Wîkîpediya kuwiki https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk MediaWiki 1.48.0-wmf.1 first-letter Medya Taybet Gotûbêj Bikarhêner Gotûbêja bikarhêner Wîkîpediya Gotûbêja Wîkîpediyayê Wêne Gotûbêja wêneyî MediaWiki Gotûbêja MediaWiki Şablon Gotûbêja şablonê Alîkarî Gotûbêja alîkariyê Kategorî Gotûbêja kategoriyê Portal Gotûbêja portalê TimedText TimedText talk Modul Gotûbêja modulê Event Event talk 0 775 2101027 2065456 2026-10-30T08:30:57Z ~2026-57816-56 190946 /* */ 2101027 wikitext text/x-wiki {{Zêdetir çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank mirov | nav = Yaşar Kemal | wêne = | navê_rastî = Kemal Sadık Gökçeli | şanenav = Yaşar Kemal signature.jpg | roja_jidayikbûnê = [[6ê çiriya pêşîn]] a [[1923]] | cihê_jidayikbûnê = [[Hemite]], [[Osmaniye]] ([[Tirkiye]]) | roja_mirinê = [[28ê sibatê|28ê sibata]] [[2015]] | cihê_mirinê = [[Stembol]] | netewe = Turk | pîşe = [[Nivîskar]] û [[rojnamevan]] | xelat = Prix du Meilleur Livre Etranger ([[1979]])<br> Prix mondial Cino Del Duca ([[1982]])<br> Friedenspreis des Deutschen Buchhandels ([[1997]]<br>Grand Officier dans l'Ordre National de la Légion d'Honneur, 2011<ref>http://www.ambafrance-tr.org/spip.php?article2092</ref> }} '''Yaşar Kemal''' (jdb. [[6ê çiriya pêşîn]] a [[1923]] li bajarê [[Kinikan]]ê - m. [[28ê sibatê|28ê sibata]] [[2015]] li [[Stembol]]ê<ref>[http://anfkurdi.com/rojane/yasar-kemal-jiyana-xwe-ji-dest-da ''ANF'': Yaşar Kemal jiyana xwe ji dest da]</ref>), nivîskarekê [[kurd|Turk]] e ku bi zimanê tirkî karê xweyê nivîsandinê dikir. == Jiyana wî == Yaşar Kemal li navçeya [[Osmaniye]]ya [[Edene]]yê, li gundê [[Hemite]]yê ji dayîk bûye. Navê wî yê di nasnameyê de, Sadik Kemal Göğçeli ye. Bi eslê xwe kurdê gundekî [[Bêgirî|Bêgiriya]] Wanê ye, nexasim di romannûsiya bi [[tirkî]] de, zimanê tirkî gihandiye asteke gelekî bilind. Piştî [[Şerê cîhanî yê yekem]] malbata wî tev koçî Edeneyê, Osmaniyeyê kiriye. Di biçûkiya xwe de, çavekî xwe winda kiriye. Di dema dibistana navîn de, têkiliya wî ya bi nivîsê re ew ber bi berhevkirina berhemên folklorê ve tê veda. Wê heyamê, helbestên wî di kovara [[Mala Gel]] a Edeneyê ya bi navê ''Kovara Nihêrînan'' de hatin weşandin. Di dibistana navîn, pola dawî de, dev ji dibistanê berda û karmendiya pirtûkxaneyan de xebitî. Di vê navê de, helbestên wî di kovarên wekî "Ülke", "Kovan", "Millet" û "Beşpınar"ê de derçûn. Di sala 1951ê de hate [[Stembol]]ê, di rojnameya [[Cumhuriyet]]ê de, nivîskariya hevpeyvîn û pêkenokan kir. Bi hevpeyvîna bi navê ''Di Mezintirîn Çewlîga Dinyayê De Heft Roj'' ve Perrûya Taybet a Komelaya Rojnamevanan a Serkeftinê wergirt. Di sala 1952yan de, pirtûka wî ya bi navê [[Keleka Havînê]] hate weşandin. Romana wî ya pêşîn, [[Memedê Zirav]] di sala 1955an de derket. Di navbera salên 1955-1984an de 33 pirtûkên wî yên ku ji [[çîrok]], [[roman (wêje)|roman]], [[hevpeyvîn]] û [[bend]] û [[gotar]]an pêk hatine derketin. Di hevdeh saliya xwe de, cara pêşîn hate girtin. Di temenekê biçûk de, dest pê kir li tembûrê xist, [[dengbêjî]] kir, bû stranbêj. Bi dengbêjên herêmê re kete lecê. Yaşar Kemal bi roman xwe ya pêşîn Memedê Zirav ve Perrûya Romanê a Varlıkê wergirt. Ev roman wergeriyaye zêdetirî çil zimanên dinyayê. Berhemên wî yên din ji bo zimanên biyanî hatine wergerandin. Sala 1974an, bi pirtûka xwe ya bi navê Qetla Sûka Hedadan ve Perrûya Madaralı ya Romanê wergirt. Di sala 1977an de, bi berhema xwe ya bi navê Erd Hesin Esman Sifir ve ji aliyê Sendîkaya Rexnegirên Wêjeyê ve wekî baştirîn romana salê ya biyanî hate hilbijartin. Di berhemên xwe de êş, çewisandin, kedxwarî, xwînîtî, axatî û pirsa axa Torosan, Çuqurovayê û mirovên Çuqurovayê bi awayekî karîger, bi teswîrên bêhevta li tevnê dixe, ku ev yek girîngtirîn taybetiya nivîskariya wî ye. Ji roman û çîrokên Yaşar Kemal gelek deqên şanoyê jî derketine; Erd Hesin Esman Sifir (1965) bi navê Uzundere, "Teneke" (1965) û Efsaneya Çiyayê Girîdaxê ji aliyê gelek şanoyan ve hatine sehnekirin. Berhemê wî yên ku bûne filîmên sînemayê jî ev in: * Destmala Spî * Dijminê Namûsê * Gakûviyê Belek * Evîna Karacaoğlan * Zeviya Mirinê * Efsaneya Çiyayê Girîdaxê * Mar Kuştibûna * Memedê Zirav * Erd Hesin Esman Sifir == Berhemên wî == {{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}} == Wergerên bi kurdî == * Efsaney çiyay Agrî (bi soranî)<ref name="ReferenceA">Kitêb be zimanî kurdî 1976-1993. Stockholms stadsbibliotek, Swêd.</ref> * Çiyayê Agirî (bi kurmancî)<ref name="ReferenceA"/> * Balindekanîş koçiyan kird (bi soranî)<ref name="ReferenceA"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Wîkîgotin-b|{{PAGENAME}}}} * [http://www.yasarkemal.net/ Websîteya wî ya kesane] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090831070658/http://yasarkemal.net/ |date=2009-08-31 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1923]] [[Kategorî:Kesên ji Kinikanê]] [[Kategorî:Kurd]] [[Kategorî:Mirin 2015]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê tirkî]] [[Kategorî:Romannivîsên sedsala 20an]] 7o3hebrb7d49wgzzi4e1skm2z8b78nc 2101028 2101027 2026-10-30T08:32:19Z ~2026-57816-56 190946 /* Jiyana wî */ 2101028 wikitext text/x-wiki {{Zêdetir çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank mirov | nav = Yaşar Kemal | wêne = | navê_rastî = Kemal Sadık Gökçeli | şanenav = Yaşar Kemal signature.jpg | roja_jidayikbûnê = [[6ê çiriya pêşîn]] a [[1923]] | cihê_jidayikbûnê = [[Hemite]], [[Osmaniye]] ([[Tirkiye]]) | roja_mirinê = [[28ê sibatê|28ê sibata]] [[2015]] | cihê_mirinê = [[Stembol]] | netewe = Turk | pîşe = [[Nivîskar]] û [[rojnamevan]] | xelat = Prix du Meilleur Livre Etranger ([[1979]])<br> Prix mondial Cino Del Duca ([[1982]])<br> Friedenspreis des Deutschen Buchhandels ([[1997]]<br>Grand Officier dans l'Ordre National de la Légion d'Honneur, 2011<ref>http://www.ambafrance-tr.org/spip.php?article2092</ref> }} '''Yaşar Kemal''' (jdb. [[6ê çiriya pêşîn]] a [[1923]] li bajarê [[Kinikan]]ê - m. [[28ê sibatê|28ê sibata]] [[2015]] li [[Stembol]]ê<ref>[http://anfkurdi.com/rojane/yasar-kemal-jiyana-xwe-ji-dest-da ''ANF'': Yaşar Kemal jiyana xwe ji dest da]</ref>), nivîskarekê [[kurd|Turk]] e ku bi zimanê tirkî karê xweyê nivîsandinê dikir. == Jiyana wî == Yaşar Kemal li navçeya [[Osmaniye]]ya [[Edene]]yê, li gundê [[Hemite]]yê ji dayîk bûye. Navê wî yê di nasnameyê de, Sadik Kemal Göğçeli ye. Bi eslê xwe Turk gundekî [[Bêgirî|Bêgiriya]] Wanê ye, nexasim di romannûsiya bi [[tirkî]] de, zimanê tirkî gihandiye asteke gelekî bilind. Piştî [[Şerê cîhanî yê yekem]] malbata wî tev koçî Edeneyê, Osmaniyeyê kiriye. Di biçûkiya xwe de, çavekî xwe winda kiriye. Di dema dibistana navîn de, têkiliya wî ya bi nivîsê re ew ber bi berhevkirina berhemên folklorê ve tê veda. Wê heyamê, helbestên wî di kovara [[Mala Gel]] a Edeneyê ya bi navê ''Kovara Nihêrînan'' de hatin weşandin. Di dibistana navîn, pola dawî de, dev ji dibistanê berda û karmendiya pirtûkxaneyan de xebitî. Di vê navê de, helbestên wî di kovarên wekî "Ülke", "Kovan", "Millet" û "Beşpınar"ê de derçûn. Di sala 1951ê de hate [[Stembol]]ê, di rojnameya [[Cumhuriyet]]ê de, nivîskariya hevpeyvîn û pêkenokan kir. Bi hevpeyvîna bi navê ''Di Mezintirîn Çewlîga Dinyayê De Heft Roj'' ve Perrûya Taybet a Komelaya Rojnamevanan a Serkeftinê wergirt. Di sala 1952yan de, pirtûka wî ya bi navê [[Keleka Havînê]] hate weşandin. Romana wî ya pêşîn, [[Memedê Zirav]] di sala 1955an de derket. Di navbera salên 1955-1984an de 33 pirtûkên wî yên ku ji [[çîrok]], [[roman (wêje)|roman]], [[hevpeyvîn]] û [[bend]] û [[gotar]]an pêk hatine derketin. Di hevdeh saliya xwe de, cara pêşîn hate girtin. Di temenekê biçûk de, dest pê kir li tembûrê xist, [[dengbêjî]] kir, bû stranbêj. Bi dengbêjên herêmê re kete lecê. Yaşar Kemal bi roman xwe ya pêşîn Memedê Zirav ve Perrûya Romanê a Varlıkê wergirt. Ev roman wergeriyaye zêdetirî çil zimanên dinyayê. Berhemên wî yên din ji bo zimanên biyanî hatine wergerandin. Sala 1974an, bi pirtûka xwe ya bi navê Qetla Sûka Hedadan ve Perrûya Madaralı ya Romanê wergirt. Di sala 1977an de, bi berhema xwe ya bi navê Erd Hesin Esman Sifir ve ji aliyê Sendîkaya Rexnegirên Wêjeyê ve wekî baştirîn romana salê ya biyanî hate hilbijartin. Di berhemên xwe de êş, çewisandin, kedxwarî, xwînîtî, axatî û pirsa axa Torosan, Çuqurovayê û mirovên Çuqurovayê bi awayekî karîger, bi teswîrên bêhevta li tevnê dixe, ku ev yek girîngtirîn taybetiya nivîskariya wî ye. Ji roman û çîrokên Yaşar Kemal gelek deqên şanoyê jî derketine; Erd Hesin Esman Sifir (1965) bi navê Uzundere, "Teneke" (1965) û Efsaneya Çiyayê Girîdaxê ji aliyê gelek şanoyan ve hatine sehnekirin. Berhemê wî yên ku bûne filîmên sînemayê jî ev in: * Destmala Spî * Dijminê Namûsê * Gakûviyê Belek * Evîna Karacaoğlan * Zeviya Mirinê * Efsaneya Çiyayê Girîdaxê * Mar Kuştibûna * Memedê Zirav * Erd Hesin Esman Sifir == Berhemên wî == {{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}} == Wergerên bi kurdî == * Efsaney çiyay Agrî (bi soranî)<ref name="ReferenceA">Kitêb be zimanî kurdî 1976-1993. Stockholms stadsbibliotek, Swêd.</ref> * Çiyayê Agirî (bi kurmancî)<ref name="ReferenceA"/> * Balindekanîş koçiyan kird (bi soranî)<ref name="ReferenceA"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Wîkîgotin-b|{{PAGENAME}}}} * [http://www.yasarkemal.net/ Websîteya wî ya kesane] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090831070658/http://yasarkemal.net/ |date=2009-08-31 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1923]] [[Kategorî:Kesên ji Kinikanê]] [[Kategorî:Kurd]] [[Kategorî:Mirin 2015]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê tirkî]] [[Kategorî:Romannivîsên sedsala 20an]] f1mfsze8bav7l0lda3ejs7oigljiadb 2101031 2101028 2026-10-30T09:14:17Z Kawa63 105128 Guhartoya [[Special:Diff/2101027|2101027]] yê [[Special:Contributions/~2026-57816-56|~2026-57816-56]] ([[User talk:~2026-57816-56|gotûbêj]]) şûnde kir 2101031 wikitext text/x-wiki {{Zêdetir çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank mirov | nav = Yaşar Kemal | wêne = | navê_rastî = Kemal Sadık Gökçeli | şanenav = Yaşar Kemal signature.jpg | roja_jidayikbûnê = [[6ê çiriya pêşîn]] a [[1923]] | cihê_jidayikbûnê = [[Hemite]], [[Osmaniye]] ([[Tirkiye]]) | roja_mirinê = [[28ê sibatê|28ê sibata]] [[2015]] | cihê_mirinê = [[Stembol]] | netewe = [[Kurd]] | pîşe = [[Nivîskar]] û [[rojnamevan]] | xelat = Prix du Meilleur Livre Etranger ([[1979]])<br> Prix mondial Cino Del Duca ([[1982]])<br> Friedenspreis des Deutschen Buchhandels ([[1997]]<br>Grand Officier dans l'Ordre National de la Légion d'Honneur, 2011<ref>http://www.ambafrance-tr.org/spip.php?article2092</ref> }} '''Yaşar Kemal''' (jdb. [[6ê çiriya pêşîn]] a [[1923]] li bajarê [[Kinikan]]ê - m. [[28ê sibatê|28ê sibata]] [[2015]] li [[Stembol]]ê<ref>[http://anfkurdi.com/rojane/yasar-kemal-jiyana-xwe-ji-dest-da ''ANF'': Yaşar Kemal jiyana xwe ji dest da]</ref>), nivîskarekê [[kurd]] e ku bi zimanê tirkî karê xweyê nivîsandinê dikir. == Jiyana wî == Yaşar Kemal li navçeya [[Osmaniye]]ya [[Edene]]yê, li gundê [[Hemite]]yê ji dayîk bûye. Navê wî yê di nasnameyê de, Sadik Kemal Göğçeli ye. Bi eslê xwe Turk gundekî [[Bêgirî|Bêgiriya]] Wanê ye, nexasim di romannûsiya bi [[tirkî]] de, zimanê tirkî gihandiye asteke gelekî bilind. Piştî [[Şerê cîhanî yê yekem]] malbata wî tev koçî Edeneyê, Osmaniyeyê kiriye. Di biçûkiya xwe de, çavekî xwe winda kiriye. Di dema dibistana navîn de, têkiliya wî ya bi nivîsê re ew ber bi berhevkirina berhemên folklorê ve tê veda. Wê heyamê, helbestên wî di kovara [[Mala Gel]] a Edeneyê ya bi navê ''Kovara Nihêrînan'' de hatin weşandin. Di dibistana navîn, pola dawî de, dev ji dibistanê berda û karmendiya pirtûkxaneyan de xebitî. Di vê navê de, helbestên wî di kovarên wekî "Ülke", "Kovan", "Millet" û "Beşpınar"ê de derçûn. Di sala 1951ê de hate [[Stembol]]ê, di rojnameya [[Cumhuriyet]]ê de, nivîskariya hevpeyvîn û pêkenokan kir. Bi hevpeyvîna bi navê ''Di Mezintirîn Çewlîga Dinyayê De Heft Roj'' ve Perrûya Taybet a Komelaya Rojnamevanan a Serkeftinê wergirt. Di sala 1952yan de, pirtûka wî ya bi navê [[Keleka Havînê]] hate weşandin. Romana wî ya pêşîn, [[Memedê Zirav]] di sala 1955an de derket. Di navbera salên 1955-1984an de 33 pirtûkên wî yên ku ji [[çîrok]], [[roman (wêje)|roman]], [[hevpeyvîn]] û [[bend]] û [[gotar]]an pêk hatine derketin. Di hevdeh saliya xwe de, cara pêşîn hate girtin. Di temenekê biçûk de, dest pê kir li tembûrê xist, [[dengbêjî]] kir, bû stranbêj. Bi dengbêjên herêmê re kete lecê. Yaşar Kemal bi roman xwe ya pêşîn Memedê Zirav ve Perrûya Romanê a Varlıkê wergirt. Ev roman wergeriyaye zêdetirî çil zimanên dinyayê. Berhemên wî yên din ji bo zimanên biyanî hatine wergerandin. Sala 1974an, bi pirtûka xwe ya bi navê Qetla Sûka Hedadan ve Perrûya Madaralı ya Romanê wergirt. Di sala 1977an de, bi berhema xwe ya bi navê Erd Hesin Esman Sifir ve ji aliyê Sendîkaya Rexnegirên Wêjeyê ve wekî baştirîn romana salê ya biyanî hate hilbijartin. Di berhemên xwe de êş, çewisandin, kedxwarî, xwînîtî, axatî û pirsa axa Torosan, Çuqurovayê û mirovên Çuqurovayê bi awayekî karîger, bi teswîrên bêhevta li tevnê dixe, ku ev yek girîngtirîn taybetiya nivîskariya wî ye. Ji roman û çîrokên Yaşar Kemal gelek deqên şanoyê jî derketine; Erd Hesin Esman Sifir (1965) bi navê Uzundere, "Teneke" (1965) û Efsaneya Çiyayê Girîdaxê ji aliyê gelek şanoyan ve hatine sehnekirin. Berhemê wî yên ku bûne filîmên sînemayê jî ev in: * Destmala Spî * Dijminê Namûsê * Gakûviyê Belek * Evîna Karacaoğlan * Zeviya Mirinê * Efsaneya Çiyayê Girîdaxê * Mar Kuştibûna * Memedê Zirav * Erd Hesin Esman Sifir == Berhemên wî == {{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}} == Wergerên bi kurdî == * Efsaney çiyay Agrî (bi soranî)<ref name="ReferenceA">Kitêb be zimanî kurdî 1976-1993. Stockholms stadsbibliotek, Swêd.</ref> * Çiyayê Agirî (bi kurmancî)<ref name="ReferenceA"/> * Balindekanîş koçiyan kird (bi soranî)<ref name="ReferenceA"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Wîkîgotin-b|{{PAGENAME}}}} * [http://www.yasarkemal.net/ Websîteya wî ya kesane] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090831070658/http://yasarkemal.net/ |date=2009-08-31 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1923]] [[Kategorî:Kesên ji Kinikanê]] [[Kategorî:Kurd]] [[Kategorî:Mirin 2015]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê tirkî]] [[Kategorî:Romannivîsên sedsala 20an]] 4c4dd5yrgk98r66rune0me1zdeyuenw 2101032 2101031 2026-10-30T09:14:27Z Kawa63 105128 Guhartoya [[Special:Diff/2101028|2101028]] yê [[Special:Contributions/~2026-57816-56|~2026-57816-56]] ([[User talk:~2026-57816-56|gotûbêj]]) şûnde kir 2101032 wikitext text/x-wiki {{Zêdetir çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank mirov | nav = Yaşar Kemal | wêne = | navê_rastî = Kemal Sadık Gökçeli | şanenav = Yaşar Kemal signature.jpg | roja_jidayikbûnê = [[6ê çiriya pêşîn]] a [[1923]] | cihê_jidayikbûnê = [[Hemite]], [[Osmaniye]] ([[Tirkiye]]) | roja_mirinê = [[28ê sibatê|28ê sibata]] [[2015]] | cihê_mirinê = [[Stembol]] | netewe = [[Kurd]] | pîşe = [[Nivîskar]] û [[rojnamevan]] | xelat = Prix du Meilleur Livre Etranger ([[1979]])<br> Prix mondial Cino Del Duca ([[1982]])<br> Friedenspreis des Deutschen Buchhandels ([[1997]]<br>Grand Officier dans l'Ordre National de la Légion d'Honneur, 2011<ref>http://www.ambafrance-tr.org/spip.php?article2092</ref> }} '''Yaşar Kemal''' (jdb. [[6ê çiriya pêşîn]] a [[1923]] li bajarê [[Kinikan]]ê - m. [[28ê sibatê|28ê sibata]] [[2015]] li [[Stembol]]ê<ref>[http://anfkurdi.com/rojane/yasar-kemal-jiyana-xwe-ji-dest-da ''ANF'': Yaşar Kemal jiyana xwe ji dest da]</ref>), nivîskarekê [[kurd]] e ku bi zimanê tirkî karê xweyê nivîsandinê dikir. == Jiyana wî == Yaşar Kemal li navçeya [[Osmaniye]]ya [[Edene]]yê, li gundê [[Hemite]]yê ji dayîk bûye. Navê wî yê di nasnameyê de, Sadik Kemal Göğçeli ye. Bi eslê xwe kurdê gundekî [[Bêgirî|Bêgiriya]] Wanê ye, nexasim di romannûsiya bi [[tirkî]] de, zimanê tirkî gihandiye asteke gelekî bilind. Piştî [[Şerê cîhanî yê yekem]] malbata wî tev koçî Edeneyê, Osmaniyeyê kiriye. Di biçûkiya xwe de, çavekî xwe winda kiriye. Di dema dibistana navîn de, têkiliya wî ya bi nivîsê re ew ber bi berhevkirina berhemên folklorê ve tê veda. Wê heyamê, helbestên wî di kovara [[Mala Gel]] a Edeneyê ya bi navê ''Kovara Nihêrînan'' de hatin weşandin. Di dibistana navîn, pola dawî de, dev ji dibistanê berda û karmendiya pirtûkxaneyan de xebitî. Di vê navê de, helbestên wî di kovarên wekî "Ülke", "Kovan", "Millet" û "Beşpınar"ê de derçûn. Di sala 1951ê de hate [[Stembol]]ê, di rojnameya [[Cumhuriyet]]ê de, nivîskariya hevpeyvîn û pêkenokan kir. Bi hevpeyvîna bi navê ''Di Mezintirîn Çewlîga Dinyayê De Heft Roj'' ve Perrûya Taybet a Komelaya Rojnamevanan a Serkeftinê wergirt. Di sala 1952yan de, pirtûka wî ya bi navê [[Keleka Havînê]] hate weşandin. Romana wî ya pêşîn, [[Memedê Zirav]] di sala 1955an de derket. Di navbera salên 1955-1984an de 33 pirtûkên wî yên ku ji [[çîrok]], [[roman (wêje)|roman]], [[hevpeyvîn]] û [[bend]] û [[gotar]]an pêk hatine derketin. Di hevdeh saliya xwe de, cara pêşîn hate girtin. Di temenekê biçûk de, dest pê kir li tembûrê xist, [[dengbêjî]] kir, bû stranbêj. Bi dengbêjên herêmê re kete lecê. Yaşar Kemal bi roman xwe ya pêşîn Memedê Zirav ve Perrûya Romanê a Varlıkê wergirt. Ev roman wergeriyaye zêdetirî çil zimanên dinyayê. Berhemên wî yên din ji bo zimanên biyanî hatine wergerandin. Sala 1974an, bi pirtûka xwe ya bi navê Qetla Sûka Hedadan ve Perrûya Madaralı ya Romanê wergirt. Di sala 1977an de, bi berhema xwe ya bi navê Erd Hesin Esman Sifir ve ji aliyê Sendîkaya Rexnegirên Wêjeyê ve wekî baştirîn romana salê ya biyanî hate hilbijartin. Di berhemên xwe de êş, çewisandin, kedxwarî, xwînîtî, axatî û pirsa axa Torosan, Çuqurovayê û mirovên Çuqurovayê bi awayekî karîger, bi teswîrên bêhevta li tevnê dixe, ku ev yek girîngtirîn taybetiya nivîskariya wî ye. Ji roman û çîrokên Yaşar Kemal gelek deqên şanoyê jî derketine; Erd Hesin Esman Sifir (1965) bi navê Uzundere, "Teneke" (1965) û Efsaneya Çiyayê Girîdaxê ji aliyê gelek şanoyan ve hatine sehnekirin. Berhemê wî yên ku bûne filîmên sînemayê jî ev in: * Destmala Spî * Dijminê Namûsê * Gakûviyê Belek * Evîna Karacaoğlan * Zeviya Mirinê * Efsaneya Çiyayê Girîdaxê * Mar Kuştibûna * Memedê Zirav * Erd Hesin Esman Sifir == Berhemên wî == {{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}} == Wergerên bi kurdî == * Efsaney çiyay Agrî (bi soranî)<ref name="ReferenceA">Kitêb be zimanî kurdî 1976-1993. Stockholms stadsbibliotek, Swêd.</ref> * Çiyayê Agirî (bi kurmancî)<ref name="ReferenceA"/> * Balindekanîş koçiyan kird (bi soranî)<ref name="ReferenceA"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Wîkîgotin-b|{{PAGENAME}}}} * [http://www.yasarkemal.net/ Websîteya wî ya kesane] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090831070658/http://yasarkemal.net/ |date=2009-08-31 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1923]] [[Kategorî:Kesên ji Kinikanê]] [[Kategorî:Kurd]] [[Kategorî:Mirin 2015]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê tirkî]] [[Kategorî:Romannivîsên sedsala 20an]] pgtft0mvgjho9j5tpv8y9mtbeyxrz76 2101046 2101032 2026-10-30T09:30:35Z MikaelF 935 /* Wergerên bi kurdî */ 2101046 wikitext text/x-wiki {{Zêdetir çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank mirov | nav = Yaşar Kemal | wêne = | navê_rastî = Kemal Sadık Gökçeli | şanenav = Yaşar Kemal signature.jpg | roja_jidayikbûnê = [[6ê çiriya pêşîn]] a [[1923]] | cihê_jidayikbûnê = [[Hemite]], [[Osmaniye]] ([[Tirkiye]]) | roja_mirinê = [[28ê sibatê|28ê sibata]] [[2015]] | cihê_mirinê = [[Stembol]] | netewe = [[Kurd]] | pîşe = [[Nivîskar]] û [[rojnamevan]] | xelat = Prix du Meilleur Livre Etranger ([[1979]])<br> Prix mondial Cino Del Duca ([[1982]])<br> Friedenspreis des Deutschen Buchhandels ([[1997]]<br>Grand Officier dans l'Ordre National de la Légion d'Honneur, 2011<ref>http://www.ambafrance-tr.org/spip.php?article2092</ref> }} '''Yaşar Kemal''' (jdb. [[6ê çiriya pêşîn]] a [[1923]] li bajarê [[Kinikan]]ê - m. [[28ê sibatê|28ê sibata]] [[2015]] li [[Stembol]]ê<ref>[http://anfkurdi.com/rojane/yasar-kemal-jiyana-xwe-ji-dest-da ''ANF'': Yaşar Kemal jiyana xwe ji dest da]</ref>), nivîskarekê [[kurd]] e ku bi zimanê tirkî karê xweyê nivîsandinê dikir. == Jiyana wî == Yaşar Kemal li navçeya [[Osmaniye]]ya [[Edene]]yê, li gundê [[Hemite]]yê ji dayîk bûye. Navê wî yê di nasnameyê de, Sadik Kemal Göğçeli ye. Bi eslê xwe kurdê gundekî [[Bêgirî|Bêgiriya]] Wanê ye, nexasim di romannûsiya bi [[tirkî]] de, zimanê tirkî gihandiye asteke gelekî bilind. Piştî [[Şerê cîhanî yê yekem]] malbata wî tev koçî Edeneyê, Osmaniyeyê kiriye. Di biçûkiya xwe de, çavekî xwe winda kiriye. Di dema dibistana navîn de, têkiliya wî ya bi nivîsê re ew ber bi berhevkirina berhemên folklorê ve tê veda. Wê heyamê, helbestên wî di kovara [[Mala Gel]] a Edeneyê ya bi navê ''Kovara Nihêrînan'' de hatin weşandin. Di dibistana navîn, pola dawî de, dev ji dibistanê berda û karmendiya pirtûkxaneyan de xebitî. Di vê navê de, helbestên wî di kovarên wekî "Ülke", "Kovan", "Millet" û "Beşpınar"ê de derçûn. Di sala 1951ê de hate [[Stembol]]ê, di rojnameya [[Cumhuriyet]]ê de, nivîskariya hevpeyvîn û pêkenokan kir. Bi hevpeyvîna bi navê ''Di Mezintirîn Çewlîga Dinyayê De Heft Roj'' ve Perrûya Taybet a Komelaya Rojnamevanan a Serkeftinê wergirt. Di sala 1952yan de, pirtûka wî ya bi navê [[Keleka Havînê]] hate weşandin. Romana wî ya pêşîn, [[Memedê Zirav]] di sala 1955an de derket. Di navbera salên 1955-1984an de 33 pirtûkên wî yên ku ji [[çîrok]], [[roman (wêje)|roman]], [[hevpeyvîn]] û [[bend]] û [[gotar]]an pêk hatine derketin. Di hevdeh saliya xwe de, cara pêşîn hate girtin. Di temenekê biçûk de, dest pê kir li tembûrê xist, [[dengbêjî]] kir, bû stranbêj. Bi dengbêjên herêmê re kete lecê. Yaşar Kemal bi roman xwe ya pêşîn Memedê Zirav ve Perrûya Romanê a Varlıkê wergirt. Ev roman wergeriyaye zêdetirî çil zimanên dinyayê. Berhemên wî yên din ji bo zimanên biyanî hatine wergerandin. Sala 1974an, bi pirtûka xwe ya bi navê Qetla Sûka Hedadan ve Perrûya Madaralı ya Romanê wergirt. Di sala 1977an de, bi berhema xwe ya bi navê Erd Hesin Esman Sifir ve ji aliyê Sendîkaya Rexnegirên Wêjeyê ve wekî baştirîn romana salê ya biyanî hate hilbijartin. Di berhemên xwe de êş, çewisandin, kedxwarî, xwînîtî, axatî û pirsa axa Torosan, Çuqurovayê û mirovên Çuqurovayê bi awayekî karîger, bi teswîrên bêhevta li tevnê dixe, ku ev yek girîngtirîn taybetiya nivîskariya wî ye. Ji roman û çîrokên Yaşar Kemal gelek deqên şanoyê jî derketine; Erd Hesin Esman Sifir (1965) bi navê Uzundere, "Teneke" (1965) û Efsaneya Çiyayê Girîdaxê ji aliyê gelek şanoyan ve hatine sehnekirin. Berhemê wî yên ku bûne filîmên sînemayê jî ev in: * Destmala Spî * Dijminê Namûsê * Gakûviyê Belek * Evîna Karacaoğlan * Zeviya Mirinê * Efsaneya Çiyayê Girîdaxê * Mar Kuştibûna * Memedê Zirav * Erd Hesin Esman Sifir == Berhemên wî == {{Beşa vala|tarîx=hezîran 2024}} == Wergerên bi kurdî == * Efsaney çiyay Agrî (bi soranî)<ref name="ReferenceA">Kitêb be zimanî kurdî 1976-1993. Stockholms stadsbibliotek, Swêd.</ref> * Çiyayê Agirî (bi kurmancî)<ref name="ReferenceA"/> * Balindekanîş koçiyan kird (bi soranî)<ref name="ReferenceA"/> * Xwezî marê bikuşin, Weşanên Nûbihar, wergera ji tirkî: [[Salih Kevirbirî]] * Çivîkeke yekbask, Weşanên Nûbihar, wergera ji tirkî: Salih Kevirbirî * Efsaneya çiyayê Agiriyê (bi kurmancî), Weşanên Nûbihar, wergera ji tirkî: Salih Kevirbirî == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Wîkîgotin-b|{{PAGENAME}}}} * [http://www.yasarkemal.net/ Websîteya wî ya kesane] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090831070658/http://yasarkemal.net/ |date=2009-08-31 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1923]] [[Kategorî:Kesên ji Kinikanê]] [[Kategorî:Kurd]] [[Kategorî:Mirin 2015]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê tirkî]] [[Kategorî:Romannivîsên sedsala 20an]] mq7qjcb5kehti33ne3y3vu6zstgm67r 0 2456 2100967 2060616 2026-10-29T22:11:34Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2100967 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank malper | nav = Google | logo = [[Wêne:Google 2026 logo.svg|200px]] | screenshot = [[Wêne:GoogleSoranî.png|250px]] | binnivîs = Google Kurdî (كوردی) | ziman = | avabûn = [[4ê îlonê]] [[1998]] | avaker = Larry Page<br />Sergey Brin | gerû = Googleplex, Mountain View ([[DYA]]) | xwedî = [[Alphabet Inc]] | hejmara_karkêran = 118.899(2019) | dirûşm = « Don't be evil » | malper = [http://www.google.com/ncr www.google.com] }} '''Google''' korporasyoneke teknolojîk a pirneteweyî ya [[amerîkî]] ye ku li ser teknolojiya agahdariyê, reklamên serhêl, teknolojiya motora lêgerînê, [[E-Peyam|e-peyam]], [[înformatîka ewr]], [[nivîsbarî]], [[înformatîka kuantumê]], bazirganiya elektronîkî, elektronîkên xerîdar û [[jîriya çêkirî]] (AI) disekine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.zdnet.com/article/google-io-from-ai-first-to-ai-working-for-everyone/ |sernav=Google I/O: From 'AI first' to AI working for everyone |malper=ZDNET |roja-gihiştinê=2025-10-12 |ziman=en}}</ref> Televîzyona [[BBC]]yê Googlê wekê "pargîdaniya herî bihêz a cîhanê" bi nav kiriye<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-11-21 |sernav=Google - powerful and responsible? |url=https://www.bbc.com/news/business-42060091 |roja-gihiştinê=2025-10-12 |ziman=en-GB}}</ref> ku Google yek ji pargîdaniyên herî biqîmet ên cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theverge.com/2016/6/2/11837566/elon-musk-one-ai-company-that-worries-me |sernav=Elon Musk: There’s only one AI company that worries me |malper=The Verge |tarîx=2016-06-02 |roja-gihiştinê=2025-10-12 |ziman=en-US |paşnav=McCormick |pêşnav=Rich}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.justice.gov/archives/opa/pr/justice-department-sues-monopolist-google-violating-antitrust-laws |sernav=Office of Public Affairs {{!}} Justice Department Sues Monopolist Google For Violating Antitrust Laws {{!}} United States Department of Justice |malper=www.justice.gov |tarîx=2020-10-20 |roja-gihiştinê=2025-10-12 |ziman=en}}</ref> Google li gel pargîdaniyên wekê [[Alphabet Inc.|Alphabet Inc]]., [[Nvidia]], [[Microsoft]], [[Apple, Inc.|Apple]], [[Amazon (kompanî)|Amazon]] û [[Meta Platforms|Meta]], beşek ji koma ''Big Tech'' tê dîtin. Google yekem car di 4ê îlona sala 1998an de ji aliyê zanyarên komputerê ya amerîkî ve Larry Page û Sergey Brin ve hatiye damezrandin. == Pagerank == Bi kurdî rêza malper e. Google hemû malperên cîhan digere û girêdanên sîtêyên dinere. Piştî biha dide lê ji bo malperên behtir girêdayî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Brin |pêşnav=Sergey |lînka-nivîskar=Sergey Brin |paşnav2=Page |pêşnav2=Lawrence |lînka-nivîskar2=Larry Page |sal=1998 |sernav=The anatomy of a large-scale hypertextual Web search engine |url=http://infolab.stanford.edu/pub/papers/google.pdf |kovar=Computer Networks and ISDN Systems |cild=30 |hejmar=1–7 |rr=107–117 |citeseerx=10.1.1.115.5930 |doi=10.1016/S0169-7552(98)00110-X |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150927004511/http://infolab.stanford.edu/pub/papers/google.pdf |roja-arşîvê=2015-09-27 |access-date=2024-03-13 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barroso |pêşnav=L.A. |paşnav2=Dean |pêşnav2=J. |paşnav3=Holzle |pêşnav3=U. |tarîx=29 nîsan 2003 |sernav=Web search for a planet: the google cluster architecture |kovar=IEEE Micro |cild=23 |hejmar=2 |rr=22–28 |doi=10.1109/mm.2003.1196112 |jêgirtin=We believe that the best price/performance tradeoff for our applications comes from fashioning a reliable computing infrastructure from clusters of unreliable commodity PCs. |url=https://semanticscholar.org/paper/8db8e53c92af2f97974707119525aa089f6ed53a }}</ref> Google wusa hemû tor digere û kontrolên malper çêdike. Ji bo ''Pagerank'' (rêzamalper) hecmarêk ji deh dide, wek 4/10. Yê servîseke Google, encamên lêgerînên li gorê têkîliya xwe tên. Hemû malperên cîhan li Google de bi encamên lêgerînê bi têkîliya xwe rêz dibin. Ev çax, qey kijan malper bilind e ev herdem li yêkem tê. Bi vî teklonojiya Google, dema lêgerîn ji hat guhartin. Ev teknolojiya analîtîk her dem bi malperên girêdayî dinere û dixebite. == Binêre == * [[Nivîsbariya kurdî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.google.com/intl/ku/ Google bi soranî] * [http://www.google.com/ Google bi inglîzî] * [http://pagerank-check.eu PageRank] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191020040819/http://pagerank-check.eu/ |date=2019-10-20 }} * [http://www.google-ping.com/ '''Google Ping Service'''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121211063708/http://www.google-ping.com/ |date=2012-12-11 }} {{Google}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Alphabet Inc.]] [[Kategorî:Google| ]] [[Kategorî:Malper]] [[Kategorî:Motora lêgerînê]] [[Kategorî:Pargîdaniyên jîriya çêkirî]] [[Kategorî:Servîsên Google]] [[Kategorî:Şirketên teknolojiyê li Herêma Korfezê ya San Franciscoyê]] 8qa8egy4yqnpb0qxgvmcwpyf2eigcx7 0 3179 2100974 2083447 2026-10-30T01:55:42Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2100974 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Mehmed Nûrî Dêrsimî | wêne = Nûrî Dêrsimî, 1950s.jpg | sernavê_wêne = Nûrî Dêrsimî di salên 1950an | roja_jidayikbûnê = {{Derdora}} adara 1893an | cihê_jidayikbûnê = [[Aẍzûnîg, Xozat]], [[Dêrsim (herêm)|Dêrsim]], [[Bakurê Kurdistanê]] | roja_mirinê = {{Mirin|22|08|1973}} | cihê_mirinê = [[Heleb]], [[Sûrî|Komara Sûriyeyê]] | cihê_goristanê = [[Efrîn]], [[Rojavaya Kurdistanê]] | pîşe = [[Nivîskar]], [[siyasetmedar]], îdeolog | rêxistin = [[Serhildana Qoçgiriyê]] (1921)<br>[[Serhildana Agiriyê]] (1927-31)<br>[[Serhildana Dêrsimê 1937|Serhildanê Dêrsimê]] (1937-38) | sedema_navdarbûnê = [[Kurdperwerî]] | xebatên_navdar = [[Xoybûn]] (1927)<br>''Hatıratım'' (1952)<br>''Kürdistan Tarihinde Dersim'' | hevjîn = Xeze Oxçî }} '''Mehmed Nûrî Dêrsimî''' (jdb. {{Derdora}} adara 1893an - m. 22ê tebaxa 1973an) yek ji rewşenbîr, rêveberê siyasî, kronîkvan û yek ji neteweperên dîrokî yên herî bibandor ên [[kurd]] ên destpêka sedsala bîstan bû ku bi nivîs û çalakiyên xwe di awadana tevgera neteweyî ya kurd de, di dema hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî|împeratoriya osmanî]] û di destpêka damezrandina komara tirk de xebeteke diyar meşandiye. Ew di nav tevgerên xweseriya kurd de li [[Bakurê Kurdistanê]], bi taybetî li herêmên [[Qoçgîr]] û [[Dêrsim (herêm)|Dêrsimê]] ku torên eşîrî, siyasî û rewşenbîrî di dehsalên aloz ên di navbera salên 1910 û 1938an de bi awayên tevlihev li hev civiyan, wekî kesayetek sereke derketiye holê. Hem wekî beşdar û hem jî wekî dîroknas, wî pozîsyonek bêhempa wergirtiye ku di serhildanên ku ew beşdar bibû belge kiriye ku bîranîn û nivîsên wî yên siyasî bûye hinek ji çavkaniyên sereke yên herî zêde ku li ser [[Serhildana Qoçgiriyê|serhildanên Qoçgirî]] û [[Serhildana Dêrsimê 1937|Dêrsimê]] hatine vegotin. Girîngiya Dêrsimî ji çalakiya wî ya siyasî wêdetir diçe ku mîrata wî ya rewşenbîrî di dîroka [[Kurdperwerî|neteweperweriya kurdî]] û di bîra kolektîv de bûye bîranîneke navendî. Wî dîrokên devkî, şecereyên eşîrî û analîzên siyasî tomar kiriye ku ji wê demê ve ji bo ji nû ve avakirina ezmûnên kurd di vê serdemê de bûne pêdivî. Sirgûnbûna wî yê li [[Sûrî|Sûriyê]] qonaxa paşîn a xebata wî şekil daye ku rê daye wî ku bûyerên jiyana xwe bi astek dûrbûna analîtîk ji nû ve şîrove bike ku wî ji çalakvanek siyasî veguherand yek ji dîroknasên sereke yên kurd ên sedsala bîstan. Bi van nivîsan, Dêrsimî çarçoveyek vegotinê ava kiriye ku bandor li nifşên paşîn ên zanyar, nivîskar û aktorên siyasî yên kurd kiriye. == Jiyana destpêkê == [[Wêne:Nûrî Dêrsimî and his father.jpg|thumb|200px|Nûrî Dêrsimî bi bavê xwe re, {{Derdora}} 1915an]] Dêrsimî di adara sala 1893an de li gundê [[Aẍzûnîg, Xozat|Aẍzûnîgê]] yê navçeya [[Xozat]]ê, li [[sencaq]]a [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsimê]] ji dayik bûye. Malbata wî ji derdora eşîrî ya navdar bû ku stûna sereke ya civaka [[Elewîtî|elewî]]-kurdî ya Dêrsimê pêk dianî ku civatek bi kevneşopiyên xurt ên xwerêveberiya herêmî û berxwedana kûr a li dijî desthilatdariya derve ve dihatin nîşankirin.{{sfn|Kieser|2003|pp=111–112}} Mezinbûna wî ya di vê jîngehê de, ew di destpêkê de bi aloziyên di navbera [[Lîsteya êlên kurdan|eşîrên kurd]] ên herêmî û dewleta osmanî re rûbirû maye, nemaze di serdema ku polîtîkayên navendîkirinê piştî [[Jön Türkler|''Jön Türkler'']] zêde bûne.{{sfn|Olson|1989|pp=30–31}} Dêrsimî xwendina xwe ya seretayê di sala 1899an de li Xozatê xwendiye. Piştî xwendina xwe ya seretayî derbasî akademiya leşkerî ya [[Xarpêt (navçe)|Xarpêtê]] dibe lê li wir ne kêfxweş bû û wî xwest ku dîsa vegere gund li cem malbata xwe. Bavê wî biryar da ku di sala 1905an de bi malbata xwe re koçî Xarpêtê bibe ku Dêrsimî li wir dibistana navîn xwendiye ku li wir ji bo Dêrsimî êdî rehettir bû. Di sala 1907an de malbat wî dîsa koçî Xozatê dibe, li wir Dêrsimî dikarî li cem apê xwe bimîne û serdana dibistana navîn a herêmî temam bike. Di sala 1911an de bi keştiyê ji [[Trebzon]]ê derbasî [[Stembol]]ê dibe û li ev derê dest bi xwendina bijîşkiya veterîneriyê dike. Li wir dibe endamê komeleya xwendekarên kurd a ''Hevi-Kürt Talebe Cemiyeti'' û di sala 1912an de dibe sekreterê ''Kürdistan Muhibban Cemiyeti''. == Şerê cîhanî yê yekem == Dema ku [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] dest pê dike, Nûrî Dêrsimî, mîna gelek ciwanên xwendewar yên kurd ên nifşê xwe, kete nav gewriya seferberiya osmanî û aloziya siyasî ya berfirehtir ku împeratoriyê dorpêç kir. Ew di kapasîteyên îdarî û mentiqî de xizmet kir, ne wekî şervanekî li eniya pêşîn ku ev yek hişt ku ew bi çavên xwe encamên wêranker ên civakî û demografîk ên polîtîkayên şer li [[Bakurê Kurdistanê]] bibîne. Di vê heyamê de, wî hevpeymanên guherbar ên di navbera dewleta osmanî, eşîrên kurd û komên hindekarî yên cûrbecûr de dît ku têgihîştina wî ya li ser dînamîkên etno-siyasî yên herêmê bi kûrahî şekil da.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/fr/document/nuri-dersimi-dersim-1893-alep-1973.html |sernav=Nuri Dersimi (Dersim, 1893- Alep 1973) {{!}} Sciences Po Violence de masse et Résistance - Réseau de recherche |malper=www.sciencespo.fr |roja-gihiştinê=2025-12-14 |ziman=fr |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20251222165259/https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/fr/document/nuri-dersimi-dersim-1893-alep-1973.html |roja-arşîvê=2025-12-22 |url-status=dead }}</ref> Ew her ku diçû rexne li [[Îtihad û Tereqî|Komîteya Îtihad û Tereqî]] (CUP) digirt, nemaze hewildanên wê yên navendîkirinê û tedbîrên dijwar ên li ser nifûsa sinor hatin ferzkirin. Salên şer têkiliya wî bi neteweperweriya kurdî re jî kûrtir kir. Di nav hilweşîna desthilatdariya osmanî li gelek wîlayetên Bakurê Kurdistanê de, Dêrsimî bi çalakvan, rewşenbîr û torên veşartî yên kurd re têkilî danî da ku armanc ew be ku xweseriyek an rizgariyek mezintir ji bo gelê kurd peyda bike. Ezmûnên wî yên di dema şer de ew qanih kir ku pêşeroja kurdan nikare bêdawî bi împeratoriyekê ve were girêdan ku bi piranî daxwazên wan ên siyasî paşguh dike û pir caran li herêmên ku piraniya wan kurd in serî li zordestiya leşkerî dide. Van têgihîştinan bingeha rola wî ya paşê di [[serhildana Qoçgiriyê]] de danîn, ji ber ku wî dest bi xeyalkirina îhtîmala tevgereke siyasî ya rêxistinkirî kir ku dikare berjewendiyên eşîrên Dêrsimê û deverên derdorê temsîl bike. == Serhildana Qoçgiriyê (1921-22) == {{Gotara bingehîn|Serhildana Qoçgiriyê}} [[Serhildana Qoçgiriyê]] (1921) ji hawîrdora aloz a piştî Şerê Cîhanî yê Yekem li Bakurê Kurdistanê derketiye holê ku tê de eşîrên kurd ji windakirina xweseriya xwe di bin tevgera nîjadperestên tirk a hilketî de zêdetir ditirsiyan. Nûrî Dêrsimî di şekildana navenda siyasî ya serhildanê de roleke navendî ya rewşenbîrî û rêxistinî lîstiye. Serhildan ne serhildaneke eşîrî ya xweber bû, wekî ku carinan tê xuya kirin, hewldanek hevrêzkirî (koordîne) bû ku ji aliyê beşên konfederasyonên eşîrî yên [[Qoçgirî (eşîr)|Qoçgirî]], elewî û [[Dêrsim (herêm)|Dêrsimê]] ve ji bo misogerkirina sozên [[Xweserîtî|xweseriya]] kurd ên ku di [[Peymana Sevrê]] de hatiye destnîşan kirin.{{sfn|McDowall|1996|p=194}} Nivîsên siyasî yên Dêrsimî ya vê serdemê baweriya wî eşkere dikin ku rêberên nîjadperestên tirk ji garantiyên berê yên xweseriya herêmî û mafên kêmneteweyan paşve dikişandin.{{sfn|Bruinessen|1992|pp=258-259}} Vîzyona wî ku ji aliyê gelek navdarên herêmî ve jî dihat parvekirin, ew bû ku zexta dîplomatîk û seferberiya leşkerî ya kontrolkirî bikar bîne ku Enqereyê neçar bike ku danûstandinan bike. Qonaxa destpêkê ya serhildanê bi giranî xwe dispêre daxwazname û daxuyaniyên dîplomatîk ên ji [[Hikûmeta Meclîsa Neteweyî ya Mezin|Hikumeta Enqereyê]] re hatine şandin ku tekezî li ser mafên destûrî û çarçoveya peymana Sevrê dikirin. Dêrsimî îdia dikir ku nifûsa kurd a Qoçgîr di vê qonaxê de ne li pêy veqetandinê bûn, tenê daxwaza wan pêkanîna reformên ku di asta navneteweyî de hatine naskirin bûye.{{sfn|Zürcher|2004|p=163}} Lêbelê fermandariya neteweperest van destpêşxeriyan wekî gefek rasterast li ser yekparçeyiya axa Komara Tirkiyeyê ya nû şîrove kir. Redkirina qebûlkirina daxwazên kurdan, digel biryara Enqereyê ya bicihkirina hêzên leşkerî, rêberên Koçgirî qanih kir ku berxwedana çekdarî neçar e. Her ku şer dijwartir dibû, Dêrsimî roleke mîna aktoreke siyasî û peywendîdar digire ser milê xwe ku di nav de danûstandinên di navbera serokên eşîran û nivîsandinên siyasî yên bi hêzên biyanî re hebûn ku di nav de hêzên brîtanî û fransî cih digirtin.{{sfn|Kajjo|2010|pp=44–45}} wî bawer dikir ku tevlêbûna navneteweyî dikare pêşî li komkujiyek berfireh bigire û rewatiyê bide îdiayên kurdan. Hêzên serhildanê ku ji çend hezar şervanên eşîran pêk dihatin, dikarîn rêyên stratejîk û gundên li çiyayan kontrol bikin û berxwedaneke herêmî ya baş-koordînekirî nîşan bidin. Lêbelê, dabeşbûnên navxweyî di navbera serokên eşîran de, hêviyên cûda yên di derbarê xweseriyê de û nebûna piştgiriyeke watedar a derveyî serhildanê ji hundir ve qels kirin.{{sfn|Bruinessen|1992|pp=258-259}} Serkirdayetiya nîjadperest a tirk bi tundiyeke zêde bersiv dide kurdan. Hikumeta Enqereyê [[Nûredîn Paşa]] ku bi taktîkên xwe yên bêtawîz dihat nasîn, dibe sedema qels bûna tevgerê.{{sfn|Zürcher|2004|p=163}} Hêzên wî kampanyayeke hovane pêk anîn ku tê de bombebarana topan, kuştina serokên herêmî û wêrankirina berfireh a gundên ku wekî sempatîzanên serhildanê dihatin dîtin hebûn. Dêrsimî çend caran bi zorê ji girtinê rizgar bû, berdewam kir ku berxwedanê koordîne bike û di heman demê de wehşetên ku ji hêla artêşa nîjadperest ve hatine kirin belge bike ku tevger û kuştinên hovane yên artêşa tirk di tomarên xwe yên ku wî paşê di bîranînên xwe yên siyasî de bikar bîne. Bi vî rengî, tepeserkirina serhildana Qoçgiriyê bû şablonek ji bo şidetta dewletê ku dîsa di dawiya salên 1930an de li Dêrsimê hatiye bikaranîn. Heta nîvê sala 1921an, serhildan di bin zexteke leşkerî ya zêde de têk diçe. Gelek serokên eşîran hatin kuştin an jî hatin girtin. Serokên eşîrên ku ji komara tirk xilas dibin jî direvin nav sinorên Dêrsimê. Ji bo Dêrsimî, têkçûn xaleke werçerxê bû: wî fêm kir ku danûstandinên aştiyane bi rayedarên nîjadperest re êdî ne gengaz in û gihîşt wê encamê ku komara derketî rêxistina siyasî ya kurd wekî gefek hebûnî dibîne. Ji ber ku ew ji hevrêziya eşîrên herêmî ber bi têgînek berfirehtir a rizgariya neteweyî ya kurdan ve çûye ku bi vejîna çandî û zimanî ve girêdayî ye, ev têgihîştin awa daye çalakvaniya wî ya paşîn. Piştî vê yekê, Enqereyê li seranserê herêmê tedbîrên çavdêriyê yên tund danî ku tenê ne kesên ku şer dikirin, di heman demê de malbatên ku bi serhildanê ve girêdayî bûn jî hedef digirtin. Dêrsimî berî ku here derveyê, welêt xwe vedişêre. Di heman demê de wî hewl daye ku raporên analîtîk li ser rewşa siyasî binivîse û pêşbînî kiriye ku polîtîkayên navendîkirina tirkan dê di demek nêzîk de li Dêrsimê pevçûnên mezintir û wêrankertir derxînin holê.{{sfn|Kutschera|1994|pp=121–122}} Girtina Nûrî Dêrsimî di destpêka sala 1922an de di pêşveçûna wî ya siyasî û veguherîna wî ya dawî de ji bo yek ji dengên herî zelal ên neteweperweriya kurd ên sirgûnkirî de kêliyek diyarker nîşan daye. Piştî têkçûna berxwedana Qoçgiriyê, Dêrsimî ji aliyê rayedaran ve wekî yek ji handerên sereke yên îdeolojîk hatiye nas kirin. Ew di dema rêzeserkirinên berfireh ên ewlehiyê de ku piştî aramkirina leşkerî ya herêmê çêbûn, hate girtin. Yekîneyên taybet û hêzên nerêkûpêk ji bo hilweşandina torên rewşenbîrî û civakî yên ku seferberiya kurdan berdewam kiribûn hatine erkdarkirin. Dêrsimî gelek caran îfadeya wî hatibû girtin û rayedarên komara tirk hewl dabûn ku wî neçar bikin ku çalakvan, serokên eşîr û sempatîzanên din ên kurd bi wî bide gotin. Li gorî vegotinên girtiyên din ên vê serdemê, li gorî raporan, zext li wî hatiye kirin ku dev ji nerînên xwe yên siyasî berde û têkiliyên xwe bi kesayetên têkildarî tevgera rewşenbîrî ya kurd a geşbûyî qut bike. Redkirina wî ya guhdanê, tewra di bin gefa cezayê girantir de jî, bûye sedema dirêjkirina zindankirina wî. Berevajî vê yekê hinek serokên eşîran ku girtina wan bi giranî wekî amûrek ji bo misogerkirina teslîmbûna herêmî hate bikaranîn, Dêrsimî şaxek nû û xwendewar a neteweperweriya kurdî temsîl dikir ku xwendewar bi awayekî siyasî mijûl û ne gengaz e ku tenê bi aramkirina eşîrek taybetî "bêbandor" bibe. [[Wêne:Kımıl Aziz, Mehmet Ali, Baytar Nuri.JPG|thumb|200px|Nûrî Dêrsimî (rast) bi Qimil Ezîz û Mehmed Elî di zindana [[Dîvrîgî|Dîvrîgiyê]]]] Biryara rayedarên Enqerê ya ku ew bi tevahî nedarizînin ku tiştek bi serê çend kesayetên Qoçgiriyê de hatibû, dibe ku encama hesabên stratejîk bû. Di sala 1921ê de hikumet bi [[Şerê Rizgariya Tirkiyeyê|Şerê Yewnan û Tirkî]] û gelek eniyan din ve eleqedar bûye û bidarvekirinên berfireh ên elîtên xwendewar ên kurd metirsiya provokekirina nearamiyê li Dêrsim û deverên din di demek hesas de diafirîne. Di şûna wê de, gelek ramanwerên neteweperwer di bin şert û mercên dijwar de hatine girtin ku kapasîteya wan a rêxistinî bişkînin û di heman demê de ji şehadeta eşkere dûr bisekinin. Lêbelê di dawiya sala 1921ê û destpêka 1922an de, her ku rejîma nû desthilatdariya xwe xurt kiriye zextên li ser girtiyên siyasî zêde bûn û ji bo kesên mîna Dêrsimî, girtina berdewam bi awayekî zêdetir nîşana îhtîmala darvekirina pêşerojê an jî tecrîda bêdawî bû. Di demekê de ku hikumeta Enqereyê hewl dida herêmên xwe yên Bakurê Kurdistanê aram bike û ji provokekirina bêtir bêaramiyê li Dêrsimê dûr bisekine, Nûrî Dêrsimî di mehên destpêkê yên sala 1922an de ji girtîgehê hatiye berdan. Azadkirina wî ne ji ber beraetkirinek fermî an jî nirxandinek dadwerî bû, lêbelê ji ber biryarek îdarî ya bi motîvasyoneke siyasî bû ku pêwîstiya dewletê ya ji bo veguheztina çavkaniyên leşkerî ber bi eniyên din ve di qonaxên dawîn ên [[Şerê Rizgariya Tirkiyeyê]] de nîşan dida.{{sfn|Bruinessen|1992|p=274}} Gotinên kurd ên hevdem berdana wî wekî ji nişka ve û bê merasîm wesf dikin û rayedar bi eşkere texmîn dikin ku bêbandorkirina serokatiya eşîrî li [[Qoçgîr]] berê bingeha berxwedana kurdan şikandiye.{{sfn|Dersimî|1952|p=118}} Lêbelê şertên ku ji bo berdana wî hatibûn danîn sinordar bûn û ew di bin çavdêriyê de maye û ev yek bûye sedem ku ew di demek kurt de vekişe navçeyên çiyayî yên Dêrsimê.{{sfn|Jwaideh|2006|p=189}} Dema ku ji kontrola dewletê ya yekser derket, Dêrsimî dîsa bi rêberên mayî yên tevgera Qoçgiriyê re têkilî danî û dest bi ji nû ve organîzekirina torên siyasî kiriye ku ji ber girtin û kampanyayên bêçekkirinê têk çûbûn. Penageha wî ya demkî di nav eşîrên sempatîk de hişt ku ew ji girtina nû dûr bikeve û cîh peyda kir ku rexneyek siyasî ya hevgirtîtir a polîtîkayên Enqereyê bibêje.{{sfn|Celîl|1978|p=51}} Di vê heyamê de, wî nivîs û şahidên tepeserkirina li Qoçgiriyê berhev kiriye ku materyal ku paşê dê bingeha vegotinê ya nivîsên wî yên li sirgûnê pêk bîne. Ji ber vê yekê mehên piştî serbestberdana wî diyarker bûn: li şûna ku ji nû ve tevlî dewleta nû ya Tirkiyeyê bibe, ew bi bandor derbasî çalakiyên siyasî yên veşartî bû, bingeha serokatiya xwe ya paşê di nav tevgera [[Xoybûn]]ê de û revîna wî ya dawî ber bi sirgûniya daîmî ve danî. == Xoybûn (1927-37) == {{Gotara bingehîn|Xoybûn}} Nûrî Dêrsimî piştî revîna xwe ji Tirkiyeyê bû kesayetiyek navendî ya Xoybûnê û wekî yek ji rewşenbîr û stratejîstên siyasî yên herî bi bandor ên rêxistinê derketiye holê. Her çend avaniya serokatiya fermî ya Xoybûnê ji hêla [[malbata Bedirxaniyan]] û kesayetiyên leşkerî yên navdar ve dihat serdest kirin jî, vegotinên kurd ên hemdem bi berdewamî Dêrsimî wekî beşek ji serokatiya îdeolojîk a bingehîn a komê destnîşan dikin. Demek kurt berî kongreya damezrandinê di 1927an, ew beşdarî dewreyên plansaziyê yên destpêkê li [[Heleb]] û [[Bêrût]]ê bû û bûye alîkar ku vegotineke neteweyî ya yekgirtî ya kurd were eşkerekirin ku dikare ji dabeşbûnên eşîrî û reqabetên herêmî derbas bibe.{{sfn|Celîl|1978|p=122}} Paşxaneya wî wekî veterînerekî perwerdekirî, perwerdekar, rêxînerekî tevgera Qoçgirî û saxmayîyê tepeserkirina dewletê, wî wekî ramanwerekî siyasî yê pêbawer bi cih kiriye ku ezmûnên wî yên kesane sembola têkoşîna neteweyî ya kurdan bûn. Dêrsimî li ser destnîşankirina helwesta rêxistinê li hember [[Peymana Lozanê]], polîtîkayên Komara Tirkiyeyê û şert û mercên ku kurd di bin mandeya Fransayê de pê re rûbirû man, xebitî. Di notên wî de tekezî li ser pêwîstiya bernameyeke neteweyî ya hevgirtî hat kirin û tekez kir ku armancên kurdan divê li ser rewatiya dîrokî, berdewamiya demografîk û mafê çarenûsî bin. Van nivîsan bandorek kûr li ser rênimayên ku ji hêla rêxistinê ve di salên beriya [[Serhildanên Agiriyê|serhildana Agiriyê]] de hatine dayîn kirin. Şîyana wî ya sentezkirina vegotina dîrokî û argumana siyasî, li gorî gelek zanyaran, wî kir teorîsyenê sereke yê îdeolojiya neteweperest a Xoybûnê. Wî beşdarî, sererastkirin, an jî şîret li ser broşûr û analîzên siyasî yên bi [[zimanê kurdî]] yên li Bêrût û Helebê hatine amadekirin kir ku di nav sirgûnên kurd, serokên eşîran û sempatîzan de li seranserê Sûriye û [[Başûrê Kurdistanê]] dihatin belavkirin.{{sfn|Celîl|1978|p=131}} Van weşanan perspektîfek yekgirtî ya kurdî li ser bûyerên li Tirkiyeyê pêşkêş kirin û wekî kanalên ragihandinê yên girîng di navbera serokatiya diyasporayê û aktorên herêmî yên li welêt de xizmet kirin. Rexneyên tûj ên Dêrsimî yên li ser Komara Tirkiyeyê û belgekirina wî ya li ser tundûtûjiya dewletê - bi taybetî li Dêrsimê - awayê têgihiştinên navneteweyî yên li ser pirsa kurd daye.{{sfn|Bruinessen|1992|p=276}} [[Wêne:Nuri Dersimi.jpg|thumb|Nûrî Dêrsimî di salên 1930an]] Di heman demê de Dersimî di karûbarên dîplomatîk de jî roleke navendî lîstiye. Ji sala 1928an û pê ve, ew beşdarî hewldanên Xoybûnê bûye ku xebatên ji bo danîna têkiliyê bi rojnamevanên rojavayî, dîplomatên biyanî û rêxistinên ermenî yên herêmî re, ji bo parastina mafên kurdan û lêgerîna naskirina navneteweyî ya doza kurd meşandiye.{{sfn|Celîl|1978|p=150}} Ev hewldan nebûne sedema tifaqên fermî lê cara yekem bûye alîkar ku daxwazên siyasî yên kurdan navneteweyî bibin. Şîyana Dêrsimî ya ragihandinê bi gelek zimanan û zanîna wî ya belgeyên dîrokî wî dike yek ji qasidên herî bibandor ên rêxistinê ya li derveyî welêt. Herwiha Dêrsimî di dema [[Serhildanên Agiriyê|serhildana Agiriyê]] (1927–1931) de roleke girîng a pişt perdê lîstiye. Dema ku [[Îhsan Nûrî Paşa]] hêzên leşkerî li ser erdê bi rêvedibir, Dêrsimî wekî yek ji mîmarên sereke yên îdeolojîk û koordînatorên siyasî yên ji Sûriyeyê xizmet kiriye ku di nivîsandina ragihandinan, destnîşankirina armancên siyasî û çarçovekirina serhildanê wekî tevgereke rizgariya neteweyî ne wekî serhildaneke herêmî de alîkarî kiriye. Di nameyên wî yên bi fermandar û rêxistvanan re, pêwîstiya bi dîsîplîn, yekîtî û stratejiyeke demdirêj - dersên ji têkçûnên Qoçgiriyê hatine girtin - tekez kiriye.{{sfn|Dersimî|1952|p=161}} Piştî têkçûna Agiriyê, wî di ji nû ve organîzekirina torên mayî yên Xoybûnê û li sirgûnê de roleke girîng lîstiye. Wî berdewamiya hewldanên perwerdehî û çandî yên tevgerê teşwîq kiriye û diyar kiriye ku neteweperweriya kurd divê bi rêya bîra saziyî û belgekirina nivîskî, tewra di demên têkçûna leşkerî de jî, bijî.{{sfn|Bruinessen|1992|p=277}} Daxwaza wî ya berdewam a tomarkirina dîroka kurd, bi taybetî bûyerên Dêrsim û Qoçgirî, misoger kiriye ku ev beş di bîra kolektîf de werin parastin û di bin bêdengiya dewletê de winda nebin. == Serhildana Dêrsimê (1937-38) == {{Gotara bingehîn|Serhildana Dêrsimê 1937}} [[Serhildana Dêrsimê 1937|Serhildana Dêrsimê]] ya 1937-1938an nîşana bidawîbûna dehsalan bêbawerî û pevçûnê di navbera eşîrên kurd yên Dêrsimê û dewleta tirk a her ku diçû navendîtir de bû. Her çend Nûrî Dêrsimî êdî bi awayekî daîmî li herêmê nejiya be jî, bandora wî bi rêya nameyên wî, nivîsên wî yên siyasî û rola wî ya şêwirmendiyê di navbera serokên eşîran de girîng maye. Wî gelek caran hişyarî dabû ku polîtîkayên [[tirkkirin]]ê yên dewletê tevî koçberkirina bi darê zorê, sinordarkirinên tevgerê û xurtkirina leşkerî, pêşengên kampanyayek sîstematîk ê li dijî xweseriya Dêrsimê ne. Pêşbîniyên wî ku beriya serhildanê hatine belgekirin, bûne alîkar ku mirov fêm bike çima gelek eşîrên Dêrsimê bawer dikirin ku berxwedan ne tenê mafdar e lê ji bo berdewam kirina jiyaneke kolektîv pêwîst e. Serhildan bi bikar anîna ''Qanûna Tunceliyê'' ya sala 1935an dest pê kiriye ku çarçoveyek yasayî bû ku rê daye Enqereyê ku Dêrsimê bixe bin serweriya leşkerî û rêveberiya leşkerî. Rêberên herêmî ku di nav de [[Seyîd Riza]] jî hebû, li diyalogê geriyan lê rastî polîtîkayeke dewletê hatin ku li cihê danûstandinê, ber bi polotîkîya cezayî ve diçû. Her çend Dêrsimî bi xwe li derveyî welêt be jî, wî bi rêya navbeynkaran danûstandin berdewam kiriye û hewl daye ku rojnamevan, dîplomat û çalakvanên kurd ên biyanî li seranserê [[Rojhilata Navîn]] ji krîza nêzîk agahdar bike.{{sfn|Kajjo|2010|pp=51–52}} Nameyên wî bandorên mirovî yên pevçûnê tekez kirin û serhildanê di nav têkoşînek berfirehtir a ji bo mafên çandî û siyasî yên kurdan de bi cih kiriye. Her ku pevçûn gurr dibûn, artêşa tirkî dest bi kampanyayekê kiribû ku bi bombebarana hewayî, wêrankirina berfireh a gundan û sirgûnkirina girseyî nîşan dida. Şahîdên vê demê ku paşê ji gotinên wan aliyê Dêrsimî ve hatine berhevkirin, êrîşên gulebaranê yên li ser sivîlan, bidarvekirinên nûnerên eşîran û hedefgirtina sîstematîk a binesaziya civakî ya Dêrsimê vedigotin.{{sfn|Dêrsimî|1952|pp=112–114}} Her çend ew ne xwediyê derfetên mudaxelekirina rasterast be jî, ji ber ku rêxistinên kurdî yên li [[Sûrî|Sûriye]], [[Iraq]] û [[Libnan]]ê nivîsên wî belav kirin da ku tiştên ku ew wekî wehşetên ji hêla dewletê ve hatine pêk anîn eşkere bikin, analîzên siyasî yên Dêrsimî berdewam kirine ku awa bide çîroka serhildanê li derveyî welêt. Her çend bêyî ku mudaxeleya biyanî ya watedar çêbibe, ev hewldanên Dersimî bûne sedem ku pirsgirêka Dêrsimê navneteweyî bibe. Di dawiya sala 1938an de, serhildan bi encamên wêrankar hatibû tepeserkirin. Wî di vê pêvajoyê de sê birayên xwe û berê jî li Qoçgirî kurê xwe Elî winda kiribû. Bi deh hezaran sivîlan ji cih û warên xwe hatin derxistin an jî hatine kuştin û tevahiya eşîran hatin şikandin an jî bi zorê bêr bi bajarên tirkan ve hatin sirgûnkirin. Darvekirina Seyîd Riza bû sembola hilweşîna xweseriya siyasî ya Dêrsimê. Ji bo Dêrsimî, temaşekirina wêrankirina welatê wî ji sirgûnê çavkaniyeke trawmayê ya jiyanî bû. Wî bûyeran ne wekî serhildanek îzolekirî, wekî qonaxa dawî ya siyasetek berfirehtir a ku armanc dikir hilweşandina avaniya kevneşopî yên kurdî ku demek dirêj nasnameya Dêrsimê diyar kiribûn, didît. Ev raman paşê di bîranînên wî de xuya bûn ku bûn risteyên bingehîn ên ji bo têgihîştina bîra dîrokî ya Dêrsimê di nav gotara neteweperweriya kurdî de.{{sfn|Dêrsimî|1952|pp=118–120}} Di salên piştî serhildanê de, nivîsên Dêrsimî hewl dane ku mîrasa çandî û dîrokî ya herêmê biparêzin ku bi awayekî bêveger hatibû guhertin. Wî dest bi berhevkirina dîrokên devkî, nesneyên malbatên navdar ên Dêrsimê û danasînên etnografîk ên kevneşopiyên dînî û eşîrî kiribû. Ev belge ne tenê wekî arşîveke dîrokî bûn di heman demê de wekî celebek berxwedana siyasî ya li dijî hewldanên jêbirina nasnameya kolektîv a Dêrsimê jî xizmet dikirin. Pabendbûna wî ya bi belgekirinê re bû yek ji pêkhateyên sereke yên mîrasa wî ya rewşenbîrî û bingeha dîroka nûjen a komkujiyên Dêrsimê danî. Di dema serhildana Dêrsimê de, keça Dêrsimî ji aliyê leşkerên tirk ve hatiye kuştin. Wî ev bûyer wiha vegot: {{Quote|Keç û jinên kurd bi komî xwe avêtin nav lepên mirinê, an xwe avêtin nav newalan an jî xwe gulebaran kirin da ku nekevin destê tirkan. [...] Di nav wan kesên ku xwe avêtin nav geliyê Îksorê de keça min a çardeh salî, Fato jî hebû.}} == Jiyana li sirgûnê == Nûrî Dêrsimî cara yekem di sala 1922an de piştî zexta dewletê ya zêde û piştî zindankirina wî yê ji bo tekiliyên serhildana Qoçgiriyê re ji Tirkiyeyê derdikeve pêşî li [[Yewnanistan]]ê û paşê jî li Sûriyeyê dibe penaber ku piraniya jiyana xwe ya mayî li wir derbas dike. Di dema mayîna xwe ya li Yewnanistanê de, wî bi derdorên siyasî yên dij[[Kemalîzm|kemalîstan]] bi û koçberên kurd re pêwendî danî û zanina xwe ya siyaseta herêmî bikaranî ku ji bo xweseriya kurdan nûnertî bike. Çalakiyên wî yên siyasî bala rayedarên balyozxaneya Tirkiyeyê kişand ku bi berdewamî zext li hikumeta Yewnanistanê kirin ku xebatên wî qedexe bike. Her çend di bin çavdêriyê de be jî, Dêrsimî berdewam kiriye ku gotarên siyasî binivîse ku bi dizî di nav çalakvanên kurd de belav dibûn. Di dawiya salên 1920an de ew çû Sûriyê ku di wê demê di bin mandaya Fransayê de bû, li wir ji bo organîzekirina siyasî hawîrdorek nisbeten ewletir dibîne.{{sfn|Zürcher|2004|p=183}} Li [[Şam]]ê û paşê li [[Heleb]]ê, Dêrsimî di salonên wêjeyî û siyasî yên kurdî de, nemaze di nav rewşenbîrên sirgûnkirî yên ji Bakurê Kurdistanê de, bûye kesayetiyek sereke. Wî bi kovarên neteweperwer yê kurdî an re hevkariyê kir û li ser [[Dîroka Kurdistanê|dîrok]], [[zimannasî]] û şert û mercên civakî-siyasî yên kurdan di bin dewletên cuda de gotar nivîsand.{{sfn|Kajjo|2010|p=59}} Bi vî awayî sirgûniya wî bû serdemek berhemdar a rewşenbîrî, ji ber ku wî ramanên xwe li ser nasnameya neteweyî û parastina mîrasa çandî baştir kiriye. [[Wêne:Nûrî Dêrsimî and his family.jpg|thumb|Dêrsimî bi hevjîna xwe Xeze Oxçî û zarokên van]] Di dehsalên xwe yên li derveyî welêt de, Dêrsimî herwiha ji bo avakirina torên ku civakên kurd li Sûriye, Libnan, Iraq û [[Ewropa]]yê bi hev ve girêdidin xebitî. Wî şîret li komên xwendekarên kurd, komîteyên siyasî û komeleyên çandî kir û tekezî li ser pêwîstiya vejandina zimanî û belgekirina dîrokî kir. Têkiliyên wî bi kesayetiyên din ên navdar ê kurd re, kesayetên wek [[Celadet Alî Bedirxan|Celadet Bedirxan]] û [[Qedrîcan]], bandora wî di nav derdorên rewşenbîrî de zêde dike. Her çend qet di navenda tevgerên çekdarî yên li derveyî welêt de nebe jî, wî ji bo nifşên çalakvanan wekî lengerek îdeolojîk xizmet kiriye ku dixwestin rabirdûya Dêrsimê û nasnameya kurd bi berfirehî fêm bikin.{{sfn|Bozarslan|2012|pp=52–53}} Tevî kêmbûna derfetên darayî û xirabûna tenduristiya wî di salên dawî de, Dêrsimî di xebata siyasî û çandî de çalak dimîne.{{sfn|Jwaideh|2006|p=241}} Wî heta di sala 1973an de ku jiyana xwe jidest dide, destnivîs nivîsandin û bi ciwanên diyasporê re pêwendî pêk aniye. Her çend sirgûniya wî bi koçberiyê hatibe nîşankirin jî, di dawiyê de ew bûye yek ji kesayetên rewşenbîr ên kurd ên herî bibandor ên sedsala 20an ku nivîsên wî bîranîna herêmek û çandek ku rastî tundûtûjiya dewletê hatibû parastin. Di dema sirgûniya xwe yê li Sûriyeyê navê Seyîd Riza li kurê xwe daniye. Kurê wî Seyîd Riza jî kurek heye ku bi navê bapîrê wî Nûrî Dêrsimî lê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://english.anf-news.com/news/the-rojava-legacy-of-nuri-dersimi-8968 |sernav=Mîrasa Rojava yê Nûrî Dêrsimî |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2025-12-14 |ziman=en }}</ref> === Kariyera wêjeyî === Berhema [[wêje]]yî ya Nûrî Dêrsimî di navenda mîrata wî de ye. Nivîsa wî ya herî girîng, ''Hatıratım'' (Bîranînên Min), otobiyografiyê bi şîroveyên siyasî re tevlihev dike û yek ji perspektîvên berfireh ên kurdan ên herî despêkê ya li ser Qoçgirî û Dêrsimê pêşkêş dike.{{sfn|Dêrsimî|1952|pp=7–9}} Şêwaza wî ya vegotinê çavdêriya etnografîk, ji nû ve avakirina dîrokî û şahidiya rasterast bi hev re dike ku berhemê ji bo zanyarên lêkolînên kurdî pir biqîmet dike.{{sfn|McDowall|1996|pp=218–219}} Bîranîn herwiha şecere, dîrokên devkî û danasînên rê û rewşa elewiyan jî vedihewîne ku wî bawer dikir ku ew di bin xetereya tunebûnê de ne.{{sfn|Bruinessen|1992|p=276}} Herwiha, kitêba ''Kürdistan Tarihinde Dersim'' ("Dêrsim di Dîroka Kurdistanê de") ku di sala 1952an de dema ku Nûrî Dêrsimî li Sûriyeyê li sirgûnê bû, hatiye weşandin yek ji destpêkên vegotinên nivîskarên kurd ên li ser herêma Dêrsimê ye. Di vê kitebê de, Dêrsimî herêma Dêrsimê wekî beşek yekgirtî ya Kurdistanê pêşkêş dike ku dîroka herêmî bi analîza siyasî û şahidiya kesane re dike yek.{{sfn|Bruinessen|1992|p=276}} Bi karanîna kevneşopiya devkî, şecereyên herêmî, bûyerên serdema osmanî û ezmûnên xwe, ew vegotinên fermî yên tirkî yên ku Dêrsimê wekî nedîrokî an marjînal nîşan didin, dixe ber pirsê.{{sfn|Bruinessen|1992|p=276}} Berhem şêweyên destwerdana dewletê, tepeserkirin û berxwedana li Dêrsimê di çend dehsalan de belge dike û serhildana Dêrsimê ya salên 1937-1938an di nav berdewamiyek dirêjtir a dijberiya kurdan a li dijî desthilatdariya navendî de bi cih dike.{{sfn|Bruinessen|1992|p=276}} Her çend ji perspektîfek bi awayekî zelal partîzan a kurdî hatiye nivîsandin jî, kitêb ji hêla zanyaran ve wekî çavkaniyek sereke ya girîng ji bo têgihîştina bîra kurd, nasnameya herêmî û dînamîkên navxweyî yên civaka Dêrsimê di dawiya serdema osmanî û destpêka serdema komarê de tê hesibandin.{{sfn|Bruinessen|1992|p=276}} Pirtûka''Kürdistan Tarihinde Dersim'' bi dehsalan bi giranî di nav rewşenbîrên kurd ên li sirgûnê de belav dibe û ji ber sansur û qedexeyên siyasî yên li Tirkiyeyê bi piranî negihîştibû wî.{{sfn|Dêrsimî|1952|pp=7–9}} Di encamê de, pêşwaziya wê ya destpêkê bi tenê bi xwendevanên piçûk û bi siyasetê mijûl ve bi sinor bû, ne bi saziyên akademîk.{{sfn|McDowall|1996|pp=218–219}} Ji dawiya sedsala 20an û pê ve, kitêb di nav dîroknas û zanyarên civakî yên ku dîrok, serhildan û bîranîna kurdan lêkolîn dikin de zêdetir bal kişandiye.{{sfn|Dêrsimî|1952|pp=7–9}} Dêrsimî tekez kiriye ku berxwedana kurdan ji xwesteka bêserûberî an serhildanê derneketiye holê. Wî hem serhildanên Qoçgirî û hem jî yên Dêrsimê wekî bersivên li dijî hilweşandina xweseriya herêmî û bikar anîna desthilatdariya navendî destnîşan kiriye. Li gorî şîroveya wî, piştî ku danûstandin, daxwazname û rêyên qanûnî bi awayekî sîstematîk hatin girtin serhildan bûye pêwîstiyek siyasî. {{Quote|"Berxwedan ji xwesteka bêserûberiyê derneket, lê ji ne gengaziya jiyanê di bin desthilatdariya ferzkirî de derket."{{sfn|Dersimi|1952|pp=67–68}}}} Di nîqaşa xwe ya li ser tepeserkirina serhildanan de, Dêrsîmî bal kişandiye ser cudahiya nezelal a di navbera şervan û sivîl ên di dema operasyonên dewletê de. Wî kampanyayên leşkerî wekî armancgirtina tevahiya wargehan nîşan da, ne tenê komên çekdar û wêrankirina berfireh a gundan û koçberkirina nifûsa sivîl vegot. Ev aliyê vegotina wî ji hêla zanyarên paşê ve wekî perspektîvek sereke ya girîng li ser bandora civakî ya kampanyayan hatiye destnîşan kirin. {{Quote|"Kampanyayên leşker û çeteyên tirk ne têne li dijî şervanan bû; her gund li derûdorê wekî hedef hatiye dîtin.”{{sfn|Dersimi|1952|pp=90–92}}}} Dêrsimî di pirtûka ''Kürdistan Tahrinde Dersim'' de bi berdewamî herêma Dêrsimê wekî herêmeke dîrokî ya bi Kurdistanê ve girêdayî nîşan da, ne wekî herêmeke periferîk û argûman kiriye ku: {{Quote|"Dêrsim ne axeke marjînal e lê beşek ji [[Kurdistan]]ê ye ku nayê veqetandin".{{sfn|Dersimi|1952|pp=11–12}}}} Ji xeynî bîranînan, Dêrsimî ji bo kovarên kurdî yên wekî [[Hawar (kovar)|Hawar]] û [[Roja Nû (kovar)|Roja Nû]] de gotar nivîsandiye ku li wir wî mijarên nasname, perwerde û parastina ziman lêkolîn kiriye.{{sfn|Bozarslan|2012|p=55}} Nivîsên wî pir caran kûrahiya dîrokî ya şaristaniya kurdî tekez kiriye û polîtîkayên dewleta tirk ku dixwest çandên kêmneteweyan li welêt tepeser bikin, rexne kiriye.{{sfn|Kutschera|1994|p=162}} Wî argûman kiriye ku wêje, helbest, kevneşopiya devkî û kronîkên dîrokî ji bo berdewamiya nasnameya kurdî li seranserê sinoran girîng in.{{sfn|Kajjo|2010|pp=62–63}} Dêrsimî hejmarek destnivîsên ku nehatine weşandin çêkiriye ku di nav de notên etnografîk ên li ser eşîrên Dêrsimê û dîrokeke qismî temam a konfederasyona [[Qoçgirî (eşîr)|qoçgirî]] hene.{{sfn|Kieser|2003|pp=216–217}} Ev materyal ku ji aliyê endamên malbatê ve li Sûriyeyê hatine parastin û paşê ji aliyê saziyên kurdî ve hatine dîjîtalîzekirin ku şahidiya firehiya berjewendiyên wî yên akademîk dikin.{{sfn|Jwaideh|2006|pp=242–243}} Ji ber vê yekê mîrasa wî ya wêjeyî ne tenê bi aktîvîzma siyasî ve sinordar e lê parastina bîra çandî jî vedihewîne û awa dide ka nifşên paşîn çawa hem trajediyan û hem jî berxwedana rewşenbîrî ya civaka kurdî fêm dikin.{{sfn|McDowall|1996|p=220}} === Mirin === Nûrî Dêrsimî salên xwe yên dawî li sirgûnê li Sûriyeyê derbas kiriye ku bi piranî ji çalakiyên siyasî yên rêxistinkirî dûr bû lê dîsa jî dema xwe daye nivîsandin û parastina bîranîna têkoşînên kurdan. Ew li [[Heleb]]ê bi malbata xwe re jiyaye ku li wir destnivîsên xwe sererast kiriye û bi rewşenbîrên kurd re name nivîsand heta ku tenduristiya wî di nîvê salên 1970an de xirab bûye. Piştî nexweşiyeke dirêj, di 22ê tebaxa 1973an de li Helebê bûye rehmet ku tê gotin ji ber salên zehmetiyê, zilma siyasî û koçberiya domdar qels bûye.{{sfn|Bruinessen|1992|p=277}} Li gorî vegotinên xizmên sax û dîroknasên kurd, kesayetên kurd ên herêmî û endamên civaka sirgûnê beşdarî merasîma cenazeyê wî bûne û ew li goristana kurdan a li [[Efrîn]]ê hate veşartin û daxwaza wî ya ku di bin şert û mercên ku ji hêla dewletê ve hatine ferzkirin de venegere Tirkiyeyê pêk anî.{{sfn|Jwaideh|2006|p=243}} Di gulana 2018an de, di dema operasyonê Zeytinê ji aliyê dewleta tirk û tevgerên terorîstî, gora wî ji aliyê çeteyên sûrî û [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê|artêşa Tirkiyeyê]] hatiye xirakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://anfenglishmobile.com/rojava-surIye/tuerk-devleti-nuri-dersimi-nin-mezarini-da-yagmaladi-112466 |sernav=Dewleta Tirk, gora Nûrî Dêrsimî vandalîzkir |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2025-12-03 |ziman=tr }}</ref> Di îlona 2025an de, gora wî ji aliyê alîgirên Nûrî Dêrsimî hatiye tamîrkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/kurdistan/060920253 |sernav=Gora Dr. Nûrî Dêrsimî hatiye nûkirin |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2025-12-28 |ziman=tr}}</ref> == Îdeolojî == [[Wêne:Nuri Dersimi-1.1.png|thumb|200px|Nûrî Dêrsimî di salên 1920an]] Dema ku polîtîkayên navendîkirinê û hilweşîna pergalên emperyal nasnameyên etnîkî û neteweyî yên nû pêş xistine, nêrîna îdeolojîk a cihanê ya Nûrî Dêrsimî ji serdema veguherîna osmanî ya dawî derketiye hole.{{sfn|Jwaideh|2006|pp=235–244}} Ew ji nifşê rewşenbîrên kurd bû ku têgehên neteweperwer ên nûjen - xwerêvebirin, mafên çandî û xweseriya axê pejirandin ku di heman demê de di awayiyên civakî yên eşîrî de kok girtin.{{sfn|Jwaideh|2006|pp=235–244}} Wî cudatiya kurdî wekî sentezek ji ziman, erdnîgarî û ezmûna dîrokî ya hevpar fêm dikir û bawer dikir ku civaka kurdî di nav dewleta osmanî û komarî yên destpêkê de bi awayekî sîstematîk hatiye marjînalîzekirin.{{sfn|Bruinessen|1992|pp=265–268}} Di nivîsên xwe de, wî îdia kiriye ku neteweperweriya kurd divê ji dilsoziya eşîrî wêdetir biçe û pêşxistina elîtek neteweyî ya xwende û xwedî hişmendiya dîrokî ku bikaribe rêberiya tevgereke siyasî ya nûjen bike, piştgirî kir.{{sfn|vanBruinessen|1994|p=12}} Ji bo Dêrsimî, perwerde, belgekirina dîrokî û rêxistina siyasî ji bo avakirina hişmendiya neteweyî amûrên girîng bûn.{{sfn|vanBruinessen|1994|p=12}} Di îdeolojiya Dêrsimî de bingeha wê baweriyê bû ku nasnameya kurd di bin komara Tirkiyeyê ya nû de bi gefên hebûnî re rûbirû mane.{{sfn|Bayrak|1994|pp=301–305}} Ezmûnên wî yên di dema tepeserkirina Qoçgirî û paşê jî kampanyaya Dêrsimê de baweriya wî xurt kiriye - li şûna ku hilberîne - ku divê polîtîkayên dewletê yên asîmîlasyonê bi hev re û dema ku pêwîst be, bi leşkerî jî li ber xwe bidin.{{sfn|Bayrak|1994|pp=301–305}} Dêrsimî van bûyeran ne wekî beşên îzolekirî, wekî hewldanên hevrêzkirî yê ji bo hilweşandina xweseriya kurdan û homojenîzekirina [[Anatolya]]yê şîrove kiriye.{{sfn|Olson|1989|p=120}} Ji vê perspektîvê ve, xweparastina axê û parastina avahiyên komunal ferzên siyasî bûn.{{sfn|Bayrak|1994|pp=301–305}} Berhemên wî bi berdewamî tekez dikin ku divê civaka kurd saziyên xwe yên herêmî biparêze, zimanê xwe biparêze û hevgirtinê di navbera herêmên cuda yên kurd de pêş bixe.{{sfn|Bruinessen|1992|pp=270–274}} Wî yekîneyên eşîrî ne wekî komek didît, wekî bingehên potansiyel ê ji bo xweseriya îdarî didît ku bi şertê ku ew ji aliyê siyasî ve yekgirtî bin û ji bo berjewendiyên neteweyî bi awayeke kolektîv ve werin birêve birin.{{sfn|Bayrak|1994|pp=301–305}} Nûrî Dêrsimî di nivîsên xwe de nêrînên xwe yên li hember gelên din ên Anatolyayê yên ku hem ji hêla pragmatîzma siyasî û hem jî ji hêla ezmûnên hevpar ên marjînalîzekirinê ve hatine awadan, aniye ziman.{{sfn|Olson|1989|p=120}} Ew tenê li ser dîroka kurd nesekiniye. Pir caran behsa [[ermenî]], tirk û civakên din ên herêmî kiriye, nemaze behsa hilweşîna osmanî û tûndiya dewletê kiriye.{{sfn|Jwaideh|2006|pp=235–244}} Dêrsimî hebûna dîrokî ya ermeniyan li Bakurê Kurdistanê qebûl kiriye û berevajî vegotinên fermî yên tirkî di serdema xwe, windabûna wan wekî encamek polîtîkayên dewletê dîtiye ne wekî pevçûneke xweber bi nav kiriye.{{sfn|Jwaideh|2006|pp=235–244}} Li hember tirkan wekî gel, wî di navbera polîtîkayên dewletê û kesên asayî de cudahî kiriye ku rexneyên xwe bi giranî li ser desthilatdariya navendî, leşkerîkirin û îdeolojiya tirkkirinê kiriye, ne li ser nasnameya etnîkî.{{sfn|Bayrak|1994|pp=301–305}} Wî bi tevayî, perspektîva li ser jiyana civakî ya ku ji aliyê hêza dewletê ve hatiye xirabkirin, li şûna dijminatiya etnîkî, tekez li ser tecrîda etnîkî dikir û vîzyonek siyasî ya li ser bingeha dijnavendparêziyê nîşan daye.{{sfn|Olson|1989|p=120}} Di salên xwe yên li Sûriyeyê, pêşaniyên îdeolojîk ên Dêrsimî ji serhildana rasterast ve ber bi ji nû ve avakirina çandî ve çûn.{{sfn|Bayrak|1994|pp=301–305}} Her çend ew dilsozê rizgariya neteweyî mabe jî, wî her ku diçû girîngiya arşîv, bîranîn û belgeyên etnografîk wekî amûrên berxwedana siyasî tekez dikir.{{sfn|Bozarslan|2003|p=42}} Aktîvîzma wî di nav rêxistina Xoybûnê de modelek neteweperweriya kurd a bêtir navneteweyî û hevrêz nîşan dida ku piştgirîya hevgirtina civakên cuda yên kurd ên [[Bakurê Kurdistanê|Bakur]], [[Rojavaya Kurdistanê|Rojava]], [[Başûrê Kurdistanê|Başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] li dora armancên çandî û siyasî yên hevpar dikir.{{sfn|Klein|2011|p=89}} Di sirgûnê de wî baweriyek xurttir bi dîplomasî û parêzvaniya navneteweyî pêş xist û îdia kiriye ku doza kurd hewceyê xuyangiyê li ser dika cîhanî ye ne ku tenê xwe bispêre serhildanên di nav Tirkiyeyê de.{{sfn|Bozarslan|2003|p=42}} Berhemên wî yên paşîn pêşveçûnek îdeolojîk eşkere dikin ku ji neteweperwerek eşîrî ku ji hêla têkoşîna herêmî ve derketiye holê, berbi ramanwerek ku digere çarçoveyek berfirehtir, pan-kurdî ya ku li ser bîr, rewabûna dîrokî û seferberiya rewşenbîrî digere.{{sfn|Bayrak|1994|pp=301–305}} === Fikir û nêrînên siyasî li ser civakê === Ramanên siyasî yên Nûrî Dêrsimî, xweseriya kurdan bi redkirineke tund a desthilatdariya dewleta navendî re li hev dicivîne. Li cihê ku modelek dewleta neteweyî ya hişk biparêze, wî tekezî li ser xweseriya herêmî, xweseriya komunal û parastina nasnameyên herêmî, bi taybetî li Dêrsimê, kiriye. Wî bi berdewamî argûman kir ku navendîbûna zêde - pêşî osmanî, paşê tirkî - çavkaniya sereke ya tundûtûjî û bêîstîqrariyê li Kurdistanê bû.{{sfn|Dersimi|1952|pp=9–15}} Dîn di nêrîna cîhanê ya Dêrsimî de cihekî fonksiyonel girt ne ku doktrînal. Bi kokên xwe di avahiya civakî ya [[Elewîtî|elewiyan]] li Dêrsimê de, wî saziyên olî wekî mekanîzmayên hevgirtina civakî û berxwedanê ne wekî pergalên teolojîk bi nav kir.{{sfn|vanBruinessen|1994|p=12}} Wî dabeşbûnên mezhebî yên di navbera civakên [[Sunîtî|sunî]] û elewî de red kir û van dabeşbûnan ​​wekî ku ji hêla dewletê ve bi zanebûn têne bikaranîn da ku civaka kurd qels bike û destwerdanê rewa bike, nîşan daye.{{sfn|Dersimi|1952|pp=9–15}} Di nivîsên xwe yên dîrokî de, Dêrsimî bi berdewamî têkiliyên di navbera kurdan û gelên din bi taybetî ermenî û tirkan de bi perspektîva hilweşîna împeratorî û tûndiya dewletê ve girêdide.{{sfn|Dersimi|1952|pp=32–38}} Wî bi eşkere hebûna demdirêj a ermeniyan li Bakurê Kurdistanê qebûl kir û vegotinên ku windabûna wan wekî pevçûnek civakî ya xweber nîşan didin red kir, li şûna wê ew bi polîtîkayên dewletê yên rêxistinkirî ve girêda.{{sfn|Bruinessen|1992|pp=270–274}} Dêrsimî bi rexneyên xwe yên navxweyî yên li ser serokatiya kurd jî navdar bû. Wî bi eşkereyî li ser têkçûnên stratejîk, nebûna hevrêziyê, hevrikên kesane û hevpeymaniyên kurt-dîtin ên di nav tevgerên kurd de axiviye.{{sfn|vanBruinessen|1994|p=12}} Dema ku li ser têkçûnên tevgerên kurd difikirî. Di derbarê vê yekê de wiha gotiye: {{Quote|"Nebûna yekîtî, azweriya kesane û nebûna hevrêziyê berxwedana kurd ji hêza leşkerî bêtir qels kir".{{sfn|Dersimi|1952|pp=82–83}}}} Li şûna ku berxwedana kurdan wekî qehremanek yekreng nîşan bide, bi vê gotinê wî bal kişandiye ser encamên neyekgirtî û hesabkirina xelet ên ku di dema serhildanên Qoçgirî û Dêrsimê de pêk hatiye.{{sfn|Olson|1989|p=120}} Ev perspektîva xwe-rexnegir bûye sedem ku dîroknas xebatên wî ne tenê wekî parêzvaniya neteweperwer, wekî çavkaniyek sereke ya refleksîv li ser sinorkirinên rêxistina siyasî ya kurd bihesibînin.{{sfn|Dersimi|1952|pp=9–15}} == Mîras == Mîrasa Nûrî Dêrsimî di dîroka rewşenbîrî û siyasî ya kurdî de cihekî girîng digire, nemaze ji bo awadana awayê têgihîştina nifşên paşîn a serhildanên Qoçgirî û Dêrsimê. Bîranîn û nivîsên wî yên siyasî, bi taybetî pirtûkên ''Hatıratım'' û ''Kürdistan Tarihinde Dersim'' bûne nivîsên bingehîn ên ji bo naskirina dîroka kurd û yek ji perspektîvên hundirîn ên herî berfireh ê li ser serhildanên kurdan e ku polîtîkayên dewletê yên destpêka sedsala 20an pêşkêş kirine.{{sfn|Bruinessen|1992|pp=266–278}} Vegotinên wî ji hêla zanyar, çalakvan û dîroknasên herêmî ve bi berfirehî hatine bikar anîn, ne tenê ji bo danasîna bûyeran, ji bo vegotina vegotinek neteweyî ya kurd a destpêkê û hevgirtî ku kok li ser bîranîn, trawma û berxwedanê vedihewîne.{{sfn|vanBruinessen|1994|p=10}} Her çend hinek dîroknasên tirk nivîsên wî ji ber alîgiriya siyasî rexne kiribin jî, lêkolînên paşîn nirxa wan a dîrokî nas kirine, nemaze ji bo belgekirina tundûtûjiya dewletê, parçebûna eşîrî û wêrankirina çandî ya Dêrsimê.{{sfn|vanBruinessen|1994|p=10}} Ji dîroknivîsiyê wêdetir, Dêrsimî wekî yek ji bîrmendên neteweperwer ên kurd ên herî girîng ên serdema di navbera şeran tê bîranîn ku bandora wî heta diyasporaya kurd a nîvê sedsala 20an dirêj bûye.{{sfn|Olson|1989|pp=118–120}} Tevlîbûna wî ya bi tevgera Xoybûnê re, parêzvaniya wî ya ji bo perwerdehiya kurdî û parastina wî ya xweseriya çandî ya Dêrsimê ji bo gelek rewşenbîrên kurd ên piştî sala 1960an bûye îlham.{{sfn|Olson|1989|pp=118–120}} Di bîra çandî ya kurd ên nû de, bi taybetî li Dêrsimê, ew wekî kronîknivîsek cîhanek winda û wekî dengek ji bo kesên ku çîrokên wan bi zorê hatine bêdengkirin tê rêzgirtin.{{sfn|Olson|1989|pp=118–120}} Kolan, saziyên çandî û derdorên wêjeyî li hinek deverên diyasporaya kurd hê jî navê wî hildigirin ku di heman demê de pirtûkên wî bi zimanên kurdî, tirkî û her ku diçe zimanên ewropî di belavbûnê de dimînin.{{sfn|Bayrak|1994|p=312}} Mîrasa wî hem wekî çavkaniyek dîrokî û hem jî wekî sembolek berxwedana kurdan, berxwedana rewşenbîrî û parastina nasnameya çandî di bin zexteke kûr de dimîne.{{sfn|Bozarslan|2003|p=41}} == Berhemên wî == * ''Kurdistan Tarihinde Dersim'', (tirkî) [[Köln]], 1988, {{ISBN|978-9756876442}}{{sfn|Bruinessen|1992|p=276}} * ''Hatıratım'', (tirkî) Dam Yayinlari, {{ISBN|978-6058626676}}{{sfn|Dêrsimî|1952|pp=7–9}} == Binerê == * [[Binpêkirina mafên kurdan li Tirkiyeyê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === {{refbegin}} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Dêrsimî |pêşnav=Mehmed Nûrî |sernav=Kürdistan Tarihinde Dersim |weşanger=Ani Matbaası |sal=1952 |isbn=975-6876-44-1 |cih=Aleppo |rr= |ziman=tr |jêgirtin= |lînka-nivîskar=Nûrî Dêrsimî |sala-orîjînal= }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Mango |pêşnav=Andrew |sernav=Atatürk: The Biography of the Founder of Modern Turkey |weşanger=John Murray |sal=1999 |isbn=978-0-7195-6592-2 |cih= |lînka-nivîskar=Andrew Mango }} * {{Jêder-kovar |paşnav1=Olson |pêşnav1=Robert |paşnav2=Rumbold |pêşnav2=Horace |tarîx=1989 |sernav=The Koçgiri Kurdish rebellion in 1921 and the draft law for a proposed autonomy of Kurdistan |url= |kovar=Oriente Moderno |cild=8 (69) |hejmar=1/6 |rr=41 |doi=10.1163/22138617-0690106006 |issn=0030-5472 |jstor=25817079 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Soileau |pêşnav=Dilek Kızıldağ |sernav=Kürt Tarihi ve Siyasetinden Portreler |weşanger=İletişim Yayıncılık |sal=2018 |isbn=978-975-05-2529-2 |paşnavê-edîtor=Bora |pêşnavê-edîtor=Tanıl |rr= |ziman=tr |beş=Koçgirili Alişer Efendi |paşnavê-edîtor2=Yanık |pêşnavê-edîtor2=Aybars }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Authoritarianism in the Middle East: Before and After the Arab Uprisings |paşnav1=Bakis |pêşnav1=J. Karakoç |weşanger=Springer |sal=2015 |rr=190–191 |isbn=9781137445551 |url= |paşnav2=Karakoç |pêşnav2=Jülide }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Kemalist Turkey and the Middle East |paşnav=Bein |pêşnav=Amit |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2017 |isbn=978-1-107-19800-5 |ziman=en |url= }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Le mouvement kurde de Turquie en exil: continuités et discontinuités du nationalisme kurde sous le mandat français en Syrie et au Liban (1925-1946) |paşnav=Gorgas |pêşnav=Jordi Tejel |lînka-nivîskar= |weşanger=Peter Lang |tarîx=2007 |isbn=978-3-03911-209-8 |ziman=fr }} * {{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=Bloomsbury Academic |sal=1996 |rr= |isbn=9781860641855 |url= }} * {{Jêder-kitêb |sernav=The Arab Revolts: Dispatches on Militant Democracy in the Middle East |paşnav=McMurray |pêşnav=David A. |weşanger=Indiana University Press |sal=2013 |rr=[https://archive.org/details/arabrevoltsdispa0000unse/page/178 178] |isbn=9780253009685 |url=https://archive.org/details/arabrevoltsdispa0000unse}} * {{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish notables in the Ottoman Empire |paşnav=Özoğlu |pêşnav=Hasan |weşanger=State University of New York Press |sal=2004 }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Krieg und Revolution in Syrisch-Kurdistan: Analysen und Stimmen aus Rojava |paşnav=Schmidinger |pêşnav=Thomas |weşanger=Mandelbaum Verlag |tarîx=2017 |isbn=978-3-85476-665-0 |ziman=de |url= }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Syria's Kurds: History, Politics and Society Volume 16 of Routledge Advances in Middle East and Islamic Studies |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |sal=2008 |rr=18 |isbn=9781134096435 |url= }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of the social and political history of the Yazidi enclave of Jabal Sinjar (Iraq) under the British mandate, 1919-1932 |nivîskar1=Fuccaro |pêşnav=Nelida |tarîx=1994 |rûpel=233 }} * {{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Turkey |paşnav=Bozarslan |pêşnav=Hamit |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008 |rr=340 |isbn=978-0-521-62096-3 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Faroqhi |pêşnavê-edîtor=Suraiya |paşnavê-edîtor2=Kasaba |pêşnavê-edîtor2=Reşat |paşnavê-edîtor3=Kunt |pêşnavê-edîtor3=I. Metin |paşnavê-edîtor4=Fleet |pêşnavê-edîtor4=Kate }} * {{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Syria: Political Parties and Identity in the Middle East |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=2014 |rr=55 |isbn=9781780765631 |cih=London |ziman=en }} {{Refend}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Nuri Dersimi}} * [http://ku.pydrojava.com/2015/08/navdare-kurd-nuri-dersimi-hate-biranin/ Navdarê Kurd Nûrî Dêrsimî hate bîranîn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170123162252/http://ku.pydrojava.com/2015/08/navdare-kurd-nuri-dersimi-hate-biranin/ |date=2017-01-23 }} {{ku}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1894]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1893]] [[Kategorî:Kesên ji Dêrsimê]] [[Kategorî:Kesên sedsala 20an]] [[Kategorî:Mirin 1973]] [[Kategorî:Neteweperwerên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd ên mêr ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Serhildêrên kurd]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] [[Kategorî:Şoreşgerên kurd]] mtvaftsldtia0mzgopr2ra1aq4twztu 4 4082 2101044 2100949 2026-10-30T09:25:38Z Kawa63 105128 2101044 wikitext text/x-wiki {{see also|[[WP:Gotarên bingehîn]]}} Gelek projeyên [[Wikipedia|Wîkîpediyayê]] hene; ji wan çend mezin, çend biçûk in. Çend gotarên bingehîn ji bo hemî Wîkîpediyayan pêwîst in. Heger dirêj nebin jî, bila qet nebe kurt û di awayê [[Wîkîpediya:Şitl|şitl]]an de bin. Li jêr lîsteya 1.000 gotarên bingehîn heye ku tê pêşniyazkirin di her Wîkîpediyayê de hebin. Divê ev gotar bi zimanekî gelekî hêsan werin nivîsandin û agahiyên herî bingehîn di nav xwe de bihewînin. {| class="wikitable" |+ |- !Sernav!!Hejmara niha!!Hejmara hewce |- |[[#Jînenîgarî|Jînenîgarî]]||198||''TBD'' |- |[[#Felsefe|Felsefe]]||13||''TBD'' |- |[[#Ol|Ol]]||22||''TBD'' |- |[[#Zanistên_civakî|Zanistên civakî]]||77||''TBD'' |- |[[#Ziman_û_wêje|Ziman û wêje]]||48||''TBD'' |- |[[#Pîvan|Pîvan]]||12||''TBD'' |- |[[#Zanist|Zanist]]||250||''TBD'' |- |[[#Xwarin_û_çandinî|Xwarin û çandinî]]||34||''TBD'' |- |[[#Teknolojî|Teknolojî]]||68||''TBD'' |- |[[#Huner_û_şahî|Huner û şahî]]||76||''TBD'' |- |[[#Dîrok|Dîrok]]||54||''TBD'' |- |[[#Erdnîgarî|Erdnîgarî]]||148||''TBD'' |- !'''Hevok'''!!'''1000'''!!'''1000''' |}<small>Kontrolkirina hejmarê: 26 Sibat 2026 (UTC)</small> == Jînenîgarî [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == === Fîlozof û zanyarên civakî === # [[Arîstotelês]] # [[Simone de Beauvoir]] # [[Çanakya]] # [[Konfuçyus]] # [[René Descartes]] # [[Sigmund Freud]] # [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]] # [[Martin Heidegger]] # [[Ibn Xeldûn]] # [[Immanuel Kant]] # [[John Maynard Keynes]] # [[John Locke]] # [[Niccolò Machiavelli]] # [[Karl Marx]] # [[Friedrich Nietzsche]] # [[Platon]] # [[Jean-Jacques Rousseau]] # [[Jean-Paul Sartre]] # [[Sima Qian]] # [[Adam Smith]] # [[Sokratês]] # [[Voltaire]] # [[Max Weber]] # [[Ludwig Wittgenstein]] # [[Zhu Xi]] === Kesên dînî û teolojiyê === # [[Îbrahîm]] # [[Buda]] # [[Îsa]] # [[Martin Luther]] # [[Meryem]] # [[Mûsa]] # [[Mihemed]] # [[Şêx Adî]] # [[Xezalî]] # [[Zerdeşt]] === Rêberên sîyasî === # [[Abraham Lincoln]] # [[Adolf Hitler]] # [[Daryûsê Mezin]] # [[Augustus]] # [[Cengîz Xan]] # [[Karlê Mezin]] # [[Mistefa Barzanî]] # [[Che Guevara]] # [[Ekberê Mezin]] # [[Qazî Mihemed]] # [[Franklin Delano Roosevelt]] # [[George Washington]] # [[Îskenderê Mezin]] # [[Leyla Qasim]] # [[Jawaharlal Nehru]] [[:en:Jawaharlal Nehru|(en)]] # [[Yosîf Stalîn]] # [[Julius Caesar]] # [[Konstantînê Mezin]] # [[Kûruşê Mezin]] # [[Kiyaksar]] # [[Louis XIV.]] # [[Mahatma Gandî]] # [[Mao Zedong]] # [[Martin Luther King]] # [[Napoléon Bonaparte]] # [[Nelson Mandela]] # [[Omer ibn Xetab]] # [[Otto von Bismarck]] # [[Pyotrê Mezin]] # [[Qin Shi Huang]] # [[Rosa Luxemburg]] # [[Selahedînê Eyûbî]] # [[Simón Bolívar]] # [[Siltan Silêmanê Qanûnî]] # [[Sun Yat-sen]] [[:en:Sun Yat-sen|(en)]] # [[Tîmûrleng]] # [[Vladîmîr Îlyîç Lenîn]] # [[Winston Churchill]] === Dahêner, zanyar û matematîknas === # [[Alan Turing]] # [[Albert Einstein]] # [[Arşîmed]] # [[Brahmagupta]] # [[Carl Friedrich Gauss]] [[:en:Carl Friedrich Gauss|(en)]] # [[Carl Linnaeus]] # [[Charles Darwin]] # [[David Hilbert]] [[:en:David Hilbert|(en)]] # [[Dmîtrî Mendeleyev]] [[:en:Dmitri Mendeleev|(en)]] # [[Xwarezmî]] # [[Enrico Fermi]] # [[Ernest Rutherford]] [[:en:Ernest Rutherford|(en)]] # [[Erwin Schrödinger]] # [[Galênos]] # [[Galileo Galilei]] # [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] # [[Henry Ford]] # [[Isaac Newton]] # [[Îbn Sîna]] # [[James Clerk Maxwell]] # [[James Joule]] # [[James Watt]] # [[Johann Gutenberg]] # [[Johannes Kepler]] # [[Leonhard Euler]] [[:en:Leonhard Euler|(en)]] # [[Louis Pasteur]] # [[Marie Curie]] # [[Max Planck]] # [[Michael Faraday]] # [[Nîkola Tesla]] # [[Nîkolaws Kopernîkus]] # [[Thomas Alva Edison]] # [[Tim Berners-Lee]] [[:en:Tim Berners-Lee|(en)]] === Hunermend û mîmar === # [[Albrecht Dürer]] [[:en:Albrecht Dürer|(en)]] # [[Andy Warhol]] # [[Diego Velázquez]] # [[Frank Lloyd Wright]] [[:en:Frank Lloyd Wright|(en)]] # [[Francisco Goya]] [[:en:Francisco Goya|(en)]] # [[Frida Kahlo]] # [[Henri Matisse]] [[:en:Henri Matisse|(en)]] # [[Hokusai|Katsushika Hokusai]] [[:en:Katsushika Hokusai|(en)]] # [[Le Corbusier]] [[:en:Le Corbusier|(en)]] # [[Leonardo da Vinci]] # [[Michelangelo]] # [[Mîmar Sînan]] # [[Pablo Picasso]] # [[Peter Paul Rubens]] [[:en:Peter Paul Rubens|(en)]] # [[Raffaello Sanzio]] # [[Rembrandt]] [[:en:Rembrandt|(en)]] # [[Salvador Dalí]] # [[Vincent van Gogh]] === Kompozîtor û muzîkvan === # [[Antonín Dvořák]] [[:en:Antonín Dvořák|(en)]] # [[Antonio Vivaldi]] # [[Frédéric Chopin]] # [[Franz Schubert]] [[:en:Franz Schubert|(en)]] # [[Georg Frîderîk Handel|Georg Friedrich Händel]] [[:en:Georg Friedrich Händel|(en)]] # [[Giuseppe Verdi]] [[:en:Giuseppe Verdi|(en)]] # [[Gustav Mahler]] [[:en:Gustav Mahler|(en)]] # [[Giovanni Pierluigi da Palestrina]] [[:en:Giovanni Pierluigi da Palestrina|(en)]] # [[Îgor Stravînskî|Igor Stravinsky]] [[:en:Igor Stravinsky|(en)]] # [[Johann Sebastian Bach]] # [[Johannes Brahms]] [[:en:Johannes Brahms|(en)]] # [[Joseph Haydn]] [[:en:Joseph Haydn|(en)]] # [[Ludwig van Beethoven]] # [[Louis Armstrong]] [[:en:Louis Armstrong|(en)]] # [[Michael Jackson]] # [[Pyotr Ilyich Tchaikovsky]] # [[Richard Wagner]] [[:en:Richard Wagner|(en)]] # [[The Beatles]] # [[Ûm Kulsûm]] [[:en:Umm Kulthum|(en)]] # [[Wolfgang Amadeus Mozart]] === Derhêner û nivîskarên fîlman === # [[Akira Kurosawa]] # [[Alfred Hitchcock]] [[:en:Alfred Hitchcock|(en)]] # [[Federico Fellini]] [[:en:Federico Fellini|(en)]] # [[George Lucas]] # [[Ingmar Bergman]] # [[Satyajit Ray]] [[:en:Satyajit Ray|(en)]] # [[Sergei Eisenstein]] [[:en:Sergei Eisenstein|(en)]] # [[Stanley Kubrick]] # [[Steven Spielberg]] [[:en:Steven Spielberg|(en)]] # [[Walt Disney]] === Nivîskar, şanonivîs û helbestvan === # [[Aleksandr Pûşkîn]] # [[Anton Çexov]] # [[Charles Dickens]] # [[Dante Alighieri]] # [[Ebû Nuwas]] [[:en:Abu Nuwas|(en)]] # [[Franz Kafka]] # [[Fyodor Dostoyevskî]] # [[Gabriel García Márquez]] # [[Geoffrey Chaucer]] # [[Hafizê Şîrazî]] # [[Hans Christian Andersen]] # [[Homêros]] # [[James Joyce]] # [[Jane Austen]] # [[Johann Wolfgang von Goethe]] # [[Jorge Luis Borges]] # [[Kalidasa]] [[:en:Kalidasa|(en)]] # [[Tolstoy]] # [[Li Bai]] [[:en:Li Bai|(en)]] # [[Lord Byron]] [[:en:Lord Byron|(en)]] # [[Marcel Proust]] # [[Mark Twain]] # [[Matsuo Bashō]] # [[Miguel de Cervantes]] # [[Molière]] # [[Nacîb Mahfûz]] # [[Ovidius]] # [[Rabindranath Tagore]] # [[Sofoklês]] # [[Vergilius]] # [[Victor Hugo]] # [[William Shakespeare]] === Vebîner û gerokvan === # [[Christopher Columbus]] # [[Ferdinand Magellan]] # [[Hernán Cortés]] # [[Îbn Betûte]] # [[Jacques Cartier]] # [[James Cook]] [[:en:James Cook|(en)]] # [[Marco Polo]] # [[Neil Armstrong]] # [[Roald Amundsen]] # [[Vasco da Gama]] # [[Yuri Gagarin]] # [[Zheng He]] == Felsefe [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == # [[Ateîzm]] # [[Berahî]] [[:en:Reality|(en)]] # [[Diyalektîk]] # [[Epîstemolojî]] # [[Estetîk]] # [[Exlaq]] # [[Felsefe]] # [[Konfuçyûsîzm]] [[:en:Confucianism|(en)]] # [[Mentiq]] # [[Materyalîzm]] # [[Rastî]] # [[Vîna azad]] # [[Zanîn]] == Dîn [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == # [[Bûdîzm]] # [[Dîn]] # [[Hîmîtî]] [[:en:Fundamentalism|(en)]] # [[Giyan]] # [[Hinduîzm]] # [[Îslam]] ## [[Sinnî]] ## [[Şîa]] # [[Mîtolojî]] # [[Xwedê]] ## [[Monoteîzm|Yekxwedayî]] ## [[Pirxwedayî]] # [[Xiristiyanî]] ## [[Dêra Katolîk]] ## [[Protestanîzm]] # [[Reenkarnasyon]] [[:en:Reincarnation|(en)]] # [[Cihûtî]] # [[Elewîtî]] # [[Yarsan]] # [[Êzidîtî]] # [[Taoîzm]] # [[Zerdeştîtî]] == Zanistên civakî [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == # [[Perwerde]] # [[Şaristanî]] # [[Civak]] === Psîkolojî === # [[Aqil]] # [[Hizir]] # [[Hest]] # [[Evîn]] # [[Psîkolojî]] # [[Reftar]] [[:en:Behavior|(en)]] === Malbat û têkilî === # [[Jin]] # [[Zewac]] [[:en:Marriage|(en)]] # [[Law]] # [[Malbat]] # [[Mêr]] === Siyaset === # [[Bîrdozî]] ## [[Anarşîzm]] ## [[Faşîzm]] ## [[Kapîtalîzm]] ## [[Komunîzm]] ## [[Şopparêzî]] ## [[Lîberalîzm]] ## [[Marksîzm]] ## [[Neteweperwerî]] ## [[Sosyalîzm]] # [[Dîplomasî]] # [[Dewlet]] # [[Hikûmet]] ## [[Dîktatorî]] ## [[Komar]] ## [[Monarşî]] ## [[Demokrasî]] ## [[Kolonîtî]] # [[Împeryalîzm]] # [[Partiya siyasî]] [[:en:Political party|(en)]] # [[Propaganda]] # [[Siyaset]] === Kar û aborî === # [[Aborî]] # [[Bazirganî]] # [[Dirav]] ## [[Dolara DYAyê]] [[:en:United States dollar|(en)]] ## [[Ewro]] # [[Sermaye]] # [[Pere]] # [[Pîşesazî]] # [[Bac]] [[:en:Tax|(en)]] === Hiqûq === # [[Destûr]] # [[Hiqûq]] === Rêxistinên navneteweyî === # [[ASEAN]] [[:en:ASEAN|(en)]] # [[Koma Bankeya Dinyayê]] [[:en:World Bank|(en)]] # [[Hevpeymaniya Neteweyan]] [[:en:Commonwealth of Nations|(en)]] # [[Yekîtiya Erebî]] # [[NATO]] # [[Neteweyên Yekbûyî]] ## [[Dîwana Navneteweyî ya Dadê]] [[:en:International Court of Justice|(en)]] ## [[IMF|Sindoqa Diravî ya Navneteweyî]] [[:en:International Monetary Fund|(en)]] ## [[Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê]] ## [[UNESCO]] # [[OPEC]] # [[Xelata Nobelê]] # [[Rêxistina Bazirganî ya Cîhanî]] [[:en:World Trade Organization|(en)]] # [[Tevgera Navneteweyî ya Xaçê Sor û Heyva Sor]] [[:en:International Red Cross and Red Crescent Movement|(en)]] # [[Yekîtiya Afrîkayê]] # [[Yekîtiya Ewropayê]] === Şer û leşkerî === # [[Aştî]] # [[Leşkerî]] [[:en:Military|(en)]] # [[Şer]] ## [[Şerê navxweyî]] [[:en:Civil war|(en)]] # [[Terorîzm]] === Pirsgirêkên civakî === # [[Cezayê mirinê]] # [[Dîskrîmînasyon]] ## [[Nîjadperestî]] # [[Femînîzm]] # [[Globalîzasyon]] [[:en:Globalization|(en)]] # [[Mafên mirovan]] # [[Xizanî]] # [[Xulamtî]] # [[Zarokjiberbirin]] == Ziman û wêje [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == # [[Ziman]] # [[Zimannasî]] # [[Gramer]] # [[Peyv]] ## [[Vac]] ## [[Kîtek]] # [[Pergala nivîsê]] ## [[Alfabeya erebî]] ## [[Alfabeya yewnanî]] ## [[Alfabeya latînî]] ## [[Alfabeya kîrîlî]] [[:en:Cyrillic script|(en)]] ## [[Tîpên çînî]] [[:en:Chinese characters|(en)]] # [[Xwendewarî]] # [[Werger]] # [[Wêje]] ## [[Pexşan]] [[:en:Prose|(en)]] ### ''[[Hunera Şer (pirtûk)]]'' ## [[Honak]] [[:en:Fiction|(en)]] ### ''[[Hezar û yek şev]]'' ## [[Roman]] ### ''[[Çîroka Genji]]'' [[:en:The Tale of Genji|(en)]] ## [[Helbest]] ### ''[[Destana Gilgamêş]]'' ### ''[[Îlyada]]'' ### ''[[Şahname]]'' ## Deqên Olî ### ''[[Incîl]]'' ### ''[[Mahabharata]]'' [[:en:Mahabharata|(en)]] ### ''[[Quran]] # Zimanên taybet ## [[Zimanê almanî|Almanî]] ## [[Zimanê bengalî|Bengalî]] ## [[Zimanê çînî|Çînî]] ## [[Zimanê erebî|Erebî]] ## [[Zimanê fransî|Fransî]] ## [[Zimanê yewnanî|Grekî]] ## [[Zimanê hindistanî|Hindî-Urdu]] [[:en:Hindustani|(en)]] ## [[Zimanê îbranî|Îbranî]] ## [[Zimanê îngilîzî|Îngilîzî]] ## [[Zimanê japonî|Japonî]] ## [[Zimanê korêyî|Korêyî]] ## [[Zimanê kurdî|Kurdî]] ## [[Zimanê latînî|Latînî]] ## [[Zimanê farsî|Farsî]] ## [[Zimanê portûgalî|Portûgalî]] ## [[Zimanê rûsî|Rûsî]] ## [[Zimanê sanskrîtî|Sanskrîtî]] ## [[Zimanê spanî|Spanî]] ## [[Zimanê swahîlî|Swahîlî]] ## [[Zimanê tirkî|Tirkî]] == Pîvan [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == {{div col|2}} # [[Sîstema Navneteweyî ya Yekînan]] # [[Pîvan]] === Giranî, qebare û dûrahî === # [[Kîlogram]] # [[Lîtir]] # [[Metre]] === Dem === # [[Salname]] ## [[Salnameya gregorî]] # [[Saet]] # [[Sanî]] # [[Roj]] # [[Sal]] # [[Beşa saetê]] {{div col end}} == Zanist [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == # [[Zanist]] # [[Xweza]] === Stêrnasî === {{div col|2}} # [[Teqîna Mezin]] # [[Dûvstêr]] [[:en:Comet|(en)]] # [[Galaksî]] ## [[Kadiz]] # [[Gerdûn]] # [[Gerstêrk]] ## [[Erd]] ## [[Jupîter]] ## [[Mars]] ## [[Neptûn]] ## [[Saturn]] ## [[Tîr]] ## [[Ûranûs]] ## [[Venûs]] # [[Asteroîd]] # [[Firîna fezayî]] [[:en: Spaceflight|(en)]] # [[Heyv]] # [[Çala Reş]] # [[Pergala Rojê]] # [[Stêrk]] ## [[Roj]] # [[Stêrnasî]] {{div col end}} === Biyolojî === # [[Biyolojî]] # Materyalên biyolojîk ## [[DNA]] ## [[Enzîm]] ## [[Hormon]] ## [[Proteîn]] # [[Riweknasî]] # [[Ekolojî]] ## [[Cureyên bi xetereya nemabûnê]] # [[Jiyan]] # [[Mirin]] ## [[Xwekujî]] # [[Dabeşandina biyolojîk]] ## [[Cure]] ==== Pêvajoyên biyolojîk ==== {{div col|2}} # [[Metabolîzm]] [[:en:Metabolism|(en)]] ## [[Fotosentez]] ## [[Hormonên herisê]] ## [[Henase]] # [[Pêşveçûn]] # [[Zayîn]] [[:en:Reproduction|(en)]] ## [[Ducanî]] ## [[Seks]] {{div col end}} ==== Organîzma ==== # [[Alga]] # [[Arkeya]] [[:en:Archaea|(en)]] # [[Bakterî]] # [[Karok]] # [[Organîzm]] # [[Plant]] ## [[Dar]] ## [[Fêkî]] ## [[Kulîlk]] # [[Protîst]] [[:en:Protist|(en)]] # [[Heywan]] ## [[Artropod]] ### [[Mêş û mûr]] #### [[Mêşhingiv]] #### [[Morî]] #### [[Mixmixk]] ### [[Pîrevonk]] ## [[Chordate]] ### [[Bejavî]] ### [[Balinde]] #### [[Kewok]] #### [[Mirîşk]] ### [[Xijende]] #### [[Kosî]] #### [[Mar]] ### [[Guhandar]] #### [[Beraz]] #### [[Cirdon]] #### [[Çêlek]] #### [[Hêştir]] #### [[Hesp]] #### [[Kêvroşk]] #### [[Mirov]] #### [[Pisîk]] #### [[Prîmat]] #### [[Mih]] #### [[Seg]] #### [[Balîna]] [[:en:Cetacea|(en)]] ### [[Masî]] #### [[Segmasî]] ## [[Moluska]] [[:en:Mollusca|(en)]] ## [[Nematoda]] [[:en:Nematoda|(en)]] ==== Anatomî ==== # [[Anatomî]] # [[Koendama hestê]] ## [[Poz]] ## [[Çav]] ## [[Guh]] ## [[Çêjtin]] # [[Sîstema gera xwînê]] ## [[Dil]] ## [[Xwîn]] # [[Koendama herisê ya mirovan]] ## [[Kezeb]] ## [[Rûviya zirav]] ## [[Rûviya stûr]] # [[Koendama henaseyê]] # [[Sîstema hormonan]] # [[Sîstema pirbûnê]] [[:en:Reproductive system|(en)]] # [[Koendama demarê]] ## [[Demar]] ## [[Mêjî]] # [[Kakût]] # [[Xane]] # [[Masûlke]] # [[Çerm]] === Tenduristî û bijîşkî === # [[Bijîşkî]] # [[Derman]] ## [[Dermanên dijbakterî]] # [[Diransazî]] # [[Adet (bijîşkî)|Menstruasyon]] [[:en:Menstruation|(en)]] # [[Nexweşî]] # [[Pandemî]] # [[Sîstema bergiriyê]] [[:en:Immune system|(en)]] # [[Tenduristî]] # [[Vaksîn]] # [[Vîrus]] ==== Nexweşî û Rewşên Taybet ==== # [[Alûdebûn]] [[:en:Addiction|(en)]] ## [[Etanol]] [[:en:Ethanol|(en)]] ## [[Titûn]] # [[Astengdarî]] [[:en:Disability|(en)]] ## [[Keratî]] [[:en:Deafness|(en)]] ## [[Korîtî]] # [[Epîlepsî]] # [[Nexweşiya zarokan a felçiyê]] [[:en:Poliomyelitis|(en)]] # [[Arsim]] # [[Bedxwerî]] # [[Krîza dil]] # [[Lerzeta]] # [[Nexweşiya Alzheimer]] [[:en:Alzheimer's disease|(en)]] # [[Psîkopatî]] # [[Gastroenterît]] [[:en:Gastroenteritis|(en)]] # [[Nexweşiya pişikê ya demdirêj]] [[:en:Chronic obstructive pulmonary disease|(en)]] # [[Nexweşiya şekir]] # [[Enfeksîyonên bi riya cinsî derbas dibin]] [[:en:Sexually transmitted infection|(en)]] ## [[AIDS]] # [[Obezîte]] [[:en:Obesity|(en)]] # [[Penceşêr]] # [[Sekta mêjî]] [[:en:Stroke|(en)]] # [[Serêş]] [[:en:Headache|(en)]] # [[Serma]] [[:en:Common cold|(en)]] # [[Tuberkuloz]] # [[Xurika Reş]] [[:en:Smallpox|(en)]] # [[Zatûre]] [[:en:Pneumonia|(en)]] === Kîmya === # [[Biyokîmya]] # [[Element]] ## [[Alûmînyûm]] ## [[Mis]] ## [[Hesin]] ## [[Hîdrojen]] ## [[Karbon]] ## [[Nîtrojen]] ## [[Oksîjen]] ## [[Pîl]] ## [[Sîstema vedorî ya elementan]] ## [[Zêr]] ## [[Zîv]] # [[Kîmya]] # [[Kîmyaya analîtîk]] [[:en:Analytical chemistry|(en)]] # [[Kîmyaya fîzîkî]] [[:en:Physical chemistry|(en)]] # [[Kîmyaya înorganîk]] [[:en:Inorganic chemistry|(en)]] # [[Kîmyaya organîk]] [[:en:Organic chemistry|(en)]] ## [[Alkol]] ## [[Karbohîdrat]] ## [[Lîpîd]] # [[Molekul]] # [[Pêkhateya kîmyayî]] [[:en:Chemical compound|(en)]] ## [[Asîd]] ## [[Baz]] ## [[Xwê]] === Zanistên erdê === # [[Avhewa]] # [[Dora avê]] [[:en:Water cycle|(en)]] # [[El Niño]] [[:en:El Niño|(en)]] # [[Erdhej]] # [[Guherîna avhewayê]] # [[Hewa]] ## [[Ba]] ## [[Baran]] ## [[Berf]] ## [[Ewr]] ## [[Bagera bihêz a tropîkal]] ## [[Tornado]] # [[Jeolojî]] ## [[Kevir]] ## [[Mîneral]] [[:en:Mineral|(en)]] ### [[Elmas]] ## [[Tektonîka lewheyan]] [[:en:Plate tectonics|(en)]] # [[Karesata xwezayî]] [[:en:Natural disaster|(en)]] ## [[Lehî]] ## [[Tsûnamî]] # [[Volkan]] === Fîzîk === # [[Fîzîk]] # [[Lezdan (fizîk)|Lezdan]] # [[Atom]] # [[Wize]] ## [[Parastina Wize]] [[:en:conservation of energy|(en)]] # [[Radyasyonên elektromagnetîk]] [[:en:electromagnetic radiation|(en)]] ## [[Înfrasor]] [[:en:infrared|(en)]] ## [[Ultraviyole]] [[:en:Ultraviolet|(en)]] ## [[Ronahî (fizîk)|Ronahî]] ### [[Reng]] # [[Mekanîka klasîk]] [[:en:classical mechanics|(en)]] # [[Hêz]] ## [[Elektromagnetîzm]] [[:en:Electromagnetism|(en)]] ### [[Qada magnetîkî]] [[:en:magnetic field|(en)]] ## [[Rakêş]] ## [[Hevtesîriya bihêz]] [[:en:Strong interaction|(en)]] ## [[Hevtesîriya lawaz]] [[:en:Weak interaction|(en)]] # [[Kişanek]] # [[Bariste]] # [[Kanza]] ## [[Polat]] [[:en:Steel|(en)]] # [[Fîsyona nukleerî]] [[:en:Nuclear fission|(en)]] # [[Rewşa maddeyê]] [[:en:State of matter|(en)]] ## [[Gaz]] ## [[Şile]] ## [[Plazma]] [[:en:Plasma|(en)]] ## [[Biring]] # [[Mekanîka kuantûmî]] [[:en:Quantum mechanics|(en)]] # [[Hilweşîna Radyoaktîvîtê]] [[:en:radioactivity|(en)]] # [[Rêjeyiya giştî]] [[:en:general relativity|(en)]] # [[Rêjeyiya taybet]] [[:en:special relativity|(en)]] # [[Nîvragihbar]] # [[Deng]] # [[Lezahî]] [[:en:velocity|(en)]] ## [[Leza ronahiyê]] # [[Germahî]] # [[Dem]] # [[Termodînamîk]] # [[Valahî]] === Matematîk === # [[Analîza matematîkî]] [[:en:Mathematical analysis|(en)]] ## [[Analîza hejmarî]] [[:en:Numerical analysis|(en)]] ## [[Hevkêşeya dîferensiyel]] # [[Arîtmetîk]] [[:en:Arithmetic|(en)]] ## [[Hejmar]] ## [[Logarîtma]] [[:en:Logarithm|(en)]] ## [[Bîrdoza jimare]] # [[Cebîr]] [[:en:Algebra|(en)]] ## [[Cebîra lîner]] [[:en:Linear algebra|(en)]] ## [[Hejmarên kompleks]] [[:en:Complex number|(en)]] ## [[Wekhevî]] # Îhtîmal û îstatîstîk ## [[Îhtîmal]] [[:en:Probability|(en)]] ## [[Amar]] # [[Geometrî]] ## [[Hoke]] ## [[Pi]] ## [[Rûerd]] ## [[Sîmetrî]] [[:en:Symmetry|(en)]] ## [[Sîstema koordînatê]] [[:en:Coordinate system|(en)]] ## [[Teorema Pîtagoras]] ## [[Trîgonometrî]] # Lojîk û bingeh ## [[Bêdawî]] ## [[Fonksiyon]] [[:en:Function (mathematics)|(en)]] ## [[Îsbata matematîkî]] [[:en:Mathematical proof|(en)]] ## [[Teoriya koman]] [[:en:Set theory|(en)]] # [[Matematîk]] == Xwarin û çandinî [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == === Çandinî === # [[Çandinî]] ## [[Avdan]] ## [[Gîsin]] [[:en:Plough|(en)]] ## [[Kedîkirin]] [[:en:Domestication|(en)]] === Xwarin === # [[Biharat]] # [[Findeq]] [[:en:Nut (fruit)|(en)]] # [[Goşt]] # [[Hingiv]] # [[Mûz]] # [[Nan]] # [[Penîr]] # [[Sêv]] # [[Dan]] ## [[Birinc]] ## [[Ceh]] ## [[Garis]] ## [[Baçîk]] ## [[Genim]] # [[Narinc]] # [[Soya]] # [[Şekir]] # [[Çoklata]] # [[Tirî]] # [[Xwarin]] # [[Xwê]] # [[Sebze]] ## [[Kartol]] === Vexwarin === # [[Av]] # [[Avmêwe]] # [[Bîra]] # [[Çay]] # [[Qehwe]] # [[Şerab]] # [[Şîr]] == Teknolojî [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == # [[Bîoteknolojî]] # [[Endezyarî]] ## [[Makîne]] ## [[Çerxe]] ## [[Cer]] [[:en:Screw|(en)]] ## [[Robot]] # [[Metalurjî]] [[:en:Metallurgy|(en)]] # [[Nanoteknolojî]] # [[Cil]] ## [[Pembû]] # [[Teknolojî]] === Ragihandin === # [[Agahî]] ## [[Ensîklopedî]] # [[Çapkirin]] [[:en:Printing|(en)]] # [[Pirtûkxane]] ## [[Pirtûk]] # [[Pêragihandin]] # [[Rojnamegerî]] ## [[Rojname]] # [[Telefon]] === Elektronîk === # [[Elektronîk]] ## [[Frekans]] ## [[Sirêma elektrîkê]] # Pêkhate ## [[Tirûş]] ## [[Diod]] ## [[Înduktor]] ## [[Kondansator]] ## [[Transformator]] [[:en:Transformer|(en)]] ## [[Transîstor]] ==== Kompûter û înternet ==== # [[Jîriya çêkirî]] # [[Înternet]] ## [[E-Peyam]] ## [[World Wide Web]] # [[Kompûter]] ## [[Hard dîsk]] ## [[Yekeya pêvajoyê ya navendî]] # [[Nermalav]] # [[Pergala xebatê]] # [[Teknolojiya agahiyê]] [[:en:Information technology|(en)]] ## [[Algorîtma]] # [[Zimanê bernamesaziyê]] === Enerjî û sotemenî === # [[Agir]] # [[Elektrîk]] ## [[Enerjiya nukleerî]] [[:en:Nuclear power|(en)]] # [[Enerjiya venûker]] [[:en:Renewable energy|(en)]] # [[Motor]] ## [[Motora dûkelê]] [[:en:Steam engine|(en)]] ## [[Makîneya şewata hundirîn]] [[:en:Internal combustion engine|(en)]] # [[Sotemeniya fosîlî]] [[:en:Fossil fuel|(en)]] === Materyal === # [[Cam]] # [[Dar]] # [[Kaxez]] # [[Plastîk]] === Veguhastin === # [[Balafir]] # [[Noqav]] [[:en:Submarine|(en)]] # [[Bisîklet]] # [[Keştî]] # [[Otomobîl]] # [[Trên]] # [[Veguhastin]] [[:en:Transport|(en)]] === Çek === # [[Çek]] ## [[Çek (amûr)]] ### [[Mîtralyoz]] [[:en:Machine gun|(en)]] ## [[Çeka nukleerî]] ## [[Şûr]] # [[Tank]] # [[Teqemenî]] [[:en:Explosive material|(en)]] ## [[Barût]] == Huner û şahî == # [[Çand]] # [[Dans]] # [[Huner]] ## [[Komîks]] [[:en:Comics|(en)]] ## [[Kûzikvan]] [[:en:Pottery|(en)]] ## [[Peyker]] ## [[Nîgar]] ## [[Wênekêşî]] ye [[:en:Photography|(en)]] # [[Mode]] [[:en:Fashion|(en)]] # [[Şano]] # [[Xweşnivîsî]] === Avahîsazî û endezyariya şaristanî === # [[Avahîsazî]] # [[Bendav]] # [[Birc]] # [[Kemer]] # [[Pir]] # [[Piramîd]] # [[Kanal]] # [[Qube]] # [[Xanî]] # Avahiyên taybet ## [[Angkor Wat]] [[:en:Angkor Wat|(en)]] ## [[Basîlîkaya Saint Peter]] [[:en:St. Peter's Basilica|(en)]] ## [[Bendava Sê Newala]] ## [[Birca Eiffel]] ## [[Dîwarê Mezin ê Çînê]] ## [[Girê Mirazan]] ## [[Keleha Hewlêrê]] ## [[Kolezyûm]] ## [[Pîramîdên Gîzeyê]] ## [[Parthenon]] [[:en:Parthenon|(en)]] ## [[Peykerê Azadiyê]] ## [[Tac Mehel]] === Fîlm, radyo û televîzyon === # [[Fîlm]] ## [[Anîmasyon]] [[:en:Animation|(en)]] # [[Radyo]] # [[Televîzyon]] === Muzîk === # [[Dengbêjî]] # [[Muzîk]] # [[Stran]] # Cureyên muzîkê yên taybet ## [[Blues]] ## [[Hîp hop]] ## [[Cez]] ## [[Muzîka elektronîk]] [[:en:Electronic music|(en)]] ## [[Muzîka klasîk]] ### [[Opera]] ### [[Senfonî]] [[:en:Symphony|(en)]] ## [[Muzîka rock]] ## [[Reggae]] ## [[Samba]] [[:en:Samba|(en)]] ## [[Flamenko]] # Amûrên muzîkê yên taybet ## [[Bilûr]] ## [[Dahol]] [[:en:Drum|(en)]] ## [[Gîtar]] ## [[Keman]] ## [[Piyano]] ## [[Borazan]] [[:en:Trumpet|(en)]] === Rekreasyon === # [[Hunera şerî]] [[:en:Martial arts|(en)]] ## [[Cudo]] [[:en:Judo|(en)]] # [[Lîstik]] ## [[Go]] [[:en:Go (game)|(en)]] ## [[Lîstika vîdyoyê]] ## [[Nerd]] ## [[Sedrenc]] # [[Lîstikên Olîmpiyadê]] # [[Leyzok]] # [[Melevanî]] # [[Qumar]] [[:en:Gambling|(en)]] # [[Werziş]] ## [[Atletîzm]] ## Lîstikên bi top ### [[Basketbol]] ### [[Beyzbol]] ### [[Futbol]] ### [[Golf]] ### [[Krîket]] [[:en:Cricket|(en)]] ### [[Yekîtiya Ragbî]] ### [[Tenîs]] == Dîrok == # [[Dîrok]] ==== Dîroka berî dîrokê û ya kevnar ==== # [[Berî dîrokê]] # [[Împeratoriya Guptayan]] [[:en:Gupta Empire|(en)]] # [[Împeratoriya Romê]] # [[Mezopotamya]] # [[Misira kevnare]] # [[Serdema bronzî]] # [[Serdema hesinî]] # [[Serdema kevirî]] # [[Sumer]] # [[Şaristaniya Mayayan]] [[:en:Mayan Civilization|(en)]] # [[Xanedana Han]] # [[Xanedana Tang]] # [[Yewnanistana kevnare]] === Dîroka kurd === # [[Dîroka Bakurê Kurdistanê]] # [[Dîroka Başûrê Kurdistanê]] # [[Dîroka Rojavaya Kurdistanê]] # [[Dîroka Rojhilatê Kurdistanê]] # Dewletên dîrokî ## [[Xanedana Eyûbî]] ## [[Xanedana Merwanî]] ## [[Împeratoriya Med]] ## [[Împeratoriya Hexamenişî]] ==== Serdema Navîn û Ronesans ==== # [[Aztek]] # [[Împeratoriya Bîzansê]] # [[Împeratoriya Malî]] [[:en:Mali Empire|(en)]] # [[Împeratoriya Mongolî]] # [[Împeratoriya Osmanî]] # [[Împeratoriya Romê ya Pîroz]] # [[Înka]] [[:en:Inca Empire|(en)]] # [[Ronesans]] # [[Seferên Xaçperestan]] # [[Serdema Navîn]] # [[Vîkîng]] # [[Xanedana Ming]] # [[Xanedana Ebasiyan]] ==== Serdema nûjen a pêşîn û ya nûjen ==== # [[Almanyaya Nazî]] # [[Apartheid]] # [[Holokost]] # [[Împeratoriya Brîtanî]] # [[Krîza Mezin]] [[:en:Great Depression|(en)]] # [[Reformasyon]] [[:en:Reformation|(en)]] # [[Restorasyona Meiji]] [[:en:Meiji Restoration|(en)]] # [[Serdema Ronahîbûnê]] [[:en:Age of Enlightenment|(en)]] # [[Şerê Cîhanê yê Duyem]] # [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] # [[Pevçûna Rojhilata Navîn]] # [[Şerê navxweyî yê Amerîkayê]] # [[Şerê Sar]] # [[Şerê Viyetnamê]] # [[Şoreşa Fransayê]] # [[Şoreşa Pîşesaziyê]] # [[Şoreşa Rûsyayê]] [[:en:Russian Revolution|(en)]] # [[Xanedana Qing]] # [[Yekîtiya Sovyetê]] == Erdnîgarî == # [[Bajar]] # [[Çem]] # [[Çiya]] # [[Beyaban]] # [[Daristan]] # [[Derya]] # [[Erdnîgarî]] # [[Okyanûs]] # [[Parzemîn]] # [[Cemsera Bakur]] # [[Cemsera Başûr]] === Parzemîn û herêmên sereke === # [[Afrîka]] # [[Amerîkaya Bakur]] # [[Amerîkaya Başûr]] # [[Antarktîka]] # [[Asya]] # [[Ewropa]] # [[Okyanûsya]] # [[Rojhilata Navîn]] === Welat === ==== Afrîka ==== # [[Afrîkaya Başûr]] # [[Cezayir]] # [[Etiyopya]] # [[Kongoya Demokratîk]] # [[Misir]] # [[Nîjerya]] # [[Sûdan]] # [[Tanzanya]] ==== Asya ==== # [[Bengladeş]] # [[Çîn]] # [[Efxanistan]] # [[Erebistana Siûdî]] # [[Filîpîn]] # [[Hindistan]] # [[Îndonezya]] # [[Îran]] # [[Iraq]] # [[Îsraêl]] # [[Japon]] # [[Kurdistan]] # [[Korêya Başûr]] # [[Pakistan]] # [[Taylenda]] # [[Tirkiye]] # [[Viyetnam]] ==== Ewropa ==== # [[Almanya]] # [[Awistirya]] # [[Fransa]] # [[Holenda]] # [[Îtalya]] # [[Keyaniya Yekbûyî]] # [[Polonya]] # [[Portûgal]] # [[Rûsya]] # [[Spanya]] # [[Swîsre]] # [[Ûkrayna]] # [[Vatîkan]] ==== Amerîkaya Bakur ==== # [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] # [[Kanada]] # [[Kûba]] # [[Meksîk]] ==== Amerîkaya Başûr ==== # [[Arjentîn]] # [[Brezîl]] # [[Kolombiya]] ==== Okyanûsya ==== # [[Awistralya]] === Bajar === ==== Afrîka ==== # [[Cape Town]] [[:en:Cape Town|(en)]] # [[Kînşasa]] # [[Lagos]] # [[Naîrobî]] # [[Qahîre]] ==== Asya ==== # [[Bangkok]] # [[Bexda]] # [[Delhî]] # [[Daka]] # [[Dubai]] # [[Hewlêr]] # [[Hong Kong]] # [[Cakarta]] # [[Keraçî]] # [[Kolkata]] # [[Meke]] # [[Mumbaî]] # [[Orşelîm]] # [[Pekîn]] # [[Sêûl]] # [[Singapûr]] # [[Şam]] # [[Şanghay]] # [[Tehran]] # [[Tokyo]] ==== Ewropa ==== # [[Amsterdam]] # [[Atîna]] # [[Berlîn]] # [[Bruksel]] # [[London]] # [[Madrîd]] # [[Mosko]] # [[Parîs]] # [[Roma]] # [[Sankt Petersburg, Rûsya|Sankt Petersburg]] # [[Stembol]] # [[Viyana]] ==== Amerîkaya Bakur ==== # [[Los Angeles]] # [[Meksîko]] # [[New York]] # [[Washington, D.C.]] ==== Amerîkaya Başûr ==== # [[Bogotá]] # [[Buenos Aires]] # [[Rio de Janeiro]] # [[São Paulo]] ==== Okyanûsya ==== # [[Sîdney]] === Av === # [[Amazon]] # [[Îndus]] # [[Kongo (çem)]] # [[Mîsîsîpî (çem)]] # [[Çemê Nîjerê]] [[:en:Niger River|(en)]] # [[Çemê Zer]] # [[Danûb]] # [[Deryaya Bakur]] # [[Deryaya Baltîk]] # [[Deryaya Çîna Başûr]] # [[Deryaya Karîbê]] # [[Deryaya Navîn]] # [[Deryaya Reş]] # [[Deryaya Qezwînê]] # [[Çemê Ganjê]] # [[Gola Baykalê]] [[:en:Lake Baikal|(en)]] # [[Golên Mezin]] # [[Gola Viktoria]] # [[Nîl]] # [[Okyanûsa Arktîk]] # [[Okyanûsa Atlantîk]] # [[Okyanûsa Başûr]] # [[Okyanûsa Hindî]] # [[Okyanûsa Pasîfîk]] # [[Kanala Panamayê]] # [[Kanala Swêşê]] # [[Besta binavî ya mezin]] # [[Reyn]] # [[Volga]] # [[Yangtsê]] === Çiya û çol === # [[Alp]] # [[And]] # [[Çiyayên Zinarî]] # [[Everest]] # [[Hîmalaya]] # [[Çiyayê Kilîmanjaro]] # [[Sahara]] {{Core topics}} ea54llrroq1sf153bsue4e8twsrml52 0 6434 2100995 2028791 2026-10-30T06:44:40Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2100995 wikitext text/x-wiki {{Derbar|Îngilistan|Ji bo dewletê Brîtanî,|Keyaniya Yekbûyî}} {{Agahîdank welat2 | wêneyê ala = Flag of England.svg | wêneyê nexşe = England (orthographic projection).svg | demjimêr DST = +1 seet | demjimêr = UTC | dirav kod = GBP | dirav = [[Sterling]] | hatûçûn = çep | nav = ''England''<br/> | zimanên fermî = [[Zimanê inglîzî|Inglîzî]] | bajarê mezin = [[London]]<br/>{{Koord|51|30|N|0|7|W|type:country}} | paytext = [[London]]<br/>{{Koord|51|30|N|0|7|W|type:country}} | demonîm = Înglîz<br/>({{ziman-en|English}}) | wêneyê nexşe2 = England in the UK and Europe.svg | wêneyê mertal = Royal arms of England.svg | awayê rêveberiyê = {{Unbulleted list|[[Keyaniya makezagonî]]|[[Demokrasiya parlamenê]]}} | zimanên naskirin = [[Zimanê kornî|Kornî]] | konvansiyonel navê dirêj = Înglistan | koda telefonê = +44 | iso3166kod = GB-ENG | gelhe tîrbûn km2 = 432 | gelhe giştî = 53,012,500<ref>{{Jêder-malper |sernav=2011 Census: Population and Household Estimates for England and Wales, March 2011 |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/bulletins/2011censuspopulationandhouseholdestimatesforenglandandwales/2012-07-16 |malper=www.ons.gov.uk }}</ref> | gelhe giştî sal = 2011 | gelhe texmînkirin sal = 2019 | gelhe texmînkirin = 56,286,961<ref>{{Jêder-malper |sernav=Population estimates for the UK, England and Wales, Scotland and Northern Ireland – Office for National Statistics |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/bulletins/annualmidyearpopulationestimates/mid2019estimates |malper=www.ons.gov.uk }}</ref> | rûerd km2 = 130279 | sernav rêber1 = [[Keybanû]] | navê rêber1 = [[Charles III]] | utc offset DST = +1 }} '''Îngilistan''', '''Ingilistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1986 |rûpel=2:1}}</ref>, '''Înglîzistan''' yan jî '''Îngiltere''', (bi [[Zimanê inglîzî|îngilîzî]]: ''England'') welatek e ku beşek ji [[Keyaniya Yekbûyî]] ye.Înglistan li rojavayê xwe bi [[Wêls]] û ji aliyê bakurê ve bi [[Skotlenda]]yê re sinorên axê parve dike. [[Deryaya Îrlendî]] li bakurê rojavayê Îngilîstanê û li başûrê rojava jî [[Deryaya Keltî]] heye. Welat, girava Brîtanya Mezin ji heştan pênc ê giravê ku li bakurê [[Okyanûsa Atlantîk|Atlantîkê]] ye û zêdetirî 100 giravên piçûktir, wek [[Giravên Scilly]] û [[Girava Wight]], vedihewîne. Devera ku niha wekî Înglistan tê binavkirin, yekem car di serdema [[Paleolotîka Jorîn]] de ji hêla mirovên nûjen ve hate niştecîh kirin, lê navê xwe ji [[Angles]] digire ku qebîleyek Alman e ku navê xwe ji nîvgirava [[Anglian]] girtiye ku di sedsalên 5an û 6an de li deverê bi cih bûne. Înglistan di sedsala 10an de bû dewletek yekgirtî û ji [[Serdema Keşfê]] re, ku di sedsala 15an de dest pê kir, bandorek çandî û qanûnî ya girîng li cîhana berfireh kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britainusa.com/sections/index_nt1.asp?i=41105&L1=41105&L2=41105&D=0 |sernav=England |tarîx=2008-05-16 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2022-07-24 |tarîxa-arşîvê=2008-05-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080516162153/http://www.britainusa.com/sections/index_nt1.asp?i=41105&L1=41105&L2=41105&D=0 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Zimanê Îngilîzî, [[Dêra Anglican]] û hiqûqa Îngilîzî - bingeha pergalên dadrêsî yên gelek welatên din ên li çaraliyê cîhanê - li Înglistanê pêş ketin û pergala rêvebirî ya parlemanî ya welêt ji aliyê neteweyên din ve bi berfirehî hate pejirandin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-18023389 |sernav=United Kingdom country profile |tarîx=2020-02-07 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2022-07-24 }}</ref> [[Şoreşa pîşesaziyê|Şoreşa Pîşesaziyê]] di sedsala 18an de li Înglistanê dest pê kir û welat civaka xwe veguherand yekem neteweya pîşesaziyê ya cîhanê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Global_warming/older/Industrial_Revolution.html |sernav=Industrial Revolution |tarîx=2008-04-27 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2022-07-24 |tarîxa-arşîvê=2008-04-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080427080826/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Global_warming/older/Industrial_Revolution.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> == Toponîmî == Navê Înglistan ya bi îngilîzî "England" ji navê Îngilîzî ya Kevin England, ku tê wateya "welatê Angles" hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/england |sernav=england {{!}} Etymology, origin and meaning of the name england by etymonline |malper=www.etymonline.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2022-07-24 }}</ref> [[Angles]] yek ji eşîrên Almanî bûn ku di [[Serdema Navîn]] a Destpêkê de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] bi cih bûne. [[Angles]] ji nîvgirava Anglia ya li herêma Bay of Kiel (dewleta Almanya ya îro Schleswig-Holstein) a [[Deryaya Baltîk]]ê hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.2307/j.ctv6wgjfd.34 |sernav=England, 1866–1869 |weşanger=University of South Carolina Press |rr=271–284 }}</ref> Bikaranîna herî zû ya tomarkirî ya têgînê, wekî "Engla londe", di wergera sedsala nehan a dereng de ya bi [[Îngilîziya kevin]] a Dîroka Dêrî ya Gelên Îngîlîzî ya Bede ye. Piştre re ev têgîn ji ya nûjen bi wateyek cûda hate bikar anîn ku tê wateya "erdê ku [[Zimanê inglîzî|Îngilîzî]] lê dijîn" û ew mirovên îngilîzî yên ku niha başûr-rojhilatê [[Skotlenda]] ye lê di wî demê beşek ji [[Keyaniya Îngilîzî ya Northumbriay]] yê bûn. Destûra herî pêşîn a pejirandî ya Angles di xebata sedsala 1an de ji aliyê [[Tacitus]] ve di pirtûka ''[[Germania]]'' de, ku tê de peyva latînî Anglii tê bikar anîn, pêk tê.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2022-05-20 |sernav=Tacitus |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Tacitus&oldid=1088826796 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> Etimolojiya navê eşîrê bi xwe ji aliyê lêkolîneran ve tê nîqaşkirin; hatiye pêşnîyar kirin ku ew ji awayê nîvgirava [[Angeln]], ji awaya goşeyî tê. Çawa û çima têgeheke ku ji navê eşîreke ku ji yên din kêmtir e girîngtir bûye, wek Saksonan, ji bo tevahiya welat û gelên wî ku hatiye bikaranîn, nayê zanîn, lê xuya ye ku ev bi edetên bangkirinê ve girêdayî ye. Dibe ku nav ji aliyê gelê almanî yên li [[Brîtanyayê Angli Sakson]] yan jî Saksonên Îngilîzî ji bo ku wan ji Saksonên parzemînî (Eald-Seaxe) yên [[Saksonya Kevin|Saksonya kevin]] di navbera çemên [[Wêser|Weser]] û [[Eider]] de li [[Almanyaya bakur]] cuda bikin, hatibe bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-3-662-06431-3_2 |sernav=Crystal Lattices |paşnav=Massa |pêşnav=Werner |tarîx=2004 |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |isbn=978-3-642-05841-7 |cih=Berlin, Heidelberg |rr=3–11 }}</ref> == Dîrok == === Pêşdîrok û serdema kevnar === [[Wêne:Stonehenge2007 07 30.jpg|thumb|Stonehenge, bîrdariya neolîtîk.]] [[Wêne:Maiden Castle, Dorchester..jpg|thumb|Dîtina zozanên çiyayê pêşkevtî yê Kela Maiden, Dorset.]] {{Gotara bingehîn|Dîroka Îngilistanê}} Delîlên herî kevn ên naskirî yên hebûna mirovan li devera ku nuha wekî Îngilistan tê zanîn ew Homo antecessor e ku nêzî 780.000 sal berê ye. Hestiyên herî kevn ên proto-mirovan ên ku li Îngilistanê hatine keşfkirin 500.000 sal berê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archaeology.co.uk/articles/specials/timeline/boxgrove.htm |sernav=500000 BC - Boxgrove |paşnav=CA |tarîx=2007-05-24 |malper=Current Archaeology |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2022-07-24 }}</ref> Her çend niştecîhên mayînde tenê di nav 6.000 salên dawî de hatibe damezrandin jî ku wekî mirovên nûjen têne zanîn di serdema [[Paleolotîka Jorîn]] de li herêmê jiyan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.geo-east.org.uk/special_projects/eco_culture.htm |sernav=Geo-East Special Projects Chalk East - Chalk Economy & Culture |tarîx=2011-03-05 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2022-07-24 |tarîxa-arşîvê=2011-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110305032854/http://www.geo-east.org.uk/special_projects/eco_culture.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piştî serdema qeşayê ya dawîn tenê ajalên bi pêsîrî yên mezin ên wekî Mammoth, Bîzon û Gagirdanên bi hirî mane. Nêzîkî 11.000 sal berê, dema ku qeşayê dest bi paşvekişînê kir, mirovan li herêmê ji nû ve dest bi niştecihiyê kirine; lêkolînên genetîkî destnîşan dike ku niştecihên herêmê ji bakurê nîvgirava [[Îberya]]yê hatine. Asta deryayê ji ya îro kêmtir dibe û Brîtanya bi perçeyên bejayiyê bi perçeyên bejayî yên Îrlanda û [[Ewrasya]]yê ve tê girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.qpg.geog.cam.ac.uk/research/projects/tertiaryrivers/tectonics.html |sernav=Quaternary Palaeoenvironments Group (QPG) » History of the major rivers of southern Britain during the Tertiary |malper=www.qpg.geog.cam.ac.uk |tarîxa-gihiştinê=2022-07-24 }}</ref> Piştî carek dinê bilindbûna deryayê, 10.000 sal berê ji Îrlenda û piştî du hezar sal berê jî ji [[Ewrasya]]yê hatiye veqetandin. === Serdema navîn === [[Wêne:Sutton Hoo replica (face).jpg|thumb|Kopî ya helmeta merasîma Sutton Hoo ya sedsala 7an ji Padîşahiya Rojhilata Anglia.]] Vekişînên leşkerî yên [[Romaya Brîtanya]] ji dagirkirina pagan, şerkerên deryavan ên ji bakur-rojavayê parzemîna [[Ewropa]]yê, bi taybetî [[Sakson]], [[Angles]], [[Jutes]] û [[Frisyan]] re vekirî hiştin ku demek dirêj êrîşî peravên parêzgeha [[Romaya Kevnare|Romayê]] kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/ancient/anglo_saxons/overview_anglo_saxons_01.shtml |sernav=BBC - History - Ancient History in depth: Overview: Anglo-Saxons, 410 to 800 |malper=www.bbc.co.uk |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2022-07-24 }}</ref> Piştre van koman di sedsalên pêncemîn û şeşan de, di destpêkê de li beşa rojhilatê welêt, bi hejmareke zêde dest pê kir ku bi cih bibin. Di dawiya sedsala 6an de, pêşkevtina wanê bi dehsalan piştî serkeftina Brîtanî li [[Şerê Çiyayê Badon]] hate rawestandin, lê piştre ji nû ve dest pê kir, dor li deştên bi bereket ên [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] girt û devera di bin kontrola Brîtanî de daxist rêzek dorpêçên cihê yên li welatê dijwartirîn ên li rojava. Nivîsarên hemdem ên ku vê serdemê vedibêjin pir kêm in, ji ber vê yekê wesifkirina vê serdemê wekî Serdemek Tarî têne zanîn. Ji ber vê yekê cewher û pêşveçûna rûniştina Îngilistanê ya Anglo-Saksonî di nav nakokiyên berbiçav de ye; lihevhatina ku derketiye holê ev e ku ew li başûr û rojhilat di astek mezin de çêbû, lê li bakur û rojava kêmtir girîng bû, ku [[zimanên keltî]] jî li deverên di bin kontrola Anglo-Sakson de berdewam bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heroicage.org/issues/10/fox.html |sernav=Fox—The P-Celtic Place-Names of North-East England and South-East Scotland |malper=www.heroicage.org |tarîxa-gihiştinê=2022-07-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171128062639/http://www.heroicage.org/issues/10/fox.html |roja-arşîvê=2017-11-28 |url-status=dead }}</ref> Xirîstiyaniya serdest a [[Romaya Kevnare|Romayê]], bi gelemperî, li herêmên dagirkirî ji hêla paganîzma Anglo-Sakson ve hatibû veguheztin, lê ji sala 597an û pê ve ji hêla mîsyonerên ji [[Romaya Kevnare|Romayê]] ve bi rêberiya [[Augustînus]] ve hate vegerandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.picturesofengland.com/history/england-history-p4.html |sernav=England History - Part 4 |malper=www.picturesofengland.com |tarîxa-gihiştinê=2022-07-24 }}</ref> === Modern a dereng û hemdem === Di bin [[Padîşahiya Brîtaniya Mezin]] a nû damezrandî de, encamên Civata Qraliyetê û destpêşxeriyên din ên Îngilîzî bi ronakbîrên [[Skotlenda|Skotlendî]] re li hev kirin da ku di zanist û endezyariyê de nûbûnên biafirînin, dema ku mezinbûna mezin a bazirganiya Brîtanî ya li derveyî welat ku ji hêla Hêza Deryayî ve hatiye parastin rê li ber damezrandina [[Împeratoriya Brîtanî]] vekir. Li hundurê wê [[Şoreşa pîşesaziyê|Şoreşa Pîşesaziyê]] ajot, serdemek guherînek kûr di şert û mercên sosyoekonomîk û çandî yên Îngilîstanê de, di encamê de çandiniya pîşesazî, çêkirin, endezyar û madenê û her weha toreyên nû û pêşeng ên rê, rêhesin û avê ji bo hêsankirina berfirehkirin û geşepêdana wan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/workshop_of_the_world_01.shtml |sernav=BBC - History - The Workshop of the World |malper=www.bbc.co.uk |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2022-07-24 }}</ref> Vekirina [[Kanala Bridgewater]] a Bakur-rojavayê Înglistanê ya sala 1761an de serdema kanalan li [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] da destpêkirin.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2018-02-06 |sernav=Nevell, John (d 1697) |url=http://dx.doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.19920 |kovar=Oxford Dictionary of National Biography |weşanger=Oxford University Press }}</ref> Di sala 1825an de yekem rêhesinê rêwiyan ên bi lokomotîfên hilmê yên domdar ên cîhanê - [[Trena Stockton û Darlington]] - ji gel re vebû.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2022-07-24 |sernav=England |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=England&oldid=1100199090 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> == Demografî == === Niştecîh === [[Wêne:England and Wales population cartogram districts.svg|thumb|Nifûsa Înglistan û Wêlsê li gorî deverên îdarî.]] Bi zêdetirî 53 milyon niştecîhên li Înglistan e heta niha welatê herî qelebalix ê [[Keyaniya Yekbûyî]] ye ku ji sedî 84ê tevheviya niştecihan pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ons.gov.uk/ons/dcp171778_270487.pdf |sernav=Niştecih Îngilistan |malper=webarchive.nationalarchives.gov.uk |tarîxa-gihiştinê=2022-07-24 |roja-arşîvê=2016-01-05 |urlya-arşîvê=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20160105160709/http://www.ons.gov.uk/ons/dcp171778_270487.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Îngilistan weke yekîneyeke ku li hemberî dewletên navneteweyî were pîvandin , ji aliyê nifûsê ve dibe welatê herî mezin 25em a cîhanê. Delîlên genetîkî destnîşan dikin ku ji sedî 75–95 di xeta bav û kalan de ji niştecîhên pêşdîrokî yên ku bi eslê xwe ji [[Nîvgirava Îberî]] hatine û her weha ji sedî 5 jî beşdariyên ji Angles û Saksonan û hêmanek girîng jî ji [[Skandînavya]] (Vîkîng) ye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1002/0471780081.ch8 |sernav=Extended Born-Oppenheimer Approximations |tarîx=2006-03-28 |weşanger=John Wiley & Sons, Inc. |isbn=978-0-471-78008-3 |cih=Hoboken, NJ, USA |rr=197–223 }}</ref> Lêbelê genetîkzanên din texmînên genetîkê almanî dikin ku heta nîvî-cih digire. === Ziman === Îngilîzî ku îro ji hêla sed mîlyon mirovên ku li çaraliyê cîhanê ve tê axaftin, li ckhê ku îro ya Înglistan e ku li wir zimanê sereke dimîne, derketiye. Li gorî serjimariya sala 2011an, zimanê îngilîzî ji hêla nifûsa Înglistanê ji sedî 98 ji nifûsê ve baş yan jî pir baş tê axaftin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nomisweb.co.uk/census/2011/QS205EW/view/2092957699?cols=measures |sernav=Data Viewer - Nomis - Official Census and Labour Market Statistics |malper=www.nomisweb.co.uk |tarîxa-gihiştinê=2022-07-24 }}</ref> Îngilîzî zimanekî [[Zimanên hind û ewropî|Hind-Ewropî]] ye ku ki şax a [[îngilîzî-frisî]] ya malbata germanî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Arlotto |pêşnav=Pam W. |paşnav2=Irby |pêşnav2=Susan P. |tarîx=2020-02-05 |sernav=Orchestrating Value |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780429429507 |doi=10.4324/9780429429507 }}</ref> {| class="wikitable" !Ziman !Axaftvanên xwemalî <small>(hezar)</small> |- |Îngilîzî |46,937 |- |Polonî |529 |- |Pencabî |272 |- |Ûrdûyî |266 |- |Bengalî |216 |- |Gujaratî |212 |- |Erebî |152 |- |Fransî |145 |- |Portûgalî |131 |- |Galerkî |8 |- |Kornî |0.6 |- |Yên din |2,267 |- !Giştiya niştecihan |'''51,006''' |} == Binêre == * [[Keyaniya Yekbûyî]] * [[London]] * [[Keyaniya Merciayê]] == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|England}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Brîtanyaya Mezin]] [[Kategorî:Dewletên xiristîyan]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku inglîzî zimanê resmî ye]] [[Kategorî:Înglistan| ]] [[Kategorî:Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Keyaniya Yekbûyî li gorî welatan]] 90j3bl04ltj8mx6cl496f2cxyod5apf 0 7340 2100968 2095705 2026-10-29T22:57:30Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2100968 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|di derbarê '''Keyaniya Yekbûyî''' de ye. Ji bo wateyên din ji kerema xwe li [[Brîtanya Mezin]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2 | wêneyê ala = Flag of the United Kingdom (3-5).svg | meclîsa jêrîn = [[House of Commons]] | awayê rêveberiyê = {{Unbulleted list|[[Keyaniya makezagonî]]|[[Demokrasiya parlamenê]]}} | navê rêber1 = [[Charles III]] | sernav rêber1 = [[Key]] | navê rêber2 = [[Keir Starmer]] | sernav rêber2 = [[Serokwezîr]] | pêşvebirî = Parliament | meclîsa jorîn = [[House of Lords]] | rûerd km2 = 242495 | koda înternetê = .uk, .gb | rûerd rêz = 78 | gelhe texmînkirin = 66.052.076 | gelhe texmînkirin sal = 2021 | gelhe giştî sal = 2011 | gelhe giştî = 63.182.178 | gelhe tîrbûn km2 = 270,7 | gelhe texmînkirin rêz = 22 | iso3166kod = GB | koda telefonê = +44 | konvansiyonel navê dirêj = Keyaniya Yekbûyî ya Brîtanya Mezin û Bakurê Îrlendayê | zimanên naskirin = [[Zimanê skotî|Skotî]], [[Zimanê skotî|skotiya Ulsterê]], [[Zimanê wêlsî|wêlsî]], [[Zimanê kornî|kornî]], [[Zimanê skotiya gaelî|skotiya gaelî]], [[Zimanê îrlendî|îrlendî]] | wêneyê mertal = Royal Coat of Arms of the United Kingdom.svg | wêneyê nexşe = Europe-UK (orthographic projection).svg | wêneyê nexşe2 = Europe-UK.svg | demonîm = Brîtanî<br/>({{ziman-en|Briton, British}}) | paytext = [[London]]<br/>{{Koord|51|30|N|0|7|W|type:country}} | bajarê mezin = [[London]]<br/>{{Koord|51|30|N|0|7|W|type:country}} | zimanên fermî = [[Zimanê inglîzî|Inglîzî]] | nav = ''United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland''<br/> | hatûçûn = çep | navê hevbeş = Brîtanya | sirûda netewî = ''God Save the King'' [[Wêne:United States Navy Band - God Save the Queen.ogg]] | dirav = [[Sterling]] | dirav kod = GBP | demjimêr = UTC | demjimêr DST = +1 seet | utc offset DST = +1 | av = 1,51 | ala hidûd = 1 | ala mezinî = 1 }} '''Keyaniya Yekbûyî ya Brîtanyaya Mezin û Bakurê Îrlendayê''', '''Keyaniya Yekbûyî''' ('''KY''') yan jî '''Brîtanya''' ([[Zimanê inglîzî|bi îngilîzî]]: Britain), welatekî li bakurê rojavaya [[Ewropa]]yê ye ku bi awayê [[keyaniya makezagonî]] û demokrasiya parlamenî tê birêvebirin ku ji [[Înglistan]], [[Wêls]], [[Skotlenda]] û ji [[Îrlendaya Bakur]] pêk tê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.number10.gov.uk/Page823 |sernav=Brîtanya |malper=webarchive.nationalarchives.gov.uk |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 |roja-arşîvê=2008-09-09 |urlya-arşîvê=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20080909013512/http://www.number10.gov.uk/Page823 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Keyaniya Yekbûyî, girava [[Brîtanyaya Mezin]], beşa bakurê rojhilatê girava Îrlendayê û gelek giravên piçûktir ku di nav [[Giravên Brîtanî]] de ne, vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lexico.com/definition/Great_Britain |sernav=GREAT BRITAIN {{!}} Meaning & Definition for UK English {{!}} Lexico.com |malper=Lexico Dictionaries {{!}} English |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 |tarîxa-arşîvê=2022-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220725061528/https://www.lexico.com/definition/Great_Britain |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Îrlendaya Bakur]] bi [[Komara Îrlendayê]] re sinorê bejahî parvedike. Ji aliyê din ve Keyaniya Yekbûyî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]], [[Deryaya Bakur]], [[Qenala Îngilîzan]], [[Deryaya Keltî]] û ji aliyê [[Deryaya Îrlendî]] ve dorpêçkirî ye. Rûerda giştî ya Keyaniya Yekbûyî 242.495 kîlometre çargoşe ye û bi pêşbînî ya sala 2020an nifûsa Keyaniya Yekbûyî 67 milyon kes e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/ |sernav=Population estimates - Office for National Statistics |malper=www.ons.gov.uk |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 }}</ref> Keyaniya Yekbûyî di nav çend sed salan de bi destxistina rêzek welatan ku li yekitiyê hatiye zêdekirin, derketiye holê. Peymana Yekîtiyê di navbera [[Keyaniya Înglistanê]] (ku Wêls jî di nav de bû) û [[Keyaniya Skotlendayê]] di sala 1707an de di encama yekbûna wan de dibe Keyaniya Brîtanya Mezin. Piraniya [[Îrlenda]]yê di sala 1922an de ji Keyaniya Yekbûyî veqetiya ku Keyaniya Yekbûyî ya Brîtaniya Mezin û [[Îrlendaya Bakur]] a heyî ku di sala 1927an de bi fermî navê keyaniya mezin hatibû pejirandin. Yekitî di sala 1801ê de bi [[Keyaniya Îrlendayê]] re Keyaniya Yekbûyî ya Brîtanya Mezin û Îrlendayê ava kiribû ku piraniya Îrlendayê di sala 1922an de ji Keyaniya Yekbûyî veqetiyaye. Girava Man, Guernsey û Jersey ne beşek ji Keyaniya Yekbûyî ne ku girêdayî Crown in lê hikûmeta brîtanî ji bo parastin û nûnertiya giravan a navneteweyî berpirsiyar e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.direct.gov.uk/en/Governmentcitizensandrights/LivingintheUK/DG_10012517 |sernav=UK Government Web Archive |malper=webarchive.nationalarchives.gov.uk |tarîxa-gihiştinê=2023-08-20 |roja-arşîvê=2012-10-15 |urlya-arşîvê=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20121015000000/http://www.direct.gov.uk/en/Governmentcitizensandrights/LivingintheUK/DG_10012517 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Keyaniya Yekbûyî bûye yekem welatê pîşesazî û di piraniya sedsalên 19an û destpêka 20an de, nemaze di dema "Pax Britannica" de di navbera salên 1815 û 1914an de, hêza herî pêşîn a cîhanê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hoffmann |pêşnav=Stanley |paşnav2=Ferguson |pêşnav2=Niall |tarîx=2003 |sernav=Empire: The Rise and Demise of the British World Order and Its Lessons for Global Power |url=http://dx.doi.org/10.2307/20033715 |kovar=Foreign Affairs |cild=82 |hejmar=5 |rr=178 |doi=10.2307/20033715 |issn=0015-7120 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/20th-century-international-relations-2085155 |sernav=20th-century international relations {{!}} History & Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-08-18 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-20 }}</ref> [[Împeratoriya Brîtanî]], di salên 1920an de di serdema bilindbûna xwe de, nêzîkî çaryeka erd û nifûsa cîhanê werdigirt ku di dîrokê de împeratoriya herî mezin bû ku bi tevlêbûna Şerê Cîhanê yê Yekem û Şerê Cîhanê yê Duyem de, qeyrana kombûyî û windakirina prestîjê dibe sedema hilweşandina piraniya koloniyên brîtanî û dawiya ya Împeratoriya Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=CpSvK3An3hwC |sernav=The Twentieth Century |paşnav=Louis |pêşnav=William Roger |paşnav2=Brown |pêşnav2=Judith Margaret |paşnav3=Low |pêşnav3=Alaine M. |tarîx=2001 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-924679-3 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=NQnpQNKeKKAC |sernav=The Ends of British Imperialism: The Scramble for Empire, Suez and Decolonisation |paşnav=Louis |pêşnav=Roger |tarîx=2006 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-1-84511-347-6 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=ennqNS1EOuMC |sernav=The Dynamics of Global Dominance: European Overseas Empires, 1415-1980 |paşnav=Abernethy |pêşnav=David B. |tarîx=2000-01-01 |weşanger=Yale University Press |isbn=978-0-300-09314-8 |ziman=en }}</ref> Beşek ji cîhana bingehîn a anglofonîk, bandora brîtanî dikare di ziman, çand, pergalên qanûnî û siyasî yên gelek koloniyên yên berê de were dîtin. Rêveberiya Keyaniya Yekbûyî monarşiyek destûrî û demokrasiya parlemanî ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-08-15 |sernav=United Kingdom |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-kingdom/ |kovar=The World Factbook |ziman=en |weşanger=Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=2021-03-13 |roja-arşîvê=2021-01-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210109221834/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-kingdom/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Paytext]] û bajarê herî mezin ê Keyaniya Yekbûyî (herweha paytexta Îngilîstanê) [[London]] e ku bi [[New York City]] re yek ji du navendên darayî yên sereke yên cîhanê ye. Bajarên [[Edinburgh]], [[Kardîf]] û [[Belfast]] bi rêzê re paytextên neteweyî yên [[Skotlenda]], [[Wêls]] û [[Îrlendaya Bakur]] in. Bajarên din ên mezinê Keyaniya Yekbûyî [[Birmingham]], [[Manchester]], [[Glasgow]] û [[Leeds]] in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/countries/cities/united-kingdom |sernav=Population of Cities in United Kingdom 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-08-20 }}</ref> Keyaniya Yekbûyî ji sê qadên karbidestên qanûnî yên cuda pêk tê: [[Înglistan]] û Wêls, Skotlenda û [[Îrlendaya Bakur]]. Ev ji ber vê yekê ye ku van deveran pergalên xwe yên qanûnî yên heyî piştî tevlêbûna Keyaniya Yekbûyî jî diparêzin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=XW_EtwEACAAJ |sernav=The Scottish Legal System |paşnav=Dewart |pêşnav=Megan |tarîx=2019-02-14 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-1-5265-0633-7 |ziman=en }}</ref> Ji sala 1998an vir ve, Skotlenda, Wêls û Îrelandaya Bakur hikûmet û meclîsên wan ên veqetandî hene ku her yek xwedî hêzeke cihêreng in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.uk/guidance/devolution-of-powers-to-scotland-wales-and-northern-ireland |sernav=Devolution of powers to Scotland, Wales and Northern Ireland |tarîx=2019-05-08 |malper=GOV.UK |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-20 }}</ref> Keyaniya Yekbûyî ji hêla Dahata Hilberîna Navxweyî ve xwediyê şeşemîn aboriya herî mezin a cîhanê ye û ji hêla hêza kirînê ve ya dehem a herî mezin a cîhanê ye. Keyaniya Yekbûyî di warê lêçûnên leşkerî de li seranserê cîhanê di rêza çarem de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Marksteiner |pêşnav=Alexandra |paşnav2=Liang |pêşnav2=Xiao |paşnav3=Silva |pêşnav3=Diego Lopes da |paşnav4=Tian |pêşnav4=Nan |paşnav5=Béraud-Sudreau |pêşnav5=Lucie |tarîx=2022 |sernav=Trends in World Military Expenditure, 2021 |url=https://www.sipri.org/publications/2022/sipri-fact-sheets/trends-world-military-expenditure-2021 |kovar=sipri.org |ziman=en }}</ref> Înglistan ji civîna xwe ya yekem a sala 1946an vir ve endamê daîmî ya [[Konseya Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî]] ye. Keyanî endamê [[Hevbendiya Miletan]], [[Konseya Ewropayê]], [[G7]], [[OECD]], [[NATO]], [[Five Eyes]], [[AUKUS]] û [[CPTPP]] ye. == Termînolojî == Qanûnên Yekîtiyê ya sala 1707an diyar kiriye ku keyaniya Înglistanê û keyaniya Skotlendayê "bi navê [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] di nav keyaniyekê de bûn yek".<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.scotshistoryonline.co.uk/union.html |sernav=Treaty or Act of the Union, Scotland & England 1706 - UK History. |malper=www.scotshistoryonline.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |paşnav=Webmaster, John Duncan, UK |archive-date=2019-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190527074630/http://www.scotshistoryonline.co.uk/union.html |url-status=dead }}</ref> Her çend navê wê yê fermî ji sala 1707 heta 1800an tenê "Brîtanyaya Mezin" bû ku carinan peyva "Keyaniya Yekbûyî" ji bo keyaniya berê ya Brîtanyaya Mezin hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?historyid=ab07 |sernav={{!}} Historyworld |malper=www.historyworld.net |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}</ref> Qanûnên Yekîtiyê ya sala 1800an Keyaniya Yekbûyî ya Brîtanyaya Mezin û Îrlendayê ava kiriye. Piştî dabeşkirina Îrlendayê û serxwebûna dewleta azad a Îrlendayê di sala 1922an de ku Îrlendaya Bakur wekê tenê beşa girava Îrlendayê di nav Keyaniya Yekbûyî de hiştiye, nav di sala 1927an de wekê "Keyaniya Yekbûyî ya Brîtanyaya Mezin û Îrlendaya Bakur" hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Irish Civil War: 1922 - 23 |url=https://archive.org/details/irishcivilwar1920000cott |paşnav=Cottrell |pêşnav=Peter |weşanger=Osprey |tarîx=2009 |isbn=978-1-84603-270-7 |çap=Nachdr. |cih=Oxford |series=Essential histories }}</ref> Her çend Keyaniya Yekbûyî welatekî serwer be jî, Înglistan, Skotlenda, Wêls û Îrlendaya Bakur bi gelemperî wekî welatek hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iso.org/iso/iso_3166-2_newsletter_ii-3_2011-12-13.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.iso.org |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}</ref> Malpera serokwezîrê Keyaniya Yekbûyî ji bo danasîna têgehan risteya "welatên di nav welatekî de" bi kar aniye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.number10.gov.uk/Page823 |sernav=UK Government Web Archive |malper=webarchive.nationalarchives.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |roja-arşîvê=2008-09-09 |urlya-arşîvê=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20080909013512/http://www.number10.gov.uk/Page823 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hinek kurteyên statîstîkî, ji bo diwanzdeh herêmên NUTS 1, Skotlenda, Wêls û Îrlendaya Bakur wekê "herêmeke" bi nav dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ons.gov.uk/ons/dcp171778_346117.xml |sernav=Wayback Machine |malper=www.ons.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |roja-arşîvê=2014-12-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141224045523/http://www.ons.gov.uk/ons/dcp171778_346117.xml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Îrlendaya Bakur wekê "[[parêzgeh]]" jî hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A place apart |url=https://archive.org/details/placeapart0000murp |paşnav=Murphy |pêşnav=Dervla |weşanger=Penguin Books |tarîx=1987 |isbn=978-0-14-005030-1 |çap=Repr |cih=Harmondsworth u.a |series=Autobiography, travel }}</ref> Bi têkiliya bi Îrlendaya Bakur re, navê wesfî yê ku tê bikaranîn "dikare nakokî be û hilbijartina wê pir caran vebijarkên siyasî yên kesane eşkere dike".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Interpreting Northern Ireland |paşnav=Whyte |pêşnav=John Henry |weşanger=Clarendon Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-19-827380-6 |çap=Repr |cih=Oxford |paşnav2=Whyte |pêşnav2=John Henry |paşnav3=FitzGerald |pêşnav3=Garret }}</ref> Têgeha "Brîtanyaya Mezin" bi gelemperî ji bo girava Brîtanyaya Mezin an jî ji aliyê siyasî ve ji bo Îngilîstanê, Skotlenda û Wêlsê bi hev re tê bikar anîn.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2021-04-30 |sernav=Guardian style guide: P |url=https://www.theguardian.com/guardian-style-guide-p |roja-gihiştinê=2026-02-08 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Ev têgeh carinan wekî hevwateya fireh ji bo tevahiya Keyaniya Yekbûyî tê bikar anîn. Peyva Înglistan carinan bi xeletî ji bo Keyaniya Yekbûyî bi tevahî tê bikar anîn ku ev xeletiyeke bi giranî ji aliyê mirovên ji derveyî Keyaniya Yekbûyî ve tê kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.englishclub.com/vocabulary/cw-uk-england.php |sernav=England OR United Kingdom (UK)? {{!}} Learn English |malper=www.englishclub.com |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}</ref> Peyva "Brîtanya" wekî hevwateya Brîtanyaya Mezin tê bikar anîn<ref>{{Jêder-malper |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/britain |sernav=Britain |malper=dictionary.cambridge.org |tarîx=2026-02-04 |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref><ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/britain |sernav=BRITAIN definition and meaning {{!}} Collins English Dictionary |malper=www.collinsdictionary.com |tarîx=2026-02-02 |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> lê carinan ji bo Keyaniya Yekbûyî jî tê bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://learnersdictionary.com/definition/Britain |sernav=Britain - Definition for English-Language Learners from Merriam-Webster's Learner's Dictionary |malper=learnersdictionary.com |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en-US }}</ref><ref name=":7"/> Bikaranîn tevlihev e ku rêbernameya şêwazê ya hikûmeta keyaniya yekbûyî peyva "UK" li cihê "Brîtanya" an "Brîtanî" tercîh dike (ji bilî dema ku behsa balyozxaneyan tê kirin), di heman demê de belgeyên din ên hikûmetê qebûl dikin ku her du peyv jî behsa Keyaniya Yekbûyî dikin<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.uk/guidance/style-guide/a-to-z |sernav=Style guide - A to Z - Guidance - GOV.UK |malper=www.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> û li deverên din "hikûmeta brîtanî" bi kêmanî bi qasî "hikûmeta Keyaniya Yekbûyî" tê bikar anîn.<ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.gov.uk/government/publications/toponymic-guidelines |sernav=Toponymic guidelines for the United Kingdom |malper=GOV.UK |tarîx=2025-12-11 |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> Komîteya daîmî ya navên erdnîgariya a Keyaniya Yekbûyî di rêbernameyên xwe yên toponîmîk de "Keyaniya Yekbûyî", "UK" û "U.K." wekê termên jeopolîtîk ên kurtkirî ji bo Keyaniya Yekbûyî ya Brîtanyaya Mezin û Îrlenda Bakur nas dike; ew "Brîtanya" lîste nake lê destnîşan dike ku "tenê terma navdêrî ya taybetî 'Brîtanyaya Mezin' e ku bê guman Îrlendaya Bakur derdixe".<ref name=":8"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/academy/journalism/news-style-guide/article/art20130702112133551 |sernav=B |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en-GB |archive-date=2018-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180326162901/http://www.bbc.co.uk/academy/journalism/news-style-guide/article/art20130702112133551 |url-status=dead }}</ref> Rengdêra "brîtanî" bi gelemperî ji bo mijarên têkildarî Keyaniya Yekbûyî tê bikar anîn û di qanûnê de ji bo nasnameya hemwelatîbûn û neteweya Keyaniya Yekbûyî tê bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Constitutional and Administrative Law |url=https://books.google.com/books?id=HT_GS2zgN5QC&pg=PA36 }}</ref> Xelkê Keyaniya Yekbûyî ji bo danasîna nasnameya xwe ya neteweyî çend termên cuda bi kar tînin û dikarin xwe wekê brîtanî, îngilîzî, skotlendî, welşî, îrlendiya bakurî an îrlendî bi nav bikin; an jî wekê xwediyê tevliheviyek ji nasnameyên neteweyî yên cuda.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=https://www.ark.ac.uk/nilt/2010/Community_Relations/NINATID.html |sernav=NI Life and Times Survey - 2010: NINATID |malper=www.ark.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}</ref><ref name=":9"/> == Dîrok == === Beriya peymana yekîtiyê === [[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 18.JPG|thumb|çep|Stonehengehê li Wiltshire ku xelekên ji keviran e, her yek bi qasî 4 mêtre bilind, 2 mêtre fireh û 25 ton giran e ku 2400–2200 ê {{bz}} de hatine çêkirin.]] Bicih bûna ji hêla mirovên anatomîkî yên nûjen ve ya ku bibe Keyaniya Yekbûyî pêl bi pêl bi qasî 30.000 sal berê dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/south_west/7069001.stm |sernav=Ancient skeleton was 'even older' |tarîx=2007-10-30 |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 }}</ref> Di dawiya serdema pêşdîrokê ya herêmê de, tê fikirîn ku nifûs bi gelemperî girêdayî çandek bi navê Insular Keltîk bû ku ji Brîtanî û Îrlenda Galî pêk dihat.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/celticculturehis00koch_128 |sernav=Celtic culture : a historical encyclopedia |paşnav=Koch |pêşnav=John T. |tarîx=2006 |weşanger=Santa Barbara, Calif. : ABC-CLIO |kesên-din=Library Genesis |isbn=978-1-85109-440-0 }}</ref> Dagirkirina Romayê, ku di sala 43 {{pz}} de dest pê kir û serweriya 400-salî ya başûrê Brîtanyayê, bi êrişek ji hêla niştecîhên Almanî yên [[Anglo-Sakson]] ve hat peywirdarkirin, devera Brîttonî bi giranî bidest xist ku bibe Wales, Cornwall û heya qonaxên paşîn ên rûniştina [[Anglo-Sakson]], [[Hen Ogledd]] (bakurê Înglistanê û beşên başûrê Skotlendayê).<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2022-04-15 |sernav=Encyclopaedia of Wales |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Encyclopaedia_of_Wales&oldid=1082806438 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> Piraniya herêma ku ji hêla [[Anglo-Sakson]]an ve hatiye bicîh kirin di sedsala 10an de wekî [[Înglistan|Keyaniya Înglistanê]] dibe yek.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/athelstan.shtml |sernav=BBC - History - Athelstan |malper=www.bbc.co.uk |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 }}</ref> Di vê navberê de, di sedsala 9an de galîaxêv li bakur-rojavayê Brîtanyayê (bi girêdana bakurê rojhilatê Îrlendayê re û bi kevneşopî tê texmîn kirin ku di sedsala 5an de ji wir koç bûne) bi Picts re bûne yek ku [[Keyaniya Skotlendayê]] ava bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/cambridgehistori0000unse_a9n8 |sernav=The Cambridge historical encyclopedia of Great Britain and Ireland |tarîx=1985 |weşanger=Cambridge [Cambridgeshire] ; New York : Cambridge University Press |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-521-25559-2 }}</ref> [[Wêne:Bayeux Tapestry WillelmDux.jpg|thumb|çep|The Bayeux Tapestry Şerê Hastings 1066 û bûyerên ku rê li ber wî dide nîşan dide.]] Di 1066an de, [[Norman]]an ji aliyê bakurê Fransayê ve dagir kir. Piştî dagirkirina Înglistanê, wan beşên mezin ên Wales zeft kirin, piraniya Îrlenda zeft kirin û hatin vexwendin ku li Skotlendayê bi cih bibin, li her welatekî feodalîzma li ser modela Fransaya Bakur û çanda [[Norman-Fransî]] anîn. Çîna serdest a [[Anglo-Norman]] gelek bandor li her çandên herêmî kir, lê di dawiyê de asîmîle bûne.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2006-01-01 |paşnavê-edîtor=Chibnall |pêşnavê-edîtor=Marjorie |sernav=The Normans |url=http://dx.doi.org/10.1002/9780470693391 |doi=10.1002/9780470693391 |kovar=doi.org }}</ref> Keyên înglîz ên navîn ên paşerojê Wêlsê zeftkirin û bi hewildanên neserkevtî hewl dan ku Skotlendayê bixin nav axa xwe. Her çend di pevçûnek domdar a bi Înglistanê re be jî, serxwebûna xwe bi [[Daxuyaniya Arbroath]] a sala 1320an de destnîşan kirin ku [[Skotlenda]] piştî vê yekê jî serxwebûna xwe dewam dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/252552703 |sernav=Making Ireland British, 1580-1650 |paşnav=Canny |pêşnav=Nicholas P. |tarîx=2001 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-154201-5 |cih=Oxford |oclc=252552703 }}</ref> Keyên înglîz, bi mîrata herêmên giring ên li [[Fransa]]yê û bi îddîakirina taca fransî ku di heman demê de bi giranî beşdarî pevçûnên li [[Fransa]]yê bûn, nemaze di [[Şerê Sed Salî]], dema ku keyên skotlendî di vê serdemê de bi fransiyan re di nav hevalbendiyekê de bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/hundred_years_war_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: The Hundred Years War |malper=www.bbc.co.uk |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> Çîna serdest a Anglo-Norman gelek bandor li çandên herêmî kirin lê di dawiyê de bi wan re asîmîle dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Protestantism |sernav=Protestantism {{!}} Definition, Beliefs, History, & Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-08-08 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> Ji ber ku reformasyon û danasîna dêrên dewletên protestan li her welatekî derdikeve holê, Brîtaniya nûjen a destpêkê rastî nakokiya dînî tê. Reformasyona înglîzî ya guhertinên siyasî, destûrî, civakî û çandî di sedsala 16an de destpêdike. Piştre ji bo Înglistanê nasnameyeke neteweyî hate diyar kirin û hêdî hêdî bi kûrahî, baweriya dînê ya mirovan guhert û [[Dêra Înglistanê]] ava kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalarchives.gov.uk/education/resources/the-english-reformation-c1527-1590/ |sernav=The National Archives - Homepage |paşnav=Archives |pêşnav=The National |malper=The National Archives |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> [[Wêls]] bi tevahî bi Keyaniya Înglistanê ve hate girêdan û Îrlenda wekî keyaniyek bi serê xwe bi qiraliyeta Îngilîzî re hate damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/tudors/wales_tudors_01.shtml |sernav=BBC - History - Wales under the Tudors |malper=www.bbc.co.uk |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/historyofmodernb0000nich |sernav=A history of the modern British Isles, 1529-1603 : the two kingdoms |paşnav=Nicholls |pêşnav=Mark |tarîx=1999 |weşanger=Oxford, UK ; Malden, Mass. : Blackwell Publishers |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-631-19333-3 }}</ref> Li devera ku dê bibe [[Îrlendaya Bakur]], erdên mîrateyên galî yên katolîk ên serbixwe hatin desteserkirin û dane niştecihên protestan ên ji Înglistan û Skotlendayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1093/acprof:oso/9780198200918.003.0009 |sernav=Conclusion: Making Ireland British 1580–1650* |paşnav=CANNY |pêşnav=NICHOLAS |tarîx=2001-05-03 |weşanger=Oxford University Press |rr=551–578 }}</ref> Dema ku keyê [[Skotlenda]]yê [[James VI]] dibe keyê [[Înglistan]] û [[Îrlendaya Bakur|Îrlendayê]] û dîwana xwe ji bajarê [[Edinburgh]]ê barê [[London]]ê dike, di sala 1603an de keyaniya Înglistan, [[Skotlenda]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlenda]] di bin yekîtiyek de dibin yek. Di vê serdemê de her welatek wek pêkhateyeke siyasî ya cihê dimîne û saziyên xwe yên siyasî, qanûnî û dînî yên cuda parastine.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2000-12-21 |sernav=Chronology of Scottish Legal History |url=http://dx.doi.org/10.1093/acprof:oso/9780198267782.002.0010 |kovar=A History of Private Law in Scotland |rr=xlviii–lii |doi=10.1093/acprof:oso/9780198267782.002.0010 }}</ref> Di nîvê sedsala 17an de her sê padîşah tevlî rêzek şerên bi hev ve girêdayî bûn (di nav de Şerê Navxweyî yê Îngilîzî) ku dibe sedema hilweşandina demkî ya keyaniyê ku bi darvekirina key [[Charles I]] û damezrandina kurte-komara unîter a Yekîtiya Miletên Înglîzî ya Skotlenda û Îrlendayê bi xwe re tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/event/English-Civil-Wars |sernav=English Civil Wars {{!}} Causes, Summary, Facts, Battles, & Significance {{!}} Britannica |tarîx=2023-08-17 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> Her çiqas padîşah hate vegerandin jî, Interregnum ligel Şoreşa Birûmet a 1688an û pêşnûmeya Mafên 1689an li Înglistanê û Qanûna Dadkirina Mafên 1689an li Skotlendayê piştrast kir ku, berevajî pirên mayî yên Ewropa, absolutîzma padîşah biser nskeve û katolîkek xwenas tu carî nikarîbû derkeve ser textê. [[Destûra bingehîn|Destûra Bingehîn]] a Brîtaniyayê di vê demê de li ser bingeha monarşiya destûrî û pergala parlemanî pêş dikeve.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=EBSpvBxGyqcC |sernav=The History of England - From the Restoration to the Death of William III (1660-1702) |paşnav=Lodge |pêşnav=Richard |tarîx=2007 |weşanger=Read Books |isbn=978-1-4067-0897-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1660an de bi damezrandina Civata Qraliyetê re, xebatên zanistiye despêdike. Di vê serdemê de nemaze li Îngilîstanê, pêşkevtina hêza deryayî û eleqeya li ser seferên keşfê dibe sedema bidestxistin û bicîhkirina koloniyên li derveyî welêt, nemaze li [[Amerîkaya Bakur]] û [[Deryaya Karîbê]].<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.royal-navy.org/lib/index.php?title=Tudor_Period_and_the_Birth_of_a_Regular_Navy_Part_Two |sernav=Tudor Period and the Birth of a Regular Navy Part Two - Royal Navy History |tarîx=2011-11-03 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 |tarîxa-arşîvê=2011-11-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20111103013901/http://www.royal-navy.org/lib/index.php?title=Tudor_Period_and_the_Birth_of_a_Regular_Navy_Part_Two |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çend hewildanên berê yên yekkirina her du keyaniyên di hundurê Brîtanya Mezin de di salên 1606, 1667 û 1689an de neserkevtî bûn ku hewldana di sala 1705an de hate destpêkirin û hewl bûye sedem ku Peymana Yekîtiyê ya sala 1706an ji hêla her du meclîsan ve hatiye pejirandin. === Keyaniya Brîtanya Mezin === [[Wêne:Treaty of Union.jpg|thumb|Peymana Yekîtiyê ye ku bûye sedema keyaniya yekbûyî ya hemî Brîtanya Mezin.]] Di 1ê gulana sala 1707an de, [[Keyaniya Brîtanya Mezin]] hate damezrandin, encama [[Qanûnên Yekîtiyê]] ku ji hêla parlamenên Înglistan û Skotlenda ve hate pejirandin ku [[Peymana Yekîtiyê]] ya sala 1706an pejirandin ku bi vî awayî her du keyaniyan bikin yek.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalarchives.gov.uk/pathways/citizenship/rise_parliament/docs/articles_union.htm |sernav=Citizenship |malper=www.nationalarchives.gov.uk |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.scotshistoryonline.co.uk/union.html |sernav=Treaty or Act of the Union, Scotland & England 1706 - UK History. |tarîx=2019-05-27 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 |tarîxa-arşîvê=2019-05-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190527074630/http://www.scotshistoryonline.co.uk/union.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sedsala 18an de, rêveberiya kabîneyî di bin rêveberiya [[Robert Walpole]] de ku di pratîkê de serokwezîrê yekem bû, (1721-1742) hate pêşdebirin. Çend Serhildanên Yaqûbî xwestin ku Mala Protestan a Hannoverê ji textê Brîtanî derxin û Mala Katolîk a Stuartê vegerînin. Yaqûbî di dawiyê de di [[Şerê Culloden]] de di 1746 de têk çûn, piştî ku Highlanders [[Skotlenda|Skotlendî]] bi hovîtî hatin tepisandin. Koloniyên Brîtanî yên li [[Amerîkaya Bakur]] ku di [[Şerê Serxwebûnê yê Amerîkî]] de ji Brîtanya veqetiyan û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] damezrandin ku ji aliyê Brîtanya ve di sala 1783an de hatiye nas kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=BQDgr_XvsHoC&pg=PA73&hl=ku |sernav=The Impact of the American Revolution Abroad |paşnav=Congress |pêşnav=Library of |tarîx=2002 |weşanger=The Minerva Group, Inc. |isbn=978-0-89875-978-5 |ziman=en }}</ref> Brîtanya di bazirganiya koleyan a [[Okyanûsa Atlantîk|Atlantîkê]] de rolek sereke lîst, nemaze di navbera salên 1662 û 1807an de dema ku keştiyên koleyên Brîtanî an Brîtanî-kolonyal nêzî 3.3 mîlyon kole ji [[Afrîka]]yê veguhestin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=SGcwgJz5rQMC&pg=PA12 |sernav=Slavery and the British Empire: From Africa to America |paşnav=Morgan |pêşnav=Kenneth |tarîx=2007 |weşanger=Oxford University Press, USA |isbn=978-0-19-156627-1 |ziman=en }}</ref> Xulam hatin birin ku li nebatên li milkên Brîtanî, bi taybetî li Karîbê lê di heman demê de li [[Amerîkaya Bakur]] jî bixebitin. Koletî digel pîşesaziya şekirê [[Karîb]] di sedsala 18an de di bihêzkirin û pêşvebirina aboriya Brîtanî de rolek wî yê giring hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=u6IUDAAAQBAJ&pg=PA83 |sernav=Slavery and the British Empire: From Africa to America |paşnav=Morgan |pêşnav=Kenneth |tarîx=2007-12-06 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-923899-6 |ziman=en }}</ref> Lê belê [[Parlamena Brîtanyayê]] di sala 1807an de bazirganî qedexe kir, di sala 1833an de koletî li [[Împeratoriya Brîtanî]] qedexe kir û Brîtanya di tevgera rakirina koletiyê de li çaraliyê cîhanê bi riya dorpêçkirina [[Afrîka]]yê û zextê li neteweyên din kir ku bi rêze peymanan bazirganiya xwe bi dawî bikin. Rêxistina mafên mirovan a navneteweyî ya herî kevn a [[cîhan]]ê, [[Anti-Slavery International]], di sala 1839an de li [[London]]ê hate damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID%3D9462%26URL_DO%3DDO_PRINTPAGE%26URL_SECTION%3D201.html |sernav=Arquivo.pt |malper=arquivo.pt |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 |tarîxa-arşîvê=2016-05-13 |urlya-arşîvê=http://arquivo.pt/wayback/20160513171717/http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID=9462&URL_DO=DO_PRINTPAGE&URL_SECTION=201.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/devon/content/articles/2007/03/20/abolition_navy_feature.shtml |sernav=Sailing against slavery |paşnav=BBC |malper=www.bbc.co.uk |ziman=en-gb |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/transformationsi0000love |sernav=Transformations in slavery : a history of slavery in Africa |paşnav=Lovejoy |pêşnav=Paul E. |tarîx=2000 |weşanger=Cambridge, UK ; New York : Cambridge University Press |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-521-78012-4 }}</ref> === Keyaniya Yekbûyî ya Brîtanya Mezin û Îrlenda === [[Wêne:John Wilson Carmichael - The opening engagement at Trafalgar; H.M.S. 'Royal Sovereign' raking the stern of the Spanish flagship 'Santa Ana'.jpg|thumb|Şerê Trafalgar, ji hêla J.W. Carmichael.]] Di sala 1801ê de parlamenên Brîtanya Mezin û Îrlenda qanûnên yekîtiyê derdixin ku bi van qanûnan her du padîşahî dibin yek perçe û Keyaniya Yekbûyî ya Brîtanya Mezin û Îrlendayê tê avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.actofunion.ac.uk/actofunion.htm |sernav=QUB Act of Union : About |tarîx=2012-04-15 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 |tarîxa-arşîvê=2012-04-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120415061235/http://www.actofunion.ac.uk/actofunion.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piştî têkçûna Fransayê ya di dawiya Şerên Şoreşger ên Fransî û Şerên Napoleonî de (1792–1815), Keyaniya Yekbûyî wekî hêza sereke ya deryayî û împeratorî dertê holê (ligel London ku ji sala 1830an ve ku bajarê herî mezin ê cîhanê ye).<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Urban world history: an economic and geographical perspective |url=https://archive.org/details/urbanworldhistor0000tell |paşnav=Tellier |pêşnav=Luc-Normand |tarîx=2009 |weşanger=Presses de l'Université du Québec |isbn=978-2-7605-1588-8 |cih=Québec }}</ref> Serdestiya Brîtaniyayê ku di deryayê de nediyar bû, piştre wekî Pax Britannica ("Aştiya Brîtanî"), serdemek aştiya nisbî di nav Hêzên Mezin de (1815-1914) hate binavlirin ku tê de Împeratoriya Brîtaniyayê dibe hegemona cîhanî û rola polîsê cîhanî werdigire.<ref name="Louis2001">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=oo3F2X8IDeEC |sernav=The Oxford History of the British Empire: The nineteenth century |paşnav=Louis |pêşnav=William Roger |paşnav2=Low |pêşnav2=Alaine M. |paşnav3=Porter |pêşnav3=Andrew |tarîx=2001 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-924678-6 |ziman=en }}</ref> Di dema Pêşangeha Mezin a sala 1851ê de, Brîtanya wekî "atolyeya cîhanê" hatiye binav kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/workshop_of_the_world_01.shtml |sernav=BBC - History - The Workshop of the World |malper=www.bbc.co.uk |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> Ji sala 1853 heta 1856an, Brîtanya beşdarî Şerê Kirimê dibe ku hevalbendê Împeratoriya Osmanî li dijî Rûsyaya Tsarist, beşdarî şerên deryayî yên [[Deryaya Baltîk]]ê dibe ku wekî Şerê Åland li [[Kendava Bothnia]] û [[Kendava Fînlendayê]] tê zanîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://runeberg.org/nfbs/0252.html |sernav=435-436 (Nordisk familjebok / Uggleupplagan. 19. Mykenai - Norrpada) |tarîx=1913 |malper=runeberg.org |ziman=sv |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> Piştî Serhildana Hindistanê ya di 1857an de hikûmeta brîtanî ya bi serokatiya Lord Palmerston rasterast serweriya Hindistanê kir. Li kêleka kontrola fermî ya ku wê li ser koloniyên xwe dida meşandin, serdestiya Brîtanî ya li ser piraniya bazirganiya cîhanê tê vê wateyê ku ew bi bandor aboriyên herêmên wekî [[Asyaya Rojhilat]] û [[Amerîkaya Latînî]] kontrol dike.<ref name="Louis2001"/> Di dema seranserê [[serdema viktoryayî]] de, helwestên siyasî berjewendiya bazirganiya azad û polîtîkayên laissez-faire û her weha berferehbûna hêdî hêdî şansê dengdanê, digel Qanûna Reformê ya sala 1884an ku ji aliyê [[William Gladstone]] ve hatiye piştgirî kirin ku yekem car mafê dengdanê daye piraniya mêran. Nifûsa brîtanî bi rêjeyek berbiçav zêde bû, digel bajarbûna bilez ku bûye sedema metirsiya giring ên civakî û aborî.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2004-02-01 |sernav=Great Britain: a reference guide from the Renaissance to the present |url=http://dx.doi.org/10.5860/choice.41-3195 |kovar=Choice Reviews Online |cild=41 |hejmar=06 |rr=41–3195-41-3195 |doi=10.5860/choice.41-3195 |issn=0009-4978 }}</ref> Di dawiya sedsala 19an de, muhafezekaran di bin desthilatdariya [[Benjamin Disraeli]] û Lord Salisbury de serdemek berfirehbûna emperyal li Afrîkayê daye destpêkirin ku polîtîkaya îzolasyonê ya spehî li [[Ewropa]]yê domand û hewl da ku bandora [[Rûsya]] li [[Efxanistan]] û [[Îran]]ê bigire.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fromkin |pêşnav=David |tarîx=1980 |sernav=The Great Game in Asia |url=https://www.jstor.org/stable/20040512 |kovar=Foreign Affairs |cild=58 |hejmar=4 |rr=936–951 |doi=10.2307/20040512 |issn=0015-7120 }}</ref> Di vê demê de, [[Kanada]], [[Awistralya]] û [[Zelendaya Nû]] statûya serdestiya rêveberiyê werdigirin. Di destpêka sedsalê de, serdestiya pîşesaziyê ya Brîtanyayê ji hêla [[Împeratoriya Almanî]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] ve hate dijwar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=NSrwpggmHigC&pg=PP1 |sernav=Contradictions: Finance, Greed, and Labor Unequally Paid |paşnav=Zarembka |pêşnav=Paul |tarîx=2013-05-09 |weşanger=Emerald Group Publishing |isbn=978-1-78190-670-5 |ziman=en }}</ref> Serdema Edwardian reforma civakî û serweriya malê ji bo Îrlendayê dibe pirsgirêkên navxweyî yên giring ku di heman demê de Partiya Karkeran di sala 1900an de ji hevalbendiyek sendîkayan û komên piçûk ên sosyalîst derketin holê û dengdêran ji bo mafê dengdayina jinan kampanya dane despêkirin. === Şerên cîhanê û perçekirina Îrlendayê === [[Wêne:Wreaths Are Laid at the Cenotaph, London During Remembrance Sunday Service MOD 45152052.jpg|thumb|Di merasima bîranîna yekşemê de li Cenotaph li Whitehall, London, çeleng têne danîn.]] Brîtanya yek ji hevalbendên sereke bû ku di Şerê Cîhanê yê Yekem de (1914-1918) Hêzên Navendî têk dibe. Li gel hêzên frensî, rûsî û (piştî 1917) amerîkî, hêzên çekdar ên brîtanî li gelek deverên Împeratoriya Brîtanî û li çend deverên Ewropayê, bi taybetî li eniya rojava, bicih bûne.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Britain and the First World War |url=https://archive.org/details/britainfirstworl0000unse_a4h8 |tarîx=1988 |weşanger=Unwin Hyman |isbn=978-0-04-445109-9 |paşnavê-edîtor=Turner |pêşnavê-edîtor=John |cih=London }}</ref> Kuştinên zêde yên şerê xendekan bû sedema wendakirina pir ji nifşek mêran ku bi bandorên civakî yên mayînde li milet û têkçûnek mezin di nîzama civakî de pêk hatiye. Piştî şer, Brîtanya bû endama daîmî ya Civata Rêvebir a Cemiyeta Miletan û li ser hejmarek koloniyên berê yên alman û osmaniyan erkek wergirt. Di bin serokatiya [[David Lloyd George]] de, Împeratoriya Brîtanî gihîşt asta xwe ya herî mezin ku ji pêncan yek rûyê erdê û ji çaran yek nifûsa cihanê werdigire.<ref name=":3"/> Brîtanyayê 2.5 milyon qurbanî dabûn û şerê bi deynek neteweyî ya mezin qedandibû. Ji ber encamên şer hikûmetê qebûl kir ku bi Qanûna Nûnertiya Gel a 1918an mafê dengdanê di hilbijartinên neteweyî û herêmî de berfireh bike. Di nîvê salên 1920an de, piraniya nifûsa Brîtanî dikarin li bernameyên radyoya BBCyê guhdar bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ofcom.org.uk/cymru/news-centre/2020/100-years-of-radio |sernav=100 mlynedd o radio ers darganfyddiad Marconi |tarîx=2023-02-27 |malper=Ofcom |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/historyofthebbc/research/bbc.com/historyofthebbc/research/local-radio/ |sernav=The origins of BBC Local Radio |malper=www.bbc.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=îlon 2023 }}</ref> Weşanên televîzyonê yên ezmûnî di sala 1929an de dest pê kir û yekem Karûbarê Televizyonê ya BBCyê di sala 1936an de dest pê kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/historyofthebbc/timelines/bbc.com/historyofthebbc/timelines/1920s/ |sernav=1920s |malper=www.bbc.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=îlon 2023 }}</ref> Bilind bûna neteweperestiya îrlendî û nakokiyên di hindurê [[Îrlenda (girav)|Îrlendayê]] de li ser şertên Rêvebiriya Malê ya Îrlendî, di dawiyê de di sala 1921ê de dibe sedema dabeşkirina giravê. Dewleta Azad a Îrlendî serbixwe dibe ku di destpêkê de bi statûya dominionê di 1922an û di sala 1931ê bi eşkereyî serbixwe dibe. Îrlandaya Bakur jî beşek ji Keyaniya Yekbûyî dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cain.ulster.ac.uk/issues/politics/docs/ait1921.htm |sernav=CAIN: The Anglo-Irish Treaty, December 1921 |malper=cain.ulster.ac.uk |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> Di sala 1928an de Qanûna Destûra Wekhevî di hilbijartinên neteweyî de wekheviya hilbijartinê ya jinan bi mêran re dide. Grevên di nîvê salên 1920an de di Greva Giştî ya sala 1926an de ku bi serfiraziya hikûmeta ku ji hêla Stanley Baldwin ve tê rêvebirin bi dawî dibe. Dema ku Depresyona Mezin (1929-1932) dibe sedema bêkarî û zehmetiyên berbiçav li deverên pîşesazî yên kevn, Brîtanya hêj jî ji bandorên Şerê Cîhanê yê Yekem xelas nebûbû. Ji ber rewşa aboriya welat aloziyên siyasî û civakî dibe sedema zêdebûna endamtiyên partiyên komunîst û sosyalîst. Di sala 1931ê de hikûmeta koalîsyonê tê avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Capitalism, culture, and decline in Britain, 1750 - 1990 |paşnav= |pêşnav= |tarîx=1994 |weşanger=Routledge |isbn=978-0-415-03719-8 |çap= |cih=London }}</ref> [[Wêne:Spitfire and Hurricane in the Battle of Britain Memorial Flight.jpg|thumb|Balafirên Spitfire ("Spîtfeyir")<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=44:1 }}</ref>) û Hurricane ku di Şerê Brîtanyayê de di dema Şerê Cîhanê yê Duyemîn de difirin.]] Bi vê yekê, "Brîtanya dibe welatek pir dewlemend ku di çekan de bi hêz dibe ku di peydakirina berjewendîyên xwe de bi xwestek bû û di dilê pergala hilberîna cîhanî de rûniştibû."<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://reviews.history.ac.uk/review/1114 |sernav=Britain’s War Machine: Weapons, Resources and Experts in the Second World War {{!}} Reviews in History |malper=reviews.history.ac.uk |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> Piştî ku [[Almanyaya Nazî]] di sala 1939an de Polonya dagir kir, Brîtanya ket [[Şerê Cîhanî yê Duyem]]. [[Winston Churchill]] di sala 1940 de dibe serokwezîr û dibe serokê hikûmeta koalîsyonê. Tevî têkçûna hevalbendên xwe yên ewropî di sala yekem de, Brîtanya û Împaratoriya wê şerê li dijî Almanya bi tenê domandin. [[Winston Churchill]] pîşesazî, zanyar û endezyaran erkdar kir ku piştgirî bidin hikûmetê û artêşa di hewildana zêdekirina şer de.<ref name=":1" /> Di sala 1940an de, [[Hêza Hewayî ya Keyaniyê]] di Şerê Brîtanyayê de Luftwaffe Alman têk dibe. Di dema Blitz de herêmên bajarî rastî bombebaran ên dijwar hatin. Hevbendiya Mezin a Brîtanya, [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] di sala 1941ê de hate damezrandin ku pêşengiya hevalbendan li dijî hêzên Axesê kir. Di Şerê Atlantîkê, Kampanyaya Afrîkaya Bakur û kampanyaya Îtalyayê de di dawiyê de biserketinên gelek dijwar çêbûn. Artêşa Brîtanî kampanyaya Burmayê li dijî Japon û Fîloya Pasîfîkê ya Brîtanî li deryayê bi Japonan şer kir. Zanyarên brîtanî ji bo sêwirana çekên nukleerî beşdarî Projeya Manhattan dibin ku ev yek bûye sedema radestkirina Japonê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=fSZpgW-N628C&pg=PA1 |sernav=Nuclear Rivals: Anglo-American Atomic Relations, 1941-1952 |paşnav=Paul |pêşnav=Septimus H. |tarîx=2000 |weşanger=Ohio State University Press |isbn=978-0-8142-0852-6 |ziman=en }}</ref> === Sedsala 20an === [[Wêne:British Empire 1921.png|thumb|Împeratoriya Brîtanî di sala 1921an de ku di dema asta xwe yê herî bilind de ye.]] Keyaniya Yekbûyî yek ji sê hêzên mezin bû (digel Dewleta Yekbûyî û Yekîtiya Sovyetê) ku ji bo plansazkirina cîhana piştî şer civiyan ku Keyaniya Yekbûyî yek ji 5 endamên daîmî yên Encumena Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî bû yek ji 5 endamên daîmî yên Neteweyên Yekbûyî îmze kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=xdMF9rX6mX8C&pg=PA62 |sernav=Debating Franklin D. Roosevelt's Foreign Policies, 1933-1945 |paşnav=Doenecke |pêşnav=Justus D. |paşnav2=Stoler |pêşnav2=Mark A. |tarîx=2005 |weşanger=Rowman & Littlefield |isbn=978-0-8476-9416-7 |ziman=en }}</ref> Ji bo damezrandina [[IMF]], Banka Cîhanî û [[NATO]] bi Dewletên Yekbûyî re ji nêz ve xebitiye. Jiber şer Keyaniya Yekbûyî pir qels dibe û ji hêla darayî ve girêdayî [[Plana Marshall]] bû. Lê Keyaniya Yekbûyî ji şerê tevahî yê ku rojhilata ewropayê wêran dike xilas dibe.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/books/2011/apr/17/britains-war-machine-david-edgerton-review |sernav=Britain's War Machine by David Edgerton – review |paşnav=Reynolds |pêşnav=David |tarîx=2011-04-17 |malper=The Guardian |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> Di salên piştî şer de, hikûmeta partiya kedê ya di bin rêveberiya [[Clement Attlee]] de bernameyek radîkal a reforman da destpêkirin ku di dehsalên paşîn de bandorek giring li civaka brîtanî dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ideas and policies under Labour, 1945 - 1951: building a new Britain |paşnav=Francis |pêşnav=Martin |tarîx=1997 |weşanger=Manchester University Press |isbn=978-0-7190-4833-3 |çap=1. publ |cih=Manchester }}</ref> Di serdema Partiya Kedê pîşesaziyên sereke û karûbarên gelemperî hatin neteweyî kirin, dewletek aram hate damezrandin û pergalek lênihêrîna tenduristî ya berfireh ku ji hêla dewletê ve tê fînanse kirin, Xizmeta Tenduristiya Neteweyî, hate damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203991411-7 |sernav=INTRODUCTION TO BRITISH POLITICAL HISTORY 1914–95 |tarîx=2005-07-25 |weşanger=Routledge |isbn=978-0-203-99141-1 |rr=11–30 }}</ref> Zêdebûna neteweperestiyê li koloniyan rastî dema aborî ya Brîtanyayê ya xirab hat û ji ber vê yekê polîtîkayên dekolonîzasyon derketin holê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=7D66_9YOof4C&pg=PA118 |sernav=A Companion to Europe Since 1945 |paşnav=Larres |pêşnav=Klaus |tarîx=2009-03-12 |weşanger=Wiley |isbn=978-1-4443-0861-7 |ziman=en }}</ref> Di sala 1947an de ji serxwebûna [[Hindistan]] û [[Pakistan]]ê tê naskirin. Di nav sîh salên pêş de, piraniya koloniyên Împeratoriya Brîtanî serxwebûna xwe bi dest xistin û gelek jî bûn endamên Hevbendiya Neteweyan. [[Wêne:British Airways Concorde G-BOAC 03.jpg|thumb|çep|Balafira Concorde ku balafirek supersonîk bû ku dema firîna transatlantîkê ji 8 saetan daxistiye 3,5 saetan.]] Keyaniya Yekbûyî welatê sêyem bû ku cebilxaneya çekên nukleerî pêşxistiye (bi ceribandina bombeya atomî ya yekem, [[Operasyona Hurricane]], di 1952 de) lê sinorên piştî şer ên rola navneteweyî ya Brîtanyayê bi [[Krîza Sûezê ya 1956an]] re hate dîtin. Belavbûna navneteweyî ya [[Zimanê inglîzî|zimanê îngilîzî]] berdewamiya bandora navneteweyî ya wêje û çanda zimanê îngilîzî pêk aniye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishpoliticssociety.no/British%20Politics%20Review%2001_2011.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 |tarîxa-arşîvê=2018-09-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180916155419/http://www.britishpoliticssociety.no/British%20Politics%20Review%2001_2011.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Ji ber kêmbûna karkeran di salên 1950an de, hikûmetê daxwaza hatina koçberan ji welatên commonwealthê kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=s3RQ4dsFEkoC&pg=PA84 |sernav=Contemporary British Identity: English Language, Migrants and Public Discourse |paşnav=Julios |pêşnav=Dr Christina |tarîx=2012-12-28 |weşanger=Ashgate Publishing, Ltd. |isbn=978-1-4094-9121-7 |ziman=en }}</ref> Bi hatina koçberan re di dehsalên paşerojê de, Brîtanya dibe xwedî civakek pir-etnîkî. Tevî bilindbûna standardên jiyanê di dawiya salên 1950 û 1960an de, performansa aborî ya Keyaniya Yekbûyî ji gelek hevrikên wê yên sereke yên wekî Fransa, Almanyaya Rojava û Japonya serketî nabe. Di pêvajoya bi dehan salan a entegrasyona Ewropî de, Brîtanya endamek damezrîner a Yekîtiya Ewropî ya Rojava bû ku di Konferansên London û Parîsê di sala 1954an de hatiye damezrandin. Di sala 1960an de Brîtanya yek ji heft endamên damezrîner ên Komeleya Bazirganiya Azad a Ewropî (EFTA) bû lê di sala 1973a de ji komaleyê derdikeve û beşdarî Civatên Ewropî (EC) dibe. Di referanduma sala 1975an de ji %67 deng da ku Keyaniya Yekbûyî di Civatên Ewropî de bimîne.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/june/6/newsid_2499000/2499297.stm |sernav=1975: UK embraces Europe in referendum |tarîx=1975-06-06 |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> Dema ku Civatên Ewropî di sala 1992an de dibe Yekîtiya Ewropî (YE) Brîtanya yek ji 12 dewletên endamê yekitiyê bû. Di dawiya salên 1960an de, Îrlendaya Bakur rastî tundûtûjiya komunal û paramîlîterî (carinan bandorê li deverên din ên Keyaniya Yekbûyî dike) ku bi kevneşopî wekî Troubles tê zanîn tê. Bi gelemperî tê hesibandin ku bi Peymana Good Friday Agreement a 1998an bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203022207-12 |sernav=The Belfast Agreement: archaeology and exposition |tarîx=2005-01-27 |weşanger=Routledge |isbn=978-0-203-02220-7 |rr=89–105 }}</ref> [[Wêne:Greenwich and Canary Wharf (1) - 2022-04-24.jpg|thumb|Canary Wharf, sembola reformên darayî yên ku ji hêla Margaret Thatcher ve di salên 1980î de hatiye destpêkirin.]] Li pey serdemek hêdî bûna aborî ya berfireh û pevçûnên pîşesaziyê di salên 1970an de hikûmeta muhafezekar a salên 1980an bi serokatiya Margaret Thatcher siyasetek radîkal a monetarîzmê daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=British politics since 1945 |paşnav=Dorey |pêşnav=Peter |tarîx=2001 |weşanger=Blackwell |isbn=978-0-631-19075-2 |çap=Repr |series=Making contemporary Britain series |cih=Oxford }}</ref> Di sala 1982an de Arjentînê êrîşî herêmên Brîtanî yên Gurcistana Başûr û Giravên Falkland kir û êrîş dibe sedema şerê 10 hefte ya Falklandan ku tê de hêzên arjentînî têk diçin. Niştecîhên giravan bi piranî neviyên niştecîhên Brîtanî ne û bi tundî alîgirê serweriya Brîtanyayê ne, wekî ku di sala 2013an de bi rapirsiyek (referandûm) nîşan dane. Ji sala 1984an ve aboriya Keyaniya Yekbûyî ji hêla hatina dahatên neftê yên giring ên [[Deryaya Bakur]] ve her ku çûye baştir bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Applied economics |tarîx=2008 |weşanger=Financial Times, Prentice Hall |isbn=978-0-273-70822-3 |paşnavê-edîtor=Griffiths |pêşnavê-edîtor=Alan |çap=11. ed., [Nachdr.] |cih=Harlow |paşnavê-edîtor2=Wall |pêşnavê-edîtor2=Stuart }}</ref> Di dawiya sedsala 20an de, bi damezrandina rêveberiyên veqetandî yên ji bo Skotlande, Wêls û Îrlendaya Bakur, di rêveberiya Keyaniya Yekbûyî de guhertinên mezin çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Keating |pêşnav=M. |tarîx=1998-01-01 |sernav=Reforging the Union: Devolution and Constitutional Change in the United Kingdom |url=https://academic.oup.com/publius/article-lookup/doi/10.1093/oxfordjournals.pubjof.a029948 |kovar=Publius: The Journal of Federalism |ziman=en |cild=28 |hejmar=1 |rr=217–234 |doi=10.1093/oxfordjournals.pubjof.a029948 |issn=0048-5950 }}</ref> Tevlêbûna qanûnî piştî pejirandina Peymana Mafên Mirovan a Ewropayê. Keyaniya Yekbûyî wekê hêzek mezin ma ku xwedî bandora dîplomatîk û leşkerî ya cîhanî û rolek pêşeng di [[Neteweyên Yekbûyî]] û [[NATO]] de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=lwpOnwEACAAJ&q=Britain+and+World+Power+Since+1945:+Constructing+a+Nation's+Role+in+International+Politics |sernav=Britain and World Power since 1945: Constructing a Nation's Role in International Politics |paşnav=McCourt |pêşnav=David M. |tarîx=2014-08-18 |weşanger=University of Michigan Press |isbn=978-0-472-07221-7 |ziman=en }}</ref> === Sedsala 21an === Keyaniya Yekbûyî jibo şerê li dijî terorê di salên destpêkê yên sedsala 21an de, bi berfirehî piştgirî da [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/chilcot-report-iraq-war-inquiry-tony-blair-george-bush-us-uk-what-happened-a7119761.html |sernav=The inside story of how Tony Blair led Britain to war in Iraq |tarîx=2016-07-05 |malper=The Independent |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 }}</ref> Krîza darayî ya cîhanî ya sala 2008 bi giranî bandor li aboriya Brîtanya kir. Hikûmeta hevpeymaniya [[Cameron-Clegg]] ya sala 2010an tedbîrên tesarûfê destnîşan kir ku ji bo çareserkirina kêmasiyên gelemperî yên giring ên ku di encamê de derketine.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-18023389 |sernav=United Kingdom country profile |tarîx=2020-02-07 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 }}</ref> Hikûmeta Skotlendayê û hikûmeta Brîtanyayê li hev kiribûn ku di sala 2014an de ji bo serxwebûna Skotlendayê referandûm were kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/uk-scotland-scotland-politics-19942638 |sernav=Scottish independence: Cameron and Salmond strike referendum deal |tarîx=2012-10-15 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 }}</ref> Di encama vê referandûmê de hilbijêrên Skotlendayê bi 55,3% li hember 44,7 deng dan ku [[Skotlenda]] beşek ji Keyaniya Yekbûyî bimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/news/events/scotland-decides/results |sernav=Scottish independence referendum - Results - BBC News |malper=www.bbc.co.uk |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 }}</ref> Di sala 2016an de ji sedî 51.9ê hilbijêrên Brîtanyayê dengê xwe dan jibo ku Brîtanya ji [[Yekîtiya Ewropayê]] derkeve. Keyaniya Yekbûyî di 31ê çileya sala 2020an de ji [[Yekîtiya Ewropayê|Yekîtiya Ewropî]] veqetiya û di dawiya wê salê de vekişîna xwe bi tevahî qedand.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/uk-politics-55502781 |sernav=Brexit: New era for UK as it completes separation from European Union |tarîx=2021-01-01 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 }}</ref> [[Nexweşiya Koronayê 2019-2020|Pandemiya COVID-19]] di sala 2020 û sala 2021 de wek li tevahiya cihanê, bandorek mezin li Brîtanyayê jî kiriye. Di 8ê îlona sala 2022an de, Elizabeth II ku şahjina brîtanî ya herî demdirêj di 96 saliya xwe de dimire. Piştî mirina keybanû Elizabeth II, zarokê wê ya mezin Charles, Prensê Wêlsê ku wekî Charles III tê zanîn, derkete ser textê brîtanî. == Erdnîgarî == [[Wêne:MODIS - Great Britain and Northern Ireland - 2012-06-04 during heat wave (cropped).jpg|thumb|Ji xeynî Shetlandê, wêneya satelîtê ya Keyaniya Yekbûyî.]] Rûbera giştî ya Keyaniya Yekbûyî bi qasî 244.820 kîlomêtre çargoşe ye. Welat beşeke mezin a giravên brîtaniyayê vedigire ku girava Brîtanyaya Mezin, ji şeşan yekê bakurê rojhilatê girava Îrlendayê û hinek giravên derdorê yên piçûktir vedihewîne. Keyaniya Yekbûyî di navbera [[Okyanûsa Atlantîk a Bakur]] û [[Deryaya Bakur]] de ye ku peravê başûrê rojhilat 35 km nêzîkî peravên bakurê [[Fransa]] ye ku ji aliyê [[Kanala Îngilîzî]] ve tê veqetandin.<ref name=":4">{{Jêder-kovar |tarîx=2023-08-15 |sernav=United Kingdom |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-kingdom |kovar=The World Factbook |ziman=en |weşanger=Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=2021-03-13 |roja-arşîvê=2021-01-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210109221834/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-kingdom |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Çavdêrxaneya Royal Greenwich li Londonê di sala 1884an de di Konferansa Merîdyena Navneteweyî de wekî xala diyarker a Merîdyena serokwezîr hatiye hilbijartin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1201/9781351253901-5 |sernav=The Royal Observatory 1881–1998 |paşnav=Mann |pêşnav=Tony |tarîx=2019-11-11 |weşanger=Chapman and Hall/CRC |isbn=978-1-351-25390-1 |rr=83–91 }}</ref> Keyaniya Yekbûyî di navbera 49° û 61° firehiya bakur û di navbera dirêjahiya 9° rojava û 2° rojhilat de ye. [[Îrlendaya Bakur]] bi [[Komara Îrlendayê]] re 360 kîlomêtre sinorê bejahî parve dike.<ref name=":4"/> Xeta perava Brîtanyaya Mezin 17.820 km dirêj e. Keyaniya Yekbûyî ji aliyê [[Tunela Kanalê]] ve bi parzemîna [[Ewropa]]yê ve girêdayî ye ku bi dirêjiya 38 kîlomêtre yê tunela binê avê ya herî dirêj a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eurotunnel.com/uk/ |sernav=LeShuttle: Folkestone To Calais In 35 Minutes. Book Now! |malper=LeShuttle |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> Keyaniya Yekbûyî çar ekoherêmên bejayî dihewîne ku nav de daristanên pelên fireh ên Keltî, daristanên behîv ên Lowlandên Îngilîzî, daristanên tevlihev ên şil ên [[Atlantîka Bakur]] û daristanên koniferên Caledonê hene. Qada daristanên Keyaniya Yekbûyî di sala 2023an de tê texmîn kirin ku 3.25 milyon hektar e ku axa qadên daristanan ji %13 axa Keyaniya Yekbûyî pêk tê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.forestresearch.gov.uk/tools-and-resources/statistics/statistics-by-topic/woodland-statistics/ |sernav=Woodland Statistics |malper=Forest Research |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> {{Multiple image |align = center |direction = horizontal |header_align = center |header = Termînolojiya Giravên Brîtaniyayê |image1 = British Isles all.svg |width1 = 100 |caption1 = [[Giravên Brîtanyayê]] |image2 = United Kingdom in the British Isles.svg |width2 = 100 |caption2 = Keyaniya Yekbûyî |image3 = Great Britain.svg |width3 = 100 |caption3 = [[Brîtanya Mezin]] |image4 = British Isles England.svg |width4 = 100 |caption4 = [[Înglistan]] }} {{Paqij}} === Avhewa === [[Wêne:UK Köppen.svg|thumb|Cureyên avhewa yên Köppen ya Keyaniya Yekbûyî.]] Piraniya Keyaniya Yekbûyî xwedan avhewa nerm e ku bi gelemperî germahiyên hênik û baranên zêde li seranserê salê hene.<ref name=":4"/> Germahî digel demsalan re kêm caran dadikeve binê 0&nbsp;°C yan jî ji 30&nbsp;°C bilind bilindtir dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trevorharley.com/hottest-day-of-each-year-from-1900.html |sernav=Hottest day of each year from 1900 |malper=www.trevorharley.com |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> Hinek deverên dûrî peravê, li jora [[Înglistan]], [[Wêls]], [[Îrlendaya Bakur]] û li piraniya [[Skotlenda]]yê, avhewaya okyanûsa binpolar (Cfc) tê dîtin. Li bilindahiyên bilind ên li Skotlendayê hewayek subarktîk a parzemînî (Dfc) û li herêmên çiyayî avhewaya tundra tê dîtin.<ref>{{Jêder |paşnav=Peterson |pêşnav=Adam |sernav=English: A map of Köppen climate types in the United Kingdom (SVG version) |tarîx=2016-08-09 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:UK_K%C3%B6ppen.svg |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> Her çend beşên rojhilat bi piranî ji vî bayê parastî be jî bayê serdest ji başûrê rojava û ji aliyê Okyanûsa Atlantîkê de tê ku gelek caran hewaya nerm û şil bi xwe re tîne. Ji ber ku piraniya baranê li herêmên rojava dibare, beşên rojhilat beşên herî zuhayê welat in. Herikîna Atlantîkê ku ji hêla herikîna kendavê ve tê germ kirin, zivistanên nerm tîne, nemaze li rojava ku zivistan şil e û herî zêde li ser erdê bilind zivistan şil û nerm derbas dibe. Havînan li başûrê rojhilatê Înglistanê herî germ û li bakurê Înglistanê deverê herî hênik e. Barîna berfa dijwar di zivistanê û destpêka biharê de li qadên erdê bilind dibare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metoffice.gov.uk/research/approach/collaboration/ukcp |sernav=UK Climate Projections (UKCP) |malper=Met Office |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> Tevahiya tava salane ya navîn li Keyaniya Yekbûyî 1339,7 demjimêr e ku ev jî ji %30 di binê dema herî zêde ya gengaz de ye. Saetên tavê salê ji 1200 heya 1580 demjimêran diguhere û ji sala 1996an vir ve Keyaniya Yekbûyî ji sala 1981ê heta sala 2010an demjimêrên navînî yên tavê distîne û hê jî welêt heman demjimêran tava navînî distîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metoffice.gov.uk/research/climate/maps-and-data/uk-temperature-rainfall-and-sunshine-time-series |sernav=UK temperature, rainfall and sunshine time series |malper=Met Office |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> Di sala 2022an de, Keyaniya Yekbûyî di Îndeksa Performansa Jîngehê de di nav 180 welatan de di rêza duyem de ye. Zagonek hatiye pejirandin ku emîsyonên gazên serayê yên Brîtanyayê heya sala 2050an safî bibe û qet nemîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.instituteforgovernment.org.uk/article/explainer/uk-net-zero-target |sernav=UK net zero target |tarîx=2020-04-20 |malper=Institute for Government |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> === Topografî === Înglistan ji sedî 53ê Keyaniya Yekbûyî pêk tîne û rûbera Înglistanê 130.395 km² ye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2011-12-12 |sernav=England - Profile |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/7327029.stm |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en-GB }}</ref> Piraniya welêt ji deştan pêk tê û bi erdên bilind û çiyayî yên li bakurê rojavayê xeta Tees-Exe ku Keyaniya Yekbûyî bi qasî deverên nizm û bilind dabeş dike. Deverên deştî Cornwall, New Forest, South Downs û Norfolk Broads in.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.atlapedia.com/online/countries/unitedki.htm |sernav=United Kingdom - Atlapedia® Online |malper=www.atlapedia.com |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}</ref> Deverên bilind ên welat [[Lake District]], [[Pennines]], [[Yorkshire Dales]], [[Exmoor]] û Dartmoor in. Çem û kendav ên sereke Thames, [[Severn]] û [[Humber]] in. Çiyayê herî bilind ê Îngilîstanê Scafell Pike ye ku bi qasî 978 metreyan, li Navçeya Golan ew ku girava wê ya herî mezin Girava Wightê ye. Skotlend ji sedî 32ê Keyaniya Yekbûyî pêk tîne û rûbera rûbera Skotlendayê 78.772 km² ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.scotland.org/about/fact-file/index.html |sernav=Facts, Information and Map of Scotland : Official online Gateway to Scotland |malper=www.scotland.org |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en |roja-arşîvê=2008-06-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080621045248/http://www.scotland.org/about/fact-file/index.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Welat nêzîkî 800 girav dihewîne<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.independent.co.uk/travel/uk/the-complete-guide-to-the-scottish-islands-633851.html |sernav=The complete guide to the ... Scottish Islands |malper=The Independent |tarîx=2000-05-31 |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> ku bi taybetî Giravên Hebride, Giravên Orkney û Giravên Shetlandê di nav de ye. Skotlenda welatê herî çiyayî ya Keyaniya Yekbûyî ye. Bilindahiyên li bakur û li rojava herêma herî dijwar in ku piraniya axa çiyayî ya Skotlendaye vedihewîne ku di nav de Cairngorms, Loch Lomond û The Trossachs û Ben Nevis hene ku bi 1.345 metreyan<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-03-18 |sernav=Great Britain’s tallest mountain is taller - Ordnance Survey Blog |url=https://www.ordnancesurvey.co.uk/blog/2016/03/britains-tallest-mountain-is-taller/ |roja-gihiştinê=2026-02-08 |xebat=Ordnance Survey Blog |ziman=en-GB }}</ref> ku xala herî bilind a [[Giravên Brîtanî]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bennevisweather.co.uk/index.asp |sernav=Ben Nevis Weather {{!}} Weather Forecast for Ben Nevis, Fort William, Highlands of Scotland |malper=www.bennevisweather.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |roja-arşîvê=2018-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180924202417/http://www.bennevisweather.co.uk/index.asp |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Wêls ji %9ê Keyaniya Yekbûyî pêk tîne û rûbera Wêlsê 20.779 km² ye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-01-11 |sernav=Profile: Wales |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/6233450.stm |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en-GB }}</ref> Her çend başûrê Wêlsê ji bakur û navîn a Wêlsê deverên çiyayî kêm bin jî, welat bi piranî çiyayî ye. Çiyayên herî bilind ên li Wêlsê li Snowdonia ne û Snowdon (bi wêlsî: Yr Wyddfa) jî di nav de ye ku bi bilindahiya 1.085 metreyan girê herî bilind ê Wêlsê ye.<ref name=":6"/> Wêls, tevî perava Pembrokeshire, bi dirêjahiya 2.704 kîlomêtreyê xwedî xeta herî dirêj ê peravê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cartography.org.uk/default.asp?contentID=749 |sernav=The British Cartographic Society > How long is the UK coastline? |malper=www.cartography.org.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |paşnav=cartography |pêşnav=Clare Seldon, |roja-arşîvê=2012-05-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120522042745/http://www.cartography.org.uk/default.asp?contentID=749 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Çend girav li derveyî axa serekeyê Galiyê hene ku girava herî mezin girava Angleseyê (Ynys Môn) ye. Îrlendaya Bakur ku ji Brîtanyaya Mezin bi [[Deryaya Îrlendî]] û [[Kanala Bakur]] veqetandî ye ku xwedî rûbereke 14.160 km² ye û bi piranî ji gir û ji deverên çiyayî pêk hatiye. Welat Gola Neagh vedihewîne ku bi qasî 150 388 km² mezintirîn gola Giravên Brîtanî ye, Gola Erne ku zêdetirî 150 girav di golê de hene û rêya Giant's Causeway heye ku ji aliyê [[UNESCO]]yê ve wekê Cihê Mîrata Cîhanê hatiye lîstekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cain.ulst.ac.uk/ni/geog.htm |sernav=CAIN: Background Information on Northern Ireland Society - Geography |malper=cain.ulst.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}</ref> Xala herî bilind a Îrlendaya Bakur Slieve Donard ê li Çiyayên Morne ye ku bi bilindahiya 852 mêtre bilind e.<ref name=":6"/> == Demografî == Li gorî daneyên sala 2021ê de nifûsa Keyaniya Yekbûyî 67.026.292 kes bû.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/bulletins/annualmidyearpopulationestimates/mid2021 |sernav=Population estimates for the UK, England, Wales, Scotland and Northern Ireland - Office for National Statistics |malper=www.ons.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Keyaniya Yekbûyî xwedî çarem mezintirîn nifûsa [[Ewropa]]yê û xwedî 22em mezintirîn nifûsa cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/bulletins/annualmidyearpopulationestimates/latest |sernav=Population estimates for the UK, England, Wales, Scotland and Northern Ireland - Office for National Statistics |malper=www.ons.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Di salên 2012 û 2013an de jidayikbûnên herî zêde beşdarî mezinbûna nifûsê bûye ku di heman demê de di salên 2014 û 2015an de bi koçberiya navneteweyî ya nifûsê welat zêdebûna xwe berdewam kiriye.<ref name=":2" /> Di navbera salên 2001 û 2011an de nifûsa Keyaniya Yekbûyî bi rêjeya navînî ya salane ji sedî 0,7 zêde bûye. Li gorî hêjmara nifûsê ya 2011an, di nav 100 salên borî de, rêjeya nifûsa temenê 0-14 salî ji %31 heya ji %18e daketiye û rêjeya mirovên ku temenê wan 65 salî ye ku ji %5an heya ji %16 zêde bûye.<ref name=":2" /> Di sala 2018an de temenê navîn ê nifûsa Keyaniya Yekbûyî 417 salî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/stories/story/spotlighting-the-world-factbook-as-we-bid-a-fond-farewell/ |sernav=Spotlighting The World Factbook as We Bid a Fond Farewell - CIA |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2021ê nifûsa [[Skotlenda]]yê 5,48 milyon, nifûsa Wêlsê 3,1 milyon û nifûsa Îrlendaya Bakur jî 1,9 milyon hatiye tomarkirin.<ref name=":2" /> Nifûsa herî mezin li [[London]], li başûr-rojhilatê Înglistan e. Li navenda Brîtanyaya Mezin (bakurê Înglistanê) gelek kes li dora [[Manchester]] û [[Liverpool]] dijîn. Li deşt Skotlendayê li dora [[Edinburgh]] û [[Glasgow]], û li başûrê Wêlsê li nêzê [[Kardîf]] gelheyên mezin hene. Li Îrlendaya Bakur, pir kes li rojhilat, li nêzê [[Belfast]] dijîn.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-kingdom/ |sernav=United Kingdom |tarîx=2021-03-05 |malper=The World Factbook |weşanger=[[Central Intelligence Agency]] |tarîxa-gihiştinê=2021-03-13 |roja-arşîvê=2021-01-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210109221834/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-kingdom/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 2020 de, 83,9% mirovên li Brîtanya li bajaran dijiyan.<ref name=":0" /> {| class="wikitable sortable" |+Li gorî welatan nifûsa Keyaniya Yekbûyî (2024) ! rowspan="2" |Ala ! rowspan="2" |Welat ! colspan="2" |Rûber ! colspan="2" |Nifûs ! rowspan="2" |Belavbûn (/km²) |- !(km²) !(%) !Kes !(%) |- |{{Sembola alayê|Îngilistan}} |[[Înglistan]] |130.310 |%54 |58.620.101 |%85 |450 |- |{{Sembola alayê|Skotland}} |[[Skotlenda]] |77.901 |%32 |5.546.900 |%8 |71 |- |{{Sembola alayê|Wales}} |[[Wêls]] |20.737 |%9 |3.186.581 |%5 |154 |- |{{Sembola alayê|Îrlendaya Bakur}} |[[Îrlendaya Bakur]] |13.547 |%6 |1.927.855 |%3 |142 |- !Giştî !Keyaniya Yekbûyî !242.741 !%100 !69.281.437 !%100 !285 |} Nifûsa Înglistanê di sala 2021ê de 56 milyon bû ku ev jî nêzîkî ji %84ê nifûsa giştî ya [[Brîtanya Mezin|Brîtanyayê]] pêk tîne.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/bulletins/annualmidyearpopulationestimates/mid2021 |sernav=Population estimates for the UK, England, Wales, Scotland and Northern Ireland - Office for National Statistics |malper=www.ons.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}</ref> Înglistan yek ji welatên herî qelebalix ên cîhanê ye ku bi belavbûna 434 kes li ser her kîlommêtreçarçikê di nîvê sala 2021ê de<ref name=":10"/> bi giraniyek taybetî li [[London]] û başûrê rojhilatê Londonê belavbûye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/politics/2967374/England-is-most-crowded-country-in-Europe.html |sernav=England is most crowded country in Europe - Telegraph |malper=www.telegraph.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en |archive-date=2010-05-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100523205803/http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/politics/2967374/England-is-most-crowded-country-in-Europe.html |url-status=dead }}</ref> Herêma metropolîtan a firehtir a Londonê, bi nifûsa xwe ya 14.î,9 milyonê di sala 2024an de, mezintirîn herêma metropolîtan a [[Ewropaya Rojava]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.citypopulation.de/en/world/agglomerations/ |sernav=Major Agglomerations of the World - Population Statistics and Maps |malper=www.citypopulation.de |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en-us }}</ref> {| class="wikitable sortable" |+Gelheya Înglistanê li gorî herêman (2024) ! rowspan="2" |Herêm ! colspan="2" |Rûbera erdê ! colspan="2" |Populasyon ! rowspan="2" |Giranî (/km²) |- !(km²) !(%) !Mirov !(%) |- |Bakurê Rojhilat |8.581 |%6 |2.683.040 |%5 |313 |- |Bakurê Rojava |14.108 |%11 |7.516.113 |%13 |533 |- |Yorkshire û Humber |15.404 |%12 |5.541.262 |%10 |360 |- |Midlandsên Rojhilat |15.624 |%12 |4.934.939 |%9 |316 |- |Midlandsên Rojava |12.998 |%10 |6.021.653 |%11 |463 |- |Rojhilatê Înglistanê |19.116 |%15 |6.398.497 |%11 |335 |- |Londona Mezin |1.572 |%1 |8.866.180 |%15 |5,640 |- |Başûrê Rojhilat |19.072 |%15 |9.379.833 |%16 |492 |- |Başûrê Rojava |23.836 |%18 |5.764.881 |%10 |242 |- !Înglistan !130.310 !%100 !57.106.398 !%100 !438 |} Di sala 2021ê de rêjeya giştî ya zayînê li seranserê Keyaniya Yekbûyî 1,53 zarok bû ku ev rêje ji lûtkeya zêdebûna zarokan a 2,95 zarok ji her jinekê re di sala 1964an de an jî ji rêjeya herî bilind a 6,02 zarokên ji her jinekê re di sala 1815an de bû û ji rêjeya cihgirtinê ya 2,1 kêmtir dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/datasets/vitalstatisticspopulationandhealthreferencetables |sernav=Vital statistics in the UK: births, deaths and marriages - Office for National Statistics |malper=www.ons.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ourworldindata.org/grapher/children-born-per-woman?year=1800&country=GBR |sernav=Children born per woman |malper=Our World in Data |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}</ref> === Etnîsîte === [[Wêne:Ethnic demography of the United Kingdom from 1951 - 2021.gif|thumb|Pêşveçûna etnîsîteyan li Keyaniya Yekbûyî (1951–2021)]] Di dîrokê de tê texmînkirin ku gelên xwemaliyên brîtanî ji komên etnîkî yên ku berî sedsala 12an li wir bi cih bûne hatine ku di ya wan de kelt, roman, anglo-sakson, norsî û normanî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-06-18 |sernav=Welsh people could be most ancient in UK, DNA suggests |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-wales-18489735 |roja-gihiştinê=2026-02-08 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Tê texmînkirin ku gelê galî koma etnîkî ya herî kevin a li Keyaniya Yekbûyî ye. Keyaniya Yekbûyî xwedî dîrokeke koçberiya mirovên ne-spî ye ku Liverpool xwedî nifûsa reş a herî kevin a welêt e ku herî kêm ji salên 1730an vir ve ye, ji xeynî vê, civakeke çînî ya herî kevin a li Ewropayê heye ku ji sedsala 19an vir ve ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bloody Foreigners: The Story of Immigration to Britain |paşnav=Winder |pêşnav=Robert |weşanger=Little, Brown Book Group |tarîx=2010-11-04 |isbn=978-0-7481-2396-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7ORcaQIgdcEC&q=combed&pg=PT94 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mersey-gateway.org/server.php?show=ConWebDoc.1369 |sernav=Port Cities: - Culture and Ethnicity Differences in Liverpool - Chinese Community |malper=www.mersey-gateway.org |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en |roja-arşîvê=2009-07-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090724204513/http://www.mersey-gateway.org/server.php?show=ConWebDoc.1369 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 2021ê de, ji sedî 83ê nifûsa Keyaniya Yekbûyî xwe wekê spî bi nav kirine ku ev tê vê wateyê ku ji sedî 17ê nifûsa Keyaniya Yekbûyî xwe wekê yek ji komeke kêmneteweyên etnîkî bi nav dikin. Curbicuriya etnîkî li seranserê Keyaniya Yekbûyî bi giringî diguhere. Li gorî herêmê, di sala 2021ê de, ji sedî 46,2ê nifûsa Londonê kêmneteweyek etnîkî bû ku li gorî Skotlenda, Wêls, Îrlendaya Bakur, başûrê rojava û bakurê rojhilatê Înglistanê ku ji sedî 10 kêmtir in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ons.gov.uk/datasets/TS021/editions/2021/versions/3/filter-outputs/2c225a7b-0b5a-4a56-825e-2d6df1c6be93 |sernav=Ethnic group - Office for National Statistics |malper=www.ons.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> ==== Alayên neteweyên Keyaniya Yekbûyî ==== [[Girêdayîbûnên Taca Brîtanî]] wek [[Guernsey]] û [[Jersey]] û [[Girava Manê]] ne li nava Keyaniya Yekbûyî ne, lê ew têkildarên keyana ku seroka dewleta Keyaniya Yekbûyî ye. <gallery> Wêne:Arms of the United Kingdom.svg|Keyaniya Yekbûyî Wêne:Royal Arms of England.svg|Keyaniya Înglistanê Wêne:Royal Arms of the Kingdom of Scotland.svg|Keyaniya Skotlendayê Wêne:Arms of Ireland (Variant 1) (Historical).svg|Keyaniya Îrlendayê </gallery><gallery> Wêne:Flag of the United Kingdom (3-5).svg|Keyaniya Yekbûyî Wêne:Flag of England.svg|Înglistan Wêne:Flag of Scotland.svg|Skotlenda Wêne:Saint Patrick's Saltire.svg|Keyaniya Îrlendayê Wêne:Flag of Wales (1959–present).svg|Wêls </gallery><gallery> Wêne:Crowned Floral Badges of the United Kingdom.svg|Keyaniya Yekbûyî Wêne:Tudor Rose Royal Badge of England.svg|Înglistan Wêne:Thistle Royal Badge of Scotland.svg|Skotlenda Wêne:Shamrock Royal Badge of Ireland.svg|Keyaniya Îrlendayê Wêne:Leek Badge of Wales.svg|Wêls </gallery> === Ziman === [[Wêne:Distribution map of languages in the United Kingdom.svg|thumb|{{legend2|#ffa500|Îngilîzî}} {{legend2|#d2691e|Skotlendî}} {{legend2|#0000ff|Wêlsî}} {{legend2|#00ffcf|Galiya skotlendî}}]] Zimanê inglîzî zimanê fermî ye û zimanê herî berbelavê li Keyaniya Yekbûyî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.direct.gov.uk/en/Governmentcitizensandrights/LivingintheUK/DG_10012519 |sernav=UK Government Web Archive |malper=webarchive.nationalarchives.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |roja-arşîvê=2012-10-15 |urlya-arşîvê=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20121015000000/http://www.direct.gov.uk/en/Governmentcitizensandrights/LivingintheUK/DG_10012519 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mac Síthigh |pêşnav=Daithí |tarîx=2018-03-01 |sernav=Official status of languages in the United Kingdom and Ireland |url=https://doi.org/10.1177/1473779518773642 |kovar=Common Law World Review |ziman=EN |cild=47 |hejmar=1 |rr=77–102 |doi=10.1177/1473779518773642 |issn=1473-7795 }}</ref> Keyaniya Yekbûyî ziman li seranserê cîhanê pêş dixe da ku di navbera mirovên li Keyaniya Yekbûyî û welatên cîhanê de têkilî, têgihîştin û baweriyê ava bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com//learningenglish/english/hygiene |sernav=BBC Learning English - About BBC Learning English |malper=BBC Learning English |roja-gihiştinê=2026-02-08 |paşnav=English |pêşnav=BBC Learning }}</ref> Li Keyaniya Yekbûyî, zimanê îngilîzî bi taybetmendiyên cihêreng tê axaftin ku bi hev re zimanê ku wekê îngilîziya brîtanî tê zanîn pêk tînin. Li welat curbicuriya zarava û devokan pir caran têne dîtin û li herêmên nêzîk pir caran guhertoyên pir cuda yên îngilîziya brîtanî hene. Şêwaza îngilîzî ya standard a Received bi kevneşopî bi axaftvanên perwerdekirî yên bi başûrê Îngilîstanê ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oed.com/information/understanding-entries/pronunciation/british-english-pronunciations/?tl=true |sernav=British English Pronunciations |malper=www.oed.com |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> Zaravayên sereke yên neteweyî îngilîziya skotlendî, îngilîziya galî û îngilîziya bakurê îrlendî ne. Herêmên curbicur ên cihêreng zaravayan ku têne dîtin Brummie, Cockney, Geordie, Mancunian, Scouse, West Country, Yorkshire û MLE (îngilîziya Londonê ya pirçandî) ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ef.com/wwen/blog/language/british-dialects-you-need-to-know/ |sernav=10 British dialects you need to know ‹ EF GO Blog {{!}} EF Global Site (English) |malper=EF GO Blog {{!}} EF Global Site (English) |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> Li Keyaniya Yekbûyî sê zimanên xwemaliyên keltî têne axaftin ku di nav wan de galî, îrlendî û skotlendî hene. [[Zimanê kornî]] ku di dawiya sedsala 18an de wekê zimanekî yekem ji holê rabibû,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Language and Linguistics: The Key Concepts |paşnav=Trask |pêşnav=R. L. |weşanger=Routledge |tarîx=2007-08-07 |isbn=978-1-134-12408-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=oLx9AgAAQBAJ&q=%E2%80%9Cthese+people+speak+the+dead+language+as+a+second+language%E2%80%9D&pg=PA63 }}</ref> niha ji nû hatiye vegerandin û ji aliyê komeke piçûk a axaftvanan ve wekê zimanê duyem tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.wales/welsh-language-wales-census-2021-html |sernav=Welsh language in Wales (Census 2021) [HTML] {{!}} GOV.WALES |malper=www.gov.wales |tarîx=2022-12-06 |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> Li gorî hêjmara nifûsa sala 2021ê nifûsa galîaxêv a Galêsê ya ji sê salî û mezintir 538.300 kes bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/voices/multilingual/welsh.shtml |sernav=BBC - Voices - Multilingual Nation |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}</ref> Herwiha hatiye texmîn kirin ku nêzîkî 200.000 axaftvanên zimanê galî li Îngilîstanê dijîn. Di hêjmara nifûsê ya 2021ê de li Îrlendaya Bakur, ji sedî 12,4ê mirovan dikarîn hinek zimanê îrlendî biaxivin û ji sedî 10,4ê mirovan jî dikarîn hinek zimanê ulster-skotlendî biaxivin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nisra.gov.uk/system/files/statistics/census-2021-main-statistics-for-northern-ireland-phase-1-statistical-bulletin-language.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.nisra.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}</ref> Di sala 2001ê de zêdetirî 92.000 kes li [[Skotlenda]]yê ku tenê kêmtir ji %2ê nifûsê ye, hinek dikarîn binzimanê gaelîk biaxivin ku di nav wan de ji %72ê wan kesên ku li hebridên derve dijîn, hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gro-scotland.gov.uk/press/news2005/scotlands-census-2001-gaelic-report.html |sernav=General Register Office for Scotland - Scotland's Census 2001 - Gaelic Report |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en |paşnav=General Register Office for Scotland Web Team |roja-arşîvê=2013-05-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130522110328/http://www.gro-scotland.gov.uk/press/news2005/scotlands-census-2001-gaelic-report.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Hejmara zarokên ku bi zimanê galî an skotlendî têne hînkirin zêde bûye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2009-02-12 |sernav=Local UK languages 'taking off' |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/education/7885493.stm |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en-GB }}</ref> Skot ku zimanekê ji îngilîziya navendî ya bakur a destpêkê hatiye, ligel guhertoya xwe ya herêmî, skotiyên ûlster li [[Îrlendaya Bakur]], bêyî pabendbûnên taybetî ji bo parastin û pêşvebirinê, xwedî nasnameyeke sinorkirî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://eurolang.net/index.php?option=com_content&task=view&id=2449&Itemid=52&lang=en |sernav=Eurolang - Language Data - Scots |malper=eurolang.net |roja-gihiştinê=2026-02-08 |paşnav=Bateman |pêşnav=Eilidh }}</ref> Ji nîsana 2020an vir ve, li Keyaniya Yekbûyî nêzîkê 151.000 bikarhênerên zimanê îşaretan a brîtanî (BSL) hene ku zimanekî îşaretan ku ji aliyê kesên kerr ve tê bikar anîn, hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scotsman.com/news/politics/people-are-dying-because-of-this-calls-for-uk-gov-to-follow-scotland-with-sign-language-interpreter-at-covid-19-briefing-2547989 |sernav='People are dying because of this': Calls for UK Gov to follow Scotland with sign language interpreter at Covid-19 briefing |malper=The Scotsman |tarîx=2020-04-23 |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> Di sala 2013an de, hatiye texmînkirin ku ji sedî 95ê nifûsa Keyaniya Yekbûyî axaftvanên yekzimanî yên îngilîzî bûn.<ref name=":11">{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/languages/european_languages/countries/uk.shtml |sernav=BBC - Languages - Languages |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}</ref> Di sala 2013an de hatiye texmînkirin ku zêdetirî ji %5 ê nifûsê bi zimanên ku ji ber koçberiyê hatine Keyaniya Yekbûyî diaxivin. Zimanên başûrê [[Asya]]yê koma herî mezin in ku tê de zimanên wekê punjabî, ûrdûyî, nengalî, sîlhetî, hindî, paharî-pothwarî, tamîlî û gujaratî hene.<ref name=":11" /> Di hêjmara nifûsê ya sala 2011an de zimanê polonî duyem zimanê herî mezin ê welat bû ku li Îngilîstanê dihat axavtin ku bi qasê 546.000 axaftvanên [[zimanê polonî]] hebûn.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Booth |pêşnav=Robert |tarîx=2013-01-30 |sernav=Polish becomes England's second language |url=https://www.theguardian.com/uk/2013/jan/30/polish-becomes-englands-second-language |roja-gihiştinê=2026-02-08 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Di sala 2019an de nêzîkî 1,5 milyon kes hindik an jî qet nedikarîn bi zimanê îngilîzî biaxivîn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The teenagers who translate for their parents |url=https://www.bbc.co.uk/news/av/uk-47982494 |roja-gihiştinê=2026-02-08 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> === Dîn === Xiristiyanî zêdetirî 1400 salan e ku li Keyaniya Yekbûyî di warê jiyana dînî de serdest e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A dictionary of British history |url=https://archive.org/details/dictionaryofbrit0000unse_z4m5 |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-19-955037-1 |çap=1st ed., rev |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Cannon |pêşnavê-edîtor=John Ashton |series=Oxford reference online }}</ref> Her çiqas piraniya welatiyan di anketan de hê jî xwe bi xiristiyaniyê ve girêdidin jî, beşdarbûna birêkûpêk a dêran ji nîvê sedsala 20an vir ve bi awayekî berbiçav kêm bûye û di heman demê de koçberî û guhertina demografîk beşdarî li mezinbûna baweriyên din ên li Keyaniya Yekbûyî kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Religion and Society in Twentieth-century Britain |paşnav=Brown |pêşnav=Callum G. |weşanger=Pearson Longman |tarîx=2006 |isbn=978-0-582-47289-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ryrD2YODzxUC&pg=PA291 }}</ref> Ev yek bûye sedem ku hinek şîrovekar Keyaniya Yekbûyî wekê civatek pirbawerî, sekuler, an piştî-xiristiyanî bi nav bikin.<ref name="Brown2006">{{Jêder-kitêb |sernav=Religion and society in twentieth-century Britain |url=https://archive.org/details/religionsocietyi0000brow_x3d8 |paşnav=Brown |pêşnav=Callum G. |weşanger=Pearson |tarîx=2006 |isbn=978-0-582-47289-1 |cih=Harlow |series=Religion, politics, and society in Britain }}</ref><ref name="Brown2006"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Church, state and civil society |url=https://archive.org/details/churchstatecivil0000ferg |paşnav=Fergusson |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2004 |isbn=978-0-521-52959-4 |cih=Cambridge, U.K New York }}</ref> Di hêjmara nifûsê ya di sala 2021ê de, ji sedî 46,5ê beşdaran ragihandine ku ew xiristiyan in û dînên duyem ên herî mezin îslam (ji sedî 5,9), hindûîzm (ji sedî 1,6), sîkhîzm (ji sedî 0,8), bûdîzm (ji sedî 0,4), cihûtî (ji sedî 0,4) û hemî dînên din (ji sedî 0,6) in. Lêkolîneke Tearfundê di sala 2007an de nîşan daye ku ji her ji deh brîtaniyan heftane diçin dêrê. Di hêjmarên nifûsê ya di navbera salên 2001 û 2011an de di hejmara kesên ku xwe wekê xiristiyan bi nav dikirin de ji sedî 12 kêm bûye ku di heman demê de rêjeya kesên ku dibêjin tu girêdayîbûna wan bi dînê ve nîne du qat zêde bûye. Ev yek bi mezinbûna di kategoriyên komên dînê yên sereke yên din de berevajî bûye ku bi koçberiyên dawî hejmara misilmanan herî zêde bûye û gihîşt nêzîkî ji %5.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.independent.co.uk/news/uk/home-news/less-religious-and-more-ethnically-diverse-census-reveals-a-picture-of-britain-today-8406506.html |sernav=Less religious and more ethnically diverse: Census reveals a picture |malper=The Independent |tarîx=2012-12-12 |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> Nifûsa misilmanan ji 1,6 milyon di sala 2001ê de zêde bûye û di sala 2011an de gihîştiye 2,7 milyonan ku bi vê awayê bûye koma duyem koma dînî ya li Keyaniya Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-for-local-authorities-in-england-and-wales/sty-religion.html |sernav=UK Government Web Archive |malper=webarchive.nationalarchives.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |roja-arşîvê=2016-01-05 |urlya-arşîvê=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20160105160709/https://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-for-local-authorities-in-england-and-wales/sty-religion.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dêra Înglistanê dêra damezrandî ya li Înglistanê ye ku di parlamena Keyaniya Yekbûyî de nûnertiya xwe diparêze û rêveberê bilind ê monarşiya brîtanî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cofe.anglican.org/about/history |sernav=The History of the Church of England {{!}} Church of England |malper=www.cofe.anglican.org |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.royalinsight.gov.uk/output/Page4708.asp |sernav=The Monarchy Today > Queen and State > Queen and Church > Queen and Church of England |malper=www.royalinsight.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en |roja-arşîvê=2006-10-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061008203611/http://www.royalinsight.gov.uk/output/Page4708.asp |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li Skotlendayê [[Dêra Skotlendayê]] dêra neteweyî ye. Ev dêr di bin kontrola dewletê de nîne û endameke asayî ya monarşiya brîtanî ye ku hikumdarê brîtanî derdikeve ser textê, pêdivî ye ku sond bixwe ku "dînê protestan û hikûmeta dêra presbîterî biparêze".<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.churchofscotland.org.uk/about-us/our-structure |sernav=Our structure |malper=The Church of Scotland |tarîx=2010-02-22 |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en |paşnav=Scotland |pêşnav=The Church of }}</ref> Dêra li Wêlsê di sala 1920an de hatiye bidawîkirin û ji ber ku dêra Îrlendayê di sala 1870an de berî dabeşkirina [[Îrlenda (girav)|Îrlendayê]] hatiye bidawîkirin ku li bakurê Îrlendayê ti dêrek damezrandî tune ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Time for a Change: Reconfiguring Religion, State and Society |paşnav=Weller |pêşnav=Paul |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2005-05-01 |isbn=978-0-567-08487-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tHc88PzAPLMC&pg=PA80 }}</ref> Her çiqas di hêjmara nifûsê ya sala 2001ê de li seranserê Keyaniya Yekbûyî de daneyên li ser pabendbûna bi mezhebên xiristiyan ên takekesî tune be jî, hatiye texmîn kirin ku ji sedî 62ê xiristiyanan anglîkan, ji sedî 13,5 katolîk, ji sedî 6 presbîterî û ji sedî 3,4 metodist in û hejmareke kêm jî ji mezhebên din hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Changing Religious Landscape of Europe |paşnav=Knippenberg |pêşnav=Hans |weşanger=Transaction Publishers |tarîx=2005 |isbn=978-90-5589-248-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i6ER_z8gcD4C }}</ref> === Koçberî === [[Wêne:United Kingdom foreign born population by country of birth.png|thumb|Nexşeya nifûsa texmînkirî ya li derveyî welat ê ji dayikbûyî li gorî welatê jidayikbûnê ji nîsana 2007an heta adara 2008an]] Koçberiya ji derveyê welat dibe sedema zêdebûna nifûsa Keyaniya Yekbûyî ku bi hatina koçberan û zarokên koçberên li Keyaniya Yekbûyî ji dayik bûne ku nîvê zêdebûna nifûsê di navbera salên 1991 û 2001ê de pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.standard.co.uk/hp/front/immigration-and-births-to-nonbritish-mothers-pushes-british-population-to-record-high-6816318.html |sernav=Immigration and births to non-British mothers pushes British |malper=The Standard |tarîx=2012-04-13 |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/c89pvd58nd3o |sernav=How many people come to work and study in the UK? |malper=www.bbc.com |tarîx=2025-09-02 |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en-GB }}</ref> Li gorî statîstîkên ku di sala 2015an de hatine weşandin, ji sedî 27ê jidayîkbûnên zindî yên Keyaniya Yekbûyî di sala 2014an de ji dayikên ku di demên dawî de koçê Keyaniya Yekbûyî bûne, hatine dinê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/birthsdeathsandmarriages/livebirths/bulletins/birthsummarytablesenglandandwales/2015-07-15 |sernav=Births in England and Wales - Office for National Statistics |malper=www.ons.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> Di sala 2013an de nêzîkî 208.000 hemwelatiyên biyanî bûne hemwelatiyên brîtanî ku ji sala 1962an vir ve ev hejmara herî zêde ye. Ev hejmar di sala 2014an de daketiye 125.800 kesan. Di navbera salên 2009 û 2013an de, bi navînî hejmara hemwelatiyên brîtanî yên ku salane hatine dayîn 195.800 kes bûn. Kesên ku di sala 2024an de welatîbûna xwe wergirtine, herî zêde pakistanî, hindî, nîjeryayî, filîpînî, bangladeşî, îtalî, tirkiyeyî (di nav de kurdên ji Bakurê Kurdistanê jî hene), romanyayî û îranî ne. Hejmara kesên ku destûrnameyên bicihbûnê ku rûniştina daîmî li Keyaniya Yekbûyî dide lê hemwelatîbûnê nade, di sala 2013an de bi qasî 154.700 kes bûn ku ji du salên berê zêdetir bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://migrationobservatory.ox.ac.uk/briefings/settlement-uk |sernav=Settlement in the UK {{!}} The Migration Observatory |malper=migrationobservatory.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.migrationobservatory.ox.ac.uk/sites/files/migobs/Briefing%20-%20Naturalisation%20as%20a%20British%20Citizen%20-%20Concepts%20and%20Trends_0.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.migrationobservatory.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |roja-arşîvê=2015-09-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150916052200/http://www.migrationobservatory.ox.ac.uk/sites/files/migobs/Briefing%20-%20Naturalisation%20as%20a%20British%20Citizen%20-%20Concepts%20and%20Trends_0.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Koçberî di sedsala 19an de taybetmendiyek giring a civaka brîtanî bû. Di navbera salên 1815 û 1930an de, nêzîkî 11,4 milyon kes ji Brîtanyayê û 7.3 milyon kes jî ji Îrlendayê koç bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=European Immigration Policy: A Comparative Study |paşnav=Hammar |pêşnav=Tomas |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1985 |isbn=978-0-521-12437-9 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/european-immigration-policy/10B639425685B0C101619FA11522C409 |series=Comparative Ethnic and Race Relations }}</ref><ref name="Richards2018">{{Jêder-kitêb |sernav=The genesis of international mass migration: The British case, 1750-1900 |paşnav=Richards |pêşnav=Eric |weşanger=Manchester University Press |tarîx=2018 |çap=1 |url=https://www.jstor.org/stable/j.ctvnb7rj2 }}</ref> Hatiye texmîn kirin ku heta dawiya sedsala 20an, bi qasî 300 milyon mirovên bi eslê xwe brîtanî û îrlendî li çaraliyê cîhanê bi awayekî mayînde bi cih bûne.<ref name="Richards2018"/> Di sala 2006an de herî kêm 5,5 milyon kesên ku li Brîtanyayê ji dayik bûne li derveyî welêt dijiyan, bi piranî li Awistralya, Spanya, Dewletên Yekbûyî û Kanadayê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ippr.org/publicationsandreports/publication.asp?id=509 |sernav=ippr - Institute for Public Policy Research |malper=www.ippr.org |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en |paşnav=(http://www.nvisage.co.uk) |pêşnav=NVisage |roja-arşîvê=2007-08-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070828011816/http://www.ippr.org/publicationsandreports/publication.asp?id=509 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Perwerdehî === [[Wêne:St. Hugh's.jpg|thumb|Dîmenek ji koleja St Hugh ya Zanîngeha Oxfordê ku di sala 1886an de hatiye damezrandin]] Perwerdehî li Keyaniya Yekbûyî mijarek neqebûlkirî ye ku her welatek xwedî pergalek perwerdehiyê ya cuda ye. Nêzîkî ji sedî 38ê nifûsa Keyaniya Yekbûyî xwediyê bawernameya zanîngeh an kolejê ne ku ev rêje li Ewropayê û li cîhanê rêjeya herî bilind ê cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://finance.yahoo.com/news/the-most-educated-countries-in-the-world.html;_ylt=AlaWy8IcyeBaviKi7_.WJyhE6odG;_ylu=X3oDMTJrY2d2NGZyBG1pdANDeFMgRmluYW5jaWFsbHkgRml0IEFydGljbGUgQXJ0aWNsZSBCb2R5IFByb2QEcG9zAzMEc2VjA01lZGlhQXJ0aWNsZUJvZHlBc3NlbWJseQ--;_ylg=X3oDMTNjdGVoaXJqBGludGwDdXMEbGFuZwNlbi11cwRwc3RhaWQDY2IyOTRhMGEtYmY2OS0zYTdlLThlYTUtZWFlNTU3YWI1ZTc3BHBzdGNhdANleGNsdXNpdmVzfGZpbmFuY2lhbGx5Zml0BHB0A3N0b3J5cGFnZQ--;_ylv=3?page=1 |sernav=yahoo.com |malper=finance.yahoo.com |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> Keyaniya Yekbûyî malavanê gelek zanîngehan e ku di nav wan de Zanîngeha Oxfordê û Zanîngeha Cambridge heye ku pir caran di lîsteyên cîhanê de di rêza yekem de ne. Lêçûnên xwendinê yên zanîngehê li gorî herêmên cuda yên Keyaniya Yekbûyî diguherin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2024/world-ranking |sernav=World University Rankings 2024 |malper=Times Higher Education (THE) |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.topuniversities.com/world-university-rankings/2024 |sernav=QS World University Rankings 2024 |malper=Top Universities |tarîx=2026-02-06 |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> Înglistan û Wêls ji bo hemî welatiyên Keyaniya Yekbûyî lêçûna salane yê herî zêde yê sabît heye ku bi gihîştina astek diyarkirî ya dahatê ve girêdayî ye. Tenê ew kesên ku digihîjin astek mûçeyê ya diyarkirî vê lêçûnê bi rêya baca giştî didin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.uk/repaying-your-student-loan/what-you-pay |sernav=Repaying your student loan |malper=GOV.UK |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> Îrlendaya Bakur û Skotlenda ji bo welatiyên ku ew herêma wan a jidayikbûnê ye, lêçûn kêm e an jî qet tune ye. Hinek burs hene ku lêçûna qursên NHSê didin û di sala 2017an de hatiye gotin ku her bijîşk di dema perwerdehiya xwe de 230.000 £ piştgirî werdigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ucas.com/money-and-student-life/money/student-finance/undergraduate-tuition-fees-and-student-loans |sernav=Student Finance - Student Loans And Tuition Fees |malper=www.ucas.com |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.uk/government/news/more-undergraduate-medical-education-places |sernav=More undergraduate medical education places |malper=GOV.UK |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> === Tenduristî === Sîstema nûjen a lênêrîna tenduristiyê ya gerdûnî ya bi fînansmana dewletê li Keyaniya Yekbûyî kokên xwe di damezrandina xizmeta tenduristiya neteweyî (NHS) de di sala 1949an de digire ku dabînkerê sereke yê lênêrîna tenduristiyê li Keyaniya Yekbûyî ye. Popularîteya berfireh a NHS bûye sedem ku ew wekê "dînek neteweyî" were binavkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Gill |pêşnav=Martha |tarîx=2023-07-09 |sernav=To those who claim the NHS has turned into a British religion, I say: keep the faith |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2023/jul/09/nhs-british-religion-keep-faith-nhs-at-75 |roja-gihiştinê=2026-02-09 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Her çend lênêrîna tenduristiyê ya taybet hene jî, lênihêrîna tenduristiyê li Keyaniya Yekbûyî mijarek dewrkirî ye û her welatekî pêkhatî xwedî pergala xwe ya lênêrîna tenduristiyê ya gerdûnî ya bi fînansmana giştî ye. Lênihêrîna tenduristiyê ya giştî ji bo hemî welatiyên daîmî yên Keyaniya Yekbûyî re tê peyda kirin û bi piranî li gorî hewcedariyê bê pere ye ku ji baca giştî tê dayîn. Rêxistina tenduristiyê ya cîhanê, di sala 2000an de, dabînkirina lênihêrîna tenduristiyê ya li Keyaniya Yekbûyî wekê panzdehem çêtirîn tenduristiya li Ewropayê û hejdehem çêtirîn tenduristiyê ya li cîhanê rêz kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The world health report 2000 [electronic resource] : health systems : improving performance |paşnav=World Health Organization |weşanger=Geneva : World Health Organization |tarîx=2000 |isbn=978-92-4-156198-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldhealthrepor00worl |paşnav2= |pêşnav2= }}</ref> Ji sala 1979an vir ve lêçûnên li ser tenduristiyê bi giringî zêde bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.healthp.org/node/71 |sernav=The NHS from Thatcher to Blair, by Peter Fisher {{!}} International Association of Health Policy |malper=www.healthp.org |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}</ref> Daneyên OECD ya sala 2018an ku di tenduristiyê de beşek ji tiştê ku li Keyaniya Yekbûyî wekê lênêrîna civakî hatine dabeş kirin vedihewîne ku Keyaniya Yekbûyî serê kesekî 3.121 £ xerc dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hsj.co.uk/policy-and-regulation/swindells-they-arent-your-patients/7025988.article |sernav=Swindells: They aren't 'your' patients |malper=Health Service Journal |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en |paşnav=Swindells |pêşnav=Matthew }}</ref> Dezgehên rêziknameyî li ser bingehek li seranserê Keyaniya Yekbûyî têne organîzekirin ku di nav de konseya giştî ya pizîşkî, konseya hemşîretî û pîrikiyê û yên nehikumî yên wekê kolejên qraliyetê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/healthandsocialcare/healthcaresystem/articles/howdoesukhealthcarespendingcomparewithothercountries/2019-08-29 |sernav=How does UK healthcare spending compare with other countries? - Office for National Statistics |malper=www.ons.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 }}</ref> Berpirsiyariya siyasî û operasyonel a ji bo lênêrîna tenduristiyê di destê çar rêveberên neteweyî de ye ku lênêrîna tenduristiyê li Îngilîstanê berpirsiyariya hikûmeta Keyaniya Yekbûyî ye, lênêrîna tenduristiyê li Îrlendaya Bakur berpirsiyariya desteya rêveber a Îrlendaya Bakur e; lênêrîna tenduristiyê li Skotlendayê berpirsiyariya hikûmeta Skotlendayê ye û lênêrîna tenduristiyê li Wêlsê berpirsiyariya hikûmeta Wêlsê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2008-08-28 |sernav='Huge contrasts' in devolved NHS |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/7586147.stm |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en-GB }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Bank junction - 2020-09-20 (2).jpg|thumb|çep|Dîmena bajarê Londonê ji Şaredariya Londonê. London navenda darayî ya herî mezin a Ewropayê ye.]] Keyaniya Yekbûyî xwedî aboriyek bazara civakî ya gelek pêşketî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thane |pêşnav=Pat |tarîx=2019 |sernav=The Origins of the British Welfare State |url=https://direct.mit.edu/jinh/article/50/3/427-433/49714 |kovar=The Journal of Interdisciplinary History |ziman=en |cild=50 |hejmar=3 |rr=427–433 |doi=10.1162/jinh_a_01448 |issn=0022-1953 }}</ref> Bi GDPya nomînal a texmînkirî ya bi 2.765 trilyon £ di sala 2024an de, welat şeşem aboriya neteweyî ya herî mezin a cîhanê û duyem aboriya herî mezin a Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/Publications/CR/Issues/2023/07/10/United-Kingdom-2023-Article-IV-Consultation-Press-Release-Staff-Report-and-Statement-by-the-535878 |sernav="United Kingdom: 2023 Article IV Consultation" |roja-gihiştinê=2026-02-09 |roja-arşîvê=2024-03-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240309143322/https://www.imf.org/en/Publications/CR/Issues/2023/07/10/United-Kingdom-2023-Article-IV-Consultation-Press-Release-Staff-Report-and-Statement-by-the-535878 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piştî dolarê amerîkî, euro û yenê, diravê Keyaniya Yekbûyî, pound sterling, çarem diravê herî bazirganîkirî yê di bazara danûstandina biyanî de ye û çarem diravê rezervê yê herî mezin ê cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.imf.org/regular.aspx?key=41175 |sernav="World Currency Composition of Official Foreign Exchange Reserves" |roja-gihiştinê=2026-02-09 |roja-arşîvê=2016-05-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160512202858/https://data.imf.org/regular.aspx?key=41175 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Poundê Keyaniya Yekbûyî hem bi dîroka xwe ya dirêj a aramiyê û hem jî bi ku qet ji nû ve nayê guhertin, nirxa xwe ya nomînal a bilind parastiye. Ji sala 2022an vir ve Keyaniya Yekbûyî hem çarem mezintirîn hinardekar<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-02-09 }}</ref> û hem jî çarem mezintirîn derhanîn a kelûpel û karûbaran e. Tevî ku yek ji astên herî bilind ên newekheviya dahata welat ê li OECDê heye,<ref>{{Jêder-malper |url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-7484/ |sernav="House of Commons Research Briefing on Income inequality in the UK" |roja-gihiştinê=2026-02-09 |roja-arşîvê=2022-02-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220210104536/https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-7484/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.oecd.org/inequality/income-inequality.htm |sernav="Inequality – Income inequality – OECD Data" |roja-gihiştinê=2026-02-09 |roja-arşîvê=2023-06-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230629183322/https://data.oecd.org/inequality/income-inequality.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Keyaniya Yekbûyî xwedî rêzek endeksa pêşveçûna mirovan a pir bilind e. Ji sala 2025an pê ve rêjeya bêkariyê li Keyaniya Yekbûyî ji %4,7 e ku li gorî pîvanên ewropî rêjeyeke kêm e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/cg754negn75o |sernav=UK jobs market weakens as unemployment rate rises |malper=www.bbc.com |tarîx=2025-07-17 |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en-GB }}</ref> Wezareta xezîneyê ya HM ku ji hêla wezîrê xezîneyê ve tê rêvebirin, berpirsiyarê pêşxistin û bicîhanîna siyaseta darayî ya giştî û aborî ya hikûmetê ye. Wezareta bazirganî û karsaziyê berpirsiyarê bazirganî û karûbarên navneteweyî ye. Banka Înglistanê banka navendî ya Keyaniya Yekbûyî ye û berpirsiyarê derxistina banknotên Keyaniya Yekbûyî ye. Bankeyên li Skotlendayê û Îrlendaya Bakur mafê xwe diparêzin ku diravên xwe derxin, bi şertê ku têra xwe diravên Banka Înglistanê ji bo dayîna derxistina xwe di rezervê de bihêlin. == Rêveberî == [[Wêne:Houses of Parliament in 2022 (cropped).jpg|thumb|çep|Qesra Westminsterê qesreke li Londonê ye ku navenda herdu meclîsên parlamena Keyaniya Yekbûyî ye.]] Keyaniya Yekbûyî monarşiyeke destûrî û demokrasiyeke parlemanî ye ku di bin sîstema Westminster de dixebite ku di heman demê de wekê "monarşiya parlemanî ya demokratîk" jî tê zanîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://muse.jhu.edu/verify?url=%2Farticle%2F542440&r=135427 |sernav=Project MUSE -- Verification required! |malper=muse.jhu.edu |roja-gihiştinê=2026-02-09 |doi=10.1353/jod.2014.0032 }}</ref> Welat dewleteke navendî û yekgirtî ye ku tê de parlamentoya Keyaniya Yekbûyî serwer e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.newstatesman.com/spotlight/2021/05/the-uk-is-one-of-the-most-centralised-advanced-democracies-its-time-that-changed |sernav=The UK is one of the most centralised advanced democracies – it’s time that changed |malper=New Statesman |tarîx=2021-05-05 |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en-US |paşnav=Lewer |pêşnav=Andrew }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.centreforcities.org/publication/centralisation-nation/ |sernav=Centralisation Nation: Britain’s system of local government and its impact on the national economy |malper=Centre for Cities |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.parliament.uk/site-information/glossary/parliamentary-sovereignty/ |sernav=Parliamentary Sovereignty |malper=www.parliament.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}</ref> Parlamen ji meclîsa Awam a hilbijartî, meclîsa lordan a erkdarkirî û ji qiraliyetê (ku nûnertiya monarşiyê dike) pêk tê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.parliament.uk/about/how/role/ |sernav=Parliament |malper=www.parliament.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}</ref> Karê sereke yê parlamenê di her du meclîsan de dikare were pêk anîne lê ji bo ku pêşnûmeqanûnek bibe qanûnekê parlamenê (an jî qanûneke nû), razîbûna qraliyetê pêwîst e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.parliament.uk/about/how/laws/passage-bill/lords/lrds-royal-assent/ |sernav=Royal Assent |malper=www.parliament.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}</ref> Ji ber serweriya parlemanî, destûra bingehîn a brîtanî nekodkirî ye û bi piranî ji çavkaniyên nivîskî yên cihêreng pêk hatiye ku di nav de qanûnên parlemanî, qanûnên dadgehê yên ji aliyê dadgeran ve hatine çêkirin û peymanên navneteweyî, ligel peymanên destûrî hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.llrx.com/features/uk2.htm |sernav=Features - Update to A Guide to the UK Legal System {{!}} LLRX.com |malper=www.llrx.com |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en |roja-arşîvê=2012-06-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120603172102/http://www.llrx.com/features/uk2.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Lêbelê Dadgeha Bilind hejmarek prensîbên bingehîn ên destûra bingehîn a brîtanî nas dike ku di nav de serweriya parlemanî, serweriya hiqûqê, demokrasî û parastina hiqûqa navneteweyî heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bailii.org/uk/cases/UKSC/2017/51.html |sernav=UNISON, R (on the application of) v Lord Chancellor [2017] UKSC 51 (26 July 2017) |malper=www.bailii.org |roja-gihiştinê=2026-02-09 }}</ref> Ji bo hilbijartinên giştî (hilbijartinên meclisa Awamê), Keyaniya Yekbûyî li 650 navçeyên hilbijartinê hatiye dabeş kirin ku nûnerê her yek ji wan endameke parlamentoyê (MP) ku bi pergala piraniya yekem têne hilbijartin.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.parliament.uk/about/how/elections-and-voting/general/ |sernav=General elections |malper=www.parliament.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}</ref> Parlamenter heta pênc salan di wezîfeyê de ne û eger carekê nû dîsa bixwazin wek parlamenter bimînin divê ji nû ve dîsa werin hilbijartin.<ref name=":5" /> Partiya Muhafezekar ku bi navê Partiya Tory an jî Torî hatiye naskirin û Partiya Karkeran ji salên 1920an vir ve partiyên siyasî yên serdest ên li welat in ku ev yek bûye sedem ku Keyaniya Yekbûyî wekê sîstemek du-partî were binavkirin. Ji salên 1920an vir ve partiyên din ên siyasî li [[Meclisa Avamê]] kursiyan bi dest xistine lê ti carî endamên wan ji Partiya Muhafezekar an Partiya Karkeran zêdetir nebûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pureadmin.qub.ac.uk/ws/portalfiles/portal/107735631/The_United_Kingdom_is_Not_a_Two_Party_System.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=pureadmin.qub.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 }}</ref> [[Partiya Mihafezekar]], [[Partiya Karkeran]] û [[Partiya Neteweyî ya Skotlendayê]] bi rêzê ve ji aliyê hejmara parlamenteran ve, di [[Meclîsa Gelan a Brîtanyayê]] de partiyên herî mezin ên yekem, duyem û sêyem ên heyî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://members.parliament.uk/parties/Commons |sernav=Malpera parlamena Brîtanyayê }}</ref> {{-}} Serokwezîr serokê hikûmeta Keyaniya Yekbûyî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.direct.gov.uk/en/Governmentcitizensandrights/UKgovernment/Centralgovernmentandthemonarchy/DG_073444 |sernav=The Government, Prime Minister and Cabinet |malper=www.direct.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en |paşnav=team |pêşnav=Central }}</ref> Hikûmeta qraliyeta welat, di bin rêberî û çavdêriya kabîneya wezîrên payebilind de ye ku ji aliyê serokwezîr ve têne hilbijartin û têne rêvebirin, tevdigere ku wekê rêveberiya sereke ji bo çêkirina polîtîkayên giştî kar dike, xizmetên giştî birêve dibe û bi rêya konseya taybet, amûrên qanûnî belav dike û pêşniyaran dide padîşah.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.instituteforgovernment.org.uk/explainer/cabinet |sernav=Cabinet {{!}} Institute for Government |malper=Institute for Government |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.parliament.uk/about/how/role/relations-with-other-institutions/parliament-government/ |sernav=Parliament and the Government |malper=www.parliament.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Monarchy and the Constitution |paşnav=Bogdanor |pêşnav=Vernon |weşanger=Clarendon Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-19-829334-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=mN6SzMefot4C }}</ref> Hema hema hemî serokwezîr di heman demê de wekê lordê yekem ê xezîneyê xizmet kirine û hemî serokwezîr ji sala 1905an vir ve bi berdewamî wekê lordê yekem ê xezîneyê, ji sala 1968an vir ve wekê wezîrê karûbarê sivîl û ji sala 2019an vir ve jî wekê wezîrê yekîtiyê xizmet kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.blog.gov.uk/2012/01/01/the-institution-of-prime-minister/ |sernav=The Institution of Prime Minister – History of government |malper=history.blog.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The prime ministers: 55 leaders, 55 authors, 300 years of history |weşanger=Hodder |tarîx=2022 |isbn=978-1-5293-1216-4 |çap= |cih=London |paşnavê-edîtor=Dale |pêşnavê-edîtor=Iain }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/boris-johnson-minister-union-scotland-independence-referendum-snp-a9022356.html |sernav=Boris Johnson accused of ‘cynical rebranding’ after appointing himself ‘Minister for the Union’ |malper=The Independent |tarîx=2019-07-26 |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}</ref> Her çiqas serokwezîr ji aliyê qiral ve werin erkdarkirin jî, di demên nûjen de serokwezîr li gorî peymanê parlamenter e, serokê partiya siyasî ya ku di meclîsa Awamê de herî zêde kursî hene ye û bi şiyana xwe ya bidestxistina baweriya meclîsa Awamê wezîfeya xwe werdigire.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Governing Britain: Parliament, ministers and our ambiguous constitution |paşnav=Norton |pêşnav=Philip |weşanger=Manchester University Press |tarîx=2020 |isbn=978-1-5261-4545-1 |cih=Manchester, UK }}</ref> Her çiqas beşek ji Keyaniya Yekbûyî bin jî, sê giravên girêdayî yên Tacê ya wekê Jersey, Guernsey û girava Man û her weha 14 herêmên derve yên brîtanî, di bin serweriya taca brîtanî de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Legacies of empire: imperial roots of the contemporary global order |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2015 |isbn=978-1-107-10946-9 |cih=Cambridge, United Kingdom |paşnavê-edîtor=Halperin |pêşnavê-edîtor=Sandra |paşnavê-edîtor2=Palan |pêşnavê-edîtor2=Ronen }}</ref> === Dabeşên îdarî === [[Wêne:United Kingdom labelled map7 vector.svg|thumb|Nexşeya çar welatên Keyaniya Yekbûyî]] Dabeşkirina erdnîgarî ya Keyaniya Yekbûyî ji bo wîlayetan an şaredariyan di destpêka serdema navîn de li Îngilîstan û Skotlendayê dest pê kiriye û di serdema nûjen a destpêkê de li seranserê [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlendayê]] bidawî bûye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1921-04-16 |sernav=The Story of the Shire : Being the Lore, History, and Evolution of English County Institutions |url=https://doi.org/10.1093/nq/s12-viii.157.320 |kovar=Notes and Queries |cild=s12-VIII |hejmar=157 |rr=320–320 |doi=10.1093/nq/s12-viii.157.320 |issn=1471-6941 }}</ref> Hikûmeta herêmî ya nûjen ji aliyê encumenên hilbijartî ve ku bi qismî li ser wîlayetên kevnar hatiye damezrandin, bi qanûnên parlamenê ya cuda ve hatine damezrandin ku li Înglistan û Wêlsê di sala 1888an de, li Skotlendayê di sala 1889an de û li Îrlendayê di sala 1898an de hatiye damezrandin ku ev tê vê wateyê ku li seranserê Keyaniya Yekbûyî pergalek domdar a destnîşankirina îdarî an erdnîgarî tune ye û Înglistan û Wêls, Skotlenda û Îrlendaya Bakur her yek xwedî dadweriyên xwe yên cuda ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Scottish legal system: Megan Dewart, LLB, BCL (Oxon), Dip LP, Devil Advocate |paşnav=Dewart |pêşnav=Megan H. |tarîx=2019 |isbn=978-1-5265-0633-7 |çap=6 |cih=Haywards Heath : Bloomsbury Professional }}</ref> Heta sedsala 19an di wan rêziknameyan de guhertinên biçûk çêbûne lê ji wê demê ve rol û fonksiyonên wan bi berdewamî pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metropolitan government |url=https://archive.org/details/metropolitangove0000barl |paşnav=Barlow |pêşnav=I. M. |weşanger=Routledge |tarîx=1991 |isbn=978-0-415-02099-2 |cih=London ; New York |series=Routledge geography and environment series }}</ref> Hikûmeta herêmî ya li Îngilîstanê hikûmeteke tevlihev e ku belavkirina fonksiyonan li gorî rêziknameyên herêmî diguhere. Dabeşên asta jorîn ên Îngilîstanê ji neh herêman pêk hatine ku bi giranî ji bo mebestên statîstîkî têne bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gos.gov.uk/national |sernav=Government Office for the English Regions |malper=www.gos.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en |paşnav=Government Office for the English Regions }}</ref> Yek ji wan herêman, [[Londona Mezin]] e ku ji sala 2000an vir ve, piştî piştgiriya gel di pêşniyara di referandûma sala 1998an de, xwedî meclîs û şaredarekî rasterast a hilbijartî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.london.gov.uk/london-life/city-government/history.jsp |sernav=A short history of London government - London Life, GLA |malper=www.london.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 |roja-arşîvê=2010-01-07 |urlya-arşîvê=https://www.webarchive.org.uk/wayback/archive/20100107035814/http://www.london.gov.uk/london-life/city-government/history.jsp |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hikûmeta herêmî li Skotlendaye ji 32 deverên encumenê pêk tê ku di warê mezinahî û nifûsê de ferqeke mezin heye. Bajarên wekê Glasgow, Edinburgh, Aberdeen û Dundee herêmên encumenê yên cuda ne û her wiha encumena Highlandê jî ku sêyeka rûbera Skotlendayê vedihewîne lê tenê 200.000 kes lê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.psa.ac.uk/2007/pps/Bennie.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.psa.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 |roja-arşîvê=2011-03-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110310194256/http://www.psa.ac.uk/2007/pps/Bennie.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hikûmeta herêmî li Wêlsê ji 22 desthilatdariyên yekgirtî pêk tê ku her yek ji wan ji aliyê serok û kabîneyek ve tê birêvebirin ku ji aliyê encumena xwe ve têne hilbijartin.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=http://gov.wales/topics/localgovernment/local-authorities/?lang=en |sernav=Welsh Government {{!}} Unitary authorities |malper=gov.wales |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=EN |roja-arşîvê=2015-03-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150310210146/http://gov.wales/topics/localgovernment/local-authorities/?lang=en |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hilbijartin her çar salan carekê li gorî sîstema piraniya namzedan têne kirin.<ref name=":12" /> Hikûmeta herêmî li Îrlendaya Bakur ji sala 1973an vir ve di 26 encumenên navçeyan de hatiye organîzekirin ku her yek bi dengek yekane ya veguhezbar tê hilbijartin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2005-11-18 |sernav=NI local government set for shake-up |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/northern_ireland/4449092.stm |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en-GB }}</ref> Di sala 2008an de, rêveberiyê li ser pêşniyarên avakirina 11 encumenên nû li cihê sîstema heyî li hev kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.northernireland.gov.uk/news/news-doe/news-doe-130308-foster-announces-the.htm |sernav=13 March 2008 - Foster announces the future shape of local government {{!}} Northern Ireland Executive |malper=www.northernireland.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 |paşnav= |roja-arşîvê=2008-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080725002254/http://www.northernireland.gov.uk/news/news-doe/news-doe-130308-foster-announces-the.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Radestkirinên desthilatdarî === [[Wêne:Council of Nations and Regions (54059219744) (cropped).jpg|thumb|Serokwezîr Keir Starmer di dema civîna bilind a konseya netewe û herêman de bi wezîrên yekem ên Skotlenda, Îrlendaya Bakur û Wêlsê re dicive.]] Li Keyaniya Yekbûyî, pêvajoyeke radestkirinên desthilatên curbicur ji aliyê hikûmeta Keyaniya Yekbûyî veguheztiye sê ji çar welatên Keyaniya Yekbûyî ku di wan de Skotlenda, Îrlendaya Bakur û Wêls û her wiha hinek mafên desthilatdarî ji bo herêmên Înglistanê ku ji sala 1999an vir ve xwedî hikûmet û parlamenên xwe ne hatiye radestkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.uk/government/publications/devolution-guidance-for-civil-servants |sernav=Devolution: Guidance for civil servants |malper=GOV.UK |tarîx=2025-11-28 |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}</ref> Ev desthilat cûda dibin û ji hikûmeta skotlendî, hikûmeta galî, desteya rêveber a Îrlendaya Bakur û li Înglistanê jî desteya Londona Mezin pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Public Law: Text, Cases, and Materials |paşnav=Sueur |pêşnav=Andrew Le |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-287061-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=6sLDEAAAQBAJ&dq=Le+sueur+Public+Law%C2%A0fifth+edition&pg=PR3 |paşnav2=Sueur |pêşnav2=Andrew P. Le |paşnav3=Sunkin |pêşnav3=Maurice |paşnav4=Murkens |pêşnav4=Jo Eric Khushal }}</ref> Di nav parlamenên radestkirinên li seranserê Keyaniya Yekbûyî, parlamena Skotlendayê xwedî berpirsiyariyên herî berfireh ji bo desthilatên radestkirî ye û wekê "yek ji parlamenên radestkirî yên herî bihêz ên cîhanê" hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://erskinemay.parliament.uk/section/4537/the-progress-of-devolution |sernav=The progress of devolution - Erskine May - UK Parliament |malper=erskinemay.parliament.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.uk/government/news/david-mundell-speech-20-years-of-scottish-devolution |sernav=David Mundell speech: 20 years of Scottish devolution |malper=GOV.UK |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}</ref> Keyaniya Yekbûyî xwedî destûreke nekodkirî ye û mijarên destûrî ne di nav desthilatên ku hatine radestkirin de ne. Li gorî doktrîna serweriya parlemanî, parlamena Keyaniya Yekbûyî, di teoriyê de dikare parlamena Skotlendayê, Senedd an parlamena Îrlendaya Bakur ji holê rake.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Burrows |pêşnav=Noreen |tarîx=1999 |sernav=Unfinished Business: The Scotland Act 1998 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1468-2230.00203 |kovar=The Modern Law Review |ziman=en |cild=62 |hejmar=2 |rr=241–260 |doi=10.1111/1468-2230.00203 |issn=0026-7961 }}</ref> Her çend di qanûna Skotlendayê ya sala 2016 û qanûna Wêlsê ya 2017 de tê gotin ku hikûmeta Skotlendayê û hikûmeta Wêlsê "beşek daîmî ya rêziknameyên destûrî yên Keyaniya Yekbûyî ne". Di pratîkê de, ji bo parlamena Keyaniya Yekbûyî dê ji aliyê siyasî ve dijwar be ku dewrkirina desthilatdariyê ji bo parlamena Skotlendayê û ji ber ku ev sazî bi giştpirsiyan (referandûm) hatine afirandin Seneddê betal bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gamble |pêşnav=A. |tarîx=2006-01-01 |sernav=The Constitutional Revolution in the United Kingdom |url=https://academic.oup.com/publius/article-lookup/doi/10.1093/publius/pjj011 |kovar=Publius: The Journal of Federalism |ziman=en |cild=36 |hejmar=1 |rr=19–35 |doi=10.1093/publius/pjj011 |issn=0048-5950 }}</ref> Ji ber ku neqilkirina desthilatdariyê li Îrlendaya Bakur li ser peymanek navneteweyî bi hikûmeta Îrlendayê re ye, astengiyên siyasî yên li ser desthilata parlamentoya Keyaniya Yekbûyî ya destwerdana di neqilkirina desthilatê de li Îrlendaya Bakur hê jî mezintir in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Meehan |pêşnav=E |tarîx=1999-01-01 |sernav=The Belfast agreement - its distinctiveness and points of cross-fertilization in the UK's devolution programme |url=https://academic.oup.com/pa/article-lookup/doi/10.1093/pa/52.1.19 |kovar=Parliamentary Affairs |cild=52 |hejmar=1 |rr=19–31 |doi=10.1093/pa/52.1.19 }}</ref> Parlamena Keyaniya Yekbûyî bi rêya qanûnekî ku di sala 2020an de hatiye pejirandin, desthilata qanûndanînê ya sê parlamenên dewrkirî di mijarên siyaseta aborî de bi sinor dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Keating |pêşnav=Michael |tarîx=2022-04-03 |sernav=Taking back control? Brexit and the territorial constitution of the United Kingdom |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13501763.2021.1876156 |kovar=Journal of European Public Policy |ziman=en |cild=29 |hejmar=4 |rr=491–509 |doi=10.1080/13501763.2021.1876156 |issn=1350-1763 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kenny |pêşnav=Michael |paşnav2=McEwen |pêşnav2=Nicola |tarîx=2021-03-01 |sernav=Intergovernmental Relations and the Crisis of the Union |url=https://doi.org/10.1177/20419058211000996 |kovar=Political Insight |ziman=EN |cild=12 |hejmar=1 |rr=12–15 |doi=10.1177/20419058211000996 |issn=2041-9058 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wolffe |pêşnav=W James |tarîx=2021-06-30 |sernav=The Renton Lecture 2020: Devolution and the Statute Book |url=https://academic.oup.com/slr/article/42/2/121/6213886 |kovar=Statute Law Review |ziman=en |cild=42 |hejmar=2 |rr=121–136 |doi=10.1093/slr/hmab003 |issn=0144-3593 }}</ref> === Têkiliyên derve === [[Wêne:President Joe Biden sits down with Prime Minister Keir Starmer for a bilateral engagement in the Oval Office.jpg|thumb|çep|Di meha tîrmeha sala 2024an serokwezîrê Keyaniya Yekbûyî Keir Starmer ligel serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Joe Biden]] Keyaniya Yekbûyî endamek daîmî yê konseya ewlekariyê ya [[Neteweyên Yekbûyî]] û endamê [[NATO]], [[AUKUS]], [[Hevbendiya Neteweyan]], [[G7]], [[G20]], [[OECD]], [[WTO]], [[Konseya Ewropayê]] û endamê [[OSCE]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.uk/government/publications/prime-ministers-letter-to-donald-tusk-triggering-article-50/prime-ministers-letter-to-donald-tusk-triggering-article-50 |sernav=Prime Minister’s letter to Donald Tusk triggering Article 50 |malper=GOV.UK |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}</ref> Welat xwedî saziya [[British Council]] e ku rêxistineke pispor e ku di warê derfetên çandî û perwerdeyî yên navneteweyî de li zêdetirî 100 welatan xebatên xwe dimeşîne. Keyaniya Yekbûyî hê jî hêzek mezin e ku xwedî bandoreke berbiçav ê siyasî, çandî, aborî û leşkerî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Balance of Power: Theory and Practice in the 21st Century |paşnav=Paul |pêşnav=T. V. |weşanger=Stanford University Press |tarîx=2004 |isbn=978-0-8047-5017-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9jy28vBqscQC&pg=PA59 |paşnav2=Wirtz |pêşnav2=James J. |paşnav3=Fortmann |pêşnav3=Michel }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-05-10 |sernav=United Kingdom country profile |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-18023389 |roja-gihiştinê=2026-02-09 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Hatiye diyarkirin ku Keyaniya Yekbûyî bi Dewletên Yekbûyî re "Têkiliyek Taybet" û bi Fransayê re hevkariyek nêzîk - "Entente cordiale" - heye û teknolojiya çekên kîmyewî bi her du welatan re parve dike; Hevpeymaniya Anglo-Portogalî heye ku wekê hevpeymaniya leşkerî ya herî kevin a cîhanê hatiye hesibandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Global security governance: competing perceptions of security in the 21st century |url=https://archive.org/details/globalsecuritygo0000unse |weşanger=New York : Routledge |tarîx=2007 |isbn=978-0-415-39161-0 |cih=Milton Park, Abingdon, Oxon |paşnavê-edîtor=Kirchner |pêşnavê-edîtor=Emil Joseph |paşnavê-edîtor2=Sperling |pêşnavê-edîtor2=James }}</ref> Her wiha Keyaniya Yekbûyî bi Komara Îrlendayê ve girêdayî ye ku her du welat qadeke rêwîtiyê ya hevbeş parve dikin û bi rêya konferansa navdewletî ya brîtanî-îrlendî û konseya brîtanî-îrlendî hevkariyê dikin. Hebûn û bandora Brîtanyayê ya gerdûnî bi rêya têkiliyên bazirganî, veberhênanên biyanî, alîkariyên fermî ya geşepêdanan û tevlêbûnên leşkerî zêdetir hatiye xurtkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.parliament.the-stationery-office.co.uk/pa/cm200809/cmselect/cmintdev/220/22007.htm |sernav=The Committee Office, House of Commons (19 February 2009). "DFID's expenditure on development assistance" |roja-gihiştinê=9 sibat 2026 |roja-arşîvê=12 kanûna paşîn 2013 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130112222226/http://www.parliament.the-stationery-office.co.uk/pa/cm200809/cmselect/cmintdev/220/22007.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> === Hêz === Hêzên çekdar ên brîtanî ji sê milên xizmeta profesyonel pêk tên ku di nav de hêzên deryayî yên qraliyetê (ku xizmeta deryayî pêk tînin), artêşa brîtanî û hêzên hewayî yên qiraliyetê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.uk/government/organisations/ministry-of-defence |sernav=Ministry of Defence |malper=GOV.UK |tarîx=2026-02-02 |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}</ref> Hêzên çekdar ên Keyaniya Yekbûyî ji aliyê wezareta parastinê ve têne birêvebirin û ji aliyê konseya parastinê ve ku ji aliyê sekreterê dewletê yê parastinê ve têne kontrolkirin. Fermandarê giştî ya artêşa brîtanî qiralê Brîtaniyayê ye ku endamên hêzên artêşê sond dixwin ku ew dilsozên qiral bin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.parliament.uk/business/news/2012/march/speaker-addresses-hm-the-queen/ |sernav="Speaker addresses Her Majesty Queen Elizabeth II" |roja-gihiştinê=2026-02-09 |roja-arşîvê=2013-05-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130501221305/http://www.parliament.uk/business/news/2012/march/speaker-addresses-hm-the-queen/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Hêzên çekdar bi parastina Keyaniya Yekbûyî û axên wê yên derveyî welat, pêşvebirina berjewendiyên ewlehiya gerdûnî yên Keyaniya Yekbûyî û piştgirîkirina hewildanên aştîparêziya navneteweyî hatine erkdarkirin. Artêş yek beşdarên çalak û birêkûpêk ên NATOyê (tevî korpusa bersiva bilez a hevpeymanan), lihevkirina parastina pênc hêzan, RIMPAC û operasyonên din ên hevpeymaniya cîhanî ne. Garnîzon û baregehên derveyî welêt li [[Girava Asensiyonê]], [[Behreyn]], [[Belîze]], [[Brûney]], [[Kanada]], [[Qibris]], [[Diego]] [[Garcia]], [[Giravên Falklandê]], [[Almanya]], [[Cîbraltar]], [[Kenya]], [[Oman]], [[Qeter]] û [[Singapûr|Sîngapûrê]] hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.publications.parliament.uk/cgi-bin/newhtml_hl?DB=semukparl&STEMMER=en&WORDS=raf%20diego%20garcia&ALL=RAF&ANY=&PHRASE=%22Diego%20Garcia%20%22&CATEGORIES=&SIMPLE=&SPEAKER=&COLOUR=red&STYLE=s&ANCHOR=50221w33.html_spnew0&URL=%2Fpa%2Fcm200405%2Fcmhansrd%2Fvo050221%2Ftext%2F50221w33.htm |sernav="House of Commons Hansard" |roja-gihiştinê=2026-02-09 |roja-arşîvê=2009-03-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090309114107/http://www.publications.parliament.uk/cgi-bin/newhtml_hl?DB=semukparl&STEMMER=en&WORDS=raf%20diego%20garcia&ALL=RAF&ANY=&PHRASE=%22Diego%20Garcia%20%22&CATEGORIES=&SIMPLE=&SPEAKER=&COLOUR=red&STYLE=s&ANCHOR=50221w33.html_spnew0&URL=%2Fpa%2Fcm200405%2Fcmhansrd%2Fvo050221%2Ftext%2F50221w33.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Li gorî enstîtuya lêkolînên aştiyê ya navneteweyî ya Stokkholmê û enstîtuya navneteweyî ya lêkolînên stratejîk, Keyaniya Yekbûyî di sala 2024an de xwediyê şeşem an pêncemîn lêçûnên leşkerî yên herî bilind ên cîhanê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iiss.org/publications/the-military-balance/2025/defence-spending-and-procurement-trends/ |sernav=The Military Balance 2025: Defence Spending and Procurement Trends |malper=IISS |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}</ref> Tevahî lêçûnên parastinê di sala 2024an de wekê ji sedî 2,3ê hilberîna navxweyî ya giştî hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2024-04-23 |sernav=Rishi Sunak vows to boost UK defence spending to 2.5% of GDP by 2030 |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-68880171 |roja-gihiştinê=2026-02-09 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Piştî bidawîhatina [[Şerê Sar]], ferzek diyarkirî ya siyaseta parastinê heye divê "operasyonên herî dijwar" wekî beşek ji hevpeymaniyekê werin destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland |paşnav=Turner |pêşnav=Barry |weşanger=Palgrave Macmillan UK |tarîx=2005 |rr=1646–1761 |isbn=978-1-4039-1482-8 |cih=London |url=https://doi.org/10.1057/9780230271340_291 }}</ref> == Çand == Çanda Keyaniya Yekbûyî ji aliyê rewşa giravî ya welêt, dîroka wê û yekîtiyeke siyasî ya çar welatan ve bi bandor bûye ku her yek ji wan kevneşopiyên cuda, adet û sembolîzmê diparêze. Bandora brîtanî di ziman, çand û pergalên qanûnî yên gelek koloniyên wê yên berê de, bi taybetî Dewletên Yekbûyî, [[Awistralya]], [[Kanada]], [[Zelendaya Nû]] û Îrlendayê de ku çandeke hevpar e ku wekê Anglosphere tê zanîn, hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Constitutionalism and Political Reconstruction |paşnav=Arjomand |pêşnav=Saïd Amir |weşanger=BRILL |tarîx=2007-01-01 |isbn=978-90-04-15174-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kYmmnYKEvE0C&pg=PA94 }}</ref> Bandora hêza nerm a Keyaniya Yekbûyî bûye sedema vê yekê ku welat wekê hêzek çandî ya super were binavkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hautmann |pêşnav=R. |paşnav2=Kisters |pêşnav2=R. |paşnav3=Lutzeyer |pêşnav3=W. |tarîx=1976 |sernav=Diagnosis of renal tumor by gamma-glutamyltranspeptidase (EC 2.3.2.2) |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/1890 |kovar=Urology |cild=7 |hejmar=1 |rr=12–16 |doi=10.1016/0090-4295(76)90553-7 |issn=0090-4295 |pmid=1890 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Cameron has chance to make UK great again |url=http://www.theaustralian.com.au/news/opinion/cameron-has-chance-to-make-uk-great-again/story-e6frg6zo-1225866975992 |roja-gihiştinê=2026-02-09 |xebat=TheAustralian |ziman=en-au |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120120121359/http://www.theaustralian.com.au/news/opinion/cameron-has-chance-to-make-uk-great-again/story-e6frg6zo-1225866975992 |roja-arşîvê=2012-01-20 |url-status=dead }}</ref> Lêkolînek gerdûnî ku di sala 2024an hatiye kirin Keyaniya Yekbûyî di rêza 3em a 'welatên herî bibandor' de, piştî [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û [[Çîn]]ê, hatiye bicih kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usnews.com/news/best-countries/most-influential-countries |sernav=Most Influential Countries". U.S. News & World Report }}</ref> === Wêje === [[Wêne:William Shakespeare by John Taylor, edited.jpg|thumb|Şanonivîs, helbestvan û lîstikvanekî îngilîz William Shakespeare]] Wêjeya brîtanî wêjeyên têkildarî Keyaniya Yekbûyî, Girava Man û Giravên Channelê vedihewîne. Piraniya edebiyata brîtanî bi zimanê îngilîzî ye. Di sala 2022an de 669 milyon pirtûkên fizîkî li Brîtanyayê hatine firotin ku ev jî rekoreke herî zêde ye ku heta niha hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Shaffi |pêşnav=Sarah |tarîx=2023-04-17 |sernav=UK publishing industry reports record-breaking year in 2022 |url=https://www.theguardian.com/books/2023/apr/17/uk-publishing-industry-reports-record-breaking-year-in-2022 |roja-gihiştinê=2026-02-09 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Brîtanya bi edebiyata zarokan navdar e ku nivîskarên wekê [[Daniel Defoe]], [[Rudyard Kipling]], [[Lewis Carroll]] û [[Beatrix Potter]] heye ku wî pirtûkê xwe yê wêneyî çêkiriye. Nivîskarên din ên wekê [[A. A. Milne]], [[Enid Blyton]], [[J. R. R. Tolkien]], [[Roald Dahl]], [[Terry Pratchett]] û [[J. K. Rowling]] in ku [[Harry Potter]], rêzepirtûkên herî firotî yên hemî deman nivîsandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://wordsrated.com/best-selling-book-series-of-all-time-statistics/ |sernav=Best-selling Book Series Of All Time – WordsRated |tarîx=2024-09-18 |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en-US }}</ref> Şanonivîs û helbestvan [[William Shakespeare]] bi gelemperî wekê mezintirîn dramatîstê hemî deman û helbestvanê neteweyî yê Înglistanê hatiye dîtin. Kesayetiyên din ên giring di wêjeya Înglistanê de [[Geoffrey Chaucer]] e ku bi ''The Canterbury'' Tales hatiye naskirin, helbestvan [[William Wordsworth]] û helbestvanên din ên romantîk, her wiha romannivîs [[Charles Dickens]], [[H. G. Wells]], [[George Orwell]], [[Aldous Huxley]] û [[Ian Fleming]] in. Nivîskara sûcê ya îngilîzî ya sedsala 20an [[Agatha Christie]] romannivîsa herî firotî ya dîrokê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1505799/Mystery-of-Christies-success-is-solved.html |sernav=Mystery of Christie's success is solved {{!}} Ghostarchive |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-09 |roja-arşîvê=2022-01-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20220109050100/https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1505799/Mystery-of-Christies-success-is-solved.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Ji 100 romanên nivîskarên brîtanî ku ji aliyê rapirsiyeke BBCyê ya rexnegirên cîhanî ve hatine hilbijartin, diwanzdeh ji 25 romanên herî baş ji aliyê jinan ve hatine nivîsandin ku di nav wan de berhemên [[George Eliot]], [[Virginia Woolf]], [[Charlotte Brontë]], [[Emily Brontë]], [[Mary Shelley]], [[Jane Austen]], [[Doris Lessing]] û berhemên [[Zadie Smith]] hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/culture/article/20151204-the-25-greatest-british-novels |sernav=The 25 greatest British novels |malper=www.bbc.com |tarîx=2015-12-07 |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en-GB }}</ref> == Binêre == * [[Înglistan]] * [[Brîtanya Mezin]] * [[Komara Îrlendayê]] * [[Îrlendaya Bakur]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|United Kingdom}}{{Dewletên Ewropayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên endamê NATOyê]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1707an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1922an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku inglîzî zimanê resmî ye]] [[Kategorî:Endamên G20ê]] [[Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] [[Kategorî:Keyaniya Yekbûyî| ]] gxe30nzcyg5sprtfj98mm2fajvy8ez6 0 20054 2100973 1947818 2026-10-30T01:48:02Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2100973 wikitext text/x-wiki '''Noir Désir''' komekê [[rock ya fransizan]]ê ye û derketinê wî jî [[Bordeaux|bordoyî]] ye, [[salan 1980]]'an de xwe avakir. Stranbêjek karizmatîk, [[Bertrand Cantat]], evînekê nîvîsarê ye, ev ku navan nîvîsarên xwe dide nîşan. Endamên din ya komê [[Serge Teyssot-Gay]] bi [[gîtar]], [[Denis Barthe]] bi [[baterî (muzîk)|baterî]] û [[Frédéric Vidalenc]] (sala 1996'anda bi [[Jean-Paul Roy]] cîh guhartin) bi [[gîtar bas|basê]] ye. Kariyera Noir Désir behtirî 20 salan û salan xwe di nav [[salan 1990]]'an da dît. == Girêdanên derve == * [http://www.noirdez.com/ Malpera Fermî ya Noir Désir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090928084547/http://www.noirdez.com/ |date=2009-09-28 }} * [https://web.archive.org/web/20091002102845/http://www.noirdesir.org/ Noirdesir.org] * [http://nwardesir.free.fr/ nwardesir.free.fr] {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Komên muzîkê]] [[Kategorî:Komên muzîkê yên ku di 1980an de hatine avakirin]] lm6rk0tpe62ul0mbbegedc48ul79sy6 0 28315 2100970 1753233 2026-10-29T23:59:13Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2100970 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}} '''Mahmut Aslan''' [[siyasetmedar]] û [[Lîsteya nivîskarên kurd|nivîskarekî kurd]] e. Di gelek malperên înternetê de kurde gotaran jî dinivîse. Mînak: rojaciwan.com (dengeroje.com) == Berhem == * Yerel Yönetimler * Vefayi Özlemek == Girêdanên derve == * [http://www.dengeroje.com/yazar-23.html Mahmut Aslan Rojaciwan]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }} * [https://web.archive.org/web/20081209101158/http://www.gomanweb.com/2008_gomanweb/YAZARLAR-(YENI)/mahmut_aslan.htm Mahmut Aslan Goman web] {{Kontrola otorîteyê}} {{Siyasetmedar-kurd-şitil}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] jz1stjt1oh9oiniziugh7epxw4hby6b 0 34673 2101048 1893768 2026-10-30T10:21:14Z Nordat 50081 FC Bayern München logo (2024).svg 2101048 wikitext text/x-wiki '''FC Bayern Munich''' yaneyeke [[Almanya]] ya [[futbol]]ê ye û ligel [[Vfl Wolfsburg|Wolfsburg]] yaneyeke futbolê ya [[Almanya]]yê ya herî navdar. Yarîgeha Bayern München [[Allianz Arena]] ye. [[Wêne:FC Bayern München logo (2024).svg|200px]] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Yaneyên futbolê ya Almanyayê]] 6p0adcdr4fe90fc8wlhikze2whaqn31 0 42947 2101011 2016458 2026-10-30T07:05:36Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2101011 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank pevçûnên leşkerî | pevçûn = Şerê navxweyî yê Sûriyê | perçeyekî = Bihara Erebî ye | wêne = [[Wêne:Syrian_Civil_War_map_(ISW-CTP).svg|thumb|300px]] | binnivîs = '''Current military situation:''' <br><span style="background-color:#cae7c4; color: DarkGreen">''Kesk''</span>: {{Sembola alayê|Opozisyona Sûriyê}} [[Opozîsyona Sûriyê]] (digel herêmên li bakur ên ku ji aliyê Tirkiyê ve hatine dagirkirin) <br><span style ="background-color:#e2d974; color: SaddleBrown;">''Zer''</span>: [[Kurd]], {{Ala|Rojava}} <br><span style= "background-color: #b4b2ae; color: Black;">''Reş''</span>: {{Flagcountry|Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê}}<!--do not shorten to Islamic State per naming conventions on group-->, <br><span style= "background-color: #fff7fd; color: black; border:solid 1px DarkGray;">''Spî''</span>: [[Heyeta Tehrîr Şam]] <br><span style= "background-color: #ca7bd3; color: black; border:solid 1px DarkGray;">''Pembe''</span>: [[Milîsên dirûz]] | dîrok = 15.03.2011 - 08.12.2024 | herêm = {{Ala|Sûrî}} | koordînat = <!-- {{Koord|-|-|-|N|-|-|-|E|type:event}} --> | sedem = | encam = Nakokî berdewam e (2012) | rewş = | şervan1 = {{Sembola alayê|Sûrî}}<br>'''[[Sûrî|Komara Erebî ya Sûriyê]]'''<br>(Rejîma Beşar Esed) *[[Artêşa Sûriyê]] **[[Hêzên bejahiyê yên Sûriyê]] **[[Hêzên deryayî yên Sûriyê]] **[[Hêzên hewayî yên Sûriyê]] **[[Hêzên leşkerî yên komarî yên Sûriyê]] *[[Rêveberiya Ewlekariya Giştî ya Sûriyê]] *[[Rêveberiya Ewlekariya Siyasî ya Sûriyê]] *[[Şebihe]] *[[Hizbullah]] <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldnewstribune.com/2012/07/29/irans-hizbullah-sends-more-troops-to-help-assad-storm-aleppo-fight-sunnis/ |sernav=Iran’s Hizbullah sends more troops to help Assad storm Aleppo, fight Sunnis &#124; World Tribune |weşanger=Worldnewstribune.com |tarîx= |tarîxa-gihiştinê=18 tebax 2012 |tarîxa-arşîvê=31 adar 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160331165817/http://worldnewstribune.com/2012/07/29/irans-hizbullah-sends-more-troops-to-help-assad-storm-aleppo-fight-sunnis/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.theaustralian.com.au/news/world/syrian-regime-importing-snipers-for-protests/story-e6frg6so-1226254330519 |sernav=Syrian regime 'importing snipers' for protests |xebat=The Australian |tarîx=17 sibat 2012 |tarîxa-gihiştinê=17 gulan 2012 |pêşnav1=Nate |paşnav1=Wright |pêşnav2=James |paşnav2=Hider |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120620225919/http://www.theaustralian.com.au/news/world/syrian-regime-importing-snipers-for-protests/story-e6frg6so-1226254330519 |roja-arşîvê=2012-06-20 |url-status=dead }}</ref> Piştgiriya aborî û leşkerî:<br> {{Ala|Îran}}<ref>[http://online.wsj.com/article/SB10000872396390444230504577615393756632230.html Iran Said to Send Troops to Bolster Syria]</ref><ref>{{Jêder-malper |nivîskar=Saeed Kamali Dehghan |url=http://www.guardian.co.uk/world/2012/may/28/syria-army-iran-forces |sernav=Syrian army being aided by Iranian forces |weşanger=Guardian |tarîx= |tarîxa-gihiştinê=18 tebax 2012 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nowlebanon.com/NewsArchiveDetails.aspx?ID=364902 |sernav=Iranian Guards, Mahdi Army troops enter Syria’s Druze Mountain |weşanger=Nowlebanon.com |tarîx=15 sibat 2012 |tarîxa-gihiştinê=18 tebax 2012 }}</ref> <!-- Do not add Russia here. See e.g. http://www.reuters.com/article/2012/07/09/us-syria-crisis-russia-jets-idUSBRE8680HP20120709 --> | şervan2 = {{Sembola alayê|Opozisyona Sûriyê}} <br>'''[[Dijberiya Sûriyê]]''' *[[Artêşa Azad a Sûriyê]]<ref>{{Jêder-nûçe |xebat=The World Tribune |url=http://www.worldtribune.com/worldtribune/WTARC/2011/me_syria0973_08_03.asp |sernav=Defecting troops form 'Free Syrian Army', target Assad security forces |tarîxa-gihiştinê=13 çiriya paşîn 2011 }}</ref> *[[Artêşa Rizgariyê ya Sûriyê]]<ref name="SLA">{{Jêder-nûçe |url=http://www.time.com/time/printout/0,8816,2106648,00.html/ |sernav=Syrian Rebels Plot Their Next Moves: A TIME Exclusive |xebat=TIME |tarîx=11 sibat 2012 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20121205012412/http://www.time.com/time/printout/0,8816,2106648,00.html/ |tarîxa-arşîvê=5 kanûna pêşîn 2012 |tarîxa-gihiştinê=29 tebax 2012 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> *[[Liwaelûme]]<ref name="fitzgerald1"/> Piştgiriya aborî û leşkerî:<br /> {{Ala|Tirkiye}}<ref name="CIASaid">{{Jêder-nûçe |paşnav=Schmitt |pêşnav=Eric |sernav=C.I.A. Said to Aid in Steering Arms to Syrian Opposition |url=http://www.nytimes.com/2012/06/21/world/middleeast/cia-said-to-aid-in-steering-arms-to-syrian-rebels.html |tarîxa-gihiştinê=4 tîrmeh 2012 |rojname=The New York Times |tarîx=21 hezîran 2012 }}</ref><br /> {{Ala|Erebistana Siyûdî}}<small><ref name="CIASaid"/><ref name="Exclusive">{{Jêder-nûçe |nivîskar=Justin Vela |url=http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/exclusive-arab-states-arm-rebels-as-un-talks-of-syrian-civil-war-7845026.html |sernav=Exclusive: Arab states arm rebels as UN talks of Syrian civil war |xebat=The Independent |tarîx=13 hezîran 2012 |tarîxa-gihiştinê=8 tîrmeh 2012 |cih=London |tarîxa-arşîvê=7 tebax 2012 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120807122813/http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/exclusive-arab-states-arm-rebels-as-un-talks-of-syrian-civil-war-7845026.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="RebelsAwait">{{Jêder-nûçe |paşnav=Abouzeid |pêşnav=Rania |url=http://world.time.com/2012/06/22/opening-the-weapons-tap-syrias-rebels-await-fresh-and-free-ammo/ |sernav=Opening the Weapons Tap: Syria’s Rebels Await Fresh and Free Ammo |weşanger=Time |tarîx=22 hezîran 2012 |tarîxa-gihiştinê=8 tîrmeh 2012 |roja-arşîvê=2012-08-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120828142935/http://world.time.com/2012/06/22/opening-the-weapons-tap-syrias-rebels-await-fresh-and-free-ammo/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref></small><br /> {{Ala|Qeter}}<ref name="CIASaid"/><ref name="Exclusive"/><ref name="RebelsAwait"/><br /> ---- [[Wêne:Flag of Jihad.svg|22px|border]] <br>'''[[Mucahidîn]]'''<small><ref name="Sunnifighters">{{Jêder-nûçe |url=http://www.theaustralian.com.au/news/world/sunni-fighters-bring-jihad-across-border/story-e6frg6so-1226405923591 |sernav=Sunni fighters bring jihad across border |xebat=The Australian |tarîx=17 sibat 2012 |tarîxa-gihiştinê=8 tîrmeh 2012 |pêşnav=Hala |paşnav=Jaber |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120626024521/http://www.theaustralian.com.au/news/world/sunni-fighters-bring-jihad-across-border/story-e6frg6so-1226405923591 |roja-arşîvê=2012-06-26 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://world.time.com/2012/07/26/time-exclusive-meet-the-islamist-militants-fighting-alongside-syrias-rebels/#ixzz21jq5iPsN |sernav=TIME Exclusive: Meet the Islamist Militants Fighting Alongside Syria’s Rebels |weşanger=World.time.com |tarîx=26 tîrmeh 2012 |tarîxa-gihiştinê=18 tebax 2012 |roja-arşîvê=2016-01-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160101233807/http://world.time.com/2012/07/26/time-exclusive-meet-the-islamist-militants-fighting-alongside-syrias-rebels/#ixzz21jq5iPsN |rewşa-urlyê=mirî }}</ref></small> *[[Al-Nusra Front to Protect the Levant|Eniya Nusra]] (Enusre, al-Nusra) *[[Elqaede li Îraqê]]<ref>{{Jêder-malper |paşnav=Sherlock |pêşnav=Ruth |url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/syria/9396256/Al-Qaeda-tries-to-carve-out-a-war-for-itself-in-Syria.html |sernav=Al-Qaeda tries to carve out a war for itself in Syria |weşanger=Telegraph.co.uk |tarîx=12 tîrmeh 2012 |tarîxa-gihiştinê=18 tebax 2012 }}</ref><ref>[http://www.nytimes.com/2012/07/25/world/middleeast/al-qaeda-insinuating-its-way-into-syrias-conflict.html Al Qaeda Taking Deadly New Role in Syria Conflict]</ref><ref>{{Jêder-nûçe |pêşnav1=Kimberly |paşnav1=Dozier |pêşnav2=Bradley |paşnav2=Klapper |ajans=Associated Press |url=http://www.kypost.com/dpp/news/us-officials-warn-al-qaida-gaining-foothold-in-syria1344632348081 |sernav=US officials warn al-Qaida gaining foothold in Syria |weşanger=Kypost.com |tarîx=29 çiriya pêşîn 2011 |tarîxa-gihiştinê=18 tebax 2012 |tarîxa-arşîvê=16 tebax 2012 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120816072548/http://www.kypost.com/dpp/news/us-officials-warn-al-qaida-gaining-foothold-in-syria1344632348081 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> *[[Fetehelîslam]] (Fatah al-Islam)<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.yalibnan.com/2012/04/23/lebanons-most-wanted-sunni-terrorist-blows-himself-up-in-syria/ |sernav=Lebanon's Most Wanted Sunni Terrorist Blows Himself Up in Syria |cih=LB |weşanger=Yalibnan.com |tarîx=23 nîsan 2012 |tarîxa-gihiştinê=17 gulan 2012 }}</ref> *[[Ahrareşam]] (Ahrar al-Sham)<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2012/Jul-31/182750-arab-islamist-fighters-eager-to-join-syria-rebels.ashx#axzz22DnnnVxi |sernav=Arab Islamist fighters eager to join Syria rebels |weşanger=Dailystar.com.lb |tarîx= |tarîxa-gihiştinê=18 tebax 2012 |tarîxa-arşîvê=17 tebax 2012 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120817052210/http://dailystar.com.lb/News/Middle-East/2012/Jul-31/182750-arab-islamist-fighters-eager-to-join-syria-rebels.ashx#axzz22DnnnVxi |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://in.reuters.com/article/2012/08/08/syria-crisis-idINL6E8J763T20120808 |sernav=Syria rebels see future fight with foreign radicals |weşanger=In.reuters.com |tarîx= |tarîxa-gihiştinê=18 tebax 2012 |tarîxa-arşîvê=11 îlon 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150911225709/http://in.reuters.com/article/2012/08/08/syria-crisis-idINL6E8J763T20120808 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> *[[Sukureşam]] (Sukur al-Sham) | şervan3 = '''{{Ala|Rojava}}''' *'''[[Desteya Bilind a Kurd]]''' **{{Ala|PYD}} **{{Flagicon image|Encûmana Niştimanî ya Kurdî li Sûriyê.jpg}} [[Encûmena Niştimanî ya Kurdî li Sûriyê|ENKS]] **{{Flagicon image|People's_Protection_Units_Flag.svg}} [[Yekîneyên Parastina Gel|YPG]]<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/kurds/4979.html |sernav=Kurds Give Ultimatum to Syrian Security Forces |weşanger=Rudaw.net |tarîx=21 tîrmeh 2012 |tarîxa-gihiştinê=18 tebax 2012 }}</ref> ---- Piştgiriya aborî û leşkerî: <br/> {{Sembola alayê|Başûrê Kurdistanê}} '''[[HHK]]''' <br/> {{Sembola alayê|Kurdistan}}[[Pêşmerge]] | şervan4 = [[Daiş]] | fermandar1 = {{Sembola alayê|Sûrî}} '''[[Beşar Esed]]'''<br /><small>'''[[serokkomarê Sûriyê]]'''</small><br/> {{Sembola alayê|Sûrî}} [[Wael Nader al-Halqi]]<br /><small>serokwezîr</small><br/> {{Sembola alayê|Sûrî}} [[Fahd Jassem al-Freij]]<br /><small>parlamenter û wezîrê parastina neteweyî</small><br/> {{Sembola alayê|Sûrî}} [[Dawoud Rajiha]]{{Pevçûnê de kuştin}}<br /><small>wezîrê parastina neteweyî (tebaxa 2011 – tîrmeha 2012)</small><br/> {{Sembola alayê|Sûrî}} [[Ali Abdullah Ayyoub]]<br /><small>serokê artêşê</small><br/> {{Sembola alayê|Sûrî}} [[Maher al-Assad]]<br /><small>[[fermandarê Parêzkarên Komarî]]</small><br/> {{Sembola alayê|Sûrî}} [[Namir al-Assad]] <br /><small>serokê [[Şebîhe]]yê<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Dougherty |pêşnav=Jill |sernav=Al-Assad's inner circle, mostly family, like 'mafia' |url=http://security.blogs.cnn.com/2012/08/09/assads-inner-circle-will-it-crack/ |tarîxa-gihiştinê=18 tebax 2012 |rojname=CNN |tarîx=9 tebax 2012 |tarîxa-arşîvê=23 nîsan 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190423143037/http://security.blogs.cnn.com/2012/08/09/assads-inner-circle-will-it-crack/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> </small><br/> {{Sembola alayê|Sûrî}} [[Assef Shawkat]]{{Pevçûnê de kuştin}}<br /><small>wezîrê parastina neteweyî (îlona 2011 – tîrmeha 2012)</small><br/> {{Sembola alayê|Sûrî}} [[Ali Mamlouk]]<br /><small>wezîrê asayîşa neteweyî</small><br/> {{Sembola alayê|Sûrî}} [[Rustum Ghazaleh]]<br /><small>rêveberiya asayîşa siyasî</small><br/> {{Sembola alayê|Sûrî}} [[Mohammad al-Shaar]] (di şerî de birîndar bû) <br /><small>wezîrê karên navxweyî</small><br/> {{Sembola alayê|Sûrî}} [[Walid Muallem]]<br /><small>wezîrê karên derveyî</small><br/> {{Sembola alayê|Sûrî}} [[Hisham Bekhityar]] (di şerî de kuştî bû) <br /><small>serokê saloxgeriya Sûriyê (heta tîrmeha 2012)</small><br/> {{Sembola alayê|Sûrî}} [[Hassan Turkmani]] (di şerî de kuştî bû) <br /><small>parlamenter û cihgirê serokwezîrî (heta tîrmeha 2012)</small><br/> {{Sembola alayê|Sûrî}} [[Riyad Farid Hijab]]<br /><small>serokwezîr (23'ê hezîrana 2012 – 6'ê tebaxa 2012 &#91;reviye&#93;)<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-18338093 |sernav=Syria's Assad names Riad Hijab as new prime minister |xebat=[[BBC News]] |tarîx=6 hezîran 2012 |tarîxa-gihiştinê=15 tebax 2012 }}</ref></small><br/> | fermandar2 = {{Flagicon image|Syria-flag 1932-58 1961-63.svg}} '''[[Ebdilbaset Seyda]]'''<br /><small>'''serokê [[Encûmena Nîştimanî ya Sûrî]]''' (ENS)</small><br/> {{Flagicon image|Syria-flag 1932-58 1961-63.svg}} [[Burhan Ghalioun]]<br /><small>serokê berê yê ENS'ê (tebaxa 2011 – hezîrana 2012)</small><br/> {{Flagicon image|Syria-flag 1932-58 1961-63.svg}} '''[[Riad al-Asaad]]'''<br /><small>fermandarê [[Artêşa Azad a Sûriyê]]</small><br/>{{Flagicon image|Syria-flag 1932-58 1961-63.svg}} '''[[Mustafa al-Sheikh]]'''<br /><small>serokê encûmena bilind a leşkerî</small><br/> {{Flagicon image|Syria-flag 1932-58 1961-63.svg}} [[Ali Sadreddine Bayanouni|Ali al-Bayanouni]]<br /><small>serokê Îxwan Muslimûn (Biratiya Mislimanan)</small><br/> {{Flagicon image|Syria-flag 1932-58 1961-63.svg}} [[Haitham al-Maleh]]<br /><small>Council of Syrian Revolutionary Trustees Head</small><br/> {{Flagicon image|Syria-flag 1932-58 1961-63.svg}} [[Abdul Razzaq Tlass]]<br /><small>fermandarê gurdana Farûqê</small><br/> {{Flagicon image|Syria-flag 1932-58 1961-63.svg}} [[Abdul Halim Khaddam]]<br /><small>cihgirê serokkomarê Sûriyê (adara 1984 – hezîrana 2005)</small><br/> [[Mahdi al-Harati]]<br/ ><small>fermandarê Liwaelûmeyê (çalakdarê dilxwaz ê lîbî ye)</small><ref name="Mahdi">{{Jêder-nûçe |paşnav=Karadsheh |pêşnav=Jomana |sernav=Libya rebels move onto Syrian battlefield |url=http://edition.cnn.com/2012/07/28/world/meast/syria-libya-fighters/index.html |tarîxa-gihiştinê=28 tîrmeh 2012 |rojname=CNN |tarîx=28 tîrmeh 2012 }}</ref><br/> ---- {{Flagicon image|Flag of Jihad.svg}} [[Abu Muhammad al-Julani]]<br/><small> serokê Eniya Nusre</small><br/> | fermandar3 = {{Flagicon image|Ala kurdên rojava.svg}} [[Salih Muslim Mihemed]] ([[PYD]])<br> {{Flagicon image|Encûmana Niştimanî ya Kurdî li Sûriyê.jpg}} [[Feysel Yûsif]] ([[ENKS]])<br> [[Ebdilhekîm Beşar]] ([[PDKS]]-[[Elpartî]]) ---- {{Sembola alayê|Kurdistan}}[[Mesud Barzanî]] | hêz1 = {{Sembola alayê|Sûrî}} [[Artêşa Sûriyê]] (Rejîma Beşar Esed): 304.000 (dema herî mezin bû) leşker<ref>{{Jêder-malper |url=http://globalfirepower.com/country-military-strength-detail.asp?country_id=Syria |sernav=Syria Military Strength |weşanger=Globalfirepower.com |tarîxa-gihiştinê=8 tîrmeh 2012 }}</ref> {{Sembola alayê|Sûrî}} [[Rêveberiya Ewlekariya Giştî]]: 8.000<br/> {{Sembola alayê|Sûrî}} Milîsa [[Şebîhe]]: 10.000 endam<br/> | hêz2 = 40.000<ref>[http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Syrias_MaturingInsurgency_21June2012.pdfSyria's Maturing Insurgency [[Institute for the Study of War]].]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }}</ref>–60.000<ref>{{Jêder-nûçe |nivîskar=Graeme Smith |url=http://www.theglobeandmail.com/news/world/syrians-in-ontario-give-rebels-reinforcements-from-afar/article4385303/ |sernav=Syrians in Ontario give rebels reinforcements from afar |weşanger=Theglobeandmail.com |tarîx=2 tîrmeh 2012 |tarîxa-gihiştinê=18 tebax 2012 }}</ref> têkoşer *{{Flagicon image|Syria-flag 1932-58 1961-63.svg}} 18.000–30.000 revokeyên ji artêşa Sûriyê<ref name="6%">{{Jêder-malper |url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/157550 |sernav=Syria Army Lost 6% of Armored Force – Report |weşanger=Israelnationalnews.com |tarîx=7 gulan 2012 |tarîxa-gihiştinê=8 tîrmeh 2012 }}</ref> *6.000 endamên Liwaelûmeyê (ji wan 600 ne sûrî ne)<ref name="fitzgerald1">{{Jêder-nûçe | url=http://www.irishtimes.com/newspaper/world/2012/0728/1224320949538.html |xebat=The Irish Times |pêşnav=Mary |paşnav=Fitzgerald |tarîx=28 tîrmeh 2012 }}</ref> *{{Flagicon image|Flag of Jihad.svg}} 500–900 mucahedînên biyanî<ref name="fighterstrickle">{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/pdf/foreign-fighters-trickle-into-the-syrian-rebellion |tarîxa-gihiştinê=2012-08-29 |tarîxa-arşîvê=2014-02-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140220011234/http://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/pdf/foreign-fighters-trickle-into-the-syrian-rebellion |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | hêz3 = 15.000 têkoşer | winda1 = {{Sembola alayê|Sûrî}} Artêşa Sûriyê: 6.163 leşker û polîsên rejîma Beşar Esed hatine kuştin,<ref name="nearly25000"/> 97 endamên milîs hatine kuştin<ref name="Shabiha">19 killed in Dec. 2011,[http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-16984219] 1 killed in Jan. 2012 in Daraa,[http://warnewsradio.org/2012/03/20/syria-rebels-accused-of-human-rights-abuses-live-updates/] 4 killed in Qusayr Feb. 2012,[http://news.apsou.gr/international/news/devastation-despair-and-courage-on-syria%E2%80%99s-bloody-front-line]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2021 }} 11 killed in Damascus suburbs of Maidya in 2012,[http://www.reuters.com/article/2012/06/07/us-syria-crisis-shabbiha-idUSBRE8560VH20120607] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120818094947/http://www.reuters.com/article/2012/06/07/us-syria-crisis-shabbiha-idUSBRE8560VH20120607 |date=2012-08-18 }} 7 killed in Irbin in 2012,[http://blogs.aljazeera.net/topic/syria/syria-may-9-2012-1230]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }} 26 killed in Darat Izza,[http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-18551693] 2 killed in Aleppo,[https://archive.today/20121216063918/www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5j95Oob_gq6qTuc3JwGh8ZW5O38Kg?docId=CNG.6f0ac896041ccdfec747f6fec55611b8.e1] 27 killed in Aleppo (31 July),[http://www.guardian.co.uk/world/middle-east-live/2012/aug/01/syria-crisis-aircraft-attack-aleppo-live] total of 97 confirmed killed</ref><br> Hizbullah: 147 kes hatine kuştin<ref name="IranianFighters"/><ref name="over120"/><br> {{Sembola alayê|Îran}} [[Besîc|Besîciyên îranî]]: 85 besîcî hatine kuştin<ref name="IranianFighters">{{Jêder-malper |pêşnav=Michael |paşnav=Kelley |url=http://articles.businessinsider.com/2012-03-08/news/31135034_1_syrian-syrian-president-syrian-soldiers |sernav=Iranian Fighters Are Killing Syrian Troops Who Refuse to Fire On Protesters |weşanger=Articles.businessinsider.com |tarîx=8 adar 2012 |tarîxa-gihiştinê=8 tîrmeh 2012 |tarîxa-arşîvê=21 tîrmeh 2013 |urlya-arşîvê=https://www.webcitation.org/6IGhlOBVl?url=http://www.businessinsider.com/bi-leaked-stratfor-emials-iranians-firing-on-syrians-2012-3 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="over120">{{Jêder-malper |url=http://www.yalibnan.com/2011/12/09/over-120-hezbollah-basij-fighers-killed-in-syria-report/ |sernav=Over 120 Hezbollah, Basij fighers killed in Syria, report |cih=LB |weşanger=Yalibnan.com |tarîx=9 kanûna pêşîn 2011 |tarîxa-gihiştinê=8 tîrmeh 2012 }}</ref> | winda2 = {{Flagicon image|Syria-flag 1932-58 1961-63.svg}} Serhilder û xwepêşanderên sûrî: 5.857 serhilder hatine kuştin ([[Casualties of the Syrian civil war#Combatant deaths|li vir binihêre]]) û 979–1.897 xwepêşander şehîd ketine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://ansamed.ansa.it/ansamed/en/news/sections/politics/2012/03/19/visualizza_new.html_134589467.html |sernav=Syria: Opposition, almost 11,500 civilians killed |weşanger=Ansamed.ansa.it |tarîx=3 kanûna paşîn 2010 |tarîxa-gihiştinê=17 gulan 2012 |tarîxa-arşîvê=28 adar 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140328103035/http://ansamed.ansa.it/ansamed/en/news/sections/politics/2012/03/19/visualizza_new.html_134589467.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><br>28.249 xwepêşander û têkoşer ji aliyê rejîmê ve hatine desteserkirin<ref name="Violations Documenting Center"/><br> {{Flagicon image|Flag of Jihad.svg}} Milîtanên biyanî: 38 hatine kuştîn<ref name="Sunnifighters"/><ref>{{Jêder-malper |paşnav=Al |pêşnav=Suleiman |url=http://www.reuters.com/article/2012/07/30/us-syria-crisis-jihad-idUSBRE86T12920120730 |sernav=Arab Islamist fighters eager to join Syria rebels |weşanger=Reuters.com |tarîx= |tarîxa-gihiştinê=18 tebax 2012 |tarîxa-arşîvê=5 tebax 2012 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120805031108/http://www.reuters.com/article/2012/07/30/us-syria-crisis-jihad-idUSBRE86T12920120730 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | winda3 = ? | nîşe = Jimara liserhev a qurbanên şerê navxweyî yê Sûriyê (li gorî opozisyonê): 24.266<ref name="Violations Documenting Center">{{Jêder-malper |url=http://www.vdc-sy.org/ |sernav=Violations Documenting Center |tarîx=23 tebax 2012 |tarîxa-gihiştinê=18 tebax 2012 |weşanger=Violations Documenting Center |ziman=ar |tarîxa-arşîvê=5 kanûna pêşîn 2012 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121205065655/http://www.vdc-sy.org/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>–24.495<ref name="nearly25000">{{Jêder |sernav=Nearly 25,000 killed in Syrian conflict, watchdog says |url=http://www.nowlebanon.com/NewsArticleDetails.aspx?ID=430099 |tarîxa-gihiştinê=2012-08-29 |tarîxa-arşîvê=2012-08-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120825084652/http://www.nowlebanon.com/NewsArticleDetails.aspx?ID=430099 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><br>265 kesên sivîl ên biyanî ([[Casualties of the Syrian civil war#Foreign civilians killed|li vir binihêre]]) û 2 pîlotên tirk ên firokeyeke [[F4 Phantom]] hatin kuştin.<br>Zêdeyî 1,5 milyon kes bûne [[penabêrên sûrî|penaber]]<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.aljazeera.net/news/pages/3cd93b7e-450f-41c2-860e-05fcae765f71/ |sernav=1.5 مليون نازح ولاجئ سوري |xebat=Al-Jazeera |tarîx=21 tîrmeh 2012 |tarîxa-gihiştinê=22 tîrmeh 2012 |tarîxa-arşîvê=21 tîrmeh 2012 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120721183448/http://www.aljazeera.net/news/pages/3cd93b7e-450f-41c2-860e-05fcae765f71 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ''(Ev agahdarî ji Wikipedia îngilîzî hatine girtin)'' }} '''Şerê navxweyî yê Sûriyê''', '''serhildana Sûriyê''', '''şoreşa Sûriyê''' an jî '''şoreşa azadiyê ya Sûriyê''' serhildana xelkê sûrî li dijî rejîma [[Beşar Esed]] e ku di sala 2011'an de li Sûriyê dest pê kir û di 2012'an de berdewam e û roja îro wekî şerê navxweyî yê Sûriyê tê zanîn. Di vî şerî de bi hezaran sivîl hatine kuştin û gelek sûrî bûne penaber li welatên cîran. == Destpêka serhildanê, 2011 == Bûyerên ku li gorî rejîma Esed [[komplo]]yeke ji derveyî ye, hem "ji aliyê dîndarên [[selefî]] ve hatiye çêkirin" û hem jî "bi destê [[Amerîka]] û [[Îsrael]]ê hatiye rêxistin", di roja 15'ê adara 2011'an de li hemberî mizgefta Umerî ya bajarê [[Dera]]yê, li başûrê Sûriyê dest pê kirin. Xwepêşander li dijî xwarina bertîlan û ji bo reforman diqîriyan. Li ser dîwaran ''Azadî'' hatiye nivîsandin, li ser banga rûpela [[Facebook]]ê wekî ''The Syrian Revolution 2011'' (Şoreşa Sûriyê ya sala 2011'an) bi awayekî ku tu carî berî nebûye li dijî rejîma Beşar Esed. Xwepêşandanên Sûriyê di bin bandora şoreşên li welatên ereban yên ku ji destpêka sala 2011'an de dest pêkirin ("Bihara Erebî"); bi taybetî, ev şoreşa gelên Tûnis û Misirê ya dijî serokê tûnisî [[Zaynil Elabidîn]] û yê misrî [[Husnî Mubarek]]. == Serhildan û şerê navxweyî, 2012 == {{Beşa vala|tarîx=adar 2024}} === Artêşa Azad a Sûrî === {{Beşa vala|tarîx=adar 2024}} == Rojavayê Kurdistanê di Şerê navxweyî yê Sûriyê de == {{Gotara bingehîn|Serhildana Rojavayê Kurdistanê}} Rojavayê kurdistanê, di dema şerê navxweyî ê Sûriyê de, bi serê xwe weke xêzeke sêyemin ya dervî şer ma. Bi rêyên demokratikî xwest ku mafên xwe bidest bixin. Tirkiye, ji ber pirsgirêka kurd ya navê wê, hertimî herwl da ku li wê herêmê rewşa nearamî bi afirêne. Kurd, li herêmên xwe pergela xwe ava kirin. Kurdan, ne xwest ku ne li rex hêzên çekdar ên di bin navê artêşa azad bikevine şer û ne jî xwest ku li cem artêşa sûriyê ya [[Beşar esad]] bikevine şer de. Lê li ser herdu alîyan re jî hewldanên tirkiyê bûn ku kurdan tevlî şer bikin. Kurdan pozisyona xwe bi serê xwe bijartin. Tirkiye ji bo ku kurd statûya xwe nestênin û temenê statû standinê ji bo wan nafirê bi awayekî aktiv di nava şerê li dijî rejima sûriyê ya beşar esad de cih girt û piştgirî da hêza ku li dijî rejimê şer dike. Pirranîya mirovên ku diçûn sûrîyê ku şer bikin jî ji aliyê tirkiyê ve li herêmên weke Xateyê û hwd di hatina perwerde kirin û di hatina şandin li nava şerê li dijî rejimê. === Encûmena Niştimanî ya Kurdî li Sûriyê === {{Gotara bingehîn|Encûmena Niştimanî ya Kurdî li Sûriyê}} === Desteya Bilind a Kurd === {{Gotara bingehîn|Desteya Bilind a Kurd}} === Yekîniyên Parastina Gel === Yekîneyên parastina gel, hêzên parastina gel ên li rojavayê kurdistanê na. Ji aliyê kurdên rojavayê kurdistanê ve hatiya damazrandin. Tenê ji kurdên rojavayê kurdistanê diafirê. Bi awayekî din ê gotinê em dikarin bêjin artişa kurd ya rojavayê kurdistanê di parazê ya. Armanca wê ew a ku bê şert û merc rojavayê kurdistanê û jîyaneê li vir ya kurdan û komên din ên civatî ên li wir bi parêzê. YPG, hêza artişî ku tenê ji rojavayîyên kurdistanî diafirê ji bo parastina wan a. == Rewşa navnetewî == Di nav netewî de, li dijî rejima Sûrîya ya beşar esad, mixalifîyeka mazin afirî. Di serî de, ku Emerika û Firansa serê wan dikişêne, platforma mixalifên sûrîyê hat afirand in. Emerika, di destpêka mudahaleyê de xwest ku ji NY´ê biryarnayekê bide buhurandin û bi wê re êdî bi leşkerî mudahele lê bike. Lê di dema biryarnamê de Rusya û Çîn li dijî wê sekinî û ne buhurt. Rûsya û Çînê xwest ku pirsgirêk bi rêyê dîyalogê werê çareser kirin. Bi vê yekê, Kofî Annan, hat bi erkkirin ku di asta pêşî de hikimeteka buhurînê bide afirandin û bi wê re êdî rejima nû ya sûryê were afirandin. Lê hewldanên li ser [[Kofî Annan]] re bi ser ne ketin. Piştre wî dest ji kar berda. Li cihê wî ku yekî ku bi aslê xwe de jî arab bûya [[Agdar Îbrehim]] Hat bi erkkirin. Yekîneyên parastina gel, hêzên parastina gel ên li rojavayê kurdistanê na. Ji aliyê kurdên rojavayê kurdistanê ve hatiya damazrandin. Tenê ji kurdên rojavayê kurdistanê diafirê. Bi awayekî din ê gotinê em dikarin bêjin artişa kurd ya rojavayê kurdistanê di parazê ya. Armanca wê ew a ku bê şert û merc rojavayê kurdistanê û jîyaneê li vir ya kurdan û komên din ên civatî ên li wir bi parêzê. YPG, hêza artişî ku tenê ji rojavayîyên kurdistanî diafirê ji bo parastina wan a. == Komên dînî yên li Sûrîyê == Gotare bingihîn [[Komên Olî ên li Sûrîye]] Li sûrîyê weke komên olî misilmanên sunnî, elewî, Dûrzî, Îsmaîlî, Xiristîyan, Êzîdî û hwd hena. Hebûna van koman, jî, bi hijmarî heya. == Bihara erebî == Bi navê bihara ereb, di destpêka sale 2012´an de tevgerîya mazin bû. Ji Tunisê bi xwespêşandinên piştî ku yekî tunisî bedena xwe da êgir re êdî piştre li hemû welatên ereb belav bû. Rejim Husnu Mubarak Guharî. Bi piştgirîya rojava birayên misilman hatina desthilatdarîyê li wir. Mudahele li Libya bû. Piştre jî, temenê mudahaleyê li Sûriyê hat afirandin û mudahale lê hat kirin. === Rewşa kurdan û Statûya wan === Kurd li herêmên xwe, piştî ku mudahele li Sûriyê dest pê kir, bidest avakirina xweserîya kirin. Ji bajarê Rojavayê Kurdistanê ê Kobanê destpêkirin û reveberîyên bajarên xwe yek bi yek kirina destê xwe de. Kurdan li herêmên xwe bi navê YPG, hêza xwe parastinî ya artişî ava kirin. Lê hin komên ku dewleta tirk hildane cem xwe û ku hine ji wan kurd jî na, weke partiya azad û hwd, li ser navê wê dewletê bidest şerê li dijî statûya kurdan kirin. Li taxên bajarê Helebê ên ku taxên kurdan na, weke taxên Eşrefiyê û Şêx Maqsûd jî bi destê van hêzan bi dehan kurdên sivîl hatina qatil kirin. === Şandina hêza aşîtiyê li Sûrîyê === {{Gotara bingehîn|Şandina hêza Aşîtiyê li Sûriyê}} Di destpêka şerê navxweyî de NY´ê, komeka leşkerî bo çavderiyê şand sûrîyê. Lê ev kom, erka wê tenê du mehan doma. Piştre jî, ew hêz jî ji sûrîyê çû. Piştre, dîsan nîqaşên şandina hêza aşîtîyê li Sûrîyê doma. === Di şerê navxweyî de ol === {{Gotara bingehîn|Şerê Mezhebî ê li Sûrîyê}} Şerê navêxweyî, di temenê şerekî mezhebî de hat pêşxistin. Ku tirkiye, Katar û Suudi arabiya pêşentîya wê dike, komên sunni bipiştgir kirin. Komên Şîî û elewî jî, Îran li cem wan bû. Bi wî rengî, di temenê şerê mezhebî de şer tê domandin. === Biçekdarkirina şervanên ku li Sûriyê şer dikin === Li sûrîyê ji roja ku şer destpêkiriîya de, tirkiyê di biçekdarkirina mixalifan de bûya cih û xwediyê bandûraka mazin. Komên çekdar, li gorî ku tê gotin bi agahî, serleşkerên tirk, fermandartiyê di şerê navxweyî ê sûrîyê de jî dikin. Ji Xatayê, perwerdekirina çekdaran bi çekkirin û şandina wan ya qada şer dibêt. Tirkiye, di wî şerê ku têde weke aliyekî ya, armanca wê tenê ew a ku kurd statûya xwe bidest nexin. Ji ber vê yekê, her rê û rêbazê bikardihêne li dijî kurdan. === Pişiqîna şerê li Sûriyê li welatên li dorê === Piştî ku li sûrîyê şer dest pê kir, li Libnanê jî taqîn bûn. Li wir jî, komên tundrew û û hwd ketina nava tevgerîyê de. Tirkiyê li ser sînorê bakûrê û rojavayê kurdistanê artişa xwe bicih kir. Li ber sînor karaqol ava kirin û ji wan şerê navxcweyî hem xwest ku bide herikandin li rojavayê kurdistanê û hem jî bi rêvekirina şer îdare dike. == Penabarên ji ber şer == {{Gotara bingehîn|Pênabarên Sûrîyî}} Tirkiye berî ku mudahaleya li Sûrîyê destpê bike, wegahên pênabaran ava kirin. Bi wê yekê, li ser wan re xwestibû ku rewşa xwe di şerê di sûrîyê de xort bike. Ser deh hezaran ve mirov û malbate kirina wan wergahên ku ji Sûrîyê hatibûn bicih kirin. Ji rojavayê kurdistanê ser 20 hezaran re kurd, diçîna başûrê kurdistanê. Di nava Sûriyê de pênabarî pirr dibêt. Bi teybetî, ji herêmên ereban pirranîya malbatênkurdan ku hebûn divegerihina rojavayê kurdistanê. Û bi wê re jî gelek malbatên ereb jî tên herêmên kurdan bi pênabarî. == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} * Wikipediya bi zimanê îngilîzî, 19.08.2012. == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Syrian Civil War (2011-present)}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Beşar Esed]] [[Kategorî:Siyaseta Sûriyê]] [[Kategorî:Sûrî]] [[Kategorî:Şerên DYAyê]] [[Kategorî:Şerên Erebistana Siûdî]] [[Kategorî:Şerên Fransayê]] [[Kategorî:Şerên Iraqê]] [[Kategorî:Şerên Îranê]] [[Kategorî:Şerên Îsraêlê]] [[Kategorî:Şerên Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Şerên Qeterê]] [[Kategorî:Şerên Rûsyayê]] [[Kategorî:Şerên Sûriyê]] [[Kategorî:Şerên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Şerên Urdunê]] [[Kategorî:Şerê navxweyî yê Sûriyê| ]] [[Kategorî:2011 li Sûriyê]] 3kqxmmfl55a9ichidknugl33vxq0haf 0 44097 2100975 2097448 2026-10-30T02:00:02Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2100975 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}</ref> Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}</ref> Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.<ref>{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}</ref> Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en |archive-date=2012-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326000000/http://www.nationalgeographic.com/ |url-status=dead}}</ref> Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.<ref>{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}</ref> Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran. Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Oceanic art", The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}</ref> Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}</ref> == Etîmolojî == Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin & Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}</ref> == Dîrok == === Kolonîzekirina Okyanûsyayê === ==== Awistralya ==== [[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]] Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006103055/http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |url-status=dead}}</ref> Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.<ref>{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}</ref> Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].<ref>{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}</ref> Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&pg=PA81}}</ref> Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê "Mirovê Mungo" (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}</ref> ==== Melanezya ==== Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dunn |pêşnav=Michael |paşnav2=Terrill |pêşnav2=Angela |paşnav3=Reesink |pêşnav3=Ger |paşnav4=Foley |pêşnav4=Robert A. |paşnav5=Levinson |pêşnav5=Stephen C. |tarîx=2005-09-23 |sernav=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1114615 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=309 |hejmar=5743 |rr=2072–2075 |doi=10.1126/science.1114615}}</ref> Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The island Melanesians |url=https://archive.org/details/islandmelanesian0000spri |paşnav=Spriggs |pêşnav=Matthew |weşanger=Blackwell |tarîx=1997 |isbn=978-0-631-16727-3 |cih=Oxford, UK ; Cambridge, Mass |series=The peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> ==== Mîkronezya ==== [[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]] Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Lapita peoples: ancestors of the oceanic world |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Blackwell Publishers |tarîx=1997 |isbn=978-1-55786-112-2 |cih=Cambridge, Mass |series=The Peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpeî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm |sernav=Micronesia, Federated States of |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Architecture in Micronesia |paşnav=Morgan |pêşnav=William N. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-292-76506-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC}}</ref> Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê "Chamorros" hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên "Latte" jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scanbarcode.online/ |sernav=Scan Barcode Online Gratis {{!}} Pemindai Barcode #1 Indonesia 2026 |malper=scanbarcode.online |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=id-ID |paşnav=ScanBarcode.online}}</ref> ==== Polînezya ==== [[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]] Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekê êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hage |pêşnav=Per |paşnav2=Marck |pêşnav2=Jeff |tarîx=2003 |sernav=Matrilineality and the Melanesian Origin of Polynesian Y Chromosomes1 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/379272 |kovar=Current Anthropology |weşanger=The University of Chicago Press |cild=44 |hejmar=S5 |rr=S121–S127 |doi=10.1086/379272}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kayser |pêşnav=Manfred |paşnav2=Brauer |pêşnav2=Silke |paşnav3=Cordaux |pêşnav3=Richard |paşnav4=Casto |pêşnav4=Amanda |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Zhivotovsky |pêşnav6=Lev A. |paşnav7=Moyse-Faurie |pêşnav7=Claire |paşnav8=Rutledge |pêşnav8=Robb B. |paşnav9=Schiefenhoevel |pêşnav9=Wulf |paşnav10=Gil |pêşnav10=David |paşnav11=Lin |pêşnav11=Alice A. |paşnav12=Underhill |pêşnav12=Peter A. |paşnav13=Oefner |pêşnav13=Peter J. |paşnav14=Trent |pêşnav14=Ronald J. |paşnav15=Stoneking |pêşnav15=Mark |tarîx=2006-11-01 |sernav=Melanesian and Asian Origins of Polynesians: mtDNA and Y Chromosome Gradients Across the Pacific |url=https://doi.org/10.1093/molbev/msl093 |kovar=Molecular Biology and Evolution |cild=23 |hejmar=11 |rr=2234–2244 |doi=10.1093/molbev/msl093 |issn=0737-4038}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Su |pêşnav=Bing |paşnav2=Jin |pêşnav2=Li |paşnav3=Underhill |pêşnav3=Peter |paşnav4=Martinson |pêşnav4=Jeremy |paşnav5=Saha |pêşnav5=Nilmani |paşnav6=McGarvey |pêşnav6=Stephen T. |paşnav7=Shriver |pêşnav7=Mark D. |paşnav8=Chu |pêşnav8=Jiayou |paşnav9=Oefner |pêşnav9=Peter |paşnav10=Chakraborty |pêşnav10=Ranajit |paşnav11=Deka |pêşnav11=Ranjan |tarîx=2000-07-18 |sernav=Polynesian origins: Insights from the Y chromosome |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.97.15.8225 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=97 |hejmar=15 |rr=8225–8228 |doi=10.1073/pnas.97.15.8225 |pmc=26928 |pmid=10899994}}</ref> Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=On the road of the winds: an archaeological history of the Pacific islands before European contact |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Univ. of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-23461-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley, Calif.}}</ref> "gelên lapîta" ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leach |pêşnav=Helen M. |paşnav2=Green |pêşnav2=Roger C. |tarîx=1989 |sernav=New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa |url=https://www.jstor.org/stable/20706295 |kovar=The Journal of the Polynesian Society |weşanger=Polynesian Society |cild=98 |hejmar=3 |rr=319–329 |issn=0032-4000}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Burley |pêşnav=David |paşnav2=Barton |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Dickinson |pêşnav3=William R. |paşnav4=Connaughton |pêşnav4=Sean P. |paşnav5=Taché |pêşnav5=Karine |tarîx=2010-07-06 |sernav=Nukuleka as a Founder Colony for West Polynesian Settlement: New Insights from Recent Excavations |url=https://pacificarchaeology.org/index.php/journal/article/view/26 |kovar=Journal of Pacific Archaeology |cild=1 |hejmar=2 |rr=128–144 |doi= |issn=1179-4712}}</ref> Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/rapa1.html |sernav=Rapa Nui / Geography, History and Religion |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/hotu.html |sernav=The Hotu Matua |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Collapse: how societies choose to fail or succeed |url=https://archive.org/details/collapsehowsocie0000diam_l1z9 |paşnav=Diamond |pêşnav=Jared M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-14-303655-5 |cih=Harmondsworth}}</ref> Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200an de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |doi=10.1126/science.1121879}}</ref> === Lêkolînên ewropiyan === [[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]] Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa "Pasîfîkê" bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê. Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders |paşnav=Felipe Fernández-Armesto |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/pathfindersgloba00fern}}</ref> Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjîyê keşif kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Primary Australian History: Understanding Our Shared Past. Book E |weşanger=R.I.C. Publications |tarîx=2008 |isbn=978-1-74126-688-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&pg=PA6}}</ref> Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-2 |sernav=Abel Tasman {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/once-were-warriors-20021111-gdft6f.html |sernav=Once were warriors |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2002-11-11 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> === Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî === [[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]] Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya "Bounty" ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/20637433 |sernav=Tuvalu : a history {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu |paşnav=Macdonald |pêşnav=Barrie |weşanger=Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific |tarîx=2001 |isbn=978-982-02-0335-8 |cih=Suva, Fiji}}</ref> Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolyn17971889.html |sernav=WHKMLA : History of French Polynesia, 1797-1889 |malper=www.zum.de |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.<ref>{{Cite web |url=http://www.ieom.fr/IMG/pdf/ra2010_nouvelle-caledonie.pdf |sernav=Rapport annuel 2010}}</ref> Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir "Herêma Papuayê") û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.<ref>{{Cite book |sernav=Gray, J.A.C. Amerika Samoa, A History of American Samoa and its United States Naval Administration. Annapolis: United States Naval Institute. 1960.}}</ref> === Dîroka nûjen === [[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]] Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pearl Harbor Papers: Inside the Japanese Plans |paşnav=Goldstein |pêşnav=Donald M. |weşanger=Brasseyʼs (US) |tarîx=1993 |isbn=978-1-57488-222-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q2pFnALHfykC&pg=PA1 |paşnav2=Dillon |pêşnav2=Katherine V.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Fukudome, Shigeru, "Hawaii Operation". United States Naval Institute, Proceedings, 81 (December 1955), pp. 1315–1331}}</ref> êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû.<ref>{{Cite book |sernav=For the Japanese designator of Oahu. Wilford, Timothy. "Decoding Pearl Harbor", in The Northern Mariner, XII, #1 (January 2002), p. 32 fn 81.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reconciliation and architectures of commitment: sequencing peace in Bougainville |weşanger=ANU E Press |tarîx=2010 |isbn=978-1-921666-68-1 |cih=Canberra, A.C.T |paşnavê-edîtor=Braithwaite |pêşnavê-edîtor=John}}</ref> Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kristof |pêşnav=Nicholas D. |tarîx=1997-09-26 |sernav=Shoichi Yokoi, 82, Is Dead; Japan Soldier Hid 27 Years |url=https://www.nytimes.com/1997/09/26/world/shoichi-yokoi-82-is-dead-japan-soldier-hid-27-years.html |roja-gihiştinê=2026-09-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne "dominion" (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê "Polynésie Française" (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Puncakjaya.jpg|thumb|Dîmenek ji Puncak Jaya / Pyramid Carstensz ku bilindeya herî bilind ê Okyanûsyayê ye]] Li gorî modela çar jêrherêmî, giravên Okyanûsyayê li rojava heya Gîneya Nû, li bakurê rojavayê giravên Bonînê, li bakurê rojava heya giravên Hawaiîyê, li rojhilat heya girava Paskalyayê û girava Sala y Gómez û li başûr jî heya girava Macquarie dirêj û berfireh bûye. Li gorî piraniya pênaseyên Okyanûsyayê, erdên Pasîfîk a Taywan, giravên Rîûkyû, û arşîpela japonî ku hemî li ser sinorên Asyayê ne û her weha giravên Aleutian û giravên din ku giravên Alaska an giravên Kanadayê ne li derveyê Okyanûsyayê mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Concise Dictionary of World Place Names |paşnav=Everett-Heath |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-07 |isbn=978-0-19-255646-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=qgJCDwAAQBAJ&dq=%22generally+accepted%22+oceania+excluded+japan&pg=PT1171}}</ref> Li derdora xwe, giravên Okyanûsyayê 28 pile li bakur heta giravên Bonînê li Nîvkada Bakur û 55 pile li başûr heta girava Macquarie li Nîvkada Başûr belav bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foreign Bodies: Oceania and the Science of Race 1750-1940 |weşanger=ANU Press |tarîx=2008 |isbn=978-1-921536-00-7 |cih=Erscheinungsort nicht ermittelbar |paşnavê-edîtor=Douglas |pêşnavê-edîtor=Bronwen |paşnavê-edîtor2=Ballard |pêşnavê-edîtor2=Chris}}</ref> Di heman demê de giravên Okyanûsyayê bi çar cureyên bingehîn ên wekê giravên parzemînî, giravên bilind, refên koralî û platformên koralî yên bilindbûyî hatiye kategorîzekirin. Giravên bilind ên xwedî eslê xwe yê volkanîk in ku li gelek ji wan volkanên çalak hene. Her wiha di nav van giravan de Bougainville, Hawaîî û giravên Solomonê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of islands |url=https://archive.org/details/encyclopediaofis0000unse_k5w8 |weşanger=University of California Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-520-25649-1 |cih=Berkeley |paşnavê-edîtor=Gillespie |pêşnavê-edîtor=Rosemary G. |series=Encyclopedias of the natural world |paşnavê-edîtor2=Clague |pêşnavê-edîtor2=D. A.}}</ref> Okyanûsya yek ji heşt herêmên biyoerdnîgarî yên bejahiyê ye ku pêkhateyên sereke yên ekolojîk ên gerstêrkê pêk anîne. Têkildarî van têgehan, "Okyanûsyaya Nêzîk" (Near Oceania) heye ku ew beşeke ji Melanezyaya Giravî ya rojavayî ye û bi deh hezaran salan e mirov lê dijîn û her wiha "Okyanûsyaya Dûr" (Remote Oceania) heye ku mirov di demeke nêzîktir de li vir bi cih bûne. Herçend piraniya giravên Okyanusyayê li Pasîfîka Başûr cih digirin jî, hinek ji giravan ne tenê bi Okyanûsa Pasîfîkê ve sinordar in; wekê mînak girava Kangaroo û giravên Ashmore û Cartier bi rêzê ve li Okyanûsa Başûr û Okyanûsa Hindî ne û peravên rojavayî yên Tazmanyayê jî li hemberê [[Okyanûsa Başûr]] in.<ref>{{Cite book |sernav=Ben Finney, The Other One-Third of the Globe, Journal of World History, Vol. 5, No. 2, Fall, 1994.}}</ref> Refên koralî yên Pasîfîka Başûr pêkhateyên nizm in ku li ser herikên lavên bazaltî, di bin rûyê okyanûsê de, çêbûne. Yek ji wan ên herî berbiçav "Great Barrier Reef" (Refa Asteng a Mezin) e ku li ber peravên bakurê rojhilê Awistralyayê ye û ji zincîreyeke perçeyên refan pêk hatiye. Cureyekî din ê giravên ku ji koralan pêk hatine, platforma koralî ya bilindbûyî ye ku ev cure bi gelemperî hinekî ji giravên koralî yên nizm mezintir e. Mînakên vê yekê giravên Banaba (ku berê wekê Ocean Island hatiye naskirin) û Makatea ne ku di koma giravên Tuamotu ya Polîneziya Fransî de cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/coral-island |sernav=Coral island {{!}} Geology, Ecology & Formation {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-09-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/ra/pacific/places/country/nauru.htm |sernav=Charting the Pacific - Places |malper=www.abc.net.au |roja-gihiştinê=2026-09-25}}</ref> === Herêm === [[Wêne:"Political Oceania" CIA World Factbook.jpg|thumb|Nexşeya Okyanûsyayê ku ji aliyê CIA World Factbookê ve hatiye çêkirin]] Mîkronezya li bakurê xêza rojbendê ye û li rojavayê xêza navneteweyî ya dîrokê cih digire û giravên Maryanayê li bakurê rojava, giravên Karolînê li navendê, giravên Marshallê li rojava û giravên Kîrîbatiyê li başûrê rojhilat cih digirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Academic American Encyclopedia |weşanger=Grolier Incorporated |tarîx=1998 |isbn=978-0-7172-2068-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=cF8NAQAAMAAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pacific Islands: An Encyclopedia |paşnav=Lal |pêşnav=Brij V. |weşanger=University of Hawaii Press |tarîx=2000-01-01 |isbn=978-0-8248-2265-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=T5pPpJl8E5wC&pg=PA63 |paşnav2=Fortune |pêşnav2=Kate}}</ref> Melanezya li başûrê rojava cih digire ku Gîneya Nû jî di nav xwe de digire; ev girav piştî Grînlendayê duyem girava herî mezin a cîhanê ye û bi awayekê berbiçav di nav giravên Pasîfîkê de girava herî mezin e. Komên din ên sereke yên Melanezyayê, ji bakur ber bi başûr ve, ev in: arşîpela Bismarckê, giravên Solomonê, giravên Santa Cruzê, [[Vanûatû]], Fîjî û [[Kaledonyaya Nû]] ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania |paşnav=West |pêşnav=Barbara A. |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2010-05-19 |isbn=978-1-4381-1913-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&pg=PA521}}</ref> Polînezya ku ji Hawaîî ya li bakur heta Zelanda Nû ya li başûr dirêj dibe, her wiha Tûvalû, Tokelaû, Samoa, Tonga û giravên Kermadecê li rojava; Giravên Cookê, giravên Society û giravên Australê li navendê û giravên Marquesas, Tuamotu, giravên Mangareva û girava Easterê li rojhilat vedigire nav xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pacific Neighbors: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia |paşnav=Dunford |pêşnav=Betty |weşanger=Bess Press |tarîx=1996 |isbn=978-1-57306-022-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3n2z7E1zH3MC |paşnav2=Ridgell |pêşnav2=Reilly}}</ref> Awistralasya ji Awistralya, Zelandaya Nû û giravên cîran ên li [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîkê]] pêk hatiye. Herêma Awistralasya, ligel Hindistanê, li ser plaqeya hind-awistralyayî cih digire û beşeke mezin a vê plakayê pêk aniye (bi taybetî beşa başûr). Di heman demê de ev herêm li rojava bi [[Okyanûsa Hindî]] û li başûr jî bi Okyanûsa Başûr hatiye dorpêçkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Douglas, Bronwen (2014). Science, Voyages, and Encounters in Oceania, 1511–1850. Palgrave Macmillan. p. 6.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire des navigations aux terres Australes. Contenant ce que l'on sçait des moeurs & des productions des contrées découvertes jusqu'à ce jour; & où il est traité de l'utilité d'y faire de plus amples découvertes, & des moyens d'y former un établissement: no. 1bl]513[-1]2 p., 7 cartes dépl. h. t. par G. de La Haye d'après Robert de Vaugondy |paşnav=Brosses |pêşnav=Charles de |weşanger=chez Durand |tarîx=1756 |ziman=fr |url=https://books.google.com/books?id=o3x_MaYZVJQC}}</ref> === Jeolojî === Plaqeya Pasîfîkê ku piraniya Okyanûsyayê pêk aniye, plaqeyeke tektonîk a okyanûsî ye ku li bin Okyanûsa Pasîfîkê cih digire. Bi rûbereke 103 milyon kîlometreyên çargoşe ev plaqeya tektonîk a herî mezin e. Di nava vê plaqeê de xaleke germ a hundirîn heye ku Giravên Hawaîî yê çêkiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ees1.lanl.gov/Wohletz/SFT-Tectonics.htm |sernav=SFT--Tectonic plates |malper=www.ees1.lanl.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130217002443/http://www.ees1.lanl.gov/Wohletz/SFT-Tectonics.htm |roja-arşîvê=2013-02-17 |url-status=dead}}</ref> Plaqe hema hema bi temamî ji qalikeke okyanûsî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Plate Tectonics: Continental Drift and Mountain Building |paşnav=Frisch |pêşnav=Wolfgang |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2010-11-02 |isbn=978-3-540-76504-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vx1oiTMOTRcC&pg=PA11 |paşnav2=Meschede |pêşnav2=Martin |paşnav3=Blakey |pêşnav3=Ronald C.}}</ref> Endamê herî kevin ê ku bi rêya çerxa tektonîka plaqeyan winda dibe, çêbûneke serdema Kretaseya destpêkê ye (beriya 145 heta 137 milyon sal berê). Awistralya berî 45 heta 40 milyon salan bûye beşek ji plaqeya Hindistan-Awistralyayê û niha ev pêvajo ber bi veqetandina ji nû ve ve diçe ku tê de plaqeya Awistralyayê bi Okyanûsyayê ve têkildar e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-09-27 |doi=10.1080/08120099.2012.708360|sernav=Okyanûsya}}</ref> Plaqeya li ser rûyê erdê girseya axê ya herî nizm, herî deşt û herî kevn e û xwediyê dîrokeke jeolojîk ev û bi kêmî aram e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Shaping a nation: a geology of Australia |weşanger=Geoscience Australia and ANU E-Press |tarîx=2012 |isbn=978-1-922103-43-7 |cih=Canberra |paşnavê-edîtor=Blewett |pêşnavê-edîtor=Richard |paşnavê-edîtor2=Geoscience Australia}}</ref> Hêzên jeolojîk, wekê bilindbûna tektonîk a zincîreyên çiyayan an jî lihevketina plaqeyên tektonîk, bi giranî di qonaxên destpêka dîroka Awistralyayê (dema ku ew hê beşek ji Gondwanayê bû) de pêk hatine. Awistralya li nîvê plaqeya tektonîk cih digire, carinan erdhejên bi mezinahiya navîn lê çêdibin û di roja îro de ti çalakiya volkanîk a çalak lê tune ye (lê hin volkanên li başûrê rojhilatê Awistralyayê di nava 10.000 salên dawî de teqiyane).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.australiangeographic.com.au/journal/land-of-earthquakes-and-volcanoes.htm |sernav=Land of earthquakes and volcanoes? - Australian Geographic |malper=www.australiangeographic.com.au |roja-gihiştinê=2026-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100306150520/http://www.australiangeographic.com.au/journal/land-of-earthquakes-and-volcanoes.htm |roja-arşîvê=2010-03-06 |url-status=dead}}</ref> Jeolojiya Zelandaya Nû bi çalakiyên xwe yên volkanîk, erdhej û deverên [[jeotermal]] hatiye naskirin; ev yek jî encama cihgirtina wê ya li ser sînorê pleqaya Awistralyayê û pleqaya Pasîfîkê ye. Beşeke mezin ji zinarên bingehîn ên Nû Zelandayê, ligel Amerîkaya Başûr, Afrîka, Madagaskar, Hindistan, Antarktîka û Awistralyayê, berê beşek ji superparzemîna Gondwanayê bûn. Ew zinarên ku niha parzemîna Zealandiyayê pêk tînin, di navbera Awistralyaya Rojhilat û Antarktîkaya Rojava de bi cih bibûn.<ref>{{Jêder |sernav=Gondwana |url=http://www.teara.govt.nz:80/EarthSeaAndSky/Geology/GeologyOverview/3/ENZ-Resources/Standard/1/en |roja-gihiştinê=2026-09-27 |kesên-din=GNS Science |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090715071623/http://www.teara.govt.nz/EarthSeaAndSky/Geology/GeologyOverview/3/ENZ-Resources/Standard/1/en |roja-arşîvê=2009-07-15 |url-status=dead}}</ref> Parçeyê parzemînî ya [[Gondwana|Gondwanayê]] ku Awistralya û Zelandaya Nû di nav xwe de girtibû, di dawiya serdema Kretaseyê de (berê 95–90 milyon salan) ji beşa mayî ya Gondwanayê dabeş bûye. Her çend dibe ku tenê deryayên kêmkûr Zelandiya û Awistralya li bakur ji hev dabeş kiribe jî, berê 75 milyon salan, Zelandiya bi giranî ji Awistralya û [[Antarktîka|Antarktîkayê]] dabeş bibû. Paşê, Deryaya Tasmanê û beşek ji Zelandiyayê bi Awistralyayê re bûn yek û plaqeya Awistralyayê pêk anîne (berî 40 milyon salan) û sinorê plaqeyeke nû di navbera plaqeya Awistralyayê û plaqeya Pasîfîkê de çêbûye. Piraniya giravên Okyanûsa Pasîfîkê giravên bilind (giravên volkanîk) in ku wekê girava Easterê, Samoaya Amerîkî û [[Fîcî|Fîjiyê]] têne zanîn ku xwediyê bilindeyên heta 1300 metreyî ne û rasterast ji peravê bilind bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/fiji/ |sernav=Fiji - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210827055140/https://www.cia.gov/the |roja-arşîvê=2021-08-27 |url-status=dead}}</ref> Giravên bakurê rojavayê Hawaîî yê bi qasî 7 heta 30 milyon sal berê, wekê volkanên mertalî li ser heman xala germ a volkanîkî pêk hatine; heman xala germ ku çiyayên bin-avî yên Emperor (li bakur) û giravên sereke yên Hawaîîyê (li başûr) jî çêkirine.<ref>{{Cite book |sernav=Clague, D.A. and Dalrymple, G.B. (1989) Tectonics, geochronology, and origin of the Hawaiian-Emperor Chain in Winterer, E.L. et al. (editors) (1989) The Eastern Pacific Ocean and Hawaii, Boulder, Geological Society of America.}}</ref> Çiyayê herî bilind ê Hawaîîyê, Mauna Kea bi qasê 4.205 metre ji asta navîn a deryayê bilind e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hvo.wr.usgs.gov/volcanoes/maunakea/ |sernav=Mauna Kea Volcano, Hawaiʻi |malper=hvo.wr.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |paşnav=HVO, Hawaiian Volcano Observatory |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061021204300/http://hvo.wr.usgs.gov/volcanoes/maunakea/ |roja-arşîvê=2006-10-21 |url-status=dead}}</ref> === Flora === [[Wêne:Countryside Kaikoura, New Zealand.JPG|thumb|Dîmenek ji devereke gundewarê Zelendaya Nû]] Di warê jîngehê de Awistralya welatê herî cihêreng ê Okyanûsyayê ye ku li bakurê rojhilat daristanên baranê yên tropîkal, li başûrê rojhilat, başûrê rojava û rojhilat zincîreyên çiyayan û li navenda Awistralya jî çol hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://environment.gov.au/parks/national-landscapes/index.html |sernav=Parks Australia - Australia's National Landscapes |malper=environment.gov.au |roja-gihiştinê=2026-09-27 |ziman=en |paşnav=Australia |pêşnav=Parks}}</ref> Çol an jî axa nîv-hişk a ku bi gelemperî wekê "outback" hatiye naskirin, beşeke herî mezin a axê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australia |paşnav=Löffler |pêşnav=E. |weşanger=Hutchinson Australia |tarîx=1977 |isbn=978-0-09-130460-7 |cih=Richmond, Vic |paşnav2=Rose |pêşnav2=Arthur James |paşnav3=Warner |pêşnav3=Denis}}</ref> Bilindahiyên peravê û kembereke çîmenzaran a cureya "Brigalow" di navbera perav û çiyayan de cih digirin lê li aliyê hundirîn ê zincîreya çiyayî ya dabeşkar (Great Dividing Range), qadên berfireh ên çîmenzaran hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Seabrook |pêşnav=Leonie |paşnav2=McAlpine |pêşnav2=Clive |paşnav3=Fensham |pêşnav3=Rod |tarîx=2006-11-28 |sernav=Cattle, crops and clearing: Regional drivers of landscape change in the Brigalow Belt, Queensland, Australia, 1840–2004 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0169204606000065 |kovar=Landscape and Urban Planning |cild=78 |hejmar=4 |rr=373–385 |doi=10.1016/j.landurbplan.2005.11.007 |issn=0169-2046}}</ref> Xala herî bakur a peravê rojhilat, nîvgirava pozikê Yorkê ye ku bi daristanên baranê yên tropîkal hatiye nixumandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0705/ |sernav=Northeastern Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0707/ |sernav=Northeastern Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0802/ |sernav=Eastern central Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref> Taybetmendiyên berbiçav ên floraya Awistralyayê adaptasyonên li hember hişkbûn û agir in ku skleromorfî û serotînî di nav de ne. Ev adaptasyon di cureyên ji malbatên mezin û navdar Proteaceae (Banksia), Myrtaceae (Oucalyptus - darên gomê) û Fabaceae (Acacia - wattle) de gelemperî ne. Floraya Fîjî, giravên Solomon, Vanûatû û Kaledonyaya Nû xwedî daristanên hişk ên tropîkal in, bi nebatan tropîkal ku darên palmiyeyê jî di nav de ne, Premna protrusa, Psydrax odorata, Gyrocarpus americanus û Derris trifoliata di nav nebatên herêmê de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tropical rainforest |paşnav=Newman |pêşnav=Arnold |weşanger=Checkmark |tarîx=2002 |isbn=978-0-8160-3973-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/tropicalrainfore00newm_0}}</ref> Erdnîgariya Zelendaya Nû ji kendavên kûr û teng (fjord) ên li başûrê rojava heta peravên tropîkal ên li bakurê dûr diguhere. Girava Başûr bi giranî ji aliyê çiyayên Alpên Başûr ve hatiye dorpêçkirin. Li Girava Başûr 18 bilindeyên ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetir e, hene. Hemî bilindeyên ku bilindahiya wan ji 2.900 metreyan zêdetir e, dikevin nava zincîreya Alpên Başûr. Ev zincîre wekê stûna piştê ya Girava Başûr hatiye hesibandin û bilindeya herî bilind ê zincîreyê jî Aoraki/Mount Cook e ku bilindahiya wê digihîje 3.754 metreyan. Her çend bi gelemperî pir bi hêz nebin jî erdhej li wir gelemperî ne û salane bi navînî 3.000 erdhej çêdibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Heinemann New Zealand atlas |weşanger=Heinemann Reed |tarîx=1990 |isbn=978-0-7900-0187-6 |çap=Reprint |cih=Birkenhead, Auckland |paşnavê-edîtor=MacKenzie |pêşnavê-edîtor=D. W.}}</ref> Cûrbecûriyeke mezin a darên xwemalî heye ku xwe li gorî hemî mîkroklîmayên cihêreng ên Zelendaya Nû guncandine.<ref>{{Cite book |sernav=NZPCN (2006). New Zealand indigenous vascular plant checklist. ISBN 0-473-11306-6. Written by Peter de Lange, John W.D. Sawyer, and J.R. Rolfe.}}</ref> Ji ber ku tê texmînkirin toz kirina wê yê xwezayî nemaye û winda bûye, li Hawaîîyê pêwîst e ku riwekeke xwemalî ya bi navê ''Brighamia'' niha bi destan were toz kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www3.ctahr.hawaii.edu/hawnprop/plants/bri-insi.htm |sernav=Brighamia insignis (Alula) |malper=www3.ctahr.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-28}}</ref> Du cureyên Brighamiaya bi navê B. rockii û B. insignis di xwezayê de bi qasê 120 şitilên takekesî têne nûnertîkirin. Ji bo misogerkirina çêbûna tovên van nebatan, biyolog bi karanîna werîsan ji zinarên bilindahiya wan digihîje 910 metreyan dadikevin xwarê da ku tozên kulîlkan (polen) bi firçeyekê bidin ser stîgmayên wan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Forgotten Pollinators |paşnav=Buchmann |pêşnav=Stephen L. |weşanger=Island Press |tarîx=2012-06-22 |isbn=978-1-59726-908-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=YWTZs5fSqb8C&pg=PA133 |paşnav2=Nabhan |pêşnav2=Gary Paul}}</ref> Rûbera daristanên seretayî ya li Okyanûsyayê di navbera salên 1990 û 2000an de salane bi rêjeya 17.000 hektaran, di navbera salên 2000 û 2015an de salane bi rêjeya 25.600 hektaran û di navbera salên 2015 û 2025an de jî salane bi rêjeya 20.200 hektaran kêm bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en}}</ref> === Fauna === [[Wêne:Norfolk Robin (Petroica multicolor) in the Norfolk Island.jpg|thumb|Dîmenek ji çûka robîna Pasîfîkê ku li giravên başûrê rojavayê Pasîfîkê dijî]] Çûka Şahmasîgirê Pasîfîkê li giravên Pasîfîkê tê dîtin, her weha bilbilê ziksorik,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BirdLife International (BirdLife International) |tarîx=2016-10-01 |sernav=IUCN Red List of Threatened Species: Pycnonotus cafer |url=https://www.iucnredlist.org/species/22712695/94343459 |kovar=IUCN Red List of Threatened Species}}</ref> reşîleka polînezyayî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A field guide to the birds of Hawaii and the tropical Pacific |url=https://archive.org/details/fieldguidetobird0000prat |paşnav=Pratt |pêşnav=H. Douglas |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1987 |isbn=978-0-691-25776-1 |cih=Princeton, N.J |paşnav2=Bruner |pêşnav2=Phillip L. |paşnav3=Berrett |pêşnav3=Delwyn G.}}</ref> başokê qehweyî,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.birdsinbackyards.net/species/Accipiter-fasciatus |sernav=Brown Goshawk {{!}} BIRDS in BACKYARDS |malper=www.birdsinbackyards.net |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en}}</ref> pelistanga Pasîfîkê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Swallows & martins |paşnav=Angela K. Turner |weşanger=Houghton Mifflin |tarîx=1989 |isbn=978-0-395-51174-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/swallowsmartinsi00turn}}</ref> û kardînala mîzomela û cûreyên din ên çûk û teyran hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=IUCN |tarîx=2016-10-01 |sernav=Myzomela cardinalis: BirdLife International: The IUCN Red List of Threatened Species 2017: e.T22703868A118657750 |url=https://www.iucnredlist.org/species/22703868/118657750 |kovar=iucnredlist.org |ziman=en |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T22703868A118657750.en}}</ref> Di nav wan çûkên ku li Pitcairnê zêde dibin de, ternê perî (fairy tern), nodiyê asayî (common noddy) û çûkê tropîk ê dûv-sor (red-tailed tropicbird) hene. Bilbilê qamîşê ya Pitcairnê ku cureyeke taybet a girava Pitcairnê ye, di sala 2008an de li lîsteya cureyên di bin xetereya tunebûnê de hatiye zêdekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BirdLife International (BirdLife International) |tarîx=2016-10-01 |sernav=IUCN Red List of Threatened Species: Acrocephalus vaughani |url=https://www.iucnredlist.org/species/22714832/94429444 |kovar=IUCN Red List of Threatened Species}}</ref> Qireqa Hawaîîyê cureyekî resen ê Hawaîîyê ye ku ji sala 2002an vir ve li xwezayê nemaye û nifşê wê li wir qediya ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://nationalzoo.si.edu/publications/zoogoer/1995/1/hawaiisforestbirds.cfm |sernav=Hawaii's Forest Birds Sing the Blues - National Zoo{{!}} FONZ |malper=nationalzoo.si.edu |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070318100849/http://nationalzoo.si.edu/publications/zoogoer/1995/1/hawaiisforestbirds.cfm |roja-arşîvê=2007-03-18 |url-status=dead}}</ref> Marê darê yê qehweyî (brown tree snake) li peravên bakur û rojhilatê Awistralyayê, Papua Gîneya Nû, Guam û giravên Solomonê cureyekî resen e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.invasivespeciesinfo.gov/species-type |sernav=What are Species Profiles? {{!}} National Invasive Species Information Center |malper=www.invasivespeciesinfo.gov |roja-gihiştinê=2026-09-28}}</ref> Çûkên bihuştê, çûkên hingivxwar (honeyeaters), darhilkişên Awistralyayê (Australasian treecreeper), robinên Awistralyayê (Australasian robin), çûka şahmasîgir (kingfishers), çûkên qesab (butcherbirds) û çûkên hêlînçêker (bowerbirds) cureyên resen ên Awistralya, Gîneya Nû û giravên nêzîkê wan in.<ref>{{Cite book |sernav=Christidis, L., Boles, W., 2008. Systematics and Taxonomy of Australian birds, Co}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Steadman. 2006. Extinction & biogeography of tropical Pacific birds}}</ref> Taybetmendiyeke bêhempa ya faunaya Awistralyayê, hejmara kêm a şîrderên placentayî yên xwemalî û serdestiya marsupialan e ku komeke şîrderan têjikên xwe di kîsekî de mezin dikin ku di nav wan de makropod, possum û dasyuromorf hene. Çûkên bi deng ên Awistralyayê ku wekê çûkên stranbêj an jî çûkên rûniştî jî têne zanîn, di nav wan de çûkê darikan, koma qijikan, çûkên niqûlşûjin, qiraşek, pardalot û çûkên lîrê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldbirdnames.org/bow/rollers/ |sernav=Rollers, ground rollers, kingfishers – IOC World Bird List |malper=www.worldbirdnames.org |roja-gihiştinê=2026-09-28}}</ref> Cureyên sereke yên çûkan li welêt ev in: qireka awistralyayî, qelareşka awistralyayî, kurrawonga rengdubeş (pied currawong), kevokên kulavkdar û kûkaburraya bikenok in.<ref>{{Cite book |sernav=Egerton, L. ed. 2005. Encyclopedia of Australian wildlife. Reader's Digest}}</ref> Koala, emu, platîpus û kangurû ajalên neteweyî yên Awistralyayê ne<ref>{{Jêder-malper |url=http://dfat.gov.au/about-australia/land-its-people/Pages/australias-national-symbols.aspx |sernav=Australia's National Symbols |malper=dfat.gov.au |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en-us}}</ref> û şeytanê Tazmanyayê jî yek ji heywanên navdar ên welêt e.<ref>{{Cite web |url=http://www.tassiedevil.com.au/tasdevil.nsf/downloads/D595436FECB69A66CA2576ED0083D3F6/$file/DevilNews_June_2008.pdf |sernav=Welcome |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110217185140/http://www.tassiedevil.com.au/tasdevil.nsf/downloads/D595436FECB69A66CA2576ED0083D3F6/$file/DevilNews_June_2008.pdf |roja-gihiştinê=2026-09-28 |roja-arşîvê=2011-02-17 |url-status=dead}}</ref> Goanna keskemareke nêçîrvan e ku cûreyeke xwemalî ya parzemîna Awistralyayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australia's dangerous Creatures: Understand. Identify. Avoid. Survive |paşnav=Underhill |pêşnav=David |weşanger=Reader's Digest |tarîx=1990 |isbn=978-0-86438-018-0 |çap=First Edition, Second Revise |cih=Sydney}}</ref> Çûkên Zelanda Nû veguherîbûn avîfaûneyekê ku hejmareke mezin ji cureyên endemîk di nav xwe de digirt. Wekê arşîpelageke giravî, Zelanda Nû cûrbecûr çûkan kom kiriye û dema ku kaptan James Cook di salên 1770an de gihîşt wir, wî dîtiye ku dengê çûkan gelek bilind û zêde ye. Ev tevlêhevbûn cureyên bi biyolojiya neasayî vedihewîne ku di nav de teyrê kākāpōyê heye ku tekane tûtî ya bêfirîn e ku cureyeke şevînî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trewick |pêşnav=Steven A. |paşnav2=Gibb |pêşnav2=Gillian C. |tarîx=2010-04-01 |sernav=Vicars, tramps and assembly of the New Zealand avifauna: a review of molecular phylogenetic evidence |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1474-919X.2010.01018.x |kovar=Ibis |ziman=en |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |cild=152 |hejmar=2 |rr=226–253 |doi=10.1111/j.1474-919X.2010.01018.x |issn=1474-919X}}</ref> Di heman demê de gelek cureyên çûkan hene ku dişibin cûreyên deverên bejahî yên cîran.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.australasianscience.com.au/article/issue-september-2011/vicars-vagrants.html |sernav=Vicars & Vagrants {{!}} Australasian Science Magazine |malper=www.australasianscience.com.au |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221114035634/https://www.australasianscience.com.au/article/issue-september-2011/vicars-vagrants.html |roja-arşîvê=2022-11-14 |url-status=dead}}</ref> Çend cureyên çûkan ên ku li Zelanda Nû naskirîtir û cihêreng in, kiwi, kea, takahē, kākāpō, mohua, tūî û bellbird in. Tûatara reptilek çûkeke navdar e ku li Zelandaya Nû cûreyeke endemîk e. Awistralya, Zelandaya Nû, Gîneya Nû, Wallacea û giravên Okyanûsa Pasîfîk bi hev re xwediyê ji %42ê cureyên tûtî yên cîhanê ne ku tevê nîvê hemî tûtî yên di bin xetereya krîtîk de ne ku gelek ji wan li herêmê endemîk in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olah |pêşnav=George |paşnav2=Theuerkauf |pêşnav2=Jörn |paşnav3=Legault |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Gula |pêşnav4=Roman |paşnav5=Stein |pêşnav5=John |paşnav6=Butchart |pêşnav6=Stuart |paşnav7=O’Brien |pêşnav7=Mark |paşnav8=Heinsohn |pêşnav8=Robert |tarîx=2018-01-02 |sernav=Parrots of Oceania – a comparative study of extinction risk |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/01584197.2017.1410066 |kovar=Emu - Austral Ornithology |weşanger=Taylor & Francis |cild=118 |hejmar=1 |rr=94–112 |doi=10.1080/01584197.2017.1410066 |issn=0158-4197}}</ref> === Avhewa === Giravên Pasîfîkê xwedî avhewayeke daristanên barana tropîkal û savanayên tropîkal e. Ev avhewa li pasîfîka tropîkal û subtropîkal, Osîlasyona Başûr a El Nino (ENSO) bandorê li şert û mercên hewayê kiriye.<ref>{{Cite web |url=http://www.cpc.ncep.noaa.gov/products/analysis_monitoring/lanina/enso_evolution-status-fcsts-web.pdf |sernav=ENSO: Recent Evolution, Current Status and Predictions}}</ref> Li Pasîfîka Rojava ya tropîkal, mûson û demsala şil a bi wê re di mehên havînê de bi bayên hişk ên zivistanê re berevajî ne ku ji bejahiya Asyayê li ser okyanûsê difirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?p=1&query=monsoon&submit=Search |sernav=AMS Glossary |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-10-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080322122025/http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?p=1&query=monsoon&submit=Search |roja-arşîvê=2008-03-22 |url-status=bot: unknown}}</ref> Meha mijdar tenê ew meh e ku hemî hewzên sîklonên tropîkal tê de çalak in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aoml.noaa.gov/hrd-faq/ |sernav=Hurricane FAQ - NOAA/AOML |malper=NOAA's Atlantic Oceanographic and Meteorological Laboratory |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-US}}</ref> Her çend li quncikên peravên başûr avhewayeke nerm heye ku wekê avhewaya okyanûsî û ya subtropîkal a şil li peravên rojhilat û avhewaya Deryaya Navîn li rojava tê zanîn, li başûrê rojavayê herêmê, li ser axa Awistralyayê, avhewa bi piranî avhewayeke çolî ye an jî nîvhişk e. Beşên bakurê welat xwediyê avhewayeke tropîkal in.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bom.gov.au/lam/climate/levelthree/ausclim/ausclim.html |sernav=BOM – Climate of Australia |malper=webarchive.nla.gov.au |roja-gihiştinê=2026-10-04 |urlya-arşîvê=https://webarchive.nla.gov.au/awa/20090317054300/http://pandora.nla.gov.au/pan/96122/20090317-1643/www.bom.gov.au/lam/climate/levelthree/ausclim/ausclim.html |roja-arşîvê=2009-03-17 |url-status=bot: unknown}}</ref> Li deverên bilind ên nêzîkî peravên rojhilat, li eyaletên wekê Viktorya, New South Wales, Tazmanya û li Herêma Paytexta Awistralyayê di mehên zivistanên salê de çend caran berf dibare.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climates and weather explained |paşnav=Linacre |pêşnav=Edward |weşanger=Routledge |tarîx=1997 |isbn=978-0-415-12519-2 |cih=London ; New York |paşnav2=Geerts |pêşnav2=Bart}}</ref> Piraniya herêmên Zelandaya Nû dikevin nava zona (qad) avhewaya nerm a deryayî (li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen: Cfb) ku bi çar demsalên zelal û cûda hatine naskirin. Şert û mercên avhewayê diguherin ku ji rewşa pir şil û baranbar li Perava Rojava ya Girava Başûr bigire heya rewşa hema hema nîvhişk li Central Otago û ya nîvtropîkal li Northlandê diguhere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/natural-environment/page-3 |sernav=Climate {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://niwa.co.nz/climate-and-weather/mean-monthly-rainfall-mm |sernav=Mean monthly rainfall (mm) {{!}} Earth Sciences New Zealand {{!}} NIWA |malper=niwa.co.nz |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref> Li Girava Başûr û li deverên bilind ên Girava Bakurê Zelandaya Nû berf dibare. Li Girava Bakur, barîna berfê li asta deryayê gelek kêm û ku hinek caran berf dibare bibare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/australiaandthepacific/newzealand/8701481/Once-in-a-lifetime-snow-storm-hits-New-Zealand.html |sernav='Once in a lifetime' snow storm hits New Zealand {{!}} Ghostarchive |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-10-04 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/GGBw7 |roja-arşîvê=2022-01-09 |url-status=bot: unknown}}</ref> Her çend Hawaîî li herêma tropîkal be jî, li gorî pozîsyona xwe ya erdnîgarî û bilindahiya xwe ya ji asta deryayê li deverê gelek cureyên cûda yên avhewayê têne dîtin. Wek mînak li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen, girava Hawaîî li ser rûbereke bi qasê 10.430 km² ku rûberekî biçûk e, malavaniya 4an ji wan 5 komên avhewayê yên sereke dike ku di nav de avhewayên tropîkal, hişk (arid), nerm û avhewaya cemserî hene. Giravên Hawaîîyê piraniya barîna xwe di mehên zivistanê de (ji meha cotmehê heta nîsanê) werdigirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lovebigisland.com/hawaii-blog/climate-zones-big-island/ |sernav=Big Island Climate Zones: The Real Count Is 8 of 13 |malper=Love Big Island |tarîx=2026-08-18 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-US}}</ref> Hinek giravên li bakurê rojavayê, wekê Guam, di demsala baranê de rastê bahozan tên.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.publicaffairs.noaa.gov/releases2000/apr00/noaa00r235.html |sernav=National Weather Service Dedicated Forecast Office in Typhoon Alley |malper=www.publicaffairs.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref> Bilindtirîn germahiya ku li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin, li Oodnadatta ya Awistralyaya Başûr di 2ê çileya sala 1960an de û li Onslow ya Awistralyaya Rojava di 13ê çileya sala 2022an de pêk hatiye ku li her du cihan germahî gihîştiye 50,7 °C.<ref>{{Cite web |url=http://www.bom.gov.au/cgi-bin/climate/extremes/daily_extremes.cgi?period=%2Fcgi-bin%2Fclimate%2Fextremes%2Fdaily_extremes.cgi&climtab=tmax_high&area=aus&year=2013&mon=1&day=11 |sernav=Official records for Australia in January |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150923215953/http://www.bom.gov.au/cgi-bin/climate/extremes/daily_extremes.cgi?period=%2Fcgi-bin%2Fclimate%2Fextremes%2Fdaily_extremes.cgi&climtab=tmax_high&area=aus&year=2013&mon=1&day=11 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |roja-arşîvê=2015-09-23 |url-status=bot: unknown}}</ref> Kêmtirîn germahiya ku heta niha li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin −25,6 °C bû ku di sala 1903an de li Ranfurly ya herêma Otago hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=NZ's temperature record hits new low - minus 25.6degC - National - NZ Herald News |url=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10737901 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |xebat=The New Zealand Herald}}</ref> Di heman demê de germahiyeke nizm a din jî bi asta −21,6 °C di sala 1995an de li Ophir a nêzîkê heman derê hatiye tomarkirin. Pohnpei, ku girêdayî Giravên Senyavin ên li Mîkronezyayê ye, cihê niştecîbûna herî şil (bi baran) ê Okyanûsyayê û yek ji cihên herî şil ên cîhanê ye ku li hinek deverên çiyayî, asta barîna salane derbasî 7.600 mm baran dibare.<ref>{{Cite web |url=http://www.weriguam.org/docs/reports/100.pdf |sernav=Rainfall Climatology for Pohnpei Islands, Federated States of Micronesia (PDF). Archived from the original (PDF) on 4 March 2016. Retrieved 21 July 2017. |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160304035749/http://www.weriguam.org/docs/reports/100.pdf |roja-gihiştinê=4 October 2026 |roja-arşîvê=4 March 2016 |url-status=bot: unknown}}</ref> Big Bog a li girava Maûî cihê herî şil e û li wir salane bi navînî 10.271 mm baran dibare.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Longman |pêşnav=Ryan J. |paşnav2=Giambelluca |pêşnav2=Thomas W. |paşnav3=Nullet |pêşnav3=Michael A. |paşnav4=Loope |pêşnav4=Lloyd L. |sernav=Climatology of Haleakalā |url=https://scholarspace.manoa.hawaii.edu/items/fc29669a-f539-4199-a2c6-de63887c0073 |ziman=en|kovar=scholarspace.manoa}}</ref> {{Gallery |title= Dabeşkirina keşûhewayê ya Köppen ji bo herêmên hilbijartî yên li Okyanûsyayê |width=220 |height=200 |align=center |Wêne:Australia Köppen.svg|Awistralya |Wêne:Hawaii Köppen.png|Hawaîî |Wêne:New Zealand Köppen.png|Zelandaya Nû |Wêne:New Guinea map of Köppen climate classification.svg|Papûa Gîneya Nû |Wêne:Oceania map of Köppen climate classification.svg|Awistralasya û giravên cîran}} == Polîtîka == === Awistralya === Awistralya monarşiyeke destûrî ya parlamenterî û federal e ku qiralî Keyaniya Yekbûyî li welat wekê qiralê Awistralyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.australiangeographic.com.au/history-culture/2010/08/how-australias-parliament-works/ |sernav=How Australia's parliament works |malper=Australian Geographic |tarîx=2010-08-11 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-US |paşnav=Staff |pêşnav=A. G.}}</ref> Rola qiral ji pozîsyona wî yê wekê monarşê welatên din ên Commonwealthê cuda ye. Nûnerê qiral li Awistralyayê di asta federal de parêzgerê giştî ye û di asta eyaletan de jî parêzgerên eyaletan e ku ew li gorî kevneşopiyê li ser bingeha şîreta wezîrên wî tevdigerin.<ref>{{Cite book |sernav=Davison, Hirst & Macintyre 1998, pp. 287–8}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gg.gov.au/governorgeneral/category.php?id=2 |sernav=Governor General of Australia ~ Governor-General's Role |malper=www.gg.gov.au |roja-gihiştinê=2026-10-04 |paşnav=Governor General of Australia}}</ref> Du komên siyasî yên sereke hene ku bi gelemperî hem li ser asta federal û hem jî li ser asta eyaletan hikûmetê ava dikin ku ev Partiya Karker a Awistralyayê û "Koalîsyon" ku ev yek komeke fermî ya Partiya Lîberal û hevkarê wê yê biçûktir e û Partiya Neteweyî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/news/elections/ |sernav=Elections |malper=www.abc.net.au |tarîx=2026-10-02 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-AU}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/news/elections/ |sernav=Elections |malper=www.abc.net.au |tarîx=2026-10-02 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-AU}}</ref> Di çanda siyasî ya Awistralyayê de, koalîsyon wekê hêzeke navendî ya rast û Partiya Karker jî wekê hêzeke navendî ya çep tê dîtin.<ref>{{Cite book |sernav=Fenna, Alan; Robbins, Jane; Summers, John (2013). Government Politics in Australia. London: Pearson Higher Education AU. p. 139. ISBN 978-1-4860-0138-5.}}</ref> Hêza parastina Awistralyayê, bi ferqeke mezin, hêza herî mezin ê leşkerî ya li Okyanûsyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.defence.gov.au/budget/05-06/dar/index.htm |sernav=Defence Annual Report 2005-06 |malper=www.defence.gov.au |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en |paşnav=c=AU;o=Australian Government;ou=Department of Defence;ou=Directorate of Statutory Reporting and Accountability}}</ref> === Zelandaya Nû === Her çiqas destûra Zelandaya Nû ne di belgeyeke yekbûyî de hatibe nivîsandin jî, Zelandaya Nû monarşiyeke destûrî ya bi demokrasiya parlementerî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gg.govt.nz/role/constofnz.htm |sernav=The Governor-General of New Zealand - Constitution of New Zealand |malper=www.gg.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://economist.com/countries/NewZealand/profile.cfm?folder=Profile-Political%20Forces |sernav=Economist.com {{!}} Country Briefings: New Zealand |malper=economist.com |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref> Qiralî Keyaniya Yekbûyî qiralê Zelandayê ye û serokê dewletê ye. Li welat parêzgerê giştî nûnerê qiral e ku ev parêzger li ser pêşniyara serokwezîr ji aliyê qiral ve têne erkdar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gg.govt.nz/office-governor-general |sernav=The Office of the Governor-General {{!}} The Governor-General of New Zealand |malper=gg.govt.nz |tarîx=2017-02-27 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref> Parlementoya Zelandaya Nû xwediyê desthilata qanûndanînê ye û ji qiral û meclîsa nûneran pêk tê. Divê hilbijartineke giştî ya parlementeriyê herî dereng sê sal piştî hilbijartina berê were lidarxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://fsi.fundforpeace.org/rankings-2016 |sernav=The Fragile States Index 2016 {{!}} The Fund for Peace |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-10-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170204213240/http://fsi.fundforpeace.org/rankings-2016 |roja-arşîvê=2017-02-04 |url-status=dead}}</ref> Zelandaya Nû wekê yek ji dewletên herî bi îstiqrar û xwedî rêveberiyeke baş a cîhanê hatiye naskirin ku xwedî zelaliya bilind a hikûmetê ye ku di nav welatên herî kêm gendelî lê tê dîtin de cih girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://fsi.fundforpeace.org/rankings-2016 |sernav=The Fragile States Index 2016 {{!}} The Fund for Peace |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-10-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170204213240/http://fsi.fundforpeace.org/rankings-2016 |roja-arşîvê=2017-02-04 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eiu.com/n/ |sernav=Global Insights & Market Intelligence |malper=Economist Intelligence Unit |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-GB}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.transparency.org/cpi2015 |sernav=Transparency International - The Global Anti-Corruption Coalition |malper=www.transparency.org |roja-gihiştinê=2026-10-04 |paşnav=e.V. |pêşnav=Transparency International}}</ref> === Giravên Pasîfîkê === Di siyaseta Samoayê de serokwezîrê Samoayê serokê hikûmetê ye. Destûra sala 1960î ku piştê bidestxistina serxwebûna ji Zelandaya Nû di sala 1962an de bi awayekê fermî kete meriyetê ku li ser bingeha şêwaza brîtanî ya demokrasiya parlementerî hatiye avakirin, lê di heman demê de jî bi awayekê hatiye guhertin ku li gorî kevneşopiyên Samoayê be. Hikûmeta neteweyî (malo) bi giştî kontrola meclîsa qanûndanînê dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1842.htm |sernav=Samoa |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref> Siyaseta Tongayê di çarçoveya monarşiyeke destûrî de dimeşe ku tê de qiralê Tongayê serokê dewletê ye. Fîjî xwediyê pergaleke pirpartî ye ku tê de serokwezîrê Fîjîyê serokatiya hikûmetê dike. Desthilata cîbicîkar ji aliyê hikûmetê ve tê meşandin. Desthilata qanûndanînê jî hem di destê hikûmetê û hem jî di destê Parlamentoya Fîjîyê de ye. Serokê dewleta Fîjîyê, serokkomar e. Di siyaseta Papua Gîneya Nû de, serokwezîr serokê hikûmetê ye û serokê dewletê jî qiralê Keyaniya Yekbûyî ye ku nûnertiya qiral parêzgarê giştî ye. Li Kîrîbatiyê ku xwediyê sîstemeke parlementerî ye, serokê Kîrîbatiyê hem serokê dewletê ye û hem jî serokê hikûmetê ye û welat xwediyê pergaleke pirpartî ye. Kaledonyaya Nû wekê beşeke neqetandî ya komara Fransayê dimîne ku welatiyên Kaledonyaya Nû welatiyên Fransayê ne. Di heman demê de Kaledonyaya Nû du nûneran dişîne Meclîsa Neteweyî ya Fransayê û du senatoran jî dişîne Senatoya Fransayê. Partiya Demokrat li Hawaîîyê serdest e. Wekê ku di destûra bingehîn a Hawaîîyê de hatiye diyarkirin, sê şaxên hikûmetê hene ku di nav de cîbicîkar, qanûndanîn û dadwerî hene. Di heman demê de parêzger ji aliyê tevahiya eyaletê ve tê hilbijartin. === Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê === {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! '''Cih''' ! '''Welat''' ! '''Serbajar-Paytext''' ! width="80" | '''Rûerd <br /> (km²)''' ! width="80" | '''Gelhe <br />(sala 2002)''' ! '''Berbelavî <br /> pro km²''' |- | [[Wêne:LocationAU.svg|80px]] | align="left" | {{AUS}} <!-- Awistraliya --> | [[Canberra]] | align="right"| 7.686.850 | align="right"| 19.546.792 | align="right"| 2,5 |- | [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Giravên Cook --> | [[Avarua]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[Wêne:LocationFiji.png|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fîjî --> | [[Suva]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kirîbatî --> | [[Tarawa ya başûr]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Giravên Marşal --> | [[Majuro]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mîkronezya --> | [[Palikir]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Naûrû --> | [[Yaren (Distrikt)|Yaren]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Zêlanda Nû --> | [[Wellington]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[Wêne:LocationPalau.png|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Melekeok (bajar)|Melekeok]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua Gîneya Nû --> | [[Port Moresby]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Giravên Salomon --> | [[Honiara]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Apia]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Nuku'alofa]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tûvalû --> | [[Funafuti]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanûatû --> | [[Port Vila]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} === Herêmên ne serbixwe === {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! Welat ! Serbajar ! Rûerd <br /> (km²) ! width="80" | Gelhe <br />(sala 2002) ! width="80" | Berbelavî <br /> pro km² <!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye |- | align="left" | {{US-HI}} (DYA) | [[Honolulu]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 --> |- | align="left" | {{ASM}} <!-- Samoaya Amerîkanî --> (DYA) | [[Pago Pago]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | align="left" | {{GUM}} <!-- Guam --> (DYA) | [[Hagåtña]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | align="left" | {{MNP}} <!-- Bakurê Marianan --> (DYA) | [[Saipan]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --> (Zê.Nû.) | [[Fakaofo]] (Fale) | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | align="left" | {{PYF}} <!-- Polînezyaya Fransî --> (Fr.) | [[Papeete]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis û Futuna --> (Fr.) | [[Mata-Utu]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- | align="left" | {{NFK}} <!-- Giravên Norfolk --> (Aws.) | [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 <!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye |- | align="left" | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi) | [[Hanga Roa]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 --> |- | align="left" | {{NCL}} <!-- Kaledonyaya Nû --> (Fr.) | [[Nouméa]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --> (Zê.Nû.) | [[Alofi (Niue)|Alofi]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | align="left" | {{PCN}} <!-- Giravên Pitcairn --> (Brîtanya) | [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |} <!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---> === Herêmên girêdayî dewletên derveyê Okyanûsyayê === * {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê) * {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye) * {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê) * {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya) * {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA) == Aborî == === Awistralasya === [[Wêne:Skylines of Sydney CBD seen from North Sydney, August 2022, 02 (cropped 2).jpg|thumb|Dîmenek ji Sîdneyê yek ji navendên darayî yên herêmê ye]] Awistralyayê mezintirîn û serdesttirîn aboriya herêmê ye û yek ji mezintirîn aboriya cîhanê ye. Awistralya û Zelandaya Nû tenê welatên serbixwe yên pir pêşketî ne li herêmê ye. Kaledonyaya Nû, Hawaîî û Polînezyaya Fransî jî pir pêşketî ne lê ne dewletên serwer in. GDPya serê kesî yê Awistralyayê ji aliyê hêza kirînê ve ji ya Keyaniya Yekbûyî, Kanada, Almanya û Fransayê bilindtir e. Zelandaya Nû jî yek ji aboriyên herî globalîzekirî yê herêmê ye û bi awayekê zêde bi bazirganiya navneteweyî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theguardian.com/news/datablog/2010/apr/30/credit-ratings-country-fitch-moodys-standard |sernav=Credit ratings: how Fitch, Moody's and S&P rate each country |malper=the Guardian |tarîx=2010-04-30 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en |paşnav=Rogers |pêşnav=Simon}}</ref> Borsaya Awistralyayê ku li bajarê Sîdneyê ye mezintirîn borsaya pişk û paran a li Awistralya û Pasîfîka Başûr e. Di sala 2012an de, Awistralya li gorî berhema navxweyî ya giştî ya nomînal, 12em mezintirîn aboriya neteweyî bû û li gorî berhema navxweyî ya giştî ku li gorî parîteya hêza kirînê hatiye sererastkirin jî, 19em mezintirîn aborî ya cîhanê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rba.gov.au/publications/smp/2013/nov/html/index.html |sernav=Statement on Monetary Policy-November 2013 |malper=www.rba.gov.au |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en |paşnav=corporateName=Reserve Bank of Australia}}</ref> [[Wêne:Night view of the lit city of Auckland from Northcote Point, Auckland - 0365.jpg|thumb|Dîmenek ji navçeya karsaziyê ya navendî ya Aucklandê ku di sala 2006an de hatiye wergirtin]] Li gorî lêkolîna Mercer a li ser kalîteya jiyanê, Sîdney di warê kalîteya jiyanê de li cîhanê di rêza dehem de cih girtiye û bi vê awayê dibe yek ji bajarên herî guncaw ê ji bo jiyanê.<ref>{{Cite web |url=http://www.mercer.com.au/newsroom/mercer-2014-quality-of-living-index.html |sernav=2014 Quality of Living Index |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140821050133/http://www.mercer.com.au/newsroom/mercer-2014-quality-of-living-index.html |roja-gihiştinê=2026-10-04 |roja-arşîvê=2014-08-21 |url-status=bot: unknown}}</ref> Ew ji aliyê GaWC ve wekê bajêr wekê "bajarê alfa ya Cîhanê" hatiye naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2010t.html |sernav=GaWC - The World According to GaWC 2010 |malper=www.lboro.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-10-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201201125203/https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2010t.html |roja-arşîvê=2020-12-01 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.mori-m-foundation.or.jp/english/research/project/6/pdf/GPCI2010_English.pdf |sernav=Global Power City Index 2010 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201020150104/http://www.mori-m-foundation.or.jp/english/research/project/6/pdf/GPCI2010_English.pdf |roja-gihiştinê=2026-10-04 |roja-arşîvê=2020-10-20 |url-status=dead}}</ref> Bajarê Melbourneyê jî ji bo jiyanê di lîsteya bajarên herî guncaw ên cîhanê de, di rêzeke bilind de cih girtiye û li herêma Asya-Pasîfîkê de navendeke darayî ya pêşeng e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kearney.com/about/locations/anz |sernav=Southeast Europe |malper=Kearney |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref> Piraniya xelkê Awistralyayê di sektorên tenduristî, firotina bi hûrgilî û perwerdeyê de kar dikin.<ref>{{Cite web |url=http://profile.id.com.au/australia/industries?BMID=50 |sernav=Industry sector of employment {{!}} Australia {{!}} Community profile |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170916114311/http://profile.id.com.au/australia/industries?BMID=50 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |roja-arşîvê=2017-09-16 |url-status=bot: unknown}}</ref> Awistralya di warê hilberîna pîşesaziyê de li herêmê xwediyê pêgeha herî mezin e ku otomobîl, alavên elektrîkê, makîne û cil û bergên lixwe kirinê hildiberîne. === Zelandaya Nû === Aboriya Zelandaya Nû, li gorî pîvana hilberîna navxweyî ya giştî (GDP) ya nomînal, di rêza 53yem a cîhanê de ye û li gorî pîvana wekheviya hêza kirînê (PPP) jî di rêza 68em de cih digire. Auckland ku hêzeke mezin a aborî û çandî ya nîvkada başûr e, ji aliyê "tora lêkolîn a globalbûn û bajarîbûna cîhanê" ve wekê bajarekî cîhanî ya asta "beta+" hatiye diyarkirin. Auckland û Wellington pir caran di nav bajarên herî guncaw ên jiyan a cîhanê de cih digirin; bi taybetî Auckland, li gorî "rêzbenda cîhanî ya guncawiya jiyanê", di rêza yekem ê cîhanê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.businessinsider.com/mercer-2016-quality-of-living-worldwide-city-rankings-2016-2 |sernav=The 23 cities with the best quality of life in the world |malper=Business Insider |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-US |paşnav=Brinded |pêşnav=Lianna}}</ref> Zelandaya Nû ji bo nifûsa xwe yê bi qasê 5,2 milyonî xwedî GDPyeke mezin e û çavkaniyên dahatê li seranserê welatê giravên mezin belav bûne. Welat xwedî yek ji aboriyên herî globalîzekirî ye û pir girêdayî bazirganiya navneteweyî ye ku bi giranî bi Awistralya, Kanada, Çîn, Yekîtiya Ewropî, Japon, Sîngapûr, Koreya Başûr û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re karê bazirganiyê dike. Peymana têkiliyên aborî yên nêzîk ên Zelandaya Nû ya sala 1983an ku bi Awistralyayê re hatiye çêkirin tê vê wateyê ku aboriya Zelandaya Nû bi ya Awistralyayê re nêzîk dibe. Di sala 2005an de, Banqeya Cîhanê Zelandaya Nû wekê welatê herî dostane yê karsaziya li cîhanê pênase kiriye.<ref>{{Cite web |url=http://www.nzherald.co.nz/section/story.cfm?c_id=280&objectid=10419011 |sernav=McCarten, Matt (14 January 2007). "Foreign owners muscle in as New Zealand sells off all its assets |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191210225528/http://www.nzherald.co.nz/section/story.cfm?c_id=280&objectid=10419011 |roja-gihiştinê=4 October 2026 |roja-arşîvê=10 December 2019 |url-status=bot: unknown}}</ref> Aboriya welat veguheriye aboriyeke cûrbecûr û heta sala 2008an, geştiyarî bûye yekane hilberînerê herî mezin ê danûstandina biyanî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/economic-history/page-10 |sernav=External diversification after 1966 {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref> Dolarê Zelandaya Nû 10em pereyê herî bazirganî ya li cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/economic-history/page-10 |sernav=External diversification after 1966 {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref> === Giravên Pasîfîkê === [[Wêne:2022 Views from Diamond Head 02.jpg|thumb|Dîmenek ji navenda bajarê Honoluluyê ku Diamond Headê ve tê dîtin]] Piraniya mirovên ku li giravên Pasîfîkê dijîn di sektora xizmetguzariyê de dixebitin ku tê de geştiyarî, perwerde û xizmetguzariyên darayî hene. Bazarên hinardekirin ên herî mezin ên Okyanûsyayê Japon, Çîn, Dewletên Yekbûyî û Koreya Başûr in. Welatên herî piçûk ên Pasîfîkê ji bo hinardekirina kelûpelan û gihîştina hilberên din bi bazirganiya bi Awistralya, Zelandaya Nû û Dewletên Yekbûyî ve girêdayî ne. Rêkeftinên bazirganiyê yên Awistralya û Zelandaya Nû wekê têkiliyên aborî yên nêzîk têne zanîn. Awistralya û Zelandaya Nû, digel welatên din, endamên hevkariya aborî ya Asya-Pasîfîkê (APEC) û endamên bilindeya Asyaya Rojhilat (EAS) in dibe ku di pêşerojê de bibin blokên bazirganiyê, nemaze bloka EASê. Berhema sereke ya herêma Pasîfîkê kopra ango gûzê hindê ye, lê dar, goştê dewaran, rûnê palmiyeyê, kakao, şekir û zencefîl jî bi awayekê berfireh li herêmên tropîkal ên Pasîfîkê têne hilberandin. Her çiqas gelek deverên masîgiriyê ji aliyê welatên din ên mezin ve, bi taybetî Japonê, têne bikaranîn jî masîgirî ji bo gelek neteweyên biçûk ên Pasîfîkê pîşesaziyeke girîng e. Çavkaniyên xwezayî yên wekê sirb, zînk (çînko), nîkel û zêr li Awistralya û Giravên Solomonê têne derxistin. Di nav bazarên sereke yên hinardekirinê yên Okyanûsyayê ev welatên wekê Japon, Çîn, Dewletên Yekbûyî, Hindistan, Koreya Başûr û Yekîtiya Ewropayê hene. [[Wêne:Bora Bora (16542797633).jpg|thumb|Dîmena hewayî ya Bora Bora ji Polîneziya Fransî]] Fîjî ku xwediyê çavkaniyên daristan, maden û masiyan e, yek ji aboriyên herî pêşketî yên giravên Pasîfîkê ye; tevî vê yekê, ew hê jî welatekî di pêşveçûnê de ye û xwediyê sektoreke mezin a çandiniya ji bo dabînkirina pêdiviyên jiyanê ye. Her çend di sala 2001ê de nêzîkî ji %70ê hêza kar di vê sektorê de dixebitîn, çandinî ji %18ê hilberîna navxweyî ya giştî pêk tîne. Hinardekirina şekir û sektora geşbûyî ya tûrîzmê çavkaniyên sereke yên diravên biyanî ne. Pêvajokirina qamîşa şekirê sêyeka çalakiyên pîşesaziyê pêk tîne. Gûzên hindê, zencefîl û kopra jî li welat hilberînên girîng in. Dîroka aboriya Hawaîî yê dikare bi rêya rêzepîşesaziyên serdest were şopandin ku di nav de dara sandalê, nêçîra balînayê, qamîşê şekirê, ananas, sektora leşkerî, tûrîzm û perwerde hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.hawaiihistory.org/index.cfm?fuseaction=ig.page&PageID=287 |sernav=Whaling industry - Hawaii History - Short Stories |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-10-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20111005214600/http://www.hawaiihistory.org/index.cfm?fuseaction=ig.page&PageID=287 |roja-arşîvê=2011-10-05 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.hawaii.gov/data-glossary |sernav=Data and AI Glossary – State Data Office |malper=data.hawaii.gov |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref> Berhemên hinardekirî yên Hawaîî yê xurek û kincan li di nav xwe digirin. Ji ber dûrahiya veguhastinê ya ber bi bazarên guncaw ên wekê Perava Rojava ya beşên sereke yên DYAyê, ev pîşesazî di aboriya Hawaîîyê de roleke biçûk dilîzin. Hinardekirina xurekan a eyaletê qehwe, gûzên makadamyayê, ananas, heywanên kedî, qamîşê şekirê û hingiv in.<ref>{{Cite web |url=http://www.hawaiibeekeepers.org/history.php |sernav=A History of Honey Bees in the Hawaiian Islands |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100908102027/http://www.hawaiibeekeepers.org/history.php |roja-gihiştinê=2026-10-04 |roja-arşîvê=2010-09-08 |url-status=dead}}</ref> Di sala 2015an de, Honolulu di rêzbendiya cîhanî yên asta jiyanê de di asteke bilind de cih girtiye û her wiha wekê duyem bajarê herî ewle yê DYAyê hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mercer.com/en-gb/ |sernav=Marsh {{!}} People and Investments |malper=www.mercer.com |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-GB}}</ref> == Demografî == === Dîn === [[Wêne:Saione.jpg|thumb|Dîmenek ji dêra Anglîkan a Bêguneh a Holy li Amberley, Zelandaya Nû]] Dînê herî berbelav ê li Okyanûsyayê bi rêjeya ji %73 baweriya xiristiyanî ye.<ref>{{Cite web |url=http://wwwgordonconwell.com/netcommunity/CSGCResources/ChristianityinitsGlobalContext.pdf |sernav=Christianity in its Global Context, 1970–2020 Society, Religion, and Mission |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130815184022/http://wwwgordonconwell.com/netcommunity/CSGCResources/ChristianityinitsGlobalContext.pdf |roja-gihiştinê=2026-10-05 |roja-arşîvê=2013-08-15 |url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn |sernav=U.S. Bilateral Relations Fact Sheets |malper=2009-2017.state.gov |roja-gihiştinê=2026-10-05}}</ref> Lêkolîneke sala 2011an diyar kiriye ku li Melanezyayê ji %92,<ref>{{Cite web |url=http://wwwgordonconwell.com/netcommunity/CSGCResources/ChristianityinitsGlobalContext.pdf |sernav=Christianity in its Global Context, 1970–2020 Society, Religion, and Mission |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130815184022/http://wwwgordonconwell.com/netcommunity/CSGCResources/ChristianityinitsGlobalContext.pdf |roja-gihiştinê=2026-10-05 |roja-arşîvê=2013-08-15 |url-status=bot: unknown}}</ref> li Mîkronezyayê ji %93<ref>{{Cite web |url=http://wwwgordonconwell.com/netcommunity/CSGCResources/ChristianityinitsGlobalContext.pdf |sernav=Christianity in its Global Context, 1970–2020 Society, Religion, and Mission |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130815184022/http://wwwgordonconwell.com/netcommunity/CSGCResources/ChristianityinitsGlobalContext.pdf |roja-gihiştinê=2026-10-05 |roja-arşîvê=2013-08-15 |url-status=bot: unknown}}</ref> û li Polînezyayê ji %96ê mirovan xwe wekê xiristiyan dane naskirin.<ref>{{Cite web |url=http://wwwgordonconwell.com/netcommunity/CSGCResources/ChristianityinitsGlobalContext.pdf |sernav=Christianity in its Global Context, 1970–2020 Society, Religion, and Mission |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130815184022/http://wwwgordonconwell.com/netcommunity/CSGCResources/ChristianityinitsGlobalContext.pdf |roja-gihiştinê=2026-10-05 |roja-arşîvê=2013-08-15 |url-status=bot: unknown}}</ref> Dînên kevneşopî bi gelemperî anîmîst in û baweriya bi ruhan ên (bi zimanê Tok Pisin: *masalai*) ku nûnertiya hêzên xwezayî dikin, di nav eşîrên kevneşopî de berbelav e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Messengers of the gods: tribal elders reveal the ancient wisdom of the earth |paşnav=Cowan |pêşnav=James |weşanger=Bell Tower |tarîx=1993 |isbn=978-0-517-58757-7 |çap=1 |cih=New York}}</ref> Di hêjmara sala 2018an de ji %37ê xelkê Zelandaya Nû xwe bi xiristiyaniyê ve girêdayî diyar kirine û ji %48an jî ragihandine ku ti baweriyeke wan tune ye.<ref>{{Cite web |url=https://www.stats.govt.nz/assets/Uploads/2018-Census-totals-by-topic/Download-data/2018-census-totals-by-topic-national-highlights.xlsx |sernav=2018 Census totals by topic national highlights |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200413185957/https://www.stats.govt.nz/assets/Uploads/2018-Census-totals-by-topic/Download-data/2018-census-totals-by-topic-national-highlights.xlsx |roja-gihiştinê=2026-10-05 |roja-arşîvê=2020-04-13 |url-status=bot: unknown}}</ref> Di hêjmara sala 2016an de jî ji %52ê nifûsa Awistralyayê xwe wekê peyrewên cureyekî xiristiyaniyê dane naskirin û ji %30 jî diyar kirine ku "ti baweriyeke wan tune ye".<ref>{{Cite web |url=http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Latestproducts/2071.0Main%20Features902012%E2%80%932013 |sernav=Cultural diversity in Australia |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160425232111/http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Latestproducts/2071.0Main%20Features902012%E2%80%932013 |roja-gihiştinê=2026-10-05 |roja-arşîvê=2016-04-25 |url-status=bot: unknown}}</ref> Di hêjmarên dawî yên Awistralya û Zelandaya Nû de, beşeke mezin a nifûsê diyar dike ku ew girêdayî "ti baweriyeke" nînin (ev kategorî ateîzm, agnostîzm, deîzm û mirovdostiya sekuler di nav xwe de digire). Li Tongayê, jiyana rojane bi awayekî berçav di bin bandora kevneşopiyên polînezîyayî û bi taybetî baweriya xiristiyanî de ye. Mizgefta Ehmediyeyê ya li Giravên Marshallê, li Mîkronezyayê tekane mizgeft e.<ref>{{Cite web |url=http://www.marshallislandsjournal.com/Archive%2010-28-11-page.html |sernav=Mosque soon to open in Uliga |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130813171435/http://www.marshallislandsjournal.com/Archive%2010-28-11-page.html |roja-gihiştinê=2026-10-05 |roja-arşîvê=2013-08-13 |url-status=bot: unknown}}</ref> Mizgeftek din a li Tuvaluyê jî girêdayî heman mezhebê ye. Mala Perestinê ya Bahayiyan li Tiapapata ya Samoayê, yek ji heft navendên sereke yên baweriya bahayiyan e. Hindûîzm li Okyanûsyayê baweriyeke hindikahî ye. Fîjî xwedî rêjeya herî bilind a hindûyên li Okyanûsyayê ye ku ji %29,7 e.<ref>{{Cite web |url=https://www.state.gov/wp-content/uploads/2020/06/FIJI-2019-INTERNATIONAL-RELIGIOUS-FREEDOM-REPORT.pdf |sernav=International Religious Freedom Report}}</ref> Bi hejmarên rasthatî, Awistralya xwedî nifûsa herî mezin a hindûyên li Okyanûsyayê ye ku ji %2,7 ê ji nifûsa welêt pêk aniye.<ref>{{Cite web |url=https://www.abs.gov.au/media-centre/media-releases/2021-census-shows-changes-australias-religious-diversity |sernav=2021 Census shows changes in Australia's religious diversity {{!}} Australian Bureau of Statistics}}</ref> Li Zelandaya Nû, hindû ji %2,65 ji nifûsa welêt pêk aniye.<ref>{{Cite web |url=https://www.stats.govt.nz/assets/Uploads/2018-Census-totals-by-topic/Download-data/2018-census-totals-by-topic-national-highlights.xlsx |sernav=Table 26, 2018 Census Data – Tables}}</ref> Di heman demê de Samoa jî xwedî nifûseke girîng a hindûyan e.<ref>{{Cite web |url=https://www.samoaobserver.ws/category/samoa/21867 |sernav=God is inside, says Hindu}}</ref> Di nav baweriyên din ên herêmê de îslam û bûdîzm hene ku li Awistralya Zelandaya Nû wekê baweriyên kêmneteweyî yên girîng hatine naskirin. Di heman de baweriyên wekê cihûtî, sihîzm û jaînîzm jî li welatên herêmê hene. Sir Isaac Isaacs yekemîn Waliyê Giştî yê Awistralyayê bû ku li Awistralyayê ji dayik bûye û her wiha yekemîn nûnerê desthilatdariya qraliyetê ya cihû yê li Împaratoriya Brîtanî bû.<ref>{{Cite web |url=https://www.nma.gov.au/defining-moments/resources/first-australian-born-governor-general |sernav=First Australian-born governor-genera |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220301202007/https://www.nma.gov.au/defining-moments/resources/first-australian-born-governor-general |roja-gihiştinê=2026-10-05 |roja-arşîvê=2022-03-01 |url-status=bot: unknown}}</ref> Di heman demê de tevgera Prince Philip li derdora gundê Yaohnanen ê li girava başûrî ya Tanna li Vanuatuyê tê şopandin.<ref>{{Cite web |url=https://www.theguardian.com/uk-news/2021/apr/10/prince-philip-south-sea-island-god-duke-of-edinburgh |sernav=Prince Philip: the unlikely but willing Pacific deity {{!}} Prince Philip}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-56713953 |sernav=Prince Philip: The Vanuatu tribes mourning the death of their 'god' |malper=www.bbc.com |tarîx=2021-04-12 |roja-gihiştinê=2026-10-05 |ziman=en-GB}}</ref> === Ziman === Zimanên xwemaliyên Okyanûsyayê di nav sê komên sereke yên erdnîgarî de hatiye dabeşkirin: * Malbata mezin a zimanên awstronezyayî ku zimanên wekê malayî (endonezyayî) û zimanên okyanûsî yên wekê gilbertesî, fîjîyî, maoriyî û hawaiyî tê de cih girtine. * Zimanên aborjînî yên Awistralyayê, di nav de malbata mezin a pama-nyunganê de cih girtiye. * Zimanên papûayî yên li Gîneya Nû û giravên cîran, di nav de malbata mezin a trans-Gîneya Nû de cih girtiye. Ji xeynî zimanên xwemalî koçberên ku di nav sal û dîrokên cihêreng de hatine deverên cihêreng ên Okyanûsyayê zimanên xwe anîne herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Lookup/2071.0main+features902012-2013 |sernav=Main Features - Cultural Diversity in Australia |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2012-06-21 |roja-gihiştinê=2026-10-05 |weşanger=Australian Bureau of Statistics |ziman=en |paşnav=Statistics |pêşnav=}}</ref> Di nav zimanên hevpar ên ne-xwemalî de zimanên wekê zimanê îngilîzî li Awistralya, Zelandaya Nû, Hawaîî û li gelek herêmên din; zimanê fransî li New Caledonia, Polîneziya Fransî, Wallis û Futuna; zimanê japonî li giravên Bonînê<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.google.com.au/books/edition/Island_Realm/gcEJAQAAIAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%22French+language+cultures%22+1974+pacific&dq=%22French+language+cultures%22+1974+pacific&printsec=frontcover |sernav=Island Realm: A Pacific Panorama |malper=www.google.com.au |roja-gihiştinê=2026-10-05 |ziman=en}}</ref> û zimanê spanî li girava Easterê û giravên Galapagosê têne axavtin.<ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=lYouAAAAMAAJ&q=%22multitude%22+oceania+%22linguistics%22 |sernav=Current Trends in Linguistics: Linguistics in Oceania}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barbosa da Silva |pêşnav=Diego |tarîx=2019 |sernav=Language policy in Oceania |url=https://www.scielo.br/j/alfa/a/YPntRnVWDW5F8P8PYfJGPKd/?lang=en |kovar=Alfa: Revista de Linguística (São José do Rio Preto) |ziman=en |weşanger=Universidade Estadual Paulista Júlio de Mesquita Filho |cild=63 |rr=317–347 |doi=10.1590/1981-5794-1909-4 |issn=0002-5216}}</ref> Herwiha zimanên kreolî jî hene ku ji ber têkiliya di navbera zimanê malayî an zimanên kolonyal û zimanên xwemalî de derketine holê ku di nav de zimanên wekê tok pîsînî, bîslamayî, chavacano, zimanên bazirganî û kreol ên cihêreng ên malayî, pîdgîna hawaiyî, norfukî û pîtkernî hene. Têkiliya di navbera zimanên awstronezyayî û papûayî de di çend rewşan de bûye sedema çêbûna zimanên têkel ên wekê maîsînî. === Koçberî === [[Wêne:Dutch Migrant 1954 MariaScholte=50000thToAustraliaPostWW2.jpg|thumb|Dîmenek ji koçberên holendî yên ku di sala 1954an de gihîştin Melbourne, Awistralyayê]] Herêmên herî piraliya çandî yên li Okyanûsyayê ku rêjeyeke bilind a koçberiyan tê de heye, Awistralya, Zelandaya Nû û Hawaîî ne. Ji sala 1945an ve, zêdetirî 7 milyon kes li Awistralyayê bi cih bûne. Ji dawiya salên 1970î ve, zêdebûneke berçav di koçberiya ji welatên asyayî û welatên din ên ne-ewropî de çêbûye û bi vî awayê Awistralya bûye welatekî piraliya çandî.<ref>{{Cite web |url=http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Latestproducts/3412.0Main+Features52015-16?opendocument&tabname=Summary&prodno=3412.0&issue=2015-16&num=&view= |sernav=Main Features – Net Overseas Migration |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171010010130/http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Latestproducts/3412.0Main+Features52015-16?opendocument&tabname=Summary&prodno=3412.0&issue=2015-16&num=&view= |roja-gihiştinê=2026-10-05 |roja-arşîvê=2017-10-10 |url-status=bot: unknown}}</ref> Bajarê Sîdneyê bajarê herî piraliya çandî yê Okyanûsyaye ku li bajêr zêdetirî 250 zimanên cuda têne axavtin û nêzîkê ji %40ê bajariyên Sîdneyê li malê zimanekî ji xeynî zimanê îngilîzî bi kar tînin.<ref>{{Cite web |url=http://www.smh.com.au/data-point/sydney-languages |sernav=Sydney's melting pot of language |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140923055934/http://www.smh.com.au/data-point/sydney-languages |roja-gihiştinê=2026-10-05 |roja-arşîvê=2014-09-23 |url-status=dead}}</ref> Herwiha ji %36ê nifûsa bajêr diyar kirine ku li derveyî welêt ji dayik bûne ku di nav van welatan de Îtalya, Libnan, Vîetnam û Iraq di rêzên pêşîn de ne.<ref>{{Cite web |url=http://www.theaustralian.com.au/news/inquirer/census-2016-migrants-make-a-cosmopolitan-country/news-story/da01bec138fc8600ea7bb84d1844ea80 |sernav=Census 2016: Migrants make a cosmopolitan country |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200728032107/https://www.theaustralian.com.au/subscribe/news/1/?sourceCode=TAWEB_WRE170_a&dest=https%3A%2F%2Fwww.theaustralian.com.au%2Fnews%2Finquirer%2Fcensus-2016-migrants-make-a-cosmopolitan-country%2Fnews-story%2Fda01bec138fc8600ea7bb84d1844ea80&memtype=anonymous&mode=premium&nk=c0a83136ea65eea638b9f7a8869c8fde-1595906467 |roja-gihiştinê=2026-10-05 |roja-arşîvê=2020-07-28 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://profile.id.com.au/sydney/population |sernav=Population, dwellings, and ethnicity |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140824072945/http://profile.id.com.au/sydney/population |roja-gihiştinê=2026-10-05 |roja-arşîvê=2014-08-24 |url-status=dead}}</ref> Bajarê Melbourne jî bajarekî pirçandî ye ku li bajêr mezintirîn nifûsa yewnanîaxiv a li derveyî Ewropayê<ref>{{Cite web |url=http://www.oecd.org/gov/regional-policy/50242959.pdf |sernav=Map of greek Islands}}</ref> û piştê Sîdneyê, duyem bajarê herî mezin e ku nifûsa asyayî ya li Awistralyayê li bajêr dijîn.<ref>{{Cite web |url=http://www.vicnet.net.au/community/ethnic/indian/ |sernav=Vicnet Directory Indian Community |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080928011559/http://www.vicnet.net.au/community/ethnic/indian/ |roja-gihiştinê=2026-10-05 |roja-arşîvê=2008-09-28 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.vicnet.net.au/community/ethnic/srilankan/ |sernav=Vicnet Directory Sri Lankan Community |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081016054206/http://www.vicnet.net.au/community/ethnic/srilankan/ |roja-gihiştinê=2026-10-05 |roja-arşîvê=2008-10-16 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.yarranet.net.au/~acacia/vietcom.htm |sernav=Vietnamese Community Directory |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080724113628/http://www.yarranet.net.au/~acacia/vietcom.htm |roja-gihiştinê=2026-10-05 |roja-arşîvê=2008-07-24 |url-status=dead}}</ref> Piştê şanenavkirina peymana Waitangiyê di sala 1840an de, koçberiya ewropiyên ber bi Zelandaya Nû ve bûye sedema pêleke mezin a hatina mirovan. Koçberiyên piştre jî bi giranî ji giravên brîtanî bûn lê di heman demê de jî ji Ewropaya parzemînî, Pasîfîk, Amerîka û Asyayê jî koçber koçê Zelandaya Nû bûne.<ref>{{Cite web |url=http://www.parliament.nz/en-nz/parl-support/research-papers/00PLSocRP08011/immigration-chronology-selected-events-1840-2008 |sernav=Immigration chronology: selected events 1840–2008}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.teara.govt.nz/en/immigration-regulation/page-1 |sernav=Immigration regulation |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160604170659/http://www.teara.govt.nz/en/immigration-regulation/page-1 |roja-gihiştinê=2026-10-05 |roja-arşîvê=2016-06-04 |url-status=bot: unknown}}</ref> Bajarê Aucklandê cihê jiyana zêdetirî nîvê (ji sedî 51,6) nifûsa Zelandaya Nû ye ku li derveyî welêt ji dayik bûne; di nav wan de ji sedî 72ê nifûsa welat e ku li giravên Pasîfîkê ji dayik bûne, di heman demê de ji sedî 64ê nifûsa ku bi eslê xwe asyayî ne û ji sedî 56ê nifûsê ji nifûsa ku bi eslê xwe ji Rojhilata Navîn û nifûsa bi eslê xwe ji Afrîkayê ne hene.<ref>{{Cite web |url=http://www.stats.govt.nz/~/media/Statistics/Census/2013%20Census/profile-and-summary-reports/quickstats-culture-identity/tables.xls |sernav=2013 Census QuickStats about culture and identity – data tables |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140524102811/http://www.stats.govt.nz/~/media/Statistics/Census/2013%20Census/profile-and-summary-reports/quickstats-culture-identity/tables.xls |roja-gihiştinê=2026-10-05 |roja-arşîvê=2014-05-24 |url-status=dead}}</ref> Hawaîî eyaletek e ku tê de piraniya nifûsê ji komên kêmneteweyî pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/us-usa-population-california-idUSBRE91006920130201 |sernav=California's Hispanic population projected to outnumber white in 2014}}</ref> Karkerên çînî yên li ser keştiyên bazirganiyê yên rojava, ji sala 1789an pê ve li Hawaîîyê bi cih bûne. Di sala 1820an de yekem mîsyonerên amerîkî gihîştin wir ku ola xiristiyaniyê belav bikin û şêwazên jiyana rojavayî hînî gelê Hawaîîyê bikin.<ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=V6YNAAAAQAAJ&pg=PA42 |sernav=The missionary gazetteer: comprising a geographical and statistical account}}</ref> Heya sala 2015an, beşeke mezin a nifûsa Hawaîîyê xwediyê eslê xwe yên asyayî bûn ku bi taybetî ji komên fîlîpînî, japonî, koreyî û çînî pêk dihatin. Gelek ji wan neviyên wan koçberan in ku di nîvê heta dawiya sedsala 19an de ji bo xebatên li zeviyên şekirê (qamîşa şekir) anîbûn wir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hoffman |pêşnav=Frederic L. |tarîx=1899-09-01 |sernav=The Portuguese Population in the United States |url=https://doi.org/10.1080/15225437.1899.10504125 |kovar=Publications of the American Statistical Association |weşanger=Taylor & Francis |cild=6 |hejmar=47 |rr=327–336 |doi=10.1080/15225437.1899.10504125 |issn=1522-5437}}</ref> Heta sala 1899an, nêzîkê 13.000 koçberên portûgalî gihîştibûn wir ku ew jî li zeviyên şekirê dixebitîn. Koçberiya ji Puerto Rikoyê ber bi Hawaîîyê ve di sala 1899an de dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Puerto Rican diaspora: historical perspectives |weşanger=Temple University Press |tarîx=2005 |isbn=978-1-59213-412-0 |cih=Philadelphia |paşnavê-edîtor=Whalen |pêşnavê-edîtor=Carmen Teresa |paşnavê-edîtor2=Vázquez-Hernández |pêşnavê-edîtor2=Víctor}}</ref> Di navbera salên 2001 û 2007an de, siyaseta "çareseriya Pasîfîkê" (Pacific Solution) ya Awistralyayê, daxwazkarên penaberiyê veguhastin çend welatên herêma Pasîfîkê ku di nav de navenda ragirtina Nauruyê hene. Piştî daxwaza alîkariyê, Awistralya, Zelandaya Nû û welatên din di navbera salên 2003 û 2017an de beşdarî mîsyona alîkariya herêmî ya giravên Solomonê bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Borderline: Australia's Response to Refugees and Asylum Seekers in the Wake of the Tampa |paşnav=Mares |pêşnav=Peter |weşanger=UNSW Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-86840-789-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=XiPAMuTaQFEC}}</ref> === Arkeogenetîk === Arkeolojî, zimannasî û lêkolînên genetîkî yên heyî nîşan didin ku mirov bi du pêlên mezin ên koçberiyê koçê Okyanûsyayê bûne. Koçberiya yekem a awistiro-melaneziyan nêzîkê 40 heta 80 hezar sal berê pêk hatiye ku ev pêla koçberiyê bûye sedem ku mirov li Papuan û li piraniya Okyanûsyaya Nêzîk bicih bibin. Nêzîkê 3,5 hezar sal berê, berfirehbûnek duyem a axaftvanên awistronesî gihîştine Okyanûsyaya Nêzîk û neviyên van kesan li quncikên dûr ên Pasîfîkê belav bûne û li Okyanûsyaya Dûr bicih bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Duggan |pêşnav=Ana T. |paşnav2=Evans |pêşnav2=Bethwyn |paşnav3=Friedlaender |pêşnav3=Françoise R. |paşnav4=Friedlaender |pêşnav4=Jonathan S. |paşnav5=Koki |pêşnav5=George |paşnav6=Merriwether |pêşnav6=D. Andrew |paşnav7=Kayser |pêşnav7=Manfred |paşnav8=Stoneking |pêşnav8=Mark |tarîx=2014-05-01 |sernav=Maternal history of Oceania from complete mtDNA genomes: contrasting ancient diversity with recent homogenization due to the Austronesian expansion |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4067553/ |kovar=American Journal of Human Genetics |cild=94 |hejmar=5 |rr=721–733 |doi=10.1016/j.ajhg.2014.03.014 |issn=1537-6605 |pmc=4067553 |pmid=24726474}}</ref> Lêkolînên li ser DNAya mîtokondriyal (mtDNA) mezinahiya berfirehbûna awstronezyayî dipîvin û bandora yekrengker a vê berfirehbûnê nîşan didin. Derbarê bandora papûayî de, haplokomên xwemalî piştgiriyê didin wê hîpoteza ku behsa dîrokeke dirêj li "Okyanyaya Nêzîk" (Near Oceania) dike; hinek xetên genetîkî jî nîşan didin ku ev dîrok digihîje kûrahiya dema 60 hezar salan. Ji ber ku tê de rêjeyên pir bilind ên haplokomên xwemalî yên bi eslê xwe ji Okyanûsyaya Nêzîk hatine dîtin, nifûsa Santa Cruzê ku li "Okyanûsyaya Dûr" (Remote Oceania) bi cih bûye, rewşeke awarte ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Duggan |pêşnav=Ana T. |paşnav2=Evans |pêşnav2=Bethwyn |paşnav3=Friedlaender |pêşnav3=Françoise R. |paşnav4=Friedlaender |pêşnav4=Jonathan S. |paşnav5=Koki |pêşnav5=George |paşnav6=Merriwether |pêşnav6=D. Andrew |paşnav7=Kayser |pêşnav7=Manfred |paşnav8=Stoneking |pêşnav8=Mark |tarîx=2014-05-01 |sernav=Maternal history of Oceania from complete mtDNA genomes: contrasting ancient diversity with recent homogenization due to the Austronesian expansion |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4067553/ |kovar=American Journal of Human Genetics |cild=94 |hejmar=5 |rr=721–733 |doi=10.1016/j.ajhg.2014.03.014 |issn=1537-6605 |pmc=4067553 |pmid=24726474}}</ref> Ji ber birîna berfireh a daristanan û erdnîgariya çiyayî, beşên mezin ên Gîneya Nû ji aliyê zanyar û antropologan ve nehatine lêkolînkirin. Eşîrên xwemaliyên naskirî yên li Papua Gîneya Nû, ji xeynî ku rayedarên herêmî nas dikin ka ew kî ne, têkiliyeke wan a kêm bi wan rayedaran re heye. Gelek ji wan hê jî xwedî çanda nivîsandinê nînin û bidestxistina agahiyan derbarê navên eşîran û taybetmendiyên wan de, hem li ser asta neteweyî û hem jî ya navneteweyî, gelek zehmet e. Parêzgehên Endonezyayê yên Papua û Papuaya Rojava, ku li girava Gîneya Nû ne, cihê jiyana nêzîkê 44 komên eşîrî ne ku ti têkiliya wan bi cîhana derve re tineye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.survivalinternational.org/news/2191 |sernav=BBC: First contact with isolated tribes? |malper=www.survivalinternational.org |roja-gihiştinê=2026-10-05 |ziman=en |paşnav=International |pêşnav=Survival}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}} {{Parzemîn}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Okyanûsa Başûr]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin]] [[Kategorî:Okyanûsya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] qhoj8agauaxka4elh1xj1ifna9ux4q8 0 48759 2100989 2056212 2026-10-30T06:24:02Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2100989 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | sernavê_wêne = 2009 }} '''Zoro Mettînî''', li cîhana rojava '''Zoro Mettini''', (jdb. [[1ê îlonê|1ê îlona]] [[1949]]an li [[Amûdê]]) [[wênesaz]] û peykertraşekî [[kurd]] e. == Jiyan == Zoro Mettini sala 1949an li başûrê biçûkê Kurdistanê tê jiyanê. Malbata wî ji ber sedemên polîtîk sala [[1964]]î diçe [[Libnan]]ê, li wir bicih dibin. Sala [[1969]]ê li [[Bêrût]]ê di akademiya hunerê rindiyê de dest bi perwerdeyê dike. Ji wir bawernameyê digire. Sala [[1972]]'yê di pêşbaziyekê de ji nava 100 hunermendên berendaman xelata duyem a akademiya hunerê ya amerîkayî werdigire. Ji sala [[1976]]ê ve li [[Berlîn]]ê dijî. Di perwerdekirina wênesazan da bi Prof. [[Waldemar Grzimek]], Prof. [[Erich Fritz Reuter]], [[Henry Moore]] û [[Hans-Jürgen Kiebach]] re dixebite. == Pêşangeh == Wêneyên Mettînî li [[Bêrût]], [[London]], [[Parîs]], [[Malmö]], [[Helmstadt]], [[Rotenburg]], [[Hamburg]], [[Berlîn]] û [[München]]ê hatine pêşandan. <gallery> Wêne:Destruktion_und_Neuanfang.jpg|Destruksiyon û destpêka nû 2010 (Galerî Berlîn-Bakû) Wêne:Surreale_Schöpfungen_(1992).jpg|Kreasyonên surreal 1992 (Şaredarî & Karta hunermendan a Rotenburgê) Wêne:Surreale_Schöpfungen_II_(1988-89).jpg|Kreasyonên surreal 1988-89 (Hunerxaneya Steglitz) Wêne:Surreale_Schöpfungen_(1987).jpg|Kreasyonên surreal 1987 (Galerî 333) </gallery> == Galerî == <gallery> Wêne:Zoro Mettini. Ĵinê 1970.jpg|Pîrekeke kurd, 1970 |Pîreka kurd, 1969 Wêne:Zoro Mettini. Sosinê 1970.jpg|Tabloya bi navê Sosinê, 1970 Wêne:Die_Euphonie_in_Beethovens_„Neunter".jpg|Euphonî di "nehem" a Beethoven 2010 Wêne:Umsiedlungskarton_vom_Orient_zum_Okzident.jpg|Kartona koçberiyê ji Orîent berî bi Oksîdent 2010 Wêne:Girtî (2001).jpg|Girtî 2001 </gallery> <gallery> Wêne:Die_Suche_nach_Freiheit_(Keramik).jpg|Li azadiyê gerîn 1980 (keramîk) Wêne:Çeto_und_Berivani_(Bronze).jpg|Çeto und Bêrîvanî 1978 (bronz) Wêne:SOS_(Keramik).jpg|Girtî 1979 û SOS 1994 (keramîk) </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} * ''Kurden im Exil''. ''Ein Handbuch kurdischer Kultur, Politik und Wissenschaft'', Band 1, Herausgegeben vom Berliner Institut für Vergleichbare Sozialforschung, dem Haus der Kulturen der Welt und medico international, 1991. (almanî) * ''Kurdistan-Rundbrief, Die verbotene Muttersprache'' von Zoro Mettini, herausgegeben Kurdistan-Informations-Zentrum Köln. * ''Steglitzer Kunsttage'', herausgegeben vom Bezirksamt Steglitz von Berlin 1987. * DAMID Pressedienst: ''Das kurdische Problem verlangt eine politische Lösung'', Interview mit dem Maler und Bildhauer Zoro Mettini, Berlin 1994. * Hemreş Reşo: ''Dengê Yekîtiyê'', Ratingen 1983-1984. * Jürgen Rüdiger Krenzien: ''Gedichte mit spitzer Farbe'', Berlin 1984. * Rüdiger Trantow: ''Mosaik meines Lebens'', Berlin 2007. * Seit 1982 in WHO'S WHO IN THE ARTS AND LITERATURE. == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Zoro Mettini}} * [http://mettini.de/ Zoro Mettini] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120108032206/http://www.mettini.de/ |date=2012-01-08 }} * https://web.archive.org/web/20130906200727/http://www.dagblaad.de/ * http://www.diplo-kurdi.com/hejmar-27-tabloyen-zoro-mettini{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2021 }} * https://web.archive.org/web/20160304080455/http://www.dagblaad.de/?m=201010 * [http://www.kulturserver.de/-/kulturschaffende/detail/40060 Zoro Mettini] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305200223/http://www.kulturserver.de/-/kulturschaffende/detail/40060 |date=2016-03-05 }} di kulturserver.de {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1949]] [[Kategorî:Kesên ji Amûdê]] [[Kategorî:Wênesazên kurd]] 44pl01srceqzyykxlnd414j0ht0b6oj 0 65847 2101026 1674740 2026-10-30T07:50:14Z Kurdistanov 175167 2101026 wikitext text/x-wiki '''Kîrtî''' yan jî '''Kurtî''' (bi [[Zimanê yewnanî|yewnanî]]: '''Kýrtioi'''; bi [[Zimanê latînî|latînî]]: '''Cyrtii''') eşîreke kevnar [[Med|medî]] bûn ku bi piranî li çiyayên [[Medya]]ya Atropatenî, li gel [[Kadûsî (gel)|Kadûsiyan]], [[Amardî|Amardiyan]] (an jî Mardiyan), [[Tapurî|Tapuriyan]] û hin eşîrên din dijiyan (Strabon, 11.13.3).<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Asatrian |pêşnav=Garnik |tarîx=2009 |sernav=Prolegomena to the Study of the Kurds |url=https://www.jstor.org/stable/25597392 |kovar=Iran & the Caucasus |weşanger=Brill |cild=13 |hejmar=1 |rr=1–57 |issn=1609-8498}}</ref> Li gorî Strabon, ew koçer bûn û pez xwedî dikirin (11.13.3; her weha binêre: 15.3.1). Strabon heman taybetmendiyan ji bo Kîrtiyan ên ku li Farisê rastîn dijiyan jî destnîşan dike. Di [[Serdema helenîstî|serdema helenîstîk]] de, Kîrtî wekî keviravêj (bi Yewnanî: ''sphendonêtai''; bi Latînî: ''funditores'') dihatin bikaranîn. Di sala 220 BZ de, di serhildana [[Satrap|satrapê]] Medî [[Molon]] li dijî padîşah [[Antîoxos III Megas|Antîoxos III]] de, ew wekî keviravêj şer kirin (Polybios, 5.52.5). Di sala 190 BZ de jî, di [[Şerê Magnesia ad Sipylum]] de, ku tê de Antîoxos III ji aliyê Romayiyan ve hat têkbirin, ew dîsa wekî keviravêj şer kirin (Livius, 37.40.9, 14). Di sala 171 BZ de, di [[Şerê Callinicus]] de li dijî [[Perseusê Makedonî]], Kîrtî di artêşa [[Eumenes II]] de, wekî beşek ji hêzên alîkar, cih girtin (Livius, 42.58.13). Kîrtî ji aliyê nasnameya etnîkî ve nayên yekgirtin bi [[Karduk|Kardûxî]], [[Kordyaî]] û [[Gordyaî]] re, ku li herêmên rojavayîtir dijiyan. Lêbelê, hin lêkolîner ihtîmala hebûna têkiliyekê di navbera Kîrtî û bav û kalên [[Kurd]]ên îroyîn de nîqaş dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cyrtians-gk/ |sernav=CYRTIANS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-10-30 |ziman=en-US}}</ref> Ji ber nebûna delîlên têrker, ev têkilî nehatîye piştrastkirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Dewletên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] e6j8ecaqfi1fklxuydpvlfozv4u6ed3 0 128516 2100969 2097849 2026-10-29T23:57:26Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2100969 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Istanbul gaypride 2008.jpg|thumb|“Gay Pride“ li Stembolê di sala 2008an]] '''Kesên lezbiyen, gey, bîseksuel û transgender (LGBT) li Tirkiyeyê''' bi kêşeyên hiqûqî re rû bi rû ne ku niştecihên ne LGBT rastî wan nayin. Mafên kolektîva LGBT yên Tirkiyeyê li gorî gelek welatên din ên ku piraniya wan misilman in, bi pêşkeftî tê dîtin. Di sala 1858an de Împeratoriya Osmanî - ya ku beriya Komara Tirkiyeyê ya îroyîn bû - zagonek nû ya cezayê pejirand, ku êdî tu maddeyên eşkere yên ku homoseksueliyê sûcdar dikin, tunebû. Qanûna Cezayê ya Osmanî ya 1858an bi giranî di bin bandora [[Qanûna Napoleonî]] de bû, wekî beşek ji reformên berfirehtir ên serdema [[Tanzîmat]]ê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://faith-matters.org/images/stories/fm-publications/the-tanzimat-final-web.pdf |sernav=The Tanzimat: Secular Reforms in the Ottoman Empire |nivîskar=Ishtiaq Hussain |tarîx=15 Feb 2011 |weşanger=Faith Matters |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161017061131/http://faith-matters.org/images/stories/fm-publications/the-tanzimat-final-web.pdf |roja-arşîvê=17 çiriya pêşîn 2016 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=5 kanûna pêşîn 2014 }}</ref>  Li gorî [[Peymana Jenevê]] ji sala 1951ê û vir ve LGBT mafê penaberiyê li Tirkiyeyê heye <ref>{{Jêder-malper |url=http://islamandhomosexuality.com/5-times-turkey-stood-up-lgbt-people/ |sernav=islam and homosexuality |tarîx=11 çiriya paşîn 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151025161400/http://islamandhomosexuality.com/5-times-turkey-stood-up-lgbt-people/ |roja-arşîvê=25 çiriya pêşîn 2015 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=2 çiriya paşîn 2015 }}</ref>, lê ji bo hevzayendan heman parastinên qanûnî ji bo hevjînên heteroseksuel nayên dayîn. Ji sala 1988an û vir ve destûr tê dayîn ku mirovên transgender zayenda xwe ya qanûnî biguherînin. Tevî ku parastina cihêkariyê ya di derbarê meyla zayendî û nasnameya zayendî an îfadeyê de bi qanûnî hate nîqaşkirin, lê hêj nehatiye qanûnkirin. == Dîrok == [[Wêne:XXI._Istanbul_Gay_Parade_Pride_-_Peace_Tower.jpg|250px|thumb|[[Istanbul Pride]] a sala 2013, li qada [[İstiklal]]ê]] [[Wêne:Gay_pride_Istanbul_2013_-_Taksim_Square.jpg|250px|thumb|[[Istanbul Pride]] li qada Taksîmê]] Di salên 1980an de, hikûmeta neteweyî, çi bi awayekî demokratîk hatibe hilbijartin an jî di encama derbeyekê de, li dijî hebûna civakeke LGBT ya xuya bû, nemaze di çarçoveya siyasî de. Di salên 1980an de hin kesên homoseksûel ên eşkere karîbûn serketî bin. [[Murathan Mungan]] di tevahiya jiyana xwe ya pîşeyî de wekî helbestvan û nivîskarek serfiraz eşkere homoseksûel bû. Lêbelê, gelek mêrên hevzayend û bîseksuel ên ku di vê serdemê de jiyane, ji hingê ve di hevpeyivînan de gotine ku ew ji hêla helwestên civakî û siyaseta hikûmetê ve têne zext kirin ku di derheqê nasnameya xwe ya zayendî de bimînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.qrd.org/qrd/www/world/europe/turkey/study.htm |sernav=Gay Identities |weşanger=Qrd.org |roja-gihiştinê=2019-09-27 }}</ref> Di salên 1980an de, Partiya Keskan a Radîkal Demokrat piştgirî da mafên hevzayendan, di nav vê yekê de xebata komek mirovên transgender ji bo protestokirina tundiya polîsan jî hebû.  Dîsa heta salên 1990î gelek endamên civaka LGBT li Tirkiyeyê ji bo mafên xwe yên mirovî dest bi rêxistinbûnê kirin. Di sala 1993 de, [[Lambda Istanbul]] ji bo kampanyaya li ser navê mafên kolektîva LGBT li Tirkiyê hate damezrandin. Di sala 1994an de, Partiya Azadî û Hevgirtinê cihêkariya li ser bingeha meyla zayendî û nasnameya zayendî di nava partiyê de qedexe kir û Demet Demir, ku dengê pêşeng ê civakê ye,<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.sptimes.com/2003/01/17/Floridian/A_city_comes_out.shtml |sernav=Floridian: A city comes out |paşnav=Martin |pêşnav=Susan Taylor |tarîx=17 kanûna paşîn 2003 |xebat=[[St. Petersburg Times]] |ziman=tr |roja-gihiştinê=20 tebax 2008 }}</ref> destnîşan kir ku bi serkeftî bibe namzetê yekem transgender ji bo hilbijartinên meclîsên herêmî li Stembolê. Di sala 1993an de, destûr ji organîzatoran re ji bo lidarxistina defîleya serbilindiya LGBT nehat girtin.  Di salên 1995 û 1996an de ji bo festîvala fîlmên LGBT û konferansa akademîk jî dijberiya bi heman rengî ji aliyê hikûmetê ve hatibû nîşandan. Karbidestên hikûmetê qanûnên nezelal ên ku ji bo parastina exlaqê giştî hatine çêkirin wekî hincet ji bo redkirina destûrdayîna van bûyerên giştî destnîşan kirin. Di sala 1996an de Dadgeha Bilind bi hinceta ku hevzayendî "bêexlaqî ye" biryara dadgeheke jêrîn betal kir û zarokek ji dayika wê ya lezbiyen derxist.<ref>See [http://news.kaosgl.com/item/131 report of Kaos GL: Turkey's LGBT History: The 1990s] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090524022630/http://news.kaosgl.com/item/131|date=24 May 2009}}. Retrieved 16 October 2009.</ref> Di salên 1990î de, di raporên İHD ([[Komeleya Mafên Mirovan a Tirkiyeyê]]) û rêxistinên mafên mirovan ên navneteweyî yên weke [[Rêxistina Efûyê ya Navneteweyî]] de, hat gotin ku kesên transgender gelek caran ji aliyê polîsan ve rastî tacîz û lêdanê hatine. Di gotarekê de jî hate gotin ku polîs agir berdan xaniyekê ku tê de gelek kesên transgender lê dijîn.<ref>[The Guardian. "Turkey Turns on Its Decadent Past". Owen Bowcott, 1996]</ref> Raporên tacîz û şîdeta li dijî kesên LGBT hîn jî di sedsala bîst û yekê de diqewimin. Di 2008an de, xwendekarekî kurd-tirk yê hevzayend, [[Kuştina Ahmet Yıldız|Ahmet Yıldız]], li derveyê kafeyekê ji aliyê bavê xwe ve hat gulebarankirin û piştre li nexweşxaneyê mir.<ref name="taz.de">{{Jêder-nûçe |url=https://www.taz.de/!5156656/ |sernav=Ehrenmord in der Türkei: "Jeder soll wissen, ich bin schwul" |paşnav=Yücel |pêşnav=Deniz |tarîx=7 îlon 2009 |via=www.taz.de |rojname=Die Tageszeitung: Taz }}</ref><ref name="report with details on the killing">The German Democratic Turkey Forum (DTF) has prepared a [http://www.tuerkeiforum.net/enw/index.php/The_killing_of_Ahmet_Y%C4%B1ld%C4%B1z_%282008%29 report with details on the killing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171108234318/http://www.tuerkeiforum.net/enw/index.php/The_killing_of_Ahmet_Y%C4%B1ld%C4%B1z_%282008%29 |date=2017-11-08 }} and the subsequent court case; accessed on 31 March 2011.</ref>  Civaknasan vê yekê wekî yekem kuştina namûsê ya homoseksûelan a Tirkiyê bi nav kirin.killing.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2009/11/26/world/europe/26turkey.html |sernav=Soul-Searching in Turkey After a Gay Man Is Killed |paşnav=Bilefsky |pêşnav=Dan |tarîx=26 çiriya paşîn 2009 |xebat=New York Times |rr=A16 |roja-gihiştinê=26 çiriya paşîn 2009 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/was-ahmet-yildiz-the-victim-of-turkeys-first-gay-honour-killing-871822.html |sernav=Was Ahmet Yildiz the victim of Turkey's first gay honor killing? |nivîskar=Nicholas Birch |tarîx=19 tîrmeh 2008 |xebat=The Independent |cih=London |roja-gihiştinê=27 îlon 2008 }}</ref>  Xwestina dewleta Tirk a ku bikeve nava [[Yekîtiya Ewropayê]], hin zext li hikûmetê kir ku bi fermî mafên kesên LGBT qebûl bike. Rapora pêşketina Tirkiyeyê ya ji bo endambûna Yekîtiya Ewropayê ya di 14ê cotmeha 2009an de, Komîsyona Ewropî ji bo berfirehkirinê wiha nivîsand:<ref name="EU2009">{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/neighbourhood-enlargement/sites/near/files/pdf/key_documents/2009/tr_rapport_2009_en.pdf |sernav=TURKEY 2009 PROGRESS REPORT |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper= |roja-gihiştinê=2021-01-18 }}</ref> Çarçoveya qanûnî bi têra xwe bi qaîdeyên YEyê re li hev nayê... : Homofobî bûye sedema şîdeta fîzîkî û zayendî. Kuştina gelek transseksuel û transvestitan pêşveçûnek xemgîn e. Dadgeh ji bo sûcdarên li dijî transseksuel û transvestitan prensîba 'provakasyona neheq' sepand. Tirkiye bû yekem welatê ku piraniya wan misilman in ku tê de meşa serbilindiya hevzayendan hat lidarxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://pride.yahoo.com/2010/ |sernav=Yahoo |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120213161714/http://pride.yahoo.com/2010/ |roja-arşîvê=13 sibat 2012 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=2010-06-28 }}</ref>  Li Stembolê (ji sala 2003an ve) û li Enqereyê (ji sala 2008an ve) her sal meşên hevzayendan bi hejmareke zêde tê lidarxistin.  Meşa serbilindiya hevzayendan li Stembolê di sala 2003an de bi 30 kesî dest pê kir û di sala 2010an de gihîste 5 hezaran. Di sala 2011 û 2012an de pêşandanên şanaziyê zêdetirî 15.000 beşdar bûn. Di 30ê hezîrana 2013an de, defîleya serbilindiyê ya Stembolê (Gay Pride) nêzîkî 100.000 kes beşdar bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.telegraaf.nl/tv/21696299/__Gay_Pride_in_Istanbul_groot_succes__.html |sernav=Gay Pride in Istanbul groot succes |xebat=telegraaf.nl |roja-gihiştinê=23 tebax 2015 |roja-arşîvê=28 tîrmeh 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170728210152/http://www.telegraaf.nl/tv/21696299/__Gay_Pride_in_Istanbul_groot_succes__.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Xwepêşander tevlî xwepêşanderên Parka Gezî bûn, ku 2013 Stenbol Pride bû mezintirîn çalakiya serbilindiyê ya ku heya niha li Tirkiyeyê hatiye lidarxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://dunya.milliyet.com.tr/taksim-deki-onur-yuruyusu-ne-bbc/dunya/detay/1730407/default.htm |sernav=Taksim'deki Onur Yürüyüşü'ne BBC yorumu: Bugüne kadar... – Milliyet Haber |tarîx=1 tîrmeh 2013 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131104131320/http://dunya.milliyet.com.tr/taksim-deki-onur-yuruyusu-ne-bbc/dunya/detay/1730407/default.htm |roja-arşîvê=4 çiriya paşîn 2013 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=23 tebax 2015 }}</ref>  Serbilindiya Stembolê ya 2014-an zêdetirî 100,000 kes kişand. Meşên serbilindiyê yên salên 2015, 2016, 2017 û 2018'an ji aliyê rayedarên herêmî ve hatin qedexekirin û beşdar bi êrîşên polîsan re rû bi rû man. Di hezîrana 2013an de yekem Serbilindiya Îzmîrê bi 2000 beşdaran pêk hat.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kaosgl.com/sayfa.php?id=14410 |sernav=İzmir'de İlk Onur Yürüyüşünde Sokaklar Doldu Taştı |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141110125712/http://www.kaosgl.com/sayfa.php?id=14410 |roja-arşîvê=10 çiriya paşîn 2014 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=23 tebax 2015 }}</ref>  Di 3ê hezîrana 2018an de, 6emîn Dewreya Serbilindî ya Îzmîrê bi awayekî aştiyane bi beşdariya zêdetirî 50,000 pêk hat.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hornet.com/stories/pride-parade-in-istanbul-two/ |sernav=It Does Turkish LGBTQ+ People No Favors to Pretend Turkey Is a Homophobic Nightmare |paşnav=Networks |pêşnav=Hornet |tarîx=8 tîrmeh 2018 |malper=Hornet |roja-gihiştinê=2022-05-28 |roja-arşîvê=2020-06-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200629142520/https://hornet.com/stories/pride-parade-in-istanbul-two/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Şanaziyeke din jî li Antalyayê pêk hat.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.siyahpembe.org/index.php/antalya-ve-izmir-onur-haftasini-yuruyusle-selamlayacak/ |sernav=Antalya ve İzmir, Onur Haftası'nı Yürüyüşle Selamlayacak |xebat=Siyah Pembe Üçgen İzmir |urlya-arşîvê=https://archive.today/20130701210325/http://www.siyahpembe.org/index.php/antalya-ve-izmir-onur-haftasini-yuruyusle-selamlayacak/ |roja-arşîvê=1 tîrmeh 2013 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=23 tebax 2015 }}</ref> Siyasetmedarên partiya sereke ya mixalefetê CHP û partiyeke din a mixalefetê BDP jî piştgirî dan xwepêşandanê. <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ntvmsnbc.com/id/25227029/ |sernav=İstiklal Caddesi 10 bin renk! |tarîx=27 hezîran 2011 |xebat=NTV |roja-gihiştinê=23 tebax 2015 }}</ref> Meşa serbilindiyê ya li Stembolê ne ji şaredarî û ne jî ji hikûmetê nayê piştgirî kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.hurriyetdailynews.com/n.php?n=istanbul-becoming-proud-of-pride-week-2011-06-19 |sernav=ARTS-CULTURE – Istanbul becoming proud of Pride Week |roja-gihiştinê=23 tebax 2015 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.vocativ.com/09-2013/over-the-rainbow-hopes-dim-for-turkeys-once-promising-gay-revolution/ |sernav=Gay rights in Turkey face uphill battle<!-- Bot generated title --> |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131111212406/http://www.vocativ.com/09-2013/over-the-rainbow-hopes-dim-for-turkeys-once-promising-gay-revolution/ |roja-arşîvê=11 çiriya paşîn 2013 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=19 îlon 2013 }}</ref> Di sala 2009an de hakemê futbolê yê amator [[Halil İbrahim Dinçdağ]] wek hevzayend derket û piştre ji hakemê maçên futbolê hat qedexekirin. Di kanûna 2015an de Federasyona Futbolê ya Tirkiyeyê ji ber ku Dinçdağ ji kar dûr xistibû, mecbûr ma 23 hezar lîre tazmînat bide Dinçdağ.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-35194359 |sernav=Gay referee wins Turkey court case |tarîx=29 kanûna pêşîn 2015 |xebat=BBC News }}</ref> Di 21'ê Îlona 2011'an de Wezîra Malbat û Polîtîkayên Civakî Fatma Şahîn bi rêxistineke LGBT'yî re hevdîtin pêk anîbû. Wê got ku hikûmet dê bi rêxistinên LGBT re bi awayekî aktîv bixebite.  Wê pêşniyarek ji bo qebûlkirina kesên LGBT di makezagona nû ya ku Meclîs plan dikir di sala pêş de amade bike pêşkêş kir. Wê bang li parlementeran kir ku pêşnûmeyê bi erênî binirxînin. Wê destnîşan kir ku "eger azadî û wekhevî ji bo her kesî be, divê cudakariya meyla zayendî ji holê bê rakirin û mafên van welatiyên LGBT bên naskirin."<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.todayszaman.com/news-257544-lgbt-gains-recognition-from-government-for-first-time.html |sernav=LGBT gains recognition from government for first time<!-- Bot generated title --> |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150521205138/http://www.todayszaman.com/news-257544-lgbt-gains-recognition-from-government-for-first-time.html |roja-arşîvê=21 gulan 2015 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=22 îlon 2011 }}</ref> Di 9 Çile 2012 de, qunciknivîsê bi navê Serdar Arseven di rojnameyeke îslamî ya bi navê Yeni Akit de gotarek nivîsand û tê de kesên LGBT wek „pûşt” bi nav kir.  Dadgeha Cezayê Giran ji ber gotinên nefretê 4 hezar TL cezayê pere li Yenî Akît û 2 hezar TL ceza li Serdar Arseven birî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kaosgl.com/sayfa.php?id=10321 |sernav=Biz Üskül'ü Eleştirdik Davayı Kaos GL Açtı! |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140812213414/http://www.kaosgl.com/sayfa.php?id=10321 |roja-arşîvê=12 tebax 2014 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=23 tebax 2015 }}</ref> Di gulana 2012 de, BDPê ji nivîskarên destûra nû ya Tirkiyeyê xwest ku zewaca hevzayendan di wê destûrê de cih bigire.  Ew ji aliyê mezintirîn partiya di Parlamena Tirkiyeyê de, AKP, û partiyeke mixalefetê, MHP, hat redkirin, di heman demê de ji aliyê partiya sereke ya mixalefetê, CHP, hat piştgirîkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.haber10.com/haber/279069/ |sernav=Haber 10 – BDP'nin eşcinsel evlilik isteği tartışılıyor |roja-gihiştinê=23 tebax 2015 |roja-arşîvê=30 hezîran 2012 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120630100958/http://www.haber10.com/haber/279069/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.timeturk.com/tr/2012/05/15/bdp-nin-escinsel-evlilik-istegi-tartisiliyor.html |sernav=BDP'nin eşcinsel evlilik isteği tartışılıyor |roja-gihiştinê=23 tebax 2015 |roja-arşîvê=8 kanûna pêşîn 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151208074512/http://www.timeturk.com/tr/2012/05/15/bdp-nin-escinsel-evlilik-istegi-tartisiliyor.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di 29ê gulana 2013an de, pêşnûmeya lêkolînê ya parlamenê ya derbarê mafên LGBT li Tirkiyê hat pêşniyarkirin û li parlamena Tirkiyeyê hat gotûbêjkirin.Tevî piştgirîya BDPê ya alîgirê kurdan, laîkperest CHP û bêalîbûna partiya neteweperest a tirk MHPê jî, pêşnûme bi dengên partiya desthilatdar AKPê hat redkirin.Parlamenterê AKP'ê Turkan Dagoglu, gotarên zanistî yên li ser hevzayendî ku di sala 1974'an de li DYA'yê hatin weşandin, anî ziman û got, "Homzayendîtî anormaliyek e. Divê destûr neyê dayîn zewacên hevzayendan. Ev yek dibe sedema xerabûna civakê."  Parlamentera CHP'ê Binnaz Toprak ji bo pirsa lêkolînê got, "Di salên 1970'yî de zanyaran digotin mirovên reşik bi qasî spîyên li DYE'yê jîr nînin. Ji ber vê yekê zanista îroyîn dîtinên wê demê qebûl nake. Divê li gotinên we destûr nebê dayîn."<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ntvmsnbc.com/id/25446001 |sernav=Tension in Parliament over LGBT Rights |tarîx=29 gulan 2013 |weşanger=Ntvmsnbc |ziman=tr |roja-gihiştinê=29 gulan 2013 }}</ref> Di 12ê tebaxa 2013an de, Komîsyona Lihevkirina Destûra Bingehîn, ku destûreke nû ya Komarê amade dikir û ji çar partiyên sereke yên parlamenê ku Kurd, laîk, îslamîst û netewperest di nav wan de bûn, pêk dihat, qebûl kir ku parastina destûrî li hember cudaxwaziyê ji bo kesên LGBT peyda bike. <ref name="eşitlik">{{Jêder-nûçe |url=http://t24.com.tr/haber/anayasa-komisyonu-lgbt-haklarinda-uzlasti/236767 |sernav=LGBT hakları, 'eşitlik' maddesinin gerekçesinde yer alacak |tarîx=12 tebax 2013 |xebat=t24 |ziman=tr |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131211113046/http://t24.com.tr/haber/anayasa-komisyonu-lgbt-haklarinda-uzlasti/236767 |roja-arşîvê=11 kanûna pêşîn 2013 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=13 tebax 2013 }}</ref> Pêşnûme paşê hat betal kirin.<ref name="fadeofhopes">{{Jêder-nûçe |url=https://www.reuters.com/article/us-turkey-constitution-idUSBRE9AH0OV20131118 |sernav=Hopes fade for a new Turkish constitution |tarîx=18 çiriya paşîn 2013 |xebat=Reuters |roja-gihiştinê=7 kanûna pêşîn 2013 }}</ref> Di 17'ê tîrmeha 2014'an de Dadgeha Bilind a Tirkiyeyê biryar da ku binavkirina homoseksûelan wekî "pûst" tê wateya axaftinên nefretê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://lgbtinewsturkey.com/2014/07/17/constitutional-court-decision-on-hate-speech-sexual-orientation |sernav=CONSTITUTIONAL COURT OF TURKEY: REFERRING TO GAYS AS PERVERTS IS HATE SPEECH |tarîx=17 tîrmeh 2014 |weşanger=LGBTI News Turkey |roja-gihiştinê=2022-05-28 |roja-arşîvê=2019-05-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190523225001/https://lgbtinewsturkey.com/2014/07/17/constitutional-court-decision-on-hate-speech-sexual-orientation/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di mijdara 2016an de Tirkiye, ligel Gurcistan, Îsraêl, Japon, Mongolya, Nepal, Filîpîn, Koreya Başûr, Srî Lanka, Taylenda, Tîmora Rojhilat û Viyetnam, welatên tenê yên Asyayî yên di Neteweyên Yekbûyî de bûn ku dengê erê ji bo tayînkirina pisporekî serbixwe dan, da ku hişyariya cihêkariyê bo civaka LGBT bilind bike û rêyên rast ji bo parastina wan bibîne.<ref>[https://76crimes.com/2016/11/21/anti-lgbti-push-at-u-n-falls-short/ Anti-LGBTI push at U.N. falls short] Erasing 76 Crimes</ref> Di hezîrana 2018an de, balyozxaneya Tirkiyê ligel balyozên 51 welatan nameyek vekirî ya piştgirîkirina mafên LGBT li Polonyayê îmze kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyetdailynews.com/turkey-among-signatories-of-open-letter-supporting-lgbt-rights-in-legally-restrictive-poland-133059 |sernav=Turkey among signatories of open letter supporting LGBT rights in legally-restrictive Poland - Turkey News |malper=Hürriyet Daily News |ziman=en |roja-gihiştinê=2021-06-29 }}</ref> == Qanûnîbûna têkiliyên hevzayendî == [[Wêne:XLarge_-_İstanbul_01.JPG|thumb|çep|X Large Gay Club li [[Stembol]]ê]] [[Wêne:İzmir_Gay_Pride_2014.jpg|thumb|Pride li [[Îzmîr]] a sala 2014]] Aktîvîteyên zayendî ya homoseksûel a di navbera mezinan de di jiyana taybet de li Tirkiyeyê sûc nîne.Di zagona tawanan de her weha li ser "pêşangehparêziya gelemperî", û "sûcên li dijî exlaqê giştî" hene ku dikarin ji bo tacîzkirina mirovên homoseksûel û transgender werin bikar anîn, fermo di hin deveran de bi rengekî nezelal qedexe hene. Ji bajarok û bajarokan re hin rê tê dayîn ku qanûnên herêmî derxînin ji bo parastina 'exlaqê giştî'. === Naskirina têkiliyên hevzayendî === Tirkiye zewacên hevzayendan, bihevrebûna sivîl û feydeyên hevpariya navxweyî nas nake. == Xizmeta leşkerî == Li Tirkiyê, leşkeriya mecbûrî ji bo hemû hemwelatiyên tirk ên mêr ên di navbera 18 û 41 salî de derbas dibe. Lê belê, artêşa tirk bi awayekî eşkere cihêkariyê li hevzayendan dike û wan ji leşkeriyê qedexe dike. Di heman demê de, Tirkiye – bi binpêkirina erkên xwe yên li gorî Peymana Mafên Mirovan a Ewropayê – redkirina xizmeta leşkeriyê qebûl nake.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.wri-irg.org/news/alerts/msg00110.html |sernav=TURKEY: Conscientious objector Mehmet Bal beaten in prison &#124; War Resisters' International |weşanger=Wri-irg.org |roja-gihiştinê=20 kanûna paşîn 2011 }}</ref> Di şûna wê de, divê hin dijber xwe wekî "nexweş" bidin nasîn - û bi muayeneyên ku [[Çavdêriya Mafên Mirovan (rêxistin)|Çavdêriya Mafên Mirovan]] jê re dibêje "heqaret û biçûkxistinê" rast tên da ku homoseksueliya xwe "îsbat bikin".<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/english/docs/2008/05/22/turkey18900.htm |sernav=Turkey: Homophobic Violence Points to Rights Crisis &#124; Human Rights Watch |tarîx=21 gulan 2008 |weşanger=Hrw.org |roja-gihiştinê=20 kanûna paşîn 2011 |roja-arşîvê=21 çiriya paşîn 2008 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081121161701/http://www.hrw.org/english/docs/2008/05/22/turkey18900.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-17474967 |sernav=Proving you're gay to the Turkish army |paşnav1=Azizlerli |pêşnav1=Emre |tarîx=26 adar 2012 |xebat=BBC News |roja-gihiştinê=18 gulan 2013 }}</ref> Di cotmeha 2009an de di rapora Komîsyona Yekîtiya Ewropayê ya li ser Berfirehbûnê de wiha hat gotin: "Hêzên çekdar ên Tirkiyeyê xwedî rêziknameya tenduristiyê ye ku homoseksûeliyê wekî nexweşiyek 'psîkoseksuel' pênase dike û homoseksûelan ji bo leşkeriyê neguncav dide nasîn. Leşkerên ku hevzayendîtiya xwe eşkere dikin, neçar in ku delîlên wênegiriyê bidin.  Jimarek hindik neçar mabûn ku bi muayeneyên bijîjkî yên biçûkxistinê re derbas bibin.”<ref name="EU2009" /> Di mijdara 2015’an de, Hêzên Çekdar ên Tirk xala ku gotibû divê kesên leşkeran bişopînin divê homoseksûeliya xwe “îspat bikin” rakirin.  Pêşnûmekar dikarin biryar bidin ku zayendiya xwe bi devkî eşkere bikin û di dema muayeneya bijîjkî de 'raporek neguncan' bistînin ku wan ji karûbarê dûr dixe. An jî heke doktorê leşkerî razî bibe ku 'raporekê guncayî' bide wan û ew ji leşkeriyê neçar bike, divê ew salek bi tu awayî meyldariya xwe eşkere nekin. Kesên ku homoseksueliya xwe eşkere dikin û 'raporek neguncayî' werdigirin, dibe ku di pêşerojê de di jiyana giştî de rastî cûdakariyê werin ji ber ku qeydên artêşê yên homoseksuelan di prosesa pêşnûmeyê de bûye sedema çend bûyerên eşkerekirina gelemperî.<ref name="Gurcan 2015">{{Jêder-malper |url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2015/11/turkey-military-gay-rights-homosexual-picture.html |sernav=Gays seeking military exemption in Turkey no longer need to provide visual proof of their homosexuality |tarîx=2015-11-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171024154055/http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2015/11/turkey-military-gay-rights-homosexual-picture.html |roja-arşîvê=24 çiriya pêşîn 2017 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=20 çiriya paşîn 2015 }}</ref> Homoseksuelî di çarçoveya Qanûna Disîplînê ya Hêzên Çekdar ên Tirk de ji bo efserên wezîfedar, nefermî û xwendekarên leşkerî kare bibe hinceta dersînorkirinê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2013/02/20130216-1.htm |sernav=Başbakanlık Mevzuatı Geliştirme ve Yayın Genel Müdürlüğü |malper=www.resmigazete.gov.tr }}</ref> Piştgiriya qebûlkirinê di nav artêşê de gelekî biçûk e;  di lêkolîneke sala 2015an de ji 1300 efseran hat pirsîn: "Gelo divê destûr bê dayîn ku homoseksuel di artêşê de xizmetê bikin", û ji sedî 96,3% bersiva neyînî dan.<ref name="Gurcan 2015" /> == Parastina cudakariyê == [[Wêne:Zeki Müren cropped.jpg|çep|thumb|Peykerê [[Zeki Müren]]]] Hîn li Tirkiyeyê qanûnên ku LGBTiyan ji cihêkariyê di kar, perwerde, xanî, lênêrîna tenduristiyê û derên giştî de biparêzin, tune ne. Di cotmeha 2009 de rapora Komîsyona YE ya li ser Berfirehbûnê wiha got:<ref name="EU2009" /> : Gelek bûyerên cihêkariyê li cihê kar hene, ku xebatkarên LGBT ji ber meyla xwe ya zayendî ji kar hatine derxistin. Hin xalên Qanûna Cezayê ya Tirk ên li ser 'pêşangehparêziya giştî' û 'sûcên li dijî exlaqê giştî' ji bo cihêkariya li hemberî LGBT'iyan tên bikaranîn. Zagona Sûcdaran gelek caran ji bo cezakirina kesên transgender tê bikaranîn. Di sala 2011an de, Öykü Evren Özen, jineke transgender a ji parêzgeha Bûrsayê ya li bakurê rojavayê welêt, bû berendama parlamenteriyê ji partiya sereke ya mixalefetê, Partiya Gel a Komarî, ango CHP. Di hilbijartinên giştî de ew yekem parlamentera transgender a Tirkiyê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.hurriyetdailynews.com/transsexual-activist-candidate-to-main-oppositions-list-for-bursa-municipal-assembly.aspx?pageID=238&nID=56155&NewsCatID=341 |sernav=Transsexual activist candidate to main opposition's list for Bursa – POLITICS |roja-gihiştinê=12 çiriya pêşîn 2013 }}</ref> Mixalefeta sereke, CHP, di 14 Sibat 2013 de mafên homoseksûelan ji parlamena Tirkiyê re pêşniyar kir.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.hurriyetdailynews.com/gay-rights-proposed-to-turkish-parliament.aspx?pageID=238&nID=41174&NewsCatID=338 |sernav=Gay rights proposed to Turkish Parliament – POLITICS |roja-gihiştinê=23 tebax 2015 }}</ref> Lezbiyen, hevzayend, bîseksuel û transgender (LGBT) îro li Tirkiyeyê di nav penaxwaz û penaberên herî mexdur de ne.<ref>[http://www.hyd.org.tr/staticfiles/files/unsafe_haven_report.pdf Unsafe Haven: The Security Challenges Facing Lesbian, Gay, Bisexual and Transgender Asylum Seekers and Refugees in Turkey] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111005013401/http://www.hyd.org.tr/staticfiles/files/unsafe_haven_report.pdf|date=5 October 2011}}, a joint publication of Helsinki Citizens' Assembly – Turkey and [[ORAM (organization)|ORAM]] – Organization for Refuge, Asylum & Migration, June 2009</ref>  Li Tirkiyeyê ji ber hestên dij-penaberî û dij-LGBT yên aktorên dewletê û raya giştî, gihandina maf û xizmetên wan bi sînor e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Koçak |pêşnav=Mert |tarîx=2020-01-02 |sernav=Who is "Queerer" and Deserves Resettlement?: Queer Asylum Seekers and Their Deservingness of Refugee Status in Turkey |url=https://doi.org/10.1080/19436149.2020.1704506 |kovar=Middle East Critique |cild=29 |hejmar=1 |rr=29–46 |doi=10.1080/19436149.2020.1704506 |issn=1943-6149 |s2cid=213611770 }}</ref> Di tebaxa 2013an de, çar partiyên siyasî yên sereke yên di parlamenê de ku Kurd, laîk, kevneperest û neteweperest jî di nav de ne, li hev kirin ku parastina destûrî li dijî cihêkariyê ji bo kesên LGBT peyda bikin.<ref name="eşitlik" />  Paşê ji ber nelihevkirina mijarên din ên di pêşnûmeya makezagona nû de pêşnûme hat betalkirin.<ref name="fadeofhopes" /> Çalakvanê tirk Can Çavuşoglu wek yekem namzedê şaredariya Tirkiyê yê homoseksûel kampanyayek da destpêkirin. Çavuşoglu di hilbijartinên herêmî yên adara 2014an de li herêma Behra Reş, bajaroka Bulancak a Gîresûnê ku nêzî 60 hezar kes lê dijîn, xwe namzed nîşan da.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.globalpost.com/dispatch/news/regions/europe/turkey/130914/can-cavusoglu-wants-be-turkeys-first-openly-gay-mayor |sernav=Can Cavusoglu wants to be Turkey's first openly gay mayor |weşanger=globalpost |roja-gihiştinê=14 îlon 2013 }}</ref> Di sibata 2015’an de mixalefeta sereke CHP’ê pêşnûmeqanûnek ji bo qedexekirina cihêkariya li ser bingeha meyla zayendî û nasnameya zayendî ya di sektorên giştî û yên taybet de amade kir.  Di pêşnûmeqanûnê de ji bo leşkerkirin, mûçe, terfî, ji kar avêtinê û di Qanûna Disîplînê ya Hêzên Çekdar ên Tirk de reformên wekhev tên xwestin, ku dê bihêle endamên artêşê jî bi eşkereyî xizmetê bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kaosgl.com/page.php?id=18860 |sernav=Turkey's main opposition proposed labor bill for LGBT people |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150819213701/http://www.kaosgl.com/page.php?id=18860 |roja-arşîvê=19 tebax 2015 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=23 tebax 2015 }}</ref> Di sala 2015’an de Partiya Demokratîk a Gelan a alîgirên LGBT’ê bi eşkereyî ragihand ku wê namzetên LGBT û Femînîst hebin. Berbijarê çepgir yê Partiya Demokratîk a Gelan (HDP) Bariş Sulu, dibe yekem zilamê hevzayend ên eşkere ku ji bo parlamena Tirkiyê dibe namzed.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.huffingtonpost.com/2015/06/08/turkey-hdp-party_n_7537648.html |sernav=Meet The Pro-Gay, Pro-Women Party Shaking Up Turkish Politics |tarîx=8 hezîran 2015 |xebat=The Huffington Post |roja-gihiştinê=12 gulan 2016 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.independent.co.uk/news/uk/first-ever-openly-gay-parliamentary-candidate-stands-for-election-in-turkey-10274746.html |sernav=Turkey now has its first ever gay parliamentary candidate |tarîx=25 gulan 2015 |xebat=The Independent |ziman=en-GB |roja-gihiştinê=12 gulan 2016 }}</ref> Di Çileya 2019an de Dadgeha Kar a 34emîn a Stembolê der barê sê zilamên çopê yên ku ji aliyê şaredariyê ve bi îdiaya ku bi yek ji hevkarên xwe re têkiliyeke homoseksuel kirine ji kar hatin avêtin de biryara yekem da.Dadgehê der barê yek ji bersûcên bi navê R.S. de biryar da û destnîşan kir ku peymana wî bi neheqî hatiye betalkirin.  Sê şofêrên kamyonên çopê yên Şaredariya Kagithane ya Stembolê, ji ber ku par hatibû îdiakirin ku bi çopê berhevkarek 27 salî re di nav têkiliya homoseksûel de ne, ji aliyê kardêrê xwe ve ji kar hatin avêtin. Çopberê bi navê M.Ş., ji rayedaran re gotibû ku bi 3 ajokarên kamyonê re "dem bi dem" têkiliya zayendî kiriye.  Ajokarên ku emrê wan di navbera 43 û 51 salî de ne, di nîsana 2018an de doz li şaredarî û taşeronê wê dabûn, bi hinceta ku wan wekî betalkirina peymana xwe bi neheqî binav kir. 34'emîn Dadgeha Kar a Stembolê di 29'ê Çile de der barê yek ji dozgerên bi navê R.S. de biryar da ku peymana wî bi neheqî hatiye betalkirin.  Parêzerê wî ji dadgehê re gotibû ku dozger "tu eleqeya wî bi wê bûyerê re tune ye", parêzerên pargîdaniyê jî îdia kiribûn ku ji kar avêtina wî beşeke "qedexekirina mafdar" e ji ber têkiliya cinsî ya li ser kar.  Ger biryar di pêvajoya îtirazê de jî were pejirandin, dê taşeron neçar bimîne ku dozger vegerîne karê wî yê berê an jî tazmînata wî bide. Rûniştina yek ji du dozên din, ku hîn jî berdewam dikin, di meha Sibatê de hate kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ahvalnews.com/lgbti-rights/turkish-man-sacked-gay-relationship-wins-legal-battle |sernav=Turkish man sacked for gay relationship wins legal battle |malper=Ahval |roja-gihiştinê=2022-05-28 |roja-arşîvê=2019-02-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190212011414/https://ahvalnews.com/lgbti-rights/turkish-man-sacked-gay-relationship-wins-legal-battle |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.hurriyetdailynews.com/turkish-court-issues-first-verdict-in-gay-garbage-men-case-140871 |sernav=Turkish court issues first verdict in 'gay garbage men case' - Turkey News |malper=Hürriyet Daily News }}</ref> == Qaîdeyên medyayê == Fîlmên bi temaya LGBT li Tirkiyeyê ne qedexe ne.  Wek mînak Çiyayê Brokeback bêyî sensûra dewletê di sînemayên Tirkiyeyê de hat dîtin.  Her kesê hejdeh salî an mezintir dikaribû bilêtek ji bo temaşekirina fîlmê bikire. DVD-yên bi temaya LGBT-ê dikarin li Tirkiyê jî bi qanûnî werin firotin, her çend DVD-yên bi naverokên cinsî yên eşkere tenê dikarin ji kesên hejdeh salî an mezintir re werin firotin. Di sala 2013an de, firoşkarekî tirk bi firotina DVD-yên "bêexlaqî" hat sûcdarkirin, ji ber ku di fîlmên DVDyê de naveroka zayendî ya homoseksûelan hebû. Dadger Mahmut Erdemli ji dadgeha Stembolê vê biryarê betal kir. Wî biryar da ku seksa hevzayendan xwezayî ye, diyar kir ku divê rêz li meyla zayendî ya ferdî were girtin, û mînakên zewacên hevzayendan ên li Ewropa û Amerîka destnîşan kir.<ref name="lgbtqnation.com">{{Jêder-malper |url=http://www.lgbtqnation.com/2013/02/turkish-court-says-gay-sex-is-natural-in-ruling-against-pornography-vendor/ |sernav=Turkish Court says gay sex is natural in ruling against pornography vendor |tarîx=2013-02-20 |xebat=LGBTQ Nation |roja-gihiştinê=23 tebax 2015 }}</ref> == Sînorkirina îfadeyê == Li Tirkiyê mafê herkesî yê ku bi destûrî hatiye parastî ye ku bêyî destûra berê xwenîşandaneke aştiyane li dar bixe, heta ku mijara xwenîşandanê bi qanûnê bi awayekî eşkere qedexe nebe.<ref>{{Cite act|type=article|index=34|date=16 April 2017|legislature=Turkish Grand National Assembly|title=Türkiye Cumhuriyeti Anayasası|trans-title=The Constitution of the Republic of Turkey|url=https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/tc_anayasasi.maddeler?p3=34|language=Turkish}}</ref> Tevî ku ti zagonên ku bi awayekî eşkere protestoyên têkildarî LGBT qedexe dikin tune ne jî, meşa serbilindiyê ya Stembolê ya di hezîrana 2015an de, ku bi meha rojiya pîroz a Remezanê re derbas bû, ji hêla Walîtiya Stembolê ve çend demjimêran beriya bûyerê ji ber "fikrên ewlehiyê" hate qedexe kirin. Piştî demekê, di dîroka xwe ya 13 salan de yekem car bi destwerdana polîsan hat girtin.  Defîle sala borî di Remezanê de bê pirsgirêk pêk hatibû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dw.com/en/tens-of-thousands-take-to-the-streets-in-istanbuls-gay-pride-parade/a-17745525 |sernav=Tens of thousands take to the streets in Istanbul's Gay Pride parade {{!}} DW {{!}} 29.06.2014 |paşnav=(www.dw.com) |pêşnav=Deutsche Welle |malper=DW.COM |ziman=en |roja-gihiştinê=2018-04-21 }}</ref> Di sala 2016’an de dîsa hat qedexekirin û ji ber ku beşdaran hewl dan ku mîtîngê li dar bixin, bêyî ku qedexe li ber xwe bidin, hatin girtin. <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aljazeera.com/news/2017/06/istanbul-lgbt-march-banned-security-concerns-170624181917813.html |sernav=Istanbul LGBT march banned over 'security concerns' |malper=www.aljazeera.com |roja-gihiştinê=2017-11-20 }}</ref> Di sala 2017’an de careke din hate qedexekirin, di sala 2018’an de jî dîsa hate qedexekirin û ji ber ku beşdaran hewl dan ku bêyî ku qedexe li dar bixin, çalakî pêk anîn.  Di sala 2019-an de dîsa hate qedexe kirin. Di sala 2020-an de, ji ber pandemiya COVID-19, bêyî destwerdana fermî serhêl hate girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://prideistanbul.org/ |sernav=28. İstanbul LGBTİ+ Onur Haftası ve 18. Onur Yürüyüşü Basın Açıklaması |malper= |tercimeya-sernav=Press Release Regarding the 28th Istanbul LGBTI+ Pride Week and the 18th Pride Parade |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201201060914/http://prideistanbul.org/ |roja-arşîvê=1 kanûna pêşîn 2020 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=1 kanûna pêşîn 2020 }}</ref> Di sala 2017an de, li paytext Enqereyê hemû çalakiyên têkildarî mafên LGBT û LGBTyan, bi hinceta "aştî û ewlehiyê" hatin qedexekirin, rayedaran gotibûn ku "pêşangeh"ên bi vî rengî dikarin bibin sedem ku komên cûda yên civakê "bi eşkereyî kîn û dijminatiyê li ber xwe bidin".  li hember hev;  Li aliyê din medyaya nûçeyan diyar kir ku ev qedexe di çarçoveya têkçûna berdewam a azadiyên sivîl li Tirkiyê piştî hewldana derbeya têkçûyî ya sala 2016'an hat.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://uk.reuters.com/article/uk-turkey-lgbt/turkish-capital-bans-lgbt-cinema-exhibitions-idUKKBN1DJ0BS |sernav=Turkish capital bans LGBT cinema, exhibitions |tarîx=19 çiriya paşîn 2017 |xebat=Reuters |roja-gihiştinê=2022-05-28 |roja-arşîvê=2019-02-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190215102810/https://uk.reuters.com/article/uk-turkey-lgbt/turkish-capital-bans-lgbt-cinema-exhibitions-idUKKBN1DJ0BS |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li Enqereyê hemû nîqaşên giştî yên têkildarî LGBTI’yê tên qedexekirin.  Di mijdara 2017’an de Walîtiya Enqereyê ya di bin Rewşa Awarte de qedexeya bêdawî li ser çalakiyên gel ên li ser LGBTI’yê ferz kiribû.  Destûra awarte di tîrmeha 2018 de bi dawî bû;  lê dîsa jî qedexe nehat rakirin. Di cotmeha 2018an de, hikûmetê qedexe li ser bûyerên LGBTI-yê bi gelemperî bêyî ku di derheqê tarîxa dawî de agahdarî bide dirêj kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/news/2019/02/14/turkey-end-ankara-ban-lgbti-events |sernav=Turkey: End Ankara Ban on LGBTI Events |tarîx=14 sibat 2019 |weşanger=Human Rights Watch |roja-gihiştinê=14 sibat 2019 }}</ref> Di gulana 2019an de, polîsên Enqereyê bi tundî meşa serbilindiyê ya xwendekaran a li Zanîngeha Teknîkî ya Rojhilata Navîn (METU) bi dawî kir.  Li gorî raporeke Rêxistina Efûyê ya Navneteweyî, rayedaran di wê demê de 25 xwendekar girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gaystarnews.com/article/police-violent-student-pride-march-turkey/ |sernav=Police violently break up student Pride march in Turkey |tarîx=10 gulan 2019 |malper=Gay Star News |roja-gihiştinê=28 gulan 2022 |roja-arşîvê=7 çiriya paşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201107232042/https://www.gaystarnews.com/article/police-violent-student-pride-march-turkey/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2019/05/turkey-appalling-violence-used-against-students-holding-pride-march/ |sernav=A Pride march in Ankara has been violently broken up by police |tarîx=10 gulan 2019 |malper=www.amnesty.org }}</ref> Di hezîrana 2019’an de 17 kes di daxuyaniya çapemeniyê de ji ber qedexeya Prideyê hatibûn binçavkirin.Polîsên Tirk girseya ku li bajarê Îzmîrê ji bo daxuyaniya çapemeniyê ya giştî li ser qedexeya şanazî ya walîtiyê kom bû, belav kir û 17 kes binçav kirin. <ref>{{Jêder-malper |url=https://ahvalnews.com/turkey-lgbti/17-detained-during-press-statement-over-pride-ban-turkeys-izmir |sernav=17 detained during press statement over Pride ban in Turkey's İzmir |malper=Ahval |ziman=en |roja-gihiştinê=2019-06-28 |roja-arşîvê=2021-07-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210703045707/https://ahvalnews.com/turkey-lgbti/17-detained-during-press-statement-over-pride-ban-turkeys-izmir |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://sendika63.org/2019/06/7-izmir-lgbti-onur-yuruyusune-polis-saldirisi-17-gozalti-552183/ |sernav=7. İzmir LGBTİ+ Onur Yürüyüşü'ne polis saldırısı: 17 gözaltı |malper=Sendika.Org |ziman=tr |roja-gihiştinê=2019-06-28 }}</ref> Walîtiya Mêrsînê di 25'ê Hezîrana 2019'an de li gorî Qanûna Civîn û Xwepêşandanan a Tirkiyeyê "bi armanca parastina aramiya gel û aştiya gel" û „parastina tenduristiya gel, exlaqê giştî û ewlehiya can û malê welatiyan" hemû çalakiyên LGBT'yî yên li parêzgehê ji bo 20 rojan qedexe kir.   Qedexe di 5’emîn Hefteya Rûmetê ya Mêrsînê de ku di navbera 1-7’ê Tîrmehê de bihata lidarxistin ket meriyetê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://m.bianet.org/english/lgbti/209813-lgbti-events-banned-in-mersin |sernav=LGBTI+ Events Banned in Mersin - english }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gazeteduvar.com.tr/turkiye/2019/06/26/mersinde-onur-haftasi-yasagi/ |sernav=Mersin'de Onur Haftası yasağı |tarîx=26 hezîran 2019 |malper=www.gazeteduvar.com.tr |ziman=tr |roja-gihiştinê=2019-07-17 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ahvalnews.com/lgbti/turkeys-southern-province-mersin-bans-pride-march |sernav=Turkey's southern province of Mersin bans Pride March |malper=Ahval |ziman=en |roja-gihiştinê=2019-07-17 |roja-arşîvê=2019-07-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190714203050/https://ahvalnews.com/lgbti/turkeys-southern-province-mersin-bans-pride-march |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.diken.com.tr/mersinde-onur-haftasi-etkinlikleri-genel-ahlak-gerekcesiyle-yasaklandi/ |sernav=Mersin'de Onur Haftası etkinlikleri 'genel ahlak' gerekçesiyle yasaklandı |tarîx=2019-06-26 |malper=Diken |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2019-07-17 }}</ref> == Raya giştî == Li gorî anketa ku di sala 2016’an de ji aliyê Zanîngeha Kadir Has a Stembolê ve hatiye kirin, ji sedî 33’ê mirovan gotiye ku divê LGBT bibin xwedî mafên wekhev.  Ev yek di sala 2020'an de zêde bû û gihîste ji sedî 45. Lêkolîneke din a Zanîngeha Kadir Has a sala 2018'an diyar kir ku ji sedî 55,3 ê mirovan cîranekî homoseksûel naxwazin.  Ev di sala 2019an de daket ji sedî 46,5.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://bianet.org/english/lgbti/221831-survey-nearly-half-of-people-think-lgbti-s-should-have-equal-rights |sernav=Nearly Half of People Think LGBTI+s Should Have Equal Rights |roja-gihiştinê=13 sibat 2022 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://gender.khas.edu.tr/en/survey-public-perceptions-gender-roles-and-status-women-turkey |sernav=Public Perceptions of Gender Roles and the Status of Women in Turkey |roja-gihiştinê=13 sibat 2022 |roja-arşîvê=14 kanûna paşîn 2022 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220114235510/https://gender.khas.edu.tr/en/survey-public-perceptions-gender-roles-and-status-women-turkey |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nêzîkatiyên li ser legalîzekirina sendîkayên hevzayendî yên li Tirkiyeyê cuda ne. Anketeke sala 2015'an ji aliyê Ipsos ve hat dîtin ku %27 ji raya giştî ya Tirkiyeyê alîgirê qanûnîkirina zewaca hevzayendan e, lê ji sedî 19 yekîtiyên sivîl tercîh dikin.<ref name="Ipsos 2015">{{Jêder-malper |url=http://www.ipsos-na.com/news-polls/pressrelease.aspx?id=6866 |sernav=Of 23 Countries Surveyed, Majority (65%) in 20 Countries Support Legal Recognition of Same-Sex Unions |tarîx=29 adar 2015 |weşanger=Ipsos |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150603194659/http://www.ipsos-na.com/news-polls/pressrelease.aspx?id=6866 |roja-arşîvê=2015-06-03 }}</ref> 25% ji kesên rapirsî li dijî her şêweyek naskirina qanûnî ya ji bo hevzayendan bûn û 29% diyar kirin ku ew nizanin kîjan vebijarkê hilbijêrin.<ref name="Ipsos 2015" /> Li gorî lêkolîna Pew ya 2020’an, %25’ê Tirkan gotine ku divê homoseksuelî ji aliyê civakê ve bê qebûlkirin, %57 jî li dijî wê derketine. Qebûlkirin di nav kesên xwende (%41) ji yên ciwanên tirk (34%) de zêdetir bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/global/2020/06/25/global-divide-on-homosexuality-persists/ |sernav=The Global Divide on Homosexuality Persists |tarîx=25 hezîran 2020 |roja-gihiştinê=21 kanûna pêşîn 2020 |rojname=Pew Research Center }}</ref> == Şert û mercên jiyanê == Homoseksûelî li Tirkiyeyê mijareke tabû ye û çanda "kuştina namûsê" di malbatên civaka Tirkiyeyê de tê dîtin. Ev tê vê wateyê ku endamên malvatê (bi gelemperî jin) li ser navê namûsê têne kuştin.Kuştina Ahmet Yıldız, hevzayendekî Kurd-Tirk ê 26 salî yê ji Rihayê, dibe ku mînaka yekem a naskirî ya kuştina namûsê ya bi mêrekî hevzayend re be. <ref name="taz.de" /><ref name="report with details on the killing" /><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/was-ahmet-yildiz-the-victim-of-turkeys-first-gay-honour-killing-871822.html |sernav=Was Ahmet Yildiz the victim of Turkey's first gay honour killing? |paşnav=Birch |pêşnav=Nicholas |tarîx=19 tîrmeh 2008 |xebat=Independent |cih=London |roja-gihiştinê=20 tebax 2008 }}</ref> Lêkolînên salên 2007-2009 ku ji aliyê Foruma Tirkiyeya Demokratîk a Almanyayê ve hatine amadekirin, di sala 2007 de 13, di 2008 de 5, di 2009 de jî herî kêm 4 kuştinên têkildarî nasnameya zayendî ya mexdûran nîşan didin.<ref>The series can be found under the headline of [http://www.tuerkeiforum.net/enw/index.php/Hate_Crimes_in_Turkey "Hate Crimes in Turkey"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170824005759/http://www.tuerkeiforum.net/enw/index.php/Hate_Crimes_in_Turkey |date=2017-08-24 }}; accessed on 31 March 2011.</ref>  Di 21ê gulana 2008 ande rêxistina [[Çavdêriya Mafên Mirovan (rêxistin)|Çavdêriya Mafên Mirovan]] ku bingeh li New Yorkê ye, raporek bi sernavê "Ji bo Rizgariyê Pêdiviya me bi Qanûnek heye" weşand.<ref name="HRW">The report can be accessed at [https://www.hrw.org/en/reports/2008/05/21/we-need-law-liberation-0 this site of HRW]; accessed on 31 March 2011.</ref>  Rapor belge dike ku merivên homoseksuel û transgender çawa bi lêdan, dizî, tacîza polîsan û gefa kuştinê re rû bi rû dimînin.Çavdêriya Mafên Mirovan dît ku, di pir rewşan de, bersîva rayedaran ne bes e, heke ne tune be. <ref name="HRW" /> Di doza cînayetên nefretê yên li dijî homoseksûelan de, dadgeh şertê "provakasyona giran" û cezayên kêm dikin.<ref>Report of the Human Rights Observation and Law Commission on LGBTT Individuals within Kaos GL, dated 27 October 2007. A summarized translation was done by the [http://www.tuerkeiforum.net/enw/index.php/Hate_Killings DTF on this site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170824012404/http://www.tuerkeiforum.net/enw/index.php/Hate_Killings |date=2017-08-24 }}; accessed on 31 March 2011</ref> Li Tirkiyeyê pêşdaraziya li hember homoseksuelan di gelek waran de berbelav e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://insanhaklarimerkezi.bilgi.edu.tr/media/uploads/2015/02/24/Cinsel_Yonelim_veya_Cinsiyet_Kimligi_Izleme_Raporu.pdf |sernav=TÜRKİYE'DE CİNSEL YÖNELİM VEYA CİNSİYET KİMLİĞİ TEMELİNDE AYRIMCILIĞIN İZLENMESİ RAPORU |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper= |roja-gihiştinê= |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180219035706/http://insanhaklarimerkezi.bilgi.edu.tr/media/uploads/2015/02/24/Cinsel_Yonelim_veya_Cinsiyet_Kimligi_Izleme_Raporu.pdf |roja-arşîvê=2018-02-19 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/english/middleeast/turkey/23022021 |sernav=Targeted by Erdogan, Turkey's LGBT+ community face 'tsunami of hate' |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |xebat=Rûdaw |roja-gihiştinê=2021-02-23 }}</ref> Ji ber pêşdaraziyên hevpar ên li hemberî homoseksûelan, ji destpêka salên 2000an vir ve, saziyên îdarî gelek pêkanînên cihêkariyê yên wekî êrîşên polîsan ên li ser barên hevzayendan, girtina komeleyên LGBTI+, serdegirtina malên hevzayendan, kovar û sansurkirina malperan pêk anîne.  Bi heman awayî, di salên 2010-an de, li ser hemî bûyerên LGBT yên li parêzgehan qedexe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/turkce/haberler/2016/06/160617_onur_yuruyusu_valilik |sernav=İstanbul Valiliği: Onur yürüyüşüne izin verilmeyecek |tarîx=17 hezîran 2016 |malper=BBC News Türkçe |ziman=tr |roja-gihiştinê=2020-08-05 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gazeteduvar.com.tr/gundem/2019/06/22/izmirde-onur-yuruyusune-izin-verilmedi/ |sernav=Onur Yürüyüşü'nde 20 gözaltı |tarîx=22 hezîran 2019 |malper=www.gazeteduvar.com.tr |ziman=tr |roja-gihiştinê=2020-08-05 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/turkce/haberler-turkiye-42043386 |sernav=Ankara Valiliği'nden LGBT etkinliklerine yasak |tarîx=2017-11-19 |xebat=BBC News Türkçe |ziman=tr |roja-gihiştinê=2020-08-05 }}</ref> Li gorî lêkolîna KAOS GL, ji sedî 27ê LGBTyên ku nasnameya xwe ya zayendî veneşartibûn, di pêvajoya peywirdarkirinê de di sala 2017an de ji sedî 8, di sala 2018an de ji sedî 11, di sala 2019an de ji sedî 11 hatin cudakirin.  Di lêkolînê de hat diyarkirin ku LGBTyên ku difikirin saziyên serî lê didin alîgir in, ew bêtir meyla xwe didin ku nasnameya xwe ya zayendî veşêrin. Ger serlêder ji kardêran re vebin dê ev rêje zêdetir be. == Rêxistinên mafên sivîl ên LGBT == [[Wêne:20mayıs Gay pride Ankara Square 12.jpg|thumb|[[Walking against Homophobia and Transphobia|Ankara Pride]] li [[Kızılay, Ankara|Kızılay]], Enqere ya sala 2012]] Rêxistina mafên medenî ya bingehîn a civaka LGBT KAOS GL ye, ku di sala 1994an de li Enqereyê ji hêla xwendekarên di nav wan de Yasemin Öz ve hatiye damezrandin.<ref name="Öz">{{Jêder-nûçe |url=https://www.nhc.nl/defending-human-rights-in-turkey-yasemin-oz/ |sernav=Defending Human Rights in Turkey: Yasemin Öz |paşnav1=Tunali |pêşnav1=Tan |tarîx=30 hezîran 2020 |xebat=Netherlands Helsinki Committee |roja-gihiştinê=7 tebax 2020 }}</ref> Li Lambdaistanbul, endamê ILGA-Ewropa, ku di sala 1993 de li Stenbolê hat avakirin, bi sûcdariya ku li dijî exlaqê gelemperiyê tevdigere, doz hat vekirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://bianet.org/english/minorities/117799-public-morality-disturbed-by-ltgb-organization |sernav="Public Morality" Disturbed by LTGB organization... |paşnav=Çakır |pêşnav=Bawer |tarîx=29 çiriya pêşîn 2009 |xebat=bianet |roja-gihiştinê=21 gulan 2020 }}</ref>  Dozgeriyê destnîşan kir ku nav û çalakiyên wê "li dijî hiqûq û exlaqê ne."  Ew biryar, bi tundî ji aliyê [[Çavdêriya Mafên Mirovan (rêxistin)|Çavdêriya Mafên Mirovan]] ve hat rexnekirin, <ref name="HRWLambda">[http://hrw.org/english/docs/2008/06/02/turkey18990.htm Turkey: Court Shows Bias, Dissolves Lambda Istanbul] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081113180529/http://hrw.org/english/docs/2008/06/02/turkey18990.htm|date=13 November 2008}}, ''[[Human Rights Watch]]'', 2 June 2008</ref> di dawiyê de ji aliyê Dadgeha Bilind a temyîzê ya welêt di 22 Çile 2009 de hat betalkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.hurriyet.com.tr/english/domestic/10844193.asp |sernav=Appeals court says gay rights unit is OK |weşanger=Hurriyet.com.tr |roja-gihiştinê=20 kanûna paşîn 2011 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150214223353/http://www.hurriyet.com.tr/english/domestic/10844193.asp |roja-arşîvê=2015-02-14 |url-status=dead }}</ref> Di destpêka salên 1990î de, pêşniyarên rêxistinan ji bo hevkariyê ji aliyê Komîsyona Mafên Mirovan a Hikûmetê ve hatin redkirin.  Nîsana 1997, dema ku endamên Lambda Stembolê ji bo Kongreya Neteweyî ya li ser AIDS-ê hatin vexwendin, cara yekem bû ku rêxistinek LGBT ya Tirk di asta hukûmetê de dihat temsîl kirin.  Di destpêka salên 2000î (dehsalan) de, ji bilî Stembol û Enqereyê li bajarên din rêxistinên nû dest pê kirin, wek Komeleya LGBTyî Jiyana Pembe li Enqereyê, Koma Rainbow li Antalyayê û Însiyatîfa LGBTÎ ya Diyarbekirê Piramid li Amedê. Di sala 1996 de, rêxistineke din a LGBT, LEGATO, wek rêxistinek ji xwendekarên zanîngehên Tirk, derçûn û akademîsyenên Tirk hat damezrandin, ku ofîsa wê ya yekem li Zanîngeha Teknîkî ya Rojhilata Navîn li Enqerê ye.  Rêxistin bi şaxên din re li gelek zanîngehên din û 2000 endamên raporkirî mezinbûna xwe domand.  Di adara 2007an de, xwendekarên LGBT cara yekem wekî klûbek xwendekaran (Gökkuşağı - bi îngilîzî: rainbow) organîze kirin û Club Gökkuşağı bi fermî ji hêla Zanîngeha Bilgi ve hate pejirandin. Di hezîrana 2003an de, di dîroka Tirkiyeyê de yekem meşa serbilindiya LGBT ya gel, ku ji aliyê Lambdaistanbul ve hatibû organîzekirin, li kolana Îstîklalê hat lidarxistin. Di tîrmeha 2005'an de KAOS GL serî li Wezareta Karên Hundir da û nasnameya qanûnî bi dest xist û bû yekemîn rêxistina LGBT ya li welêt bi statuya qanûnî.  Di Îlona heman salê de ji bo betalkirina vê statuya hiqûqî ji aliyê Walîtiya Enqereyê ve doz hatibû vekirin, lê ev daxwaz ji aliyê dozger ve hatibû redkirin. Di tebaxa 2006an de, meşa hevzayendan a Bursayê ya ji aliyê Koma Rainbow ve hatibû organîzekirin, ji aliyê Walîtiyê ve bi fermî hat pejirandin, ji ber protestoyên mezin ên gel ji aliyê komek rêxistinkirî ya welatiyan ve hat betalkirin. Rêxistin bi awayekî aktîf beşdarî bernameyên perwerdehiya HIV/AIDS û meşên 1ê Gulanê dibin. Di îlona 2005an de, Walîtiya Enqereyê KAOS GL tawanbar kir ku "rêxistineke ku li dijî zagon û prensîbên exlaqî ava kiriye."<ref name="HRWLambda" /> Her wiha di tîrmeha 2006 de hewl da ku komeleya mafên mirovan Pink Life Komeleya LGBT (Pembe Hayat) bigire û ji dozgeran re îdia kir ku komele li dijî "exlaq û avahiya malbatê ye."<ref name="HRWLambda" /> Di sala 2006an de, Lambda Istanbul ji avahîya wê hat derxistin ji ber ku xwediyê xanî ji vê yekê ne razî bû ku rêxistin mafên LGBT pêşve dixe.  Di 2008 de, dozek dadgehê ji bo girtina Lambda Istanbulê dest pê kir, û her çend dadgehek jêrîn di destpêkê de biryara girtina komeleyê da, ev biryar ji hêla Dadgeha Destûra Bingehîn a Tirkiyê ve hate betal kirin û Lambda Istanbul vekirî ma.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.lambdaistanbul.org/php/main.php?menuID=5&altMenuID=5&icerikID=6406 |sernav=Lambdaistanbul Lezbiyen Gey Biseksüel Travesti Transseksüel Dayanışma Derneği |weşanger=Lambdaistanbul.org |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100129174708/http://www.lambdaistanbul.org/php/main.php?menuID=5&altMenuID=5&icerikID=6406 |roja-arşîvê=29 kanûna paşîn 2010 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=20 kanûna paşîn 2011 }}</ref> Di 10'ê hezîrana 2018'an de 6'emîn Serbilindiya Îzmîrê li Alsancakê hat lidarxistin.  Nêzîkî 50,000 endamên LGBT, hevalbend û piştgirên mafên mirovan beşdarî Pride bûn, li kolana beravê Kordonê meşiyan. Li Kıbrıs Şehitleri Avune dest pê kir û li ber Navenda Çandê ya Türkan Saylan qediya.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/english/lgbti/198048-6th-izmir-pride-parade-we-ll-walk-up-to-fear |sernav=6th İzmir Pride Parade: 'We'll Walk Up to Fear' |weşanger=bianet.org |roja-gihiştinê=12 hezîran 2018 }}</ref> Di nîsana 2019an de dadgeha Enqereyê qedexeya çalakiyên LGBT yên li paytexta Tirkiyeyê rakir. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/news/2019/04/25/turkey-ankara-wakes-court-lifting-lgbti-events-ban |sernav=In Turkey, Ankara Wakes Up to Court Lifting LGBTI Events Ban |tarîx=25 nîsan 2019 |weşanger=Human Rights Watch |roja-gihiştinê=25 nîsan 2019 }}</ref> Hat ragihandin ku koma mafên LGBT+ yên Tirk KAOS GL xwesrtina rakirina qedexeyê kiribû - pistî ku sala borî bi ser neketibû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pinknews.co.uk/2019/04/20/court-lifts-ban-on-lgbt-pride-events-in-ankara-turkey/ |sernav=Court lifts ban on LGBT Pride events in Turkey's capital city |tarîx=20 nîsan 2019 |weşanger=Pink News |roja-gihiştinê=20 nîsan 2019 }}</ref> == Istanbul Pride == {{Gotara bingehîn|Istanbul Pride}} [[Wêne:Gaypride Istanbul 2012.jpg|220px|thumb|[[Istanbul Pride]] a sala 2012]] [[Wêne:XXI._Istanbul_Gay_Parade_Pride_-_Peace_Tower.jpg|thumb|250x250px|[[Istanbul Pride]] a sala 2013, li qada [[İstiklal]]ê]] Stenbol Pride meşeke serbilindiya hevzayendan û xwenîşandana LGBT ye ku her sal li bajarê herî mezin ê Tirkiyê, Stenbolê tê lidarxistin.  Bûyer yekem car di sala 2003 de pêk hat û niha her sal yekşema dawî ya hezîranê an jî yekşema yekem a Tîrmehê, ji bo bidawîbûna hefteya serbilindiya Stenbolê pêk tê.  Nêzîkî 30 kes beşdarî yekemîn Gay Pride Istanbul bûn.  Ev hejmar her sal qat bi qat zêde dibe û di sala 2010an de gihîşte 5000 kesan. Civîna 2011an zêdetirî 10000 kes bala xwe dayê, ji ber vê yekê Gay Pride Istanbul dike meşa herî mezin a cureya xwe di Cîhana Misilman de.<ref name="kaos">{{Jêder-malper |url=http://www.kaosgl.com/sayfa.php?id=9064 |sernav=19. LGBTT Onur Haftası, Onur Yürüyüşü ile Sona Erdi |paşnav=Tahaoğlu |pêşnav=Çicek |tarîx=27 hezîran 2011 |weşanger=KAOS GL |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110701181746/http://www.kaosgl.com/sayfa.php?id=9064 |roja-arşîvê=1 tîrmeh 2011 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=29 hezîran 2011 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kaosgl.com/sayfa.php?id=9062 |sernav=Stonewall'dan Bugüne |tarîx=24 hezîran 2011 |weşanger=KAOS GL |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110701182430/http://www.kaosgl.com/sayfa.php?id=9062 |roja-arşîvê=1 tîrmeh 2011 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=29 hezîran 2011 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.hurriyetdailynews.com/n.php?n=homosexuals-demand-rights-at-istanbul8217s-gay-pride-march-2011-06-27 |sernav=Homosexuals demand rights at Istanbul's Gay Pride March |tarîx=27 hezîran 2011 |weşanger=Hürriyet Daily News |roja-gihiştinê=29 hezîran 2011 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ntvmsnbc.com/id/25227029/ |sernav=İstiklal Caddesi 10 bin renk! - Genel |tarîx=1970-01-01 |weşanger=ntvmsnbc.com |roja-gihiştinê=2012-09-26 }}</ref> Beşdar beriya ku li tevahiya kolana Îstîklalê bimeşin li Qada Taksîmê li hev kom dibin.  Ev bulvara peyayan a fireh û yek ji girîngtirîn cîhên giştî yên Stenbolê ye, ku pir caran mala cejn û festîvalên herêmî ye. Di 30 Hezîran 2013 de, defîleya serbilindiyê hema hema 100,000 kes kişand.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.telegraaf.nl/tv/21696299/__Gay_Pride_in_Istanbul_groot_succes__.html |sernav=Gay Pride in Istanbul groot succes - TV &#124; Altijd op de hoogte van het laatste nieuws met Telegraaf.nl [tv&#93; |weşanger=Telegraaf.nl |roja-gihiştinê=2013-11-02 |roja-arşîvê=2017-07-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170728210152/http://www.telegraaf.nl/tv/21696299/__Gay_Pride_in_Istanbul_groot_succes__.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://dunya.milliyet.com.tr/taksim-deki-onur-yuruyusu-ne-bbc/dunya/detay/1730407/default.htm |sernav=Taksim'deki Onur Yürüyüşü'ne BBC yorumu: Bugüne kadar... - Milliyet Haber |weşanger=Dunya.milliyet.com.tr |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131104131320/http://dunya.milliyet.com.tr/taksim-deki-onur-yuruyusu-ne-bbc/dunya/detay/1730407/default.htm |roja-arşîvê=4 çiriya paşîn 2013 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=2013-11-02 }}</ref> Serbilindiya 2014an jî zêdetirî 100,000 kes kişand.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.popkedi.com/yosun-pare/100000-kisi-dile-kolay |sernav=100.000 KİŞİ! DİLE KOLAY! |xebat=POPKEDİ |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160304030752/http://www.popkedi.com/yosun-pare/100000-kisi-dile-kolay |roja-arşîvê=4 adar 2016 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=11 sibat 2019 }}</ref> Yekîtiya Ewropî pesnê Tirkiyê da ku defîle bê navber bi rê ve çû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://ec.europa.eu/enlargement/pdf/key_documents/2013/package/brochures/turkey_2013.pdf |sernav=Turkey 2013 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131115052535/http://ec.europa.eu/enlargement/pdf/key_documents/2013/package/brochures/turkey_2013.pdf |roja-arşîvê=2013-11-15 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=2013-12-05 }}</ref> Roja Yekşemê 29ê Hezîrana 2015an, Reuters ragihand ku polîsên Tirk bombeyek avê bikar anîne ji bo belavkirina meşa serbilindiya hevzayendan.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://in.reuters.com/article/turkey-rights-gay-pride-idINKCN0P80O420150628 |sernav=Turkish police use water cannon to disperse gay pride parade - by Mehmet, Caliskan and Yesmin Dikmen |tarîx=28 hezîran 2015 |roja-gihiştinê=2015-06-28 |ajans=in.reuters.com |rojname=Reuters |roja-arşîvê=2020-11-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201125000253/https://in.reuters.com/article/turkey-rights-gay-pride-idINKCN0P80O420150628 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 2016 de, walîtiya Stenbolê cara ewil meşa serbilindiyê bi hincetên ewlekarî û nîzama giştî<ref>{{Jêder-malper |url=http://istanbul.gov.tr/tr/guncel/haberler/basin-duyurusu-17062016 |sernav=T.C. İstanbul Valiliği - BASIN DUYURUSU<!-- Bot generated title --> |malper=istanbul.gov.tr |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181214055900/http://istanbul.gov.tr/tr/guncel/haberler/basin-duyurusu-17062016 |roja-arşîvê=14 kanûna pêşîn 2018 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=11 sibat 2019 }}</ref>.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.hurriyetdailynews.com/governors-office-bans-lgbt-pride-march-in-istanbul.aspx?pageID=238&nID=114708&NewsCatID=339 |sernav=Governor's Office bans LGBT Pride March in Istanbul |weşanger=hurriyet }}</ref> Lê dîsa jî derdora civata LGBT ev qedexe red dikin, her sal bi sedan kom dibin û rastî gaza rondikrêj û guleyên plastîk tên. Hinek ji beşdaran têne girtin û dîsa têne berdan.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/istanbul-pride-eleven-arrests-official-ban-march-parade-turkey-lgbt-a8426656.html |sernav=Eleven arrested at Istanbul Pride as march goes ahead despite official ban |tarîx=2 tîrmeh 2018 |malper=The Independent }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.cnn.com/2018/07/02/europe/istanbul-pride-parade-intl/index.html |sernav=Istanbul pride: Hundreds of LGBTI+ campaigners defy ban |nivîskar=Sheena McKenzie |malper=CNN }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Mafên kesên LGBT|Tirkiye]] 2y3tw7evpyyp72re88yklwnm1aur9jj 0 137709 2100965 1788369 2026-10-29T19:28:34Z Biyolojiyabikurdi 31567 2100965 wikitext text/x-wiki '''Zalbûn''' (bi înglîzî : ''dominance''), rewşa bomaweyî ya ko di zîndewerek dureg de, allelek di rûxsarebabetê de xuya dibe û rê li ber xuyabûna [[allel|all]]ela din a heman sîfetê digire. Allela ko dibe sedema çêbûna zalbûnê û di rûxsarebabetê de xuya dibe wekî '''allela zal''' (bi înglîzî: ''dominant allel''), allela ko veşartî dimîne û F1 de xuya nabe, wekî '''allela bezîw''' (bi înglîzî: ''recessive allel'') tê navkirin. == Corên Zalbûnê == === Zalbûna temam === [[Wêne:Lêkdana yekeduregbûn ku.png|thumb|297x297px|Allela mor li ser allela spî zal e.]] Bi gelemperî peyva zalbûnê ji bo zalbûna temam tê bikaranîn. Zalbûn ji aliyê [[Gregor Mendel]] ve hat keşfkirin. Mendel bi taqîkariyên xwe yên li ser riweka polkeyê de, çawaniya rûdana zalbûna temam şîrove kir.<ref>Britannica, The Editors of Encyclopaedia. "Mendelian inheritance". Encyclopedia Britannica, 13 Jan. 2023, [https://www.britannica.com/science/Mendelian-inheritance]. Accessed 13 February 2023.</ref> Li gor '''[[bomaweya Mendelî]]''' (bi înglîzî: ''Mendelian inhertance'') ji bo her sîfetek, cotek allel kar dike, dibe ko herdu allel wekhev bin (yekreg) an jî ji hev cuda bin (dureg) . Wekî mînak di riweka polkeyê de sîfeta rengê kulîlkê bi du rûxsaran xuya dibe, spî an jî mor. Heke allelan sîfeta rengê kûlîlkê ji hev cuda bin, mînak; yek ji bo rengê mor, a din ji bo rengê spî be, rûxsarebabeta zîndewerê bi rengê mor peyda dibe. Ango allela bo rengê mor li ser allela rengê spî zalbûn ava dike, rengê spî veşartî dimîne. Mendel di xebatên xwe de ji bo nîşankirina hokara (allel) zal tîpa mezin, ji bo hokara bezîw jî tîpa piçûk bi kar anî.<ref name="OpenStax, Anatomy & Physiology">Betts, J., Desaix, P., Johnson, E., Johnson, J., Korol, O., & Kruse, D. et al. (2017). Anatomy & physiology. Houston, Texas: OpenStax College, Rice University,</ref> Wekî mînak, Ji bo hokara rengê mor tîpa "P" û ji bo hokara rengê spî jî tîpa “p” bi kar anî. Mendel gava polkeyên kulîlkmor ên yekreg bi polkeyên kulîlkspî yên yekreg ve lêk da, hemû weçeyên yekem (F1) bi rûxsarebabeta mor peyda bûn. Menel ji van lêkdanan pê derxist ko hokara (allel) rengê mor zal e.<ref name="Campbell">Campbell, N. A., & Reece, J. B. (2008). Biology (8th ed.). San Francisco, CA: Benjamin-Cummings Publishing Company.</ref> Mendel weçeyên yekem bi perîna xweyî pir kir. %75ê weçeyên duyem (F2) bi rûxsarebabeta mor, %25ê weçeyên duyem jî bi rûxsarebabeta spî peyda bû. Ango rêjeya rûxsarebabeta F2yan wekî 3 mor : 1 spî peyda bû. Hemû 7 sîfetên riweka polkeyê ko Mendel li ser wan xebat kir ji du allelên cuda pêk dihatin, allelek zal a din jî bezîw bû.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> === Zalbûna netemam === [[Wêne:Zalbûna netemam ku.png|thumb|294x294px|Rûxsarebabeta weçêya dureg, navinciyê rûxsarebabeta herdu bavanên yekreg e]] {{Gotara bingehîn|Zalbûna netemam}} Her çiqas guhaztina hin sîfetan bo weçeyê li gor qanuna zalbûnê ya bomaweya Mendelî rû bide jî, ev qanun ne ji bo hemû sîfetên [[Heywan|ajal]] û riwekan e. Xebatên li ser bomaweya sîfetên gellek zîndeweran daye nîşankirin ko cota allelên cuda yên bo heman sîfetê, dibe ko li hember hev zalbûnek temam nîşan nedin.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Di [[zalbûna netemam]] de, di weçeyên dureg de, ji herdu allelan yek li ser a din zal nîn e<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science">Cullen, K. E. (2009).Encyclopedia of Life Science. Newyork: Facts On File, Inc</ref>, loma rûxsarebabeta weçêya dureg, navinciyê rûxsarebabeta herdu bavanên yekreg e.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> Wekî mînak, di riweka berêvarê (bi înglîzî: ''four-o’clock plant'') de guhaztina sîfeta rengê kulîlkê ne li gor bomaweya Mendelî rû dide. Di riweka berêvarê de kulîlka sor û kulîlka spî yekreg in.<ref name="Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> Heke riweka kulîlksor bi perîna xweyî were lêkdan, hemû weçeyên yekem (F1) bi kulîlkên sor peyda dibin. Heke riweka berêvarê ya [[kulîlk]] spî bi perîna xweyî were lêkdan, vê gavê hemû weçeyên yekem bi kulîlkên spî peyda dibin.<ref name="Modern Biology">Postlethwait, J. H., & Hopson, J. L. (2006). Modern Biology. NY, United states: Holt Rinehart & Winston.</ref> Bi lêkdana riweka kulîlksor bi ya kulîlkspî ve weçeyên pembeyî yên dureg peyda dibin.<ref name="McGraw-Hill" /> Rengê pembeyî rûxsarebabeta navencî ye. === Hevzalbûn === [[Wêne:Hevzalbûn ku.png|thumb|293x293px|Du allelên cuda yên heman sîfetê di rûxsarebabeta weçeyan de bi heman rêjeyê xuya dibin.]] {{Gotara bingehîn|Hevzalbûn}} Hevzalbûn di [[riwek]] û ajalan de rewşek bomaweyî ye ko du allelên cuda yên heman sîfetê di rûxsarebabeta weçeyan de bi heman rêjeyê xuya dibin. Ango herdu allel jî her wekî allela zal dixebitin, lê bi eslê xwe di navbera van allelan de zalbûn û bezîwbûn tune.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science" /> Di hevzalbûnê de rûxsarebabeta weçeyan, rûxsarebabeta herdu bavanan jî lixwe digire. Mînakek ji bo hevzalbûnê; bi lêkdana riweka kulîlksor a yekreg bi ya kulîlkspî ve, hemû weçe (F1) bi kulîlkên belek, bi renge sorûspî peyda dibin. Ango rengê herdu bavanan jî di rûxsarebabeta weçeyê de xuya dibe. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyolojî]] dt31fpkp6khygwumheqgujnecr37v66 0 144287 2100998 1911128 2026-10-30T06:47:37Z Biyolojiyabikurdi 31567 2100998 wikitext text/x-wiki '''Libergirtin''' (bi înglîzî: ''transcription''), guhaztina zanyariyên bomaweyî ji ADN-yê bo ARN-yê Bi alîkariya ARN-polîmeraz û bi bikaranîna bazên temamker, li ser zincîra qalib a [[Asîda deoksîrîbonukleyî|ADN]]-yê de çêkirina [[Asîda rîbonukleyî|ARN]], wekî libergirtin tê navkirin.<ref> S.W.D. and King, R.C. (2002) A dictionary of genetics. 7th. ed. New York, NY, USD: Oxford University Press. </ref> Ji bo bikaranîna zanyariyên bomaweyî yên di ADN-yê de şîfrekirî, divê [[gen]] werin derbirîn. Gava yekem ji beşek zincîra ADN-yê çêkirina zincîra ARN-yê ye. Ango bi libergirtinê, beşek ji zincîra [[nukleotîd]]ên ADN-yê ji bo çêkirina zîncîra ARN-yê tê kopîkirin.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Libergirtin di sê qonaxan de rû dide: # Destpêkirin (bi înglîzî: ''initiation''); # Dirêjbûn (bi înglîzî: ''elongation''); # Dawîbûn (bi înglîzî: ''termination''). Di [[xane]]yên navikrasteqîn (êkaryot) de li gel van qonaxan, qonaxa çaremîn a bi navê '''sererastkirina ARN-destpêk''' (bi înglîzî: ''pre-mRNA processing'') rû dide.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> Heke beşa ADN-yê, ji bo ARN-ya şîfre dide proteînan hatibe libergirtin (kopîkirin), ARN-ya nûçêbûyî wekî ARN-peyamber tê navkirin. ARN-peyamber (bi înglîzî: ''messenger RNA''), ARN-ya kodkirinê ye. ARN-peyamber, di qonaxa [[Wergeran (biyolojî)|wergeran]] de, ji bo çêkirina [[proteîn]] wekî qalib kar dike. Ji libergirtina ADN-yê de ARN-yên nekodkirinê jî tên çêkirin. ARN-guhêzer, ARN-rîbozomî, ARN-ya mîkro (bi înglîzî: ''microRNA''), ARN-ya piçûk a navikê (bi înglîzî: ''small nuclear RNA''), ARN-ya piçûk a navikokê (bi înglîzî: ''small nucleolar RNA'') û rîbozîm (bi înglîzî: ''ribozymes'') ARN-yên nekodkirinê ne. Hemû corên ARN-yê di çêkirin, sererastkirin û guherîna proteînan de alîkarî dikin. Çalakiyên ji bo libergirtinê ji aliyê [[enzîm]]a ARN-polîmeraz ve tê birêvebirin.<ref name="MOLECULAR BIOLOGY, FIFTH EDITION">Robert F. Weaver(2010).—5th ed.Published by McGraw-Hill</ref> ARN-polîmeraz di navbera rîbonukleotîdan de bendên fosfodîester didin avakirin, bi vî awayî zincîra ARN-yê peyda dibe.<ref name="MOLECULAR BIOLOGY OF THE CELL"/> Di navikseretayîyan (prokaryot) de yek cor ARN-polîmeraz, di xaneyên navikrasteqînan de sê cor ARN-polîmeraz kar dikin bo rûdana libergirtinê.<ref name="MOLECULAR BIOLOGY">Clark, D. P. (2005). Molecular biology. Elsevier Academic Press.ISBN: 0-12-175551-7 </ref> Beşa taybet a li ser zincîra ADN-yê ya ji bo girêdana ARN-polîmerazê û destpêkirina libergirtinê wekî promoter tê navkirin.<ref name="Biology with Physiology">Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., & Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.</ref> Ji bo destpêkirina libergirtinê, enzîma ARN-polîmeraz bi beşa promoter a ADN-yê ve dibeste,<ref name=" Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> ADN-ya lûlpêça hevcot vedibe û du zincîr ji hev cihê dibin. Zincîra ko nukleotîdên wê temamkerên nukleotîdên ARN-yê ye û ji bo çêkirina ARN-yê kar dike, wekî zincîra qalip (bi înglîzî: ''template strand'') tê navkirin. Zincîra din jî wekî zincîra kodkirinê te navkirin. Dema libergirtinê de ARN-polîmeraz zincîra qalib bi arasteya serê 3 ber bi serê 5 ve (3’-5’) bi kar tîne û şerîdek ARN-ya ko nukleotîdên wê temamkerên nûkleotîdên ADN-ya qalip e, çêdike. Rêzeya nukleotîdên ARN-ya nûçêbûyî û ya zincîra kodkirinê heman in. Loma ev zincîra ADN-yê wekî '''zincîra kodkirinê''' (bi înglîzî: ''coding strand'') tê navkirin.<ref name="Illustrated Biochemistry.">Murray, G., Murray, J., Granner, & MAYES. (2003). Harper's Biochemistry Illustrated (26th ed.). McGraw-Hill. </ref> Lê li dewsa Tîmîn, li zincîra ARN-yê de nukleotîda Urasîl hene.<ref name="Biology"/> Cota nukleotîdên li ser ADN-yê ya ji bo libergirtina nukleotîda yekem a ARN-peyamber wekî cihê +1, an jî cihê destpêkirin tê navkirin. Nukleotîdên berî cihê destpêkirinê, wekî '''nukleotîdên jorê zîncîrê''' (bi înglîzî: ''upstream nucleotides'') tên navkirin û rêzeya nûkleotîdan bi nîşana negatif (-) tên nîşankirin. Nukleotîdên piştê cihê destpêkirinê, ango nukleotîdên li aliyê aresteya libergirtinê jî wekî '''nukleotîdên jêrê zincîrê''' (bi înglîzî: ''downstream nucleotides'') tên navkirin û rêzeya nûkleotîdan bi nîşana pozîtîf (+) tên ravekirin.<ref name="OpenStax, Biology"/> == Destpêkirin == Di qonaxa destpêkirina libergirtinê de, ARN-polîmeraz, beşa taybet a bi navê promoter a li ser ADN-ya lûlpêça hevcot nas dike û xwe li wir girê dide. ARN-polîmeraz ji bo naskirina beşa promoterê, girêdana bi promotorê ve û ji bo destpêkirina libergirtinê, hin hokarên proteînî yên bi navê “hokarên gelemperî yên libergirtinê” (bi înglîzî: ''general transcription factors'') bi kar tîne.<ref name="Molecular Cell Biology">Berk, A., Kaiser, C. A., Lodish, H., Amon, A., Ploegh, H., Bretscher, A., & Krieger, M. (2005). Molecular Cell Biology (5th ed.). CA.</ref> Piştî girêdana bi promotorê ve, ARN-polîmeraz zincîrên ADN-yê dihelîne. Di wê beşê de herdu zincîrên ADN-yê ji hev diqetin, bi vî awayê bazên zincîra qalip ji bo wergirtina bazên ARN-yê guncaw dibe. ARN-polîmeraz bi qasî 14 cotên bazê ADN-yê dihelîne û ji hev cihê dihle. Ew beşa helandî wekî “bilqa libergirtinê” (bi înglîzî: ''transcription bubble'') tê navkirin. Gava du rîbonukleotîdên zincîra ARN-yê bihevre bi bendên fosfodîester tên girêdan, qonaxa destpêkirina libergirinê jî bi dawî dibe.<ref name="Molecular Cell Biology"/> == Dirêjbûn == ARN-polîmeraz çêkirina ARN-yê di aresteya 5' ber bi 3' de pêk tîne. Ango çêkirina zincîra ARN-yê ji serê 5' ê dest pê dike û nukleotîdên nû li serê 3' tê zêdekirin. Nukleotîdên ko ARN-polîmeraz ji bo çêkirina ARN-yê bi kar tîne, nukleotîdên sêfosfatî ne.([[Adenozîna trîfosfat|Adenîna]] sêfosfatî (ATP), Guanîna sêfosfatî (GTP)) . Her ko nukletîdek bi serê 3' ve tên girêdan, herdu fosfatên wê diqetin.<ref name="VILLEE"/> Rîbonukleotîdên li zîncîra ARN-yê tên zêdekirin, temamkerên nukleotîdên zincîra ADN-ya qalib in. Wekî mînak, heke rêzeya nukleotîdên zincîra qalib a ADN-yê 3′–TACAATGTAGCC–5′ be, rêzeya rîbonukleotîdên ARN-ya tê çêkirin wê 5′–AUGUUACAUCGG–3′ be. Li dema qonaxa dirêjbûnê ya libergirtinê de, ARN-polîmeraz li ser zincîra qalip a ADN-yê de, her carê bi qasî bazek dilive, li aresteya livîna xwe de herdu zincîrên ADN-yê vedike û li paş wê jî li gel zincîra qalip, zincîra ARN-ya temamkerê zincîra qalip dimîne.<ref name="Molecular Cell Biology"/> Di qonaxa dirêjbûnê de her carê rîbonukleotîdek li serê 3' ya zincîra ARN-yê tê zêdekirin. Di qonaxa dirêjbûnê de ARN-polîmeraz, ADN-ya qalib û zincîra ARN-ya ko tê çêkirin, bi awayekî xweragir, ji bo demek dirêj bi hevdu re girêdayî dimînin. Di memikdaran de genek heye ji 2000000 cotên bazan pêk tê. Di germahiya 37^oC de leza çêkirina ARN-yê serê xulekê 1000 nukleotîd e, ango ji bo libergirtina vê genê û çêkirina ARN-peyamber, ARN-polîmeraz, ADN-ya qalip û zincîra ARN-ya nû divê ji bo demek ji 24 saetan zêdetir bi hevre girêdayî bimînin.<ref name="Molecular Cell Biology"/> == Dawîbûn == Di qonaxa dawîbûna libergirtinê de, ARN-ya nûçêbûyî, an jî ARN-destpêk ji ARN-polîmerazê tê berdan. Li ser ADN-ya qalip de rêzeyek taybet a nukleotîdan sinyal didin ARN-polîmerazê û ARN-polîmeraz jî ji ADN-ya qalib cihê dibe. Gava ARN-polîmeraz serbest dimîne, êdî dikare carek din kar bike ji bo libergirtina heman genê an jî libergirtina genek nû bide dest pê kirin.<ref name="Molecular Cell Biology"/> [[Wêne:DNA transcription ku.png|thumb|404x404px|Bi alîkariya ARN-polîmeraz û bi bikaranîna bazên temamker, li ser zincîra qalib a [[Asîda deoksîrîbonukleyî|ADN]]-yê de çêkirina [[Asîda rîbonukleyî|ARN]].]] Her perçeyek ji ADN-yê tê libergirtin, wekî “yekeya libergirtinê” (bi înglîzî: ''transcription unit'') tê navkirin. Di xaneyên navikrasteqînan de yekeya libergirtinê zanyariya ji bo genek lixwe digire, loma tenê molekulek ARN-yê an jî proteînek kod dike. Di xaneya bakteriyan de bi gelemperî komek genên cîran wekî yekeya libergirtinê tên kopîkirin, ji ber vê yekê ARN-peyamber a bakteriyan ji bo çendan corê proteînan zanyarî diguhazîne rîbozoman.<ref name="MOLECULAR BIOLOGY OF THE CELL">Alberts, B., Johnson, A., Lewis, J., Morgan, D., Raff, M., Roberts, K., & Walter, P. (2014). Molecular Biology of the Cell (6th ed.). NY: Garland Science. </ref> === Di xaneyê de libergirtin ji van gavên serekî pêk tê === # ARN-polîmeraz û hokarên gelemperî yên libergirtinê li beşa promoter a ADN-yê ve tên girêdan. # ARN-polîmeraz bi têkşikestina bendên hîdrojenê yên di navbera bazên temamker ên ADN-ya lûlpêça hevcot, zîncîrên ADN-yê ji hev cihê dike û bilqa libergirtinê ava dike. # ARN-polîmeraz rîbonukleotîdên ko temamkerên bazên zincîra qalib in, li ser zîncîra ADN-ya qalip zêde dike. # Bi alîkariya ARN-polîmerazê, di navbera rîbonukleotîdan de bendên fosfodîester tên avakirin bi vî awayê şerîda ARN-ya ji zincîra şekir-fosfat peyda dibe. # Bendên hîdrojenê yên di navbera zincîra qalib a ADN-yê û zincîra ARN-ya nûçêbûyî têk dişkên, ARN-ya nûçêbûyî serbest dimîne. Heke xane yek ji xaneyên navikrasteqîn be, ARN-ya nûçêbûyî wekî ARN-destpêk tê navkirin. ARN-destpêk, piştê hin sererastkirin û guhertinan çalak dibe.<ref name="Lehninger Principles of Biochemistry">David L. NelsonMichael M. Cox(2013). Lehninger Principles of Biochemistry. : W. H. FREEMAN AND COMPANY • New York ISBN-13: 978-1-4641-0962-1 </ref> Lê di xaneyên navikseretayî de ARN-ya nûçêbûyî rasterast tevlê çalakiya çêkirina proteînan dibe. == Libergirtin di xaneyên navikseretayî (prokaryot) de == Di navikseretayiyan de xebatên derbarê libergirtinê, herî zêde li ser bakteriya bi navê ''Escherichia coli (E.coli)'' hatine kirin, ango zanyariyên li jêr jî bi gelemperî ji xebatên ser ''E.colî'' hatine bidestxistin. Di [[Pêkhateya xaneya bakteriyan|xaneya bakterî]] de ARN-polîmeraz corek e û du şêweyê wê hene. ARN-polîmeraza [[navik]] (bi înglîzî: ''RNA core polymerase'') û holoenzîm (bi înglîzî: ''holoenzyme'').<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> Polîmeraza navik dikare ji ADN-yê ARN kopî bike lê ji bo destpêkirina libergirtinê pêdiviya wê bi holoenzîm heye. Polîmeraza navik ji pênc binebeşan pêk tê: du binebeşên alfa (α^I û α^II), binebeşek β (beta), binebeşek β′ û binebeşa ω (omega)<ref name="Molecular biology">Clark, D. P., Pazdernik, N. J., & McGehee, M. R. (2018). Molecular Biology (3rd ed.). London: Academic press,Elsevier.</ref>. Herdu alfayên binebeş pêkhateyên ARN-polîmerazê bihevre û bi molekulên rêkxistîner ve girê didin. Binebeşên β û β′ beşa çalak a enzîmê ye. Binebeşa β' bi zincîra ADN-ya qalib ve, binebeşa β jî bi zincîra rîbonukleotîdan ve girê dibe.<ref name="OpenStax, Biology"/> Binebeşa omega (ω) bi binebeşa β' ve girê dibe û wê sabît dike, bi vî awayê alîkariya yekbûna polîmeraza navik dike.<ref name="Molecular biology"/> Bi tevlêbûna binebeşa sîgma (σ), holoenzîm peyda dibe. Holoenzîm sînyalên ADN-yê werdigire û ARN-polîmerazê di destpêka gena tê kopîkirin de cih dike.<ref name="McGraw-Hill"/> Piştê destpêkirina libergirtinê, binebeşa sîgma ji ARN-polîmerazê diqete.<ref name="OpenStax, Biology"/> Di dema libergirtinê de promoter ji hêla binebeşa sîgma (σ) ya holoenzîmê ve tê tesbîtkirin û binebeşên ARN-polîmeraz a navik li promoterê girê dibin. Ango binebeşa sîgma promoterê tesbît dike, lê ARN ji aliyê polîmeraza navik ve tê çêkirin.<ref name="Molecular biology"/> Promoter nayê kopîkirin, lê promoter diyar dike ko libergirtina ji bo gena wê were kopîkirin, wê ji bo carek be, car caran be an jî libergirtin hertim rû bide. Promoterên hemû bakteriyan ne yek in,lê bi gelemperî di promoterê hemû bakteriyan de du beş hene. Li jorê beşa destpêkirinê, di beşa rêzeya -10 de, rêzeya nukleotîdên TATAAT cih digire.(wateya -10 eve ko ji vê beşê heta xala destpêka libergirtinê 10 nukleotîd cih digire) Beşa -35 ji rêzeya nukleotîdên TTGACA pêk tê. Gava ARN-polîmeraz xala promoterê tespît dike, libergirtin jî dest pê dike. ARN-polîmeraz a navik, beşek ji herdu zincîrên ADN yê vedike û bilqa libergirtinê peyda dibe. Beşa rêzeya -10 ya promoterê, TATAAT, ji cota nukleotîdên Adenîn-Tîmîn pêk tê.Di navbera A-T de du bendên hîdrojenê, di navbera Guanîn-Sîtozîn de sê bendên hîdrojenê cih digire. Ango di beşa zincîra ADN-yê ya ji nukleotîden A-T pêk tê, bendên hîdrojenê qels in loma ji hev cihêbûna zincîrên ADN-yê ji vir dest pê dike. Ji herdu zincîrên ADN-yê, zincîrek ji bo çêbûna ARN-yê wekî qalib kar dike. Piştê girêdana ARN-polîmeraz û zincîra ADN-yê, libergirtin dest pê dike. Gava dirêjiya zincîra ARN-ya nûçêbûyî dibe 8-9 nukleotîd, binebeşa sîgma ji ADN-yê cihê dibe. ARN-polîmeraz a navik li ser zincîra qalib a ADN-yê de dimîne û dirêjbûna zincîra ARN-yê didome.<ref name="Molecular biology"/> Di xaneya bakteriyê de leza çêkirina ARN-peyamber, di çîrkeyek de bi qasî 40 nukleotîd e.<ref name="Molecular biology"/> Her ko dirêjbûna zincîra ARN-yê didome, herdu zincîrên beşa ADN-ya li pêşiya ARN-polîmeraz, vedibin, li paşiya ARN-polîmêrazê jî herdu zincîrên vekirî yên ADN-yê dîsa bi hev re tên girêdan.<ref name="OpenStax, Biology"/> Bendên di navbera ADN-ya qalib û ARN-ya nû tê çêkirin, bendên qels in, bi têra xwe xweragir nîn in. Di qonaxa dirêjbûnê de, ARN-polîmeraz, ADN û ARN-yê bi hevre girêdayî dihêlê ko libergirtin bêkêmasî rû bide.<ref name="OpenStax, Biology"/> Gava libergirtina gen bi ser ket, divê ARN-polîmeraz ji zincîra qalib a ADN-yê biqete û ARN-ya nûçêbûyî serbest berde. Li gor gena hatiye libergirtin, di bakteriyan de du cor sinyalên dawîbûnê kar dikin ji bo cihêbuna ARN-polîmerazê. Yek bi eslê xwe proteîn e, a din ji ARN yê. # Dawîbûna bi rho ve girêdayî (bi înglîzî: ''rho-dependent termination'') # Dawîbûna bi rho ve negirêdayî (''rho-independent termination'') Dawîbûna bi rho ve girêdayî ji aliyê proteîna rho (ρ) ve tê kontrolkirin. Proteîna rho li ser zincîra ARN-ya tê çêkirin de, li pey ARN-polîmerazê ye û ARN-polîmerazê dişopîne. Nêzîkî kotahiya genê, polîmeraz li ser ADN-ya qalib, bi komek nukleotîdên Guanîn re rû bi rû dimîne û leza livîna wê ya li ser ADN-yê kêm dibe. Proteîna rho li ARN-polîmerazê diqelibe û ARN-ya nûçêbûyî ji ADN-ya qalip û ARN-polîmerazê cihê dibe.<ref name="OpenStax, Biology"/> Di dawîbûna bi rho ve negirêdayî de, gava ARN-polîmeraz nêzikê kotahiya gena tê libergirtin dibe, rastê beşek ADN-ya qalib a bi nukleotîdên Sîtozîn û Guanîn dewlemend tê. ARN-peyamber li ser xwe qat dibe û nukleotîdên C-G ên temamker, bi hev re tên girêdan. Bi vî awayî di zincîra ARN-peyamber de pêkhateyek xweragir a bi şêweyî berbisk (toqeya por) peyda dibe. Ev beş gava ARN-polîmeraz beşa bi nukleotîdên Adenîn û Tîmîn ve dewlemend kopî dikê, polîmerazê radiwestîne. Beşa temamker a ji Urasîl-Adenîn a ARN-peyamber, bi awayekî lawaz bi ADN-ya qalib ve girêdayî ye. Rawestina ARN-polîmeraz û hebûna bendên lawaz dibe sedema hilweşîna xweragiriya girêdanên navbera ARN-polîmeraza navik, ADN û ARN-peyamberê. ARN-polîmeraz ji zincîra ADN-yê vediqete û ARN-peyamber a nûçêbûyî serbest dimîne.<ref name="OpenStax, Biology"/> Libergirtin dawî dibe. == Libergirtin di xaneyên navikrasteqîn (êkaryot) de == [[Wêne:MRNA ku.svg|thumb|408x408px|Piştî libergirtinê,ARN-destpêk tê sererastkirinê û ARN-peyamber peyda dibe.]] Di xaneyên navikrasteqîn de mekanîzmaya libergirtinê bi gelemperî, mîna libergirtina zîndewerên navikseretayi ye.<ref name="MOLECULAR BIOLOGY, Third Edition">Turner, P., McLennan, A., Bates, A., & White, M. (2005). BIOS Instant Notes in Molecular Biology (3rd ed.). Taylor & Francis. https://doi.org/10.4324/9780203967324</ref> Lê hinek cudahiyên bingehîn jî hene. Ji bo destpêkirina libergirtinê, pêdiviya ARN-polîmeraza bakteriyan tenê bi yek hokarek destpêkirinê (binebeşa sîgma (σ)) heye. Lê di xaneyên navikrasteqînan de ARN-polîmeraz hewceyê çendan hokaran e û wekî “'''hokarên gelemperi yên libergirtinê'''” tên navkirin. Herwisa di xaneyên navikrasteqîn de ADN û proteînên hîston bi şêweyî [[Kromozom|kromatîn]], li hev pêçayî ne, loma ji hev cihêkirina zincîrên ADN-yê û çêkirina bilqê libergirtinê piçek aloz e.<ref name="MOLECULAR BIOLOGY OF THE CELL"/> Di xaneyên navikrasteqînan de ji bo libergirtinê ne yek, lê sê cor ARN-polîmeraz kar dikin. ARN-polîmeraz I (Pol I) ji bo çêkirina ARN-rîbozomî kar dike. Bi libergirtinê, ARN-rîbozomî ya destpêk çêdibe.<ref name="Lehninger Principles of Biochemistry"/> Erkê bingehîn a ARN-polîmeraz II (Pol II), çêkirina ARN-peyamber û hin ARN-yên taybet e. ARN-polîmeraz III (Pol III), genên ji bo ARN-guhêzer, ARN-rîbozomî ya 5S û hin ARN-yên piçûk ên taybet kopî dike.<ref name="MOLECULAR BIOLOGY, Third Edition">Turner, P., McLennan, A., Bates, A., & White, M. (2005). BIOS Instant Notes in Molecular Biology (3rd ed.). Taylor & Francis. https://doi.org/10.4324/9780203967324</ref> Hinek binebeşên hevbeş ên hersê ARN-polîmerazê dişibin binebeşên α^I, α^II, β, β′ ARN-polîmeraza E.coli.<ref name="MOLECULAR BIOLOGY, Third Edition"/> Ji bilî van binebeşan, hersê ARN-polîmeraz, herî kêm 5 binebeşên din ên hevbeş jî lixwe digirin. Herwisa her yek ji sê ARN-polîmerazan, 4 heta 7 binebeşên nehevbeş, jî lixwe digirin.<ref name="MOLECULAR BIOLOGY, Third Edition"/> Di xaneya arkea û ya navikrasteqînan de ARN-polîmeraza navik (bi înglîzî: ''RNA core'') ji 10 heta 20 binebeşan pêk tê. <ref>L, Bhagat S, Brunning A, Campbell EA, Darst SA, Ebright RH, Severinov K. Bacterial RNA polymerase subunit omega and eukaryotic RNA polymerase subunit RPB6 are sequence, structural, and functional homologs and promote RNA polymerase assembly. Proc Natl Acad Sci U S A. 2001 Jan 30;98(3):892-7. doi: 10.1073/pnas.98.3.892. PMID: 11158566; PMCID: PMC14680.</ref> Herwekî ARN-polîmeraza bakteriyan, ARN-polîmerazên navikrasteqînan jî libergirtinê bi aresteya serê 5′ ber bi serê 3′ ve bi re ve dibin û ARN-ya temamkerên zincîra qalib a ADN-yê çêdikin. Ji bo libergirtinê pêdivî bi nukleotîdên pêşeng ATP, GTP, CTP û UTP heye. Ji bo girêdana bi promotorê, pêdiviya ARN-polîmerazên navikrasteqînan bi hebûna hin proteînên destpêkê (hokarên libergirtinê) heye.<ref name="MOLECULAR BIOLOGY, Third Edition"/> Hokarên gelemperî yên libergirtinê ARN-polîmerazê di bêşa rast a promoterê ve cih dikin û ji bo destpêkirina libergirtinê, alîkariya cihêbûna zincîrên ADN-yê dikin. Herwisa ji bo qonaxa dirêjbûnê, ARN-polîmerazê ji promoterê diqetînin. Hokarên libergirtinê komek proteîn in û wekî TFIIA, TFIIB, TFIIC, TFIID û hwd tên navkirin. (TFII kurtenivîs e ji bo “hokarên libergirtinê ji bo polîmeraza II” ango bi înglîzî: ''transcription factor for polymerase II'') Hokarên gelemperî yên libergirtinê bi gelemperî bi hokra sîgma (σ) ya bakteriyan ve heman karê dikin.<ref name="MOLECULAR BIOLOGY OF THE CELL"/> Hokarên libergirtinê bi rêzeya ADN-yê ya bi gelemperî ji Adenîn û Tîmîn pêk tê girê dibin. Ji ber ko ev beş (promoter) bi nukleotîdên Adenîn û Tîmîn dewlemend e, ev rêzeya ADN-yê wekî “rêzeya TATA”(bi înglîzî:''TATA sequence'') an jî qutuya TATA (bi înglîzî: ''TATA box'') tê navkirin. Rêzeya TATA, 25 nukleotîd li jorê cihê destpêkirinê de cih digire.<ref name="MOLECULAR BIOLOGY OF THE CELL"/> Piştî girêdana hokarên libergirtinê, bi girdana ARN-polîmeraz a bi ADN-ya qalip, libergirtin jî dest pê dîke. Di qonaxa dawîbûnê de, ARN-polîmeraz ji bo ARN-destpêk, ji ADN-yê bi navê “'''sînyala rêzeya fireadenilasyon'''”(bi înglîzî: ''polyadenylation signal sequence''), rêzeyek (AAUAAA) kopî dike. Paşî ji vê rêzeyê 10 heta 35 nukleotîd şûnve proteînên hokarên libergirtinê ARN ya hatiye libergirtin ji polîmerazê diqetînin, bi vî awayê ARN- destpêk serbest dimîne.<ref name="Campbell"/> Qonaxa li pêy, li gor cora ARN-ya tê çêkirin, rû dide.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science">Cullen, K. E. (2009).Encyclopedia of Life Science. Newyork: Facts On File, Inc</ref> Heke ARN-ya nûçebûyî ARN-rîbozomî be, ARN-ya nûçebûyî bi molekulên din ve tên girêdan û [[rîbozom]]an ava dikin. Heke ARN ji bo ko bibe ARN-guhêzer hatibe libergirtin, vê gavê zincîra ARN-ya nûçêbûyî xwe ba dide û qat dibe, bi vî awayî şêweya resen a ARN-guhêzer a çalak peyda dibe. Bi gelemperî ARN-ya nûçebûyî ji bo çêkirina proteînan şîfre lixwe digire, ev ARN wekî ARN-peyamber tê navkirin. Di navik rasteqînan de ARN-peyamber ji ARN-destpêk tê avakirin. == Sererastkirina ARN-destpêk == Di zîndewerên navikrasteqîn de gen bi gelemperî ji çendan beşên kodkirinê pêk tê. Ji van beşan re tê gotin “egzon”(bî înglîzî: ''exon''). Egzon ji aliyê beşên nekodkirinê ango întron (bî înglîzî: ''intron'') ji hev hatine cihêkirin. Piştê ARN-polîmeraz bi promoterê ve tê girêdan û tevahiya gen tê libergirtin, ARN-ya nûçêbûyî wekî ARN- destpêk (bi înglîzî: ''pre-RNA'') tê navkirin. Ango zincîra ARN-destpêk li gel beşên kodkirina genê, beşên nekodkirinê jî lixwe digire. Berî ko ARN-despêk ji navikê derbasî sîtoplazmayê bibe, hemû întron ji ARN-yê tên dûrxistin, egzon li dû hev tên rêzkirin û bi hevre tên girêdan. Bi vî awayê ARN-peyamber tê avakirin. Bi gelemperî egzon bi dirêjiya 150 heta 300 nukleotîd in. Dirêjiya întronan dibe ko 40 heta zêdetirê 10000 nukleotîd an bin.<ref name="Molecular biotechnology">Glick, B. R. (2010). Molecular biotechnology: Principles and applications of recombinant DNA (4th ed.). ASM Press. </ref> Herwisa li kotahiya zincîra ARN-peyamber de li aliyê serê 3’ de 50 heta 300 nukleotîdên Adenîn li ARN-peyamber tê zêdekirin ev beş wekî kilika fire-A (bi înglîzî: ''poly-A tail'') tê navkirin.<ref name=" Concepts and Applications">Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.</ref> ARN-peyamber a piraniya navikrasteqînan, di serê 5′ ê de pêkhateya bi navê kulavê 5′ (bi înglîzî: ''5′ cap'') lixwe digirin. Kulavê 5′ ARN-peyamberê ji rîbonukleazan diparêzê. Herwisa ji bo destpêkirina wergeran, kulavê 5′ bi kompleksa proteînên girêdana kulavê (bi înglîzî: ''cap-binding complex of proteins'') ve girê dibe û tevlê girêdana ARN-peyamber a bi rîbozomê ve dibe.<ref name="Lehninger Principles of Biochemistry"/> Kulavê 5' û kilika fire-A sê erkên taybet bi cih tînin. # Ji navikê derketina ARN-peyamberê hêsan dikin. # ARN-peyamberê ji herîskirina [[enzîm]]an diparêzin # Alîkariya rîbozoman dikin ko gava ARN-peyamber gihîşt nav [[sîtoplazma]]yê, rîbozom bi serê 5' ê ARN-yê ve were girêdan<ref name="Campbell">Campbell, N. A., & Reece, J. B. (2008). Biology (8th ed.). San Francisco, CA: Benjamin-Cummings Publishing Company.</ref>. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyolojî]] 9adhigyn3h05lv9gld9m920jrc4npws 0 153282 2101012 1821387 2026-10-30T07:07:50Z Biyolojiyabikurdi 31567 2101012 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Protein synthesis ku.svg|thumb|454x454px|Bi wergeranê, asîdên amînî di rîbozomê de, li gor zanyariyên bomaweyî yên ADN-yê ko bi qonaxa libergirtinê bi şêweyên rêzeya kodonan derbasî ARN-peyamberê bibûn, bi rêzeyek taybet bi hev re tên girêdan û polîpeptîdek peyda dibe. ]] Pêvajoya çêkirina proteînan a bi xwendina zanyariyên bomaweyî yên di zincîra [[Asîda rîbonukleyî|ARN-peyamber]] de bi şeweyî kodon şîfrekirî, wekî '''wergeran''' (bi înglîzî: ''translation'') tê navkirin.<ref name="Hendersons dictionary of biology"/> 2 ji 3 beşên madeyên endamî yên [[xane]]yê ji proteînan pêk te. Ji bo çêkirina proteînan xane gelek enerjî û madeyên xav xerc dike. Dema di xaneyê de bi têra xwe [[xurek]] an jî enerjî tune be, xane nikare çêkirina proteînan di asta asayî de bidomîne.<ref name="Molecular biology">Clark, D. P., Pazdernik, N. J., & McGehee, M. R. (2018). Molecular Biology (3rd ed.). London: Academic press,Elsevier.</ref> == Taybetiyên bingehîn ên wergeranê == Piştî [[Libergirtin (biyolojî)|libergirtinê]], zanyariyên li ARN-peyamber a ji [[Asîda deoksîrîbonukleyî|ADN-yê]] hatiye kopîkirin, ji bo avakirina rêzeyek taybet a firêpeptîd (bi înglîzî: polypeptide) tê bikaranîn. Ji bo wergeranê, ARN-peyamber wekî qalib kar dike. Wergeran di [[rîbozom]]an de rû dide.<ref name="Hendersons dictionary of biology"/> Bi wergeranê, asîdên amînî di rîbozomê de, li gor zanyariyên bomaweyî yên ADN-yê ko bi qonaxa libergirtinê bi şêweyî rêzeya kodonan derbasî ARN-peyamberê bibûn, bi rêzeyek taybet bi hev re tên girêdan û polîpeptîdek peyda dibe. Çêbûna bendên peptîdî yên navbera asîdên amînî yên polîpeptîdê, ji aliyê [[Asîda rîbonukleyî|ARN-rîbozomî]] ve tê hankirin.<ref name="Concepts and Applications">Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.</ref> Asîdên amînî yên bo çêkirina poroteînek nû ji [[sîtoplazma]]ya xaneyê tê bi destxistin. Dema wergeranê, bazên ([[nukleotîd]]) ARN-peyamberê, sisê bi sisê tên xwendin. Li zincîra ARN-peyamber de rêzeya sê nukleotîdên li dû hev, wekî '''kodon''' tê navkirin. Kodon [[Asîda amînî|asîdek amînî]] destnîşan dike, ango kodon ji bo asîda amînî şîfre ye.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Wekî mînak kodona ji bo asîda amînî ya fenîlalanîn, 5'-UUC-3' ye. Sedema ko kodon ne yek an jî du, lê ji sê bazan pêk tê, bi matemetîkê hê baştir tê şîrovekirin. Çar cor baz (A,U,G,C) di pêkhateya ARN-peyamberê de cih digirin. Di xaneyê de herî kêm 20 cor asîda amînî heye. Ango divê herî kêm 20 cor şîfre hebe ko her asîdek amînî were şîfrekirin. Heke ji bo şîfrekirina asîdek amînî yek nukleotîdek (baz) bihata bikaranîn wê gavê (4¹) tenê 4 şîfre peyda dibû û 16 asîdên amînî nedihatin şîfrekirin (A= sîda amînî ya yekem, U= aa ya duyem, G= aa ya sêyem û C= aa ya çarem). Heke du baz ji bo şîfrekirinê bihatina bikaranîn, (4²) wê gavê 16 şîfre dihat bidestxistin, lê şîfrekirina çar asîdên amînî rû nedida. (AA= asîda amînî ya yekem, AU= aa ya duyem, AC= aa ya sêyem, AG= aa ya çarem, UU= aa ya pêncem, UA aa ya şeşem......) Heke ji bo şîfrekirinê 3 cor baz werin bikaranîn (4³), vê gavê 64 şîfre tên bidestxistin. Ev hêjmar jî ji bo 20 corên asîda amînî têr e.<ref name="Human biology15ed">Mader, S., & Windelspecht, M. (2017). Human Biology (15th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> Li ser zincîra ARN-peyamberê de; rêzeya kodonên ji bo destnîşankirina asîdên amînî, kodona destpêk û kodona westanê bi tevahî wekî '''[[koda bomaweyê]]''' (bi inglîzî: genetic code) tê navkirin. Koda bomaweyê ji 64 kodonan pêk tê. 61 kodon pişkdar in ji bo diyarkirina asîdên amînî. 3 kodon, kodonê [[westan]] (westanekodon) in. Westanekodon kar dikin bo rawestandina kirdarê wergeranê û tu asîdek amînî diyar nakin, loma ji bo kodona westan, dijekodon tune. Kodonek koda bomaweyî jî wekî “kodona destpêk” tê navkirin, kodona destpêk asîda amînî ya metîonîn destnîşan dike.<ref name="VILLEE"/> Kodonek dikare tenê yek cor asîdek amînî diyar bike. Lê du an jî zêdetir cor kodon dikarin bo heman asîda amînî şîfre bidin. Wekî mînak kodona GGU bo asîda amînî ya glîsîn şîfre ye. Lê glîsîn ne tenê ji aliyê kodona GGU ve tê şîfrekirin. Kodonên GGC, GGA û GGG jî şîfre didin glîsînê.<ref name="Biology"/> Xaneyên [[Bakterî|bakteriyan]] navik lixwe nagirin, ADN û rîbozomên wan di nav sîtoplazmayê de cih digirin, loma hê ko libergirtin bi dawî nebûye, li ARN-peyamberê wergeran jî dest pê dike. Di xaneyên navikrasteqînan de libergirtin di navikê de rû dide, ARN-peyamber derbasî sîtoplazmayê dibe, paşê wergeran dest pê dike.<ref name="Modern Biology">Postlethwait, J. H., & Hopson, J. L. (2006). Modern Biology. NY, United states: Holt Rinehart & Winston.</ref> Di xaneyên navikrasteqîn (êkaryot) de her ARN-peyamberek tenê ji bo çêkirina yek corek [[proteîn]] şîfreya zanyariyên bomaweyî lixwe digire. Rîbozom kulavê 5′ nas dike, li ser ARN-peyamberê ber bi serê 3′ cih diguherîne, gava rastê kodona AUG yê tê, wergeran dest pê dike, şîfre ji bo çêkirina proteînek tê bikaranîn. Ango ji bo her corek proteîn, ARN-peyamberek a bi genek taybet şîfrekirî, tê avakirin.<ref>W T. Godbey, in Biotechnology and its Applications (Second Edition), 2022</ref> Piştî gavên libergirtin û wergeranê, molekula ko ji rêzeya asîdên amînî peyda dibe, bi eslê xwe ne proteîn, lê firepeptîd ( polîpeptîd) e. Proteîn dibe ko ji gorana yek an jî zêdetir firepeptîdan pêk were. Hinek proteîn ji du an jî zêdetir firepeptîdên wekhev pêk tê, ango ji bo çêbûna proteînê yek gen şîfre dide ARN-peyamberê. Hinek proteîn jî ji du an jî zêdetir cor firepeptîdan pêk tên,hejmara cora genên ji bo çêbûna van proteînan kar dikin, bi qasî hejmara cora firepeptîdên wê proteînê ne. Wekî mînak, [[hemoglobîn]] proteînek taybet e di [[Xiroka sor|xirokên sor]] ên xaneyên [[xwîn]]ê de cih digire. Hemoglobîn ji çar fireptîdan pêk tê (du firepeptîdên α û du firepetîdên β) . Ango ji bo çêbûna proteîna hemoglobînê, pêdivî bi du cor gen û çar firepeptîdan heye.<ref name="Genetics">Hartl, D. L., & Jones, E. W. (1998). Genetics: Principles and analysis. Sudbury, MA: Jones and Bartlett. ISBN 0-7637-0489-X </ref> Di pêvajoya wergeranê de li gel ARN-peyamber, pêdivî bi rîbozom, ARN-guhêzer, asîda amînî, hin hokarên proteînî (hokarên destpêkirinê, hokarên dirêjbûne, hokarên berdanê) û hinek [[enzîm]]an heye. == Rîbozom == [[Wêne:Ribosome mRNA translation ku.svg|thumb|400x400px|Du erkên bingehîn ên rîbozomê heye, vekirina şîfreya ARN-peyambera hatiye kopîkirin û avakirina bendê peptîdî.]] Rîbozom ji bo wergera koda bomaweyî û çêkirina firepeptîdê, ARN-peyamber a qalib, ARN-guhêzer, û firepetîda nû tê çêkirin bi hev re digire. Rîbozom ji proteîn û ARN-rîbozomî pêk tê. Her rîbozomek ji du binebeşan pêk tê, binebeşa gir û binebeşa piçûk. ARN-rîbozomî bi proteînên taybet ve yek dibe û pêkhateya bi navê “rîbonukleoproteîn“ peyda dibe. Herdu binebeşên rîbozomê ji rîbonukleoproteîn pêk tên. Dema çêkirina proteîn dest pê dike, herdu binebeş yek dibin û rîbozom peyda dibe. Rîbozomên, herwiha binebeşên navikrasteqînan ji yên bakteriyan girtir in. Rîbozomên navikrasteqînan 80S in, ji binebeşên 40S û 60S pêk tên, ên bakteriyan jî 70S in û ji binebeşên 30S û 50S pêk tên.<ref name=":0">David P. Clark, ... Michelle R. McGehee, inMolecular Biology (Third Edition), 2019</ref> Lê ribozomên hemû zîndeweran ji bo çêkirina proteînan, bi heman awayî kar dikin.<ref name="VILLEE"/>Dema çêkirina proteînê de rîbozom, di navbera dijekodona ARN-guhêzer û kodona ARN-peyamber ve hevgirtin û guncanîtiyê hêsantir dike.<ref name="Campbell">Campbell, N. A., & Reece, J. B. (2008). Biology (8th ed.). San Francisco, CA: Benjamin-Cummings Publishing Company.</ref> Li gel rîbozomên serbest ên di nav sîtoplazmayê, rîbozomên li ser [[retîkûlûma endoplazmî ya zivir]] jî dikarin zanyariyên li ser ARN-peyamberê wergerînin û proteîn çêkin. Proteîna nûçêbûyê dibe ko di nav sîtoplazmayê de bimîne û ji bo çalakî an jî pêkhateya xaneyê were bikaranîn. Rîbozomên li ser retîkûlûma endoplazmî, proteînên nûçebûyî dişînin nav retîkûlûma endoplazmî, proteîn li wir li gor erkê xwe tên guhertin.<ref name="Molecular biotechnology">Glick, B. R. (2010). Molecular biotechnology: Principles and applications of recombinant DNA (4th ed.). ASM Press. </ref> Şikil û pêkhateya taybet a rîbozomê ji ber erkê wê ye. Du erkên bingehîn ên rîbozomê heye, vekirina şîfreya ARN-peyambera hatiye kopîkirin û avakirina bendê peptîdî.<ref name="McGraw-Hill"/> Vekirina şîfre (deşîfre), li binebeşa piçûk a ribozomê de rû dide. Ji bo avakirina bendên peptîdî, pêdivî bi enzîma [[peptîdîl tranferaz]] (bi înglîzî:''peptidyl transferase'') heye, ev enzîm di binebeşa gir a rîbozomê de cih digire.<ref name="Fundamental Molecular Biology">Allison, L. (2007). Fundamental Molecular Biology. Blackwell Publishing Limited.</ref> Ji bo her asîdek amînî enzîmek peptîdîl transferaz heye. Li ser rîbozomê çar qadên ji bo girêdanê heye. Qadek (cih) ji bo gêrêdana ARN-peyamber, sê qad jî ji bo girêdana ARN-guhêzer e.<ref name="VILLEE"/> ARN-guhêzer a hilgirê asîdek amînî ji sîtoplazmayê tê rîbozomê û bi [[qada-A]] (bi înglîzî: ''A site, aminoacyl site'') ve tê girêdan. [[Qada-P]] (bi înglîzî: ''P site, peptidyl-tRNA site'') ARN-guhêzerê bi zincîra firepeptîda tê çêkêrin ve digire. ARN-guhêzer a asîda amîniya xwe li zincîra firepeptîdê zêdekiriye, ji [[qada-E]] (bi înglîzî: ''E site, exit site'') rîbozomê diterikîne.<ref name="VILLEE"/> Di rîbozomek de her carê tenê du ARN-guhêzerên bi asîda amînî barkiri cih digire (di qada- A û di qada-P)<ref name="MOLECULAR BIOLOGY">Clark, D. P. (2005). Molecular biology. Elsevier Academic Press.ISBN: 0-12-175551-7 </ref>. == ARN-guhêzer (ARN-g) == Kodonên molekula ARN-peyamber ji bo asîdên amînî şîfre ne, lê ARN-peyamber nikare rasterast asîdên amînî yên bi şîfreyê hatiye diyarkirî nas bike û bi wan re girêdan ava bike. Ango ji bo zanyariyên di ARN-peyamberê bo çêkirina proteînan were bikaranîn, pêdivî bi molekulek navbeynkar heye, ev molekul jî ARN-guhêzer e.<ref name="MOLECULAR BIOLOGY OF THE CELL">Alberts, B., Johnson, A., Lewis, J., Morgan, D., Raff, M., Roberts, K., & Walter, P. (2014). Molecular Biology of the Cell (6th ed.). NY: Garland Science. </ref> Asîdên amînî yên nav sîtoplazmayê, li gor rêzeya şîfreyên ARN-peyamberê, ji aliyê ARN-guhêzer ve ji bo avakirina zincîrek firepeptîd tên guhaztin bo rîbozoman.<ref name="Hendersons dictionary of biology">Lawrence, E. (2005). Hendersons dictionary of biology. Harlow: Pearson/Prentice Hall. ISBN 978-0-13-127384-9</ref> Di pêvajoya wergeranê de, xane peyama bomaweyî şîrove dike, û li gor wê firepeptîdek ava dike. Peyama bomaweyî di molekula ARN-peyamber de bi şeweyî rêzeyên kodonan in. ARN-guhêzer jî werger in. Xane di sîtoplazmaya xwe de hertim ji hemû 20 corên asîdên amînî, bi têra xwe embar dike. ARN-guhêzer ji sîtoplazmaya xaneyê, asîdek amînî hildigire û diguhazîne ribozomê. Rîbozom asîdên amînî bi hev re girê dide û rêzeyek taybet a zincîrek firepeptîd peyda dibe.<ref name="Campbell" /> Molekulên ARN-guhêzer ne yek cor in, her corek ARN-guhêzer kodonek taybet a ARN-peyamberê werdigerîne bo asîdek amînî ya taybet. Gava ARN-guhêzer nêzikê rîbozomê dibe, kotahiya serê 3' yê ARN-guhêzer bi asîdek amînî ya taybet ve girêdayî ye, serê din jî sêyaniya nukleotid ên bi nave '''dijekodon''' lixwe digire. Dijekodon temamkerê kodona ARN-peyamber e û li gor koda bomaweyî, her dijekodonek asîdek amînî li firepeptîdê zêde dike an jî wergeranê radiwetstîne.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> Wekî mînak, kodona UUU ya ARN-peyamber wekî şîfreya bo asîda amînî ya fenîlalanîn tê wergerîn. Ji bo wê kodonê nukleotîdên temamkerên ARN-guhêzer AAA ye, ango dijekodona AAA û kodona UUU temamkerê hevdu ne. ARN-guhêzer a ko dijekodona AAA lixwe digire, di kotahiya serê 3' de asîda amînî ya fenilalanin hildigire.<ref name="Campbell" /> == Çalakkirin û guhaztina asîda amînî == Ji bo çêkirina firepeptîdek bi rêzeyek diyarkiri, divê du mercên bingehîn ên kîmyayî werin bicihanîn.<ref name="Lehninger Principles of Biochemistry">David L. NelsonMichael M. Cox(2013). Lehninger Principles of Biochemistry. : W. H. FREEMAN AND COMPANY • New York ISBN-13: 978-1-4641-0962-1 </ref> [[Wêne:Charge tRNA ku.png|thumb|400x400px|Ji 20 asîdên amînî her yek, bi xerckirina enerjiya ATP, bi ARN-guhêzerek taybet ve bi bendên hevbeş tê girêdan. Ji bo gêrêdanê, enzîma amînoasîl ARN-g sentetaz kar dike.]] # Ji bo hêsankirina avakirina bendên peptîdî, divê koma karboksîlî ya her asîdek amînî were çalakkirin. # Divê di navbera her asîdek amînî ya nû û zanyariya di ARN-peyamber de şîfrekirî de girêdanek were avakirin. Di qonaxa destpêka çêkirina proteîn de, bi girêdana asîda amînî ya bi ARN-guhêzer ve ev herdu merc tênin cih. Girêdana asîda amînî ya rast a bi ARN-guhêzera rast ve gelek girîng e. Ev bûyer ne di rîbozomê de, lê di sîtoplazmayê de rû dide. Ji 20 asîdên amînî her yek, bi xerckirina enerjiya [[Adenozîna trîfosfat|ATP]], bi ARN-guhêzerek taybet ve bi bendên hevbeş (kovalendî) tê girêdan. Ji bo gêrêdanê, enzîma '''amînoasîl ARN-g sentetaz''' (bi înglîzî: ''aminoacyl tRNA synthetases'') kar dike. ARN-guhêzera bi asîda amînî ve girêdeyî, wekî '''ARN-guhêzera bargeyî''' (bi inglîzî: ''charged tRNA'') tê navkirin.<ref name="Lehninger Principles of Biochemistry"/> Ji bo girêdana asîdek amînî bi ARN-guhêzer ve, herî kêm corek ji amînoasîl ARN-guhêzer sentetaz kar dike. Ango di xaneyê de ji zêdetirê 20 corên vê enzîmê heye<ref>R.W. Alexander, in Encyclopedia of Biological Chemistry (Second Edition), 2013</ref>. Hejmara cora enzîma amînoasîl ARN-g sentetaz di hemû corên zîndeweran de ne yek e.<ref name="OpenStax, Biology"/> Her yek ji ARN-g sentetaz navê xwe ji asîda amînî ya taybet a bi ARN-guhezerê ve tê girêdan digire. Wekî mînak, alanîl ARN-g sentetaz, asîda amînî ya alanînê nas dike û wê bi yek ji çar ARN-guhêzerên bi dijekodona alanînê (CGA,CGG,CGU,CGC) ve girê dide.<ref name=" Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> === Enzîma amînoasîl ARN-g sentetaz bi çar gavên serekî asîdek amînî bi ARN-guhêzer ve girê dide === # Asîda amînî ya taybet û [[ATP]] (adenozîna sê fosfatî) bi enzîmê ve tên girêdan. Asîda amînî bi ATP-yê ve dikeve reaksiyonê, serê koma karboksîlî ya asîda amînî bi AMP (adenozîna tek fosfatî) ve tê girêdan. Di heman demê de du fosfat bi şêweyî pîrofosfat (bi inglizi: ''pyrophosphate'') tên berdan.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> Di navbera asîda amînî û AMP-yê de bendên bi enerjiya asta bilind ava dibe.<ref name="OpenStax, Biology"/>Pêkhateya ji asîda amînî û AMP pêk tê, wekî asîda amînî ya çalakkirî tê navkirin. # Asîda amînî ya çalakbûyî, bi enzîme ve girêdayî dimîne, paşê ARN-guhêzer jî bi enzîmê ve dibeste. # Asîda amînî ji AMP tê cihêkirin û tê guhaztin bo serê 3′ yê ARN-guhêzerê. Bi vî awayî ARN-guhêzera bargeyî peyda dibe û AMP ji enzîmê cihê dibe.<ref name="McGraw-Hill"/> Asîda amînî ya bi ARN-guhêzer ve girêdayî hin caran wekî '''amînoasîl ARN-g''' (bi înglîzî:aminoacyl–tRNA) jî tê navkirin.<ref name="VILLEE"/> # ARN-guhêzera bargeyî (amînoasîl ARN-g) ji enzîmê tê berdan Wergeran jî wekî mîna libergirtinê ji sê pêngavên sereke pêk tê, destpêkirin, dirêjbûn û dawîbûn.<ref name="Human Biology.">Starr, C., & McMillan, B. (2010). Human Biology (8th ed.). Pacific Grove, CA: Brooks/Cole Publishing Company. </ref> Pêdiviya hersê pêngavan jî bi hokarên proteînî heye. Herwisa di hinek qonaxên destpêkirin û dirêjbûnê de pêdivî bi enerjiyê jî heye. Enerjî ji hilweşîna GTP (guanozîna sêfosfatî) û ATP tê bidestxistin.<ref name="Campbell"/> == Destpêkirin == [[Wêne:The mechanism of protein synthesis ku.png|thumb|400x400px|Wergeran jî wekî mîna libergirtinê ji sê pêngavên sereke pêk tê, destpêkirin, dirêjbûn û dawîbûn.]] Ji bo qonaxa destpêkirinê, pêdivî bi rîbozom, hokarên destpêkirinê, ARN-peyamber, ARN-g destpêker û enerjiya ji GTP (guanîna sê fosfatî) heye.<ref name="Microbiology">Parker, N., Schneegurt, M., Tu, A. T., Forster, B. M., & Lister, P. (2016). Microbiology. Houston, Texas: Rice University. </ref> Qonaxa destpêkirinê; ARN-peyamber, ARN-guhêzer a hilgirê asîda amînî ya yekem û herdu binebeşên rîbozomê tîne ber hev.<ref name="Biology with Physiology">Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., & Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.</ref> Pêvajoya destpêkirinê cihê kodona rast a wê wergeran dest pê bike diyar dike, bi vî awayî li dawiya wergeranê firepeptîdek bi asîdên amînî yên di rêzeya rast de peyda dibe.<ref name="Biology with Physiology"/> Gava yekem a destpêkirinê de ARN-peyamber li aliyê serê 5' bi binebeşa piçûk a rîbozomê ve girê dibe.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science">Cullen, K. E. (2009).Encyclopedia of Life Science. Newyork: Facts On File, Inc</ref> Di xaneyên navikrasteqîn de kulavê 5' alîkariya binebeşa piçûk dike ko bi ARN-peyamberê ve were girêdan. Binebeşa piçûk li ser ARN-peyamberê ber bi serê 3' ve diçe, heta ko rastê kodona AUG were. Ji bo çêkirina proteîn (firepeptîd) AUG kodona destpêk e.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science"/> ARN-guhêzerek taybet a destpêker jî bi kodona destpêkê girê dibe. Di xaneyên navikrasteqînan de ARN-guhêzer a destpêker, asîda amînî ya metîonîn hildigire, bi dijekodona xwe ya UAC, bi kodona AUG ya destpêk ve dibeste. ARN-peyambera bakteriyan kulavê 5' lixwe nagire, lê beşek taybet a bi navê “[[cihê girêdana rîbozomê]]” lixwe digire. Cihê girêdana rîbozomê (bi înglîzî: ''ribosome-binding site'' ) wekî “rêzeya ''Shine-Dalgarno''” jî tê navkirin. Cihê girêdana rîbozomê 5 - 9 nukleotîdên berê (jorê) kodona AUG de ye .Wekî mînak, li ser ARN-peyamber a bakteriya ''E. coli'' de, cihê girêdanê bi rêzeya 5′-AGGAGGU-3′ e. Binebeşa piçûk a rîbozomê li wir girê dibe û bi vî awayî cihê kodona destpêkirinê diyar dibe.<ref>Alberts B, Johnson A, Lewis J, et al. Molecular Biology of the Cell. 4th edition. New York: Garland Science; 2002. From RNA to Protein. Available from: [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26829]</ref><ref>Haruichi Asahara, ... James C. Samuelson, in Methods in Enzymology, 2021</ref> Di xaneya bakteriyan de ARN-guhêzera destpêker, corek din a metîonînê hildigire. Ji asîda formîlî, koma formîl bi koma amînî ya metîonîn ve girê dibe û fMet (''N-formylmethionine'') peyda dibe.<ref name="VILLEE"/>Herwisa di xaneyên bakteriyan de sê cor proteînên hokara destpêkirinê (IF1, IF2 û IF3) kar dikin, lê di xaneyên navikrasteqînan de bi qasî 10 corên hokara destpêkirinê heye (eIF2 (3 binebeş), eIF3, eIF4 (4 binebeş), eIF5).<ref name=":0"/> Wekî gava duyem, binebeşa gir a rîbozomê û binebeşa piçûk yek dibin û rîbozoma çalak peyda dibe. ARN-guhêzer a destpêker di qada-P ya rîbozomê de cih dibe.<ref name="Biology with Physiology"/> == Dirêjbûn == [[Wêne:TRNA ribosomes diagram ku.svg|thumb|400x400px|Asîdên amînî li gor şîfreya kodonên ARN-peyamberê, li dû hev rêz dibin û fîrepeptîdek ava dikin.]] Di qonaxa dirêjbûnê de asîdên amînî yek bi yek li ser zincîra polîpeptîdê tên zêdekirin. Rêzeya peptîdê ji ji aliyê rêza kodonên ARN-peyamberê ve tê diyarkirin. Qonaxa dirêjbûnê ji sê gavên serekî pêk tê;<ref name="Illustrated Biochemistry.">Murray, G., Murray, J., Granner, & MAYES. (2003). Harper's Biochemistry Illustrated (26th ed.). McGraw-Hill. </ref> # Li qada- A yê de girêdana ARN-guhêzera bargeyî # Avakirina bendê peptîdî # Cihguhertin (bi înglîzî: ''translocation'') Dijekodona ARN-guhêzerek nû ya bi asîdek amînî barkirî, bi kodona ARN-peyamber ve di qada-A ya rîbozomê de tê girêdan. Ji bo girêdana kodon û dijekodona guncav, proteînên bi navê “hokarên dirêjbûnê” alîkarî dikin.<ref name="MOLECULAR BIOLOGY"/> Di xaneya bakteriyan de sê cor hokarên dirêjbûnê heye (EF-Tu, EF-Ts û EF-G).Herwisa xanyên navikrasteqîn jî ji hokarên dirêjbûnê sê cor lixwe digirin(eEF1α, eEF1βγ û eEF2).<ref name="MOLECULAR BIOLOGY, Third Edition">Turner, P., McLennan, A., Bates, A., & White, M. (2005). BIOS Instant Notes in Molecular Biology (3rd ed.). Taylor & Francis. https://doi.org/10.4324/9780203967324</ref> Heke dijekodona rast di qada-A de cih bûbe, wê gavê di navbera asîda amînî ya qada-P û ya qada-A de bendê peptîdî ava dibe û dîpeptîdek çêdibe.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science" /> Dîpeptîd xwe bi ARN-guhêzer a qada-A ve girê dide. Paşê bi alîkariya hokarek dirêjbûnê, rîbozom li ser ARN-peyamberê ber bi serê 3' ve piçek dilive û cihê xwe bi qasê kodonek diguherîne.<ref name="Illustrated Biochemistry." /> Ji bo cihguhertînê pêdivî bi hokarek dirêjbûnê û bi enerjiya GTP heye.<ref name="MOLECULAR BIOLOGY, FIFTH EDITION">Robert F. Weaver(2010).—5th ed.Published by McGraw-Hill</ref> Bi livîna rîbozomê kodona destpêkê di qada-E de cih dibe û ARN-guhêzer a destpêk, rîbozomê diterikîne. Kodona duyem di qada-P de cih dibe. Qada-A jî ji aliyê kodona sêyem ve tê tijîkirin. Dijekodona ARN-guhêzer a nû ya asîdek amînî hilgirtî, di qada-A ya rîbozomê de bi kodona sêyem a ARN-peyamber ve tê girêdan.<ref name="Biology with Physiology" /> Bi vî awayî asîdên amînî yek bi yek li asîda amînî ya destpêk tên zêdekirin. Di rîbozomê de leza zêdekirina asîdek amînî li ser zincîra firepeptîdê, wekî [[rêjeya wergeranê]] (bi înglîzî: ''translation rate'') tê navkirin. Di germahiya 37&nbsp;°C de rêjeya wergerana bakteriyan di çîrkeyek de bi qasî 15 asîdên amînî ye. Di xaneyên navikrasteqîn de leza wergeranê hêdî ye, wekî mînak di xirokên sor ên xaneyên xwînê de rêjeya wergeranê di çîrkeyek de 2 asîdên amînî ye.<ref> S.W.D. and King, R.C. (2002) A dictionary of genetics. 7th. ed. New York, NY, USD: Oxford University Press. </ref> == Dawîbûn == Di qonaxa dirêjbûnê de heke yek ji kodonên UGA, UAG, UAA di qada-A ya rîbozomê de cih bibe, dirêjbûn radiweste. Ji ber ko kodonên UGA, UAG, UAA asîdek amînî diyar nakin, ango ji bo asîdek amînî şîfre lixwe nagirin, êdî asîdek amînî ya nû li firepeptîdê nayê zêdekirin. Ev hersê kodon wekî westanekodon tên navkirin. Kodona westanê ne ji aliyê ARN-guhêzerek lê ji aliyê proteînek a bi navê “[[hokara berdanê]]” (bi înglîzî: ''release factor'') ve tê naskirin.<ref name="MOLECULAR BIOLOGY"/> Qonaxa dawîbûnê di bakterî û xaneyên navikrasteqînan de bi heman awayî rû dide. Lê bakterî ji bo nasîna kodona westanê du cor hokarên berdanê (RF1 û RF2) bi kar tînin, xaneyên navikrasteqîn tenê yek hokarek (eRF ) lixwe digire.<ref name="Biology3">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> Di xaneya bakteriyê de RF1 kodona UAA an UAG nas dike. RF2 jî kodona UUA an UGA nas dike.<ref name="MOLECULAR BIOLOGY"/> Gava hokara berdanê li ser kodona westanê ya li qada -A girê dibe, enzîma [[peptîdîl transferaz]] (bi înglîzî: ''peptidyl transferase)'' çalak dibe. Peptîdîl transferaz li dewsa asîdek amînî, molekulek avê li peptîdîl-ARN-guhêzerê zêde dike. Ev reaksiyon kotahiya karboksîlî ya firepeptîdê ji ARN-guhêzera di qada-P yê hildiweşîne. Zincîra firepeptîd a nûçêbûyî, ARN-guhêzer û ARN-peyamber rîbozomê diterikînin, herdu binebeşên rîbozomê ji hev cihê dibin.<ref name="MOLECULAR BIOLOGY OF THE CELL"/><ref name="MOLECULAR BIOLOGY"/> == Polîrîbozom == Bi gelemberî ne yek lê gelek rîbozom di heman demê de li ser heman ARN-peyamberê de karê wergeranê bi rêve dibin, ev rewş wekî polîrîbozom an jî polîzom tê navkirin.<ref name="Cambridge International AS and A Level Biology">Jones, M., Fosbery, R., Gregory, J., & Taylor, D. (2014). Cambridge International AS and A Level Biology Coursebook with CD-ROM (4th ed.). Cambridge, MA: Cambridge University Press </ref> Polîzom li gel xaneyên navikrasteqînan, di xaneya bakterî de jî rû dide.<ref name="MOLECULAR BIOLOGY OF THE CELL"/>Di wêneyên bi mîkroskoba elektronî ya xaneyan de, li ser ARN-peyambera tê wergerandin de rîbozom bi şeweyî guşî xuya dibin.<ref name="leland"> Johnson, L. G. (1987). Biology. Dubuque, Iowa: Wm. C. Brown.</ref> == Di mîtokondrî û kloroplast de çêkirina proteînan == Di xaneyê de ji bilî sîtoplazmayê, [[endamok]]ên mîtokondrî û [[kloroplast]] jî dikarin ji bo xwe hinek proteîn çêbikin. Kromozom û rîbozomên [[mîtokondrî]] û kloroplastan dişibe yên bakteriyan. Loma di van endamokan de pêvajoya çêkirina proteînan dişibe ya naviksereteyiyan (prokaryot). Lê mîtokondrî û kloroplast nikarin hemû proteînan berhem bikin, piraniya proteînên xwe ji sîtoplazmayê werdigirin. Di xaneyên memikdaran de mîtokondrî dikare bi qasî 10 cor proteîn çêbike. [[Riwek]] dikarin di kloroplastên xwe de bi qasî 50 cor proteîn çêbikin.<ref name="MOLECULAR BIOLOGY"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyolojî]] h8ykqee7i40bol4rrluc437fiqrl9yh 0 156556 2100966 1506340 2026-10-29T19:51:01Z Biyolojiyabikurdi 31567 /* Pêwendiya ADN, gen û koda bomaweyê */ 2100966 wikitext text/x-wiki '''Koda bomaweyê''' (bi înglîzî: ''genetic code''), koma qaîdeyên ko zanyariyên bomaweyî yên di ADN an jî ARN-yê de hatine şîfrekirin, ji aliyê xaneyên zîndeweran ve tê wergerandin bo çêkirina proteînan. Zanyariyên bomaweyî bi şîfreyên (kodên) ji sêyaniyên [[Nukleotîd|nukleotidên]] dûvyek (kodon) ên [[Asîda deoksîrîbonukleyî|ADN]] û [[Asîda rîbonukleyî|ARN]]-yê de cih digin û ji bo çêkirina proteîn, rêzeya asîdên amînî diyar dikin.<ref> S.W.D. and King, R.C. (2002) A dictionary of genetics. 7th. ed. New York, NY, USD: Oxford University Press. </ref> Li gel molekula ADN-yê, ARN-peyamber, ARN-guhêzer, [[rîbozom]], [[Asîda amînî|asîdên amînî]] û hin enzîm jî bi koda bomaweyê re têkîldar in. Koda bomaweyê ji bilî hinek îstîsnayan, di hemû cor zîndeweran de hema bi heman şêweyê ye û ji 64 kodan pêk tê. == Pêwendiya ADN, gen û koda bomaweyê == [[Wêne:RNA-codons ku.png|thumb|563x563px|Rêzeya kodonan di beşek molekulek ARN-peyamberê de. Her kodon ji sê nukleotîdan pêk tê, ji bilî kodonên westanê, her kodonek bi asîdek amînî re têkildar e. Navê nukleotîdan bi tîpên A, U, G û C têne kurtkirin. Ji ber ko U (urasîl) bikar tîne, mirov pê derdixe ko ev molekul ARN ye. ADN li şûna urasîlê T (tîmîn) bikar tîne. Ev molekula ARN-peyamber wê rê bide rîbozomê ko proteînekê li gorî vê kodê çêbike.]] ADN-ya xaneyê, zanyariyên bomaweyî lixwe digire. Zanyariyên bomaweyî bi şêweyê [[gen]], di rêzeya komên nukleotîdên ADN-yê de cih digirin.<ref name="Human biology15ed">Mader, S., & Windelspecht, M. (2017). Human Biology (15th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> Ango li ser zincîrên ADN-yê de gelek gen heye. Di [[Vîrusa ARNyê|vîrusên]] ARN-yî de zanyariyên bomaweyî di molekula ARN-yê de cih digirin. Ango gen li ser molekula ARN ya vîruse de ne.<ref>Payne S. Introduction to RNA Viruses. Viruses. 2017:97–105. doi: 10.1016/B978-0-12-803109-4.00010-6. Epub 2017 Sep 1. PMCID: PMC7173417</ref> Gen yekeya bingehîn a bomaweyê ye. Sîfetên bomaweyî bi navbeynkariya genan ji bavanan (bi înglîzî: ''parents'') derbasî weçeyê (bi înglîzî: ''offspring'') dibe. Gen bandor li fenotîp (şikil ) û zîndeçalakiyên zîndewerê dike. Gen bi şêweyê koda bomaweyê çêkirina proteînan an jî ARN-yan kontol dike. Ji ber ko rêze û hejmara nukleotîdên ADN-ya zîndewerek ji yekê din cuda ye, hejmar û cora genên her zîndewerê jî ji bo wê zîndewerê taybet e. Zîndewerên dîploîdî (2n) di [[kromozomên homolog]] de, ji bo her genek du alel (kopya) lixwe digirin.<ref name="Hendersons dictionary of biology">Lawrence, E. (2005). Hendersons dictionary of biology. Harlow: Pearson/Prentice Hall. ISBN 978-0-13-127384-9</ref> Gen zanyariyên bomaweyê bi şeweyî kodonan diguhazîne ARN-peyamberê. Kodon rêzeyek [[Asîda rîbonukleyî|ARN]]-yê ye ko ji sê nukleotîdan pêk tê û ji bo diyarkirina asîdek amînî an jî ji bo rawestandina çêkirina [[proteîn]], yekeya zanyariya bomaweyê pêk tîne.<ref>National Human Genome Research Institute.Codone.[https://www.genome.gov/genetics-glossary/Codon#:~:text=A%20codon%20is%20a%20DNA,protein%20synthesis%20(stop%20signals]).</ref> Bi çalakbûna genek û şandina şîfreyê ji bo çêbûna ARN an ji proteînek, wekî [[derbirîna gen]] (bi înglîzî: ''gene expression'') tê navkirin. Bi gelemperî derbirîna gen û çêkirina proteîn bi heman wateyê tên bikaranîn. Bi kurtasî, koda bomaweyê ji 64 cor kodonan pêk tê<ref name="MOLECULAR BIOLOGY">Clark, D. P. (2005). Molecular biology. Elsevier Academic Press.ISBN: 0-12-175551-7 </ref> û fermanên genê ne, ji xaneyê re dibêje ka çawa proteînek taybet çêbike.<ref>National Human Genome Research Institute. Genetic code [https://www.genome.gov/genetics-glossary/Genetic-Code]</ref> == Gerdûnîbûna koda bomaweyê == Koda bomaweyê gerdûnî ye, ji bilî hin istisnayan, hemû corên zîndeweran ji bo çêkirina proteînan heman bomawekod bi kar tînin.<ref name="OpenStax, Biology"/>Ango wateya her kodonek hema di hemû zîndeweran de heman e. Di [[mîtokondrî]], [[kloroplast]] û hin zindewerên tekxaneyî de koda bomaweyê piçek ji koda bomaweyê ya gelemperî cuda ye. Loma hin zanyar koda bomaweyê wekî pêkhateyek gerdûnî nahesibînin. UGA di xaneyên mirov de kodona westanê ye, lê di mîtokondriyê de ev kodon ji bo asîda amînî ya trîptofan şîfre ye. Herwisa di mîtokondriyê de kodona AUA ne ji bo îzolusînê lê ji bo metîonîn şîfre dide. Kodonên AGA û AGG ne ji bo şîfreya arjînîn lê wekî kodonên westanê kar dikin.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> == Dîroka kifşa koda bomaweyê == Hê berî ko koda bomaweyê were deşîfrekirin, bala zanyaran li ser çawaniya xebata koda bomaweyê bû. Xebatên [[James Dewey Watson]] û [[Francis Crick]] ên ser ADN-yê, destnîşan kirîbû ko zincîra ADN-yê ji rêzeya çar cor nukleotîdan pêk tê.<ref name="McGraw-Hill"/> Herwisa herdu zanyar destnîşankirin ko rêzeya bazên ADN-yê koda bomaweyê lixwe digire.<ref name="Molecular biotechnology">Glick, B. R. (2010). Molecular biotechnology: Principles and applications of recombinant DNA (4th ed.). ASM Press. </ref> Lê mirovahî hê jî nedizanî ka rêzeya nukleotîdan çawa şîfre dide ji bo çêbûna proteînên ko rêzeya asîdên amînî yên wan ji hev cuda ye. Gelo rêzbûna çar nukleotîdên ji hev cuda (A,G,C,T), çawa ji bo 20 cor asîdên amînî dibû şîfe û bi hejmarek cuda û bi rêzeyek cuda wan bi hevre girê dida, proteînên cor bi cor dida çêkirin. Heke her corek nukleotîd asîdek amînî şîfre bikira, wê gavê koda bomaweyê tenê 4 asîdên amînî şîfre dikir, lê di proteînên xaneyên zîndeweran de 20 cor asîdên amînî hebû.<ref name="McGraw-Hill" /> Zanyar dîtin ko bazên nîtrojenî yên nukleotîdên ADN-yê dibe ko mîna alfabeyek ji 4 tîpan kar bikin.<ref name="McGraw-Hill" /> Heke du cor baz şîfe bida asîdek amînî, ango şîfreya asîdek amînî ji du tîpan pêk bihata, wê gavê 16 şîfre ji bo asîdên amînî peyde dibû (AA,AU,AG,AC,UU,UA,UG,UC......), lê dîsa jî ji bo hemû asîdên amînî şîfre çênedibû. çar şîfre kêm dima.<ref name="Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> Heke şîfreya asîdên amînî ji koma sê bazan pêk bihata, wê gavê 4 cor baz sisê bi sisê dikarîbûn 64 cor şîfre peyda bikirana. Ev hejmara şîfreyan jî ji bo 20 corên asîdên amînî bes bûn, bi serda zêde bûn jî.<ref name="Biology" /> {| class="wikitable" | rowspan="2" style="background:#ffe75f;" |necemsergir | style="background:#b3dec0;" |cemsergir | style="background:#bbbfe0;" |bazî | style="background:#f8b7d3;" |asidî | style="background:#ffffff;" |(Kodona westanê) |} {| class="wikitable" |+Ev tabloya koda bomaweyê 64 cor kodonên ARN-peyamberê û asîdên amînî yên ji aliyê kodonan ve tên diyarkirin nişan dike. Arasteya wergerana ARN-peyamber: 5' → 3' . ! colspan="8" | '''KODA BOMAWEYÊ <small>(''Genetic code'')</small>''' |- | colspan="2" rowspan="2" | ! colspan="4" |Baza duyem ! colspan="2" rowspan="2" | |- !'''U''' !'''C''' !'''A''' !'''G''' |- ! rowspan="10" |Baza yekem ! rowspan="3" |'''U''' | style="background:#ffe75f;" |UUU (Phe/F) Fenîlalanîn UUC (Phe/F) Fenîlalanîn | style="background:#b3dec0;" |UCU (Ser/S) Serîn UCC (Ser/S) Serîn | style="background:#b3dec0;" |UAU (Tyr/Y) Tîrozîn UAC (Tyr/Y) Tîrozîn | style="background:#b3dec0;" |UGU (Cys/C) Sîstîn UGC (Cys/C) Sîstîn |'''U''' '''C''' ! rowspan="10" |Baza sêyem |- | style="background:#ffe75f;" |UUA (Leu/L) Lusîn | style="background:#b3dec0;" |UCA (Ser/S) Serîn | style="background:#ffffff;" |UAA Okra '''''(RAWESTE)''''' | style="background:#ffffff;" |UGA Opal '''''(RAWESTE)''''' |'''A''' |- | style="background:#ffe75f;" |UUG (Leu/L) Lusîn | style="background:#b3dec0;" |UCG (Ser/S) Serîn | style="background:#ffffff;" |UAG Amber '''''(RAWESTE)''''' | style="background:#ffe75f;" |UGG (Trp/W) Trîptofan |'''G''' |- ! rowspan="2" |'''C''' | style="background:#ffe75f;" |CUU (Leu/L) Lusîn CUC (Leu/L) Lusîn | style="background:#ffe75f;" |CCU (Pro/P) Prolîn CCC (Pro/P) Prolîn | style="background:#bbbfe0;" |CAU (His/H) Hîstîdîn CAC (His/H) Hîstîdîn | style="background:#bbbfe0;" |CGU (Arg/R) Arjînîn CGC (Arg/R) Arjînîn |'''U''' '''C''' |- | style="background:#ffe75f;" |CUA (Leu/L) Lusîn CUG (Leu/L) Lusîn | style="background:#ffe75f;" |CCA (Pro/P)Prolîn CCG (Pro/P) Prolîn | style="background:#b3dec0;" |CAA (Gln/Q) Glutamîn CAG (Gln/Q) Glutamîn | style="background:#bbbfe0;" |CGA (Arg/R) Arjînîn CGG (Arg/R) Arjînîn |'''A''' '''G''' |- ! rowspan="3" |'''A''' | style="background:#ffe75f;" |AUU (Ile/I) Îzolusîn AUC (Ile/I) Îzolusîn | style="background:#b3dec0;" |ACU (Thr/T) Trîonîn ACC (Thr/T) Trîonîn | style="background:#b3dec0;" |AAU (Asn/N) Asparajîn AAC (Asn/N) Asparajîn | style="background:#b3dec0;" |AGU (Ser/S) Serîn AGC (Ser/S) Serîn |'''U''' '''C''' |- | style="background:#ffe75f;" |AUA (Ile/I) Îzolusîn | style="background:#b3dec0;" |ACA (Thr/T) Trîonîn | style="background:#bbbfe0;" |AAA (Lys/K) Lîzîn | style="background:#bbbfe0;" |AGA (Arg/R) Arjînîn |'''A''' |- | style="background:#ffe75f;" |AUG (Met/M) Metîonîn '''''(DEST PÊ BIKE)''''' | style="background:#b3dec0;" |ACG (Thr/T) Trîonîn | style="background:#bbbfe0;" |AAG (Lys/K) Lîzîn | style="background:#bbbfe0;" |AGG (Arg/R) Arjînîn |'''G''' |- ! rowspan="3" |'''G''' | style="background:#ffe75f;" |GUU (Val/V) Valîn GUC (Val/V) Valîn | style="background:#ffe75f;" |GCU (Ala/A) Alanîn GCC (Ala/A) Alanîn | style="background:#f8b7d3;" |GAU (Asp/D) Asîda aspartî GAC (Asp/D) Asîda aspartî | style="background:#b3dec0;" |GGU (Gly/G) Glîsîn GGC (Gly/G) Glîsîn |'''U''' '''C''' |- | style="background:#ffe75f;" |GUA (Val/V) Valîn GUG (Val/V) Valîn | style="background:#ffe75f;" |GCA (Ala/A) Alanîn GCG (Ala/A) Alanîn | style="background:#f8b7d3;" |GAA (Glu/E) Asîda glutamî GAG (Glu/E) Asîda glutamî | style="background:#b3dec0;" |GGA (Gly/G) Glîsîn GGG (Gly/G) Glîsîn |'''A''' '''G''' |} Koma 64 kodonên ji bo çêkirina proteînan de tên bikaranîn wekî koda bomaweyî tê navkirin.<ref name="Concepts and Applications">Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.</ref> Di sala 1961ê de zanyarên brîtanî Francis Crick û Sydney Brenner ji encama taqiyên (ezmûn) xwe pişrast kirin ko kod bazên sêyanî yê li dû hev bi kar tînin. Li gor pêşbiniya wan, xwendina kod ji xalek sabit dest pê dikir û her carê sê nukleotid dihatin xwendin.<ref name="VILLEE" /> Dîsa di sala 1961ê ji devletên yekbûyî yên amerîkayê, du zanyarên kîmyaya zîndeyî (bi înglîzî: biochemists) [[Marshall Nirenberg]] û [[Heinrich Matthaei]] ji taqiyên xwe zanyariyên derheqê erkên nukleotîdên sêyanî yên bo diyarkirina asîdên amînî bi dest xistin. Marshall Nirenberg û Heinrich Matthaei di taqîkirinên xwe de ARN-peyamber a destkarî bi kar anîn.<ref name="VILLEE" /> Herdu zanyar taqiyên xwe li derveyê xaneyê bi rêve birin. Ji bakteriya ''Escherichia coli'' ji bo çêkirina firepeptîdek, pêkhateyên wekî rîbozom, amînoasîl ARN-guhêzer û hokarên [[Wergeran (biyolojî)|wergeranê]] wergirtin. ARN-peyamberek destkarî ya tenê ji nukleotîdên urasîl pêk tê (UUUUUUUUU...) amade kirin û tevlê pêkhateyên ji bo çêkirina firepeptîdê kirin. Di encama taqiyê de hat dîtin ko firepeptîda nû çêbûyî, tenê ji yek cor asîda amînî pêk tê. Zincîra nû çêbûyî tenê ji molekulên asîda amînî ya fenîlalanîn pêk dihat. Ev encam bi awayekî zelal da xuyakirin ko şîfreya koda bomaweyê ji bo asîda amînî ya fenîlalanîn, kodona UUU ye.<ref name="Campbell">Campbell, N. A., & Reece, J. B. (2008). Biology (8th ed.). San Francisco, CA: Benjamin-Cummings Publishing Company.</ref> Di taqiyên din da hat dîtin ko di ARN-peyambera ji nukleotîdên [[Adenîn]] pêk tê (AAAAAAAAA . . . ) koda bomawe ya AAA şîfre ye ji bo asîda amînî ya lîzînê, ARN-peyamber a ji nukleotîdên [[Sîtozîn]]ê pêk tê (CCCCCCCCC . . . ) jî bi kodona CCC, şîfre ye bo asîda amînî ya prolînê. Bi rêbaza bikaranîna ARN-peyamber a destkarî ya ji nukleotîdên têkil pêk tê, (wekî mînak, bi awayekî korane têkilkirina polîmerên Adenîn û Sîtozînê) bi xebatên lêkolînerên mîna H. Gobind Khorana û paşê xebatên di zanîngeha Wisconsin de, kodonên din ên ji bo şîfreya asîdên amînî hatin kifşkirin. Bi taqîkirinên bi heman şêweyî bomawekoda gelemperiya asîdên amînî hat kifşkirin.<ref name="VILLEE" /> Di sala 1967ê de tevahiya koda bomaweyê hat deşîfrekirin. Zanistvan şîfreya 64 kodonan aşkere kirin. Di sala 1968ê de Marshall Nirenberg û H. Gobind Khorana ji bo van karên xwe, di warê fîzyolojî an bijîşkî de [[xelata Nobelê]] wergirtin.<ref>The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1968. NobelPrize.org. Nobel Prize Outreach AB 2023. Fri. 15 Dec 2023. [https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1968/summary]</ref> == Kodonên westanê û kodona destpêk == Di xebatên bo nasîna kodonên ARN-pêyamberê de hat dîtin ko sê kodon- UAA, UGA, û UAG tu asîdek amînî diyar nake. Ev hersê kodon niha wekî '''kodonên westanê''' (westanekodon) tên zanîn. Kodonên westanê (bi înglîzî: ''stop codones'') ji bo dawîanîna çêbûna firepeptîdê, sînyala rawestînê ne.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Di xaneyên navikseretayî û yên navikrasteqînan de çêbûna firepeptîd bi asîda amînî ya metîonîn dest pê dike. Di piraniya ARN-peyamberan de kodona destpêk a asîda amînî ya metîonîn diyar dike, AUG ye. Di hinek cor bakteriyan de li dewsa kodona AUG-yê kodona GUG wekî şîfreya kodona destpêk a metîonînê kar dike. Hin caran jî di xaneyên navikrasteqînan de kodona CUG şîfre dide bo asîda amînî ya metîonîn.<ref name="Molecular Cell Biology" /> Herçiqas di çêbûna firepeptîdek de asîda amînî ya destpêk metîonîn be jî, metîonîn ne tenê di destpêka firepeptîdê de lê dibe ko wekî asîdek amînî ya asayî di nav zîncîra firepetîdê de di navbera asîdên amînîyên din de girêdayî jî were bikaranîn. == Rêzeya xwendinê ya vekirî (ORF) == Ji bo çêkirina firepeptîdek, rêzeya kodonên ARN-peyamberê yên ji kodona destpêk heta kodona rawestanê dirêj dibin, wekî '''rêzeya xwendinê (çarçoveya xwendinê) ya vekirî''' (bi înglîzî: ''open reading frame (ORF)'') tê navkirin.<ref name="Molecular Cell Biology"/> Heke di dema wergeranê de rêzeya xwendinê ne bi awayek rast were xwendin, dibe ko proteîna rast çênebe. Li ser ARN-peyamberê li gel OFR, rêzeyên di rîbozoman de nayên xwendin jî hene û wekî “'''beşên nayên wergerandin'''” (bi înglîzî: untranslated region (UTR))tên navkirin. Yek ji erkê serekê yê beşên nayên wergerandinê , piştê qonaxa [[Libergirtin (biyolojî)|libergirtinê]] rêkxistina derbirîna genê ye.<ref>Mignone, F., Gissi, C., Liuni, S. et al. Untranslated regions of mRNAs. Genome Biol 3, reviews0004.1 (2002). https://doi.org/10.1186/gb-2002-3-3-reviews0004</ref> == Kodon û Dijekodon == ARN-guhêzer sêyaniya nukleotid ên bi nave dijekodon lixwe digire. Dijekodon temamkerê kodona ARN-peyamber e û li gor koda bomaweyî, her dijekodonek asîdek amînî li firepeptîdê zêde dike.<ref name="OpenStax, Biology"/> Wekî mînak, kodona UUU ya ARN-peyamber wekî şîfreya bo asîda amînî ya fenîlalanîn tê wergerîn. Ji bo wê kodonê nukleotîdên temamkerên ARN-guhêzer AAA ye, ango dijekodona AAA û kodona UUU temamkerê hevdu ne. ARN-guhêzer a ko dijekodona AAA lixwe digire, di kotahiya serê 3' de asîda amînî ya fenilalanin hildigire.<ref name="Campbell"/> == Dejenerebûna koda bomaweyê == [[Wêne:Wobble position-ku.png|thumb|400x400px|Hin caran bendên hîdrojenê yên di navbera baza yekem a dijekodona ARN-guhêzer û baza sêyem a kodona ARN-peyamber, li gor bendên navbera bazên din, piçek sist ava dibe. Baza sêyem a kodonê ji cihê xwe yê asayî piçek dileqe, ji ber sistiya (lawaziya) bendên hîdrojenê, dijekodonek dikare du an jî zêdetir cor kodon nas bike.]] 61 cor kodon şîfre didin bo diyarkirina 20 cor asîdên amînî. Ango hêjmara kodonan ji ya asîdên amînî zêdetir e. Ji nav 20 asîdên amînî tenê her yek ji metîonîn û trîptofan ji aliyê yek kodonek (metîonîn=AUG, trîptofan= UGG) ve hatine şîfrekirin.18 asîdên amînî ji aliyê 2 heta 6 kodonan ve tên şîfrekirin.<ref>Britannica, The Editors of Encyclopaedia. "genetic code". Encyclopedia Britannica, 11 Oct. 2023, [https://www.britannica.com/science/genetic-code]. Accessed 12 December 2023.</ref> Ji ber ko bi gelemperî du an jî zêdetir kodon heman asîda amînî diyar dikin, mirov dikare ji bo koda bomaweyê peyva '''xerabûyî''' (dejenerebûyî) (bi înglîzî: ''degenerate'') bi kar bîne. Piraniya caran baza sêyem a kodonê dejenerebûyî ye an jî guherî ye.<ref name="Biology" /> Lê hin caran baza duyem an jî ya yekem jî dejenere dibe. Kodonên ko şîfre didin ji bo heman asîda amînê, bi gelemperî du nukleotîdên wan heman in, nukleotîdek wan ji hev cuda ye. Herwisa asîdên amînî yên ko pêkhateya kîmyayî ya koma fermaniyên (bi înglîzî: side chain) wan dişibin hevdu, ji aliyê kodonên hevşêwe ve têne şîfrekirin.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> Hin caran dibe ko ji ber mutasyonê nukleotida sêyem bi nukleotîdek din ve hatibe guhertin, lê rêzeya kodonê piçek biguhere jî, dibe ko şîfreya kodonê ji bo asîda amînî ya diyarkirî neguhere, ango di eslê xwe de herdu nukleotîdên li aliyê serê 5`ê kodonê, hê pirtir bandor li ser diyarkirina asîda amînî dikin.<ref name="Microbiology">Parker, N., Schneegurt, M., Tu, A. T., Forster, B. M., & Lister, P. (2016). Microbiology. Houston, Texas: Rice University. </ref> Wekî mînak, heke ji ber mutasyonê di zincîra ARN-peyamber de kodona GAA biguhere bo kodona GAG, çêbûna proteînê de tu guherîn rû nade, ji ber ko kodonên GAA û GAG herdu jî kod in ji bo heman asîda amînî ya asîda glutamî.<ref name="Biology with Physiology">Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., & Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.</ref> Ango dejenerebûna koda bomaweyê zîndewerê ji ziyanên hin mutasyonan diparêze. Li gor rêbaza Watson- Crick di navbera kodon û dijekodonê de baza Adenîn bi ya Urasilê ve, baza Guanîn jî bi baza Sîtozînê ve gîrêdana bi bendên hîdrojenê ava dikin. Heke hemû kodon û dijekodon bi awayekî standart, li gor rêbaza Watson- Crick bi hev re bihatana girêdan, divê ji bo 61 cor kodon, di [[xane]]yê de 61 cor dijekodon, ango ARN-guhêzer jî hebûya. Lê hejmara cora dijekodonan ne ewqas e û kêmtir e. Piraniya xaneyan 40 heta 60 cor ARN-guhêzer lixwe digirin.<ref>(2008). tRNA (transfer RNA). In: Encyclopedia of Genetics, Genomics, Proteomics and Informatics. Springer, Dordrecht. https://doi.org/10.1007/978-1-4020-6754-9_17521</ref> Hema bigre hemû bazên yekem û duyem ên kodonê li gor rêbaza Watson- Crick bi bazên duyem û sêyem ên dijekodonê ve girêdan ava dikin.<ref name="Molecular Cell Biology">Berk, A., Kaiser, C. A., Lodish, H., Amon, A., Ploegh, H., Bretscher, A., & Krieger, M. (2005). Molecular Cell Biology (5th ed.). CA.</ref> Hin caran bendên hîdrojenê yên di navbera baza yekem a dijekodona ARN-guhêzer û baza sêyem a kodona ARN-peyamber, li gor bendên navbera bazên din piçek sist ava dibe. Baza sêyem a kodonê ji cihê xwe yê asayî piçek dileqe, ji ber sistiya (lawaziya) bendên hîdrojenê, dijekodonek dikare du an jî zêdetir cor kodon nas bike.<ref name="MOLECULAR BIOLOGY, FIFTH EDITION">Robert F. Weaver(2010).—5th ed.Published by McGraw-Hill</ref>Di kodonên wiha de nukleotida di rêza sêyem, wekî '''cihê sist''' (bi înglizi: wobble position) tê navkirin. Nukleotîda cihê sist bo diyarkirina asîdek amînî de bi qasî herdu nukleotîdên din ên kodonê giring nin e.<ref name="Illustrated Biochemistry.">Murray, G., Murray, J., Granner, & MAYES. (2003). Harper's Biochemistry Illustrated (26th ed.). McGraw-Hill. </ref> Wekî mînak, ARN-guhêzer a bi dijekodona 3'-UCU-5' dikare bi du cor ARN-peyamber ve, ARN-peyamber a bi kodona 5'-AGA-3' an jî ya bi kodona 5'-AGG-3' ve cota bazên sist ava bike. Herdu kodon jî asîda amînî ya arjînîn diyar dikin.<ref name="Campbell" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Genetîk]] 95uika4p6m19bouq251wr2gzouz3puo 0 213883 2100976 2100076 2026-10-30T04:40:53Z Stephan1000000 37929 469 2100976 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Agahîdanka giştî | hejmara_beşan = 469 | hejmara_sezonan = 23 }} '''Grey's Anatomy''' rêzefîlmeke televîzyonê ya [[DYA|amerîkî]] ye ku ji hêla [[Shonda Rhimes]] ve hatiye afirandin. Di rola sereke de [[Ellen Pompeo]] dileyize. Rêzefîlm di 27ê adarê, 2005an de li ser [[American Broadcasting Company|ABCê]] hate pêşandan. Ew di dîroka televîzyona amerîkî de drama bijîjkî ya herî dirêj e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://people.com/tv/greys-anatomy-longest-primetime-medical-drama/ |sernav='Grey's Anatomy' Set to Become the Longest-Running Primetime Medical Drama on TV — Surpassing 'ER'! |paşnav= |tarîx=2019-02-28 |malper=People |ziman=en |roja-gihiştinê=2024-02-23 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wisn.com/article/greys-anatomy-reaches-a-historic-milestone-with-400th-episode/43444826 |sernav=Grey’s Anatomy reaches a historic milestone with 400th episode |paşnav= |tarîx=2023-03-28 |malper=WISN |ziman=en |roja-gihiştinê=2024-02-23 }}</ref> == Aktorên sereke == * [[Ellen Pompeo]] - Meredith Grey == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Malpera fermî|https://www.abc.com/shows/greys-anatomy}} * {{IMDb fîlm|0413573}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bernameyên televîzyonê yên amerîkî bi zimanê înglizî]] [[Kategorî:Rêzefîlmên amerîkî]] e08khghurozo6ay7y0aachg2cpzs6it 0 249766 2100971 2093074 2026-10-30T00:59:50Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2100971 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Montevideo'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1986 |rûpel=6:2}}</ref> ({{IPA-es|monteβiˈðeo}}), paytexta [[Ûrûguay]]ê ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [https://web.archive.org/web/20110421000932/http://www.montevideo.gub.uy/ Montevideo official website] {{in lang|es}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Paytextên Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Ûrûguay]] qw9flk4hsfrdtvhe9ucxqkljy5gv83m 0 323129 2100963 2063545 2026-10-29T16:31:46Z CommonsDelinker 599 Wêneyê bi navê National_Intelligence_Organization.png ji gotarê hate jêbirin, ji ber ku ew li Commonsê ji aliyê [[c:User:Kadı|Kadı]] ve hate jêbirin. Sedema jêbirinê: [[:c:COM:L|Copyright violation]]: See the source, uploader is not the copyright holder. 2100963 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=hezîran 2026}} '''Zazaperwerî''' îdeolojîyek e ku rêsaya xwe cudabûnê nasnameya kurdên [[zazakî]]axiv ji nasnameya [[kurd]]î tê bawerdikin. Zazaperwerî bizavekê nû ye û gelek bi niqaş e.<ref>https://jamestown.org/is-ankara-promoting-zaza-nationalism-to-divide-the-kurds/</ref> == Jêder == Di salên despêka sedsala 20an de hinek antropologên wekê Karl Hadank, pêşbîniya ku devokên dimilî, kirmanckî û zazakî bi esil Kurd in dijîtî kirin. Hem jî, navê devokê Dimilî gotin ku ev ji navê cihê Deylemê li dor [[Deryaya Qazwînê]] tê.<ref>Mundarten der Zâzâ, mainly from Siwerek und Kor. Verlag der Preussischen Akademie der Wissenschaften (in Kommission bei W. de Gruyter), Berlin 1932.</ref> === Pêdeketina tirkperweran === Li salê 1961ê, tirkperwerê Hesen Reşît Tankût pêşniyar kir ku bila li navberê [[Kurmancî]]axivan û Zazayan korîdorekê tirkan bibe ku asîmîlasyona kurdan li Tirkîyeyê hîn zû bibe.<ref>Martin van Bruinessen, “Constructions of ethnic identity in the late Ottoman Empire and Republican Turkey: The Kurds and Their Others,” March 8, 1997.</ref> === Ebûbekir Pamûkçû === [[Ebubekir Pamukçu]] (m. 1993) zazaperwerekê bû, û avakerê koma zazaperweriyên misilmanên sunnî ye. Hin kurdan Pamûkçû rexne kirin, ku çemberên sîxûriyê yên Tirkîye êdî van koman bi malî alîkarî kirin.<ref>Ibid.</ref> Weşangerekê zazakîaxiv li [[Enqere]]yê jî hate rexnekirin, ji ber ku îdêolojîya welatekê bi nav "Zazaîstanê" qal kir. [[Kurdperwer]] [[Mehmed Malmîsanîj]] got ku vî weşanger "Mala Produksîyona û Çanda Zaza" e, û tevkarkerek e li [[Saziya Sîxuriyê ya Neteweyî ya Tirkiyeyê]]. Malmîsanîj got: {{Quote|Encamê min e ku ... van [koman] komên ji dewletê hatin avakirin, ya jî bi biwêjekê xweşkertir, evan komên ku bi dewletê ve terîb radimînin.<ref>KurdishMedia.com, October 6, 2003</ref>}} === Ramanên akademîsyênan === [[Garnîk Asatrîyan]], akademîsyênekê ermenî-farsî, ji teorîyên xwe bo xelkê êzdî û zazayan hatiye naskirin<ref>Krikorian, Onnik (June 8, 1998). "An Interview with Professor Garnik Asatrian". Armenian News Network/Groong. </ref>. Asatrîyan li gotarekê li salê 1995a dibêje ku zaza ne kurd in. Asatrîyan dibêje ku termê "kurd" ne etnîk e û tenê sînyalekê statûs e, û ji ber vê zazakî-, dimilî- û kirmanckîaxiv ji kurmancan û soranan cuda ne.<ref>https://www.iranicaonline.org/articles/dimli/?generate_pdf=1</ref> Asatrîyan pir hate rexnekirin û bo ajandayekê siyasî bersûc buye.<ref name=":0">https://brill.com/display/book/9789004700383/BP000013.xml#FN130002</ref><ref>https://www.kurdishstudies.pl/files/Fritillaria_Kurdica_2016_13_14.pdf#page=151</ref> Eberhard Werner wekî wergêrekî Kitêba Pîroz dest bi lêkolîna zazakî û axaftvanên wê kir, û xwe di kevneşopiyeke dirêj a tevlêbûna mîsyoneriyê de bi gelên herêmê re datîne (ku ew jê re dibêje "Alîkariya Pêşveçûna Xiristiyan"). Berevajî pêşiyên xwe yên sedsala 19-an, wî demek hindik li herêmê derbas kir, tenê du caran serdana sê herêmên sereke yên niştecihbûna Zaza kir, û naskirina wî bi ziman û çanda wan re bi piranî li ser têkiliyên di dîyasporaya Zazayan de li Almanya û bi taybetî li ser komeke piçûk a hevkarên ku axaftvanên xwemalî yên Zazakî ne xuya dike. Werner bawer dike ku Zaza ji Kurdbûnê cûda ne. Lê Werner bixwe dizane ku zazakîaxivên navdar xwe kurd dizanin, û pir ê zaza jî xwe kurd dizanin.<ref name=":0"/> == Îro == [[Wêne:Flag of Zazaistan.svg|thumb|rast|Bayraxekê konsepta "Zazaîstanê"]] [[Wêne:Zazaistanmodernflag.jpg|thumb|rast|Bayraxekê konsepta "Zazaîstanê"]] [[Wêne:Flag of Zazaistan (proposed variant).svg|thumb|rast|Bayraxekê konsepta "Zazaîstanê"]] Îro mijara nasnameya zazayan hîn heye, û ji hatinê medyaya sosyal, em nikarin bibêjin ku va mijara ne aktûel e. Serokkomarê Tirkiyeyê [[Recep Tayyip Erdoğan]], li mîtîngekê li [[Çolemerg]]ê zaza ji kurmancan cuda kir.<ref>Zaman, November 2, 2008</ref> Dilaver Eren, lîderê partiyekê zazaperwer Partiya Zemanê Demokrasî (DEZA-PAR), got: {{quote|Berê, wî digot Komara Tirkiyeyê, ew tirkên çiyayî yên kurd in. Niha hevalên wî yên kurd zazakî wekî zaravayekî kurdî dibînin. Wan qet xema hebûna gelê zaza tunebû. Ger ew girîng bûna, pêwîstî bi tevgereke siyasî ya wisa tunebûya.<ref>Duvar, Gazete (April 9, 2019). "'Zaza partisi' DEZA-PAR seçime hazırlanıyor". gazeteduvar.com.tr/politika/2019/09/04/zaza-partisi-deza-par-secime-hazirlaniyor.</ref>}} Liderê [[HDP]] yê berê, [[Selahattin Demirtaş]], kurdekê zaza ye. Li sala 2016ê wextê ku ketiye hepisê, got: "Ez li hepisê me ji ber ku ez kurd im."<ref>https://turkishminute.com/2023/12/05/im-prison-because-im-kurd-say-jailed-kurdish-leader-demirtas/</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} nh9yq1mgfjdqs0az87vd4oo7lgxnt5y 2100964 2100963 2026-10-29T18:45:09Z Kawa63 105128 /* Ebûbekir Pamûkçû */ 2100964 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=hezîran 2026}} '''Zazaperwerî''' îdeolojîyek e ku rêsaya xwe cudabûnê nasnameya kurdên [[zazakî]]axiv ji nasnameya [[kurd]]î tê bawerdikin. Zazaperwerî bizavekê nû ye û gelek bi niqaş e.<ref>https://jamestown.org/is-ankara-promoting-zaza-nationalism-to-divide-the-kurds/</ref> == Jêder == Di salên despêka sedsala 20an de hinek antropologên wekê Karl Hadank, pêşbîniya ku devokên dimilî, kirmanckî û zazakî bi esil Kurd in dijîtî kirin. Hem jî, navê devokê Dimilî gotin ku ev ji navê cihê Deylemê li dor [[Deryaya Qazwînê]] tê.<ref>Mundarten der Zâzâ, mainly from Siwerek und Kor. Verlag der Preussischen Akademie der Wissenschaften (in Kommission bei W. de Gruyter), Berlin 1932.</ref> === Pêdeketina tirkperweran === Li salê 1961ê, tirkperwerê Hesen Reşît Tankût pêşniyar kir ku bila li navberê [[Kurmancî]]axivan û Zazayan korîdorekê tirkan bibe ku asîmîlasyona kurdan li Tirkîyeyê hîn zû bibe.<ref>Martin van Bruinessen, “Constructions of ethnic identity in the late Ottoman Empire and Republican Turkey: The Kurds and Their Others,” March 8, 1997.</ref> === Ebûbekir Pamûkçû === [[Ebubekir Pamukçu]] (m. 1993) zazaperwerekê bû, û avakerê koma zazaperweriyên misilmanên sunnî ye. Hin kurdan Pamûkçû rexne kirin, ku çemberên sîxûriyê yên Tirkîye êdî van koman bi malî alîkarî kirin.<ref>Ibid.</ref> Weşangerekê zazakîaxiv li [[Enqere]]yê jî hate rexnekirin, ji ber ku îdêolojîya welatekê bi nav "Zazaîstanê" qal kir. [[Kurdperwer]] [[Mehmed Malmîsanîj]] got ku vî weşanger "Mala Produksîyona û Çanda Zaza" e, û tevkarkerek e li [[Saziya Sîxuriyê ya Neteweyî ya Tirkiyeyê]]. Malmîsanîj got: {{Quote|Encamê min e ku ... van [koman] komên ji dewletê hatin avakirin, ya jî bi biwêjekê xweşkertir, evan komên ku bi dewletê ve terîb radimînin.<ref>KurdishMedia.com, October 6, 2003</ref>}} === Ramanên akademîsyênan === [[Garnîk Asatrîyan]], akademîsyênekê ermenî-farsî, ji teorîyên xwe bo xelkê êzdî û zazayan hatiye naskirin<ref>Krikorian, Onnik (June 8, 1998). "An Interview with Professor Garnik Asatrian". Armenian News Network/Groong. </ref>. Asatrîyan li gotarekê li salê 1995a dibêje ku zaza ne kurd in. Asatrîyan dibêje ku termê "kurd" ne etnîk e û tenê sînyalekê statûs e, û ji ber vê zazakî-, dimilî- û kirmanckîaxiv ji kurmancan û soranan cuda ne.<ref>https://www.iranicaonline.org/articles/dimli/?generate_pdf=1</ref> Asatrîyan pir hate rexnekirin û bo ajandayekê siyasî bersûc buye.<ref name=":0">https://brill.com/display/book/9789004700383/BP000013.xml#FN130002</ref><ref>https://www.kurdishstudies.pl/files/Fritillaria_Kurdica_2016_13_14.pdf#page=151</ref> Eberhard Werner wekî wergêrekî Kitêba Pîroz dest bi lêkolîna zazakî û axaftvanên wê kir, û xwe di kevneşopiyeke dirêj a tevlêbûna mîsyoneriyê de bi gelên herêmê re datîne (ku ew jê re dibêje "Alîkariya Pêşveçûna Xiristiyan"). Berevajî pêşiyên xwe yên sedsala 19-an, wî demek hindik li herêmê derbas kir, tenê du caran serdana sê herêmên sereke yên niştecihbûna Zaza kir, û naskirina wî bi ziman û çanda wan re bi piranî li ser têkiliyên di dîyasporaya Zazayan de li Almanya û bi taybetî li ser komeke piçûk a hevkarên ku axaftvanên xwemalî yên Zazakî ne xuya dike. Werner bawer dike ku Zaza ji Kurdbûnê cûda ne. Lê Werner bixwe dizane ku zazakîaxivên navdar xwe kurd dizanin, û pir ê zaza jî xwe kurd dizanin.<ref name=":0"/> == Îro == [[Wêne:Flag of Zazaistan.svg|thumb|rast|Bayraxekê konsepta "Zazaîstanê"]] [[Wêne:Zazaistanmodernflag.jpg|thumb|rast|Bayraxekê konsepta "Zazaîstanê"]] [[Wêne:Flag of Zazaistan (proposed variant).svg|thumb|rast|Bayraxekê konsepta "Zazaîstanê"]] Îro mijara nasnameya zazayan hîn heye, û ji hatinê medyaya sosyal, em nikarin bibêjin ku va mijara ne aktûel e. Serokkomarê Tirkiyeyê [[Recep Tayyip Erdoğan]], li mîtîngekê li [[Çolemerg]]ê zaza ji kurmancan cuda kir.<ref>Zaman, November 2, 2008</ref> Dilaver Eren, lîderê partiyekê zazaperwer Partiya Zemanê Demokrasî (DEZA-PAR), got: {{quote|Berê, wî digot Komara Tirkiyeyê, ew tirkên çiyayî yên kurd in. Niha hevalên wî yên kurd zazakî wekî zaravayekî kurdî dibînin. Wan qet xema hebûna gelê zaza tunebû. Ger ew girîng bûna, pêwîstî bi tevgereke siyasî ya wisa tunebûya.<ref>Duvar, Gazete (April 9, 2019). "'Zaza partisi' DEZA-PAR seçime hazırlanıyor". gazeteduvar.com.tr/politika/2019/09/04/zaza-partisi-deza-par-secime-hazirlaniyor.</ref>}} Liderê [[HDP]] yê berê, [[Selahattin Demirtaş]], kurdekê zaza ye. Li sala 2016ê wextê ku ketiye hepisê, got: "Ez li hepisê me ji ber ku ez kurd im."<ref>https://turkishminute.com/2023/12/05/im-prison-because-im-kurd-say-jailed-kurdish-leader-demirtas/</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} 4tn4ibtj0mwta502ivdbjlxypw8f6o0 0 330442 2100960 2100609 2026-10-29T16:18:46Z Penaber49 39672 /* Rola di pergala avhewayê de */ 2100960 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:OCP07 Fig-6.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a deryayên Nordîk û hevzênên bin-polar, ligel herikên rûyî (xêzên temam) û herikên kûr (xêzên qut-qut) ku beşek ji gera zivirî ya merîdyonal a Atlantîkê pêk tînin. Rengên xêzan germahiyên nêzîkî nîşan didin.]] '''Gerîdeya veguhêz a merîdyonel a Atlantîkê''' bi kurtasî ya îngilîzî '''AMOC''' (bi îngilîzî: ''Atlantic meridional overturning circulation'') pergala sereke ya herikên [[Okyanûs|okyanûsê]] ye ku li [[Okyanûsa Atlantîk|Okyanûsa Atlantîkê]] di xebatê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ |sernav=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |malper=www.ipcc.ch |roja-gihiştinê=2026-10-19 |ziman=en}}</ref> Ew pergal pêkhateyeke sereke ya pergala gera okyanûsên [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye û di pergala avhewaya gerstêrkê de roleke giring tîne cih. AMOC herikînên Okyanûsa Atlantîkê li ser rûyê avê û di kûrahiyên mezin de vedigire ku ev herikîn ji ber guherînên di avhewayê de, germahî û xwêbûna avê de pêk hatine. Ev herikîn nîvê gera termohalîn a cîhanî pêk tînin ku herikîna herikînên mezin ên okyanûsan vedigire û nîvê din jî gera zivirînê ya [[Okyanûsa Başûr]] vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aoml.noaa.gov/noaa-scientists-detect-reshaping-of-the-meridional-overturning-circulation-in-southern-ocean/ |sernav=Scientists Detect a Reshaping of the MOC in the Southern Ocean |malper=NOAA's Atlantic Oceanographic and Meteorological Laboratory |tarîx=2023-03-29 |roja-gihiştinê=2026-10-19 |ziman=en-US |paşnav=Communications |pêşnav=AOML}}</ref> AMOC ji herikîneke ber bi bakur ve ku ji avên germ û şortir di tebeqeyên jorîn ên Okyanûsa Atlantîkê de pêk hatiye û herikîneke vegerê ye ku ber bi başûr ve ji avên sar, ava kêmtir şor û kûr pêk hatiye. Ava germ a ji başûr şortir e, ji ber ku di herêma tropîkal de rêjeya dûkel bûnê bilindtir e. Ev ava germ û şor tebeqeya jorîn a okyanûsê pêk tîne; lê gava ev tebeqe sar dibe, tîrbûna ava şor zêde dibe û dibe sedem ku ev ava şor ber bi kûrahiyê ve binav bibe ku ev yek beşeke giring ê motora sîstema AMOCê ye. Ev beşên herikînê bi rêya herêmên "zivirîna avê" (overturning) li deryayên Nordîk û Okyanûsa Başûr bi hev ve girêdayî ne. Cihên vê zivirînê bi danûstandina xurt a germî, oksîjena heliyayî, karbon û xurekên din ve girêdayî ne ku ev pêvajo ji bo ekosîstemên okyanûsê û rola wê ya wekê enbarê karbonê (carbon sink) pir girîng e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buckley |pêşnav=Martha W. |paşnav2=Marshall |pêşnav2=John |tarîx=2016 |sernav=Observations, inferences, and mechanisms of the Atlantic Meridional Overturning Circulation: A review |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2015RG000493 |kovar=Reviews of Geophysics |ziman=en |cild=54 |hejmar=1 |rr=5–63 |doi=10.1002/2015RG000493 |issn=1944-9208}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lozier |pêşnav=M. S. |paşnav2=Li |pêşnav2=F. |paşnav3=Bacon |pêşnav3=S. |paşnav4=Bahr |pêşnav4=F. |paşnav5=Bower |pêşnav5=A. S. |paşnav6=Cunningham |pêşnav6=S. A. |paşnav7=de Jong |pêşnav7=M. F. |paşnav8=de Steur |pêşnav8=L. |paşnav9=deYoung |pêşnav9=B. |paşnav10=Fischer |pêşnav10=J. |paşnav11=Gary |pêşnav11=S. F. |paşnav12=Greenan |pêşnav12=B. J. W. |paşnav13=Holliday |pêşnav13=N. P. |paşnav14=Houk |pêşnav14=A. |paşnav15=Houpert |pêşnav15=L. |tarîx=2019 |sernav=A sea change in our view of overturning in the subpolar North Atlantic |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aau6592 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=363 |hejmar=6426 |rr=516–521 |doi=10.1126/science.aau6592}}</ref> Di heman demê de guhertinên di hêza AMOCê de dikarin bandoran li gelek hêmanên pergala avhewayê bikin.<ref name=":1" /> Guherîna avhewayê dibe ku AMOCê bi rêya zêdebûna germahiya okyanûsê û herikîna ava şirîn a zêde ya ku ber ji helandina pelên qeşayên li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ku bi berdewamiya sarbûna Atlantîka Bakur ve girêdayî ye, qels bike. Lêkolînên ku ji nû ve avakirina okyanûsografîkan bikar tînin destnîşan dikin ku ji sala 2015an vir ve, AMOC ji berê şoreşa pîşesaziyê qelstir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rahmstorf |pêşnav=Stefan |paşnav2=Box |pêşnav2=Jason E. |paşnav3=Feulner |pêşnav3=Georg |paşnav4=Mann |pêşnav4=Michael E. |paşnav5=Robinson |pêşnav5=Alexander |paşnav6=Rutherford |pêşnav6=Scott |paşnav7=Schaffernicht |pêşnav7=Erik J. |tarîx=2015 |sernav=Exceptional twentieth-century slowdown in Atlantic Ocean overturning circulation |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2554 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=5 |hejmar=5 |rr=475–480 |doi=10.1038/nclimate2554 |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Caesar |pêşnav=L. |paşnav2=McCarthy |pêşnav2=G. D. |paşnav3=Thornalley |pêşnav3=D. J. R. |paşnav4=Cahill |pêşnav4=N. |paşnav5=Rahmstorf |pêşnav5=S. |tarîx=2021 |sernav=Current Atlantic Meridional Overturning Circulation weakest in last millennium |url=https://www.nature.com/articles/s41561-021-00699-z |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=14 |hejmar=3 |rr=118–120 |doi=10.1038/s41561-021-00699-z |issn=1752-0908}}</ref> Li ser beşdariyên nisbî yên faktorên cûda nîqaş heye û ne diyar e ku çiqas ji vê qelsbûnê ji ber guherîna avhewayê an guherbariya xwezayî ya gerandinê di nav hezar salan de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Latif |pêşnav=Mojib |paşnav2=Sun |pêşnav2=Jing |paşnav3=Visbeck |pêşnav3=Martin |paşnav4=Hadi Bordbar |pêşnav4=M. |tarîx=2022 |sernav=Natural variability has dominated Atlantic Meridional Overturning Circulation since 1900 |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01342-4 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=455–460 |doi=10.1038/s41558-022-01342-4 |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilbourne |pêşnav=K. Halimeda |paşnav2=Wanamaker |pêşnav2=Alan D. |paşnav3=Moffa-Sanchez |pêşnav3=Paola |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=David J. |paşnav5=Amrhein |pêşnav5=Daniel E. |paşnav6=Butler |pêşnav6=Paul G. |paşnav7=Gebbie |pêşnav7=Geoffrey |paşnav8=Goes |pêşnav8=Marlos |paşnav9=Jansen |pêşnav9=Malte F. |paşnav10=Little |pêşnav10=Christopher M. |paşnav11=Mette |pêşnav11=Madelyn |paşnav12=Moreno-Chamarro |pêşnav12=Eduardo |paşnav13=Ortega |pêşnav13=Pablo |paşnav14=Otto-Bliesner |pêşnav14=Bette L. |paşnav15=Rossby |pêşnav15=Thomas |tarîx=2022 |sernav=Atlantic circulation change still uncertain |url=https://www.nature.com/articles/s41561-022-00896-4 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=15 |hejmar=3 |rr=165–167 |doi=10.1038/s41561-022-00896-4 |issn=1752-0908}}</ref> Modelên avhewayê pêşbînî dikin ku AMOC dê di sedsala 21ê de zêdetir qels bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Summary for Policymakers |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2022 |rr=3–36 |isbn=978-1-009-15796-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) |url=https://www.cambridge.org/core/books/ocean-and-cryosphere-in-a-changing-climate/summary-for-policymakers/097A895553D86981DFE6195ADFD3DDA4 |doi=10.1017/9781009157964.001}}</ref> Ji ber ku ev herêm ji aliyê herika [[Atlantîkaya Bakur]] ve germ dibin, dibe ku ev qelsbûn germahiya hewaya navînî ya li [[Skandînavya]], [[Brîtanyaya Mezin]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlendayê]] kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lenton |pêşnav=Timothy M. |paşnav2=Held |pêşnav2=Hermann |paşnav3=Kriegler |pêşnav3=Elmar |paşnav4=Hall |pêşnav4=Jim W. |paşnav5=Lucht |pêşnav5=Wolfgang |paşnav6=Rahmstorf |pêşnav6=Stefan |paşnav7=Schellnhuber |pêşnav7=Hans Joachim |tarîx=2008-02-12 |sernav=Tipping elements in the Earth's climate system |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.0705414105 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=105 |hejmar=6 |rr=1786–1793 |doi=10.1073/pnas.0705414105 |pmc=2538841 |pmid=18258748}}</ref> Qelsbûna AMOCê dibe ku bilindbûna asta deryayê li dora Amerîkaya Bakur jî bileztir bike û hilberîna seretayî ya li Atlantîkaya Bakur kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schmittner |pêşnav=Andreas |tarîx=2005 |sernav=Decline of the marine ecosystem caused by a reduction in the Atlantic overturning circulation |url=https://www.nature.com/articles/nature03476 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=434 |hejmar=7033 |rr=628–633 |doi=10.1038/nature03476 |issn=1476-4687}}</ref> Lawazbûna giran a AMOCê dikare bibe sedema hilweşîna gera veguhêzê dibe ku neguhere û ji ber vê yekê dibe ku bibe yek ji xalên çerxa guhertina dramatîk a di pergala avhewayê de.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Carrington |pêşnav=Damian |paşnav2=editor |pêşnav2=Damian Carrington Environment |tarîx=2026-04-15 |sernav=Critical Atlantic current significantly more likely to collapse than thought |url=https://www.theguardian.com/environment/2026/apr/15/critical-atlantic-current-significantly-more-likely-to-collapse-than-thought |roja-gihiştinê=2026-10-19 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ev hilweşîn germahiya navînî û rêjeya baran û berfê li [[Ewropa|Ewropayê]] bi girîngî kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Armstrong McKay |pêşnav=David I. |paşnav2=Staal |pêşnav2=Arie |paşnav3=Abrams |pêşnav3=Jesse F. |paşnav4=Winkelmann |pêşnav4=Ricarda |paşnav5=Sakschewski |pêşnav5=Boris |paşnav6=Loriani |pêşnav6=Sina |paşnav7=Fetzer |pêşnav7=Ingo |paşnav8=Cornell |pêşnav8=Sarah E. |paşnav9=Rockström |pêşnav9=Johan |paşnav10=Lenton |pêşnav10=Timothy M. |tarîx=2022-09-09 |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.abn7950 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=377 |hejmar=6611 |rr=eabn7950 |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref> Di heman demê de dibe ku pirbûna bûyerên hewayên ekstrem zêde bike û bandorên din ên giran jî hebin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hansen |pêşnav=James |paşnav2=Sato |pêşnav2=Makiko |paşnav3=Hearty |pêşnav3=Paul |paşnav4=Ruedy |pêşnav4=Reto |paşnav5=Kelley |pêşnav5=Maxwell |paşnav6=Masson-Delmotte |pêşnav6=Valerie |paşnav7=Russell |pêşnav7=Gary |paşnav8=Tselioudis |pêşnav8=George |paşnav9=Cao |pêşnav9=Junji |paşnav10=Rignot |pêşnav10=Eric |paşnav11=Velicogna |pêşnav11=Isabella |paşnav12=Tormey |pêşnav12=Blair |paşnav13=Donovan |pêşnav13=Bailey |paşnav14=Kandiano |pêşnav14=Evgeniya |paşnav15=von Schuckmann |pêşnav15=Karina |tarîx=2016-03-22 |sernav=Ice melt, sea level rise and superstorms: evidence from paleoclimate data, climate modeling, and modern observations that 2 °C global warming could be dangerous |url=https://acp.copernicus.org/articles/16/3761/2016/ |kovar=Atmospheric Chemistry and Physics |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=16 |hejmar=6 |rr=3761–3812 |doi=10.5194/acp-16-3761-2016 |issn=1680-7316}}</ref> == Awayên giştî == Gerandina meridionel a Atlantîkê (AMOC) pergala sereke ya herikîna Okyanûsa Atlantîkê ye û her wiha beşek ji gerandina termohalîn a gerdûnî ye ku okyanûsên cîhanê bi "kemberek veguhastinê" ya yekane ya danûstandina ava berdewam ve girêdide. Bi gelemperî di demekê de ku tebeqeyên kûr sartir, tîrtir û şortir in ev ava bi kêmanî germ û kêmtir şor li ser rûyê okyanûsê dimîne ku ev rewş wekê tebeqebûna okyanûsê hatiye zanîn. Ava kûr di encama danûstandineke bi tebeqeya tevlîhevkirî ya okyanûsê re, germ dibe û/an jî şoriya xwe winda dike ku di encamê de tîrbûna avê kêm dibe û ber bi rûyê ava okyanûsê ve bilind dibe. Di navbera tebeqeyên okyanûsan de û di navbera beşên Okyanûsa Cîhanê de cudahiyên germahî û xwêbûnê hene ku ev her du faktor bi hev re bûne sedema gera termohalînê. Ji ber ku Okyanûsa Pasîfîkê ava zêde yên barana ava şirîn werdigire, li gorî okyanûsên din ên cîhanê şorahiya ava Okyanûsa Pasîfîkê kêm e. Ji ber vê yekê ava rûyê Okyanûsa Pasîfîkê têra xwe şor nîne ku dakeve kûrahiya zêdetirî çend sed metreyan ku ev jî tê vê wateyê ku divê ava kûrahiya okyanûsê ji cihekî din were. Ava okyanûsê li Atlantîkaya Bakur ji ava Pasîfîkê şortir e ku qismek ji ber ku dûkelbûna berfireh a li ser rûyê erdê xwê di nav ava mayî de kom dike û qismeke din jî ji ber ku qeşaya deryaya nêzîkê çerxa Arktîkê xwê di zivistanê de dema ku diqelişe derdixe. Şilbûna dûkelbûyî ya li Atlantîkê berê ku wekê baran vegere, bi lez ji aliyê gerandina atmosferê ve tê birin. Bayên bazirganî vê şilbûnê li seranserê Amerîkaya Navîn û rojhilatê Pasîfîka Bakur vediguhezînin ku li wir wekê baran dibare. Rêzeçiyayên mezin ên wekê Platoya Tîbetî, Çiyayên Kevirî û Andê rê li ber veguhestina şilbûna wekhev vedigerînin Atlantîkê. Ji ber vê pêvajoyê, ava rûyê Atlantîkê şor dibe û ji ber vê yekê jî tîr dibe ku di dawiyê de ber bi jêr ve diçe û ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) çêdike. Avabûna NADW bi giranî li deryayên Nordîk çêdibe û têkeliyek tevlihev a girseyên avên herêmî yên wekê Ava Serherikîna Tengava Danîmarkayê (DSOW), Ava Serherikîna Îzlenda-Skotlandayê (ISOW) û Ava Serherikîna Deryayên Nordîk vedihewîne. Ava Deryaya Labrador jî dibe ku roleke girîng bilîze lê delîlên zêde nîşan didin ku ava li deryayên Labrador û deryayên Irminger bi giranî di nav Gyre ya Atlantîkaya Bakur re digere û bi mayî ya AMOCê re tevliheviyeke hindik heye. NADW (ava kûr a Atlantîkaya Bakur) tebeqeya avê ya herî kûr a Okyanûsa Atlantîkê ye nîne û ava binî ya Antarktîkayê (AABW) di her hewzeke ku ji 4.000 metreyan kûrtir e de ye ku ev av her tim tebeqeya okyanûsê ya herî tîr û herî kûr e. Gava beşên jorîn ên AABWyê ber bi jor ve bilind dibin, ev av tevlî NADWyê dibin û hêza avê zêde dikin. Pêkhatina NADWyê her wiha destpêka koma jêrîn a gera avê ye. Tevgera daketina ku dibe sedema pêkhatina NADWyê, bi vî girseyeke wekhev a tevgera bilindbûnê (upwelling) tê hevsengkirin. Li Atlantîkaya rojava, veguhastina ekmanê ku zêdebûna tevlîhevkirina tebeqeyên okyanûsê ye û ji ber çalakiya bayê çêdibe, dibe sedema bilindbûneke bihêz a ava li herêmên Herika Kanaryayê û Herika Benguelayê ku ev herik li peravên bakurê rojava û başûrê rojavayê Afrîkayê cih digirin. Her çend heta girtina rêya deryayî ya Amerîkaya Navîn di dawiya serdema Pliyosenê de, rewşeke berevajî hebe jî, li gorî daneyên sala 2014an bilindbûna avê li derdora Herika Kanaryayê ji ya Herika Benguelayê pir bihêztir e. Li Atlantîkaya Rojhilat, bilindbûneke berbiçav a avê tenê di mehên diyar ên salê de pêk tê ku ev sedem jî ev e ku li vê herêmê termoklîna (tebeqeya guherîna germahiyê) kûr heye, ji ber vê yekê rewş li vir zêdetir girêdayî germahiya rûyê deryayê ye, ne ku ji ber çalakiya bayê ye. Her wiha çerxeke bilindbûna ava çendsalî jî heye ku bi çerxa El Niño/La Niña re hevaheng e. Di heman demê de, ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) ber bi başûr ve diçe û li dawiya başûr a xeta derbasbûna Atlantîkê, nêzîkê ji %80 ji vê avê li Okyanûsa Başûr derdikeve ser rûyê avê ku ev yek avê bi gera zivirî ya Okyanûsa Başûr (SOOC) ve girê dide. Piştê derketina ser rûyê avê, hatiye fêmkirin ku av yek ji du rêyan dişopîne. Ava ku nêzîkî Antarktîkayê derdikeve ser rûyê avê, bi ihtimaleke mezin ji ber qeşaya deryayî ya Antarktîkayê sar dibe û dîsa dadikeve girseyên jêrîn a vê gerê. Beşek ji vê avê tevlê AABW dibe, lê beşê mayî yê herika girseya jêrîn di dawiyê de digihîje kûrahiyên Okyanûsa Pasîfîk û Okyanûsa Hindî. Ava ku li latîtûdên nizm (nêzîktirî ekvatorê) ku qeşa lê tune ye, derdikeve ser rûyê avê, ji ber veguhastina ekmanê (Ekman transport) zêdetir ber bi bakur ve diçe û tevlê girseya jorîn dibe. Ava germ a di girseya jorîn de ji herika vegerê ya ber bi Atlantîka Bakur ve berpirsiyar e ku ev herik bi piranî li dora peravên Afrîkayê û bi navgîniya arşîpelên Endonezyayê pêk tê. Gava ev av vedigere Atlantîkaya Bakur, sartir û tîrtir dibe, dadikeve binê avê û dîsa tevlê NADWê dibe. Di heman demê de NADW ber bi başûr ve diçe û li dawiya başûr a xeta derbasbûna Atlantîkê, nêzîkê ji %80ê wê li Okyanûsa Başûr derdikeve rûyê avê û bi vî awayê xwe bi gera zivirî ya Okyanûsa Başûr (SOOC) ve girê dide. Piştî bilindbûnê hatiye fêmkirin ku av yek ji du rêyan digire. Ava ku nêzîkê Antarktîkayê derdikeve holê, bi îhtîmaleke mezin dê ji aliyê qeşaya deryayê ya Antarktîkayê ve were sarkirin û vegere nav girseya jêrîn a gerokê. Hinek ji vê avê dê dîsa tevlê AABW bibe lê ava mayî ya herikîna girseya jêrîn dê di dawiyê de bigihîje kûrahiya okyanûsên Pasîfîk û Hindî. Ava ku li latîtûdên nizm (ava bê qeşa) ber bi jor ve radibe, ji ber veguhastina Ekmanê ber bi bakur ve diçe û tevlê girseya jorîn dibe. Ava germ a di girseya jorîn de, dibe sedema herika vegera ber bi Atlantîka Bakur ve; ev herik bi piranî li derdora peravên Afrîkayê û bi navgîniya arşîpelên Endonezyayê pêk tê. Gava ev av vedigere Atlantîka Bakur, sar dibe û tîrbûna avê zêde dibe; paşê dadikeve binî û dîsa tevlê ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) dibe. == Rola di pergala avhewayê de == Deverên rojbendî beşa herî germ a cîhanê ye û ji ber termodînamîkê, ev germahî ber bi cemseran ve diçe. Piraniya vê germahîyê bi gerandina atmosferê ve tê veguhastin lê herikînên okyanûsê ya germ û rûberî roleke girîng dilîzin. Germahî ji rojbendê ber bi bakur an jî başûr ve diçe; Okyanûsa Atlantîk tekane okyanûs e ku herikîna germahîyê ber bi bakur ve ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[en:Atlantic meridional overturning circulation]] [[Kategorî:Okyanûsnasî]] n3olyg5am73okr834o8rofi75m6ifah 2100961 2100960 2026-10-29T16:20:51Z Penaber49 39672 2100961 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:OCP07 Fig-6.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a deryayên Nordîk û hevzênên bin-polar, ligel herikên rûyî (xêzên temam) û herikên kûr (xêzên qut-qut) ku beşek ji gera zivirî ya merîdyonal a Atlantîkê pêk tînin. Rengên xêzan germahiyên nêzîkî nîşan didin.]] '''Gerîdeya veguhêz a merîdyonel a Atlantîkê''' bi kurtasî ya îngilîzî '''AMOC''' (bi îngilîzî: ''Atlantic meridional overturning circulation'') pergala sereke ya herikên [[Okyanûs|okyanûsê]] ye ku li [[Okyanûsa Atlantîk|Okyanûsa Atlantîkê]] di xebatê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ |sernav=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |malper=www.ipcc.ch |roja-gihiştinê=2026-10-19 |ziman=en}}</ref> Ew pergal pêkhateyeke sereke ya pergala gera okyanûsên [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye û di pergala avhewaya gerstêrkê de roleke giring tîne cih. AMOC herikînên Okyanûsa Atlantîkê li ser rûyê avê û di kûrahiyên mezin de vedigire ku ev herikîn ji ber guherînên di avhewayê de, germahî û xwêbûna avê de pêk hatine. Ev herikîn nîvê gera termohalîn a cîhanî pêk tînin ku herikîna herikînên mezin ên okyanûsan vedigire û nîvê din jî gera zivirînê ya [[Okyanûsa Başûr]] vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aoml.noaa.gov/noaa-scientists-detect-reshaping-of-the-meridional-overturning-circulation-in-southern-ocean/ |sernav=Scientists Detect a Reshaping of the MOC in the Southern Ocean |malper=NOAA's Atlantic Oceanographic and Meteorological Laboratory |tarîx=2023-03-29 |roja-gihiştinê=2026-10-19 |ziman=en-US |paşnav=Communications |pêşnav=AOML}}</ref> AMOC ji herikîneke ber bi bakur ve ku ji avên germ û şortir di tebeqeyên jorîn ên Okyanûsa Atlantîkê de pêk hatiye û herikîneke vegerê ye ku ber bi başûr ve ji avên sar, ava kêmtir şor û kûr pêk hatiye. Ava germ a ji başûr şortir e, ji ber ku di herêma tropîkal de rêjeya dûkel bûnê bilindtir e. Ev ava germ û şor tebeqeya jorîn a okyanûsê pêk tîne; lê gava ev tebeqe sar dibe, tîrbûna ava şor zêde dibe û dibe sedem ku ev ava şor ber bi kûrahiyê ve binav bibe ku ev yek beşeke giring ê motora sîstema AMOCê ye. Ev beşên herikînê bi rêya herêmên "zivirîna avê" (overturning) li deryayên Nordîk û Okyanûsa Başûr bi hev ve girêdayî ne. Cihên vê zivirînê bi danûstandina xurt a germî, oksîjena heliyayî, karbon û xurekên din ve girêdayî ne ku ev pêvajo ji bo ekosîstemên okyanûsê û rola wê ya wekê enbarê karbonê (carbon sink) pir girîng e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buckley |pêşnav=Martha W. |paşnav2=Marshall |pêşnav2=John |tarîx=2016 |sernav=Observations, inferences, and mechanisms of the Atlantic Meridional Overturning Circulation: A review |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2015RG000493 |kovar=Reviews of Geophysics |ziman=en |cild=54 |hejmar=1 |rr=5–63 |doi=10.1002/2015RG000493 |issn=1944-9208}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lozier |pêşnav=M. S. |paşnav2=Li |pêşnav2=F. |paşnav3=Bacon |pêşnav3=S. |paşnav4=Bahr |pêşnav4=F. |paşnav5=Bower |pêşnav5=A. S. |paşnav6=Cunningham |pêşnav6=S. A. |paşnav7=de Jong |pêşnav7=M. F. |paşnav8=de Steur |pêşnav8=L. |paşnav9=deYoung |pêşnav9=B. |paşnav10=Fischer |pêşnav10=J. |paşnav11=Gary |pêşnav11=S. F. |paşnav12=Greenan |pêşnav12=B. J. W. |paşnav13=Holliday |pêşnav13=N. P. |paşnav14=Houk |pêşnav14=A. |paşnav15=Houpert |pêşnav15=L. |tarîx=2019 |sernav=A sea change in our view of overturning in the subpolar North Atlantic |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aau6592 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=363 |hejmar=6426 |rr=516–521 |doi=10.1126/science.aau6592}}</ref> Di heman demê de guhertinên di hêza AMOCê de dikarin bandoran li gelek hêmanên pergala avhewayê bikin.<ref name=":1" /> Guherîna avhewayê dibe ku AMOCê bi rêya zêdebûna germahiya okyanûsê û herikîna ava şirîn a zêde ya ku ber ji helandina pelên qeşayên li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ku bi berdewamiya sarbûna Atlantîka Bakur ve girêdayî ye, qels bike. Lêkolînên ku ji nû ve avakirina okyanûsografîkan bikar tînin destnîşan dikin ku ji sala 2015an vir ve, AMOC ji berê şoreşa pîşesaziyê qelstir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rahmstorf |pêşnav=Stefan |paşnav2=Box |pêşnav2=Jason E. |paşnav3=Feulner |pêşnav3=Georg |paşnav4=Mann |pêşnav4=Michael E. |paşnav5=Robinson |pêşnav5=Alexander |paşnav6=Rutherford |pêşnav6=Scott |paşnav7=Schaffernicht |pêşnav7=Erik J. |tarîx=2015 |sernav=Exceptional twentieth-century slowdown in Atlantic Ocean overturning circulation |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2554 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=5 |hejmar=5 |rr=475–480 |doi=10.1038/nclimate2554 |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Caesar |pêşnav=L. |paşnav2=McCarthy |pêşnav2=G. D. |paşnav3=Thornalley |pêşnav3=D. J. R. |paşnav4=Cahill |pêşnav4=N. |paşnav5=Rahmstorf |pêşnav5=S. |tarîx=2021 |sernav=Current Atlantic Meridional Overturning Circulation weakest in last millennium |url=https://www.nature.com/articles/s41561-021-00699-z |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=14 |hejmar=3 |rr=118–120 |doi=10.1038/s41561-021-00699-z |issn=1752-0908}}</ref> Li ser beşdariyên nisbî yên faktorên cûda nîqaş heye û ne diyar e ku çiqas ji vê qelsbûnê ji ber guherîna avhewayê an guherbariya xwezayî ya gerandinê di nav hezar salan de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Latif |pêşnav=Mojib |paşnav2=Sun |pêşnav2=Jing |paşnav3=Visbeck |pêşnav3=Martin |paşnav4=Hadi Bordbar |pêşnav4=M. |tarîx=2022 |sernav=Natural variability has dominated Atlantic Meridional Overturning Circulation since 1900 |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01342-4 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=455–460 |doi=10.1038/s41558-022-01342-4 |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilbourne |pêşnav=K. Halimeda |paşnav2=Wanamaker |pêşnav2=Alan D. |paşnav3=Moffa-Sanchez |pêşnav3=Paola |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=David J. |paşnav5=Amrhein |pêşnav5=Daniel E. |paşnav6=Butler |pêşnav6=Paul G. |paşnav7=Gebbie |pêşnav7=Geoffrey |paşnav8=Goes |pêşnav8=Marlos |paşnav9=Jansen |pêşnav9=Malte F. |paşnav10=Little |pêşnav10=Christopher M. |paşnav11=Mette |pêşnav11=Madelyn |paşnav12=Moreno-Chamarro |pêşnav12=Eduardo |paşnav13=Ortega |pêşnav13=Pablo |paşnav14=Otto-Bliesner |pêşnav14=Bette L. |paşnav15=Rossby |pêşnav15=Thomas |tarîx=2022 |sernav=Atlantic circulation change still uncertain |url=https://www.nature.com/articles/s41561-022-00896-4 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=15 |hejmar=3 |rr=165–167 |doi=10.1038/s41561-022-00896-4 |issn=1752-0908}}</ref> Modelên avhewayê pêşbînî dikin ku AMOC dê di sedsala 21ê de zêdetir qels bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Summary for Policymakers |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2022 |rr=3–36 |isbn=978-1-009-15796-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) |url=https://www.cambridge.org/core/books/ocean-and-cryosphere-in-a-changing-climate/summary-for-policymakers/097A895553D86981DFE6195ADFD3DDA4 |doi=10.1017/9781009157964.001}}</ref> Ji ber ku ev herêm ji aliyê herika [[Atlantîkaya Bakur]] ve germ dibin, dibe ku ev qelsbûn germahiya hewaya navînî ya li [[Skandînavya]], [[Brîtanyaya Mezin]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlendayê]] kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lenton |pêşnav=Timothy M. |paşnav2=Held |pêşnav2=Hermann |paşnav3=Kriegler |pêşnav3=Elmar |paşnav4=Hall |pêşnav4=Jim W. |paşnav5=Lucht |pêşnav5=Wolfgang |paşnav6=Rahmstorf |pêşnav6=Stefan |paşnav7=Schellnhuber |pêşnav7=Hans Joachim |tarîx=2008-02-12 |sernav=Tipping elements in the Earth's climate system |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.0705414105 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=105 |hejmar=6 |rr=1786–1793 |doi=10.1073/pnas.0705414105 |pmc=2538841 |pmid=18258748}}</ref> Qelsbûna AMOCê dibe ku bilindbûna asta deryayê li dora Amerîkaya Bakur jî bileztir bike û hilberîna seretayî ya li Atlantîkaya Bakur kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schmittner |pêşnav=Andreas |tarîx=2005 |sernav=Decline of the marine ecosystem caused by a reduction in the Atlantic overturning circulation |url=https://www.nature.com/articles/nature03476 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=434 |hejmar=7033 |rr=628–633 |doi=10.1038/nature03476 |issn=1476-4687}}</ref> Lawazbûna giran a AMOCê dikare bibe sedema hilweşîna gera veguhêzê dibe ku neguhere û ji ber vê yekê dibe ku bibe yek ji xalên çerxa guhertina dramatîk a di pergala avhewayê de.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Carrington |pêşnav=Damian |paşnav2=editor |pêşnav2=Damian Carrington Environment |tarîx=2026-04-15 |sernav=Critical Atlantic current significantly more likely to collapse than thought |url=https://www.theguardian.com/environment/2026/apr/15/critical-atlantic-current-significantly-more-likely-to-collapse-than-thought |roja-gihiştinê=2026-10-19 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ev hilweşîn germahiya navînî û rêjeya baran û berfê li [[Ewropa|Ewropayê]] bi girîngî kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Armstrong McKay |pêşnav=David I. |paşnav2=Staal |pêşnav2=Arie |paşnav3=Abrams |pêşnav3=Jesse F. |paşnav4=Winkelmann |pêşnav4=Ricarda |paşnav5=Sakschewski |pêşnav5=Boris |paşnav6=Loriani |pêşnav6=Sina |paşnav7=Fetzer |pêşnav7=Ingo |paşnav8=Cornell |pêşnav8=Sarah E. |paşnav9=Rockström |pêşnav9=Johan |paşnav10=Lenton |pêşnav10=Timothy M. |tarîx=2022-09-09 |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.abn7950 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=377 |hejmar=6611 |rr=eabn7950 |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref> Di heman demê de dibe ku pirbûna bûyerên hewayên ekstrem zêde bike û bandorên din ên giran jî hebin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hansen |pêşnav=James |paşnav2=Sato |pêşnav2=Makiko |paşnav3=Hearty |pêşnav3=Paul |paşnav4=Ruedy |pêşnav4=Reto |paşnav5=Kelley |pêşnav5=Maxwell |paşnav6=Masson-Delmotte |pêşnav6=Valerie |paşnav7=Russell |pêşnav7=Gary |paşnav8=Tselioudis |pêşnav8=George |paşnav9=Cao |pêşnav9=Junji |paşnav10=Rignot |pêşnav10=Eric |paşnav11=Velicogna |pêşnav11=Isabella |paşnav12=Tormey |pêşnav12=Blair |paşnav13=Donovan |pêşnav13=Bailey |paşnav14=Kandiano |pêşnav14=Evgeniya |paşnav15=von Schuckmann |pêşnav15=Karina |tarîx=2016-03-22 |sernav=Ice melt, sea level rise and superstorms: evidence from paleoclimate data, climate modeling, and modern observations that 2 °C global warming could be dangerous |url=https://acp.copernicus.org/articles/16/3761/2016/ |kovar=Atmospheric Chemistry and Physics |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=16 |hejmar=6 |rr=3761–3812 |doi=10.5194/acp-16-3761-2016 |issn=1680-7316}}</ref> == Awayên giştî == Gerandina meridionel a Atlantîkê (AMOC) pergala sereke ya herikîna Okyanûsa Atlantîkê ye û her wiha beşek ji gerandina termohalîn a gerdûnî ye ku okyanûsên cîhanê bi "kemberek veguhastinê" ya yekane ya danûstandina ava berdewam ve girêdide. Bi gelemperî di demekê de ku tebeqeyên kûr sartir, tîrtir û şortir in ev ava bi kêmanî germ û kêmtir şor li ser rûyê okyanûsê dimîne ku ev rewş wekê tebeqebûna okyanûsê hatiye zanîn. Ava kûr di encama danûstandineke bi tebeqeya tevlîhevkirî ya okyanûsê re, germ dibe û/an jî şoriya xwe winda dike ku di encamê de tîrbûna avê kêm dibe û ber bi rûyê ava okyanûsê ve bilind dibe. Di navbera tebeqeyên okyanûsan de û di navbera beşên Okyanûsa Cîhanê de cudahiyên germahî û xwêbûnê hene ku ev her du faktor bi hev re bûne sedema gera termohalînê. Ji ber ku Okyanûsa Pasîfîkê ava zêde yên barana ava şirîn werdigire, li gorî okyanûsên din ên cîhanê şorahiya ava Okyanûsa Pasîfîkê kêm e. Ji ber vê yekê ava rûyê Okyanûsa Pasîfîkê têra xwe şor nîne ku dakeve kûrahiya zêdetirî çend sed metreyan ku ev jî tê vê wateyê ku divê ava kûrahiya okyanûsê ji cihekî din were. Ava okyanûsê li Atlantîkaya Bakur ji ava Pasîfîkê şortir e ku qismek ji ber ku dûkelbûna berfireh a li ser rûyê erdê xwê di nav ava mayî de kom dike û qismeke din jî ji ber ku qeşaya deryaya nêzîkê çerxa Arktîkê xwê di zivistanê de dema ku diqelişe derdixe. Şilbûna dûkelbûyî ya li Atlantîkê berê ku wekê baran vegere, bi lez ji aliyê gerandina atmosferê ve tê birin. Bayên bazirganî vê şilbûnê li seranserê Amerîkaya Navîn û rojhilatê Pasîfîka Bakur vediguhezînin ku li wir wekê baran dibare. Rêzeçiyayên mezin ên wekê Platoya Tîbetî, Çiyayên Kevirî û Andê rê li ber veguhestina şilbûna wekhev vedigerînin Atlantîkê. Ji ber vê pêvajoyê, ava rûyê Atlantîkê şor dibe û ji ber vê yekê jî tîr dibe ku di dawiyê de ber bi jêr ve diçe û ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) çêdike. Avabûna NADW bi giranî li deryayên Nordîk çêdibe û têkeliyek tevlihev a girseyên avên herêmî yên wekê Ava Serherikîna Tengava Danîmarkayê (DSOW), Ava Serherikîna Îzlenda-Skotlandayê (ISOW) û Ava Serherikîna Deryayên Nordîk vedihewîne. Ava Deryaya Labrador jî dibe ku roleke girîng bilîze lê delîlên zêde nîşan didin ku ava li deryayên Labrador û deryayên Irminger bi giranî di nav Gyre ya Atlantîkaya Bakur re digere û bi mayî ya AMOCê re tevliheviyeke hindik heye. NADW (ava kûr a Atlantîkaya Bakur) tebeqeya avê ya herî kûr a Okyanûsa Atlantîkê ye nîne û ava binî ya Antarktîkayê (AABW) di her hewzeke ku ji 4.000 metreyan kûrtir e de ye ku ev av her tim tebeqeya okyanûsê ya herî tîr û herî kûr e. Gava beşên jorîn ên AABWyê ber bi jor ve bilind dibin, ev av tevlî NADWyê dibin û hêza avê zêde dikin. Pêkhatina NADWyê her wiha destpêka koma jêrîn a gera avê ye. Tevgera daketina ku dibe sedema pêkhatina NADWyê, bi vî girseyeke wekhev a tevgera bilindbûnê (upwelling) tê hevsengkirin. Li Atlantîkaya rojava, veguhastina ekmanê ku zêdebûna tevlîhevkirina tebeqeyên okyanûsê ye û ji ber çalakiya bayê çêdibe, dibe sedema bilindbûneke bihêz a ava li herêmên Herika Kanaryayê û Herika Benguelayê ku ev herik li peravên bakurê rojava û başûrê rojavayê Afrîkayê cih digirin. Her çend heta girtina rêya deryayî ya Amerîkaya Navîn di dawiya serdema Pliyosenê de, rewşeke berevajî hebe jî, li gorî daneyên sala 2014an bilindbûna avê li derdora Herika Kanaryayê ji ya Herika Benguelayê pir bihêztir e. Li Atlantîkaya Rojhilat, bilindbûneke berbiçav a avê tenê di mehên diyar ên salê de pêk tê ku ev sedem jî ev e ku li vê herêmê termoklîna (tebeqeya guherîna germahiyê) kûr heye, ji ber vê yekê rewş li vir zêdetir girêdayî germahiya rûyê deryayê ye, ne ku ji ber çalakiya bayê ye. Her wiha çerxeke bilindbûna ava çendsalî jî heye ku bi çerxa El Niño/La Niña re hevaheng e. Di heman demê de, ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) ber bi başûr ve diçe û li dawiya başûr a xeta derbasbûna Atlantîkê, nêzîkê ji %80 ji vê avê li Okyanûsa Başûr derdikeve ser rûyê avê ku ev yek avê bi gera zivirî ya Okyanûsa Başûr (SOOC) ve girê dide. Piştê derketina ser rûyê avê, hatiye fêmkirin ku av yek ji du rêyan dişopîne. Ava ku nêzîkî Antarktîkayê derdikeve ser rûyê avê, bi ihtimaleke mezin ji ber qeşaya deryayî ya Antarktîkayê sar dibe û dîsa dadikeve girseyên jêrîn a vê gerê. Beşek ji vê avê tevlê AABW dibe, lê beşê mayî yê herika girseya jêrîn di dawiyê de digihîje kûrahiyên Okyanûsa Pasîfîk û Okyanûsa Hindî. Ava ku li latîtûdên nizm (nêzîktirî ekvatorê) ku qeşa lê tune ye, derdikeve ser rûyê avê, ji ber veguhastina ekmanê (Ekman transport) zêdetir ber bi bakur ve diçe û tevlê girseya jorîn dibe. Ava germ a di girseya jorîn de ji herika vegerê ya ber bi Atlantîka Bakur ve berpirsiyar e ku ev herik bi piranî li dora peravên Afrîkayê û bi navgîniya arşîpelên Endonezyayê pêk tê. Gava ev av vedigere Atlantîkaya Bakur, sartir û tîrtir dibe, dadikeve binê avê û dîsa tevlê NADWê dibe. Di heman demê de NADW ber bi başûr ve diçe û li dawiya başûr a xeta derbasbûna Atlantîkê, nêzîkê ji %80ê wê li Okyanûsa Başûr derdikeve rûyê avê û bi vî awayê xwe bi gera zivirî ya Okyanûsa Başûr (SOOC) ve girê dide. Piştî bilindbûnê hatiye fêmkirin ku av yek ji du rêyan digire. Ava ku nêzîkê Antarktîkayê derdikeve holê, bi îhtîmaleke mezin dê ji aliyê qeşaya deryayê ya Antarktîkayê ve were sarkirin û vegere nav girseya jêrîn a gerokê. Hinek ji vê avê dê dîsa tevlê AABW bibe lê ava mayî ya herikîna girseya jêrîn dê di dawiyê de bigihîje kûrahiya okyanûsên Pasîfîk û Hindî. Ava ku li latîtûdên nizm (ava bê qeşa) ber bi jor ve radibe, ji ber veguhastina Ekmanê ber bi bakur ve diçe û tevlê girseya jorîn dibe. Ava germ a di girseya jorîn de, dibe sedema herika vegera ber bi Atlantîka Bakur ve; ev herik bi piranî li derdora peravên Afrîkayê û bi navgîniya arşîpelên Endonezyayê pêk tê. Gava ev av vedigere Atlantîka Bakur, sar dibe û tîrbûna avê zêde dibe; paşê dadikeve binî û dîsa tevlê ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) dibe. == Rola di pergala avhewayê de == Deverên rojbendî beşa herî germ a cîhanê ye û ji ber termodînamîkê, ev germahî ber bi cemseran ve diçe. Piraniya vê germahîyê bi gerandina atmosferê ve tê veguhastin lê herikînên okyanûsê ya germ û rûberî roleke girîng dilîzin. Germahî ji rojbendê ber bi bakur an jî başûr ve diçe; Okyanûsa Atlantîk tekane okyanûs e ku herikîna germahîyê ber bi bakur ve ye. Beşeke mezin a veguhastina germê li Okyanûsa Atlantîkê ji aliyê "Gulf Stream"ê pêk tê ku ev herikeke rûyî ye ku ava germ ji herêma Karîbê ber bi bakur ve dibe. Her çend tevahiya herika Gulf Streamê tenê ji aliyê bayê ve were pêşvebirin jî, beşa wê ya herî bakurî ango Herika Atlantîka Bakur, piraniya germa xwe ji danûstendina termohalîn a di çarçoveya AMOCê de werdigire. Bi vê awayê AMOC heta ji %25ê tevahiya germê ber bi nîvkada bakur ve vediguhêze û di avhewaya derdora bakurê rojavayê Ewropayê de roleke girîng dilîze. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[en:Atlantic meridional overturning circulation]] [[Kategorî:Okyanûsnasî]] 4axo2cunzka8a40p965i24x7dbnad9z 2100962 2100961 2026-10-29T16:24:54Z Penaber49 39672 2100962 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:OCP07 Fig-6.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a deryayên Nordîk û hevzênên bin-polar, ligel herikên rûyî (xêzên temam) û herikên kûr (xêzên qut-qut) ku beşek ji gera zivirî ya merîdyonal a Atlantîkê pêk tînin. Rengên xêzan germahiyên nêzîkî nîşan didin.]] '''Gerîdeya veguhêz a merîdyonel a Atlantîkê''' bi kurtasî ya îngilîzî '''AMOC''' (bi îngilîzî: ''Atlantic meridional overturning circulation'') pergala sereke ya herikên [[Okyanûs|okyanûsê]] ye ku li [[Okyanûsa Atlantîk|Okyanûsa Atlantîkê]] di xebatê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ |sernav=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |malper=www.ipcc.ch |roja-gihiştinê=2026-10-19 |ziman=en}}</ref> Ew pergal pêkhateyeke sereke ya pergala gera okyanûsên [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye û di pergala avhewaya gerstêrkê de roleke giring tîne cih. AMOC herikînên Okyanûsa Atlantîkê li ser rûyê avê û di kûrahiyên mezin de vedigire ku ev herikîn ji ber guherînên di avhewayê de, germahî û xwêbûna avê de pêk hatine. Ev herikîn nîvê gera termohalîn a cîhanî pêk tînin ku herikîna herikînên mezin ên okyanûsan vedigire û nîvê din jî gera zivirînê ya [[Okyanûsa Başûr]] vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aoml.noaa.gov/noaa-scientists-detect-reshaping-of-the-meridional-overturning-circulation-in-southern-ocean/ |sernav=Scientists Detect a Reshaping of the MOC in the Southern Ocean |malper=NOAA's Atlantic Oceanographic and Meteorological Laboratory |tarîx=2023-03-29 |roja-gihiştinê=2026-10-19 |ziman=en-US |paşnav=Communications |pêşnav=AOML}}</ref> AMOC ji herikîneke ber bi bakur ve ku ji avên germ û şortir di tebeqeyên jorîn ên Okyanûsa Atlantîkê de pêk hatiye û herikîneke vegerê ye ku ber bi başûr ve ji avên sar, ava kêmtir şor û kûr pêk hatiye. Ava germ a ji başûr şortir e, ji ber ku di herêma tropîkal de rêjeya dûkel bûnê bilindtir e. Ev ava germ û şor tebeqeya jorîn a okyanûsê pêk tîne; lê gava ev tebeqe sar dibe, tîrbûna ava şor zêde dibe û dibe sedem ku ev ava şor ber bi kûrahiyê ve binav bibe ku ev yek beşeke giring ê motora sîstema AMOCê ye. Ev beşên herikînê bi rêya herêmên "zivirîna avê" (overturning) li deryayên Nordîk û Okyanûsa Başûr bi hev ve girêdayî ne. Cihên vê zivirînê bi danûstandina xurt a germî, oksîjena heliyayî, karbon û xurekên din ve girêdayî ne ku ev pêvajo ji bo ekosîstemên okyanûsê û rola wê ya wekê enbarê karbonê (carbon sink) pir girîng e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buckley |pêşnav=Martha W. |paşnav2=Marshall |pêşnav2=John |tarîx=2016 |sernav=Observations, inferences, and mechanisms of the Atlantic Meridional Overturning Circulation: A review |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2015RG000493 |kovar=Reviews of Geophysics |ziman=en |cild=54 |hejmar=1 |rr=5–63 |doi=10.1002/2015RG000493 |issn=1944-9208}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lozier |pêşnav=M. S. |paşnav2=Li |pêşnav2=F. |paşnav3=Bacon |pêşnav3=S. |paşnav4=Bahr |pêşnav4=F. |paşnav5=Bower |pêşnav5=A. S. |paşnav6=Cunningham |pêşnav6=S. A. |paşnav7=de Jong |pêşnav7=M. F. |paşnav8=de Steur |pêşnav8=L. |paşnav9=deYoung |pêşnav9=B. |paşnav10=Fischer |pêşnav10=J. |paşnav11=Gary |pêşnav11=S. F. |paşnav12=Greenan |pêşnav12=B. J. W. |paşnav13=Holliday |pêşnav13=N. P. |paşnav14=Houk |pêşnav14=A. |paşnav15=Houpert |pêşnav15=L. |tarîx=2019 |sernav=A sea change in our view of overturning in the subpolar North Atlantic |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aau6592 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=363 |hejmar=6426 |rr=516–521 |doi=10.1126/science.aau6592}}</ref> Di heman demê de guhertinên di hêza AMOCê de dikarin bandoran li gelek hêmanên pergala avhewayê bikin.<ref name=":1" /> Guherîna avhewayê dibe ku AMOCê bi rêya zêdebûna germahiya okyanûsê û herikîna ava şirîn a zêde ya ku ber ji helandina pelên qeşayên li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ku bi berdewamiya sarbûna Atlantîka Bakur ve girêdayî ye, qels bike. Lêkolînên ku ji nû ve avakirina okyanûsografîkan bikar tînin destnîşan dikin ku ji sala 2015an vir ve, AMOC ji berê şoreşa pîşesaziyê qelstir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rahmstorf |pêşnav=Stefan |paşnav2=Box |pêşnav2=Jason E. |paşnav3=Feulner |pêşnav3=Georg |paşnav4=Mann |pêşnav4=Michael E. |paşnav5=Robinson |pêşnav5=Alexander |paşnav6=Rutherford |pêşnav6=Scott |paşnav7=Schaffernicht |pêşnav7=Erik J. |tarîx=2015 |sernav=Exceptional twentieth-century slowdown in Atlantic Ocean overturning circulation |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2554 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=5 |hejmar=5 |rr=475–480 |doi=10.1038/nclimate2554 |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Caesar |pêşnav=L. |paşnav2=McCarthy |pêşnav2=G. D. |paşnav3=Thornalley |pêşnav3=D. J. R. |paşnav4=Cahill |pêşnav4=N. |paşnav5=Rahmstorf |pêşnav5=S. |tarîx=2021 |sernav=Current Atlantic Meridional Overturning Circulation weakest in last millennium |url=https://www.nature.com/articles/s41561-021-00699-z |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=14 |hejmar=3 |rr=118–120 |doi=10.1038/s41561-021-00699-z |issn=1752-0908}}</ref> Li ser beşdariyên nisbî yên faktorên cûda nîqaş heye û ne diyar e ku çiqas ji vê qelsbûnê ji ber guherîna avhewayê an guherbariya xwezayî ya gerandinê di nav hezar salan de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Latif |pêşnav=Mojib |paşnav2=Sun |pêşnav2=Jing |paşnav3=Visbeck |pêşnav3=Martin |paşnav4=Hadi Bordbar |pêşnav4=M. |tarîx=2022 |sernav=Natural variability has dominated Atlantic Meridional Overturning Circulation since 1900 |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01342-4 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=455–460 |doi=10.1038/s41558-022-01342-4 |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilbourne |pêşnav=K. Halimeda |paşnav2=Wanamaker |pêşnav2=Alan D. |paşnav3=Moffa-Sanchez |pêşnav3=Paola |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=David J. |paşnav5=Amrhein |pêşnav5=Daniel E. |paşnav6=Butler |pêşnav6=Paul G. |paşnav7=Gebbie |pêşnav7=Geoffrey |paşnav8=Goes |pêşnav8=Marlos |paşnav9=Jansen |pêşnav9=Malte F. |paşnav10=Little |pêşnav10=Christopher M. |paşnav11=Mette |pêşnav11=Madelyn |paşnav12=Moreno-Chamarro |pêşnav12=Eduardo |paşnav13=Ortega |pêşnav13=Pablo |paşnav14=Otto-Bliesner |pêşnav14=Bette L. |paşnav15=Rossby |pêşnav15=Thomas |tarîx=2022 |sernav=Atlantic circulation change still uncertain |url=https://www.nature.com/articles/s41561-022-00896-4 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=15 |hejmar=3 |rr=165–167 |doi=10.1038/s41561-022-00896-4 |issn=1752-0908}}</ref> Modelên avhewayê pêşbînî dikin ku AMOC dê di sedsala 21ê de zêdetir qels bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Summary for Policymakers |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2022 |rr=3–36 |isbn=978-1-009-15796-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) |url=https://www.cambridge.org/core/books/ocean-and-cryosphere-in-a-changing-climate/summary-for-policymakers/097A895553D86981DFE6195ADFD3DDA4 |doi=10.1017/9781009157964.001}}</ref> Ji ber ku ev herêm ji aliyê herika [[Atlantîkaya Bakur]] ve germ dibin, dibe ku ev qelsbûn germahiya hewaya navînî ya li [[Skandînavya]], [[Brîtanyaya Mezin]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlendayê]] kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lenton |pêşnav=Timothy M. |paşnav2=Held |pêşnav2=Hermann |paşnav3=Kriegler |pêşnav3=Elmar |paşnav4=Hall |pêşnav4=Jim W. |paşnav5=Lucht |pêşnav5=Wolfgang |paşnav6=Rahmstorf |pêşnav6=Stefan |paşnav7=Schellnhuber |pêşnav7=Hans Joachim |tarîx=2008-02-12 |sernav=Tipping elements in the Earth's climate system |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.0705414105 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=105 |hejmar=6 |rr=1786–1793 |doi=10.1073/pnas.0705414105 |pmc=2538841 |pmid=18258748}}</ref> Qelsbûna AMOCê dibe ku bilindbûna asta deryayê li dora Amerîkaya Bakur jî bileztir bike û hilberîna seretayî ya li Atlantîkaya Bakur kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schmittner |pêşnav=Andreas |tarîx=2005 |sernav=Decline of the marine ecosystem caused by a reduction in the Atlantic overturning circulation |url=https://www.nature.com/articles/nature03476 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=434 |hejmar=7033 |rr=628–633 |doi=10.1038/nature03476 |issn=1476-4687}}</ref> Lawazbûna giran a AMOCê dikare bibe sedema hilweşîna gera veguhêzê dibe ku neguhere û ji ber vê yekê dibe ku bibe yek ji xalên çerxa guhertina dramatîk a di pergala avhewayê de.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Carrington |pêşnav=Damian |paşnav2=editor |pêşnav2=Damian Carrington Environment |tarîx=2026-04-15 |sernav=Critical Atlantic current significantly more likely to collapse than thought |url=https://www.theguardian.com/environment/2026/apr/15/critical-atlantic-current-significantly-more-likely-to-collapse-than-thought |roja-gihiştinê=2026-10-19 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ev hilweşîn germahiya navînî û rêjeya baran û berfê li [[Ewropa|Ewropayê]] bi girîngî kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Armstrong McKay |pêşnav=David I. |paşnav2=Staal |pêşnav2=Arie |paşnav3=Abrams |pêşnav3=Jesse F. |paşnav4=Winkelmann |pêşnav4=Ricarda |paşnav5=Sakschewski |pêşnav5=Boris |paşnav6=Loriani |pêşnav6=Sina |paşnav7=Fetzer |pêşnav7=Ingo |paşnav8=Cornell |pêşnav8=Sarah E. |paşnav9=Rockström |pêşnav9=Johan |paşnav10=Lenton |pêşnav10=Timothy M. |tarîx=2022-09-09 |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.abn7950 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=377 |hejmar=6611 |rr=eabn7950 |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref> Di heman demê de dibe ku pirbûna bûyerên hewayên ekstrem zêde bike û bandorên din ên giran jî hebin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hansen |pêşnav=James |paşnav2=Sato |pêşnav2=Makiko |paşnav3=Hearty |pêşnav3=Paul |paşnav4=Ruedy |pêşnav4=Reto |paşnav5=Kelley |pêşnav5=Maxwell |paşnav6=Masson-Delmotte |pêşnav6=Valerie |paşnav7=Russell |pêşnav7=Gary |paşnav8=Tselioudis |pêşnav8=George |paşnav9=Cao |pêşnav9=Junji |paşnav10=Rignot |pêşnav10=Eric |paşnav11=Velicogna |pêşnav11=Isabella |paşnav12=Tormey |pêşnav12=Blair |paşnav13=Donovan |pêşnav13=Bailey |paşnav14=Kandiano |pêşnav14=Evgeniya |paşnav15=von Schuckmann |pêşnav15=Karina |tarîx=2016-03-22 |sernav=Ice melt, sea level rise and superstorms: evidence from paleoclimate data, climate modeling, and modern observations that 2 °C global warming could be dangerous |url=https://acp.copernicus.org/articles/16/3761/2016/ |kovar=Atmospheric Chemistry and Physics |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=16 |hejmar=6 |rr=3761–3812 |doi=10.5194/acp-16-3761-2016 |issn=1680-7316}}</ref> == Awayên giştî == Gerandina meridionel a Atlantîkê (AMOC) pergala sereke ya herikîna Okyanûsa Atlantîkê ye û her wiha beşek ji gerandina termohalîn a gerdûnî ye ku okyanûsên cîhanê bi "kemberek veguhastinê" ya yekane ya danûstandina ava berdewam ve girêdide. Bi gelemperî di demekê de ku tebeqeyên kûr sartir, tîrtir û şortir in ev ava bi kêmanî germ û kêmtir şor li ser rûyê okyanûsê dimîne ku ev rewş wekê tebeqebûna okyanûsê hatiye zanîn. Ava kûr di encama danûstandineke bi tebeqeya tevlîhevkirî ya okyanûsê re, germ dibe û/an jî şoriya xwe winda dike ku di encamê de tîrbûna avê kêm dibe û ber bi rûyê ava okyanûsê ve bilind dibe. Di navbera tebeqeyên okyanûsan de û di navbera beşên Okyanûsa Cîhanê de cudahiyên germahî û xwêbûnê hene ku ev her du faktor bi hev re bûne sedema gera termohalînê. Ji ber ku Okyanûsa Pasîfîkê ava zêde yên barana ava şirîn werdigire, li gorî okyanûsên din ên cîhanê şorahiya ava Okyanûsa Pasîfîkê kêm e. Ji ber vê yekê ava rûyê Okyanûsa Pasîfîkê têra xwe şor nîne ku dakeve kûrahiya zêdetirî çend sed metreyan ku ev jî tê vê wateyê ku divê ava kûrahiya okyanûsê ji cihekî din were. Ava okyanûsê li Atlantîkaya Bakur ji ava Pasîfîkê şortir e ku qismek ji ber ku dûkelbûna berfireh a li ser rûyê erdê xwê di nav ava mayî de kom dike û qismeke din jî ji ber ku qeşaya deryaya nêzîkê çerxa Arktîkê xwê di zivistanê de dema ku diqelişe derdixe. Şilbûna dûkelbûyî ya li Atlantîkê berê ku wekê baran vegere, bi lez ji aliyê gerandina atmosferê ve tê birin. Bayên bazirganî vê şilbûnê li seranserê Amerîkaya Navîn û rojhilatê Pasîfîka Bakur vediguhezînin ku li wir wekê baran dibare. Rêzeçiyayên mezin ên wekê Platoya Tîbetî, Çiyayên Kevirî û Andê rê li ber veguhestina şilbûna wekhev vedigerînin Atlantîkê. Ji ber vê pêvajoyê, ava rûyê Atlantîkê şor dibe û ji ber vê yekê jî tîr dibe ku di dawiyê de ber bi jêr ve diçe û ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) çêdike. Avabûna NADW bi giranî li deryayên Nordîk çêdibe û têkeliyek tevlihev a girseyên avên herêmî yên wekê Ava Serherikîna Tengava Danîmarkayê (DSOW), Ava Serherikîna Îzlenda-Skotlandayê (ISOW) û Ava Serherikîna Deryayên Nordîk vedihewîne. Ava Deryaya Labrador jî dibe ku roleke girîng bilîze lê delîlên zêde nîşan didin ku ava li deryayên Labrador û deryayên Irminger bi giranî di nav Gyre ya Atlantîkaya Bakur re digere û bi mayî ya AMOCê re tevliheviyeke hindik heye. NADW (ava kûr a Atlantîkaya Bakur) tebeqeya avê ya herî kûr a Okyanûsa Atlantîkê ye nîne û ava binî ya Antarktîkayê (AABW) di her hewzeke ku ji 4.000 metreyan kûrtir e de ye ku ev av her tim tebeqeya okyanûsê ya herî tîr û herî kûr e. Gava beşên jorîn ên AABWyê ber bi jor ve bilind dibin, ev av tevlî NADWyê dibin û hêza avê zêde dikin. Pêkhatina NADWyê her wiha destpêka koma jêrîn a gera avê ye. Tevgera daketina ku dibe sedema pêkhatina NADWyê, bi vî girseyeke wekhev a tevgera bilindbûnê (upwelling) tê hevsengkirin. Li Atlantîkaya rojava, veguhastina ekmanê ku zêdebûna tevlîhevkirina tebeqeyên okyanûsê ye û ji ber çalakiya bayê çêdibe, dibe sedema bilindbûneke bihêz a ava li herêmên Herika Kanaryayê û Herika Benguelayê ku ev herik li peravên bakurê rojava û başûrê rojavayê Afrîkayê cih digirin. Her çend heta girtina rêya deryayî ya Amerîkaya Navîn di dawiya serdema Pliyosenê de, rewşeke berevajî hebe jî, li gorî daneyên sala 2014an bilindbûna avê li derdora Herika Kanaryayê ji ya Herika Benguelayê pir bihêztir e. Li Atlantîkaya Rojhilat, bilindbûneke berbiçav a avê tenê di mehên diyar ên salê de pêk tê ku ev sedem jî ev e ku li vê herêmê termoklîna (tebeqeya guherîna germahiyê) kûr heye, ji ber vê yekê rewş li vir zêdetir girêdayî germahiya rûyê deryayê ye, ne ku ji ber çalakiya bayê ye. Her wiha çerxeke bilindbûna ava çendsalî jî heye ku bi çerxa El Niño/La Niña re hevaheng e. Di heman demê de, ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) ber bi başûr ve diçe û li dawiya başûr a xeta derbasbûna Atlantîkê, nêzîkê ji %80 ji vê avê li Okyanûsa Başûr derdikeve ser rûyê avê ku ev yek avê bi gera zivirî ya Okyanûsa Başûr (SOOC) ve girê dide. Piştê derketina ser rûyê avê, hatiye fêmkirin ku av yek ji du rêyan dişopîne. Ava ku nêzîkî Antarktîkayê derdikeve ser rûyê avê, bi ihtimaleke mezin ji ber qeşaya deryayî ya Antarktîkayê sar dibe û dîsa dadikeve girseyên jêrîn a vê gerê. Beşek ji vê avê tevlê AABW dibe, lê beşê mayî yê herika girseya jêrîn di dawiyê de digihîje kûrahiyên Okyanûsa Pasîfîk û Okyanûsa Hindî. Ava ku li latîtûdên nizm (nêzîktirî ekvatorê) ku qeşa lê tune ye, derdikeve ser rûyê avê, ji ber veguhastina ekmanê (Ekman transport) zêdetir ber bi bakur ve diçe û tevlê girseya jorîn dibe. Ava germ a di girseya jorîn de ji herika vegerê ya ber bi Atlantîka Bakur ve berpirsiyar e ku ev herik bi piranî li dora peravên Afrîkayê û bi navgîniya arşîpelên Endonezyayê pêk tê. Gava ev av vedigere Atlantîkaya Bakur, sartir û tîrtir dibe, dadikeve binê avê û dîsa tevlê NADWê dibe. Di heman demê de NADW ber bi başûr ve diçe û li dawiya başûr a xeta derbasbûna Atlantîkê, nêzîkê ji %80ê wê li Okyanûsa Başûr derdikeve rûyê avê û bi vî awayê xwe bi gera zivirî ya Okyanûsa Başûr (SOOC) ve girê dide. Piştî bilindbûnê hatiye fêmkirin ku av yek ji du rêyan digire. Ava ku nêzîkê Antarktîkayê derdikeve holê, bi îhtîmaleke mezin dê ji aliyê qeşaya deryayê ya Antarktîkayê ve were sarkirin û vegere nav girseya jêrîn a gerokê. Hinek ji vê avê dê dîsa tevlê AABW bibe lê ava mayî ya herikîna girseya jêrîn dê di dawiyê de bigihîje kûrahiya okyanûsên Pasîfîk û Hindî. Ava ku li latîtûdên nizm (ava bê qeşa) ber bi jor ve radibe, ji ber veguhastina Ekmanê ber bi bakur ve diçe û tevlê girseya jorîn dibe. Ava germ a di girseya jorîn de, dibe sedema herika vegera ber bi Atlantîka Bakur ve; ev herik bi piranî li derdora peravên Afrîkayê û bi navgîniya arşîpelên Endonezyayê pêk tê. Gava ev av vedigere Atlantîka Bakur, sar dibe û tîrbûna avê zêde dibe; paşê dadikeve binî û dîsa tevlê ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) dibe. == Rola di pergala avhewayê de == Deverên rojbendî beşa herî germ a cîhanê ye û ji ber termodînamîkê, ev germahî ber bi cemseran ve diçe. Piraniya vê germahîyê bi gerandina atmosferê ve tê veguhastin lê herikînên okyanûsê ya germ û rûberî roleke girîng dilîzin. Germahî ji rojbendê ber bi bakur an jî başûr ve diçe; Okyanûsa Atlantîk tekane okyanûs e ku herikîna germahîyê ber bi bakur ve ye. Beşeke mezin a veguhastina germê li Okyanûsa Atlantîkê ji aliyê "Gulf Stream"ê pêk tê ku ev herikeke rûyî ye ku ava germ ji herêma Karîbê ber bi bakur ve dibe. Her çend tevahiya herika Gulf Streamê tenê ji aliyê bayê ve were pêşvebirin jî, beşa wê ya herî bakurî ango Herika Atlantîka Bakur, piraniya germa xwe ji danûstendina termohalîn a di çarçoveya AMOCê de werdigire. Bi vê awayê AMOC heta ji %25ê tevahiya germê ber bi nîvkada bakur ve vediguhêze û di avhewaya derdora bakurê rojavayê Ewropayê de roleke girîng dilîze. Ji ber ku şêwazên atmosferî jî di veguhastina germê de roleke mezin dileyizin ku ev raman dibêje "ger veguhastina germê bi rêya herikên okyanûsê nebûya, dê avhewaya Ewropaya Bakur bi qasê avhewaya Amerîkaya Bakur a bakur sar bûya" (ango heta 15–20 °C (27–36 °F) sartir) ku bi giştî wekê ramaneke şaş tê dîtin. Her çend lêkolîneke modelkirinê pêşniyar kiriye ku hilweşîna AMOCê dikare di nava sedsalekê de bibe sedema sarbûneke mîna Serdema Qeşayê ku berfirehbûna qeşaya deryayê û çêbûna girseyên cemedan jî di nav de ne lê rastbûna van encaman cihê gumanê ye. Li ser vê yekê lihevkirinek heye ku AMOC, Ewropaya Bakur û Ewropaya Rojava ji ya ku dê di rewşeke din de bûya, germtir dihêle û ev cudahî li gorî herêmê di navbera 4 °C û 10 °C de diguhere. Wek mînak lêkolînên li ser Herika Floridayê (Florida Current) nîşan didin ku Herika Kendavê (Gulf Stream) di navbera salên 1200 û 1850î de, ji ber zêdebûna xwêbûna rûyê avê, bi qasê ji %10 lawaztir bûye û ev yek bi ihtîmaleke mezin bûye sedema wan şert û mercên ku wekê "Serdema Qeşayê ya Biçûk" (Little Ice Age) hatine naskirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[en:Atlantic meridional overturning circulation]] [[Kategorî:Okyanûsnasî]] n3umdhtycwj6aqys9wmwve4gjg72n1x 0 330483 2101029 2100943 2026-10-30T09:12:22Z MikaelF 935 2101029 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane}} '''Jacqueline Lee Kennedy Onassis''' (paşnavê beriya zewacê: ''Bouvier'', jdb. 28ê tîrmeha 1929an – m. 19ê gulana 1994an), di navbera salên 1961 û 1963an de, wekî hevjîna [[John F. Kennedy]], reîsê{{Ferhengok|serokkomar}} 35ê ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], [[xanima serokkomar]]ê Dewletên Yekbûyî{{Ferhengok|First Lady}} bû. Wê rola xanima serokkomar ku berê pirî tenê xwedî taybetmendiyeke merasîmî bû, veguherand platformeke huner û çandê; ew yek bi rêya lidarxistina gelek çalakiyên giring li [[Qesra Spî]] û pêşengiya modernkirina wê qesrê wekî cihekî tarîxî pêk hat. Bi saya şêwaza wê ya cilûbergan û têgihiştina wê ya kulturî, wê di wexta [[Şerê Sar|Herba Sar]]{{Ferhengok|Cenga Sar, Şerê Sar}} da ku çaxeke siyasî ya pir aloz bû, pozîsyona Dewletên Yekbûyî li ser asta Dunyayê{{Ferhengok|dinya}} xurtir kir. Şêwaza wê ya taybet bi navê ''Jackie Look'' ("Modaya Jackie") hat naskirin û di salên 1960î de bû çavkaniya îlhamê ji bo meylên modayê li seranserê Dunyayê. Bouvier ku di nava malbata zengîn a Bouvier de li Southampton, [[New York City]], jidayik bûye, li Koleja Vassarê tarîx û huner xwendiye; piştre di sala 1951ê de ji [[Zanîngeha George Washingtonê]] bi bawernameya lîsansê di warê [[Wêjeya fransî|edebiyata fransî]] de mezûn bûye. Paşê, ew li gazeteya ''Washington Times-Heraldê'' wekî fotografa lêkolîner dest bi kar kiriye.<ref>{{cite web |url=https://i.pinimg.com/originals/b8/81/a9/b881a947fca72c742707305836e44c82.jpg |title=Photograph |access-date=December 3, 2017 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171203224654/https://i.pinimg.com/originals/b8/81/a9/b881a947fca72c742707305836e44c82.jpg |archive-date=December 3, 2017 |via=Pinterest}}</ref> Sala piştre, li [[Washington (parêzgeh)|Washingtonê]] di şahiyeke şîvê de, ew bi John Fitzgerald Kennedy re nas dibe; kesê ku wê wextê ji eyaleta [[Massachusetts|Massachusettsê]] endamê Kongreyê bû. Di eynî salê de, Kennedy ji bo Senatoyê tê hilbijartin û ev her du kes di 12ê îlona 1953yê de li [[Newport, Rhode Islandê zewicîn]]. Ji wê zewacê çar zarokên wan çêdibin ku du ji wan di temenê pitikatiyê de heyata xwe ji dest dan. Piştî ku mêrê wê di sala 1960ê de bû reîscimhur{{Ferhengok|serokkomar}}, Kennedy bi taybetî ji ber modernkirina Qesra Spî (''White House''), ku di çapemeniyê de gelek deng veda, herwiha ji ber giringiya ku dida huner û kulturê, û herwiha bi şêwaza xwe ya taybet hat naskirin. Wê herwiha serdana gelek welatan kir; li wan deran, şiyana wê ya xeber kirina bi zimanên biyanî û zanina wê ya tarîxî, ew kir kesayeteke gelekî bi nav û deng.<ref>{{cite news |last=Hall |first=Mimi |date=September 26, 2010 |title=Jackie Kennedy Onassis: America's Quintessential Icon of Style and Grace |url=https://www.usatoday.com/news/washington/2010-09-26-jfk-jackie-kennedy-onassis_N.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121104001600/https://usatoday30.usatoday.com/news/washington/2010-09-26-jfk-jackie-kennedy-onassis_N.htm |archive-date=November 4, 2012 |access-date=February 13, 2011 |work=[[USA Today]]}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.whitehousehistory.org/whha_publications/publications_documents/whitehousehistory_14.pdf |title=Circa 1961: The Kennedy White House Interiors |work=White House History |access-date=February 13, 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728175022/http://www.whitehousehistory.org/whha_publications/publications_documents/whitehousehistory_14.pdf |archive-date=July 28, 2011 |last=Bachmann |first=Elaine Rice}}</ref> Di sala 1962yê de, wexta ku 33 salî bû, ji aliyê kovara [[Time (kovar)|''Time'']] ve wekî "Jina Salê" hate hilbijartin. Piştî ku mêrê wê di sala 1963yê de hat kuştin û merasîma cenazeyê wî pêk hat, Kennedy û zarokên wê hema bêje xwe ji çavên gel dûr xistin. Di sala 1968ê de, ew bi karsazê mezin ê keştiyên yûnanî, [[Aristotle Onassis]] re zewicî; ew zewac bû sebeba nîqaş û dengvedaneke mezin. Piştî mirina Onassis di sala 1975ê de, wê li bajarê New Yorkê wekî edîtora kitêban dest bi kar kir – pêşî li "[[Viking Press]]" û piştre li "[[Doubleday]]" – û hewl da ku îmaja wê yê li ber çavên gel ji nû ve baş bike. Wê di sala 1994ê de mir û li [[Goristana Miletî ya Arlingtonê]], li kêleka Kennedy û du zarokên wan, yeke ku mirî hatibû Dunyayê û yeke din ku wextek kurt piştî jidayikbûnê miribû, hatiye veşartin.<ref>[https://ancexplorer.army.mil/publicwmv/#/arlington-national/search/results/1/CgdvbmFzc2lz/ Burial Detail: Onassis, Jacqueline K (Section 45, Grave S-45] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201016165543/https://ancexplorer.army.mil/publicwmv/#/arlington-national/search/results/1/CgdvbmFzc2lz/|date=October 16, 2020}} – at ANC Explorer.</ref> == Ferhengok == {{Ferhengok-bin}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Hunermendên amerîkî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1929]] [[Kategorî:Mirin 1994]] [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî yên nehonakî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Katolîkên romayî yên sedsala 20an]] mjwp1vsq6b9m3v914pde8d20b5ue2c7 2101030 2101029 2026-10-30T09:14:03Z MikaelF 935 2101030 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane}} '''Jacqueline Lee Kennedy Onassis''' (paşnavê beriya zewacê: ''Bouvier'', jdb. 28ê tîrmeha 1929an – m. 19ê gulana 1994an), di navbera salên 1961 û 1963an de, wekî hevjîna [[John F. Kennedy]], reîsê{{Ferhengok|serokkomar}} 35ê ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], [[xanima serokkomar]]ê Dewletên Yekbûyî{{Ferhengok|First Lady}} bû. Wê rola xanima serokkomar ku berê pirî tenê xwedî taybetmendiyeke merasîmî bû, veguherand platformeke huner û çandê; ew yek bi rêya lidarxistina gelek çalakiyên giring li [[Qesra Spî]] û pêşengiya modernkirina wê qesrê wekî cihekî tarîxî pêk hat. Bi saya şêwaza wê ya cilûbergan û têgihiştina wê ya kulturî, wê di wexta [[Şerê Sar|Herba Sar]]{{Ferhengok|Cenga Sar, Şerê Sar}} da ku çaxeke siyasî ya pir aloz bû, pozîsyona Dewletên Yekbûyî li ser asta Dunyayê{{Ferhengok|dinya}} xurtir kir. Şêwaza wê ya taybet bi navê ''Jackie Look'' ("Modaya Jackie") hat naskirin û di salên 1960î de bû çavkaniya îlhamê ji bo meylên modayê li seranserê Dunyayê. Bouvier ku di nava malbata zengîn a [[Bouvier]] de li [[Southampton]], [[New York City]], ji dayik bûye, li [[Koleja Vassarê]] tarîx û huner xwendiye; piştre di sala 1951ê de ji [[Zanîngeha George Washingtonê]] bi bawernameya lîsansê di warê [[Wêjeya fransî|edebiyata fransî]] de mezûn bûye. Paşê, ew li gazeteya ''Washington Times-Heraldê'' wekî fotografa lêkolîner dest bi kar kiriye.<ref>{{cite web |url=https://i.pinimg.com/originals/b8/81/a9/b881a947fca72c742707305836e44c82.jpg |title=Photograph |access-date=December 3, 2017 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171203224654/https://i.pinimg.com/originals/b8/81/a9/b881a947fca72c742707305836e44c82.jpg |archive-date=December 3, 2017 |via=Pinterest}}</ref> Sala piştre, li [[Washington (parêzgeh)|Washingtonê]] di şahiyeke şîvê de, ew bi John Fitzgerald Kennedy re nas dibe; kesê ku wê wextê ji eyaleta [[Massachusetts|Massachusettsê]] endamê Kongreyê bû. Di eynî salê de, Kennedy ji bo Senatoyê tê hilbijartin û ev her du kes di 12ê îlona 1953yê de li [[Newport, Rhode Islandê zewicîn]]. Ji wê zewacê çar zarokên wan çêdibin ku du ji wan di temenê pitikatiyê de heyata xwe ji dest dan. Piştî ku mêrê wê di sala 1960ê de bû reîscimhur{{Ferhengok|serokkomar}}, Kennedy bi taybetî ji ber modernkirina Qesra Spî (''White House''), ku di çapemeniyê de gelek deng veda, herwiha ji ber giringiya ku dida huner û kulturê, û herwiha bi şêwaza xwe ya taybet hat naskirin. Wê herwiha serdana gelek welatan kir; li wan deran, şiyana wê ya xeber kirina bi zimanên biyanî û zanina wê ya tarîxî, ew kir kesayeteke gelekî bi nav û deng.<ref>{{cite news |last=Hall |first=Mimi |date=September 26, 2010 |title=Jackie Kennedy Onassis: America's Quintessential Icon of Style and Grace |url=https://www.usatoday.com/news/washington/2010-09-26-jfk-jackie-kennedy-onassis_N.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121104001600/https://usatoday30.usatoday.com/news/washington/2010-09-26-jfk-jackie-kennedy-onassis_N.htm |archive-date=November 4, 2012 |access-date=February 13, 2011 |work=[[USA Today]]}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.whitehousehistory.org/whha_publications/publications_documents/whitehousehistory_14.pdf |title=Circa 1961: The Kennedy White House Interiors |work=White House History |access-date=February 13, 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728175022/http://www.whitehousehistory.org/whha_publications/publications_documents/whitehousehistory_14.pdf |archive-date=July 28, 2011 |last=Bachmann |first=Elaine Rice}}</ref> Di sala 1962yê de, wexta ku 33 salî bû, ji aliyê kovara [[Time (kovar)|''Time'']] ve wekî "Jina Salê" hate hilbijartin. Piştî ku mêrê wê di sala 1963yê de hat kuştin û merasîma cenazeyê wî pêk hat, Kennedy û zarokên wê hema bêje xwe ji çavên gel dûr xistin. Di sala 1968ê de, ew bi karsazê mezin ê keştiyên yûnanî, [[Aristotle Onassis]] re zewicî; ew zewac bû sebeba nîqaş û dengvedaneke mezin. Piştî mirina Onassis di sala 1975ê de, wê li bajarê New Yorkê wekî edîtora kitêban dest bi kar kir – pêşî li "[[Viking Press]]" û piştre li "[[Doubleday]]" – û hewl da ku îmaja wê yê li ber çavên gel ji nû ve baş bike. Wê di sala 1994ê de mir û li [[Goristana Miletî ya Arlingtonê]], li kêleka Kennedy û du zarokên wan, yeke ku mirî hatibû Dunyayê û yeke din ku wextek kurt piştî jidayikbûnê miribû, hatiye veşartin.<ref>[https://ancexplorer.army.mil/publicwmv/#/arlington-national/search/results/1/CgdvbmFzc2lz/ Burial Detail: Onassis, Jacqueline K (Section 45, Grave S-45] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201016165543/https://ancexplorer.army.mil/publicwmv/#/arlington-national/search/results/1/CgdvbmFzc2lz/|date=October 16, 2020}} – at ANC Explorer.</ref> == Ferhengok == {{Ferhengok-bin}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Hunermendên amerîkî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1929]] [[Kategorî:Mirin 1994]] [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî yên nehonakî yên sedsala 20an]] [[Kategorî:Katolîkên romayî yên sedsala 20an]] k3k79ng75gb0ebkqdq5jv26a2389g90 4 330513 2101014 2100740 2026-10-30T07:13:11Z Kurdistanov 175167 2101014 wikitext text/x-wiki '''Annelies Marie (Anne) Frank''' 12î Hezîranî 1929 – Şubat yan Azarî 1945) Cûlekeyekî Elmanî-Holendî bû, beyekîk le baskirawtirîn kes le naw qurbanîyanî Holokost dadinrêt. Benûsîneweî yadewerîyekanî nawbangî le duway mirinî derkirid, emeş duway billawbûneweî kitêbî bîrewerîyekanî keçêkî genc (nawê resenekey: Het Achterhuis), ke belgenamey jîyanî xoşardeneweyî bû le salanî 1942 bo 1944, lekatî dagîrkirdinî Holenda le layen Elmaniya le serdemî cengî cîhanîy duwem. Kitêbekey Anne beyekêk le benawbangtirîn kitêbekanî cîhan dadinrêt, herweha bûwete serçawey komełêk şanogerî û fîlm. Anne le dayikbûyî Frankfort, Elmanîyaye belam zorbeî jîyanî lenaw yan ninzîk Emsterdam, Holenda beserberduwe. Anne temenî çuwar salan bûwe, katêk xêzanekey le Elmanîyawe çûnete Holenda, lekatî geyiştine destelatî Nazîyekan. Le salî 1941, hawlatînamey Elmanî lésendrayewe, bemeş bûwe kesêkî bêwilat. Le Ayarî 1940, Anne le Emsterdam gîrî xward, emeş duway dagîrkirdinî Holenda lelayen Elmanîyay Nazîyewe. Leduway zîyadbûnî metirsî û komełkûjî gelî cû, ewa Anne le jûrêkî nihênî xoy şardewe, ke le pişt kitêbxaneyekda bû, jûreke le heman ew balexaneyeda bû ke bawkî, Otto Frank karî lê dekird. Lewkatewe takû gîranî xêzanekey lelayen Gestapokan le Abî 1944, ew xerîkî nûsîn û parastinî yadnameyekî bû ke bedyarî pêy drabû, beşêweyekî rêk û berdewam lêy denûsî. Duwa beduway gîranîyan ewa xêzanî Frak brane kempî zoremlêy Nazîyekan. Le Teşrînî yekem yan duwemî 1944, Anne legel xwuşkekey Margot, le kempî Aşvîtz gwastranewe bo kempî Bergen Bîlsen, ke duway çend mangêk, lewê mirdin. Begwêrey raportî nêzîkkiraweî xaçî sûr, ewa le mangî Azar mirdin, destelatî Holenda mirdinî ewanî be 31î Azar wek rojî fermî mirdinî Anne dana, belam duwatir le salî 2015, bepêy twêjîneweîyekî xaney Anne Frank ewa pêdeçêt mirdinî le mangî Şubat bûbêt. Otto, take rizgarbûyî xêzanekey bû, ke leduway ceng gerayewe Emsterdam we bînî yadewerî Anne lelayen sekretêrekeyewe parêzgarî lêkirawe, Mîp Gîs ke duwatir be hewlî Otto wek kitêb le salî 1947 çapkira. Yadewerîyeke bezimanî Holendî nûsrabû, duwatir le salî 1952 wergêranî bokraye ser zimanî Îngilîzî û ta êsta bo zîyatir le 70 ziman wergêranî bokrawe. == Seretay Jîyan == Annelies Marie (Anne) Frank le dayikbûyî 12î Hezîranî 1929, le klînîkîkî xaçî sûr le Frankfort, Elmaniya. Dayikî nawî Edith bû, bawkîşî Otto, herweha xwuşkêkî lexoy gewretir hebu, benawî Margot. Xêzanî Frank, cûlekey lîbralî bûn, hemû rêweresmêkî cûlekayetîyan nedekird. Edith û Otto kesî birwadarbûn, ke zîyatir hewlî fêrbûnîyan deda û xawenî kitêbxaneyekî gewreş bûn; herdukîyan hanî mindalekanîyan deda ta bixwêninewe. Lekatî ledayikbûnî Anne, xêzaneke le malekeyan le Marbaçug 307 dejîyan, ke du nihomîyan bekrê girtibû. Le salî 1931 xêzaneke çûne gerrekêkî modern û lîbral kepêy degutra gerrekî şi'r (Dichterviertel). Herdu maleke heta êstaş mawn. Le salî 1933, duway birdinewey hizbî Nazî be serkiridayetî Hîtler le helbjardinekan, ewa Hîtler kiraye rawêjkarî wilat, lewkateda Anne legel dayik û xwuşkekey le malî dapîrey le Axn dejîyan, bawkîşî le Frankfort bû belam duway wergirtinî pêşniyarêkî karkirdin le Emsterdam ewa biryariyan da malekeyan bigwaznewe ew şare, sereta Otto betenya çû, boewey karekanî û şwênî manewê bo xêzanekey dabîn bikat. Otto destikird bekarkirdin le kompaniay Opekta. Duwatir xêzaneke şwênêkîyan legerrekî Rîvernbert doziyewe, ke penaberêkî zorî cûy Elmanî lewê nîşteci bûn. Le Kanunî yekemî 1933, Edith û Margot çûne lay Otto le Holenda, belam Anne lelay dapîrey mayewe takû mangî Şubat, ke lew kateda xêzaneke yekyangirtewe le Holenda. Xêzanî Frank lenaw ew 300 hezar cûlekeda bûn ke lesalanî 1933 bo 1939 koçiyankird. Leduway çûne Emsterdam, ewa Anne û Margot le qutabxane wergîran, Margot çûye qutabxaney hukumî herweha Anne çû bo qutabxaneyekî Montîsorî. Wêray kêşe seretayîyekanî legel zimanî Holendî, ewa Margarêt bûwe qutabîyekî balêk le Emsterdam. Anne lemalewe xwêndinî Montîsorî dekird û mindalanî hawtemenî xoy debînî, yekêk lewaneş Hana Goslar bû ke duwatir bûne baştirîn hawrêy yekter. Le salî 1938, Otto Frank legel kompaniay duwemî destî bekarkirdin kird, benawî Pektakon, ke le berhemhênanî soseç karyan dekird. Hêrman Van Pîls le kompaniay Pektakon wek rawêjkarî berhemhênanî bîber karî dekird, ew goştfiroşêkî cûleke bû, ke legel xêzanekey Elmanîyawe hatibûn. Le salî 1939, dapîrey Anne hate Holenda û legel xêzanî Frank jîya takû mirdinî le Kanunî duwemî 1942. Le Ayarî 1940, Elmaniya Holenday dagîrkird, hukumetî dagîrker destikird be girtin û kokirdinewey cûlekekan bepêy yasay ciyakarî û snûrdarkirdin. Lewkateda Otto Frank hewlî koçkirdinî xêzanekeyda bo Emerîka, ew şwêney kedekra lêwey beselametî bijîn - belam prosesî wergirtinî vîze bo xêzanî Frank neçûye barî cêbecêkirdinewe, çunke behoy rewşewkewe ke bûwe hoy daxiranî konsulxaney Emerîka le Ruweterdam û winbûnî hemu kaẍezekan lewê, lenêwîşanda dawakariyekanî fîze. Eger proseseke cê be cêş krabûwaye ewa lewkateda, Emerîka beçawî dost û sîxurî Elmanîyay Nazî lew xelkey derwanî. == Serdemî nûsîneweî yadnameke == === Pêş xo heşardan === Bo yadî 13 saley ledayikbûnî le 12î Hezîranî 1942, Ane kitêbêkî pêgeyişt ke pêştir legel bawkî/dayikî le kitêb firoşêk kirîbûy, kitêbeke kitêbêkî otograf bû, ke beqomaşêkî sûr û sipî dewr drabû legel quflêkî biçûk le bergî pêşeweî. Ane biryar da wek defterî yadewerî bekarî bihênêt, zû destîşî kird benûsîn. Leyekem nûsînî le 16î Temûzî 1942, nawî pêristî ew şwênaney nûsî ke le cûleke Holendîyekan qedeẍekrabû. Otto û Edith planî xoşardineweyan legel mindalekanîyan dana bo rojî 16î Temûzî 1942, belam katêk Margot agadariyekî pêgeyişt le nûsîngey naweî bo koçbere cûwekan le 5î Temûz, ke têyda ferman dekat bo raguzastniyan bo kempî karkirdin. Emeş naçarî kirdin ke 10 roj zûtir planekeyan cêbecê biken. Bemaweyekî kurt berlewey xoyan heşar biden, Ane kitêbêk, desteyek ça legel komełêk kella û morî bexşîye keçê hawrê drawêsêkey, Tûsç Kupers. Le 6î Temûz, xêzanî Frank royiştin û têbîniyekîyan bo malî Kupers cêhişt takû agadarî pişîlekeyan Mûrcî bibn. Wek Esosîyetid Pres nûsîwiyeti, Ane be Tûsç wutûwe: "Min nîgeranî kellakanî xomm ke bikeweite destêkî hełewe, detwanît bo maweyek agadariyan bît?" r2txronuc894az5od7ki853illblzk3 0 330521 2100972 2100847 2026-10-30T01:07:15Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2100972 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Dr. M Shams.jpg|thumb|Morteza Şams, 1941]] '''Morteza Şams''' (jdb. 5ê gulana 1928ê li [[Xoy]] - m. 27ê çileya 2013yê li [[Tehran]]) [[Bijîşk|dixtor]], lêkolîner, tercûman û şairê [[Îran|îranî]] bû. == Heyat == Morteza Şams di 5ê gulana 1928ê de li bajarê [[Xoy|Xoyê]] jidayik bûye. Wî xwendina seretayî û navîn li wir temam kiriye. Piştî ku xwendina xwe ya dixtoriyê qedand, ew wedigerê Xoyê û ji bo cara yekê, programên di warê zanistên xwezayî de, herwiha Fakulteya Hemşîretî û Tenduristiya Giştî li wî bajarî damezrand.<ref>{{Cite web |url=https://membersearch.irimc.org/member/profile?id=fc2066d5-903c-4ed7-b6b1-1b765eb09b52 |title=The late Dr. Morteza Shams: Professional Doctor of Medicine. |website=Medical Council of Iran |language=Fa |last=}}</ref> Wî li vê saziyê ders daye û zêdetirî çil salan li Xoyê karê dixtoriyê kiriye, bi wî awayî şopa bav û kalên wî şopandiye. Wî eserên şairên ewropî, di nav de [[Charles Baudelaire]], tercimeyê ser [[zimanê farisî]]. Di salên 1950î de, bi tercimeya wî ya esera ''[[Les Fleurs du mal]]'' (Kulîlkên Xerabiyê), wî edebiyata [[Sembolîzm|sembolîst]] bi [[Wêjeya farisî|civaka edebî ya Îranê]] da naskirin.<ref name=":1">{{Cite web |url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/3114461 |title=Shams, Morteza. (Selections from The Flowers of Evil) |date=Spring 1956 |last=National Archives and Library of Iran. |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250124063620/https://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/3114461 |roja-gihiştinê=2026-10-28 |roja-arşîvê=2025-01-24 |url-status=dead}}</ref> Şair, nivîsên edebî û tercimeyên wî di kovarên wekî ''Eghdam'', ''Ferdowsi'', ''Sokhan'' û ''Yaghma'' de hatine weşandin. Herwiha, wî çar eserên şairan (di nav de ''Fall'', ''Epic of Eternity'' û ''Tears of the Night''), sê kitêbên dixtorî û esereke tercimeyê jî weşandine.<ref>{{Cite web |url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/1010695 |title=Articles from the journal: (Latest Medical Information) |website=National Archives and Library of Iran |date=Spring 1952 |language=Fa |last=Shams |first=Morteza |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241208202735/https://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/1010695 |roja-gihiştinê=2026-10-28 |roja-arşîvê=2024-12-08 |url-status=dead}}</ref> Ji bilî gelek meqeleyên zanistî û dixtorî ku di kovarên wekî ''Latest Medical Information'' de hatine weşandin, wî sê kitêb nivîsiyê: ''Tedawiya Nexweşiyên'' ''Zarokan'', ''Vîtamîna BA'' û ''Urtîkariya ji ber Malaryayê''. Piştî ku gelek salan li bajarê wî yê jidayikbûnê heyat û îşê dixtoriyê kir, di dawiyê de çû [[Tehran|Tehranê]] û ji wê wextê ve li wir bi cih bû. Wî têkiliyên nêzîk bi şairên bi nav û deng ên çaxa wî re, wekî [[Mihemed-Huseyn Şehriyar]], [[Fereydûn Moşîrî]] û [[Sîmîn Behbehanî]], herwiha bi nivîskar û zanyarên wekî [[Mihemed-Emîn Riyahî]], [[Xulam-Huseyn Sa'edî]] û [[Ebas Zaryab|Ebas Zaryab Xoyî]] re danîbûn. Ew di 27ê çileya 2013yê de li Tehranê koça dawî kir û, li gorî wesiyeta wî, bo bajarê wî yê jidayikbûnê hat veguhestin û li goristana Xoyê hat veşartin.<ref name=":2">{{Cite web |url=https://www.irna.ir/news/80521822/%D9%85%D8%B1%D8%AA%D8%B6%D9%8A-%D8%B4%D9%85%D8%B3-%D8%B7%D8%A8%D9%8A%D8%A8-%D9%88-%D8%B4%D8%A7%D8%B9%D8%B1-%D8%AE%D9%88%D9%8A%D9%8A-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%B1-%D8%B1%D8%AD%D9%85%D8%AA-%D8%AD%D9%82-%D8%A2%D8%B1%D9%85%D9%8A%D8%AF |title=Morteza Shams, physician and poet from Khoy, has passed away to the mercy of God |website=Islamic Republic News Agency (IRNA)}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên îranî]] [[Kategorî:Nivîskarên îranî]] [[Kategorî:Kesên ji Xoyê (navçe)]] [[Kategorî:Nivîskarên ji Xoyê (navçe)]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1928]] [[Kategorî:Mirin 2013]] a1q5gikdinoiglflwbovzheqkbk4wn3 0 330531 2100954 2100951 2026-10-29T15:27:47Z Kawa63 105128 2100954 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Makîneya şewata hundirîn, [[Makîneya germî|makîneyeke germî]] ye ku tê de [[Şewat (kîmya)|şewata sotemeniyê]] bi alîkariya [[Madeya oksîdker|madeyeke oksîdker]] (bi gelemperî hewa) di [[Odeya şewatê|odeyeke şewatê]] de pêk tê; ew ode beşeke bingehîn a sîstema herikîna [[şileya şixulê]] ye. Di makîneyeke şewata hundirîn de, berfirehbûna gazên bi [[germahî]] û [[Zext|zexta]] bilind ku ji encama şewatê derdikevin, [[Hêz|qûweteke]] rasterast li ser parçeyên makîneyê ferz dike. Ew qûwet bi gelemperî li ser [[Pîston|pîstonan]] ([[makîneya pîstonî]]), [[Perîka turbînê|perikên turbînê]] ([[turbîna gazê]]), [[Makîneya Wankel|rotorê (makîneya Wankel)]] an jî lûleya derketinê ([[Motora jet|makîneya jetê]]) tê sepandin. Ew qûwet parçeyê têkildar di nav mesafeyekê de dide livandin. Ew proses [[enerjiya kîmyayî]] vediguherîne [[enerjiya kînetîk]]; ew enerjî jî ji bo livandin, pêşvebirin an dabînkirina qûwetê ji bo her amûreke ku makîne pê ve girêdayî ye, tê bikaranîn. Yekê makîneyên şewita hundirîn yên serkeftî û bazirganî di nîvê asra 19ê de hatin îcadkirin. Yekê motora şewita hundirîn ya modern, [[makîneya Otto]], di sala 1876ê de ji hêla endezyarê alman [[Nicolaus Otto]] ve hate sêwirandin. Têgeha makîneya şewata hundirîn bi gelemperî behsa makîneyeke dike ku şewitandin tê de navber e, wekî makîneyên pîston ên du-zaman û çar-zaman ên herî naskirî, digel guhertoyên wekî motora pîston a şeş-zaman û makîneya zivirî ya Wankel. Çînek duyê a makîneyên şewata hundirîn şewitandina domdar bikar tînin: turbînên gazê, [[Motora jet|motorên jet]] û piriya motorên roketan, ku her yek ji wan makîneyên şewata hundirîn ne li ser heman prensîbê ku berê hatiye vegotin. Berevajî wê, di makîneyên şewata derveyî de, wekî [[Makîneya bixarê|makîneyên bixarê]] an [[Motora stirling|stirling]], enerjî ji şilavek şixulê re tê şandin ku ji hilberên şewatê pêk nayê, bi wan re tevlihev nabe, an jî qirêj nabe. Şilavên şixulê ji bo makîneyên şewata derveyî hewa, ava germ, ava zextkirî an jî sodyûma şileya ku di kazanê de tê germ kirin vedihewîne. qsjo4wmaxg5l7ec1oypeprbh814isji 2100955 2100954 2026-10-29T15:29:00Z Kawa63 105128 /* */ 2100955 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:IC engine.JPG|thumb|Makîneya şeş sîlîndirî]] Makîneya şewata hundirîn, [[Makîneya germî|makîneyeke germî]] ye ku tê de [[Şewat (kîmya)|şewata sotemeniyê]] bi alîkariya [[Madeya oksîdker|madeyeke oksîdker]] (bi gelemperî hewa) di [[Odeya şewatê|odeyeke şewatê]] de pêk tê; ew ode beşeke bingehîn a sîstema herikîna [[şileya şixulê]] ye. Di makîneyeke şewata hundirîn de, berfirehbûna gazên bi [[germahî]] û [[Zext|zexta]] bilind ku ji encama şewatê derdikevin, [[Hêz|qûweteke]] rasterast li ser parçeyên makîneyê ferz dike. Ew qûwet bi gelemperî li ser [[Pîston|pîstonan]] ([[makîneya pîstonî]]), [[Perîka turbînê|perikên turbînê]] ([[turbîna gazê]]), [[Makîneya Wankel|rotorê (makîneya Wankel)]] an jî lûleya derketinê ([[Motora jet|makîneya jetê]]) tê sepandin. Ew qûwet parçeyê têkildar di nav mesafeyekê de dide livandin. Ew proses [[enerjiya kîmyayî]] vediguherîne [[enerjiya kînetîk]]; ew enerjî jî ji bo livandin, pêşvebirin an dabînkirina qûwetê ji bo her amûreke ku makîne pê ve girêdayî ye, tê bikaranîn. Yekê makîneyên şewita hundirîn yên serkeftî û bazirganî di nîvê asra 19ê de hatin îcadkirin. Yekê motora şewita hundirîn ya modern, [[makîneya Otto]], di sala 1876ê de ji hêla endezyarê alman [[Nicolaus Otto]] ve hate sêwirandin. Têgeha makîneya şewata hundirîn bi gelemperî behsa makîneyeke dike ku şewitandin tê de navber e, wekî makîneyên pîston ên du-zaman û çar-zaman ên herî naskirî, digel guhertoyên wekî motora pîston a şeş-zaman û makîneya zivirî ya Wankel. Çînek duyê a makîneyên şewata hundirîn şewitandina domdar bikar tînin: turbînên gazê, [[Motora jet|motorên jet]] û piriya motorên roketan, ku her yek ji wan makîneyên şewata hundirîn ne li ser heman prensîbê ku berê hatiye vegotin. Berevajî wê, di makîneyên şewata derveyî de, wekî [[Makîneya bixarê|makîneyên bixarê]] an [[Motora stirling|stirling]], enerjî ji şilavek şixulê re tê şandin ku ji hilberên şewatê pêk nayê, bi wan re tevlihev nabe, an jî qirêj nabe. Şilavên şixulê ji bo makîneyên şewata derveyî hewa, ava germ, ava zextkirî an jî sodyûma şileya ku di kazanê de tê germ kirin vedihewîne. hjfi2nmfsfhlhtbkvoot4jz4ub5we97 2100956 2100955 2026-10-29T15:30:03Z Kawa63 105128 2100956 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:IC engine.JPG|thumb|Makîneya şeş sîlîndirî]] '''Makîneya şewata hundirîn''', [[Makîneya germî|makîneyeke germî]] ye ku tê de [[Şewat (kîmya)|şewata sotemeniyê]] bi alîkariya [[Madeya oksîdker|madeyeke oksîdker]] (bi gelemperî hewa) di [[Odeya şewatê|odeyeke şewatê]] de pêk tê; ew ode beşeke bingehîn a sîstema herikîna [[şileya şixulê]] ye. Di makîneyeke şewata hundirîn de, berfirehbûna gazên bi [[germahî]] û [[Zext|zexta]] bilind ku ji encama şewatê derdikevin, [[Hêz|qûweteke]] rasterast li ser parçeyên makîneyê ferz dike. Ew qûwet bi gelemperî li ser [[Pîston|pîstonan]] ([[makîneya pîstonî]]), [[Perîka turbînê|perikên turbînê]] ([[turbîna gazê]]), [[Makîneya Wankel|rotorê (makîneya Wankel)]] an jî lûleya derketinê ([[Motora jet|makîneya jetê]]) tê sepandin. Ew qûwet parçeyê têkildar di nav mesafeyekê de dide livandin. Ew proses [[enerjiya kîmyayî]] vediguherîne [[enerjiya kînetîk]]; ew enerjî jî ji bo livandin, pêşvebirin an dabînkirina qûwetê ji bo her amûreke ku makîne pê ve girêdayî ye, tê bikaranîn. Yekê makîneyên şewita hundirîn yên serkeftî û bazirganî di nîvê asra 19ê de hatin îcadkirin. Yekê motora şewita hundirîn ya modern, [[makîneya Otto]], di sala 1876ê de ji hêla endezyarê alman [[Nicolaus Otto]] ve hate sêwirandin. Têgeha makîneya şewata hundirîn bi gelemperî behsa makîneyeke dike ku şewitandin tê de navber e, wekî makîneyên pîston ên du-zaman û çar-zaman ên herî naskirî, digel guhertoyên wekî motora pîston a şeş-zaman û makîneya zivirî ya Wankel. Çînek duyê a makîneyên şewata hundirîn şewitandina domdar bikar tînin: turbînên gazê, [[Motora jet|motorên jet]] û piriya motorên roketan, ku her yek ji wan makîneyên şewata hundirîn ne li ser heman prensîbê ku berê hatiye vegotin. Berevajî wê, di makîneyên şewata derveyî de, wekî [[Makîneya bixarê|makîneyên bixarê]] an [[Motora stirling|stirling]], enerjî ji şilavek şixulê re tê şandin ku ji hilberên şewatê pêk nayê, bi wan re tevlihev nabe, an jî qirêj nabe. Şilavên şixulê ji bo makîneyên şewata derveyî hewa, ava germ, ava zextkirî an jî sodyûma şileya ku di kazanê de tê germ kirin vedihewîne. == Çavkanî == {{Çavkanî}} s5llphw94f0ywh390d76tfu5mkoumcl 2100957 2100956 2026-10-29T15:30:22Z Kawa63 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Makîne]] 2100957 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:IC engine.JPG|thumb|Makîneya şeş sîlîndirî]] '''Makîneya şewata hundirîn''', [[Makîneya germî|makîneyeke germî]] ye ku tê de [[Şewat (kîmya)|şewata sotemeniyê]] bi alîkariya [[Madeya oksîdker|madeyeke oksîdker]] (bi gelemperî hewa) di [[Odeya şewatê|odeyeke şewatê]] de pêk tê; ew ode beşeke bingehîn a sîstema herikîna [[şileya şixulê]] ye. Di makîneyeke şewata hundirîn de, berfirehbûna gazên bi [[germahî]] û [[Zext|zexta]] bilind ku ji encama şewatê derdikevin, [[Hêz|qûweteke]] rasterast li ser parçeyên makîneyê ferz dike. Ew qûwet bi gelemperî li ser [[Pîston|pîstonan]] ([[makîneya pîstonî]]), [[Perîka turbînê|perikên turbînê]] ([[turbîna gazê]]), [[Makîneya Wankel|rotorê (makîneya Wankel)]] an jî lûleya derketinê ([[Motora jet|makîneya jetê]]) tê sepandin. Ew qûwet parçeyê têkildar di nav mesafeyekê de dide livandin. Ew proses [[enerjiya kîmyayî]] vediguherîne [[enerjiya kînetîk]]; ew enerjî jî ji bo livandin, pêşvebirin an dabînkirina qûwetê ji bo her amûreke ku makîne pê ve girêdayî ye, tê bikaranîn. Yekê makîneyên şewita hundirîn yên serkeftî û bazirganî di nîvê asra 19ê de hatin îcadkirin. Yekê motora şewita hundirîn ya modern, [[makîneya Otto]], di sala 1876ê de ji hêla endezyarê alman [[Nicolaus Otto]] ve hate sêwirandin. Têgeha makîneya şewata hundirîn bi gelemperî behsa makîneyeke dike ku şewitandin tê de navber e, wekî makîneyên pîston ên du-zaman û çar-zaman ên herî naskirî, digel guhertoyên wekî motora pîston a şeş-zaman û makîneya zivirî ya Wankel. Çînek duyê a makîneyên şewata hundirîn şewitandina domdar bikar tînin: turbînên gazê, [[Motora jet|motorên jet]] û piriya motorên roketan, ku her yek ji wan makîneyên şewata hundirîn ne li ser heman prensîbê ku berê hatiye vegotin. Berevajî wê, di makîneyên şewata derveyî de, wekî [[Makîneya bixarê|makîneyên bixarê]] an [[Motora stirling|stirling]], enerjî ji şilavek şixulê re tê şandin ku ji hilberên şewatê pêk nayê, bi wan re tevlihev nabe, an jî qirêj nabe. Şilavên şixulê ji bo makîneyên şewata derveyî hewa, ava germ, ava zextkirî an jî sodyûma şileya ku di kazanê de tê germ kirin vedihewîne. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Makîne]] lccb4pckw519ks5agutzqsqnm2no14y 2100958 2100957 2026-10-29T15:30:44Z Kawa63 105128 2100958 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:IC engine.JPG|thumb|Makîneya şeş sîlîndirî]] '''Makîneya şewata hundirîn''', [[Makîneya germî|makîneyeke germî]] ye ku tê de [[Şewat (kîmya)|şewata sotemeniyê]] bi alîkariya [[Madeya oksîdker|madeyeke oksîdker]] (bi gelemperî hewa) di [[Odeya şewatê|odeyeke şewatê]] de pêk tê; ew ode beşeke bingehîn a sîstema herikîna [[şileya şixulê]] ye. Di makîneyeke şewata hundirîn de, berfirehbûna gazên bi [[germahî]] û [[Zext|zexta]] bilind ku ji encama şewatê derdikevin, [[Hêz|qûweteke]] rasterast li ser parçeyên makîneyê ferz dike. Ew qûwet bi gelemperî li ser [[Pîston|pîstonan]] ([[makîneya pîstonî]]), [[Perîka turbînê|perikên turbînê]] ([[turbîna gazê]]), [[Makîneya Wankel|rotorê (makîneya Wankel)]] an jî lûleya derketinê ([[Motora jet|makîneya jetê]]) tê sepandin. Ew qûwet parçeyê têkildar di nav mesafeyekê de dide livandin. Ew proses [[enerjiya kîmyayî]] vediguherîne [[enerjiya kînetîk]]; ew enerjî jî ji bo livandin, pêşvebirin an dabînkirina qûwetê ji bo her amûreke ku makîne pê ve girêdayî ye, tê bikaranîn. Yekê makîneyên şewita hundirîn yên serkeftî û bazirganî di nîvê asra 19ê de hatin îcadkirin. Yekê motora şewita hundirîn ya modern, [[makîneya Otto]], di sala 1876ê de ji hêla endezyarê alman [[Nicolaus Otto]] ve hate sêwirandin. Têgeha makîneya şewata hundirîn bi gelemperî behsa makîneyeke dike ku şewitandin tê de navber e, wekî makîneyên pîston ên du-zaman û çar-zaman ên herî naskirî, digel guhertoyên wekî motora pîston a şeş-zaman û makîneya zivirî ya Wankel. Çînek duyê a makîneyên şewata hundirîn şewitandina domdar bikar tînin: turbînên gazê, [[Motora jet|motorên jet]] û piriya motorên roketan, ku her yek ji wan makîneyên şewata hundirîn ne li ser heman prensîbê ku berê hatiye vegotin.<ref name="EB1">{{cite encyclopedia |title=History of Technology: Internal Combustion engines |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |publisher=Britannica.com |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/1350805/history-of-technology/10451/Internal-combustion-engine |access-date=20 March 2012}}</ref> Berevajî wê, di makîneyên şewata derveyî de, wekî [[Makîneya bixarê|makîneyên bixarê]] an [[Motora stirling|stirling]], enerjî ji şilavek şixulê re tê şandin ku ji hilberên şewatê pêk nayê, bi wan re tevlihev nabe, an jî qirêj nabe. Şilavên şixulê ji bo makîneyên şewata derveyî hewa, ava germ, ava zextkirî an jî sodyûma şileya ku di kazanê de tê germ kirin vedihewîne. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Makîne]] qiyrla46cwsixpemcazcga5zqhcllno 2100959 2100958 2026-10-29T15:30:55Z Kawa63 105128 /* */ 2100959 wikitext text/x-wiki [[Wêne:IC engine.JPG|thumb|Makîneya şeş sîlîndirî]] '''Makîneya şewata hundirîn''', [[Makîneya germî|makîneyeke germî]] ye ku tê de [[Şewat (kîmya)|şewata sotemeniyê]] bi alîkariya [[Madeya oksîdker|madeyeke oksîdker]] (bi gelemperî hewa) di [[Odeya şewatê|odeyeke şewatê]] de pêk tê; ew ode beşeke bingehîn a sîstema herikîna [[şileya şixulê]] ye. Di makîneyeke şewata hundirîn de, berfirehbûna gazên bi [[germahî]] û [[Zext|zexta]] bilind ku ji encama şewatê derdikevin, [[Hêz|qûweteke]] rasterast li ser parçeyên makîneyê ferz dike. Ew qûwet bi gelemperî li ser [[Pîston|pîstonan]] ([[makîneya pîstonî]]), [[Perîka turbînê|perikên turbînê]] ([[turbîna gazê]]), [[Makîneya Wankel|rotorê (makîneya Wankel)]] an jî lûleya derketinê ([[Motora jet|makîneya jetê]]) tê sepandin. Ew qûwet parçeyê têkildar di nav mesafeyekê de dide livandin. Ew proses [[enerjiya kîmyayî]] vediguherîne [[enerjiya kînetîk]]; ew enerjî jî ji bo livandin, pêşvebirin an dabînkirina qûwetê ji bo her amûreke ku makîne pê ve girêdayî ye, tê bikaranîn. Yekê makîneyên şewita hundirîn yên serkeftî û bazirganî di nîvê asra 19ê de hatin îcadkirin. Yekê motora şewita hundirîn ya modern, [[makîneya Otto]], di sala 1876ê de ji hêla endezyarê alman [[Nicolaus Otto]] ve hate sêwirandin. Têgeha makîneya şewata hundirîn bi gelemperî behsa makîneyeke dike ku şewitandin tê de navber e, wekî makîneyên pîston ên du-zaman û çar-zaman ên herî naskirî, digel guhertoyên wekî motora pîston a şeş-zaman û makîneya zivirî ya Wankel. Çînek duyê a makîneyên şewata hundirîn şewitandina domdar bikar tînin: turbînên gazê, [[Motora jet|motorên jet]] û piriya motorên roketan, ku her yek ji wan makîneyên şewata hundirîn ne li ser heman prensîbê ku berê hatiye vegotin.<ref name="EB1">{{cite encyclopedia |title=History of Technology: Internal Combustion engines |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |publisher=Britannica.com |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/1350805/history-of-technology/10451/Internal-combustion-engine |access-date=20 March 2012}}</ref> Berevajî wê, di makîneyên şewata derveyî de, wekî [[Makîneya bixarê|makîneyên bixarê]] an [[Motora stirling|stirling]], enerjî ji şilavek şixulê re tê şandin ku ji hilberên şewatê pêk nayê, bi wan re tevlihev nabe, an jî qirêj nabe. Şilavên şixulê ji bo makîneyên şewata derveyî hewa, ava germ, ava zextkirî an jî sodyûma şileya ku di kazanê de tê germ kirin vedihewîne. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Makîne]] 5usr9jwedzj2oowg0lcgkh6dxj5iax2 0 330532 2100977 2026-10-30T05:07:46Z Kawa63 105128 Rûpel bi "{{Xebat}}" hat çêkirin 2100977 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2100978 2100977 2026-10-30T05:16:10Z Kawa63 105128 /* */ 2100978 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Sotemeniya fosîlî, madeyeke karbonî ya şewitbar e an jî materyalek e ku [[Hîdrokarbon|hîdrokarbonan]] dihewîne. Ew made bi awayekî xwezayî di [[qalika Dunyayê]] de, ji bermayiyên [[Organîzm|organîzmiyên]] çaxên berê (heywan, riwek an mîkroplankton) ku di bin erdê de mane, pêk tê; ew proses di nava [[Erdnasî|pêkhateyên jeolojîk]] de diqewime. Depoyên wan têkelên madeyî, wekî [[komir]], [[Neft|petrol]] û [[gaza xwezayî]], dikarin bên derxistin û ji bo bidestxistina enerjiyê bên şewitandin. Ew enerjî dikare rasterast were bikaranîn (mesela ji bo pijandin, germkirin an ronîkirinê), ji bo şuxilandina [[Motora germî|motorên germî]] (wekî [[makîneya bixarê]] an [[Makîneya şewata hundirîn|motora şewata hundirîn]]) ku wesayîtan dajo, an jî bi rêya [[Turbîna bixarê|turbînên bixarê]] ji bo hilberîna elektrîkê were bikaranîn. Hin sotemeniyên fosîlî bi prosesên din tên rafînekirin û vediguherin hilberên wekî [[kerosen]], [[benzîn]] û [[Mazot|mazotê]], an jî dibin madeyên [[petrokîmyayî]] yên wekî ''poliolefin'' ([[plastîk]]), [[Pêkhateya aro|aromatîk]] û [[Rezîna sentetîk|rezînên sentetîk]]. coklrvi6uo8v9qyvyeza28nzys6tqjh 2100979 2100978 2026-10-30T05:17:23Z Kawa63 105128 /* */ 2100979 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Sotemeniya fosîlî, madeyeke karbonî ya şewitbar e an jî materyalek e ku [[Hîdrokarbon|hîdrokarbonan]] dihewîne. Ew made bi awayekî xwezayî di [[qalika Dunyayê]] de, ji bermayiyên [[Organîzm|organîzmiyên]] çaxên berê (heywan, riwek an mîkroplankton) ku di bin erdê de mane, pêk tê; ew proses di nava [[Erdnasî|pêkhateyên jeolojîk]] de diqewime. Depoyên wan têkelên madeyî, wekî [[komir]], [[Neft|petrol]] û [[gaza xwezayî]], dikarin bên derxistin û ji bo bidestxistina enerjiyê bên şewitandin. Ew enerjî dikare rasterast were bikaranîn (mesela ji bo pijandin, germkirin an ronîkirinê), ji bo şuxilandina [[Motora germî|motorên germî]] (wekî [[makîneya bixarê]] an [[Makîneya şewata hundirîn|motora şewata hundirîn]]) ku wesayîtan dajo, an jî bi rêya [[Turbîna bixarê|turbînên bixarê]] ji bo hilberîna elektrîkê were bikaranîn. Hin sotemeniyên fosîlî bi prosesên din tên rafînekirin û vediguherin hilberên wekî [[kerosen]], [[benzîn]] û [[Mazot|mazotê]], an jî dibin madeyên [[petrokîmyayî]] yên wekî ''poliolefin'' ([[plastîk]]), [[Pêkhateya aro|aromatîk]] û [[Rezîna sentetîk|rezînên sentetîk]]. Koka sotemeniyên fosîl, hilweşîna bêoksîjen a organîzmiyên mirî yên di bin erdê de mayî ye. Veguhertina wan materyalên organîk bo sotemeniyên fosîl ên xwedî karbona zêde, bi gelemperî encama proseseke jeolojîk e ku bi milyonan salan dom kiriye. Ji ber ku prosesa pêkhatina wan çaxeke pir dirêj digire, sotemeniyên fosîl wekî çavkaniyên ku nayên nûkirin tên hesibandin. am2s6gb7vmidh3eion7xjdim39169r1 2100980 2100979 2026-10-30T05:17:50Z Kawa63 105128 /* */ 2100980 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Sotemeniya fosîlî, madeyeke karbonî ya şewitbar e an jî materyalek e ku [[Hîdrokarbon|hîdrokarbonan]] dihewîne. Ew made bi awayekî xwezayî di [[qalika Dunyayê]] de, ji bermayiyên [[Organîzm|organîzmiyên]] çaxên berê (heywan, riwek an mîkroplankton) ku di bin erdê de mane, pêk tê; ew proses di nava [[Erdnasî|pêkhateyên jeolojîk]] de diqewime. Depoyên wan têkelên madeyî, wekî [[komir]], [[Neft|petrol]] û [[gaza xwezayî]], dikarin bên derxistin û ji bo bidestxistina enerjiyê bên şewitandin. Ew enerjî dikare rasterast were bikaranîn (mesela ji bo pijandin, germkirin an ronîkirinê), ji bo şuxilandina [[Motora germî|motorên germî]] (wekî [[makîneya bixarê]] an [[Makîneya şewata hundirîn|motora şewata hundirîn]]) ku wesayîtan dajo, an jî bi rêya [[Turbîna bixarê|turbînên bixarê]] ji bo hilberîna elektrîkê were bikaranîn. Hin sotemeniyên fosîlî bi prosesên din tên rafînekirin û vediguherin hilberên wekî [[kerosen]], [[benzîn]] û [[Mazot|mazotê]], an jî dibin madeyên [[petrokîmyayî]] yên wekî ''poliolefin'' ([[plastîk]]), [[Pêkhateya aro|aromatîk]] û [[Rezîna sentetîk|rezînên sentetîk]]. Koka sotemeniyên fosîl, hilweşîna bêoksîjen a organîzmiyên mirî yên di bin erdê de mayî ye. Veguhertina wan materyalên organîk bo sotemeniyên fosîl ên xwedî karbona zêde, bi gelemperî encama proseseke jeolojîk e ku bi milyonan salan dom kiriye. Ji ber ku prosesa pêkhatina wan çaxeke pir dirêj digire, sotemeniyên fosîl wekî çavkaniyên ku nayên venûker kirin, tên hesibandin. 02e45otv7uw1viib69gh9ccsgkyjjgj 2100981 2100980 2026-10-30T05:19:36Z Kawa63 105128 2100981 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Sotemeniya fosîlî, madeyeke karbonî ya şewitbar e an jî materyalek e ku [[Hîdrokarbon|hîdrokarbonan]] dihewîne. Ew made bi awayekî xwezayî di [[qalika Dunyayê]] de, ji bermayiyên [[Organîzm|organîzmiyên]] çaxên berê (heywan, riwek an mîkroplankton) ku di bin erdê de mane, pêk tê; ew proses di nava [[Erdnasî|pêkhateyên jeolojîk]] de diqewime. Depoyên wan têkelên madeyî, wekî [[komir]], [[Neft|petrol]] û [[gaza xwezayî]], dikarin bên derxistin û ji bo bidestxistina enerjiyê bên şewitandin. Ew enerjî dikare rasterast were bikaranîn (mesela ji bo pijandin, germkirin an ronîkirinê), ji bo şuxilandina [[Motora germî|motorên germî]] (wekî [[makîneya bixarê]] an [[Makîneya şewata hundirîn|motora şewata hundirîn]]) ku wesayîtan dajo, an jî bi rêya [[Turbîna bixarê|turbînên bixarê]] ji bo hilberîna elektrîkê were bikaranîn. Hin sotemeniyên fosîlî bi prosesên din tên rafînekirin û vediguherin hilberên wekî [[kerosen]], [[benzîn]] û [[Mazot|mazotê]], an jî dibin madeyên [[petrokîmyayî]] yên wekî ''poliolefin'' ([[plastîk]]), [[Pêkhateya aro|aromatîk]] û [[Rezîna sentetîk|rezînên sentetîk]]. Koka sotemeniyên fosîl, hilweşîna bêoksîjen a organîzmiyên mirî yên di bin erdê de mayî ye. Veguhertina wan materyalên organîk bo sotemeniyên fosîl ên xwedî karbona zêde, bi gelemperî encama proseseke jeolojîk e ku bi milyonan salan dom kiriye. Ji ber ku prosesa pêkhatina wan çaxeke pir dirêj digire, sotemeniyên fosîl wekî çavkaniyên ku nayên venûker kirin, tên hesibandin. Di sala 2023yê de, %77ê xerckirina enerjiya seretayî li Dunyayê û zêdetirî %60ê dabînkirina elektrîkê ji sotemeniyên fosîl pêk dihat. Şewitandina sotemeniyên fosîl a di asta mezin de zirarên cidî yên jîngehê çêdike. Zêdetirî %70ê belavbûna gaza serayê ya ji ber çalakiya însanan di sala 2022ê de [[karbondîoksîd]] (CO2) bû ku ji şewitandina sotemeniyên fosîl derketibû. 3q8gub9he2byq9ve8iswqsnivp8i3tm 2100982 2100981 2026-10-30T05:20:46Z Kawa63 105128 2100982 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Sotemeniya fosîlî, madeyeke karbonî ya şewitbar e an jî materyalek e ku [[Hîdrokarbon|hîdrokarbonan]] dihewîne. Ew made bi awayekî xwezayî di [[qalika Dunyayê]] de, ji bermayiyên [[Organîzm|organîzmiyên]] çaxên berê (heywan, riwek an mîkroplankton) ku di bin erdê de mane, pêk tê; ew proses di nava [[Erdnasî|pêkhateyên jeolojîk]] de diqewime. Depoyên wan têkelên madeyî, wekî [[komir]], [[Neft|petrol]] û [[gaza xwezayî]], dikarin bên derxistin û ji bo bidestxistina enerjiyê bên şewitandin. Ew enerjî dikare rasterast were bikaranîn (mesela ji bo pijandin, germkirin an ronîkirinê), ji bo şuxilandina [[Motora germî|motorên germî]] (wekî [[makîneya bixarê]] an [[Makîneya şewata hundirîn|motora şewata hundirîn]]) ku wesayîtan dajo, an jî bi rêya [[Turbîna bixarê|turbînên bixarê]] ji bo hilberîna elektrîkê were bikaranîn. Hin sotemeniyên fosîlî bi prosesên din tên rafînekirin û vediguherin hilberên wekî [[kerosen]], [[benzîn]] û [[Mazot|mazotê]], an jî dibin madeyên [[petrokîmyayî]] yên wekî ''poliolefin'' ([[plastîk]]), [[Pêkhateya aro|aromatîk]] û [[Rezîna sentetîk|rezînên sentetîk]]. Koka sotemeniyên fosîl, hilweşîna bêoksîjen a organîzmiyên mirî yên di bin erdê de mayî ye. Veguhertina wan materyalên organîk bo sotemeniyên fosîl ên xwedî karbona zêde, bi gelemperî encama proseseke jeolojîk e ku bi milyonan salan dom kiriye. Ji ber ku prosesa pêkhatina wan çaxeke pir dirêj digire, sotemeniyên fosîl wekî çavkaniyên ku nayên venûker kirin, tên hesibandin. Di sala 2023yê de, %77ê xerckirina enerjiya seretayî li Dunyayê û zêdetirî %60ê dabînkirina elektrîkê ji sotemeniyên fosîl pêk dihat. Şewitandina sotemeniyên fosîl a di asta mezin de zirarên cidî yên jîngehê çêdike. Zêdetirî %70ê belavbûna gaza serayê ya ji ber çalakiya însanan di sala 2022ê de [[karbondîoksîd]] (CO2) bû ku ji şewitandina sotemeniyên fosîl derketibû. Prosesên [[çerxa karbonê]] yên xwezayî li ser Erdê, bi piranî ji hêla okyanûsê ve têne kişandin, tenê dikarin beşek piçûk ji wê derxînin, û windabûna nebatan a bejayî ji ber birîna daristanan, xirabûna erdê û çolbûnê vê kêmasiyê hîn bêtir zêde dike. qdfis5ey1wz54keud29c35gsf9pikdv 2100983 2100982 2026-10-30T05:39:10Z Kawa63 105128 2100983 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Sotemeniya fosîlî, madeyeke karbonî ya şewitbar e an jî materyalek e ku [[Hîdrokarbon|hîdrokarbonan]] dihewîne. Ew made bi awayekî xwezayî di [[qalika Dunyayê]] de, ji bermayiyên [[Organîzm|organîzmiyên]] çaxên berê (heywan, riwek an mîkroplankton) ku di bin erdê de mane, pêk tê; ew proses di nava [[Erdnasî|pêkhateyên jeolojîk]] de diqewime. Depoyên wan têkelên madeyî, wekî [[komir]], [[Neft|petrol]] û [[gaza xwezayî]], dikarin bên derxistin û ji bo bidestxistina enerjiyê bên şewitandin. Ew enerjî dikare rasterast were bikaranîn (mesela ji bo pijandin, germkirin an ronîkirinê), ji bo şuxilandina [[Motora germî|motorên germî]] (wekî [[makîneya bixarê]] an [[Makîneya şewata hundirîn|motora şewata hundirîn]]) ku wesayîtan dajo, an jî bi rêya [[Turbîna bixarê|turbînên bixarê]] ji bo hilberîna elektrîkê were bikaranîn. Hin sotemeniyên fosîlî bi prosesên din tên rafînekirin û vediguherin hilberên wekî [[kerosen]], [[benzîn]] û [[Mazot|mazotê]], an jî dibin madeyên [[petrokîmyayî]] yên wekî ''poliolefin'' ([[plastîk]]), [[Pêkhateya aro|aromatîk]] û [[Rezîna sentetîk|rezînên sentetîk]]. Koka sotemeniyên fosîl, hilweşîna bêoksîjen a organîzmiyên mirî yên di bin erdê de mayî ye. Veguhertina wan materyalên organîk bo sotemeniyên fosîl ên xwedî karbona zêde, bi gelemperî encama proseseke jeolojîk e ku bi milyonan salan dom kiriye. Ji ber ku prosesa pêkhatina wan çaxeke pir dirêj digire, sotemeniyên fosîl wekî çavkaniyên ku nayên venûker kirin, tên hesibandin. Di sala 2023yê de, %77ê xerckirina enerjiya seretayî li Dunyayê û zêdetirî %60ê dabînkirina elektrîkê ji sotemeniyên fosîl pêk dihat. Şewitandina sotemeniyên fosîl a di asta mezin de zirarên cidî yên jîngehê çêdike. Zêdetirî %70ê belavbûna gaza serayê ya ji ber çalakiya însanan di sala 2022ê de [[karbondîoksîd]] (CO2) bû ku ji şewitandina sotemeniyên fosîl derketibû. Prosesên [[çerxa karbonê]] yên xwezayî li ser Erdê, bi piranî ji hêla okyanûsê ve têne kişandin, tenê dikarin beşek piçûk ji wê derxînin, û windabûna nebatan a bejayî ji ber birîna daristanan, xirabûna erdê û çolbûnê vê kêmasiyê hîn bêtir zêde dike. Ji ber wê yekê, salane zêdebûnek net a bi milyaran ton CO2 ya atmosferîk heye. Her çend rijandina metanê giring be jî, şewitandina sotemeniyên fosîlî çavkaniya sereke ya belavbûna gaza serayê ye ku dibe sebeba [[Guherîna avhewayê|germbûna Erdê]] û asîdbûna okyanûsan. 59yn37sv1ba4qzv41faplxn78qy1kig 2100984 2100983 2026-10-30T06:06:32Z Kawa63 105128 2100984 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Sotemeniya fosîlî, madeyeke karbonî ya şewitbar e an jî materyalek e ku [[Hîdrokarbon|hîdrokarbonan]] dihewîne. Ew made bi awayekî xwezayî di [[qalika Dunyayê]] de, ji bermayiyên [[Organîzm|organîzmiyên]] çaxên berê (heywan, riwek an mîkroplankton) ku di bin erdê de mane, pêk tê; ew proses di nava [[Erdnasî|pêkhateyên jeolojîk]] de diqewime. Depoyên wan têkelên madeyî, wekî [[komir]], [[Neft|petrol]] û [[gaza xwezayî]], dikarin bên derxistin û ji bo bidestxistina enerjiyê bên şewitandin. Ew enerjî dikare rasterast were bikaranîn (mesela ji bo pijandin, germkirin an ronîkirinê), ji bo şuxilandina [[Motora germî|motorên germî]] (wekî [[makîneya bixarê]] an [[Makîneya şewata hundirîn|motora şewata hundirîn]]) ku wesayîtan dajo, an jî bi rêya [[Turbîna bixarê|turbînên bixarê]] ji bo hilberîna elektrîkê were bikaranîn. Hin sotemeniyên fosîlî bi prosesên din tên rafînekirin û vediguherin hilberên wekî [[kerosen]], [[benzîn]] û [[Mazot|mazotê]], an jî dibin madeyên [[petrokîmyayî]] yên wekî ''poliolefin'' ([[plastîk]]), [[Pêkhateya aro|aromatîk]] û [[Rezîna sentetîk|rezînên sentetîk]]. Koka sotemeniyên fosîl, hilweşîna bêoksîjen a organîzmiyên mirî yên di bin erdê de mayî ye. Veguhertina wan materyalên organîk bo sotemeniyên fosîl ên xwedî karbona zêde, bi gelemperî encama proseseke jeolojîk e ku bi milyonan salan dom kiriye. Ji ber ku prosesa pêkhatina wan çaxeke pir dirêj digire, sotemeniyên fosîl wekî çavkaniyên ku nayên venûker kirin, tên hesibandin. Di sala 2023yê de, %77ê xerckirina enerjiya seretayî li Dunyayê û zêdetirî %60ê dabînkirina elektrîkê ji sotemeniyên fosîl pêk dihat. Şewitandina sotemeniyên fosîl a di asta mezin de zirarên cidî yên jîngehê çêdike. Zêdetirî %70ê belavbûna gaza serayê ya ji ber çalakiya însanan di sala 2022ê de [[karbondîoksîd]] (CO2) bû ku ji şewitandina sotemeniyên fosîl derketibû. Prosesên [[çerxa karbonê]] yên xwezayî li ser Erdê, bi piranî ji hêla okyanûsê ve têne kişandin, tenê dikarin beşek piçûk ji wê derxînin, û windabûna nebatan a bejayî ji ber birîna daristanan, xirabûna erdê û çolbûnê vê kêmasiyê hîn bêtir zêde dike. Ji ber wê yekê, salane zêdebûnek net a bi milyaran ton CO2 ya atmosferîk heye. Her çend rijandina metanê giring be jî, şewitandina sotemeniyên fosîlî çavkaniya sereke ya belavbûna gaza serayê ye ku dibe sebeba [[Guherîna avhewayê|germbûna Erdê]] û asîdbûna okyanûsan. Wekî din, piriya mirinên ji ber qirêjiya hewayê ji ber parçeyên sotemeniyên fosîl û gazên zirardar in, û tê texmînkirin ku ev ji %3ê hilberîna hundirîn ya giştî a dunyayî zêdetir lêçûn dike û ku bidawîkirina sotemeniya fosîlî dê her sal bi milyonan heyatan rizgar bike. 0al2q97joqvx0bja4iru44momdr7ze1 2100985 2100984 2026-10-30T06:11:05Z Kawa63 105128 2100985 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Sotemeniya fosîlî, madeyeke karbonî ya şewitbar e an jî materyalek e ku [[Hîdrokarbon|hîdrokarbonan]] dihewîne. Ew made bi awayekî xwezayî di [[qalika Dunyayê]] de, ji bermayiyên [[Organîzm|organîzmiyên]] çaxên berê (heywan, riwek an mîkroplankton) ku di bin erdê de mane, pêk tê; ew proses di nava [[Erdnasî|pêkhateyên jeolojîk]] de diqewime. Depoyên wan têkelên madeyî, wekî [[komir]], [[Neft|petrol]] û [[gaza xwezayî]], dikarin bên derxistin û ji bo bidestxistina enerjiyê bên şewitandin. Ew enerjî dikare rasterast were bikaranîn (mesela ji bo pijandin, germkirin an ronîkirinê), ji bo şuxilandina [[Motora germî|motorên germî]] (wekî [[makîneya bixarê]] an [[Makîneya şewata hundirîn|motora şewata hundirîn]]) ku wesayîtan dajo, an jî bi rêya [[Turbîna bixarê|turbînên bixarê]] ji bo hilberîna elektrîkê were bikaranîn. Hin sotemeniyên fosîlî bi prosesên din tên rafînekirin û vediguherin hilberên wekî [[kerosen]], [[benzîn]] û [[Mazot|mazotê]], an jî dibin madeyên [[petrokîmyayî]] yên wekî ''poliolefin'' ([[plastîk]]), [[Pêkhateya aro|aromatîk]] û [[Rezîna sentetîk|rezînên sentetîk]]. Koka sotemeniyên fosîl, hilweşîna bêoksîjen a organîzmiyên mirî yên di bin erdê de mayî ye. Veguhertina wan materyalên organîk bo sotemeniyên fosîl ên xwedî karbona zêde, bi gelemperî encama proseseke jeolojîk e ku bi milyonan salan dom kiriye. Ji ber ku prosesa pêkhatina wan çaxeke pir dirêj digire, sotemeniyên fosîl wekî çavkaniyên ku nayên venûker kirin, tên hesibandin. Di sala 2023yê de, %77ê xerckirina enerjiya seretayî li Dunyayê û zêdetirî %60ê dabînkirina elektrîkê ji sotemeniyên fosîl pêk dihat. Şewitandina sotemeniyên fosîl a di asta mezin de zirarên cidî yên jîngehê çêdike. Zêdetirî %70ê belavbûna gaza serayê ya ji ber çalakiya însanan di sala 2022ê de [[karbondîoksîd]] (CO2) bû ku ji şewitandina sotemeniyên fosîl derketibû. Prosesên [[çerxa karbonê]] yên xwezayî li ser Erdê, bi piranî ji hêla okyanûsê ve têne kişandin, tenê dikarin beşek piçûk ji wê derxînin, û windabûna nebatan a bejayî ji ber birîna daristanan, xirabûna erdê û çolbûnê vê kêmasiyê hîn bêtir zêde dike. Ji ber wê yekê, salane zêdebûnek net a bi milyaran ton CO2 ya atmosferîk heye. Her çend rijandina metanê giring be jî, şewitandina sotemeniyên fosîlî çavkaniya sereke ya belavbûna gaza serayê ye ku dibe sebeba [[Guherîna avhewayê|germbûna Erdê]] û asîdbûna okyanûsan. Wekî din, piriya mirinên ji ber qirêjiya hewayê ji ber parçeyên sotemeniyên fosîl û gazên zirardar in, û tê texmînkirin ku ev ji %3ê hilberîna hundirîn ya giştî a dunyayî zêdetir lêçûn dike û ku bidawîkirina sotemeniya fosîlî dê her sal bi milyonan heyatan rizgar bike. Nasî kirina [[Guherîna avhewayê|krîza avhewayê]], qirêjî û tesîrên din ên negatîv yên ji ber sotemeniyên fosîl çêbûne, bûye sebeba veguherînek berfireh a siyasetê û tevgerek aktîvîstan ku balê dikişîne ser bidawîkirina karanîna wan li berjewendiya [[enerjiya venûker]] û domdar. Ji ber ku pîşesaziya sotemeniyên fosîl bi giranî di ekonomiya cîhanî de entegre ye û bi giranî piştgirî lê tê kirin, tê payîn ku ew veguherîn encamên ekonomî yên giring hebin. Gelek beşdar dibêjin ku ew guhertin hewce ye ku veguherînek heqperwer be û siyasetek biafirîne ku barê civakî yê ku ji hêla hebûnên bêserûber ên pîşesaziya sotemeniyên fosîlî ve hatî afirandin çareser bike. Siyaseta navneteweyî, di forma armancên pêşkeftina domdar ên [[Neteweyên Yekbûyî]] de ji bo enerjiya erzan û paqij û çalakiya avhewayê, û herwiha [[Peymana Parîsê|Peymana Avhewayê ya Parîsê]], ji bo hêsankirina vê veguherînê di asta dunyayî de hat çêkirin. Di sala 2021ê de, [[Ajansa Enerjiyê ya Navneteweyî]] gihîşt wê encamê ku heke ekonomiya Dunyayê û civak bixwazin ji tesîrên herî xirab ên guherîna avhewayê dûr bisekinin û bigihîjin armancên navneteweyî ji bo kêmkirina guherîna avhewayê, projeyên nû yên derxistina sotemeniyên fosîl nayên avakirin. 69alub87eypkthk8vjns6a1hwh074k3 2100986 2100985 2026-10-30T06:11:26Z Kawa63 105128 2100986 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Sotemeniya fosîlî, madeyeke karbonî ya şewitbar e an jî materyalek e ku [[Hîdrokarbon|hîdrokarbonan]] dihewîne. Ew made bi awayekî xwezayî di [[qalika Dunyayê]] de, ji bermayiyên [[Organîzm|organîzmiyên]] çaxên berê (heywan, riwek an mîkroplankton) ku di bin erdê de mane, pêk tê; ew proses di nava [[Erdnasî|pêkhateyên jeolojîk]] de diqewime. Depoyên wan têkelên madeyî, wekî [[komir]], [[Neft|petrol]] û [[gaza xwezayî]], dikarin bên derxistin û ji bo bidestxistina enerjiyê bên şewitandin. Ew enerjî dikare rasterast were bikaranîn (mesela ji bo pijandin, germkirin an ronîkirinê), ji bo şuxilandina [[Motora germî|motorên germî]] (wekî [[makîneya bixarê]] an [[Makîneya şewata hundirîn|motora şewata hundirîn]]) ku wesayîtan dajo, an jî bi rêya [[Turbîna bixarê|turbînên bixarê]] ji bo hilberîna elektrîkê were bikaranîn. Hin sotemeniyên fosîlî bi prosesên din tên rafînekirin û vediguherin hilberên wekî [[kerosen]], [[benzîn]] û [[Mazot|mazotê]], an jî dibin madeyên [[petrokîmyayî]] yên wekî ''poliolefin'' ([[plastîk]]), [[Pêkhateya aro|aromatîk]] û [[Rezîna sentetîk|rezînên sentetîk]]. Koka sotemeniyên fosîl, hilweşîna bêoksîjen a organîzmiyên mirî yên di bin erdê de mayî ye. Veguhertina wan materyalên organîk bo sotemeniyên fosîl ên xwedî karbona zêde, bi gelemperî encama proseseke jeolojîk e ku bi milyonan salan dom kiriye. Ji ber ku prosesa pêkhatina wan çaxeke pir dirêj digire, sotemeniyên fosîl wekî çavkaniyên ku nayên venûker kirin, tên hesibandin. Di sala 2023yê de, %77ê xerckirina enerjiya seretayî li Dunyayê û zêdetirî %60ê dabînkirina elektrîkê ji sotemeniyên fosîl pêk dihat. Şewitandina sotemeniyên fosîl a di asta mezin de zirarên cidî yên jîngehê çêdike. Zêdetirî %70ê belavbûna gaza serayê ya ji ber çalakiya însanan di sala 2022ê de [[karbondîoksîd]] (CO2) bû ku ji şewitandina sotemeniyên fosîl derketibû. Prosesên [[çerxa karbonê]] yên xwezayî li ser Erdê, bi piranî ji hêla okyanûsê ve têne kişandin, tenê dikarin beşek piçûk ji wê derxînin, û windabûna nebatan a bejayî ji ber birîna daristanan, xirabûna erdê û çolbûnê vê kêmasiyê hîn bêtir zêde dike. Ji ber wê yekê, salane zêdebûnek net a bi milyaran ton CO2 ya atmosferîk heye. Her çend rijandina metanê giring be jî, şewitandina sotemeniyên fosîlî çavkaniya sereke ya belavbûna gaza serayê ye ku dibe sebeba [[Guherîna avhewayê|germbûna Erdê]] û asîdbûna okyanûsan. Wekî din, piriya mirinên ji ber qirêjiya hewayê ji ber parçeyên sotemeniyên fosîl û gazên zirardar in, û tê texmînkirin ku ev ji %3ê hilberîna hundirîn ya giştî a dunyayî zêdetir lêçûn dike û ku bidawîkirina sotemeniya fosîlî dê her sal bi milyonan heyatan rizgar bike. Nasî kirina [[Guherîna avhewayê|krîza avhewayê]], qirêjî û tesîrên din ên negatîv yên ji ber sotemeniyên fosîl çêbûne, bûye sebeba veguherînek berfireh a siyasetê û tevgerek aktîvîstan ku balê dikişîne ser bidawîkirina karanîna wan li berjewendiya [[enerjiya venûker]] û domdar. Ji ber ku pîşesaziya sotemeniyên fosîl bi giranî di ekonomiya cîhanî de entegre ye û bi giranî piştgirî lê tê kirin, tê payîn ku ew veguherîn encamên ekonomî yên giring hebin. Gelek beşdar dibêjin ku ew guhertin hewce ye ku veguherînek heqperwer be û siyasetek biafirîne ku barê civakî yê ku ji hêla hebûnên bêserûber ên pîşesaziya sotemeniyên fosîlî ve hatî afirandin çareser bike. Siyaseta navneteweyî, di forma armancên pêşkeftina domdar ên [[Neteweyên Yekbûyî]] de ji bo enerjiya erzan û paqij û çalakiya avhewayê, û herwiha [[Peymana Parîsê|Peymana Avhewayê ya Parîsê]], ji bo hêsankirina vê veguherînê di asta dunyayî de hat çêkirin. Di sala 2021ê de, [[Ajansa Enerjiyê ya Navneteweyî]] gihîşt wê encamê ku heke ekonomiya Dunyayê û civak bixwazin ji tesîrên herî xirab ên guherîna avhewayê dûr bisekinin û bigihîjin armancên navneteweyî ji bo kêmkirina guherîna avhewayê, projeyên nû yên derxistina sotemeniyên fosîl nayên avakirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} 44l79uhjflwzpswojt4cwq6mrl8pnfq 2100987 2100986 2026-10-30T06:13:16Z Kawa63 105128 /* */ 2100987 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{multiple image|perrow=1 / 1 / 1|total_width=225|image1=Chuhuo.jpg|image3=Bituminous Coal.JPG|footer=Sê fosîlên sereke (ji jor heta jêr): [[Gaza xwezayî|gaza xwezayî]], [[Neft|rûn]] (petrol), û [[Komir|komir]]|image2=Petroleum_sample.jpg}} Sotemeniya fosîlî, madeyeke karbonî ya şewitbar e an jî materyalek e ku [[Hîdrokarbon|hîdrokarbonan]] dihewîne. Ew made bi awayekî xwezayî di [[qalika Dunyayê]] de, ji bermayiyên [[Organîzm|organîzmiyên]] çaxên berê (heywan, riwek an mîkroplankton) ku di bin erdê de mane, pêk tê; ew proses di nava [[Erdnasî|pêkhateyên jeolojîk]] de diqewime. Depoyên wan têkelên madeyî, wekî [[komir]], [[Neft|petrol]] û [[gaza xwezayî]], dikarin bên derxistin û ji bo bidestxistina enerjiyê bên şewitandin. Ew enerjî dikare rasterast were bikaranîn (mesela ji bo pijandin, germkirin an ronîkirinê), ji bo şuxilandina [[Motora germî|motorên germî]] (wekî [[makîneya bixarê]] an [[Makîneya şewata hundirîn|motora şewata hundirîn]]) ku wesayîtan dajo, an jî bi rêya [[Turbîna bixarê|turbînên bixarê]] ji bo hilberîna elektrîkê were bikaranîn. Hin sotemeniyên fosîlî bi prosesên din tên rafînekirin û vediguherin hilberên wekî [[kerosen]], [[benzîn]] û [[Mazot|mazotê]], an jî dibin madeyên [[petrokîmyayî]] yên wekî ''poliolefin'' ([[plastîk]]), [[Pêkhateya aro|aromatîk]] û [[Rezîna sentetîk|rezînên sentetîk]]. Koka sotemeniyên fosîl, hilweşîna bêoksîjen a organîzmiyên mirî yên di bin erdê de mayî ye. Veguhertina wan materyalên organîk bo sotemeniyên fosîl ên xwedî karbona zêde, bi gelemperî encama proseseke jeolojîk e ku bi milyonan salan dom kiriye. Ji ber ku prosesa pêkhatina wan çaxeke pir dirêj digire, sotemeniyên fosîl wekî çavkaniyên ku nayên venûker kirin, tên hesibandin. Di sala 2023yê de, %77ê xerckirina enerjiya seretayî li Dunyayê û zêdetirî %60ê dabînkirina elektrîkê ji sotemeniyên fosîl pêk dihat. Şewitandina sotemeniyên fosîl a di asta mezin de zirarên cidî yên jîngehê çêdike. Zêdetirî %70ê belavbûna gaza serayê ya ji ber çalakiya însanan di sala 2022ê de [[karbondîoksîd]] (CO2) bû ku ji şewitandina sotemeniyên fosîl derketibû. Prosesên [[çerxa karbonê]] yên xwezayî li ser Erdê, bi piranî ji hêla okyanûsê ve têne kişandin, tenê dikarin beşek piçûk ji wê derxînin, û windabûna nebatan a bejayî ji ber birîna daristanan, xirabûna erdê û çolbûnê vê kêmasiyê hîn bêtir zêde dike. Ji ber wê yekê, salane zêdebûnek net a bi milyaran ton CO2 ya atmosferîk heye. Her çend rijandina metanê giring be jî, şewitandina sotemeniyên fosîlî çavkaniya sereke ya belavbûna gaza serayê ye ku dibe sebeba [[Guherîna avhewayê|germbûna Erdê]] û asîdbûna okyanûsan. Wekî din, piriya mirinên ji ber qirêjiya hewayê ji ber parçeyên sotemeniyên fosîl û gazên zirardar in, û tê texmînkirin ku ev ji %3ê hilberîna hundirîn ya giştî a dunyayî zêdetir lêçûn dike û ku bidawîkirina sotemeniya fosîlî dê her sal bi milyonan heyatan rizgar bike. Nasî kirina [[Guherîna avhewayê|krîza avhewayê]], qirêjî û tesîrên din ên negatîv yên ji ber sotemeniyên fosîl çêbûne, bûye sebeba veguherînek berfireh a siyasetê û tevgerek aktîvîstan ku balê dikişîne ser bidawîkirina karanîna wan li berjewendiya [[enerjiya venûker]] û domdar. Ji ber ku pîşesaziya sotemeniyên fosîl bi giranî di ekonomiya cîhanî de entegre ye û bi giranî piştgirî lê tê kirin, tê payîn ku ew veguherîn encamên ekonomî yên giring hebin. Gelek beşdar dibêjin ku ew guhertin hewce ye ku veguherînek heqperwer be û siyasetek biafirîne ku barê civakî yê ku ji hêla hebûnên bêserûber ên pîşesaziya sotemeniyên fosîlî ve hatî afirandin çareser bike. Siyaseta navneteweyî, di forma armancên pêşkeftina domdar ên [[Neteweyên Yekbûyî]] de ji bo enerjiya erzan û paqij û çalakiya avhewayê, û herwiha [[Peymana Parîsê|Peymana Avhewayê ya Parîsê]], ji bo hêsankirina vê veguherînê di asta dunyayî de hat çêkirin. Di sala 2021ê de, [[Ajansa Enerjiyê ya Navneteweyî]] gihîşt wê encamê ku heke ekonomiya Dunyayê û civak bixwazin ji tesîrên herî xirab ên guherîna avhewayê dûr bisekinin û bigihîjin armancên navneteweyî ji bo kêmkirina guherîna avhewayê, projeyên nû yên derxistina sotemeniyên fosîl nayên avakirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} t0lwkagdeh4hxthyalppyfjry79fv0c 2100988 2100987 2026-10-30T06:13:47Z Kawa63 105128 /* */ 2100988 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{multiple image|perrow=1 / 1 / 1|total_width=225|image1=Chuhuo.jpg|image3=Bituminous Coal.JPG|footer=Sê fosîlên sereke (ji jor heta jêr): [[Gaza xwezayî|gaza xwezayî]], [[Neft|rûn]] (petrol), û [[Komir|komir]]|image2=Petroleum_sample.jpg}} '''Sotemeniya fosîlî''', madeyeke karbonî ya şewitbar e an jî materyalek e ku [[Hîdrokarbon|hîdrokarbonan]] dihewîne. Ew made bi awayekî xwezayî di [[qalika Dunyayê]] de, ji bermayiyên [[Organîzm|organîzmiyên]] çaxên berê (heywan, riwek an mîkroplankton) ku di bin erdê de mane, pêk tê; ew proses di nava [[Erdnasî|pêkhateyên jeolojîk]] de diqewime. Depoyên wan têkelên madeyî, wekî [[komir]], [[Neft|petrol]] û [[gaza xwezayî]], dikarin bên derxistin û ji bo bidestxistina enerjiyê bên şewitandin. Ew enerjî dikare rasterast were bikaranîn (mesela ji bo pijandin, germkirin an ronîkirinê), ji bo şuxilandina [[Motora germî|motorên germî]] (wekî [[makîneya bixarê]] an [[Makîneya şewata hundirîn|motora şewata hundirîn]]) ku wesayîtan dajo, an jî bi rêya [[Turbîna bixarê|turbînên bixarê]] ji bo hilberîna elektrîkê were bikaranîn. Hin sotemeniyên fosîlî bi prosesên din tên rafînekirin û vediguherin hilberên wekî [[kerosen]], [[benzîn]] û [[Mazot|mazotê]], an jî dibin madeyên [[petrokîmyayî]] yên wekî ''poliolefin'' ([[plastîk]]), [[Pêkhateya aro|aromatîk]] û [[Rezîna sentetîk|rezînên sentetîk]]. Koka sotemeniyên fosîl, hilweşîna bêoksîjen a organîzmiyên mirî yên di bin erdê de mayî ye. Veguhertina wan materyalên organîk bo sotemeniyên fosîl ên xwedî karbona zêde, bi gelemperî encama proseseke jeolojîk e ku bi milyonan salan dom kiriye. Ji ber ku prosesa pêkhatina wan çaxeke pir dirêj digire, sotemeniyên fosîl wekî çavkaniyên ku nayên venûker kirin, tên hesibandin. Di sala 2023yê de, %77ê xerckirina enerjiya seretayî li Dunyayê û zêdetirî %60ê dabînkirina elektrîkê ji sotemeniyên fosîl pêk dihat. Şewitandina sotemeniyên fosîl a di asta mezin de zirarên cidî yên jîngehê çêdike. Zêdetirî %70ê belavbûna gaza serayê ya ji ber çalakiya însanan di sala 2022ê de [[karbondîoksîd]] (CO2) bû ku ji şewitandina sotemeniyên fosîl derketibû. Prosesên [[çerxa karbonê]] yên xwezayî li ser Erdê, bi piranî ji hêla okyanûsê ve têne kişandin, tenê dikarin beşek piçûk ji wê derxînin, û windabûna nebatan a bejayî ji ber birîna daristanan, xirabûna erdê û çolbûnê vê kêmasiyê hîn bêtir zêde dike. Ji ber wê yekê, salane zêdebûnek net a bi milyaran ton CO2 ya atmosferîk heye. Her çend rijandina metanê giring be jî, şewitandina sotemeniyên fosîlî çavkaniya sereke ya belavbûna gaza serayê ye ku dibe sebeba [[Guherîna avhewayê|germbûna Erdê]] û asîdbûna okyanûsan. Wekî din, piriya mirinên ji ber qirêjiya hewayê ji ber parçeyên sotemeniyên fosîl û gazên zirardar in, û tê texmînkirin ku ev ji %3ê hilberîna hundirîn ya giştî a dunyayî zêdetir lêçûn dike û ku bidawîkirina sotemeniya fosîlî dê her sal bi milyonan heyatan rizgar bike. Nasî kirina [[Guherîna avhewayê|krîza avhewayê]], qirêjî û tesîrên din ên negatîv yên ji ber sotemeniyên fosîl çêbûne, bûye sebeba veguherînek berfireh a siyasetê û tevgerek aktîvîstan ku balê dikişîne ser bidawîkirina karanîna wan li berjewendiya [[enerjiya venûker]] û domdar. Ji ber ku pîşesaziya sotemeniyên fosîl bi giranî di ekonomiya cîhanî de entegre ye û bi giranî piştgirî lê tê kirin, tê payîn ku ew veguherîn encamên ekonomî yên giring hebin. Gelek beşdar dibêjin ku ew guhertin hewce ye ku veguherînek heqperwer be û siyasetek biafirîne ku barê civakî yê ku ji hêla hebûnên bêserûber ên pîşesaziya sotemeniyên fosîlî ve hatî afirandin çareser bike. Siyaseta navneteweyî, di forma armancên pêşkeftina domdar ên [[Neteweyên Yekbûyî]] de ji bo enerjiya erzan û paqij û çalakiya avhewayê, û herwiha [[Peymana Parîsê|Peymana Avhewayê ya Parîsê]], ji bo hêsankirina vê veguherînê di asta dunyayî de hat çêkirin. Di sala 2021ê de, [[Ajansa Enerjiyê ya Navneteweyî]] gihîşt wê encamê ku heke ekonomiya Dunyayê û civak bixwazin ji tesîrên herî xirab ên guherîna avhewayê dûr bisekinin û bigihîjin armancên navneteweyî ji bo kêmkirina guherîna avhewayê, projeyên nû yên derxistina sotemeniyên fosîl nayên avakirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} 3bkpqeru2cbq2a5qg20mbxyu2zpq8mf 2100990 2100988 2026-10-30T06:34:44Z Kawa63 105128 2100990 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{multiple image|perrow=1 / 1 / 1|total_width=225|image1=Chuhuo.jpg|image3=Bituminous Coal.JPG|footer=Sê fosîlên sereke (ji jor heta jêr): [[Gaza xwezayî|gaza xwezayî]], [[Neft|rûn]] (petrol), û [[Komir|komir]]|image2=Petroleum_sample.jpg}} '''Sotemeniya fosîlî''', madeyeke karbonî ya şewitbar e an jî materyalek e ku [[Hîdrokarbon|hîdrokarbonan]] dihewîne. Ew made bi awayekî xwezayî di [[qalika Dunyayê]] de, ji bermayiyên [[Organîzm|organîzmiyên]] çaxên berê (heywan, riwek an mîkroplankton) ku di bin erdê de mane, pêk tê; ew proses di nava [[Erdnasî|pêkhateyên jeolojîk]] de diqewime. Depoyên wan têkelên madeyî, wekî [[komir]], [[Neft|petrol]] û [[gaza xwezayî]], dikarin bên derxistin û ji bo bidestxistina enerjiyê bên şewitandin. Ew enerjî dikare rasterast were bikaranîn (mesela ji bo pijandin, germkirin an ronîkirinê), ji bo şuxilandina [[Motora germî|motorên germî]] (wekî [[makîneya bixarê]] an [[Makîneya şewata hundirîn|motora şewata hundirîn]]) ku wesayîtan dajo, an jî bi rêya [[Turbîna bixarê|turbînên bixarê]] ji bo hilberîna elektrîkê were bikaranîn.<ref>{{cite web |url=https://www.gsi.ie/en-ie/education/earth-resources/Pages/Fossil-fuels.aspx |title=Fossil fuels |access-date=29 October 2021 |publisher=Geological Survey Ireland |archive-url=https://web.archive.org/web/20211030000429/https://www.gsi.ie/en-ie/education/earth-resources/Pages/Fossil-fuels.aspx |archive-date=30 October 2021}}</ref> Hin sotemeniyên fosîlî bi prosesên din tên rafînekirin û vediguherin hilberên wekî [[kerosen]], [[benzîn]] û [[Mazot|mazotê]], an jî dibin madeyên [[petrokîmyayî]] yên wekî ''poliolefin'' ([[plastîk]]), [[Pêkhateya aro|aromatîk]] û [[Rezîna sentetîk|rezînên sentetîk]]. Koka sotemeniyên fosîl, hilweşîna bêoksîjen a organîzmiyên mirî yên di bin erdê de mayî ye. Veguhertina wan materyalên organîk bo sotemeniyên fosîl ên xwedî karbona zêde, bi gelemperî encama proseseke jeolojîk e ku bi milyonan salan dom kiriye. Ji ber ku prosesa pêkhatina wan çaxeke pir dirêj digire, sotemeniyên fosîl wekî çavkaniyên ku nayên venûker kirin, tên hesibandin. Di sala 2023yê de, %77ê xerckirina enerjiya seretayî li Dunyayê<ref>{{Cite journal |last1=Ritchie |first1=Hannah |author1-link=Hannah Ritchie |last2=Rosaldo |first2=Pablo |date=2024 |title=Energy Mix |url=https://ourworldindata.org/energy-mix |journal=Our World in Data |access-date=1 May 2025}}</ref> û zêdetirî %60ê dabînkirina elektrîkê ji sotemeniyên fosîl pêk dihat.<ref>{{Cite journal |last1=Ritchie |first1=Hannah |author1-link=Hannah Ritchie |last2=Rosaldo |first2=Pablo |date=2024 |title=Electricity mix |url=https://ourworldindata.org/electricity-mix |journal=Our World in Data |access-date=1 May 2025}}</ref> Şewitandina sotemeniyên fosîl a di asta mezin de zirarên cidî yên jîngehê çêdike. Zêdetirî %70ê belavbûna gaza serayê ya ji ber çalakiya însanan di sala 2022ê de [[karbondîoksîd]] (CO2) bû ku ji şewitandina sotemeniyên fosîl derketibû.<ref>{{Cite web |url=https://edgar.jrc.ec.europa.eu/report_2023#:~:text=Even%20in%202022,%20global%20GHG,F-gases%20(2.6%25). |title=EDGAR - The Emissions Database for Global Atmospheric Research |website=edgar.jrc.ec.europa.eu |access-date=2024-01-05 |language=en}}</ref> Prosesên [[çerxa karbonê]] yên xwezayî li ser Erdê, bi piranî ji hêla okyanûsê ve têne kişandin, tenê dikarin beşek piçûk ji wê derxînin, û windabûna nebatan a bejayî ji ber birîna daristanan, xirabûna erdê û çolbûnê vê kêmasiyê hîn bêtir zêde dike. Ji ber wê yekê, salane zêdebûnek net a bi milyaran ton CO2 ya atmosferîk heye. Her çend rijandina metanê giring be jî,<ref>{{cite journal |year=2022 |title=Chapter 2: Emissions trends and drivers |url=https://report.ipcc.ch/ar6wg3/pdf/IPCC_AR6_WGIII_FinalDraft_Chapter02.pdf |url-status=live |journal=Ipcc_Ar6_Wgiii |archive-url=https://web.archive.org/web/20220404150655/https://report.ipcc.ch/ar6wg3/pdf/IPCC_AR6_WGIII_FinalDraft_Chapter02.pdf |archive-date=2022-04-04}}</ref> şewitandina sotemeniyên fosîlî çavkaniya sereke ya belavbûna gaza serayê ye ku dibe sebeba [[Guherîna avhewayê|germbûna Erdê]] û asîdbûna okyanûsan. Wekî din, piriya mirinên ji ber qirêjiya hewayê ji ber parçeyên sotemeniyên fosîl û gazên zirardar in, û tê texmînkirin ku ev ji %3ê hilberîna hundirîn ya giştî a dunyayî zêdetir lêçûn dike û ku bidawîkirina sotemeniya fosîlî dê her sal bi milyonan heyatan rizgar bike.<ref>{{Cite news |last=Zhang |first=Sharon |title=Air Pollution Is Killing More People Than Smoking—and Fossil Fuels Are Largely to Blame |url=https://psmag.com/environment/air-pollution-is-killing-more-people-than-smoking-and-fossil-fuels-are-largely-to-blame |access-date=5 February 2020 |website=Pacific Standard |language=en}}</ref> Nasî kirina [[Guherîna avhewayê|krîza avhewayê]], qirêjî û tesîrên din ên negatîv yên ji ber sotemeniyên fosîl çêbûne, bûye sebeba veguherînek berfireh a siyasetê û tevgerek aktîvîstan ku balê dikişîne ser bidawîkirina karanîna wan li berjewendiya [[enerjiya venûker]] û domdar.<ref>{{Cite news |last=Dickie |first=Gloria |author-link=Gloria Dickie |date=2022-04-04 |title=Factbox: Key takeaways from the IPCC report on climate change mitigation |url=https://www.reuters.com/business/environment/key-takeaways-ipcc-report-climate-change-mitigation-2022-04-04/ |access-date=2022-04-05 |work=Reuters |language=en}}</ref> Ji ber ku pîşesaziya sotemeniyên fosîl bi giranî di ekonomiya cîhanî de entegre ye<ref>{{Cite web |url=https://www.energyintel.com/0000017f-db65-d6e9-a1ff-dfe5df610000 |title=Price Spike Fortifies Fossil Fuel Subsidies |website=Energy Intelligence |date=2022-04-14 |access-date=2022-04-23 |language=en}}</ref> û bi giranî piştgirî lê tê kirin, tê payîn ku ew veguherîn encamên ekonomî yên giring hebin.<ref>{{Cite web |url=https://www.brookings.edu/essay/why-are-fossil-fuels-so-hard-to-quit/ |title=Why are fossil fuels so hard to quit? |website=Brookings |date=2020-06-08 |access-date=2022-04-05 |language=en-US}}</ref> Gelek beşdar dibêjin ku ew guhertin hewce ye ku veguherînek heqperwer be û siyasetek biafirîne ku barê civakî yê ku ji hêla hebûnên bêserûber ên pîşesaziya sotemeniyên fosîlî ve hatî afirandin çareser bike.<ref>{{Cite news |last=Monga |first=Jean Eaglesham and Vipal |date=2021-11-20 |title=Trillions in Assets May Be Left Stranded as Companies Address Climate Change |url=https://www.wsj.com/articles/trillions-in-assets-may-be-left-stranded-as-companies-address-climate-change-11637416980 |access-date=2022-04-05 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US |issn=0099-9660}}</ref> Siyaseta navneteweyî, di forma armancên pêşkeftina domdar ên [[Neteweyên Yekbûyî]] de ji bo enerjiya erzan û paqij û çalakiya avhewayê, û herwiha [[Peymana Parîsê|Peymana Avhewayê ya Parîsê]], ji bo hêsankirina vê veguherînê di asta dunyayî de hat çêkirin. Di sala 2021ê de, [[Ajansa Enerjiyê ya Navneteweyî]] gihîşt wê encamê ku heke ekonomiya Dunyayê û civak bixwazin ji tesîrên herî xirab ên guherîna avhewayê dûr bisekinin û bigihîjin armancên navneteweyî ji bo kêmkirina guherîna avhewayê, projeyên nû yên derxistina sotemeniyên fosîl nayên avakirin.<ref>{{Cite web |url=http://www.theguardian.com/environment/2021/may/18/no-new-investment-in-fossil-fuels-demands-top-energy-economist |title=No new oil, gas or coal development if world is to reach net zero by 2050, says world energy body |website=the Guardian |date=2021-05-18 |access-date=2021-10-15 |language=en}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} 2r1nje76kjsgq7k7um3wjrl4ger64qy 2100991 2100990 2026-10-30T06:34:57Z Kawa63 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Sotemeniya fosîl]] 2100991 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{multiple image|perrow=1 / 1 / 1|total_width=225|image1=Chuhuo.jpg|image3=Bituminous Coal.JPG|footer=Sê fosîlên sereke (ji jor heta jêr): [[Gaza xwezayî|gaza xwezayî]], [[Neft|rûn]] (petrol), û [[Komir|komir]]|image2=Petroleum_sample.jpg}} '''Sotemeniya fosîlî''', madeyeke karbonî ya şewitbar e an jî materyalek e ku [[Hîdrokarbon|hîdrokarbonan]] dihewîne. Ew made bi awayekî xwezayî di [[qalika Dunyayê]] de, ji bermayiyên [[Organîzm|organîzmiyên]] çaxên berê (heywan, riwek an mîkroplankton) ku di bin erdê de mane, pêk tê; ew proses di nava [[Erdnasî|pêkhateyên jeolojîk]] de diqewime. Depoyên wan têkelên madeyî, wekî [[komir]], [[Neft|petrol]] û [[gaza xwezayî]], dikarin bên derxistin û ji bo bidestxistina enerjiyê bên şewitandin. Ew enerjî dikare rasterast were bikaranîn (mesela ji bo pijandin, germkirin an ronîkirinê), ji bo şuxilandina [[Motora germî|motorên germî]] (wekî [[makîneya bixarê]] an [[Makîneya şewata hundirîn|motora şewata hundirîn]]) ku wesayîtan dajo, an jî bi rêya [[Turbîna bixarê|turbînên bixarê]] ji bo hilberîna elektrîkê were bikaranîn.<ref>{{cite web |url=https://www.gsi.ie/en-ie/education/earth-resources/Pages/Fossil-fuels.aspx |title=Fossil fuels |access-date=29 October 2021 |publisher=Geological Survey Ireland |archive-url=https://web.archive.org/web/20211030000429/https://www.gsi.ie/en-ie/education/earth-resources/Pages/Fossil-fuels.aspx |archive-date=30 October 2021}}</ref> Hin sotemeniyên fosîlî bi prosesên din tên rafînekirin û vediguherin hilberên wekî [[kerosen]], [[benzîn]] û [[Mazot|mazotê]], an jî dibin madeyên [[petrokîmyayî]] yên wekî ''poliolefin'' ([[plastîk]]), [[Pêkhateya aro|aromatîk]] û [[Rezîna sentetîk|rezînên sentetîk]]. Koka sotemeniyên fosîl, hilweşîna bêoksîjen a organîzmiyên mirî yên di bin erdê de mayî ye. Veguhertina wan materyalên organîk bo sotemeniyên fosîl ên xwedî karbona zêde, bi gelemperî encama proseseke jeolojîk e ku bi milyonan salan dom kiriye. Ji ber ku prosesa pêkhatina wan çaxeke pir dirêj digire, sotemeniyên fosîl wekî çavkaniyên ku nayên venûker kirin, tên hesibandin. Di sala 2023yê de, %77ê xerckirina enerjiya seretayî li Dunyayê<ref>{{Cite journal |last1=Ritchie |first1=Hannah |author1-link=Hannah Ritchie |last2=Rosaldo |first2=Pablo |date=2024 |title=Energy Mix |url=https://ourworldindata.org/energy-mix |journal=Our World in Data |access-date=1 May 2025}}</ref> û zêdetirî %60ê dabînkirina elektrîkê ji sotemeniyên fosîl pêk dihat.<ref>{{Cite journal |last1=Ritchie |first1=Hannah |author1-link=Hannah Ritchie |last2=Rosaldo |first2=Pablo |date=2024 |title=Electricity mix |url=https://ourworldindata.org/electricity-mix |journal=Our World in Data |access-date=1 May 2025}}</ref> Şewitandina sotemeniyên fosîl a di asta mezin de zirarên cidî yên jîngehê çêdike. Zêdetirî %70ê belavbûna gaza serayê ya ji ber çalakiya însanan di sala 2022ê de [[karbondîoksîd]] (CO2) bû ku ji şewitandina sotemeniyên fosîl derketibû.<ref>{{Cite web |url=https://edgar.jrc.ec.europa.eu/report_2023#:~:text=Even%20in%202022,%20global%20GHG,F-gases%20(2.6%25). |title=EDGAR - The Emissions Database for Global Atmospheric Research |website=edgar.jrc.ec.europa.eu |access-date=2024-01-05 |language=en}}</ref> Prosesên [[çerxa karbonê]] yên xwezayî li ser Erdê, bi piranî ji hêla okyanûsê ve têne kişandin, tenê dikarin beşek piçûk ji wê derxînin, û windabûna nebatan a bejayî ji ber birîna daristanan, xirabûna erdê û çolbûnê vê kêmasiyê hîn bêtir zêde dike. Ji ber wê yekê, salane zêdebûnek net a bi milyaran ton CO2 ya atmosferîk heye. Her çend rijandina metanê giring be jî,<ref>{{cite journal |year=2022 |title=Chapter 2: Emissions trends and drivers |url=https://report.ipcc.ch/ar6wg3/pdf/IPCC_AR6_WGIII_FinalDraft_Chapter02.pdf |url-status=live |journal=Ipcc_Ar6_Wgiii |archive-url=https://web.archive.org/web/20220404150655/https://report.ipcc.ch/ar6wg3/pdf/IPCC_AR6_WGIII_FinalDraft_Chapter02.pdf |archive-date=2022-04-04}}</ref> şewitandina sotemeniyên fosîlî çavkaniya sereke ya belavbûna gaza serayê ye ku dibe sebeba [[Guherîna avhewayê|germbûna Erdê]] û asîdbûna okyanûsan. Wekî din, piriya mirinên ji ber qirêjiya hewayê ji ber parçeyên sotemeniyên fosîl û gazên zirardar in, û tê texmînkirin ku ev ji %3ê hilberîna hundirîn ya giştî a dunyayî zêdetir lêçûn dike û ku bidawîkirina sotemeniya fosîlî dê her sal bi milyonan heyatan rizgar bike.<ref>{{Cite news |last=Zhang |first=Sharon |title=Air Pollution Is Killing More People Than Smoking—and Fossil Fuels Are Largely to Blame |url=https://psmag.com/environment/air-pollution-is-killing-more-people-than-smoking-and-fossil-fuels-are-largely-to-blame |access-date=5 February 2020 |website=Pacific Standard |language=en}}</ref> Nasî kirina [[Guherîna avhewayê|krîza avhewayê]], qirêjî û tesîrên din ên negatîv yên ji ber sotemeniyên fosîl çêbûne, bûye sebeba veguherînek berfireh a siyasetê û tevgerek aktîvîstan ku balê dikişîne ser bidawîkirina karanîna wan li berjewendiya [[enerjiya venûker]] û domdar.<ref>{{Cite news |last=Dickie |first=Gloria |author-link=Gloria Dickie |date=2022-04-04 |title=Factbox: Key takeaways from the IPCC report on climate change mitigation |url=https://www.reuters.com/business/environment/key-takeaways-ipcc-report-climate-change-mitigation-2022-04-04/ |access-date=2022-04-05 |work=Reuters |language=en}}</ref> Ji ber ku pîşesaziya sotemeniyên fosîl bi giranî di ekonomiya cîhanî de entegre ye<ref>{{Cite web |url=https://www.energyintel.com/0000017f-db65-d6e9-a1ff-dfe5df610000 |title=Price Spike Fortifies Fossil Fuel Subsidies |website=Energy Intelligence |date=2022-04-14 |access-date=2022-04-23 |language=en}}</ref> û bi giranî piştgirî lê tê kirin, tê payîn ku ew veguherîn encamên ekonomî yên giring hebin.<ref>{{Cite web |url=https://www.brookings.edu/essay/why-are-fossil-fuels-so-hard-to-quit/ |title=Why are fossil fuels so hard to quit? |website=Brookings |date=2020-06-08 |access-date=2022-04-05 |language=en-US}}</ref> Gelek beşdar dibêjin ku ew guhertin hewce ye ku veguherînek heqperwer be û siyasetek biafirîne ku barê civakî yê ku ji hêla hebûnên bêserûber ên pîşesaziya sotemeniyên fosîlî ve hatî afirandin çareser bike.<ref>{{Cite news |last=Monga |first=Jean Eaglesham and Vipal |date=2021-11-20 |title=Trillions in Assets May Be Left Stranded as Companies Address Climate Change |url=https://www.wsj.com/articles/trillions-in-assets-may-be-left-stranded-as-companies-address-climate-change-11637416980 |access-date=2022-04-05 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US |issn=0099-9660}}</ref> Siyaseta navneteweyî, di forma armancên pêşkeftina domdar ên [[Neteweyên Yekbûyî]] de ji bo enerjiya erzan û paqij û çalakiya avhewayê, û herwiha [[Peymana Parîsê|Peymana Avhewayê ya Parîsê]], ji bo hêsankirina vê veguherînê di asta dunyayî de hat çêkirin. Di sala 2021ê de, [[Ajansa Enerjiyê ya Navneteweyî]] gihîşt wê encamê ku heke ekonomiya Dunyayê û civak bixwazin ji tesîrên herî xirab ên guherîna avhewayê dûr bisekinin û bigihîjin armancên navneteweyî ji bo kêmkirina guherîna avhewayê, projeyên nû yên derxistina sotemeniyên fosîl nayên avakirin.<ref>{{Cite web |url=http://www.theguardian.com/environment/2021/may/18/no-new-investment-in-fossil-fuels-demands-top-energy-economist |title=No new oil, gas or coal development if world is to reach net zero by 2050, says world energy body |website=the Guardian |date=2021-05-18 |access-date=2021-10-15 |language=en}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Sotemeniya fosîl]] 3bskmsoxfmmqdiwd7cle24t0e81oa49 2100992 2100991 2026-10-30T06:35:08Z Kawa63 105128 /* */ 2100992 wikitext text/x-wiki {{multiple image|perrow=1 / 1 / 1|total_width=225|image1=Chuhuo.jpg|image3=Bituminous Coal.JPG|footer=Sê fosîlên sereke (ji jor heta jêr): [[Gaza xwezayî|gaza xwezayî]], [[Neft|rûn]] (petrol), û [[Komir|komir]]|image2=Petroleum_sample.jpg}} '''Sotemeniya fosîlî''', madeyeke karbonî ya şewitbar e an jî materyalek e ku [[Hîdrokarbon|hîdrokarbonan]] dihewîne. Ew made bi awayekî xwezayî di [[qalika Dunyayê]] de, ji bermayiyên [[Organîzm|organîzmiyên]] çaxên berê (heywan, riwek an mîkroplankton) ku di bin erdê de mane, pêk tê; ew proses di nava [[Erdnasî|pêkhateyên jeolojîk]] de diqewime. Depoyên wan têkelên madeyî, wekî [[komir]], [[Neft|petrol]] û [[gaza xwezayî]], dikarin bên derxistin û ji bo bidestxistina enerjiyê bên şewitandin. Ew enerjî dikare rasterast were bikaranîn (mesela ji bo pijandin, germkirin an ronîkirinê), ji bo şuxilandina [[Motora germî|motorên germî]] (wekî [[makîneya bixarê]] an [[Makîneya şewata hundirîn|motora şewata hundirîn]]) ku wesayîtan dajo, an jî bi rêya [[Turbîna bixarê|turbînên bixarê]] ji bo hilberîna elektrîkê were bikaranîn.<ref>{{cite web |url=https://www.gsi.ie/en-ie/education/earth-resources/Pages/Fossil-fuels.aspx |title=Fossil fuels |access-date=29 October 2021 |publisher=Geological Survey Ireland |archive-url=https://web.archive.org/web/20211030000429/https://www.gsi.ie/en-ie/education/earth-resources/Pages/Fossil-fuels.aspx |archive-date=30 October 2021}}</ref> Hin sotemeniyên fosîlî bi prosesên din tên rafînekirin û vediguherin hilberên wekî [[kerosen]], [[benzîn]] û [[Mazot|mazotê]], an jî dibin madeyên [[petrokîmyayî]] yên wekî ''poliolefin'' ([[plastîk]]), [[Pêkhateya aro|aromatîk]] û [[Rezîna sentetîk|rezînên sentetîk]]. Koka sotemeniyên fosîl, hilweşîna bêoksîjen a organîzmiyên mirî yên di bin erdê de mayî ye. Veguhertina wan materyalên organîk bo sotemeniyên fosîl ên xwedî karbona zêde, bi gelemperî encama proseseke jeolojîk e ku bi milyonan salan dom kiriye. Ji ber ku prosesa pêkhatina wan çaxeke pir dirêj digire, sotemeniyên fosîl wekî çavkaniyên ku nayên venûker kirin, tên hesibandin. Di sala 2023yê de, %77ê xerckirina enerjiya seretayî li Dunyayê<ref>{{Cite journal |last1=Ritchie |first1=Hannah |author1-link=Hannah Ritchie |last2=Rosaldo |first2=Pablo |date=2024 |title=Energy Mix |url=https://ourworldindata.org/energy-mix |journal=Our World in Data |access-date=1 May 2025}}</ref> û zêdetirî %60ê dabînkirina elektrîkê ji sotemeniyên fosîl pêk dihat.<ref>{{Cite journal |last1=Ritchie |first1=Hannah |author1-link=Hannah Ritchie |last2=Rosaldo |first2=Pablo |date=2024 |title=Electricity mix |url=https://ourworldindata.org/electricity-mix |journal=Our World in Data |access-date=1 May 2025}}</ref> Şewitandina sotemeniyên fosîl a di asta mezin de zirarên cidî yên jîngehê çêdike. Zêdetirî %70ê belavbûna gaza serayê ya ji ber çalakiya însanan di sala 2022ê de [[karbondîoksîd]] (CO2) bû ku ji şewitandina sotemeniyên fosîl derketibû.<ref>{{Cite web |url=https://edgar.jrc.ec.europa.eu/report_2023#:~:text=Even%20in%202022,%20global%20GHG,F-gases%20(2.6%25). |title=EDGAR - The Emissions Database for Global Atmospheric Research |website=edgar.jrc.ec.europa.eu |access-date=2024-01-05 |language=en}}</ref> Prosesên [[çerxa karbonê]] yên xwezayî li ser Erdê, bi piranî ji hêla okyanûsê ve têne kişandin, tenê dikarin beşek piçûk ji wê derxînin, û windabûna nebatan a bejayî ji ber birîna daristanan, xirabûna erdê û çolbûnê vê kêmasiyê hîn bêtir zêde dike. Ji ber wê yekê, salane zêdebûnek net a bi milyaran ton CO2 ya atmosferîk heye. Her çend rijandina metanê giring be jî,<ref>{{cite journal |year=2022 |title=Chapter 2: Emissions trends and drivers |url=https://report.ipcc.ch/ar6wg3/pdf/IPCC_AR6_WGIII_FinalDraft_Chapter02.pdf |url-status=live |journal=Ipcc_Ar6_Wgiii |archive-url=https://web.archive.org/web/20220404150655/https://report.ipcc.ch/ar6wg3/pdf/IPCC_AR6_WGIII_FinalDraft_Chapter02.pdf |archive-date=2022-04-04}}</ref> şewitandina sotemeniyên fosîlî çavkaniya sereke ya belavbûna gaza serayê ye ku dibe sebeba [[Guherîna avhewayê|germbûna Erdê]] û asîdbûna okyanûsan. Wekî din, piriya mirinên ji ber qirêjiya hewayê ji ber parçeyên sotemeniyên fosîl û gazên zirardar in, û tê texmînkirin ku ev ji %3ê hilberîna hundirîn ya giştî a dunyayî zêdetir lêçûn dike û ku bidawîkirina sotemeniya fosîlî dê her sal bi milyonan heyatan rizgar bike.<ref>{{Cite news |last=Zhang |first=Sharon |title=Air Pollution Is Killing More People Than Smoking—and Fossil Fuels Are Largely to Blame |url=https://psmag.com/environment/air-pollution-is-killing-more-people-than-smoking-and-fossil-fuels-are-largely-to-blame |access-date=5 February 2020 |website=Pacific Standard |language=en}}</ref> Nasî kirina [[Guherîna avhewayê|krîza avhewayê]], qirêjî û tesîrên din ên negatîv yên ji ber sotemeniyên fosîl çêbûne, bûye sebeba veguherînek berfireh a siyasetê û tevgerek aktîvîstan ku balê dikişîne ser bidawîkirina karanîna wan li berjewendiya [[enerjiya venûker]] û domdar.<ref>{{Cite news |last=Dickie |first=Gloria |author-link=Gloria Dickie |date=2022-04-04 |title=Factbox: Key takeaways from the IPCC report on climate change mitigation |url=https://www.reuters.com/business/environment/key-takeaways-ipcc-report-climate-change-mitigation-2022-04-04/ |access-date=2022-04-05 |work=Reuters |language=en}}</ref> Ji ber ku pîşesaziya sotemeniyên fosîl bi giranî di ekonomiya cîhanî de entegre ye<ref>{{Cite web |url=https://www.energyintel.com/0000017f-db65-d6e9-a1ff-dfe5df610000 |title=Price Spike Fortifies Fossil Fuel Subsidies |website=Energy Intelligence |date=2022-04-14 |access-date=2022-04-23 |language=en}}</ref> û bi giranî piştgirî lê tê kirin, tê payîn ku ew veguherîn encamên ekonomî yên giring hebin.<ref>{{Cite web |url=https://www.brookings.edu/essay/why-are-fossil-fuels-so-hard-to-quit/ |title=Why are fossil fuels so hard to quit? |website=Brookings |date=2020-06-08 |access-date=2022-04-05 |language=en-US}}</ref> Gelek beşdar dibêjin ku ew guhertin hewce ye ku veguherînek heqperwer be û siyasetek biafirîne ku barê civakî yê ku ji hêla hebûnên bêserûber ên pîşesaziya sotemeniyên fosîlî ve hatî afirandin çareser bike.<ref>{{Cite news |last=Monga |first=Jean Eaglesham and Vipal |date=2021-11-20 |title=Trillions in Assets May Be Left Stranded as Companies Address Climate Change |url=https://www.wsj.com/articles/trillions-in-assets-may-be-left-stranded-as-companies-address-climate-change-11637416980 |access-date=2022-04-05 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US |issn=0099-9660}}</ref> Siyaseta navneteweyî, di forma armancên pêşkeftina domdar ên [[Neteweyên Yekbûyî]] de ji bo enerjiya erzan û paqij û çalakiya avhewayê, û herwiha [[Peymana Parîsê|Peymana Avhewayê ya Parîsê]], ji bo hêsankirina vê veguherînê di asta dunyayî de hat çêkirin. Di sala 2021ê de, [[Ajansa Enerjiyê ya Navneteweyî]] gihîşt wê encamê ku heke ekonomiya Dunyayê û civak bixwazin ji tesîrên herî xirab ên guherîna avhewayê dûr bisekinin û bigihîjin armancên navneteweyî ji bo kêmkirina guherîna avhewayê, projeyên nû yên derxistina sotemeniyên fosîl nayên avakirin.<ref>{{Cite web |url=http://www.theguardian.com/environment/2021/may/18/no-new-investment-in-fossil-fuels-demands-top-energy-economist |title=No new oil, gas or coal development if world is to reach net zero by 2050, says world energy body |website=the Guardian |date=2021-05-18 |access-date=2021-10-15 |language=en}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Sotemeniya fosîl]] r7g0sct6dlt1wpt3j17wro9w82bq63o 0 330533 2100993 2026-10-30T06:36:56Z Kawa63 105128 Rûpel bi "{{Xebat}}" hat çêkirin 2100993 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2100994 2100993 2026-10-30T06:38:52Z Kawa63 105128 /* */ 2100994 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Noqav [[Wesayita avê|wesayiteke deryayî]] ye ku dikare di bin avê de bi awayekî serbixwe tevbigere. j3cjdllychsm29ybqbnoeh953dsee1n 2100996 2100994 2026-10-30T06:45:50Z Kawa63 105128 /* */ 2100996 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Noqav [[Wesayita avê|wesayiteke deryayî]] ye ku dikare di bin avê de bi awayekî serbixwe tevbigere. Herçend berê noqavê yên ceribandinê hatibûn çêkirin jî, sêwirana noqavên di asra 19ê de pêş ket û ew noqav ji aliyê gelek qûwetên deryayî ve hatin bikaranîn. Ew cara ewil di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Herba Dunyayî yê Yekê]] (1914–1918) de bi awayekî berfireh hatin bikaranîn; îro jî di gelek qûwetên deryayî de, çi mezin bin çi biçûk, tên bikaranîn. 8zytygyformw5w9og394ejg75d961vy 2100997 2100996 2026-10-30T06:47:27Z Kawa63 105128 /* */ 2100997 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Noqav [[Wesayita avê|wesayiteke deryayî]] ye ku dikare di bin avê de bi awayekî serbixwe tevbigere. Herçend berê noqavê yên ceribandinê hatibûn çêkirin jî, sêwirana noqavên di asra 19ê de pêş ket û ew noqav ji aliyê gelek qûwetên deryayî ve hatin bikaranîn. Ew cara ewil di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Herba Dunyayî yê Yekê]] (1914–1918) de bi awayekî berfireh hatin bikaranîn; îro jî di gelek qûwetên deryayî de, çi mezin bin çi biçûk, tên bikaranîn. Îro, li gorî her çaxeke dî a tarîxa modern de, hejmara welatên ku noqavan çêdikin û bikar tînin zêdetir e; [[Çîn]] jî di wê pêla çêkirinê de pêşengiyê dike. jq6n3mk2rntjcbv5egq4mg5y0lnegj8 2100999 2100997 2026-10-30T06:48:20Z Kawa63 105128 /* */ 2100999 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Submarine Vepr by Ilya Kurganov crop.jpg|thumb]] Noqav [[Wesayita avê|wesayiteke deryayî]] ye ku dikare di bin avê de bi awayekî serbixwe tevbigere. Herçend berê noqavê yên ceribandinê hatibûn çêkirin jî, sêwirana noqavên di asra 19ê de pêş ket û ew noqav ji aliyê gelek qûwetên deryayî ve hatin bikaranîn. Ew cara ewil di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Herba Dunyayî yê Yekê]] (1914–1918) de bi awayekî berfireh hatin bikaranîn; îro jî di gelek qûwetên deryayî de, çi mezin bin çi biçûk, tên bikaranîn. Îro, li gorî her çaxeke dî a tarîxa modern de, hejmara welatên ku noqavan çêdikin û bikar tînin zêdetir e; [[Çîn]] jî di wê pêla çêkirinê de pêşengiyê dike. c7vujrsom5q0dbo0ags3zt1vhlibsg5 2101000 2100999 2026-10-30T06:48:38Z Kawa63 105128 /* */ 2101000 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Submarine Vepr by Ilya Kurganov crop.jpg|thumb|350px]] Noqav [[Wesayita avê|wesayiteke deryayî]] ye ku dikare di bin avê de bi awayekî serbixwe tevbigere. Herçend berê noqavê yên ceribandinê hatibûn çêkirin jî, sêwirana noqavên di asra 19ê de pêş ket û ew noqav ji aliyê gelek qûwetên deryayî ve hatin bikaranîn. Ew cara ewil di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Herba Dunyayî yê Yekê]] (1914–1918) de bi awayekî berfireh hatin bikaranîn; îro jî di gelek qûwetên deryayî de, çi mezin bin çi biçûk, tên bikaranîn. Îro, li gorî her çaxeke dî a tarîxa modern de, hejmara welatên ku noqavan çêdikin û bikar tînin zêdetir e; [[Çîn]] jî di wê pêla çêkirinê de pêşengiyê dike. 6mi5k3s0ysddcesbt4ked40hjtgq1cd 2101001 2101000 2026-10-30T06:48:54Z Kawa63 105128 /* */ 2101001 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Submarine Vepr by Ilya Kurganov crop.jpg|thumb|350px]] Noqav [[Wesayita avê|wesayiteke deryayî]] ye ku dikare di bin avê de bi awayekî serbixwe tevbigere. Herçend berê noqavê yên ceribandinê hatibûn çêkirin jî, sêwirana noqavên di asra 19ê de pêş ket û ew noqav ji aliyê gelek qûwetên deryayî ve hatin bikaranîn. Ew cara ewil di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Herba Dunyayî yê Yekê]] (1914–1918) de bi awayekî berfireh hatin bikaranîn; îro jî di gelek qûwetên deryayî de, çi mezin bin çi biçûk, tên bikaranîn. Îro, li gorî her çaxeke dî a tarîxa modern de, hejmara welatên ku noqavan çêdikin û bikar tînin zêdetir e; [[Çîn]] jî di wê pêla çêkirinê de pêşengiyê dike. == Çavkanî == {{Çavkanî}} iatl9so6hqpj2ft7d3otxs1fscx0uaw 2101002 2101001 2026-10-30T06:50:07Z Kawa63 105128 /* */ 2101002 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Submarine Vepr by Ilya Kurganov crop.jpg|thumb|350px]] '''Noqav''' [[Wesayita avê|wesayiteke deryayî]] ye ku dikare di bin avê de bi awayekî serbixwe tevbigere. Herçend berê noqavê yên ceribandinê hatibûn çêkirin jî, sêwirana noqavên di asra 19ê de pêş ket û ew noqav ji aliyê gelek qûwetên deryayî ve hatin bikaranîn. Ew cara ewil di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Herba Dunyayî yê Yekê]] (1914–1918) de bi awayekî berfireh hatin bikaranîn; îro jî di gelek qûwetên deryayî de, çi mezin bin çi biçûk, tên bikaranîn. Îro, li gorî her çaxeke dî a tarîxa modern de, hejmara welatên ku noqavan çêdikin û bikar tînin zêdetir e; [[Çîn]] jî di wê pêla çêkirinê de pêşengiyê dike. == Çavkanî == {{Çavkanî}} 0e3mmhitjiz9riw7y9uwmk0fnlkwzdp 2101003 2101002 2026-10-30T06:50:50Z Kawa63 105128 2101003 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Submarine Vepr by Ilya Kurganov crop.jpg|thumb|350px]] '''Noqav''' [[Wesayita avê|wesayiteke deryayî]] ye ku dikare di bin avê de bi awayekî serbixwe tevbigere. Herçend berê noqavê yên ceribandinê hatibûn çêkirin jî, sêwirana noqavên di asra 19ê de pêş ket û ew noqav ji aliyê gelek qûwetên deryayî ve hatin bikaranîn. Ew cara ewil di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Herba Dunyayî yê Yekê]] (1914–1918) de bi awayekî berfireh hatin bikaranîn; îro jî di gelek qûwetên deryayî de, çi mezin bin çi biçûk, tên bikaranîn. Îro, li gorî her çaxeke dî a tarîxa modern de, hejmara welatên ku noqavan çêdikin û bikar tînin zêdetir e; [[Çîn]] jî di wê pêla çêkirinê de pêşengiyê dike.<ref name="NN26 China sub construction">{{cite web |url=https://www.navalnews.com/naval-news/2026/06/china-now-leads-world-submarine-construction/ |title=China Now Leads World Submarine Construction |website=Naval News |date=24 June 2026 |access-date=25 June 2026 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260624101553/https://www.navalnews.com/naval-news/2026/06/china-now-leads-world-submarine-construction/ |archive-date=24 June 2026 |last=Sutton |first=H. I.}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} s0b9qvocms2b1la9bqfj2kmckrh66j0 2101004 2101003 2026-10-30T06:51:49Z Kawa63 105128 /* */ 2101004 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Submarine Vepr by Ilya Kurganov crop.jpg|thumb|350px|Noqaveke rûsî yê bi navê ''Akula'' di 2008ê]] '''Noqav''' [[Wesayita avê|wesayiteke deryayî]] ye ku dikare di bin avê de bi awayekî serbixwe tevbigere. Herçend berê noqavê yên ceribandinê hatibûn çêkirin jî, sêwirana noqavên di asra 19ê de pêş ket û ew noqav ji aliyê gelek qûwetên deryayî ve hatin bikaranîn. Ew cara ewil di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Herba Dunyayî yê Yekê]] (1914–1918) de bi awayekî berfireh hatin bikaranîn; îro jî di gelek qûwetên deryayî de, çi mezin bin çi biçûk, tên bikaranîn. Îro, li gorî her çaxeke dî a tarîxa modern de, hejmara welatên ku noqavan çêdikin û bikar tînin zêdetir e; [[Çîn]] jî di wê pêla çêkirinê de pêşengiyê dike.<ref name="NN26 China sub construction">{{cite web |url=https://www.navalnews.com/naval-news/2026/06/china-now-leads-world-submarine-construction/ |title=China Now Leads World Submarine Construction |website=Naval News |date=24 June 2026 |access-date=25 June 2026 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260624101553/https://www.navalnews.com/naval-news/2026/06/china-now-leads-world-submarine-construction/ |archive-date=24 June 2026 |last=Sutton |first=H. I.}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} numvu34ztnay3jglknj8b31g0nn3lk9 2101005 2101004 2026-10-30T06:52:28Z Kawa63 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Çek]] 2101005 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Submarine Vepr by Ilya Kurganov crop.jpg|thumb|350px|Noqaveke rûsî yê bi navê ''Akula'' di 2008ê]] '''Noqav''' [[Wesayita avê|wesayiteke deryayî]] ye ku dikare di bin avê de bi awayekî serbixwe tevbigere. Herçend berê noqavê yên ceribandinê hatibûn çêkirin jî, sêwirana noqavên di asra 19ê de pêş ket û ew noqav ji aliyê gelek qûwetên deryayî ve hatin bikaranîn. Ew cara ewil di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Herba Dunyayî yê Yekê]] (1914–1918) de bi awayekî berfireh hatin bikaranîn; îro jî di gelek qûwetên deryayî de, çi mezin bin çi biçûk, tên bikaranîn. Îro, li gorî her çaxeke dî a tarîxa modern de, hejmara welatên ku noqavan çêdikin û bikar tînin zêdetir e; [[Çîn]] jî di wê pêla çêkirinê de pêşengiyê dike.<ref name="NN26 China sub construction">{{cite web |url=https://www.navalnews.com/naval-news/2026/06/china-now-leads-world-submarine-construction/ |title=China Now Leads World Submarine Construction |website=Naval News |date=24 June 2026 |access-date=25 June 2026 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260624101553/https://www.navalnews.com/naval-news/2026/06/china-now-leads-world-submarine-construction/ |archive-date=24 June 2026 |last=Sutton |first=H. I.}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Çek]] kjf1dh50tpclefeaeevbqbps12hmi6h 2101006 2101005 2026-10-30T06:52:35Z Kawa63 105128 /* */ 2101006 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Submarine Vepr by Ilya Kurganov crop.jpg|thumb|350px|Noqaveke rûsî yê bi navê ''Akula'' di 2008ê]] '''Noqav''' [[Wesayita avê|wesayiteke deryayî]] ye ku dikare di bin avê de bi awayekî serbixwe tevbigere. Herçend berê noqavê yên ceribandinê hatibûn çêkirin jî, sêwirana noqavên di asra 19ê de pêş ket û ew noqav ji aliyê gelek qûwetên deryayî ve hatin bikaranîn. Ew cara ewil di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Herba Dunyayî yê Yekê]] (1914–1918) de bi awayekî berfireh hatin bikaranîn; îro jî di gelek qûwetên deryayî de, çi mezin bin çi biçûk, tên bikaranîn. Îro, li gorî her çaxeke dî a tarîxa modern de, hejmara welatên ku noqavan çêdikin û bikar tînin zêdetir e; [[Çîn]] jî di wê pêla çêkirinê de pêşengiyê dike.<ref name="NN26 China sub construction">{{cite web |url=https://www.navalnews.com/naval-news/2026/06/china-now-leads-world-submarine-construction/ |title=China Now Leads World Submarine Construction |website=Naval News |date=24 June 2026 |access-date=25 June 2026 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260624101553/https://www.navalnews.com/naval-news/2026/06/china-now-leads-world-submarine-construction/ |archive-date=24 June 2026 |last=Sutton |first=H. I.}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Çek]] odd5btuou33zyuylk6vgficild286li 2101007 2101006 2026-10-30T06:54:42Z Kawa63 105128 /* */ 2101007 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Submarine Vepr by Ilya Kurganov crop.jpg|thumb|350px|Noqaveke rûsî yê bi navê ''Akula'' di 2008ê]] '''Noqav''' [[Wesayita avê|wesayiteke deryayî]] ye ku dikare di bin avê de bi awayekî serbixwe tevbigere. Herçend berê noqavê yên ceribandinê hatibûn çêkirin jî, sêwirana noqavên di asra 19ê de pêş ket û ew noqav ji aliyê gelek qûwetên deryayî ve hatin bikaranîn. Ew cara ewil di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Herba Dunyayî yê Yekê]] (1914–1918) de bi awayekî berfireh hatin bikaranîn; îro jî di gelek qûwetên deryayî de, çi mezin bin çi biçûk, tên bikaranîn. Îro, li gorî her çaxeke dî, di tarîxa modern de hejmara welatên ku noqavan çêdikin û bikar tînin zêdetir e; [[Çîn]] jî di wê pêla çêkirinê de pêşengiyê dike.<ref name="NN26 China sub construction">{{cite web |url=https://www.navalnews.com/naval-news/2026/06/china-now-leads-world-submarine-construction/ |title=China Now Leads World Submarine Construction |website=Naval News |date=24 June 2026 |access-date=25 June 2026 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260624101553/https://www.navalnews.com/naval-news/2026/06/china-now-leads-world-submarine-construction/ |archive-date=24 June 2026 |last=Sutton |first=H. I.}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Çek]] 3wa0g11yplkezv7fv6b9mgakxjplml6 0 330534 2101008 2026-10-30T06:55:25Z Kawa63 105128 Rûpel bi "{{Xebat}}" hat çêkirin 2101008 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2101009 2101008 2026-10-30T06:57:03Z Kawa63 105128 /* */ 2101009 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Veguhastin tevgera bi mebest a însan, heywan û tiştan ji cihekî bo cihekî din e. 3okh0ubp9xumei30s8f8viomy8ephyt 2101010 2101009 2026-10-30T07:05:01Z Kawa63 105128 /* */ 2101010 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Veguhastin tevgera bi mebest a însan, heywan û tiştan ji cihekî bo cihekî din e. Metodên veguhastinê ew in: [[hewayî]], bejahî ([[Veguhêzîya rêhesinî|rêyên hesinî]] û [[Veguhêziya bejah|rêyên bejahî]]), [[Veguhestina avî|avî]], [[werîsban]], [[borî]] û [[Rêwîtiya fezayî|fezayî]]. Ew war dikare li ser sê beşan were dabeşkirin: [[binesazî]], [[wesayît]] û operasyon. Veguhastin rê dide tîcareta însanan, ku ew yek ji bo pêşketina [[Şaristanî|şaristaniyan]] pêwîstiyeke bingehîn e. hawxuflg2itoxifrxjc2s2jl41lm9ur 2101013 2101010 2026-10-30T07:09:16Z Kawa63 105128 /* */ 2101013 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Veguhastin tevgera bi mebest a însan, heywan û tiştan ji cihekî bo cihekî din e. Metodên veguhastinê ew in: [[hewayî]], bejahî ([[Veguhêzîya rêhesinî|rêyên hesinî]] û [[Veguhêziya bejah|rêyên bejahî]]), [[Veguhestina avî|avî]], [[werîsban]], [[borî]] û [[Rêwîtiya fezayî|fezayî]]. Ew war dikare li ser sê beşan were dabeşkirin: [[binesazî]], [[wesayît]] û operasyon. Veguhastin rê dide tîcareta însanan, ku ew yek ji bo pêşketina [[Şaristanî|şaristaniyan]] pêwîstiyeke bingehîn e. Binesaziya veguhastinê ji tesîsên sabît pêk tê; di nav de [[rê]], rêyên hesinî, [[Rêyê hewayî|rêyên hewayî]], [[Rêyê avî|rêyên avî]], [[kanal]] û boriyan hene. Herwiha, termînalên wekî [[balafirgeh]], [[Îstasyona trênê|îstasyonên trênê]], [[îstasiyonên otobusan]], [[embar]], termînalên barhilgiriyê, cihên dabînkirina sotemeniyê (tevî benderên sotemeniyê û îstasyonên sotemeniyê) û benderên deryayî jî di wê binesaziyê de cih digirin. Ew termînal hem ji bo guhertina rêwiyan û barkêşiyê, hem jî ji bo karên lênêrîn û tamîrkirinê tên bikaranîn. aiwwsja611wlhgipgdif68zpp71t770 2101015 2101013 2026-10-30T07:15:15Z Kawa63 105128 2101015 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Veguhastin tevgera bi mebest a însan, heywan û tiştan ji cihekî bo cihekî din e. Metodên veguhastinê ew in: [[hewayî]], bejahî ([[Veguhêzîya rêhesinî|rêyên hesinî]] û [[Veguhêziya bejah|rêyên bejahî]]), [[Veguhestina avî|avî]], [[werîsban]], [[borî]] û [[Rêwîtiya fezayî|fezayî]]. Ew war dikare li ser sê beşan were dabeşkirin: [[binesazî]], [[wesayît]] û operasyon. Veguhastin rê dide tîcareta însanan, ku ew yek ji bo pêşketina [[Şaristanî|şaristaniyan]] pêwîstiyeke bingehîn e. Binesaziya veguhastinê ji tesîsên sabît pêk tê; di nav de [[rê]], rêyên hesinî, [[Rêyê hewayî|rêyên hewayî]], [[Rêyê avî|rêyên avî]], [[kanal]] û boriyan hene. Herwiha, termînalên wekî [[balafirgeh]], [[Îstasyona trênê|îstasyonên trênê]], [[îstasiyonên otobusan]], [[embar]], termînalên barhilgiriyê, cihên dabînkirina sotemeniyê (tevî benderên sotemeniyê û îstasyonên sotemeniyê) û benderên deryayî jî di wê binesaziyê de cih digirin. Ew termînal hem ji bo guhertina rêwiyan û barkêşiyê, hem jî ji bo karên lênêrîn û tamîrkirinê tên bikaranîn. Amûrên veguhastinê, cureyên cuda yên wesayît an amûrên ku ji bo veguhestina însanan an kargo tên bikaranîn in. Di nav wan de dikarin wesayît, [[heywanên siwarî]] û [[heywanên barhilgir]] hebin. Wesayît dikarin [[erebeyên hespan]], [[otomobîl]], [[Duçerxe|bisîklet]], [[otobus]], [[trên]], [[kamyon]], [[helîkopter]], [[Wesayîta avê|wesayîtên avê]], [[Rêwîtiya fezayî|wesayîtên fezayî]] û [[balafir]] bin. ns4866p0vifj4iqsnu1p4ecik8yijlt 2101017 2101015 2026-10-30T07:16:12Z Kawa63 105128 2101017 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Veguhastin tevgera bi mebest a însan, heywan û tiştan ji cihekî bo cihekî din e. Metodên veguhastinê ew in: [[hewayî]], bejahî ([[Veguhêzîya rêhesinî|rêyên hesinî]] û [[Veguhêziya bejah|rêyên bejahî]]), [[Veguhestina avî|avî]], [[werîsban]], [[borî]] û [[Rêwîtiya fezayî|fezayî]]. Ew war dikare li ser sê beşan were dabeşkirin: [[binesazî]], [[wesayît]] û operasyon. Veguhastin rê dide tîcareta însanan, ku ew yek ji bo pêşketina [[Şaristanî|şaristaniyan]] pêwîstiyeke bingehîn e. Binesaziya veguhastinê ji tesîsên sabît pêk tê; di nav de [[rê]], rêyên hesinî, [[Rêyê hewayî|rêyên hewayî]], [[Rêyê avî|rêyên avî]], [[kanal]] û boriyan hene. Herwiha, termînalên wekî [[balafirgeh]], [[Îstasyona trênê|îstasyonên trênê]], [[îstasiyonên otobusan]], [[embar]], termînalên barhilgiriyê, cihên dabînkirina sotemeniyê (tevî benderên sotemeniyê û îstasyonên sotemeniyê) û benderên deryayî jî di wê binesaziyê de cih digirin. Ew termînal hem ji bo guhertina rêwiyan û barkêşiyê, hem jî ji bo karên lênêrîn û tamîrkirinê tên bikaranîn. Amûrên veguhastinê, cureyên cuda yên wesayît an amûrên ku ji bo veguhestina însanan an kargo tên bikaranîn in. Di nav wan de dikarin wesayît, [[heywanên siwarî]] û [[heywanên barhilgir]] hebin. Wesayît dikarin [[erebeyên hespan]], [[otomobîl]], [[Duçerxe|bisîklet]], [[otobus]], [[trên]], [[kamyon]], [[helîkopter]], [[Wesayîta avê|wesayîtên avê]], [[Rêwîtiya fezayî|wesayîtên fezayî]] û [[balafir]] bin. ''Mobîlîte'' bi ezmûna têkildarî xizmetguzariyên veguhastinê ve girêdayî ye; ew yek aliyên wekî berdestbûn, agahdarî, bikêrhatîbûn, gihîştin û erzanbûnê (wekî di çarçoveya heqê tevgerînê de) dihewîne. h0j336qb6mntovn4vywt6mcc8236cb4 2101018 2101017 2026-10-30T07:16:31Z Kawa63 105128 2101018 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Veguhastin tevgera bi mebest a însan, heywan û tiştan ji cihekî bo cihekî din e. Metodên veguhastinê ew in: [[hewayî]], bejahî ([[Veguhêzîya rêhesinî|rêyên hesinî]] û [[Veguhêziya bejah|rêyên bejahî]]), [[Veguhestina avî|avî]], [[werîsban]], [[borî]] û [[Rêwîtiya fezayî|fezayî]]. Ew war dikare li ser sê beşan were dabeşkirin: [[binesazî]], [[wesayît]] û operasyon. Veguhastin rê dide tîcareta însanan, ku ew yek ji bo pêşketina [[Şaristanî|şaristaniyan]] pêwîstiyeke bingehîn e. Binesaziya veguhastinê ji tesîsên sabît pêk tê; di nav de [[rê]], rêyên hesinî, [[Rêyê hewayî|rêyên hewayî]], [[Rêyê avî|rêyên avî]], [[kanal]] û boriyan hene. Herwiha, termînalên wekî [[balafirgeh]], [[Îstasyona trênê|îstasyonên trênê]], [[îstasiyonên otobusan]], [[embar]], termînalên barhilgiriyê, cihên dabînkirina sotemeniyê (tevî benderên sotemeniyê û îstasyonên sotemeniyê) û benderên deryayî jî di wê binesaziyê de cih digirin. Ew termînal hem ji bo guhertina rêwiyan û barkêşiyê, hem jî ji bo karên lênêrîn û tamîrkirinê tên bikaranîn. Amûrên veguhastinê, cureyên cuda yên wesayît an amûrên ku ji bo veguhestina însanan an kargo tên bikaranîn in. Di nav wan de dikarin wesayît, [[heywanên siwarî]] û [[heywanên barhilgir]] hebin. Wesayît dikarin [[erebeyên hespan]], [[otomobîl]], [[Duçerxe|bisîklet]], [[otobus]], [[trên]], [[kamyon]], [[helîkopter]], [[Wesayîta avê|wesayîtên avê]], [[Rêwîtiya fezayî|wesayîtên fezayî]] û [[balafir]] bin. ''Mobîlîte'' bi ezmûna têkildarî xizmetguzariyên veguhastinê ve girêdayî ye; ew yek aliyên wekî berdestbûn, agahdarî, bikêrhatîbûn, gihîştin û erzanbûnê (wekî di çarçoveya heqê tevgerînê de) dihewîne. == Çavkanî == {{Çavkanî}} tkey25c2iah0kr3lw5euddj2apwn2d0 2101019 2101018 2026-10-30T07:17:07Z Kawa63 105128 /* */ 2101019 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Manchester Transport Montage.jpg|thumb]] Veguhastin tevgera bi mebest a însan, heywan û tiştan ji cihekî bo cihekî din e. Metodên veguhastinê ew in: [[hewayî]], bejahî ([[Veguhêzîya rêhesinî|rêyên hesinî]] û [[Veguhêziya bejah|rêyên bejahî]]), [[Veguhestina avî|avî]], [[werîsban]], [[borî]] û [[Rêwîtiya fezayî|fezayî]]. Ew war dikare li ser sê beşan were dabeşkirin: [[binesazî]], [[wesayît]] û operasyon. Veguhastin rê dide tîcareta însanan, ku ew yek ji bo pêşketina [[Şaristanî|şaristaniyan]] pêwîstiyeke bingehîn e. Binesaziya veguhastinê ji tesîsên sabît pêk tê; di nav de [[rê]], rêyên hesinî, [[Rêyê hewayî|rêyên hewayî]], [[Rêyê avî|rêyên avî]], [[kanal]] û boriyan hene. Herwiha, termînalên wekî [[balafirgeh]], [[Îstasyona trênê|îstasyonên trênê]], [[îstasiyonên otobusan]], [[embar]], termînalên barhilgiriyê, cihên dabînkirina sotemeniyê (tevî benderên sotemeniyê û îstasyonên sotemeniyê) û benderên deryayî jî di wê binesaziyê de cih digirin. Ew termînal hem ji bo guhertina rêwiyan û barkêşiyê, hem jî ji bo karên lênêrîn û tamîrkirinê tên bikaranîn. Amûrên veguhastinê, cureyên cuda yên wesayît an amûrên ku ji bo veguhestina însanan an kargo tên bikaranîn in. Di nav wan de dikarin wesayît, [[heywanên siwarî]] û [[heywanên barhilgir]] hebin. Wesayît dikarin [[erebeyên hespan]], [[otomobîl]], [[Duçerxe|bisîklet]], [[otobus]], [[trên]], [[kamyon]], [[helîkopter]], [[Wesayîta avê|wesayîtên avê]], [[Rêwîtiya fezayî|wesayîtên fezayî]] û [[balafir]] bin. ''Mobîlîte'' bi ezmûna têkildarî xizmetguzariyên veguhastinê ve girêdayî ye; ew yek aliyên wekî berdestbûn, agahdarî, bikêrhatîbûn, gihîştin û erzanbûnê (wekî di çarçoveya heqê tevgerînê de) dihewîne. == Çavkanî == {{Çavkanî}} jvguz3upc3e0i4ykyxcd2arju2o0phj 2101020 2101019 2026-10-30T07:17:33Z Kawa63 105128 /* */ 2101020 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Manchester Transport Montage.jpg|thumb|220px]] Veguhastin tevgera bi mebest a însan, heywan û tiştan ji cihekî bo cihekî din e. Metodên veguhastinê ew in: [[hewayî]], bejahî ([[Veguhêzîya rêhesinî|rêyên hesinî]] û [[Veguhêziya bejah|rêyên bejahî]]), [[Veguhestina avî|avî]], [[werîsban]], [[borî]] û [[Rêwîtiya fezayî|fezayî]]. Ew war dikare li ser sê beşan were dabeşkirin: [[binesazî]], [[wesayît]] û operasyon. Veguhastin rê dide tîcareta însanan, ku ew yek ji bo pêşketina [[Şaristanî|şaristaniyan]] pêwîstiyeke bingehîn e. Binesaziya veguhastinê ji tesîsên sabît pêk tê; di nav de [[rê]], rêyên hesinî, [[Rêyê hewayî|rêyên hewayî]], [[Rêyê avî|rêyên avî]], [[kanal]] û boriyan hene. Herwiha, termînalên wekî [[balafirgeh]], [[Îstasyona trênê|îstasyonên trênê]], [[îstasiyonên otobusan]], [[embar]], termînalên barhilgiriyê, cihên dabînkirina sotemeniyê (tevî benderên sotemeniyê û îstasyonên sotemeniyê) û benderên deryayî jî di wê binesaziyê de cih digirin. Ew termînal hem ji bo guhertina rêwiyan û barkêşiyê, hem jî ji bo karên lênêrîn û tamîrkirinê tên bikaranîn. Amûrên veguhastinê, cureyên cuda yên wesayît an amûrên ku ji bo veguhestina însanan an kargo tên bikaranîn in. Di nav wan de dikarin wesayît, [[heywanên siwarî]] û [[heywanên barhilgir]] hebin. Wesayît dikarin [[erebeyên hespan]], [[otomobîl]], [[Duçerxe|bisîklet]], [[otobus]], [[trên]], [[kamyon]], [[helîkopter]], [[Wesayîta avê|wesayîtên avê]], [[Rêwîtiya fezayî|wesayîtên fezayî]] û [[balafir]] bin. ''Mobîlîte'' bi ezmûna têkildarî xizmetguzariyên veguhastinê ve girêdayî ye; ew yek aliyên wekî berdestbûn, agahdarî, bikêrhatîbûn, gihîştin û erzanbûnê (wekî di çarçoveya heqê tevgerînê de) dihewîne. == Çavkanî == {{Çavkanî}} 82qq353ufawz6ytdtzyqx9mt5hd8hg0 2101021 2101020 2026-10-30T07:18:20Z Kawa63 105128 /* */ 2101021 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Manchester Transport Montage.jpg|thumb|220px|Cureyên cuda yê veguhastinê, resimên derdora [[Manchester]], [[Înglistan|Îngiltere]]]] Veguhastin tevgera bi mebest a însan, heywan û tiştan ji cihekî bo cihekî din e. Metodên veguhastinê ew in: [[hewayî]], bejahî ([[Veguhêzîya rêhesinî|rêyên hesinî]] û [[Veguhêziya bejah|rêyên bejahî]]), [[Veguhestina avî|avî]], [[werîsban]], [[borî]] û [[Rêwîtiya fezayî|fezayî]]. Ew war dikare li ser sê beşan were dabeşkirin: [[binesazî]], [[wesayît]] û operasyon. Veguhastin rê dide tîcareta însanan, ku ew yek ji bo pêşketina [[Şaristanî|şaristaniyan]] pêwîstiyeke bingehîn e. Binesaziya veguhastinê ji tesîsên sabît pêk tê; di nav de [[rê]], rêyên hesinî, [[Rêyê hewayî|rêyên hewayî]], [[Rêyê avî|rêyên avî]], [[kanal]] û boriyan hene. Herwiha, termînalên wekî [[balafirgeh]], [[Îstasyona trênê|îstasyonên trênê]], [[îstasiyonên otobusan]], [[embar]], termînalên barhilgiriyê, cihên dabînkirina sotemeniyê (tevî benderên sotemeniyê û îstasyonên sotemeniyê) û benderên deryayî jî di wê binesaziyê de cih digirin. Ew termînal hem ji bo guhertina rêwiyan û barkêşiyê, hem jî ji bo karên lênêrîn û tamîrkirinê tên bikaranîn. Amûrên veguhastinê, cureyên cuda yên wesayît an amûrên ku ji bo veguhestina însanan an kargo tên bikaranîn in. Di nav wan de dikarin wesayît, [[heywanên siwarî]] û [[heywanên barhilgir]] hebin. Wesayît dikarin [[erebeyên hespan]], [[otomobîl]], [[Duçerxe|bisîklet]], [[otobus]], [[trên]], [[kamyon]], [[helîkopter]], [[Wesayîta avê|wesayîtên avê]], [[Rêwîtiya fezayî|wesayîtên fezayî]] û [[balafir]] bin. ''Mobîlîte'' bi ezmûna têkildarî xizmetguzariyên veguhastinê ve girêdayî ye; ew yek aliyên wekî berdestbûn, agahdarî, bikêrhatîbûn, gihîştin û erzanbûnê (wekî di çarçoveya heqê tevgerînê de) dihewîne. == Çavkanî == {{Çavkanî}} 1wt6k0pglhv8deo33tkvo64u9t5pw86 2101022 2101021 2026-10-30T07:19:15Z Kawa63 105128 2101022 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Manchester Transport Montage.jpg|thumb|220px|Cureyên cuda yê veguhastinê, resimên derdora [[Manchester]], [[Înglistan|Îngiltere]]]] Veguhastin tevgera bi mebest a însan, heywan û tiştan ji cihekî bo cihekî din e. Metodên veguhastinê ew in: [[hewayî]], bejahî ([[Veguhêzîya rêhesinî|rêyên hesinî]] û [[Veguhêziya bejah|rêyên bejahî]]), [[Veguhestina avî|avî]], [[werîsban]], [[borî]] û [[Rêwîtiya fezayî|fezayî]]. Ew war dikare li ser sê beşan were dabeşkirin: [[binesazî]], [[wesayît]] û operasyon. Veguhastin rê dide tîcareta însanan, ku ew yek ji bo pêşketina [[Şaristanî|şaristaniyan]] pêwîstiyeke bingehîn e. Binesaziya veguhastinê ji tesîsên sabît pêk tê; di nav de [[rê]], rêyên hesinî, [[Rêyê hewayî|rêyên hewayî]], [[Rêyê avî|rêyên avî]], [[kanal]] û boriyan hene. Herwiha, termînalên wekî [[balafirgeh]], [[Îstasyona trênê|îstasyonên trênê]], [[îstasiyonên otobusan]], [[embar]], termînalên barhilgiriyê, cihên dabînkirina sotemeniyê (tevî benderên sotemeniyê û îstasyonên sotemeniyê) û benderên deryayî jî di wê binesaziyê de cih digirin. Ew termînal hem ji bo guhertina rêwiyan û barkêşiyê, hem jî ji bo karên lênêrîn û tamîrkirinê tên bikaranîn. Amûrên veguhastinê, cureyên cuda yên wesayît an amûrên ku ji bo veguhestina însanan an kargo tên bikaranîn in. Di nav wan de dikarin wesayît, [[heywanên siwarî]] û [[heywanên barhilgir]] hebin. Wesayît dikarin [[erebeyên hespan]], [[otomobîl]], [[Duçerxe|bisîklet]], [[otobus]], [[trên]], [[kamyon]], [[helîkopter]], [[Wesayîta avê|wesayîtên avê]], [[Rêwîtiya fezayî|wesayîtên fezayî]] û [[balafir]] bin. ''Mobîlîte'' bi ezmûna têkildarî xizmetguzariyên veguhastinê ve girêdayî ye; ew yek aliyên wekî berdestbûn, agahdarî, bikêrhatîbûn, gihîştin û erzanbûnê (wekî di çarçoveya heqê tevgerînê de) dihewîne.<ref name="TRB2000">{{cite journal |last1=Suen |first1=S L |last2=Mitchell |first2=CGB |date=2000-02-17 |title=Accessible Transportation and Mobility |url=https://trid.trb.org/View/639982 |journal=Transportation in the New Millennium |publisher=[[Transportation Research Board]] |page= |access-date=2026-03-03 |quote=}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} kidrmjd127a7nbidsbamb1rdrus99v3 2101023 2101022 2026-10-30T07:19:41Z Kawa63 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Rêwîtî]] 2101023 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Manchester Transport Montage.jpg|thumb|220px|Cureyên cuda yê veguhastinê, resimên derdora [[Manchester]], [[Înglistan|Îngiltere]]]] Veguhastin tevgera bi mebest a însan, heywan û tiştan ji cihekî bo cihekî din e. Metodên veguhastinê ew in: [[hewayî]], bejahî ([[Veguhêzîya rêhesinî|rêyên hesinî]] û [[Veguhêziya bejah|rêyên bejahî]]), [[Veguhestina avî|avî]], [[werîsban]], [[borî]] û [[Rêwîtiya fezayî|fezayî]]. Ew war dikare li ser sê beşan were dabeşkirin: [[binesazî]], [[wesayît]] û operasyon. Veguhastin rê dide tîcareta însanan, ku ew yek ji bo pêşketina [[Şaristanî|şaristaniyan]] pêwîstiyeke bingehîn e. Binesaziya veguhastinê ji tesîsên sabît pêk tê; di nav de [[rê]], rêyên hesinî, [[Rêyê hewayî|rêyên hewayî]], [[Rêyê avî|rêyên avî]], [[kanal]] û boriyan hene. Herwiha, termînalên wekî [[balafirgeh]], [[Îstasyona trênê|îstasyonên trênê]], [[îstasiyonên otobusan]], [[embar]], termînalên barhilgiriyê, cihên dabînkirina sotemeniyê (tevî benderên sotemeniyê û îstasyonên sotemeniyê) û benderên deryayî jî di wê binesaziyê de cih digirin. Ew termînal hem ji bo guhertina rêwiyan û barkêşiyê, hem jî ji bo karên lênêrîn û tamîrkirinê tên bikaranîn. Amûrên veguhastinê, cureyên cuda yên wesayît an amûrên ku ji bo veguhestina însanan an kargo tên bikaranîn in. Di nav wan de dikarin wesayît, [[heywanên siwarî]] û [[heywanên barhilgir]] hebin. Wesayît dikarin [[erebeyên hespan]], [[otomobîl]], [[Duçerxe|bisîklet]], [[otobus]], [[trên]], [[kamyon]], [[helîkopter]], [[Wesayîta avê|wesayîtên avê]], [[Rêwîtiya fezayî|wesayîtên fezayî]] û [[balafir]] bin. ''Mobîlîte'' bi ezmûna têkildarî xizmetguzariyên veguhastinê ve girêdayî ye; ew yek aliyên wekî berdestbûn, agahdarî, bikêrhatîbûn, gihîştin û erzanbûnê (wekî di çarçoveya heqê tevgerînê de) dihewîne.<ref name="TRB2000">{{cite journal |last1=Suen |first1=S L |last2=Mitchell |first2=CGB |date=2000-02-17 |title=Accessible Transportation and Mobility |url=https://trid.trb.org/View/639982 |journal=Transportation in the New Millennium |publisher=[[Transportation Research Board]] |page= |access-date=2026-03-03 |quote=}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Rêwîtî]] asnfryqu01u4jjwodyfrmg5slvynzm2 2101024 2101023 2026-10-30T07:19:51Z Kawa63 105128 /* */ 2101024 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Manchester Transport Montage.jpg|thumb|220px|Cureyên cuda yê veguhastinê, resimên derdora [[Manchester]], [[Înglistan|Îngiltere]]]] '''Veguhastin''' tevgera bi mebest a însan, heywan û tiştan ji cihekî bo cihekî din e. Metodên veguhastinê ew in: [[hewayî]], bejahî ([[Veguhêzîya rêhesinî|rêyên hesinî]] û [[Veguhêziya bejah|rêyên bejahî]]), [[Veguhestina avî|avî]], [[werîsban]], [[borî]] û [[Rêwîtiya fezayî|fezayî]]. Ew war dikare li ser sê beşan were dabeşkirin: [[binesazî]], [[wesayît]] û operasyon. Veguhastin rê dide tîcareta însanan, ku ew yek ji bo pêşketina [[Şaristanî|şaristaniyan]] pêwîstiyeke bingehîn e. Binesaziya veguhastinê ji tesîsên sabît pêk tê; di nav de [[rê]], rêyên hesinî, [[Rêyê hewayî|rêyên hewayî]], [[Rêyê avî|rêyên avî]], [[kanal]] û boriyan hene. Herwiha, termînalên wekî [[balafirgeh]], [[Îstasyona trênê|îstasyonên trênê]], [[îstasiyonên otobusan]], [[embar]], termînalên barhilgiriyê, cihên dabînkirina sotemeniyê (tevî benderên sotemeniyê û îstasyonên sotemeniyê) û benderên deryayî jî di wê binesaziyê de cih digirin. Ew termînal hem ji bo guhertina rêwiyan û barkêşiyê, hem jî ji bo karên lênêrîn û tamîrkirinê tên bikaranîn. Amûrên veguhastinê, cureyên cuda yên wesayît an amûrên ku ji bo veguhestina însanan an kargo tên bikaranîn in. Di nav wan de dikarin wesayît, [[heywanên siwarî]] û [[heywanên barhilgir]] hebin. Wesayît dikarin [[erebeyên hespan]], [[otomobîl]], [[Duçerxe|bisîklet]], [[otobus]], [[trên]], [[kamyon]], [[helîkopter]], [[Wesayîta avê|wesayîtên avê]], [[Rêwîtiya fezayî|wesayîtên fezayî]] û [[balafir]] bin. ''Mobîlîte'' bi ezmûna têkildarî xizmetguzariyên veguhastinê ve girêdayî ye; ew yek aliyên wekî berdestbûn, agahdarî, bikêrhatîbûn, gihîştin û erzanbûnê (wekî di çarçoveya heqê tevgerînê de) dihewîne.<ref name="TRB2000">{{cite journal |last1=Suen |first1=S L |last2=Mitchell |first2=CGB |date=2000-02-17 |title=Accessible Transportation and Mobility |url=https://trid.trb.org/View/639982 |journal=Transportation in the New Millennium |publisher=[[Transportation Research Board]] |page= |access-date=2026-03-03 |quote=}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Rêwîtî]] ja9zefbd74wy7sa44cgftadvv6w7jmv 2101025 2101024 2026-10-30T07:19:59Z Kawa63 105128 /* */ 2101025 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Manchester Transport Montage.jpg|thumb|220px|Cureyên cuda yê veguhastinê, resimên derdora [[Manchester]], [[Înglistan|Îngiltere]]]] '''Veguhastin''' tevgera bi mebest a însan, heywan û tiştan ji cihekî bo cihekî din e. Metodên veguhastinê ew in: [[hewayî]], bejahî ([[Veguhêzîya rêhesinî|rêyên hesinî]] û [[Veguhêziya bejah|rêyên bejahî]]), [[Veguhestina avî|avî]], [[werîsban]], [[borî]] û [[Rêwîtiya fezayî|fezayî]]. Ew war dikare li ser sê beşan were dabeşkirin: [[binesazî]], [[wesayît]] û operasyon. Veguhastin rê dide tîcareta însanan, ku ew yek ji bo pêşketina [[Şaristanî|şaristaniyan]] pêwîstiyeke bingehîn e. Binesaziya veguhastinê ji tesîsên sabît pêk tê; di nav de [[rê]], rêyên hesinî, [[Rêyê hewayî|rêyên hewayî]], [[Rêyê avî|rêyên avî]], [[kanal]] û boriyan hene. Herwiha, termînalên wekî [[balafirgeh]], [[Îstasyona trênê|îstasyonên trênê]], [[îstasiyonên otobusan]], [[embar]], termînalên barhilgiriyê, cihên dabînkirina sotemeniyê (tevî benderên sotemeniyê û îstasyonên sotemeniyê) û benderên deryayî jî di wê binesaziyê de cih digirin. Ew termînal hem ji bo guhertina rêwiyan û barkêşiyê, hem jî ji bo karên lênêrîn û tamîrkirinê tên bikaranîn. Amûrên veguhastinê, cureyên cuda yên wesayît an amûrên ku ji bo veguhestina însanan an kargo tên bikaranîn in. Di nav wan de dikarin wesayît, [[heywanên siwarî]] û [[heywanên barhilgir]] hebin. Wesayît dikarin [[erebeyên hespan]], [[otomobîl]], [[Duçerxe|bisîklet]], [[otobus]], [[trên]], [[kamyon]], [[helîkopter]], [[Wesayîta avê|wesayîtên avê]], [[Rêwîtiya fezayî|wesayîtên fezayî]] û [[balafir]] bin. ''Mobîlîte'' bi ezmûna têkildarî xizmetguzariyên veguhastinê ve girêdayî ye; ew yek aliyên wekî berdestbûn, agahdarî, bikêrhatîbûn, gihîştin û erzanbûnê (wekî di çarçoveya heqê tevgerînê de) dihewîne.<ref name="TRB2000">{{cite journal |last1=Suen |first1=S L |last2=Mitchell |first2=CGB |date=2000-02-17 |title=Accessible Transportation and Mobility |url=https://trid.trb.org/View/639982 |journal=Transportation in the New Millennium |publisher=[[Transportation Research Board]] |page= |access-date=2026-03-03 |quote=}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Rêwîtî]] 6eie4f1gvi0o0xd6dfw5p1qzxlvse7n 2 330535 2101016 2026-10-30T07:16:05Z Kurdistanov 175167 Rûpel bi "'''تورکیا یان تورکیە''' ({{بە تورکی|Türkiye}}) بە فەرمی بە '''کۆماری تورکیا یان کۆماری تورکیه''' ناسراوە،{{efn|{{lang-tr|Türkiye Cumhuriyeti|links=no}} {{IPA-tr|ˈtyɾcije dʒumˈhu:ɾijeti||Tur-Türkiye_Cumhuriyeti.ogg}}}} دەوڵەتێکە بەشە گەورەکەی دەکەوێتە باشووری ڕۆژاوای ئاسیا و بەشە بچووکەکەی تری دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی..." hat çêkirin 2101016 wikitext text/x-wiki '''تورکیا یان تورکیە''' ({{بە تورکی|Türkiye}}) بە فەرمی بە '''کۆماری تورکیا یان کۆماری تورکیه''' ناسراوە،{{efn|{{lang-tr|Türkiye Cumhuriyeti|links=no}} {{IPA-tr|ˈtyɾcije dʒumˈhu:ɾijeti||Tur-Türkiye_Cumhuriyeti.ogg}}}} دەوڵەتێکە بەشە گەورەکەی دەکەوێتە باشووری ڕۆژاوای ئاسیا و بەشە بچووکەکەی تری دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی ئەورووپا. خاکی تورکیا گەرووی بۆسفۆر و دەدردەنیل و دەریای مەڕمەڕە کە دەریای ڕەش بە دەریای ئێژەوە دەبەستێت، و ئاسیا بە ئەورووپا دەگەیەنێت، ئەمەش وای کردووە کە شوێنێکی ستراتیژی و کاریگەری ھەبێت لەسەر ئەو دەوڵەتانەی بەسەر دەریای ڕەشدا دەڕوانن. تورکیا لە ڕۆژھەڵاتەوە ھاوسنوورە لەگەڵ گورجستان، ئێران، ئەرمەنستان و ئازەربایجان، لە باشوورەوە ھاوسنوورە لەگەڵ عێراق، سووریا و دەریای ناوین، و سنووری دەریاییی ھەیە لەگەڵ قوبرس، دەریای ئیجە، یۆنان و بولگاریا لە ڕۆژاواوە، و دەریای ڕەش لە باکوورەوە،<ref name="info" /><ref name="cia" /> و ئەندامی ڕێکخراوی ھاریکاریی ئابووریی دەریای ڕەشە. تورک گەورەترین نەتەوەی وڵاتەکەیە. کوردیش بە گەورەترین کەمایەتیی وڵاتەکە ھەژمار دەکرێت و وەکوو باقیی کەمایەتییەکانی تورکیا بەردەوام مافەکانیان لەلایەن دەوڵەتەوە پێشێل کراوە. بۆیە لە سەدەی بیستەمەوە بەردەوام خەباتیان بۆ مافە سیاسی و مەدەنییەکانیان کردووە. شاری ئەنقەرە بە پایتەختی وڵاتەکە دادەنرێت، ئەمەش لەوکاتەی گەورەترین شار و ناوەندی دارایی وڵاتەکە دەکەوێتە شاری ئەستەمبۆڵ (پێشتر تا ١٩٢٣ ئەو پایتەخت بوو). ئەو خاکەی ئێستا پێی دەڵێن تورکیا، لانکەی یەکێک لە کۆنترین شارستانییەکانی مرۆڤایەتیی بوو ئەویش شارستانی نیۆلیسیک. ناوچەی وەک خرابرەشک، شوێنی نیشتەجێبوونی زۆرێک لە کۆمەڵەکانی وەک حتییەکان، خەڵکانی دیکەی ئەناتۆلیا و یۆنانییە موکانییەکان بوو.<ref name="Howard2" /><ref name="SteadmanMcMahon20112" /><ref name="MET" /> لەدوای سەرکەوتنی ئەسکەندەری مەزن، بەشێکی زۆر لە خاکی تورکیای ئەمڕۆ کەوتە ماوەی ھێلینیستی و لەڕووی چاند (کەلتوور)یشەوە بە ھێلینی کرا، ئەمەش لەسەردەمی ئیمپراتۆرییەتی بێزەنتی بەردەوامیی ھەبوو.<ref name="FreedmanMyers20002" /> لە سەدەی یازدەدا، تورکە سەلجوقییەکان دەستیان بە کۆچکردن کرد، لەو دەمە شانشینیی ڕۆم فەرمانڕەوایی لە خاکی ئەنادۆڵ دەکرد، ئەمەش تاکوو داگیرکردنی ئەنادۆل لەلایەن مەغۆلەکان لە ساڵی ١٢٤٣ بەردەوامیی ھەبوو، لەدوای داگیرکارییەکە ئەوا ئەنادۆل دابەشکرا بۆ چەند یەکەیەکی کارگێڕی.<ref name="mfk&gl2" /> دواتر لە سەدەی سێزدەھەمدا، ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی سەریھەڵدا. عوسمانییەکان کاریان لەسەر بە تورککردنی ناوچەکە دەکرد. لە ساڵی ١٤٥٣، سوڵتان محەممەدی دووەم توانی شاری قوستەنتینە (ئیستەمبۆلی ئەمڕۆ) بخاتە ژێر دەستی خۆیەوە خۆیەوە. دوای ئەویش، لەلایەن سوڵتان سەلیمی یەکەم دەسەڵاتی فەرمانڕەوایی عوسمانییەکان فراوانتر بوو. لە سەردەمی دەسەڵاتی سوڵتان سولەیمان قانوونی، ئەوا دەوڵەتی عوسمانی بوو بە ھێزێکی جیھانی.<ref name="masters" /> دوابەدوای سەدەی ھەژدەھەم، دەسەڵاتی عوسمانییەکان بەرەو پووکانەوە چوو، ئەمەش بەوەی کۆمەڵێک ناوچەیان لەدەستدا و کۆمەڵێک جەنگیشیان دۆڕاند. بۆ کەمکردنەوەی زیانەکان، سوڵتان مەحموودی دووەم کۆمەڵێک ھەنگاوی نا بۆ بە ھاوچەرخکردنی دەوڵەتەکە، ئەمەش لە سەرەتاکانی سەدەی نۆزدەم بوو. دواتر شۆڕشی لاوانی تورک لە ساڵی ١٩٠٨، بووە ھۆی سنووردارکردنی زیاتری دەسەڵاتی عوسمانی ئەمەش لەڕێی بەکارخستنەوەی پەرلەمانی تورکیا بوو، کە بۆ ماوەی ٣٠ ساڵ و لە ساڵی ١٨٧٨ لە کارخرا بوو. ئەم ھەنگاوە وای کرد کە دەوڵەتی عوسمانیی ببێتە وڵاتێکی فرە حیزبی. کودەتای سەربازیی ساڵی ١٩١٣، دەوڵەتی عوسمانی خستە ژێر دەسەڵاتی سێ پاشاوە، ئەوەش بەھۆکاری سەرەکیی دادەنرێت بە خزاندنی دەوڵەتەکە بۆ ناو جەنگی جیھانیی یەکەم لە ساڵی ١٩١٤. ھەر لەو جەنگەدا، عوسمانییەکان کەوتنە بەر جینۆسایدکردنی ئەرمەن، ئاشووری و یۆنانییەکان.{{efn|Turkish President Recep Tayyip Erdogan has said "Our attitude on the Armenian issue has been clear from the beginning. We will never accept the accusations of genocide".<ref>{{بیرخستنەوەی وێب|وێبگە= Deutsche Welle |سەردێڕ= Erdogan: Turkey will 'never accept' genocide charges |ڕێکەوتی سەردان= ٧ی شوباتی ٢٠١٨|ناونیشان= http://www.dw.com/en/erdogan-turkey-will-never-accept-genocide-charges/a-19307115}}</ref> Scholars give several reasons for Turkey's [[Armenian genocide denial#Causes|position]] including the preservation of national identity, the demand for reparations and territorial concerns.<ref>{{بیرخستنەوەی کتێب| بڵاوکەرەوە = ABC-CLIO| ژپنک = ٩٧٨-١-٤٤٠٨-٣١٦١-٤|دوایین١= Tatz|یەکەم١= Colin|دوایین٢= Higgins|یەکەم٢= Winton| سەردێڕ = The Magnitude of Genocide| ساڵ=٢٠١٦}}</ref>|name=two}}<ref name="SchallerZimmerer" /> لە دوای جەنگەکە، کە دەوڵەتی عوسمانی و وڵاتانی دیکەی ھێزی ناوەندی شکستیان ھێنا ئەوا دەوڵەتی عوسمانی دابەش بوو. جەنگی سەربەخۆخوازانی تورک لەدژی داگیرکاریی ھێزە ھاوپەیمانەکان وای کرد کە ئیمپراتۆرییەتیی عوسمانی ھەڵبوەشێتەوە لە ١ی تشرینی دووەمی ١٩٢٢، لەلایەکی دیکەشەوە پەیمانی لۆزان واژووکرا (بووە ھۆی ھەڵوەشانەوەی پەیمانی سێڤر). دوابەدوای ئەم ڕووداوانە، لە نیوەی دووەمی ١٩٢٣ کۆماری تورکیا بە سەرکردایەتیی مستەفا کەمال ئەتاتورک دامەزرا. ئەتاتورک چاکسازیی و ڕێکخستنی نوێی ھێنایە وڵاتەکەوە ئەوەش لەڕێی بە سێکولارکردنی وڵات، بە ناوەندیکردنی وڵات و دانانی سیستمی پەرلەمانی؛ دواتر لە ساڵی ٢٠١٧، لە ئەنجامی ڕیفراندۆمێک ئەو سیستمە گۆڕا بۆ سیستمی سەرۆکایەتی. لەدوای ئەو بڕیارە، دەوڵەتی نوێی تورکیا کە لەلایەن ڕەجەب تەییب ئەردۆغان سەرۆکایەتی دەکرێت وەک وڵاتێکی ئیسلامی و دەسەڵاتخوازی تەماشا دەکرێت. تورکیا وڵاتێکی بەھێزە لە ناوچەکەیدا و وەک وڵاتێکی نوێی پیشەسازیی دەناسرێت، بەتایبەتیش بەھۆی پێگە جیۆپۆلیتیکەکەی.<ref name="giga-hamburg.de1" /> ئابووریی تورکیا بە یەکێک لە وڵاتە خێرا گەشەکردوو و یەکێک لە وڵاتە پێشکەوتووەکان دادەنرێت، وڵاتەکە لە ڕیزبەندی بیستەمدایە لە ئاستی وڵاتانی جیھان بۆ داھاتی ناوخۆ. تورکیا ئەندامە لە نەتەوە یەکگرتووەکان، ناتۆ، بانکی جیھانی، سندووقی نێونەتەوەییی پارە و گرووپی ٢٠. تورکیا لەوەتەی ساڵی ١٩٥٠، بووەتە ئەندامێکی ھەرە زووەکانی ئەنجومەنی ئەورووپا. وڵاتەکە لەوەتەی ساڵی ٢٠٠٥ەوە، لە دانوستاندن دایە بۆ بوون بە ئەندام لە یەکێتیی ئەورووپا. eojyfegpkrkiixa52ai40fyasmlipoy 0 330536 2101033 2026-10-30T09:15:41Z Kawa63 105128 Rûpel bi "{{Xebat}}" hat çêkirin 2101033 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2101034 2101033 2026-10-30T09:18:34Z Kawa63 105128 /* */ 2101034 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Mîtralyoz, [[Çek (amûr)|silaxeke otomatîk]] e ku ji bo kurşîna rasterast û berdewam hatiye sêwirandin. Mîtralyoz ên bi kalîbreya 20 mm an mezintir, bi gelemperî ne wekî silaxên otomatîk, lê wekî [[Topa makîneyî|topên otomatîk]] tên polenkirin. 5lhitsv6taue0zl4cs43fc2iqzylpf1 2101035 2101034 2026-10-30T09:21:13Z Kawa63 105128 /* */ 2101035 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Mîtralyoz, [[Çek (amûr)|silaxeke otomatîk]] e ku ji bo kurşîna rasterast û berdewam hatiye sêwirandin. Mîtralyoz ên bi kalîbreya 20 mm an mezintir, bi gelemperî ne wekî silaxên otomatîk, lê wekî [[Topa makîneyî|topên otomatîk]] tên polenkirin. Wek çînek ji silaxên kînetîk ên eskerî, mîtralyoz bi giranî ji bo bikaranîna wekî silaxên piştgiriya piyadeyan têne çêkirin û bi gelemperî wexta ku bi [[dupod]] an [[sêpod]], şûneke sabît an platformek silaxên giran ve girêdayî ne ji bo aramiya li dijî paşvekişandinê têne bikaranîn. Gelek mîtralyoz herwiha kember û bolta vekirî bikar tînin, taybetmendiyên ku bi gelemperî di silaxên din ên piyadeyan de nayên dîtin. h2jqhbn9u996o3gi07l36t7t8amoecz 2101036 2101035 2026-10-30T09:21:27Z Kawa63 105128 /* */ 2101036 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Mîtralyoz, [[Çek (amûr)|silaxeke otomatîk]] e ku ji bo kurşîna rasterast û berdewam hatiye sêwirandin. Mîtralyoz ên bi kalîbreya 20 mm an mezintir, bi gelemperî ne wekî silaxên otomatîk, lê wekî [[Topa makîneyî|topên otomatîk]] tên polenkirin. Wek çînek ji silaxên kînetîk ên eskerî, mîtralyoz bi giranî ji bo bikaranîna wekî silaxên piştgiriya piyadeyan têne çêkirin û bi gelemperî wexta ku bi [[dupod]] an [[sêpod]], şûneke sabît an platformek silaxên giran ve girêdayî ne ji bo aramiya li dijî paşvekişandinê têne bikaranîn. Gelek mîtralyoz herwiha kember û bolta vekirî bikar tînin, taybetmendiyên ku bi gelemperî di silaxên din ên piyadeyan de nayên dîtin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} 1bbzclhcqgw9qo7vlkxcttuaqq4r6hj 2101037 2101036 2026-10-30T09:21:35Z Kawa63 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Çek]] 2101037 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Mîtralyoz, [[Çek (amûr)|silaxeke otomatîk]] e ku ji bo kurşîna rasterast û berdewam hatiye sêwirandin. Mîtralyoz ên bi kalîbreya 20 mm an mezintir, bi gelemperî ne wekî silaxên otomatîk, lê wekî [[Topa makîneyî|topên otomatîk]] tên polenkirin. Wek çînek ji silaxên kînetîk ên eskerî, mîtralyoz bi giranî ji bo bikaranîna wekî silaxên piştgiriya piyadeyan têne çêkirin û bi gelemperî wexta ku bi [[dupod]] an [[sêpod]], şûneke sabît an platformek silaxên giran ve girêdayî ne ji bo aramiya li dijî paşvekişandinê têne bikaranîn. Gelek mîtralyoz herwiha kember û bolta vekirî bikar tînin, taybetmendiyên ku bi gelemperî di silaxên din ên piyadeyan de nayên dîtin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Çek]] kg1x09kejhimdco5vfdaoc7qsycoolk 2101038 2101037 2026-10-30T09:22:09Z Kawa63 105128 /* */ 2101038 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Kulomet UK-L vzor 59.jpg|thumb]] Mîtralyoz, [[Çek (amûr)|silaxeke otomatîk]] e ku ji bo kurşîna rasterast û berdewam hatiye sêwirandin. Mîtralyoz ên bi kalîbreya 20 mm an mezintir, bi gelemperî ne wekî silaxên otomatîk, lê wekî [[Topa makîneyî|topên otomatîk]] tên polenkirin. Wek çînek ji silaxên kînetîk ên eskerî, mîtralyoz bi giranî ji bo bikaranîna wekî silaxên piştgiriya piyadeyan têne çêkirin û bi gelemperî wexta ku bi [[dupod]] an [[sêpod]], şûneke sabît an platformek silaxên giran ve girêdayî ne ji bo aramiya li dijî paşvekişandinê têne bikaranîn. Gelek mîtralyoz herwiha kember û bolta vekirî bikar tînin, taybetmendiyên ku bi gelemperî di silaxên din ên piyadeyan de nayên dîtin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Çek]] f70z8gq3frsm82zspyszd9920tyf1j5 2101039 2101038 2026-10-30T09:22:39Z Kawa63 105128 /* */ 2101039 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Kulomet UK-L vzor 59.jpg|thumb|Mîtralyoza çekoslovakyayî]] Mîtralyoz, [[Çek (amûr)|silaxeke otomatîk]] e ku ji bo kurşîna rasterast û berdewam hatiye sêwirandin. Mîtralyoz ên bi kalîbreya 20 mm an mezintir, bi gelemperî ne wekî silaxên otomatîk, lê wekî [[Topa makîneyî|topên otomatîk]] tên polenkirin. Wek çînek ji silaxên kînetîk ên eskerî, mîtralyoz bi giranî ji bo bikaranîna wekî silaxên piştgiriya piyadeyan têne çêkirin û bi gelemperî wexta ku bi [[dupod]] an [[sêpod]], şûneke sabît an platformek silaxên giran ve girêdayî ne ji bo aramiya li dijî paşvekişandinê têne bikaranîn. Gelek mîtralyoz herwiha kember û bolta vekirî bikar tînin, taybetmendiyên ku bi gelemperî di silaxên din ên piyadeyan de nayên dîtin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Çek]] 9dqq8ydttbsau6gxrx4x7yugap013p3 2101040 2101039 2026-10-30T09:23:13Z Kawa63 105128 /* */ 2101040 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Kulomet UK-L vzor 59.jpg|thumb|Mîtralyoza çekoslovakyayî]] '''Mîtralyoz''', [[Çek (amûr)|silaxeke otomatîk]] e ku ji bo kurşîna rasterast û berdewam hatiye sêwirandin. Mîtralyoz ên bi kalîbreya 20 mm an mezintir, bi gelemperî ne wekî silaxên otomatîk, lê wekî [[Topa makîneyî|topên otomatîk]] tên polenkirin. Wek çînek ji silaxên kînetîk ên eskerî, mîtralyoz bi giranî ji bo bikaranîna wekî silaxên piştgiriya piyadeyan têne çêkirin û bi gelemperî wexta ku bi [[dupod]] an [[sêpod]], şûneke sabît an platformek silaxên giran ve girêdayî ne ji bo aramiya li dijî paşvekişandinê têne bikaranîn. Gelek mîtralyoz herwiha kember û bolta vekirî bikar tînin, taybetmendiyên ku bi gelemperî di silaxên din ên piyadeyan de nayên dîtin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Çek]] ebb4w2gz4i2zc5ca2qx99j2vm9da3jm 2101041 2101040 2026-10-30T09:23:39Z Kawa63 105128 /* */ 2101041 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Kulomet UK-L vzor 59.jpg|thumb|Mîtralyoza çekoslovakyayî]] '''Mîtralyoz''', [[Çek (amûr)|silaxeke otomatîk]] e ku ji bo kurşîna rasterast û berdewam hatiye sêwirandin. Mîtralyoz ên bi kalîbreya 20 mm an mezintir, bi gelemperî ne wekî silaxên otomatîk, lê wekî [[Topa makîneyî|topên otomatîk]] tên polenkirin. Wek çînek ji silaxên kînetîk ên eskerî, mîtralyoz bi giranî ji bo bikaranîna wekî silaxên piştgiriya piyadeyan têne çêkirin û bi gelemperî wexta ku bi [[dupod]] an [[sêpod]], şûneke sabît an platformek silaxên giran ve girêdayî ne ji bo aramiya li dijî paşvekişandinê têne bikaranîn. Gelek mîtralyoz herwiha kember û bolta vekirî bikar tînin, taybetmendiyên ku bi gelemperî di silaxên din ên piyadeyan de nayên dîtin.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/technology/machine-gun |title=Machine gun {{!}} History, Description, & Facts {{!}} Britannica |website=www.britannica.com |access-date=2023-03-06 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201001220302/https://www.britannica.com/technology/machine-gun |archive-date=2020-10-01}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Çek]] nqhgwnw6o2bdp33cp2noclk51epqnjd 2101042 2101041 2026-10-30T09:23:48Z Kawa63 105128 /* */ 2101042 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Kulomet UK-L vzor 59.jpg|thumb|Mîtralyoza çekoslovakyayî]] '''Mîtralyoz''', [[Çek (amûr)|silaxeke otomatîk]] e ku ji bo kurşîna rasterast û berdewam hatiye sêwirandin. Mîtralyoz ên bi kalîbreya 20 mm an mezintir, bi gelemperî ne wekî silaxên otomatîk, lê wekî [[Topa makîneyî|topên otomatîk]] tên polenkirin. Wek çînek ji silaxên kînetîk ên eskerî, mîtralyoz bi giranî ji bo bikaranîna wekî silaxên piştgiriya piyadeyan têne çêkirin û bi gelemperî wexta ku bi [[dupod]] an [[sêpod]], şûneke sabît an platformek silaxên giran ve girêdayî ne ji bo aramiya li dijî paşvekişandinê têne bikaranîn. Gelek mîtralyoz herwiha kember û bolta vekirî bikar tînin, taybetmendiyên ku bi gelemperî di silaxên din ên piyadeyan de nayên dîtin.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/technology/machine-gun |title=Machine gun {{!}} History, Description, & Facts {{!}} Britannica |website=www.britannica.com |access-date=2023-03-06 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201001220302/https://www.britannica.com/technology/machine-gun |archive-date=2020-10-01}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Çek]] b57ng43swz7qdoz62k2y60tlfck2hfy 0 330537 2101043 2026-10-30T09:25:08Z Kawa63 105128 Rûpel bi "{{Xebat}}" hat çêkirin 2101043 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2101045 2101043 2026-10-30T09:28:35Z Kawa63 105128 /* */ 2101045 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Teqemenî madeyeke reaktîf e ku xwedî miqdarek mezin a [[enerjiya potensiyel]] e; eger ew enerjî ji nişka ve were berdan, dibe sebeba [[Teqîn|teqînekê]] ku bi gelemperî bi derketina [[Ronahî (fizîk)|ronahî]], [[Germahî|germ]], [[deng]] û [[Zext|zextê]] re pêk tê. Barka teqemeniyê, miqdarek diyarkirî ya madeya teqemenî ye. Ew made dibe ku tenê ji pêkhateyekê pêk were, an jî dibe ku têkeliyek be ku herî kêm ji du madeyan pêk tê. Madeyeke teqemenî dikare ligel pêkhateyên mekanîkî an elektronîkî were bikaranîn da ku [[Bombe|bombeyek]] jê were çêkirin. lul1m1ou70gbhbikvqkysqgt8qdp8km 2101047 2101045 2026-10-30T09:32:56Z Kawa63 105128 /* */ 2101047 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Teqemenî madeyeke reaktîf e ku xwedî miqdarek mezin a [[enerjiya potensiyel]] e; eger ew enerjî ji nişka ve were berdan, dibe sebeba [[Teqîn|teqînekê]] ku bi gelemperî bi derketina [[Ronahî (fizîk)|ronahî]], [[Germahî|germ]], [[deng]] û [[Zext|zextê]] re pêk tê. Barka teqemeniyê, miqdarek diyarkirî ya madeya teqemenî ye. Ew made dibe ku tenê ji pêkhateyekê pêk were, an jî dibe ku têkeliyek be ku herî kêm ji du madeyan pêk tê. Madeyeke teqemenî dikare ligel pêkhateyên mekanîkî an elektronîkî were bikaranîn da ku [[Bombe|bombeyek]] jê were çêkirin. Enerjiya potensiyel dikare bi awayên cuda di nav materyalên teqemenî de were hilanîn. Bi gelemperî, ev enerjî wekî [[enerjiya kîmyayî]] tê hilanîn; meselayên wê yekê [[Barûd|tozê reş]], [[nîtroglîserîn]] an jî [[tozê teqemeniyê]] in. Herwiha, ew dikare di şiklê gaza bin zextê de jî were hilanîn – wekî di şîşayên gazê, qutiyên aerosolê de, an jî di bûyerên teqîna ji ber berfirehbûna bixara şileya keliyayî de. Herçiqas kêmtir belav be jî, ew dikare wekî [[enerjiya nukleerî]] jî were hilanîn; mesela di [[Îzotop|îzotopên]] [[fîsîl]] yên wekî [[ûraniyum-235]] û [[plûtoniyum-239]] de. s02s1zffddougz25qhry3tkymt1aze2