Wîkîpediya kuwiki https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk MediaWiki 1.48.0-wmf.1 first-letter Medya Taybet Gotûbêj Bikarhêner Gotûbêja bikarhêner Wîkîpediya Gotûbêja Wîkîpediyayê Wêne Gotûbêja wêneyî MediaWiki Gotûbêja MediaWiki Şablon Gotûbêja şablonê Alîkarî Gotûbêja alîkariyê Kategorî Gotûbêja kategoriyê Portal Gotûbêja portalê TimedText TimedText talk Modul Gotûbêja modulê Event Event talk 0 2302 2101063 2083444 2026-10-30T14:55:08Z Penaber49 39672 /* */ 2101063 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Dewlata Mîtanî | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1600 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1260 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East 1400 BCE.png | binnexşe = Li dora sala 1400ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Mîtanî | paytext = | ziman = [[Zimanê mîtanî]] | dîn = [[Dînê huriyan]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Qiral]] | serokA1 = Kirta (rêveberê pêşîn) | serokA2 = Şattûara II (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 1540 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 1260 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1600 {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Asûr]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1260 {{bz}} }} '''Mîtanî''', '''Dewleta Mîtanî''' yan jî '''Xanîgalbat''' ({{nêzîkî}} 1600–1260 {{bz}}) keyanî û dewleteke [[Kurdistan|kevnareyê Kurdistanê]] bû ku navenda keyaniyê li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistan]] a îro bû. Keyaniya Mîtanî di navbera sedsalên 17 û 13e yê {{bz}} li herêma di navbera [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojavayê Kurdistanê]] de hikûm kiriye. Mîtanî şaxeke ji [[gelên îranî]] bûn ku yek ji gelên dîrokî yên li deverên [[Mezopotamya]]yê bûn. Ji ber ku li şûnwarên ên kolandinê de hê ti dîrok, salnivîsên padîşah û kronîk nehatine dîtin, agahiyên li ser mîtaniyan li gorî hêzên din ên herêmê kêm e. Agahiyên di derbarê wan de bi gelemperî ji aliyê cîranên wan ve hatiye nivîsandin. Hûrî di dawiya hezarsala 3em ê berî zayînê de li herêmê bicih bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |tarîx=1997 |sernav=Urkesh: The First Hurrian Capital |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |kovar=The Biblical archaeologist |ziman=en |cild=60 |hejmar=2 |rr=77 }}</ref> Keyê [[Girê Mozan|Ûrkeşê]] ya bi navê Hûrî, Tupkish li ser mohra gil a bi dîroka 2300 {{bz}} li [[Girê Mozan]] hatiye dîtin. Yekem nivîsa tomarkirî ya di derbarê zimanê mîtaniyan de nivîsa şahê Ûrkeşê (di sedsala 21ê {{bz}}) Tiş-atal bû. Piştre Hûrî nifûsa sereke ya Mîtanî ku pêşî bi navê Habigalbat hatiye zanîn pêk anîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_3 |kovar=acamedia.edu }}</ref> Împeratoriya Mîtanî hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi [[hîtît]]iyan re, li aliyê rojava bi misiriyan re li aliyê başûr bi [[kasîtan]] re û ji aliyê rojhilat jî bi asûriyan re sinorê erdnîgarî parvekiriye. Sinorê keyaniya mîtaniyan li aliyê rojava heya [[Kizzuwatna]] bi [[Toros|Çiyayên Torosê]], li aliyê başûr heya Tunip, li aliyê rojhilat heya Arraphe û li bakur heya [[Gola Wanê]] berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |rr=11 |roja-gihiştinê=2024-11-09 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Qada bandora mîtaniyan bi navên cihên hûriyan, navên kesan û bi belavbûna cûreyeke kelûpelên xweliyê li [[Rojavaya Kurdistanê]] û li [[Şam (herêma erdnîgarî)|herêma Şamê]] berfireh bûye. == Etîmolojî == === Navên "Mîtannî"/"Mîttanî" === Navê dewleta Mîtanî wekê paşgira hûrî -nni ji kokekê hatiye ravekirin ku ji peyva hind û aryeniye, *maita- 'yekkirin' hatiye deynkirin ku bi lêkera sanskritî mith (मिथ्; 'yekkirin, cotkirin, hevdû dîtin') re hevwate ye. Ji ber vê yekê navê Mîtanni tê wateya 'padîşahiya yekbûyî'.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies |roja-gihiştinê=2024-11-20 |roja-arşîvê=2023-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230624124120/https://www.academia.edu/642020 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Gernot Wilhelm li cihê vê pêşniyar kiriye ku Maittan(n)i tê wateya 'ya M(a)itta' ku navê "serokekî (an eşîrekê) ye û ne navê herêmek an nifûsekê ye".<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2001-03-01 |sernav=Adelheid Otto, Die Entstehung und Entwicklung der Klassisch-Syrischen Glyptik , Untersuchungen zur Assyriologie und Vorderasiatischen Archäologie, Ergänzungsbände zur Zeitschrift für Assyriologie und Vorderasiatische Archäologie, Band 8, 1 vol. in-8° de 316 p., avec fig. au trait dans le texte et 40 pl. + 7 cartes hors texte, Walter de Gruyter, Berlin, New York, 2000 |url=https://doi.org/10.3917/assy.093.0081b |kovar=Revue d'assyriologie et d'archéologie orientale |cild=93 |hejmar=1 |rr=84–86 |doi=10.3917/assy.093.0081b |issn=0373-6032 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://brill.com/display/book/9789004704312/BP000015.xml |sernav=brill.com |malper=brill.com |roja-gihiştinê=2026-02-10 }}</ref> Dibe ku Maitta damezrînerê xanedanê ye. Li gorî vê analîza zimannasî, navê padîşahiyê niha bi gelemperî wekî "Mittani" (Mitta/Maitta û paşgira hûrî -ni) li cihê "Mîtannî" hatiye nivîsandin.<ref name="von2022"/> === Navê "Xanîgalbat" === Keyaniya Mîtanî berî sala 1600 ê {{bz}} de li Babîlê, di dema serweriya Ammî-Saduqa de, wekê Xabingalbat hatiye naskirin ku di du nivîsên dawiya serdema Babîliya Kevin de wekê ḫa-bi-in-gal-ba-ti-i û ḫa-bi-in-ga-al-ba-at hatiye piştrast kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_33 |kovar=academia.edu }}</ref> Misriyan keyaniyê re digotin Naharin û Mîtanî û di heman demê de hîtîtên hurî û asûriyan keyaniyê wekê Ḫanigalbat an Ḫani-Rabbat binav kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Gauthier, Henri - Dictionnaire des Noms Géographiques Contenus dans les Textes Hiéroglyphiques T.3 (1926) |paşnav=Gauthier |pêşnav=Henri (1877-1950) |tarîx=1926 |url=http://archive.org/details/Gauthier1926 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Egyptian hieroglyphic dictionary : with an index of English words, king list and geological list with indexes, list of hieroglyphic characters, coptic and semitic alphabets, etc. |paşnav=Budge |pêşnav=E. A. Wallis (Ernest Alfred Wallis) |weşanger=London : J. Murray |tarîx=1920 |kesên-din=Robarts - University of Toronto |url=http://archive.org/details/egyptianhierogly02budguoft }}</ref> Li gorî Michael C. Astour ev nav ji heman keyaniyê re hatine bikaranîn û pir caran bi hev re dihatin bikaranîn. Di salnameyên hîtîtiyan de behsa gelê bi navê hûrrî (Ḫu-ur-ri) hatiye kirin ku li herêma Rojavaya Kurdistanê ya îro bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Astour |pêşnav=Michael C. |tarîx=1972 |sernav=Ḫattus̆ilis̆, Ḫalab, and Ḫanigalbat |url=https://doi.org/10.1086/372153 |kovar=Journal of Near Eastern Studies |cild=31 |hejmar=2 |rr=102–109 |doi=10.1086/372153 |issn=0022-2968 }}</ref> Nivîsareke hîtîtan dibe ku ji serdema Mursili I be, behsa "padîşahê hûriyan" dike û guhertoya asûrî-akadî ya nivîsê "hûrî" wekê Xanîgalbat wergerandiye. Tushratta ku di nameyên xwe yên amarna yên akadî de xwe wekê "padîşahê Mîtanî" bi nav dike ku padîşahiya xwe wekê Xanîgalbat bi nav kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Amarna Letters and Their Study |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2016-12-05 |rr=4–20 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxgx7g.6 }}</ref> Nivîsandina herî kevn a peyva Xanîgalbat bi zimanê akadî dikare were xwendin, digel guhertoya hîtîtî ku behsa "dijminê hûrî" dike, di nivîsareke ji sedsala 13an berî zayînê ya "salnameyên Ḫattušili I" de ye, dibe ku piştî 1630 salê {{bz}} de hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Political and Cultural Relations between the Kingdom of Mittani and its Subordinated Polities in Syria and Southeast Anatolia |paşnav=De Martino |pêşnav=Stefano |weşanger=DEU |tarîx=2018 |isbn=978-3-86835-283-2 |url=https://iris.unito.it/handle/2318/1685098#.X1BUcIvB_IU }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/338001738_The_Annals_and_Lost_Golden_Statue_of_the_Hittite_King_Hattusili_I |sernav=(PDF) The Annals and Lost Golden Statue of the Hittite King Hattusili I |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-02-10 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yener |pêşnav=Kutlu Aslihan |tarîx=2021-01-01 |sernav=Some Thoughts about Middle Bronze Age Alalakh and Ugarit: Reassessing an Alalakh Wall Painting with Archival Data |url=https://www.academia.edu/61046107/Some_Thoughts_about_Middle_Bronze_Age_Alalakh_and_Ugarit_Reassessing_an_Alalakh_Wall_Painting_with_Archival_Data |kovar=Ougarit, un anniversaire. Bilans et recherches en cours, }}</ref> Têgeha peyv Xanîgalbat a bi zimanê asûrî di dîrokê bi gelek awayan hatiye ravekirin. Beşa yekem bi peyvên "𒄩𒉡 ha-nu," "nanu" an "hana" ve girêdayî ye ku yekem car di zimanê marî de ji bo danasîna kesên ku hatine perava başûr a herêma bakurê Firatê, nêzîkî Terqa (paytexta Keyaniya Ḫana) û çemê Xabûrl hatiye piştrastkirin. Ev têgeh ne tenê ji bo navekî komeke mirovan hatibû bikar anîn, di heman demê de deverekî topografîk jî rave kiriye. Di serdema asûrîya navîn de, hevoka "𒌷𒆳𒄩𒉡𒀭𒋫" "URUKUR Ḫa-nu AN.TA," "bajarên Hanuya Jorîn" rave kiriye ku di navbera du Hanuyên cuda de ne, bi îhtimaleke mezin li her du aliyên çem in ku cûdahiyeke di navbera wan de hene. Ev destnîşankirina aliyê bakur piraniya axa bingehîn a dewleta Mîtanî girtiye nav xwe. Du nîşanên ku bûne sedema xwendinên guherbar "𒃲 gal" û forma wê ya alternatîv "𒆗 gal9" in. Yekem hewldanên deşîfrekirinan di dawiya sedsala 19an de formên ku "gal", ku di zimanê sumerî de tê wateya "mezin", şîrove dikin ku wekî sumerogramek ji bo "rab" a akadî ku xwediyê heman wateyê ye; "Ḫani-Rabbat" nîşan dide ku tê wateya "Haniyê Mezin". J. A. Knudtzon, û piştî wî E. A. Speiser, li cihê wê, piştgirî dane xwendina "gal" a li ser bingeha rastnivîsa wê ya alternatîv a bi "gal9" ku ji demê ve bûye nêrîna piraniya zanyaran. Di demên dawî de, di sala 2011an de, zanyar Miguel Valério ku di wê demê li Zanîngeha Nû ya Lîzbonê bû, piştgiriyek berfireh daye xwendina kevintir a "Hani-Rabbat".<ref>{{Jêder-malper |url=https://um-es.academia.edu/MiguelVal%C3%A9rio |sernav=Miguel Valério - Universidad de Murcia |malper=um-es.academia.edu |roja-gihiştinê=2026-02-10 |ziman=en |paşnav=valério |pêşnav=miguel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:Carte du Mitanni.png|thumb|çep|Di sala 1490ê {{bz}} de Keyaniya Mîtannî ya herî mezin ku di bin rêveberiya Barattarna bû.]] Mîtaniyan di sedsala 16an ê berî zayînê de li Mezopotamyaya jorîn û qiraliyeteke bi hêz avakiriye ku paytexta wan li bajarê [[Waşşûkanî]] yê bû. Keyaniya mîtaniyan li sê xala [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojavaya Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê|Başûrê Kurdistan]] a îro hatibû avakirin. Keyaniya mîtaniyan gelek salan li herêmên Mezopotamyayê serwerî kiriye. Yekem car ku di dîrokê de hatiye zanîn ku li Mezopotamyayê madena [[hesin]]î ji aliyê mîtaniyan ve hatiye vedîtin û hatiye bikaranîn. Asûrî parçeyek biçûk ê ji Keyaniya Mîtanî bûn. Heft êlên mîtaniyan hebûn ku wekê "MIL" an jî "MILAN" hatine binavkirin.<ref>http://wikitry.com/index.php/Mitanni{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> Bikaranîna yekem a naskirî (heta niha) navên hind û aryanî ya serwerên Mîtannî bi [[Shuttarna I]] dest pê dike ku li cihê bavê xwe Kirta bûye serwerê keyaniyê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783110266412/html |sernav=Constituent, Confederate, and Conquered Space |tarîx=2014-04-01 |weşanger=De Gruyter |isbn=978-3-11-026641-2 |ziman=en }}</ref> Keyê Mîtannî [[Barattarna]] keyaniya rojava ber bi [[Heleb]]ê ve berfireh kiriye û keyê Amorî, Îdrîmî ya Alalakh xiste bindestê xwe û dixuye ku pênc nifş vî keyaniyê (ku bi navê Parattarna jî tê zanîn) ji bilind bûna Keyaniya Mîtannî vediqetînin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/64390584 |sernav=A history of the ancient Near East |paşnav=Van de Mieroop |pêşnav=Marc |tarîx=2007 |isbn=978-1-4051-4910-5 |çap= |cih=Malden, MA |oclc=64390584 }}</ref> Dewleta [[Kizzuwatna]] ya li rojava jî bi mîtannîyan re girêdaye û Asûrya li rojhilat bi giranî di nîveka sedsala 15an a berî zayînê de bûye dewletekî mîtanîyan. Gelê Mîtanî, di serdema Şauştatar de bi hêztir bûye lê hûriyan dixwest ku [[Hîtît]]iyan di hundirê çiyayên [[Anatolya Navîn|Anatolyayê]] de bihêlin. Li dijî [[Hîtît]]an, [[Kizzuwatna]] li rojava û Ishuwa li bakur hevalbendên hev ên girîng bûn. === Keyaniya destpêkê === [[Wêne:Cylinder seal,ca. 16th–15th century BC Mitanni.jpg|thumb|Mohra silindir, li dor sedsala 16-15an ê berî zayînê, Mîtanî.]] Tê zanîn ku hûrî ji serdema akadiyan ve li rojhilatê çemê Dîcleyê li ser çemê bakurê [[Mezopotamya]]yê û li [[Geliyê Xabûrê]] jiyan kirine. Koma ku bûne Mîtanî, berî sedsala 17an ê berî zayînê hêdî hêdî berê xwe dane başûrê [[Mezopotamya]]yê. Koma beriya mîtaniyan (hûrî) di dawiya sedsala 17an an di nîvê yekem a sedsala 16an ê de berî zayînê de qiraliyeteke hêzdar bûn ku dema destpêka qiraliyeta wan heta dema Thutmose I, ji dema serwerên hîtît [[Hattusili I]] û [[Mursili I]] dirêj dibûn.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Constituent, Confederate, and Conquered Space: The Emergence of the Mittani State |weşanger=De Gruyter |tarîx=2014-04-01 |isbn=978-3-11-026641-2 |ziman=en |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783110266412/html }}</ref> Nivîsarên nuziyan ên taybet de, Ûgarît û arşîvên hîtîtiyan ê li Hatûşayê tenê behsa hûriyan dike. Nivîsarên mixî yên ji Marî behsa hikumdarên bajar-dewletên li Mezopotamyaya Jorîn bi navên Amurru (Amorî) û Hûrî dikin. Serwerên bi navên Hûrî jî ji bo Ûrshûm û Hasûm hatine pejirandin û tabletên ji Alalakh (qata VII, ji beşa paşîn a serdema Babîliya Kevin) behsa kesên bi navên Hûrî yên li ser peravên [[Çemê Orontesê]] dikin. Ji bo dagirkirinên ji aliyê bakurê rojhilat ve ti delîl tune ne. Bi gelemperî ev çavkaniyên onomastîk ji bo berfirehbûna [[Hurî|Hûrî]] ya li başûr û rojava wekî delîl hatine girtin. Parçeyeke nivîsarên hîtîtan dibe ku ji serdema Mursilî I ve maye, behsa "Keyê Hûriyan" dike (LUGAL ERÍN.MEŠ Hurri). Ev termînolojî herî dawî ji bo qiralê mîtannî Tuşratta, di nameyekê de di arşîvên [[Amarna]]yê de hatiye bikaranîn. Sernavê normal ê padîşah 'padîşahê hurri-men' bû (bêyî ku KUR diyarkereke welatek nîşan bide). Stêrnas û saetçêkerê fermî ya Misirê Amenemhet (Amen-hemet) xuya ye ku ferman daye ku li ser gora wî were nivîsandin ku ew ji "welatê biyanî yê bi navê Mtn (Mi-ti-ni)"<ref>{{Jêder-malper |url=https://123dok.org/document/8yd06e1z-political-cultural-relations-kingdom-subordinated-polities-southeast-anatolia.html |sernav=Redirecting |malper=123dok.org |roja-gihiştinê=2026-02-10 }}</ref> hatiye lê [[Alexandra von Lieven]] (2016) û [[Eva von Dassow]] (2022) difikirin ku sefera ber bi Mîtanî ve, dibe ku di serdema firewn Ahmose I (nêzîkî 1550–1525 {{bz}}) de pêk hatibe ku bi taybetî sefera ku ji aliyê bavê wî Amenemhet ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lieven |pêşnav=Alexandra von |sernav=von Lieven, Clockmaker Amenemhet.pdf |url=https://www.academia.edu/28449812/von_Lieven_Clockmaker_Amenemhet_pdf |kovar=academia }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford History of the Ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2022-04-21 |isbn=978-0-19-068760-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Hr9qEAAAQBAJ&dq=astronomer+and+clockmaker+Amenemhet&pg=PA466 |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T. }}</ref> Di dema serweriya firewn Thutmose I (1506–1493 {{bz}}), navên Mîtannî û Naharîn di nav bîranînên çend efserên firewn de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007 }}</ref> Bikaranîna yekem a navên hind û aryenî ya hikumdarên Mîtanî bi Shuttarna I dest pê dike ku li cihê bavê xwe Kirta hatibû li ser textê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Constituent, Confederate, and Conquered Space: The Emergence of the Mittani State |weşanger=De Gruyter |tarîx=2014-04-01 |isbn=978-3-11-026641-2 |ziman=en |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9783110266412/html }}</ref> Qiral Barattarna ya Mîtanî keyaniya xwe ber bi rojava ve berfireh kiriye ku heta digihîje Helebê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://oracc.museum.upenn.edu//aemw/alalakh/idrimi/corpus |sernav=aemw/alalakh/idrimi |malper=oracc.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-02-10 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A history of the ancient Near East, ca. 3000-323 B.C |url=https://archive.org/details/historyofancient0000vand_h4j1 |paşnav=Van de Mieroop |pêşnav=Marc |weşanger=Blackwell Pub |tarîx=2007 |isbn=978-1-4051-4910-5 |çap=2 |cih=Malden, MA |series=Blackwell history of the ancient world }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hunger |pêşnav=Hermann |paşnav2=Pruzsinszky |pêşnav2=Regine |tarîx=2004 |sernav=Mesopotamian Dark Age Revisited |url=https://doi.org/10.1553/0x0003f0d6 |kovar=doi.org |doi=10.1553/0x0003f0d6 }}</ref> Dewleta [[Kizzuwatna]] li rojava dilsoziya xwe ji bo mîtaniyan diyar kirine û asûrî li rojhilat heta nîvê sedsala 15an berî zayînê bi piranî bibûn dewleteke vasal a keyaniya Mîtanî. Di dema serweriya Şauştatar de keyaniya Mîtanî bihêz bûye lê hûriyan dixwestin ku [[Hîtît]] li çiyayên bilind ên [[Anatolya]]yê bimînin. Kizzuwatna li rojava û Ishuwa li bakur hevalbendên herî girîng ên li dijî hîtîtan bûn ku di wî demî de dijberê mîtaniyan bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roller |pêşnav=Duane W. |tarîx=2005 |sernav=''Qumran in Context: Reassessing the Archaeological Evidence''. Yizhar Hirschfeld. |url=https://doi.org/10.1086/basor25066923 |kovar=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |cild=340 |rr=94–95 |doi=10.1086/basor25066923 |issn=0003-097X }}</ref> === Piştî keyaniyê === Piştê dawiya keyaniya mîtaniyan, beşên rojavayî yên xaka mîtaniyan rasterast dikevin bin kontrola hîtîtan û beşên rojhilat rasterast dikevin bin kontrola asûriyan. Parçeya navîn erdê mîtaniyan wekî eyaleta Hanigalbatê berdewam kiriye. Di dawiyê de, di dema [[Şalmaneserê I]] de, careke din dîsa beşa mayî ya Mîtanî dikeve bin kontrola asûriyan. Kontirolkirina erdê Mîtanî heta paşketina hêza asûriya navîn piştî mirina [[Tukulti-Ninurta I]] berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A2722770/view |sernav=Çavkanî -1 }}</ref> Dema ku erdê mîtaniyan di bin kontrola rasterast a asûriyan de bû, Hanigalbat ji aliyê parêzgerê tayînkirî yên wekî mezin-wezîrê asûrî Ilī-padâ, bavê Ninurta-apal-Ekur (1191-1179) ku sernavê Keyê Hanigalbat wergirtibû ve hatiye birêvebirin. Keyê asûrî li navenda îdarî ya asûriyan a li Tell Sabî Abyadê ya ku nû hatiye çêkirin (li ser birc û rûnişgeha Mîtanî ya heyî) rûniştiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/profile/Bleda-During/publication/311509524_During_BS_Visser_E_and_Akkermans_PMMG_2015_Skeletons_in_the_Fortress_The_Late_Bronze_Age_Burials_of_Tell_Sabi_Abyad_Syria_Levant_4730-50/links/5b61804baca272a2d6791b6d/Duering-BS-Visser-E-and-Akkermans-PMMG-2015-Skeletons-in-the-Fortress-The-Late-Bronze-Age-Burials-of-Tell-Sabi-Abyad-Syria-Levant-4730-50.pdf |sernav=Çavkanî-2 }}</ref> Lîsteya keyên babîlî a, navê hikumdarê asûrî Sennaherîb (705–681 b.z.) û kurê wî Aşûr-nadîn-şûmî (700–694) wekî “Xanedana Ĥabigal” bi nav kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Babylonian and Assyrian Historical Texts |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1955-12-31 |rr=265–317 |url=http://dx.doi.org/10.1515/9781400882762-013 }}</ref> Navê Hanigalbat heya dawiya hezarsala 1ê {{bz}} hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Da Riva |pêşnav=Rocío |tarîx=2018-09-17 |sernav=Addendum to Rocío Da Riva, A new attestation of Ḫabigalbat in Late Babylonian sources, WdO 47/2 (2017) 259–264 |url=http://dx.doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.96 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=96–98 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.96 |issn=0043-2547 }}</ref> == Koka keyaniyê == [[Wêne:Ridpath's history of the world; being an account of the ethnic origin, primitive estate, early migrations, social conditions and present promise of the principal families of men (1897) (14781319734).jpg|thumb|çep|Wêneyek ku jiyana mirovên hind û aryanî rave dike]] Çend teonîm ên navên xwerû û rêzikên (termînolojiya teknîkî) mîtanî bi koka xwe Hind û Aryanî an [[Proto-Hind û Aryanî]] ne.<ref name="CotticelliKurras2023">{{Jêder-kitêb |sernav=Indo-Aryans in the Ancient Near East |paşnav=Cotticelli-Kurras |pêşnav=P. |weşanger=Brill |tarîx=2023-06-23 |rr=332–345 |isbn=978-90-04-54863-3 |ziman=en |url=https://brill.com/display/book/9789004548633/BP000013.xml |paşnav2=Pisaniello |pêşnav2=V. }}</ref> Ji serdema [[Shuttarna I]] ve dest pê dike ku mîtaniya yekem e ku di dîrokê de îsbat kiriye ku navên qiralên mîtaniyan bi zimanê [[Hind û îranî|Hind û Aryanî]] bû.<ref name=":0"/> Nivîsarên perwerdehiya hespê Kikkuli têgînên teknîkî yên bi koka xwe Hind û Aryanî hene<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thieme |pêşnav=Paul |tarîx=1960 |sernav=The 'Aryan' Gods of the Mitanni Treaties |url=https://www.jstor.org/stable/595878?origin=crossref |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=80 |hejmar=4 |rr=301–317 |doi=10.2307/595878 |issn=0003-0279 }}</ref> û xwedawendên Hind û Aryanî Mitra, Varuna, Indra û Nasatya (Aşvîn) di du peymanên ku li Hattusa ku di navbera padîşahên Sattiwaza mîtanî û Šuppiluliuma I ê hîtîtî de hatine dîtin ku hatine rêz kirin û gazî kirin: (peymana KBo I 3) û (peymana KBo I û dubareyên peymanan).<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.academia.edu/642020/Journal_of_Indo-European_Studies._2010._About_the_Mitanni_Aryan_gods._1-2_26-40_ |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |malper=www.academia.edu |roja-gihiştinê=2024-11-20 |roja-arşîvê=2022-02-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220218173909/https://www.academia.edu/642020/Journal_of_Indo-European_Studies._2010._About_the_Mitanni_Aryan_gods._1-2_26-40_ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Toponîma paytexta mîtaniyan [[Waşşûkanî|Waşûkanî]] jî "bi yekdengî" tê qebûlkirin ku ji zaravayekî Hind û Aryanî hatiye wergirtin.<ref name="CotticelliKurras2023" /> Annelies Kammenhuber (1968) pêşnîyar kiriye ku ev peyv ji zimanê Hind û Îranî yê hêj nehatiye veqetandin hatiye wergirtin lê Mayrhofer destnîşan kiriye ku bi taybetî taybetmendiyên Hind û Aryayî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The coming of the Greeks |paşnav=Robert Drews |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1989 |isbn=978-0-691-02951-1 |kesên-din=Internet Archive |url=https://archive.org/details/comingofgreeksin00drew/page/61 }}</ref> Bi giştî tê bawer kirin ku gelên Hind û Aryayî li Mezopotamyaya Jorîn ([[Bakurê Kurdistanê]]) û [[Rojavayê Kurdistanê]] û herêmên bakurê Suriyê bi cih bûne û piştî demekî valahiyeke siyasî, Keyaniya Mîtanî ava kirine ku di heman demê de zimanê hûrî jî qebûl kirine. Ev yek wekî beşek ji koçberiyên Hind û Aryenî hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Humanity: From the Third Millennium to the Seventh Century B.C. |paşnav=UNESCO |weşanger=UNESCO Publishing |tarîx=1996-12-31 |isbn=978-92-3-102811-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=BnY0KYbJC6wC }}</ref><ref name="Beckwith2009">{{Jêder-kitêb |sernav=Empires of the Silk Road: A History of Central Eurasia from the Bronze Age to the Present |paşnav=Beckwith |pêşnav=Christopher I. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-04-05 |isbn=978-0-691-13589-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5jG1eHe3y4EC }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-19-927908-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HMHmCwAAQBAJ }}</ref> Ji dawiya sedsala 20an vir ve nêrîna ku Qiraliyeta Mîtanî ji aliyê malên key û arîstokratên ku bi eslê xwe Hind û Aryenî ne hatiye birêvebirin di nav zanyaran de belav bûye. Li gorî vê yekê şaxek Hind û Ariyan li dora hezarsala duyemê {{bz}} ji hind û îraniyên din veqetiyane û ber bi rojava ve koç bûne. Bi vê koçberiyê re Keyaniya Mîtanî hatiye avakirin û di heman demê de zimanê hûrî jî ji aliyê keyaniyê ve hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Indo-European and Indo-Iranian Wagon Terminology and the Date of the Indo-Iranian Split |paşnav=Lubotsky |pêşnav=Alexander |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2023 |rr=257–262 |isbn=978-1-009-26175-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Willerslev |pêşnavê-edîtor=Eske |url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/indoeuropean-puzzle-revisited/indoeuropean-and-indoiranian-wagon-terminology-and-the-date-of-the-indoiranian-split/ADBF07BCD6447A00E1B5E3EE4E128FA7 |paşnavê-edîtor2=Kroonen |pêşnavê-edîtor2=Guus |paşnavê-edîtor3=Kristiansen |pêşnavê-edîtor3=Kristian }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The BMAC of Central Asia and the Mitanni of Syria |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |rr=69–91 |url=https://academic.oup.com/book/27664/chapter/197781872 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.003.0008 }}</ref><ref name="Beckwith2009"/> == Rêveber û civak == === Malbata keyaniyê === Agahiyên pir kêm derbarê malbata qiralên mîtaniyan de hene. Ji xeynî keyên navê bavên çend keyan tê dizanin ku rewşa wan wekê key nayê zanîn ku şahbanûyek tenê, Yunî, jina Tushratta (ku li gorî tîpa Amarna EA 26 rasterast bi dayika şahbanûya Misirê Tiye re têkildar e) û ya sê prensesên ku bi şahên Misirê re zewicî ne (yek ku navê wê nayê zanîn ku bi Thutmose IV, Gilu-Heba û piştre Tadu-Heba ku bi Amenhotep III re zewicî). Bi gelemperî serweriya textê ji bav derbasî kur bûye lê belê bi kêmasî jî be mînakên din ên derbasbûna li ser textê hene ku ev qaîdeya serweriya ji bavê derbasbûna textê qaideyeke berdewam a qiraliyeta mîtaniyan nebû.<ref name="von2022">{{Jêder-kitêb |sernav=Mittani and Its Empire |paşnav=von Dassow |pêşnav=Eva |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2022-04-12 |rr=455–528 |isbn=978-0-19-068760-1 |url=https://doi.org/10.1093/oso/9780190687601.003.0029 }}</ref> Prensîba xanedaniyê di bikaranîna mohra xanedaniyê ya Şewtatar de, ji aliyê cîgirên Şewtatar heta Tuşratta berdewam kiriye.<ref name="von2022" /> Endamên malbata qiralan navên hûrî li xwe dikirin û dema ku ew dihatin ser desthilatdariyê, qiralan navekî textê ya hind û aryanî digirtin.<ref name="von2022" /> Nameya Amarna EA 19 jî nîşan dide ku Tushratta di vê demê de ji bo bapîrê xwe (Artatama) dest bi avakirina tirbeyeke (karašku) kiriye û ji bo wî ji keyê Misirê zêr xwestiye. === Rêveberî === [[Wêne:Ancient Near East 1400BC.svg|thumb|Nexşeya rojhilata kevnar ê li dora sala 1400 {{bz}} ye ku serdema amarnayê dide nîşan ku di nav de Hîtît, Mîtanî, Kaşît, Elam û Xanedaniya 19an a Keyaniya Nû nîşan dide.]] Rêxistina keyaniya mîtaniyam, hetta di nîvê duyem a sedsala 15an de jî ku di asta herî bi hêz de bû, di derbarê wan de agahî pir kêmbûn. Ji ber agahî ji hejmareke kêm a belgeyan hatine berhevkirin, agahiyên di derbarê keyan de bi sinor in. Li gorî daneyên di çavkaniyan de hatiye diyarkirin ku keyaniya Mîtanî cureyekî konfederasyonê bû ku ji aliyê keyên Mîtanî ve dihate birêvebirin ku yek ji "keyên mezin" (akadî šarru rabu) ên (tevî yên Misira Kevnar, [[Babîl (dewlet)|Babîl]] û [[Hîtît]]an) rojhilata nêzîk a di nîvê duyem ê sedsala 2an de bû. Keyaniyê rêberiya komeke heterojen ê ji saziyên siyasî kiriye dibe ku ev sazî di bin cureyên cûrbecûr ên serdestiyê de bûn. Qiraliyeta mîtaniyan wîlayetên (ḫalṣu) vedihewîne ku rasterast hatine birêvebirin ku wekê [[Heleb]]ê ji aliyê parêzgeran ve (Hurrî ḫalzogli?) hatine spartin. Di heman demê de padîşahiyên vasal ên wekê Alalakh û Arrapha jî di nav xwe de girtiye. Hinek bajarên li herêma firata navîn ji aliyê saziyên komunal ve dihatin birêvebirin ku bi komeke karsazên herêmî (ev rewş li Emar, Basiri, dibe ku li Ekalte û Azû jî wisa be) ve rasterast bi qiralê mezin re di nav pêwendiyan de bûn.<ref name="Pruzsinszky2007">{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |rr=11 |doi=10.1515/9783110266412.11 |roja-gihiştinê=2024-11-09 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian Theophoric Names in the Documents from the Hittite Kingdom |paşnav=de Martino |pêşnav=Stefano |weşanger=Firenze University Press |tarîx=2023 |rr=89–98 |isbn=979-12-215-0109-4 |cih=Florence |url=https://doi.org/10.36253/979-12-215-0109-4.10 }}</ref> Têkiliyên di navbera padîşahê mîtaniyan û vasalên wan de hiyerarşîk bûn. Ji ber vê yekê çavê wî li têkiliyên di navbera bindestên xwe de bû, peymana di navbera Îdrîmî yê Alalaxê û Pilliya yê Kizzuwatnayê de di bin parastina qiral Barattarna de hatiye danîn. Pêşgotina dîrokî ya peymana di navbera Talmî-Şerrûmayê Helebê û keyên hîtîtan Muwatallî II de behsa ji nû ve dabeşkirina erdên sinor ji aliyê keyê Mîtnanî ve ji bo Aştata û Nuhaşşe li ser hesabê Helebê piştî serhildana dawî dike. Wekê ku di nameyên cûrbecûr ên ji Alalaxê de derbarê nakokiyên qanûnî yên ku desthilatdariya Mîtanî tê de destwerdan kiriye de hatiye destnîşankirin ku kesên naskirî yên mîtaniyan dikarin daxwazên fermî ji vasalan bikin ku di nav de desteserkirina milkê kesan an jî girtina mirovan û radestkirina wan ê ji rayedarên Mîtanî re hebûn. Tabletên Nûzî yên li ser têkiliyên di navbera keyên herêmî, Arrapha û serwerê mîtaniyan de nîşan didin ku dema ew ji keyaniyekî diman an jî diçûn qiraliyeteke din, neçar dibûn ku meseleya mirovên ji qiraliyetekê çareser bikin. Keyaniya Mîtanî jî bac kom kiriye lê ev yek bi kêmasî hatiye belgekirin. Ji aliyekî din ve, keyê Mîtanî erd daye peyrewên xwe ku di du tabletên ji Tell Bazi bi vî awayî behsa bexşandina erd ên qiraliyetî ji gelê basîrî re tomar kirine.<ref name="Pruzsinszky2007"/><ref name="von2022"/> ==== Kronolojî ==== <timeline> ImageSize = width:800 height:auto barincrement:12 PlotArea = top:10 bottom:30 right:130 left:20 AlignBars = justify DateFormat = yyyy Period = from:-1500 till:-1250 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = unit:year increment:25 start:-1500 ScaleMinor = unit:year increment:25 start:-1250 Colors = id:canvas value:rgb(0.97,0.97,0.97) id:PA value:red id:GP value:green id:eon value:rgb(1,0.7,1) # light purple Backgroundcolors = canvas:canvas BarData = barset:Rulers PlotData= width:5 align:left fontsize:S shift:(5,-4) anchor:till barset:Rulers from: -1500 till: -1490 color:PA text:"[[Kirta]]" from: -1490 till: -1470 color:PA text:"[[Shuttarna I]]" from: -1470 till: -1450 color:PA text:"[[Baratarna]]" from: -1450 till: -1440 color:PA text:"[[Parshatatar]]" from: -1440 till: -1410 color:PA text:"[[Shaushtatar]]" from: -1410 till: -1400 color:PA text:"[[Artatama I]]" from: -1400 till: -1385 color:PA text:"[[Shuttarna II]]" from: -1385 till: -1380 color:PA text:"[[Artashumara]]" from: -1380 till: -1350 color:PA text:"[[Tushratta]]" from: -1351 till: -1350 color:PA text:"[[Artatama II]] from: -1350 till: -1348 color:PA text:"[[Shuttarna III]]" from: -1350 till: -1320 color:PA text:"[[Shattiwaza]]" from: -1320 till: -1300 color:PA text:"[[Shattuara I]]" from: -1300 till: -1280 color:PA text:"[[Wasashatta]]" from: -1280 till: -1270 color:PA text:"[[Shattuara II]]" barset:skip </timeline> === Hêza bergirî === Ji perspektîva leşkerî ve arşîvên Nûzî nîşan didin ku Mîtanî leşkeran di nav vasalên xwe de bi cih kirine ku parastina wan misoger bikin û di heman demê de ew berpirsiyarê parastina wan bûn. Artêşa Mîtanî li gel sewqiyata ceh di heman demê de wesayîtên ku di atolyeyên herêmî de dihatin çêkirin jî dikiriyan ku hinek ji wan wesayîtan wekê bexş (iškaru) belav kiribûn. Ji ber vê yekê ev bi awayekî berfirehtir piştgiriyek leşkerî bû ku ji bo vasalên serwer hatibûn dayîn. Nivîsên li ser rêveberiya leşkerên li qesra qiraliyetê hatine dîtin lê di derbarê beşdarbûna malbatê mezin ku beşdarê şer bûne nivîsên bi vî rengî tunene.<ref name="Abrahami2022">{{Jêder-kovar |paşnav=Abrahami |pêşnav=Philippe |paşnav2=Lion |pêşnav2=Brigitte |tarîx=2022-07-01 |sernav=Les femmes exerçant des fonctions administratives d'après les tablettes du palais de Nuzi |url=https://doi.org/10.21825/akkadica.99685 |kovar=Akkadica |cild=143 |hejmar=2 |doi=10.21825/akkadica.99685 |issn=1378-5087 }}</ref> Ev nivîs hebûna wesayîtên şer li qadên şer ên Serdema Bronzê ya Dereng piştrast dikin ku ev diyarde di qiraliyetên din ên wê serdemê de baş hatiye belgekirin û rola girîng a kategoriya civakî ya ajokarên wesayîtan (maryannu) nîşan dide. Hatiye dîtin ku şervanên qiraliyetê ji kategoriyên din ên civakî jî bûn. Nivîsarên Nûzî nîşan didin ku leşker di yekîneyên ji 10 û 50 kesan pêk dihatin û ji aliyê efseran ve dihatin birêvebirin. Her wiha agahî li ser alavên şervanan jî hatiye peydakirin ku ev yek bi kolandinan jî hatiye belgekirin ku zirxê giran ê ajokarên wesayîtan ku ji plakayên bronzan hatiye çêkirin ku ji zirxê çermî yê siviktir ê şervanan cuda bû. Rim, şûr, kevan, tîr û kêr çekên ku herî zêde ne ku hatine behskirin in.<ref name="Abrahami2022" /> === Çînên civakî === Hêza leşkerî ya mîttaniyan li ser elîtek şervan, maryannu, dispêre ku di karanîna wesayîtan şer de pispor bûn. Ev hêzên leşkerî li seranserê sinorên bandora hûriyan têne dîtin ku di nivîsarên Alalakh, Nûzî (ku li wir ew bi akadî wekê rākib narkabti ku wekê "ajokarên wesayîtan" hatine binavkirin) û her wiha heman mijar di nivîsarên Ugarît û Qatna de jî hatine nivîsandin. Ew di civakê de di pozîsyona herî bilind de ne û pir caran xwediyê milkên girîng bûn. Ji ber vê yekê, ew elîta serdest bûn û bi awayekî "esilzade" ye ku bi nêzîkbûna xwe ya bi qiralan re tê hatine nas kirin. Lêbelê ji ber ku ew hema hema li her gund an her mezrayek hatine belgekirin û hatine dîtin, ev kom nêzîkî nifûsa asayî têne dîtin.<ref name=":2"/><ref name=":1"/> Piraniya nifûsa azad a welatên ku Mîtanî lê serdest bûn, ango gelê asayî, wekê ḫupšu têne binavkirin ku peyvek bi eslê xwe semîtî ye ku di destpêkê de mêrên ku divê bi zorê werin leşkeriyê, destnîşan dikir. Ew bi piranî di nivîsan de wekê cotkar, şervan û karsaz xuya dibin ku di nivîsên nûziyan de wekê ālik ilki, "xebatkarê kar an leşkerî" jî têne bikar anîn.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Mittani and Its Empire |paşnav=von Dassow |pêşnav=Eva |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2022-04-12 |rr=455–528 |isbn=978-0-19-068760-1 |url=https://doi.org/10.1093/oso/9780190687601.003.0029 }}</ref> Nivîsên ji qiralên Alalakh û Arrapha du komên civakî yên din jî belge kirine. Di destpêkê de ku jê re egelli, šūzubbu an nakkošše hatiye gotin hene ku pisporên pîşeyî yên wekê ajokarê wesayîtan an perwerdekarê hespan bûn. Ev ew kes ên ku xwedî jêhatîyên ku ji aliyê elîtan ve têne xwestin in bûn û ji bo wan erkên xwe pêk dianîn û dibe ku di berdêla wan de erd wergirtine.<ref name=":1" /> Paşê miletên azad û feqîr hene ku li Nûziyê wekê aššabu ('nifûs') û li Alalakhê jî wekê ḫaniaḫḫe hatine binavkirin. Ev rewş diyar dike ku bi nebûna milk tê xuya kirin, dibe ku ji ber windakirina milkan be. Lê ew hê jî mecbûrî leşkeriya mecbûrî û xizmeta dewletê ne.<ref name=":1" /> Li gorî E. von Dassow, ew rastiya ku ev çîn li her du aliyên axên ku Mîtanî lê serdest in têne dîtin, dikare nîşan bide ku ev kategorîzekirinek e ku ji aliyê qiraliyeta serdest ve hatiye xwestin û li ser vasalên qiraliyetê hatiye ferzkirin. Ev kategori bi piranî ji aliyê xwezaya têkiliya wan ê bi rêveberiyê re û karûbarên ku ew dikarin pêşkêşî rêveberiyê bikin ve têne destnîşankirin. Ev yek bi taybetî ji tabletên lîsteyên hêjmara nifûsê û lîsteyên leşkeran diyar dibe. == Arkelojî == Têgeheke bi navê "serdema tarî" heta demek berê, ji bo valahiya arkeolojîk a di navbera Serdema Bronz a Navîn û Dereng de li deverên bakurê Mezopotamyayê dihat bikaranîn lê Costanza Coppini vê yekê wekê "veguherîn" dibîne ku dikare wekê "Serdema Bronzê ya Dereng 0" were binavkirin ku ji hilweşandina Lîlan a ku ji ber Samsu-iluna di sala 23an a di dema serweriya wî de, li dora 1728 {{bz}} [kronolojiya navîn] heta serdestiya Mîtanî (li dora 1600–1550 {{bz}}) hatiye piştrast kirin. Ev şopên pêşîn ên tiştê ku di Serdema Bronza Dereng I de, di warê dîrokî de Mîtanî bû ku di dema derketina holê ya qonaxa sêyem a alavên Xabûr de ne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coppini |pêşnav=Costanza |tarîx=2022 |sernav=Problems of Transitions in Second Millennium BC Northern Mesopotamia: a View from Tell Barri (Northeastern Syria) |url=https://www.academia.edu/73944209/Problems_of_Transitions_in_Second_Millennium_BC_Northern_Mesopotamia_A_View_from_Tell_Barri_Northeastern_Syria_ |kovar=Exploring ‘Dark Ages’. Archaeological Markers of Transition in the Near East from the Bronze Age to the Early Islamic Period |rr=14 |doi=10.13173/2701-5602 |issn=1869-845X }}</ref> Herêma sereke ya arkeolojîk a Mîtanniya Mezopotamyaya jorîn û herêma Trans-Tigrîd (Başûrê Kurdistanê) e. === Mezopotamyaya jorîn === Cihên arkeolojîk ên mîtaniyan bi giranî li sê herêmên Mezopotamyaya jorîn hatine dîtin ku bi gelemperî li [[Rojavaya Kurdistanê]] ([[Kantona Cizîrê|Katntona Cizîrê]]) û li deverên din ên Rojavaya Kurdistanê û li [[Bakurê Kurdistanê]] hatine dîtin. ==== Rojavaya Kurdistanê (Kantona Cizîrê) ==== [[Wêne:TellBrakMitanni.jpg|thumb|çep|Dîemek ji bingeha bermahiyên qesra Mîtaniyan li Brakê]] Qonaxa yekem a Mîtanî li Kantona Cizîrê nîşan dide ku Kelûpelên Xabûrê yên Dereng ku dîroka wan ji 1600 heta 1550 {{bz}} vedigere, ev dîzikkarî berdewamiya serdema Babîliya Kevin a ne-Mîtanî ya berê bû.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.openstarts.units.it/bitstream/10077/30235/1/12_W&E_4_BH5_III_online.pdf |sernav=OpenstarTs :: Login |malper=www.openstarts.units.it |roja-gihiştinê=2026-02-12 }}</ref> Ji dora 1550 heta 1270 {{bz}}, kelûpelên Nûzî yên boyaxkirî (qelemên herî taybetmendî di serdema Mîtanî de) wekê kelûpelên hevdem ên Xabûrê ya destpêkê pêş ketine.<ref name=":3" /> Mîtanî li paytexta [[Waşşûkanî|Waşûkaniyê]] baregehên polîsan hebû ku cihê baregehan ji aliyê arkeologan ve li ser çavkaniya çemê Xabûrê hatiye destnîşankirin ku bi îhtimaleke mezin li cihê qada arkeolojîk a Fexeriyeyê ye ku kolandinên arkeolojîk ên alman ên vê dawiyê destnîşan dikin. Bajarê Taite wekê "bajarekî qiraliyetê" ya Mîtaniyê hatiye naskirin lê cihê bajêr di roja îro de heya niha nehatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Political and Cultural Relations between the Kingdom of Mittani and its Subordinated Polities in Syria and Southeast Anatolia |paşnav=De Martino |pêşnav=Stefano |weşanger=DEU |tarîx=2018 |isbn=978-3-86835-283-2 |url=https://iris.unito.it/handle/2318/1685098#.Xo50qnLB_IV }}</ref> Navenda bajarî ya sereke ya Brak a di hezarsala 3an de ku di serdema Babîliya Kevin de veguheriye wargeheke biçûk ku di dora sala 1600an de ji aliyê Mîtanî ve pêşketineke mezin dîtiye. Avahiyên bîrdarî yên wekê qesrek û perestgehekê li ser erda bilind hatine çêkirin û bajarokekî 40 hektarî ber bi jêr ve hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Oates |pêşnav=David |tarîx=1985 |sernav=Excavations at Tell Brak, 1983-84 |url=https://doi.org/10.2307/4200237 |kovar=Iraq |cild=47 |rr=159 |doi=10.2307/4200237 |issn=0021-0889 }}</ref> Bicihbûna mîtaniyan heta wêrankirina vê cihê (di du qonaxan de) heya salên 1300 û 1275 {{bz}}ê berdewam kiriye û bi îhtimaleke mezin ev wêrankirin ji aliyê asûriyan ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ur |pêşnav=Jason |paşnav2=Karsgaard |pêşnav2=Philip |paşnav3=Oates |pêşnav3=Joan |tarîx=2011 |sernav=The Spatial Dimensions of Early Mesopotamian Urbanism: The Tell Brak Suburban Survey, 2003–2006 |url=https://doi.org/10.1017/s0021088900000061 |kovar=Iraq |cild=73 |rr=1–19 |doi=10.1017/s0021088900000061 |issn=0021-0889 }}</ref> Di lêkolînên nûjen de du tabletên ji serdema mîtaniyan hatine dîtin. Yek ji van tabletan (TB 6002) behsa "qiral Artassumara dike ku kurê qiral Shuttarna ye".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Finkel |pêşnav=Irving L. |tarîx=1985 |sernav=Inscriptions from Tell Brak 1984 |url=https://doi.org/10.2307/4200239 |kovar=Iraq |cild=47 |rr=187 |doi=10.2307/4200239 |issn=0021-0889 }}</ref> Heftdeh tabletên Mîtanî yên ji serdema dereng li Hemîdiye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2014-03-14 |paşnavê-edîtor=Bonatz |pêşnavê-edîtor=Dominik |sernav=The Archaeology of Political Spaces |url=https://doi.org/10.1515/9783110266405 |kovar=The Archaeology |doi=10.1515/9783110266405 }}</ref> ==== Deverên din ên li Rojavaya Kurdistanê ==== Kevntirîn tableta ku ji aliyê qiralekî mîtanyayî yê nenas ve hatiye derxistin, li deverê Kobanê hatiye dîtin ku dîroka tabletê vedigere dora sala 1500 {{bz}}.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cuneiform Manuscript Culture and Gender Studies |paşnav=Michel |pêşnav=Cécile |weşanger=De Gruyter |tarîx=2024-06-03 |rr=103–128 |isbn=978-3-11-138271-5 |url=https://doi.org/10.1515/9783111382715-004 }}</ref> Di navbera 1400 û 1200 salê {{bz}} de bermahiyên niştecihên Mîtanî (radyokarbon) li cihê Baziyê hatiye dîtin. Di nav keşifkirinên hatine dîtin de mohreke silindirî ya Mîtanî û çend tasên ayînî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914 }}</ref> Du tabletên bi nivîsa mîxî yên serdema mîtaniyan ku ji aliyê hikumdarê Mîtanî Saushtatar ve yeka din jî ji aliyê Artatama I ve hatine mohrkirin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Three ritual vessels from the Mittani-period temple at Tell Bazi |paşnav=Otto |pêşnav=Adelheid |weşanger=Warsaw University Press |tarîx=2019 |url=https://doi.org/10.31338/uw.9788323541714.pp.503-518 |paşnav2=Einwag |pêşnav2=Berthold }}</ref> Li Hedîdî (Azu) jî qeyda rêveberiyên mîtaniyan hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Nakata |pêşnav=Ichiro |tarîx=2013-03-06 |sernav=The god Itūr-Mēr in the middle Euphrates region during the Old Babylonian period |url=https://doi.org/10.3917/assy.105.0129 |kovar=Revue d'assyriologie et d'archéologie orientale |cild=105 |hejmar=1 |rr=129–136 |doi=10.3917/assy.105.0129 |issn=0373-6032 }}</ref> ==== Deverên arkeolojîk ên Dîcleya jorîn ==== Kolandinên rizgarî kelûpelên arkeolojîkî yên (2017) li [[Bendava Germavê]] li qeraxa rastê ya jorîn a çemê Dicleyê, li [[Bakurê Kurdistanê]], destpêkek pir zû ya serdema mîtaniyan nîşan dane ku di kavilên perestgehekê li deverê, berhemên ayînî û mohreke silindirî ya Mîtanî ya destpêkê hatiye dîtin ku bi radyokarbonê ve girêdayî ye û dîroka mohrê vedigere salên 1760 û 1610ê berî zayînê.<ref name="AY2021">{{Jêder-kovar |paşnav=AY |pêşnav=Eyyüp |tarîx=2021-04-27 |sernav=A HURRIAN-MITANNI TEMPLE UNEARTHED IN MÜSLÜMANTEPE IN UPPER TIGRIS AND 1 NEW FINDINGS |url=https://doi.org/10.21547/jss.800086 |kovar=Gaziantep University Journal of Social Sciences |cild=20 |hejmar=2 |rr=338–361 |doi=10.21547/jss.800086 |issn=1303-0094 }}</ref> Arkeolog Eyyüp Ay, di gotara xwe (2021) de, qonaxa duyem a perestgehê wekê "navendeke îdarî ku di atolyeyên wê de esnaf û her wiha cotkar, baxçevan û şivan jî dixebitin û dibe ku ji aliyê kahînek ve ku bi serokekî Mîtanî yê bihêz ve girêdayî bû, hatine birêvebirin."<ref name="AY2021" /> == Keyên mîtanî == Di tabloya jêr de lîsteya keyên mîtanî hene ku di 1550 {{bz}} de dest bi desthilatdariyê kirine. {| class="nowraplinks" cellspacing="0" cellpadding="3" rules="all" style="background:#fbfbfb; border-style: solid; border-width: 1px; font-size:100%; empty-cells:show; border-collapse:collapse" |- bgcolor="#F6E6AE" ! Key !! Serdem !! Nîşe |- | Maitta || ||Damezrînerê bi nav û deng. |- | [[Kirta]] || {{Derdora|1540 {{bz}}}} || Yekem keyê naskirîye, dibe ku efsanewî jî be |- | [[Shuttarna I]] || || Li ser bingeha mohra Alalakh kurê Korta ye<ref>Jankowska, N. B.. "11. Asshur, Mitanni, and Arrapkhe". Early Antiquity, edited by I. M. Diakonoff, Chicago: University of Chicago Press, 2013, pp. 228–260</ref> |- | [[Baratarna|Parattarna I]] || {{Derdora|1500 {{bz}}}} || Kurê Kirta |- | Parshatatar || {{Derdora|1485 {{bz}}}} || Kurê Parattarna I |- | [[Shaushtatar]] || {{Derdora|1465 {{bz}}}} ||Hemdemê Qis-Addu li Terqayê |- | Parattarna II || {{Derdora|1435 {{bz}}}} || Hemdemê Qis-Addu li Terqayê |- | Shaitarna || {{Derdora|1425 {{bz}}}} || Hemdemê Qis-Addu li Terqayê |- | [[Artatama I]] || {{Derdora|1400 {{bz}}}} || Peymana bi firewn Thutmose IV, hevdemê firewn Amenhotep II re |- | [[Shuttarna II]] || {{Derdora|1380 {{bz}}}} || |- | [[Artashumara]] || {{Derdora|1360 {{bz}}}} || Ronahiya Shuterna Yee, Serweriya Kurt |- | [[Tushratta]] || {{Derdora|1358 {{bz}}}} || Hemdemê Suppiluliuma I |- | [[Artatama II]] || {{Derdora|1335 {{bz}}}} || Peyman bi Suppiluliuma I ê Hîtîtan re, hevdemê asûr-uballit I li Asûryayê |- | [[Shuttarna III]] || {{Derdora|1330 {{bz}}}} || Hevdemê Suppiluliuma I yê hîtîtan û fîrewnên Amenhotep III û Amenhotep IV û nameyên Amarnayê |- | [[Shattiwaza]] || {{Derdora|1330 {{bz}}}} || Vasalê Împeratoriya Hîtîtan ku wekî Kurtiwaza an Mattiwaza jî tê zanîn |- | [[Shattuara]] || {{Derdora|1305 {{bz}}}} || |- | [[Wasashatta]] || {{Derdora|1285 {{bz}}}} || Kurê Shattuara |- | [[Shattuara II]]|| {{Derdora|1265 {{bz}}}} || Keyê dawî yê Mîtanî |} == Mijarên têkildar == * [[Karduniaş]] * [[Xanîgalbat]] * [[Waşşûkanî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Arkeolojî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî yên Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Mîtanî| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] a5bfwelsgt3bnvgkbd0thr4fb0ko50m 10 4433 2101086 1167868 2026-10-30T20:01:03Z Biyolojiyabikurdi 31567 2101086 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Şablon:Sîstemên organan | title = [[Laşê mirov|Endam]] û [[Sîstema organan|Sîstemên]] [[Anatomiya mirov|mirov]] | state = {{{state|autocollapse}}} | titlestyle = background:Greywhite | bodyclass = hlist |group1 = [[Terminologia Anatomica|TA]] 2–4:<br />[[Sîstema kakût-masulkeyî ya miov]] |list1 = {{Navbox subgroup | groupstyle = | liststyle = | group1style = background:#E3DAC9; | group1 = [[Kakûtê mirov|Sîstema kakûtî]] | list1 = * [[Hestî]] ** [[Zendik]] ** [[Hestiyê stû|Hestiyê gerden]] (clavicle) ** [[Hestiyê hêtê]] (femur) ** [[Lûlaka zirav]] ** [[Hestiyê mil]] ** [[Çeneyê jêr ê mirov|Çeneyê jêr]] ** [[Metacarpus]] ** [[Metatarsus]] ** [[Hestîkên guh]] ** [[Hestiyê kofikê|Kilorê çongê]] ** [[Xaxik|Hestiyê tilî]] ** [[Lûlezenda stûr|Hestiyê baskê stûr]] ** [[Kiloxê mirov|Kilox]] (cranium) ** [[Tarsus (skeleton)|Tarsus]] ** [[Lûlaka stûr]] ** [[Lûlezenda zirav]] ** [[Parsû|Parsû]] ** [[Birrbirreya piştê]] ** [[Qorika mirov|Hingil]] ** [[Hestiyê bersîngê mirov|Hestiyê sîngê]] * [[Kirkirk]] | group2style = background:WhiteSmoke; | group2 = [[Geh]] | list2 = * [[Livoka davî]] * [[Livoka kirtikî]] * [[Livoka Synovial]] | group3style = background:Linen; | group3 = [[Sîstema livînê|Sîstema girdikan]] | list3 = * [[Masûlke]] * [[Jê]] * [[navpençik|Perdeya navbirê]] }} |group2 = TA 5–11:<br />[[Hinav]]/<br />[[endamên hindir]] |list2 = {{Navbox subgroup | groupstyle = | liststyle = | group1 = bi piranî<br />[[Kortiya sîngî |Sîngî]] | list1 = {{Navbox subgroup | groupstyle = | liststyle = | group2style = background:MistyRose; | group2 = [[Koendama henaseyê|Sîstema henaseyê]] | list2 = * [[Cokê bêhngirtinê yê jor|CBJO]] ** [[Pozê mirov|Poz]] ** [[Gewriya defnî]] ** [[Qirrik]] * [[Coga hanesayê]] ** [[Qilqancik|Zengilor]] ** [[Bronş]] ** [[Pişika mirov|Pişik]] }} | group2 = bi piranî<br />[[Kortiya zikqorikî|Zikqorikî]] | list2 = {{Navbox subgroup | groupstyle = | liststyle = | group1style = background:#fd6; | group1 = [[Koendama herisê|Sîstema herisê]] | list1 = * [[Devê mirov|Dev]] ** [[Rijênê xwezeyê]] ** [[Ziman (endam)]] * ''CH jor'' ** [[Oropharynx]] ** [[Laryngopharynx]] ** [[Soricik]] ** [[Gede]] * ''CH jêr'' ** [[Rûviya zirav]] ** [[Rûviya zêde|Apandîs]] ** [[Tortorîk]] ** [[Zeblot]] ** [[Zotika mirov|Zotik]] * ''[[Toşpiya givêrdarî ya pê girêdayî|aksesuar]]'' ** [[Kezeb]] ** [[Coka zer]] ** [[Pankreas|Şêlav]] | group3style = background:#BBEEBB; |group3 = [[Sîstema zayend-mîzê|ZM]]: [[Sîstema mîzê]] |list3 = * [[Gurçik]] * [[Borrîmîz]] * [[Mîzdank]] * [[mîzerê]] | group4style = background:#BBEEBB; | group4 = [[Sîstema zayend-mîzê|ZM]]: [[Sîstema pirbûnê]] | list4 = * [[Sîstema pirbûnê ya jin|Mê]] ** [[Malzarok]] ** [[Vajîna|Çillik]] ** [[Vûlva|Quz]] ** [[Hêkdank]] ** [[Hevalok|Hevalbiçûk]] * [[Sîstema pirbûnê zayendî ya mêr|Nêr]] ** [[Pîstê gun]] ** [[Kîrê mirov|Kîr]] ** [[Prostat]] ** [[Gun]] ** [[Avikdank|Kîsika tovavê]] }} |group3 = [[Sîstema hormonan]] |list3 = * [[Rijênê Hîpofîzê|Hîpofîz]] * [[Rijênê kajî]] * [[Rijênê tîroîdê]] * [[Rijênê paratîroîdê]] * [[Rijênê bergurçikê|Rijenê adrenal]] * [[Giravikên Langerhans]] }} |group3 = TA 12–16 |list3 = {{Navbox subgroup | group1style = background:MistyRose; | group1 = [[Sîstema gera xwînê]] | list1 = {{Navbox subgroup | groupstyle = background:MistyRose; | group1 = [[Sîstema gera xwînê]] | list1 = ** [[Xwîn]] ** [[Xwînber]] ** [[Xwînhêner]] ** [[lûleyên lîmfî]] * [[Dilê mirov|Dil]] | group2 = [[Sîstema lîmfî]] | group2style = background-color: LightGreen | list2 = * ''Serekî'' ** [[Moxê hestî]],[[Mejiyê hestî]] ** [[Tîmûs]] * ''duyemîn'' ** [[Spil]] ** [[Lîmfegirê]] }} | group2style = background:LemonChiffon; | group2 = [[Sîstema demarî]] | list2 = * ** [[Mejiyê mirov|Mejî]] ** [[Dirkepetik]] ** [[demar]],[[xaneya demar]],[[demarexane]] * [[Koendama hestê| Sîstema hestê]] ** [[Guh]] ** [[Çavê mirov|Çav]] | group3style = background:Linen; |group3 = [[Sîstema çermdarê]] |list3 = * [[Çermê mirov|Çerm]] * [[şaneya bineçermê]] * [[Çiçik|Pêsîr]] ** [[rijênê şîr]] }} |group4 = [[Xwîn]]<BR>(Non-TA) |list4 = {{Navbox subgroup | group1style = background:MistyRose; | group1 = [[Myeloid]] | list1 = * [[Sîstema bergiriyê|Myeloid immune system]] | group2style = background-color: LightGreen | group2 = [[Lymphocyte|Lymphoid]] | list2 = * [[Sîstema bergiriyê|Lymphoid immune system]] }} |group5 = |list5 = | belowstyle = background: transparent; padding: 0px; | below = {{Lêgerrînên anatomiyê}} }}<noinclude> [[Kategorî:Şablonên anatomiyê|Şablonên anatomiyê]] </noinclude> ddo7m48a4rbb9qis7gv5eju0f7e7lag 2101087 2101086 2026-10-30T20:09:39Z Biyolojiyabikurdi 31567 2101087 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Şablon:Sîstemên organan | title = [[Laşê mirov|Endam]] û [[Sîstema organan|Sîstemên]] [[Anatomiya mirov|mirov]] | state = {{{state|autocollapse}}} | titlestyle = background:Greywhite | bodyclass = hlist |group1 = [[Terminologia Anatomica|TA]] 2–4:<br />[[Sîstema kakût-masulkeyî ya miov]] |list1 = {{Navbox subgroup | groupstyle = | liststyle = | group1style = background:#E3DAC9; | group1 = [[Kakûtê mirov|Sîstema kakûtî]] | list1 = * [[Hestî]] ** [[Zendik]] ** [[Hestiyê stû|Hestiyê gerden]] (clavicle) ** [[Hestiyê hêtê]] (femur) ** [[Lûlaka zirav]] ** [[Hestiyê mil]] ** [[Çeneyê jêr ê mirov|Çeneyê jêr]] ** [[Metacarpus]] ** [[Metatarsus]] ** [[Hestîkên guh]] ** [[Hestiyê kofikê|Kilorê çongê]] ** [[Xaxik|Hestiyê tilî]] ** [[Lûlezenda stûr|Hestiyê baskê stûr]] ** [[Kiloxê mirov|Kilox]] (cranium) ** [[Tarsus (skeleton)|Tarsus]] ** [[Lûlaka stûr]] ** [[Lûlezenda zirav]] ** [[Parsû|Parsû]] ** [[Birrbirreya piştê]] ** [[Qorika mirov|Hingil]] ** [[Hestiyê bersîngê mirov|Hestiyê sîngê]] * [[Kirkirk]] | group2style = background:WhiteSmoke; | group2 = [[Geh]] | list2 = * [[Livoka davî]] * [[Livoka kirtikî]] * [[Livoka Synovial]] | group3style = background:Linen; | group3 = [[Sîstema livînê|Sîstema girdikan]] | list3 = * [[Masûlke]] * [[Jê]] * [[navpençik|Perdeya navbirê]] }} |group2 = TA 5–11:<br />[[Hinav]]/<br />[[endamên hindir]] |list2 = {{Navbox subgroup | groupstyle = | liststyle = | group1 = bi piranî<br />[[Kortiya sîngî |Sîngî]] | list1 = {{Navbox subgroup | groupstyle = | liststyle = | group2style = background:MistyRose; | group2 = [[Koendama henaseyê|Sîstema henaseyê]] | list2 = * [[Cokê bêhngirtinê yê jor|CBJO]] ** [[Pozê mirov|Poz]] ** [[Gewriya defnî]] ** [[Qirrik]] * [[Coga hanesayê]] ** [[Qilqancik|Zengilor]] ** [[Bronş]] ** [[Pişika mirov|Pişik]] }} | group2 = bi piranî<br />[[Kortiya zikqorikî|Zikqorikî]] | list2 = {{Navbox subgroup | groupstyle = | liststyle = | group1style = background:#fd6; | group1 = [[Koendama herisê|Sîstema herisê]] | list1 = * [[Devê mirov|Dev]] ** [[Rijênê xwezeyê]] ** [[Ziman (endam)]] * ''CH jor'' ** [[Oropharynx]] ** [[Laryngopharynx]] ** [[Soricik]] ** [[Gede]] * ''CH jêr'' ** [[Rûviya zirav]] ** [[Rûviya zêde|Apandîs]] ** [[Tortorîk]] ** [[Zeblot]] ** [[Zotika mirov|Zotik]] * ''[[Toşpiya givêrdarî ya pê girêdayî|aksesuar]]'' ** [[Kezeb]] ** [[Coka zer]] ** [[Pankreas|Şêlav]] | group3style = background:#BBEEBB; |group3 = [[Sîstema zayend-mîzê|ZM]]: [[Sîstema mîzê]] |list3 = * [[Gurçik]] * [[Borrîmîz]] * [[Mîzdank]] * [[mîzerê]] | group4style = background:#BBEEBB; | group4 = [[Sîstema zayend-mîzê|ZM]]: [[Sîstema pirbûnê]] | list4 = * [[Sîstema pirbûnê ya jin|Mê]] ** [[Malzarok]] ** [[Vajîna|Zê]] ** [[Vûlva|Quz]] ** [[Hêkdank]] ** [[Hevalok|Hevalbiçûk]] * [[Sîstema pirbûnê zayendî ya mêr|Nêr]] ** [[Pîstê gun]] ** [[Kîrê mirov|Kîr]] ** [[Prostat]] ** [[Gun]] ** [[Avikdank|Kîsika tovavê]] }} |group3 = [[Sîstema hormonan]] |list3 = * [[Rijênê Hîpofîzê|Hîpofîz]] * [[Rijênê kajî]] * [[Rijênê tîroîdê]] * [[Rijênê paratîroîdê]] * [[Rijênê bergurçikê|Rijenê adrenal]] * [[Giravikên Langerhans]] }} |group3 = TA 12–16 |list3 = {{Navbox subgroup | group1style = background:MistyRose; | group1 = [[Sîstema gera xwînê]] | list1 = {{Navbox subgroup | groupstyle = background:MistyRose; | group1 = [[Sîstema gera xwînê]] | list1 = ** [[Xwîn]] ** [[Xwînber]] ** [[Xwînhêner]] ** [[lûleyên lîmfî]] * [[Dilê mirov|Dil]] | group2 = [[Sîstema lîmfî]] | group2style = background-color: LightGreen | list2 = * ''Serekî'' ** [[Moxê hestî]],[[Mejiyê hestî]] ** [[Tîmûs]] * ''duyemîn'' ** [[Spil]] ** [[Lîmfegirê]] }} | group2style = background:LemonChiffon; | group2 = [[Sîstema demarî]] | list2 = * ** [[Mejiyê mirov|Mejî]] ** [[Dirkepetik]] ** [[demar]],[[xaneya demar]],[[demarexane]] * [[Koendama hestê| Sîstema hestê]] ** [[Guh]] ** [[Çavê mirov|Çav]] | group3style = background:Linen; |group3 = [[Sîstema çermdarê]] |list3 = * [[Çermê mirov|Çerm]] * [[şaneya bineçermê]] * [[Çiçik|Pêsîr]] ** [[rijênê şîr]] }} |group4 = [[Xwîn]]<BR>(Non-TA) |list4 = {{Navbox subgroup | group1style = background:MistyRose; | group1 = [[Myeloid]] | list1 = * [[Sîstema bergiriyê|Myeloid immune system]] | group2style = background-color: LightGreen | group2 = [[Lymphocyte|Lymphoid]] | list2 = * [[Sîstema bergiriyê|Lymphoid immune system]] }} |group5 = |list5 = | belowstyle = background: transparent; padding: 0px; | below = {{Lêgerrînên anatomiyê}} }}<noinclude> [[Kategorî:Şablonên anatomiyê|Şablonên anatomiyê]] </noinclude> 1ww94aplsn7je5s1qjgn2o7ayn73kzd 0 7741 2101067 1918380 2026-10-30T15:13:53Z MikaelF 935 2101067 wikitext text/x-wiki [[Wêne:M4w-att.jpg|thumb|300px|[[Reşaş]] çekek e]] '''Çek''' an jî '''sîleh''' amûreke teqandinê ye ku bi [[barûd]] û [[gule]]yan dixebite. Dema mirov şer dikin çek bi kar tînin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Çek-şitil}} [[Kategorî:Çek]] [[Kategorî:Çek (amûr)| ]] [[Kategorî:Îcadên çînî]] hls8s9yr2g549j5vsilftlvz8je5rqg 0 19601 2101113 1841461 2026-10-31T08:54:49Z Biyolojiyabikurdi 31567 2101113 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Kromozoma metafazê ku.png|thumb|Pêkhateya kromozoma metafazê.]] '''Kromozom''' (bi înglîzî: ''chromosome'') pêkhateyek bi şeweyêî dezî ye, ji kromatîn û proteînan pêk tê, kar dike ji bo embarkirin û guhaztina zanyariyên bomaweyî yên zîndeweran.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science"/> Peyva kromozom ji du peyvên grekî, ji “khrōma” û “sōma” hatiye çêkirin. Di zimanê grekî de ji bo rengê [[Çermê mirov|çerm]], an jî ji bo renk, peyva “ khrōma” tê bikaranîn. Herwisa peyva “sōma” ji bo laş an jî ten tê bikaranîn. Kromozom bi hin corên boyaxan bi hêsanî reng digire loma vê navê lê kirine.<ref>arper, Douglas. “Etymology of chromosome.” Online Etymology Dictionary, [https://www.etymonline.com/word/chromosome] Accessed 6 December, 2022.</ref> [[Gen]] (bohêl) rêza nûkleotîdan e û li ser kromozoman de cih digire. Dibe ko kromozomek bi deh hezaran gen lixwe bigire. Piraniya genan zanyariyên ji bo çêkirina proteînan lixwe digirin. Hinek ji genan jî kar dikin ji bo çêkirina [[Asîda rîbonukleyî|ARN]]-yan.<ref name="OpenStax, Biology" /> Pêkhate û cihê kromozoman dibe sedema cudahiya serekî di navbera navikseretayiyan (bi inglizi: ''prokaryotes)'', navikrasteqînan (bi înglîzî: ''eukaryotes'') û vîrusan de. Vîrus pêkhateyên necandar in, kromozomên vîrusan ji [[Asîda deoksîrîbonukleyî|ADN]]-yê an ji ji ARN-yê pêk tê û bi awayekî gellek şidandî di nav vîrusê de cih digire. == Kromozoma Bakteriyan == [[Bakterî]] zîndewerên navikseratayî ne, kromozomên bakteriyan ji ADN-yê pêk tê. Bakterî bi gelemperî tenê yek kromozomek bazineyî lixwe digirin. Kromozoma bakteriyê di nav sîtoplazmayê de cih digire.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science">Cullen, K. E. (2009).Encyclopedia of Life Science. Newyork: Facts On File, Inc</ref> Li gel kromazoma bazineyî, bakterî plazmîd jî li xwe digirin. Plazmîd perçeyên xelekên piçûk ên ADN-yê ne û bi hejmarek hindik gen lixwe digirin. Bakterî bi alikariya plazmîdan, xwe ji guherînên xeter ên hawirdorê diparêzin.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> Bi gelemperî %50yê bakteriyan yek an jî zêdetir plazmîdên bazineyî lixwe digirin.<ref>David P. Clark, ... Michelle R. McGehee, in Molecular Biology (Third Edition), 2019</ref> == Kromozomê navikresteqîyan == [[Wêne:Chromosome ku.svg|thumb|nukleotîd < gen <ADN < nukleozom < kromatîn < kromozom]] Kromozomên zîndewerên navikrasteqîn ji ADN û proteînan pêk tê û di nav navikê de cih digirin. Di [[xane]]ya navikresteqîn de her kromozomek ji molekulek ADN-ya dirêj û proteînan pêk tê. [[Proteîn]] şeweyê kromozoman rêk dixe û alîkarî dike ji bo çalakiya genên ser kromozoman.<ref name="Biology with Physiology" /> ADN xwe li ser proteînên hîston dipêçîne, bi vî awayî zincîrên ADN-yê sift dibe. Ne tenê proteîna hîston, lê proteînên ji bo duhendebûna ADN-yê, ji bo çakkirina ADN-yê û ji bo çalakiya genan jî bi kromozoman re hevkarî dikin.<ref name="MOLECULAR BIOLOGY OF THE CELL">Alberts, B., Johnson, A., Lewis, J., Morgan, D., Raff, M., Roberts, K., & Walter, P. (2014). Molecular Biology of the Cell (6th ed.). NY: Garland Science. </ref> Tevahiya kromozomê ji molekulek ADN-yê pêk tê.<ref name="MOLECULAR BIOLOGY" /> Ango di laşexaneyê mirov de 46 kromozom an jî 46 [[molekul]] ADN hene. Taybetmendiyek diyarker a her kromozomê siftbûyîna (bi înglîzî: ''compactness'') wê ye. wekî mînak,di xaneyek mirov de 46 kromozom heye, heke hemû kromozom lidûhev werin rêzkirin, dirêjiya wan dibe 200 nm. (1mêtre= 1000000000 nanometre ye) Heke kromozomên siftbûyî werin vekirin, vê gavê dirêjiya kromozomên xaneyêk digihîje 2 metreyê. Siftbûyîna kromozoman, di dema [[dabeşbûna xaneyê]] de alîkarî dike ji bo rêkxistina hêmanên bomaweyî. Herwisa siftbûyin, di nav [[navik]]ê de cihbûna kromozoman hêsantir dike.<ref name="ANCYCLOPÆDIA BRITANNICA..">Britannica, The Editors of Encyclopaedia. "chromosome".Encyclopedia Britannica, 20 Sep. 2022, [https://www.britannica.com/science/chromosome]. Accessed 29 November 2022.</ref> Hejmar, qebare û şêweyê kromozoman taybet e ji bo her corek zîndewer.<ref name="Fundamental Molecular Biology">Allison, L. (2007). Fundamental Molecular Biology. Blackwell Publishing Limited.</ref> Wekî mînak, mirov zîndewerek 46 kromozomî ye, lê mêşên mêwe (bi înglîzî: ''fruit flies'') zîndewerên 8 kromozomî ne, [[hesp]] zînderên 64 kromozomî ne.<ref name="OpenStax, Biology" /><ref name="Human biology15ed">Mader, S., & Windelspecht, M. (2017). Human Biology (15th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> Dibe ko hejmara kromozomên du cor zîndewer wekhev be, lê qabare, şêwe û genên du cor zîndewer tu car wekhev nabin. == Corê kromozoman == Zîndewerên ko bi [[pirbûna zayendî]] zêde dibin, du cor kromozom lixwe digirin; kromozomên zayendê (bi înglîzî: ''sex chromosomes'') û kromozomên laş (bi înglîzî:''autosomes''). Di laşexaneyê mirov de 22 cot kromozomên laş û du kromozmên zayendê heye. Di xaneyên mirovê mê de cota kromozozma XX, di haneyên mirovê nêr de kromozomên XY, kromozomên zayendê ne. Kromozomên zayendê, bi çêbûna zayenda zîndewerê ve pêwendîdar in, zanyariyên ji bo zayenda mirov lixwe digirin. Loma sifetên (bi înglîzî: ''character'') derbarê zayendê ji aliyê kromozomên zayendê ve tên kontrolkirin.<ref name="ANCYCLOPÆDIA BRITANNICA.." />Herwisa hin zanyariyên nezayendî jî li ser van kromozoman de cih digirin. [[Têkçûna bomaweyî di sîfeta laşî ya zal de|Kromozomên laş]] ji bilî sifetên derbarê zayendê, kontrola hemû sifetên bomaweyî dike.<ref name="ANCYCLOPÆDIA BRITANNICA.." /> Zîndewerên bi pirbûna zayendî zêde dibin, di xaneyên laş (laşexane) de cotkomeleyên kromozom lixwe digirin û wekî “2n” tên navkirin. Cota kromozomên xaneyê, wekî [[kromozomên homolog]] tê navkirin. Kromozomên homolog (kromozomên lêkçûn), cotek kromozomên bi heman qebare, dirêjî û şêweyî ne. Cihê sentromerê û rêza genên li ser kromozomên homolog jî heman in.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Di xaneyên mirov de, ferek kromozoma homolog ji dayikê, fera din ji bavê tê.<ref name="Biology with Physiology">Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., & Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.</ref> Wekî mînak, di xaneyên mirov de 23 cot, an jî 46 kromozom heye, loma hêjmara kromozomên xaneyên laş wekî 2n= 46 tê nîşankirin. Li vir tîpa “n” cora kromozoman diyar dike. Heke di xaneyê de ji her corê cotek kromozom hebin, ango kromomozom bi cot bin, vê gavê peyva “2n” tê bikaranîn û ew xane jî wekî xaneya dîploîdî tê navkirin. Bi kurtasî, divê peyva “xaneyên laşê mirov 2n= 46 kromozom lixwe digirin” wîsa were şîrovekirin; di xaneyên laşê mirov de 46 kromozom heye lê ji ber ko ji her corek du kromozomên homolog heye, bi eslê xwe xaneyên mirov 46 heb lê 23 cor kromozom lixwe digirin.<ref name="Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref>Ji xeynî xaneyên laş, di laşê mirovên bi temenê pêgehiştî de xaneyên taybet hene û wekî xaneyên zayendê an jî gamet tên navkirin. Di laşê mêyan de xaneyên gamet wekî [[Xaneya hêkê|hêk]], di laşê nêran de xaneyên gamet wekî [[sperm]] tên navkirin. Gamet xaneyên haploîdî ne, bi miyozê çêdibin Di xaneyên zayendê, ango di sperm û hêk de komeleya kromozoman ne ji cota kromozoman lê ji tekan pêk tê,gamet ji her corê yek kromozom lixwe digirin. Ango di xaneyên zayendê de 23 kromozom heye û ev xane wekî xaneyên haploîdî tên navkirin.<ref name="Anatomy and physiology">Waugh, A., Grant, A., Chambers, G., Ross, J., & Wilson, K. (2014).Ross and Wilson anatomy and physiology in health and illness (12th ed.). Edinburg: Elsevier.</ref> == Kromatîn == Di dema navbera dabeşbûnan de (qonaxa înterfaz) kromozom bi şêweyê nepêçayî ne û wekî kromatîn tên navkirin. Kromotîn jî ji ADN û proteînan pêk tên. Kromatîn di navikê de belavbûyî ne û di bin mîkroskopê de baş xuya nabin.<ref name="Molecular Cell Biology">Berk, A., Kaiser, C. A., Lodish, H., Amon, A., Ploegh, H., Bretscher, A., & Krieger, M. (2005). Molecular Cell Biology (5th ed.). CA.</ref> Kromatîn duhendebûna ADN-yê hêsan dikin, bi vî awayê qonaxa dabeşbûna xaneyê dest pê dike. Piştî duhendebûnê ADN-yê, kromotin xwe li ser xwe dipêçin û, sift dibin, pêkhateyek kurtir û stûrtir a bi şiweyî darik an jî sosîs peyda dibe, ji vê pêkhateyê re tê gotin kromozom.<ref name="Anatomy and physiology"/> Ango bi eslê xwe kromozom û kromotîn heman molekûl in û heman genan lixwe digirin, lê ji ber pêçanên kromatînê, kromozom pêkhateyek kurt a darikî ye.<ref name="OpenStax, Anatomy & Physiology">Betts, J., Desaix, P., Johnson, E., Johnson, J., Korol, O., & Kruse, D. et al. (2017). Anatomy & physiology. Houston, Texas: OpenStax College, Rice University,</ref> == Kromatîd == Di qonaxa înterfazê de ADN duhende dibe û hejmara ADN-yên xaneyê dibe du qat (herwisa hejmara kromatîn jî dibe du qat). Loma piştî duhendebûna ADN-yê lê berê dabeşbûna xaneyê, xaneya mirov ji her kromozomek du kopî lixwe digire. Her kopiyek kromozomê wekî kromatîdên xwîşk (bi înglîzî: ''sister chromatids'') tê navkirin. Kromozom bi [[mîkroskop]]ê, herî baş di [[Mîtoz|qonaxa metafazê]] de xuya dibin. Di vê qonaxê de kromozom wekî kromozomên metafazê (bi înglîzî: ''metaphase chromosome'') tên navkirin. Kromozoma metafazê ji du nivên hevcot pêk tê, ji van nîvan re tê gotin kromatîd. Ji qonaxa metafazê heta destpêka qonaxa anafazê, kromotîdên xwîşk bi navbeynkariya sentromerê bi hevre girêdayî ne. Ji qonaxa S-ya înterfazê şûnve heta dawiya qonaxa anafazê, laşexaneyên mirov 46 kromozom lê 92 kromatîd lixwe digirin.<ref name="OpenStax, Anatomy & Physiology" /> == Sentromer == [[Wêne:Centromere Placement ku.svg|thumb|Cora kromozoman li gor cihê sentromerê.]] {{Gotara bingehîn|Sentromer}} Xala ko herdu kromatîd bi hev re tên girêdan wekî sentromer (navendebeş) tê navkirin. Sentromer beşek ji zincîra ADN-yê ye ko dema dabeşbûna xaneyê de ji bo kînetokoran wekî xala girêdanê kar dike.<ref name="MOLECULAR BIOLOGY">Clark, D. P. (2005). Molecular biology. Elsevier Academic Press.ISBN: 0-12-175551-7 </ref> Kromozoma asayî yek sentromer lixwe digire.<ref>Lawrence, E. (2005). Hendersons dictionary of biology. Harlow: Pearson/Prentice Hall. ISBN 978-0-13-127384-9 </ref> Sentromer di destpêka qonaxa anafaza mîtozê û anafaza duyem a miyozê de ji hev diqetin.<ref name="Biology with Physiology" /> Li gor cihê sentromerê, kromozoman dabeşê çar coran dibe. 1. Kromozomên metasentrîk 2. Kromozomên telosentrîk 3. Kromozomên akrosentrîk 4. Kromozomên submetasentrîk Beşên kromozomê yên ji herdu aliyên sentromerê dirêj dibin,wekî “mil”(bi înglîzî: ''arm'') tên navkirin. Milên kromozoman, li gor cihê sentromerê wekî milên kurt an jî milên dirêj tên navkirin. Milê piçûk (kurt) bi tîpa “p” tê nîşankirin (bi înglîzî petite = piçûk). Ji ber ko di alfabeyê de li pey tîpa “p”, tîpa “q” tê, milê dirêj jî bi tîpa “q” tê nîşankirin.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> == Telomer == {{Gotara bingehîn|Telomer}} Li herdu serên kromozoman de, di beşa kotahiyê de molekula ADN-yê rêzek taybet a zincîra nukleotîdan lixwe digire, ev beşa ADN-yê wekî telomer tê navkirin. Telomer ji dubarebûna zincîrek kurt a nukleotîdan pêk tê. Di beşa telomerê de gen cih nagirin. Her telomerek mirov bi dubarebûna zincîra şeş nukleotîdan, ji TTAGGG pêk tê.<ref name="Molecular Cell Biology"/> Dibe ko di telomerê de zincîra TTAGGG 100 heta 1000 caran li pêy hev dubare bibe.Telomer (ADN-ya telomerî) genên zîndewerê ji windabûnê diparêze.<ref name="Campbell">Campbell, N. A., & Reece, J. B. (2008). Biology (8th ed.). San Francisco, CA: Benjamin-Cummings Publishing Company.</ref> == Karyotîp == {{Gotara bingehîn|Karyotîp}} [[Wêne:Down Syndrome karyotype ku.png|thumb|Di xaneyên kesên bi sendroma Down de 47 kromozom heye. ]] Wêneyên bi mikroskopa ronakî hatiyê girtin ko tê de cotên kromozoman li gor qebare, dirêjî, şêwe û cihê sentromerên xwe, ji cota dirêj ber bi cota kurt ve rêzbûyî hatiye nîşankirin, wekî karyotîp (bi înglîzî: ''karyotype'') tê navkirin.<ref name="Microbiology">Parker, N., Schneegurt, M., Tu, A. T., Forster, B. M., & Lister, P. (2016). Microbiology. Houston, Texas: Rice University. </ref> <ref name="Biology" />.Karyotîp ji kromozomên metafazê tê çêkirin.<ref name="VILLEE" /> Karyotîpa mirov de, 22 cotê kromozomên laş li gor qebareyên xwe, ji qebareya gir ber bi qebareya piçûk ve tên rêzkirin. Li gor vê rêzkirinê, cota kromozomên herî gir (dirêj) wekî kromozomên yekem, cota kromozomên herî piçûk (kurt) jî wekî kromozomên 22yem tên navkirin. Bi rêbaza karyotîpê, mirov dikare ji şêweyê neasayî an jî hejmara neasayî (kêmasî an jî zêdehî) ya kromozoman agahdar bibe. Hin nexweşiyên bomaweyî bi karyotîpê tên teşxîskirin. Wekî mînak, kesên bi nexweşiya [[sendroma Down]] in, ji kromozoma 21em ne cotek lê sê kromozom lixwe digirin.<ref name="Microbiology" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyolojî]] 4xbzdpvcs5vhnbvrsowxal30q2969wr 3 23610 2101068 2100525 2026-10-30T15:21:54Z MikaelF 935 /* Werger */ Bersiv 2101068 wikitext text/x-wiki {{/Ser}} {{Jêgirtin|No, but, yeah, but, no, but..! (Vicky Pollard)}} {{Navên mehan}} == Kurdî == Hello. I'm looking for Kurdish translation of descriptions of a few items for Wikidata. Would you help? [[Bikarhêner:Eurohunter|Eurohunter]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Eurohunter|gotûbêj]]) 08:11, 16 gulan 2026 (UTC) :Hi @[[Bikarhêner:Eurohunter|Eurohunter]] @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] not very active these days. I can help you with the translation. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 08:24, 16 gulan 2026 (UTC) == Şildim bildim == * Ez [[lapbatmîş]] bûm * Ez [[duşirmîş]] bûm * [[Tirsmîş]] nedikirin * Hevdû [[şaştimîş]] dikin * Tu bi [[şildim bildim]] xeber didî == Lîstik == * [[Çavgirtînk]] * [[Veşartok]] * [[Çirê (lîstik)|Çirê]] * [[Mîrheraş]] * [[Çopelik]] * [[Kab]] * [[Xar û pere]] * [[Xar û qumçok]] * [[Lakûleb]] * [[Heftok]] * [[Nikulkê]] * [[Tepa min li te]] * [[Kerkê dûdirêj]] * [[Kortê]] * [[Gog-şepî]] * [[Darkê mewîjê]] * [[Xezale]] * [[Sobe (lîstik)|Sobe]] ==== Çavkanî ==== == Navên 2 bajarên yewnanî == Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ehmedbeg|Ehmedbeg]] ez aniha gotarek xwe dixwazim xilas bikim. Lê ez rastnivîsa du bajaran nizanim. @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]]: *https://en.wikipedia.org/wiki/Syros = Sîros *https://en.wikipedia.org/wiki/Spetses = Spetses [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:07, 8 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] Spetses, Spetsês an İspeçe ( Wîkîpediyaya bi tirkî ) ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 21:09, 8 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::Spetses [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF#top|gotûbêj]]) 12:09, 9 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::Gelek spas [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:29, 9 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] spasxweş :) bimîne di xweşiyê de. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF#top|gotûbêj]]) 18:22, 9 çiriya pêşîn 2026 (UTC) == Meqelên jêbirinê == Merheba @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] tu çawa î, baş î? Pirsê min ew bû; çima tu di gelek gotarên bêçavkanî şablona jêbirinê zêde dikî? Gelek ji wan mimkin in ku li ser wîkîpediyaya kurdî jî hebin; pêşketin bêhtir nabe ku em zaman bi destê xwe bixin û wan meqeleyan serast an bêhtir kalîte bikin, berî ku em jê bibin? Ew mesela yek ji projeyên min a pêşerojê bû. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 08:53, 12 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] , li gorî min @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] mafdar e. Di şûna jêbirina gotaran de divê mirov wan baş bike. Min bixwe jî berê hin gotarên xirab baş kir. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:12, 12 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :Merheba @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], sax bin ez baş im, hûn çawan in? Min dîsa siyaseta Wîkîpediyê xwendiye li ser gotarên bêçavkanî yên mirovên zindî... û min dixwest hindik paqij bikim :), lê belê, gotina we heye, ez ê vî karê jêbirinê berdim. Li min biborin. Silavên dostane. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF#top|gotûbêj]]) 09:26, 12 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::Gelek sipas @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 10:33, 12 çiriya pêşîn 2026 (UTC) == Spas == Rêz û Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF], berî her tiştî ez dixwazim spasiya te bikim, ji ber ku te guhertinên kosmêtîk li ser gotarên min nivîsandiye yan zimanê wan sererast kiriye, dike. Dûre ez daxwaza lêborînê ji te dikim, ji ber ku ez hê nû me ez gelek standartên kosmêtîk ên Wîkîpêdiya hîn baş nas nakim. [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 13:36, 13 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :Birêz @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] :) spasxweş... tu jî destxweş bî! Ez hêvîdar im ku tu êdî êdî nivîskarekî pispor li ser Wîkîpediya kurdî bibî. Spas û silavên germ. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF#top|gotûbêj]]) 08:38, 14 çiriya pêşîn 2026 (UTC) == Werger == Silav hevalê @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] tu çawanî ? Baş î ? Ez dixwazim gotar temam bikim. Lê ez nizanim ka min ew hevok rast wergerandiye ya na: From 1947 to 1956 Seuss had twelve children's picture books published. Dr. Seuss created The Cat in the Hat in reaction to a Life magazine article by John Hersey in lamenting the unrealistic children in school primers books. Werger: Ji sala 1947an heta 1956an, Seuss diwazdeh pirtûkên wêneyî yên ji bo zarokan weşand.Dr. Seuss The Cat in the Hat weke berteka li dijî gotareke John Hersey a di kovara Lifeê de afirand, ku wî di wê gotarê de rexne li dûrketina ji rastiyê ya zarokên di pirtûkên xwendinê yên dibistanê de girtibû. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:02, 15 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], mixabin ez wergerekî xipxirab im. Ya giring ew e, ku bi zimanekî zelal be û tu bixwe wergêra xwe baş fem bikî. Mandî nebî! [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF#top|gotûbêj]]) 15:21, 30 çiriya pêşîn 2026 (UTC) == Bantûstan == * [[Bantûstan]] * [[Hiyerarşî]] gmgwdgocmnmlq8xb5tcmvsg6ejyulle 2101109 2101068 2026-10-31T06:20:43Z ~2026-57505-08 191131 /* Request */ beşeke nû 2101109 wikitext text/x-wiki {{/Ser}} {{Jêgirtin|No, but, yeah, but, no, but..! (Vicky Pollard)}} {{Navên mehan}} == Kurdî == Hello. I'm looking for Kurdish translation of descriptions of a few items for Wikidata. Would you help? [[Bikarhêner:Eurohunter|Eurohunter]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Eurohunter|gotûbêj]]) 08:11, 16 gulan 2026 (UTC) :Hi @[[Bikarhêner:Eurohunter|Eurohunter]] @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] not very active these days. I can help you with the translation. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 08:24, 16 gulan 2026 (UTC) == Şildim bildim == * Ez [[lapbatmîş]] bûm * Ez [[duşirmîş]] bûm * [[Tirsmîş]] nedikirin * Hevdû [[şaştimîş]] dikin * Tu bi [[şildim bildim]] xeber didî == Lîstik == * [[Çavgirtînk]] * [[Veşartok]] * [[Çirê (lîstik)|Çirê]] * [[Mîrheraş]] * [[Çopelik]] * [[Kab]] * [[Xar û pere]] * [[Xar û qumçok]] * [[Lakûleb]] * [[Heftok]] * [[Nikulkê]] * [[Tepa min li te]] * [[Kerkê dûdirêj]] * [[Kortê]] * [[Gog-şepî]] * [[Darkê mewîjê]] * [[Xezale]] * [[Sobe (lîstik)|Sobe]] ==== Çavkanî ==== == Navên 2 bajarên yewnanî == Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ehmedbeg|Ehmedbeg]] ez aniha gotarek xwe dixwazim xilas bikim. Lê ez rastnivîsa du bajaran nizanim. @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]]: *https://en.wikipedia.org/wiki/Syros = Sîros *https://en.wikipedia.org/wiki/Spetses = Spetses [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:07, 8 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] Spetses, Spetsês an İspeçe ( Wîkîpediyaya bi tirkî ) ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 21:09, 8 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::Spetses [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF#top|gotûbêj]]) 12:09, 9 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::Gelek spas [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:29, 9 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] spasxweş :) bimîne di xweşiyê de. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF#top|gotûbêj]]) 18:22, 9 çiriya pêşîn 2026 (UTC) == Meqelên jêbirinê == Merheba @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] tu çawa î, baş î? Pirsê min ew bû; çima tu di gelek gotarên bêçavkanî şablona jêbirinê zêde dikî? Gelek ji wan mimkin in ku li ser wîkîpediyaya kurdî jî hebin; pêşketin bêhtir nabe ku em zaman bi destê xwe bixin û wan meqeleyan serast an bêhtir kalîte bikin, berî ku em jê bibin? Ew mesela yek ji projeyên min a pêşerojê bû. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 08:53, 12 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] , li gorî min @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] mafdar e. Di şûna jêbirina gotaran de divê mirov wan baş bike. Min bixwe jî berê hin gotarên xirab baş kir. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:12, 12 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :Merheba @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], sax bin ez baş im, hûn çawan in? Min dîsa siyaseta Wîkîpediyê xwendiye li ser gotarên bêçavkanî yên mirovên zindî... û min dixwest hindik paqij bikim :), lê belê, gotina we heye, ez ê vî karê jêbirinê berdim. Li min biborin. Silavên dostane. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF#top|gotûbêj]]) 09:26, 12 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::Gelek sipas @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 10:33, 12 çiriya pêşîn 2026 (UTC) == Spas == Rêz û Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF], berî her tiştî ez dixwazim spasiya te bikim, ji ber ku te guhertinên kosmêtîk li ser gotarên min nivîsandiye yan zimanê wan sererast kiriye, dike. Dûre ez daxwaza lêborînê ji te dikim, ji ber ku ez hê nû me ez gelek standartên kosmêtîk ên Wîkîpêdiya hîn baş nas nakim. [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 13:36, 13 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :Birêz @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] :) spasxweş... tu jî destxweş bî! Ez hêvîdar im ku tu êdî êdî nivîskarekî pispor li ser Wîkîpediya kurdî bibî. Spas û silavên germ. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF#top|gotûbêj]]) 08:38, 14 çiriya pêşîn 2026 (UTC) == Werger == Silav hevalê @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] tu çawanî ? Baş î ? Ez dixwazim gotar temam bikim. Lê ez nizanim ka min ew hevok rast wergerandiye ya na: From 1947 to 1956 Seuss had twelve children's picture books published. Dr. Seuss created The Cat in the Hat in reaction to a Life magazine article by John Hersey in lamenting the unrealistic children in school primers books. Werger: Ji sala 1947an heta 1956an, Seuss diwazdeh pirtûkên wêneyî yên ji bo zarokan weşand.Dr. Seuss The Cat in the Hat weke berteka li dijî gotareke John Hersey a di kovara Lifeê de afirand, ku wî di wê gotarê de rexne li dûrketina ji rastiyê ya zarokên di pirtûkên xwendinê yên dibistanê de girtibû. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:02, 15 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], mixabin ez wergerekî xipxirab im. Ya giring ew e, ku bi zimanekî zelal be û tu bixwe wergêra xwe baş fem bikî. Mandî nebî! [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF#top|gotûbêj]]) 15:21, 30 çiriya pêşîn 2026 (UTC) == Bantûstan == * [[Bantûstan]] * [[Hiyerarşî]] == Request == Hello, MikaelF. Can you expand the articles [[Erdheja Shandongê 1668]] and [[Erdheja Tangshanê 1976]] to the length of the article [[Erdheja Şensiyê 1556]]? Yours sincerely, [[Taybet:Beşdarî/~2026-57505-08|~2026-57505-08]] ([[Gotûbêja bikarhêner:~2026-57505-08|talk]]) 06:20, 31 çiriya pêşîn 2026 (UTC) cqzk72bofsssw1f7og3uutdanzri5oz 10 62134 2101096 714132 2026-10-30T20:52:07Z Biyolojiyabikurdi 31567 2101096 wikitext text/x-wiki {{navbox | name = Anatomî | title = [[Anatomî]] û [[Şêwenasî|morfolojî]] | state = {{{state<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} | image = [[File:ElephantSkelLyd2.png|140px|Kakûtê fîlê]] | bodyclass = hlist | group1 = [[Anatomiya memikdar|Memikdar]] | list1 = * [[Anatomiya mirov|Anatomiya mirovan]] * [[Anatomyiya Nandêrtal]] * [[Anatomiya pisîkan]] * [[Anatomiya kuçikan]] * [[Anatomiya hespan]] | group2 = [[Anatomiya birbiredaran|Birbiredarên din]] | list2= * [[Anatomiya balindeyan]] * [[Anatomiya masiyan]] * [[Anatomiya segmasiyan]] | group3 = Nebirbiredar | list3 = * [[Anatomiya dehpiyan]] * [[Şêwenasiya mêş û mûran]] * [[Anatomiya pîreyan]] | group4 = Riwek | list4 = * [[Anatomiya riwekan]] * [[Şêwenasiya riwekan]] * [[Hieracium anatomy]] | group5 = Mijarên din | list5 = * [[Alometrî]] * [[Morfometriya mêjî]] * [[Anatomyia brehevdûdadniyê]] * Anatomiya hûrbînî ** [[Şane (biyolojî)|Şanenasî]] ** [[Anatomiya girdiyan|Girdî]] * [[Morfometrîkan]] }} <noinclude> [[Kategorî:Şablonên anatomiyê]] </noinclude> id8euf86rqiy8f1kwd664j7uixx572s 10 62335 2101094 713965 2026-10-30T20:41:38Z Biyolojiyabikurdi 31567 2101094 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Rehikên marîpiştê | title = [[Demar|Demar]]: [[Dirkepetik|Demarên birbireyê]] ([[Terminologia Anatomica|TA A14.2]], [[List_of_subjects_in_Gray's_Anatomy:_IX._Neurology#the_spinal_nerves_.28Gray.27s_s208.29|GA 9.916]]) | state = {{{state|autocollapse}}} | titlestyle = background:GreyWhite | groupstyle = background-color: LemonChiffon | group1 = [[Demarên stûyî|Stûyî]] (8) | list1 = [[Cervical spinal nerve 1|C1]], [[Cervical spinal nerve 2|C2]], [[Cervical spinal nerve 3|C3]], [[Cervical spinal nerve 4|C4]], [[Cervical spinal nerve 5|C5]], [[Cervical spinal nerve 6|C6]], [[Cervical spinal nerve 7|C7]], [[Cervical spinal nerve 8|C8]] <br>''[[Ventral ramus of spinal nerve|anterior]]'' ([[Cervical plexus]], [[Brachial plexus]]) – ''[[Posterior ramus of spinal nerve|posterior]]'' ([[Posterior branches of cervical nerves]], [[suboccipital nerve|Suboccipital – C1]], [[greater occipital nerve|Greater occipital – C2]], [[third occipital nerve|Third occipital – C3]]) | group2 = [[Demarên sîngî|Sîngî]] (12) | list2 = [[Demara birbireyê sîngî 1|T1]], [[Demara birbireyê sîngî 2|T2]], [[Demara birbireyê sîngî 3|T3]], [[Demara birbireyê sîngî 4|T4]], [[Demara birbireyê sîngî 5|T5]], [[Demara birbireyê sîngî 6|T6]], [[Demara birbireyê sîngî 7|T7]], [[Demara birbireyê sîngî 8|T8]], [[Demara birbireyê sîngî 9|T9]], [[Demara birbireyê sîngî 10|T10]], [[Demara birbireyê sîngî 11|T11]], [[Demara birbireyê sîngî 12|T12]] <br>''pêşî'' ([[Intercostal nerves|Intercostal]], [[intercostobrachial nerve|Intercostobrachial – T2]], [[Thoraco-abdominal nerves|Thoraco-abdominal nerves – T7–T11]], [[subcostal nerve|Subcostal – T12]]) – ''posterior'' ([[Posterior branches of thoracic nerves]]) | group3 = [[Demarên kêlekê|Kêlekî]] (5) | list3 = [[Lumbar spinal nerve 1|L1]], [[Lumbar spinal nerve 2|L2]], [[Lumbar spinal nerve 3|L3]], [[Lumbar spinal nerve 4|L4]], [[Lumbar spinal nerve 5|L5]] <br>''anterior'' ([[Lumbar plexus]], [[Lumbosacral trunk]]){{·}} ''posterior'' ([[Posterior branches of the lumbar nerves]], [[Superior cluneal nerves|Superior cluneal L1–L3]]) | group4 = [[Demarên sêbendî|Sêbendî]] (5) | list4 = [[Sacral spinal nerve 1|S1]], [[Sacral spinal nerve 2|S2]], [[Sacral spinal nerve 3|S3]], [[Sacral spinal nerve 4|S4]], [[Sacral spinal nerve 5|S5]] <br>''pêşî'' ([[Sacral plexus]]){{·}} ''paşî'' ([[Posterior branches of sacral nerves]], [[Medial cluneal nerves]]) | group5 = [[Demarê qilênce|Qilêncî]] (1) | list5 = ''pêşî'' ([[Coccygeal plexus]]){{·}} ''paşî'' ([[Posterior branch of coccygeal nerve]]) | belowstyle = background: transparent; padding: 0px; | below = }}<noinclude> [[Kategorî:Şablonên anatomiyê]] </noinclude> kgrsppw1w37898ovzf33x0gn7uk2b87 2101098 2101094 2026-10-30T21:06:47Z Biyolojiyabikurdi 31567 Biyolojiyabikurdiî/ê navê [[Şablon:Demarên marîpiştê]] weke [[Şablon:Demarên birbireyê]] guhart 2101094 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Rehikên marîpiştê | title = [[Demar|Demar]]: [[Dirkepetik|Demarên birbireyê]] ([[Terminologia Anatomica|TA A14.2]], [[List_of_subjects_in_Gray's_Anatomy:_IX._Neurology#the_spinal_nerves_.28Gray.27s_s208.29|GA 9.916]]) | state = {{{state|autocollapse}}} | titlestyle = background:GreyWhite | groupstyle = background-color: LemonChiffon | group1 = [[Demarên stûyî|Stûyî]] (8) | list1 = [[Cervical spinal nerve 1|C1]], [[Cervical spinal nerve 2|C2]], [[Cervical spinal nerve 3|C3]], [[Cervical spinal nerve 4|C4]], [[Cervical spinal nerve 5|C5]], [[Cervical spinal nerve 6|C6]], [[Cervical spinal nerve 7|C7]], [[Cervical spinal nerve 8|C8]] <br>''[[Ventral ramus of spinal nerve|anterior]]'' ([[Cervical plexus]], [[Brachial plexus]]) – ''[[Posterior ramus of spinal nerve|posterior]]'' ([[Posterior branches of cervical nerves]], [[suboccipital nerve|Suboccipital – C1]], [[greater occipital nerve|Greater occipital – C2]], [[third occipital nerve|Third occipital – C3]]) | group2 = [[Demarên sîngî|Sîngî]] (12) | list2 = [[Demara birbireyê sîngî 1|T1]], [[Demara birbireyê sîngî 2|T2]], [[Demara birbireyê sîngî 3|T3]], [[Demara birbireyê sîngî 4|T4]], [[Demara birbireyê sîngî 5|T5]], [[Demara birbireyê sîngî 6|T6]], [[Demara birbireyê sîngî 7|T7]], [[Demara birbireyê sîngî 8|T8]], [[Demara birbireyê sîngî 9|T9]], [[Demara birbireyê sîngî 10|T10]], [[Demara birbireyê sîngî 11|T11]], [[Demara birbireyê sîngî 12|T12]] <br>''pêşî'' ([[Intercostal nerves|Intercostal]], [[intercostobrachial nerve|Intercostobrachial – T2]], [[Thoraco-abdominal nerves|Thoraco-abdominal nerves – T7–T11]], [[subcostal nerve|Subcostal – T12]]) – ''posterior'' ([[Posterior branches of thoracic nerves]]) | group3 = [[Demarên kêlekê|Kêlekî]] (5) | list3 = [[Lumbar spinal nerve 1|L1]], [[Lumbar spinal nerve 2|L2]], [[Lumbar spinal nerve 3|L3]], [[Lumbar spinal nerve 4|L4]], [[Lumbar spinal nerve 5|L5]] <br>''anterior'' ([[Lumbar plexus]], [[Lumbosacral trunk]]){{·}} ''posterior'' ([[Posterior branches of the lumbar nerves]], [[Superior cluneal nerves|Superior cluneal L1–L3]]) | group4 = [[Demarên sêbendî|Sêbendî]] (5) | list4 = [[Sacral spinal nerve 1|S1]], [[Sacral spinal nerve 2|S2]], [[Sacral spinal nerve 3|S3]], [[Sacral spinal nerve 4|S4]], [[Sacral spinal nerve 5|S5]] <br>''pêşî'' ([[Sacral plexus]]){{·}} ''paşî'' ([[Posterior branches of sacral nerves]], [[Medial cluneal nerves]]) | group5 = [[Demarê qilênce|Qilêncî]] (1) | list5 = ''pêşî'' ([[Coccygeal plexus]]){{·}} ''paşî'' ([[Posterior branch of coccygeal nerve]]) | belowstyle = background: transparent; padding: 0px; | below = }}<noinclude> [[Kategorî:Şablonên anatomiyê]] </noinclude> kgrsppw1w37898ovzf33x0gn7uk2b87 10 62336 2101097 713967 2026-10-30T21:05:45Z Biyolojiyabikurdi 31567 2101097 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Demarên kiloxî | title = [[Demar|Demarên]] [[Anatomiya ser û stûyê|ser û stûyê]]:[[demarên kiloxî]] û [[Dendika demaraa kiloxî|dendikî]] ([[Terminologia Anatomica|TA A14.2.01]], [[Lîsteya mijaran di anatomiya Gray de: IX. Demarzanî#composition and central connections of the cranial nerves .28Gray.27s s191.29|GA 9.855]]) | state = {{{state|autocollapse}}} | bodyclass = hlist | titlestyle = background:GreyWhite | groupstyle = background-color: LemonChiffon | group1 = [[Demara bîhnkirinê|Bînî]] ([[Dendika bîhnkirinê ya pêşî|AON]]->I) | list1 = * [[Pîvazoka bîhnkirinê]] * [[Rêka bîhnkirinê]] | group2 = [[demara bînîne|dîtinî]] ([[Lateral geniculate nucleus|LGN]]->II) | list2 = * [[optic chiasm]] * [[rêka dîtbarê]] | group3 = [[oculomotor nerve|oculomotor]]<br/>([[Oculomotor nucleus|ON]], [[Edinger-Westphal nucleus|EWN]]->III) | list3 = * [[Superior branch of oculomotor nerve|superior branch]] ** [[parasympathetic root of ciliary ganglion]]/[[ciliary ganglion]] * [[Inferior branch of oculomotor nerve|inferior branch]] | group4 = [[trochlear nerve|trochlear]] ([[Trochlear nucleus|TN]]->IV) | list4 = * ''no significant branches'' | group5 = [[trigeminal nerve|trigeminal]]<br/> ([[Principal sensory nucleus of trigeminal nerve|PSN]], [[Spinal trigeminal nucleus|TSN]], [[Mesencephalic nucleus of trigeminal nerve|MN]], [[Trigeminal motor nucleus|TMN]]->V) | list5 = * [[trigeminal ganglion]] * [[ophthalmic nerve|ophthalmic]] * [[demara kajûya jorîn|kajûya jorîn]] * [[demara kajûya jêrîn|kajûya jêrîn]] | group6 = [[abducens nerve|abducens]] ([[Abducens nucleus|AN]]->VI) | list6 = * ''bê şaxên '' | group7 = [[demara rûyî|rûyî]] ([[Facial motor nucleus|FMN]], [[Solitary nucleus|SN]], [[Superior salivary nucleus|SSN]]->VII) | list7 = {{Navbox|subgroup | groupstyle = background-color: LemonChiffon | group1 = nêzî jêderê | list1 = * [[nervus intermedius]] * [[Geniculate ganglion|geniculate]] | group2 = inside<br/>[[rêka rûyî]] | list2 = * [[greater petrosal nerve|greater petrosal]] ** [[pterygopalatine ganglion]] * [[nerve to the stapedius]] * [[chorda tympani]] ** [[lingual nerve]] ** [[submandibular ganglion]] | group3 = at [[stylomastoid foramen|stylomastoid<br/>foramen]] | list3 = * [[posterior auricular nerve|posterior auricular]] * ''[[Suprahyoid muscles|suprahyoid]]'' ** [[Digastric branch of facial nerve|digastric]] ** [[Stylohyoid branch of facial nerve|stylohyoid]] * [[parotid plexus]] ** [[Temporal branches of the facial nerve|temporal]] ** [[Zygomatic branches of the facial nerve|zygomatic]] ** [[Buccal branch of the facial nerve|buccal]] ** [[Marginal mandibular branch of facial nerve|mandibular]] ** [[Cervical branch of the facial nerve|cervical]] }} | group8 = [[vestibulocochlear nerve|vestibulocochlear]]<br/>([[Vestibular nuclei|VN]], [[Cochlear nuclei|CN]]->VIII) | list8 = * [[cochlear nerve|cochlear]] ** [[striae medullares]] ** [[lateral lemniscus]] * [[vestibular nerve|vestibular]] ** [[Scarpa's ganglion]] | group9 = [[glossopharyngeal nerve|glossopharyngeal]]<br/>([[Nucleus ambiguus|NA]], [[Inferior salivatory nucleus|ISN]], [[Solitary nucleus|SN]]->IX) | list9 = {{Navbox|subgroup | groupstyle = background-color: LemonChiffon | group1 = before [[jugular fossa]] | list1 = * ''ganglia'' ** [[Superior ganglion of glossopharyngeal nerve|superior]] ** [[Inferior ganglion of glossopharyngeal nerve|inferior]] | group2 = piştî [[jugular fossa]] | list2 = * [[tympanic nerve|tympanic]] ** [[tympanic plexus]] ** [[lesser petrosal nerve|lesser petrosal]] ** [[otic ganglion]] * [[stylopharyngeal branch of glossopharyngeal nerve|stylopharyngeal branch]] * [[Pharyngeal branches of glossopharyngeal nerve|pharyngeal branches]] * [[tonsillar branches of glossopharyngeal nerve|tonsillar branches]] * [[lingual branches of glossopharyngeal nerve|lingual branches]] * [[Branch of glossopharyngeal nerve to carotid sinus|carotid sinus]] }} | group10 = [[vagus nerve|vagus]]<br/>([[Nucleus ambiguus|NA]], [[Dorsal nucleus of vagus nerve|DNVN]], [[Solitary nucleus|SN]]->X) | list10 = {{Navbox|subgroup | groupstyle = background-color: LemonChiffon | group1 = before [[jugular fossa]] | list1 = * ''ganglia'' ** [[Superior ganglion of vagus nerve|superior]] ** [[Inferior ganglion of vagus nerve|inferior]] | group2 = after [[jugular fossa]] | list2 = * [[Meningeal branch of vagus nerve|meningeal branch]] * [[Auricular branch of vagus nerve|auricular branch]] | group3 = [[Stûyê mirov|stû]] | list3 = * [[Pharyngeal branch of vagus nerve|pharyngeal branch]] ** [[Pharyngeal plexus of vagus nerve|pharyngeal plexus]] * [[superior laryngeal nerve|superior laryngeal]] ** [[external laryngeal nerve|external]] ** [[internal laryngeal nerve|internal]] * [[recurrent laryngeal nerve|recurrent laryngeal (inferior)]] * [[Superior cervical cardiac branches of vagus nerve|superior cervical cardiac]] | group4 = [[sîng]] | list4 = * [[Inferior cardiac branches of the vagus nerve|inferior cardiac]] * [[Pulmonary branches of vagus nerve|pulmonary]] * ''vagal trunks'' ** [[anterior vagal trunk|anterior]] ** [[posterior vagal trunk|posterior]] | group5 = [[zikê mirov|zik]] | list5 = * [[celiac branches of vagus nerve|celiac]] * [[renal branches of vagus nerve|renal]] * [[hepatic branches of anterior vagal trunk|hepatic]] * [[anterior gastric branches of anterior vagal trunk|anterior gastric]] * [[posterior gastric branches of posterior vagal trunk|posterior gastric]] }} | group11 = [[demara pê-girêdayî |pê-girêdayî]] ([[Nucleus ambiguus|NA]], [[Spinal accessory nucleus|SAN]]->XI) | list11 = * [[cranial root of accessory nerves|kiloxî]] * [[spinal root of accessory nerve|dirkepetik]] | group12 = [[demara jêrezimanî|jêrezimanî]] ([[dendika jêrezimanî|HN]]->XII) | list12 = * [[lingual branches of hypoglossal nerve|şaxên zimanî]] | belowstyle = background: transparent; padding: 0px; | below = }}<noinclude> [[Kategorî:Şablonên anatomiyê]] </noinclude> 3xm7705t19wt7cfuphoyqs2s96nkwhc 10 62337 2101102 615680 2026-10-30T21:08:50Z Biyolojiyabikurdi 31567 2101102 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Gilûya gerdenî | title = [[Demar|Demarên]] [[Anatomiya ser û stûyê|ser û stûyê]]:[[Gilûya gerdenî]] (C1–C4) ([[Terminologia Anatomica|TA A14.2.02]], [[Lîsteya mijaran di anatomiya Gray: IX. Neurology#Şaxên serrûyî yên gilûya gerdenî|GA 9.926]]) | state = {{{state|autocollapse}}} | bodyclass = hlist | titlestyle = background:GreyWhite | groupstyle = background-color: LemonChiffon | group1 = ''serûyî'' | list1 = ; C2 : [[lesser occipital nerve|Lesser occipital]] ; C2–C3 : [[Great auricular nerve|Greater auricular]] : [[transverse cervical nerve|Transverse cervical]] ;C3–C4 : [[supraclavicular nerves|Supraclavicular]] | group2 = ''kûr'' | list2 = ; C1–C3 : [[Ansa cervicalis]] :: [[superior root of ansa cervicalis|superior root]] :: [[inferior root of ansa cervicalis|inferior root]] ; C3–C5 : [[phrenic nerve|Phrenic]] | belowstyle = background: transparent; padding: 0px; | below = }}<noinclude> [[Kategorî:Şablonên anatomiyê]] </noinclude> ahke8x1zeq2jhefffa4e8zky2ktz36x 10 62412 2101083 706154 2026-10-30T19:38:43Z Biyolojiyabikurdi 31567 Biyolojiyabikurdiî/ê navê [[Şablon:Tevineka girêdanê]] weke [[Şablon:Şaneya besterê]] guhart 706154 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Bestereşane(Şaneya bester) | title = [[Bestereşane]] ([[Terminologia Histologica|TH H2.00.03]]) | state = {{{state<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} | bodyclass = hlist | titlestyle = background:GreyWhite | groupstyle = background-color: Linen | group5 = [[Fîzyolojî]] | list5 = * [[Şaneya nerm]] * [[Fibrosis]] * [[Scarring]] | group7 = Pêkvedan ([[Şanenasî]]) | list7 = {{Navbox|subgroup | groupstyle = background-color: Linen | group1 = [[Extracellular_matrix#Cell_types_involved_in_ECM_formation|Xane]] | list1 = {{Navbox|subgroup | groupstyle = background-color: Linen | group1 = Resident | list1 = * [[Fibroblast]] * [[Fibrocyte]] * [[Reticular cell]] * [[Tendon cell]] * [[Adipocyte]] * [[Melanocyte]] | group2 = [[Xaneyên gerok]] | list2 = * [[Mast cell]] * [[Macrophage]] }} | group2 = [[Extracellular matrix|Extracellular<br/>matrix]]<br>(nexaneyî) | list2 = {{Navbox|subgroup | groupstyle = background-color: Linen | group1 = [[Ground substance]] | list1 = * [[Interstitial fluid|Tissue fluid]] | group2 = [[Extracellular_matrix#Fibers|Fibers]] | list2 = * [[Rîşalên collogenî]] * [[Reticular fiber]]s: [[COL3A1]] * [[Rîşalên qayîşokî]]: [[Elastin]] * [[Fibrillin]] ** [[FBN1]] ** [[Fibrillin|FBN2]] ** [[FBN3]] * [[EMILIN1]] * [[Elaunin]] }} }} | group6 = Dabeşandin | list6 = {{Navbox|subgroup | groupstyle = background-color: Linen | group1 = [[Bestereşaneya rast]] | list1 = {{Navbox|subgroup | groupstyle = background-color: Linen | group1 = [[Bestereşaneya sist|Loose]] | list1 = * [[reticular connective tissue|Reticular]] * [[Şaneya çewrî|Donekî]] ** [[Şaneya çewrî ya qehweyî|Qehweyî]] ** [[Şaneya çewrî ya spî|Spî]] | group2 = [[bestereşane ya stûr|Stûr]] | list2 = * [[Dense irregular connective tissue]] ** [[Submucosa]] ** [[Dermis]] * [[Dense regular connective tissue]] ** [[Bend (anatomî)|Lîf]] ** [[Tendon]] ** [[Aponeurosis]] }} | group2 = [[Connective_tissue#Embryonic_connective_tissues|Vîrnikî]] | list2 = * [[Mucoid connective tissue|Mucoid]] * [[Mesenchyme|Mesenchymal]] | group3 = [[Connective_tissue#Specialized_connective_tissues|Specialized]] | list3 = * [[Kirkirak]] * [[Hestî]] }} | belowstyle = background: transparent; padding: 0px; | below = }}<noinclude> [[Kategorî:Şaneya girêdanê]] [[Kategorî:Şablonên anatomiyê]] </noinclude> ekif70k6hpf3furmipqmbc1su9s7qcp 2101085 2101083 2026-10-30T19:45:15Z Biyolojiyabikurdi 31567 2101085 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Bestereşane(Şaneya bester) | title = [[Bestereşane]] ([[Terminologia Histologica|TH H2.00.03]]) | state = {{{state<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} | bodyclass = hlist | titlestyle = background:GreyWhite | groupstyle = background-color: Linen | group5 = [[Fîzyolojî]] | list5 = * [[Şaneya nerm]] * [[Fibrosis]] * [[Scarring]] | group7 = Pêkvedan ([[xanenasî]]) | list7 = {{Navbox|subgroup | groupstyle = background-color: Linen | group1 = [[Extracellular_matrix#Cell_types_involved_in_ECM_formation|Xane]] | list1 = {{Navbox|subgroup | groupstyle = background-color: Linen | group1 = Resident | list1 = * [[Fibroblast]] * [[Fibrocyte]] * [[Reticular cell]] * [[Tendon cell]] * [[Adipocyte]] * [[Melanocyte]] | group2 = [[Xaneyên gerok]] | list2 = * [[Mast cell]] * [[Macrophage]] }} | group2 = [[Extracellular matrix|Extracellular<br/>matrix]]<br>(nexaneyî) | list2 = {{Navbox|subgroup | groupstyle = background-color: Linen | group1 = [[Ground substance]] | list1 = * [[Interstitial fluid|Tissue fluid]] | group2 = [[Extracellular_matrix#Fibers|Fibers]] | list2 = * [[Rîşalên collogenî]] * [[Reticular fiber]]s: [[COL3A1]] * [[Rîşalên qayîşokî]]: [[Elastin]] * [[Fibrillin]] ** [[FBN1]] ** [[Fibrillin|FBN2]] ** [[FBN3]] * [[EMILIN1]] * [[Elaunin]] }} }} | group6 = Dabeşandin | list6 = {{Navbox|subgroup | groupstyle = background-color: Linen | group1 = [[Bestereşaneya rast]] | list1 = {{Navbox|subgroup | groupstyle = background-color: Linen | group1 = [[Bestereşaneya sist|Loose]] | list1 = * [[reticular connective tissue|Reticular]] * [[Şaneya çewrî|Donekî]] ** [[Şaneya çewrî ya qehweyî|Qehweyî]] ** [[Şaneya çewrî ya spî|Spî]] | group2 = [[bestereşane ya stûr|Stûr]] | list2 = * [[Dense irregular connective tissue]] ** [[Submucosa]] ** [[Dermis]] * [[Dense regular connective tissue]] ** [[Bend (anatomî)|Lîf]] ** [[Tendon]] ** [[Aponeurosis]] }} | group2 = [[Connective_tissue#Embryonic_connective_tissues|Vîrnikî]] | list2 = * [[Mucoid connective tissue|Mucoid]] * [[Mesenchyme|Mesenchymal]] | group3 = [[Connective_tissue#Specialized_connective_tissues|Specialized]] | list3 = * [[Kirkirak]] * [[Hestî]] }} | belowstyle = background: transparent; padding: 0px; | below = }}<noinclude> [[Kategorî:Şaneya girêdanê]] [[Kategorî:Şablonên anatomiyê]] </noinclude> 29eqrrfu80e6kdc0vg2nnzhgd7c5wls 10 62444 2101095 617263 2026-10-30T20:46:11Z Biyolojiyabikurdi 31567 2101095 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Anatomiya dêv | title = [[Anatomiya ser û stûyê]], [[Koendama herisê]]: Anatomiya dêv([[Terminologia Anatomica|TA A05.1–2]], [[Terminologia Histologica|TH H3.04.01]], [[Lîsteya__mijaran_di_Anatomiya Gray:_XI._Splanchnology#the_mouth_.28Gray.27s_s242.29|GA 11.1110–2, 1125–1141]]) | state = {{{state|autocollapse}}} | titlestyle = background:Greywhite; | groupstyle = background:#fd6; | group1 = [[Devê mirov|Dêv]] | list1 = {{Navbox subgroup | groupstyle = background-color: #fd6; | group1 = [[Devê mirov|Korta devkî]]<BR>(tevahiya<BR>[[Oral mucosa|mukosa]]) | list1 = {{Navbox subgroup | groupstyle = background-color: #fd6; | group1 = [[Vestibule of mouth|Vestibule]] | list1 = [[Lêv]] ([[Lêva jor|Jor]], [[Lêva jêr|Jêr]], [[Vermilion border]], [[Frenulum of lower lip]], [[Labial commissure of mouth]], [[Philtrum]])<BR> [[Gup|Hinarok]] ([[Buccal fat pad]]) | group2 = [[Korta devkiyê rast]] | list2 = {{Navbox subgroup | groupstyle = background:#fd6; | group1 = [[Ezmanê dev|Palat/<br/>Ezmanê dêv]] | list1 = [[Ezmanê dêv yê req]]{{·}} [[Ezmanê dêv yê nerm]]{{·}} [[Palatine raphe]]{{·}} [[Incisive papilla]] | group2 = [[Pidû]] | list2 = [[Interdental papilla]]{{·}} [[Gingival sulcus]]{{·}} [[Gingival margin]]{{·}} [[Free gingival margin]]{{·}} [[Gingival fibers]]{{·}} [[Junctional epithelium]]{{·}} [[Mucogingival junction]]{{·}} [[Sulcular epithelium]]{{·}} [[Stippling (dentistry)|Stippling]]<BR> [[Periodontium]]: [[Cementum]]{{·}} [[Pidû]]{{·}} [[Periodontal ligament]] }} }} | group2 = [[Rijên|Rijên]] | list2 = [[Parotid gland]]/[[Parotid duct]]{{·}} [[Submandibular gland]]/[[Submandibular duct]]{{·}} [[Sublingual gland]]/[[Major sublingual duct]] | group3= [[Diranê mirov|Diran]] | list3 = '' [[Şablon:Anatomiya diranan|anatomiya dirên]] binêre'' | group4= [[Ziman (anatomî)|Ziman]] | list4 = ''dorsum'' ([[Taste bud]], [[Median sulcus of the tongue|Median sulcus]], [[Terminal sulcus of tongue|Terminal sulcus]], [[Foramen cecum (tongue)|Foramen cecum]], [[Lingual tonsils]]){{·}} ''ventral surface'' ([[Frenulum of tongue|Frenulum]], [[Fimbriated fold of tongue|Fimbriated fold]], [[Sublingual caruncle]]){{·}} [[Anterior tongue|Anterior]]{{·}} [[Posterior tongue|Posterior]]{{·}} [[Glossoepiglottic folds]]{{·}} [[Lingual septum]] }} | group2 = [[Oropharynx|Oro]]-[[Gewriya mirov|gewrî]]/<BR>[[fauces (anatomy)|fauces]] | list2 = [[isthmus of the fauces|Oropharyngeal isthmus]]/[[Isthmus of the fauces]] [[Ezmanê dêv yê nerm]] ([[Palatine uvula|Uvula]], [[Palatoglossal arch]], [[Palatopharyngeal arch]], [[Plica semilunaris of the fauces]]) [[Tonsillar fossa]] [[Argûşê ezmanê dêv]] | group3 = | list3 = | belowstyle = background: transparent; padding: 0px; | below = }}<noinclude> [[Kategorî:Dev]] [[Kategorî:Şablonên anatomiyê]]</noinclude> lu45rhvtdrg6uo5uthz29esy5iwyair 10 62573 2101088 1822269 2026-10-30T20:11:26Z Biyolojiyabikurdi 31567 Biyolojiyabikurdiî/ê navê [[Şablon:Rêka givêrdarê]] weke [[Şablon:Coga herisê]] guhart 1822269 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Rêka givêrdarê | title = [[Anatomiya mirov|Anatomiya]] [[laşqolik]]ê, [[Sîstema hezmê ya mirov|Sîstema givêrdarê]]: [[Sîstema hezmê ya mirov|Rêka givêrdarê]], bêyî [[Devê mirov|dêv]] ([[Terminologia Anatomica|TA A05.3–7]], [[Terminologia Histologica|TH H3.04.02-04]], [[List of subjects in Gray's Anatomy: XI. Splanchnology|GA 11.1141]]) | state = {{{state|autocollapse}}} |bodyclass = hlist | titlestyle = background:Greywhite | groupstyle = background:#fd6; | group1 = [[Sîstema hezmê ya mirov#Rêka givêrdarê jorîn ya mirov|RG jor]] | list1 = {{Navbox subgroup | groupstyle = background-color: #fd6; | group1 = [[Gewriya mirov|Hypo-]] [[Gewriya mirov|gewrî]] | list1 = * [[Piriform sinus]] * ''valahiyan:'' * [[Peripharyngeal space]] ** [[Retropharyngeal space]] ** [[Parapharyngeal space]] * [[Retrovisceral space]] ** [[Retropharyngeal space]] ** [[Danger space]] * [[Prevertebral space]] *[[Pterygomandibular raphe]] * [[Pharyngeal raphe]] * [[Buccopharyngeal fascia]] * [[Pharyngobasilar fascia]] *[[Masûlkeya gewriyê]] | group2 = [[Soricik]] | list2 = * [[Upper esophageal sphincter|UES]] * [[Cardia|LES]] * [[Toşpiyên soricikê]] * [[Serous membrane|Serosa]] / [[Adventitia]] * [[Muscular layer]] * [[Submucosa]] * [[Mucous membrane|Mucosa]] ** [[Muscularis mucosae|Muscularis mucosa]] | group3 = [[Aşik]] | list3 = * ''gor herêmê:'' * [[Greater curvature of the stomach|Greater curvature]] * [[Lesser curvature of the stomach|Lesser curvature]] ** [[Angular incisure]] * [[Cardia]] * [[Body of stomach|Laş]] * [[Fundus (stomach)|Fundus]] * [[Pylorus]] **[[Pyloric antrum]] ** [[Pyloric canal]] * ''gor qatê:'' * [[Serous membrane|Serosa]] * [[Muscular layer]] ** [[pylorus|Pyloric sphincter]] * [[Submucosa]] * [[Gastric mucosa]] ** [[Muscularis mucosae|Muscularis mucosa]] ** [[Gastric rugae]] ** [[Gastric pits]] ** [[Fundic glands|Gastric gland]] ** [[Cardiac glands]] ** [[Fundic glands]] ** [[Pyloric glands]] *[[Goblet cell]] }} | group3 = [[Sîstema hezmê ya mirov#Rêka givêrdarê jêrîn ya mirov|RG jêr]] | list3 = {{Navbox subgroup | groupstyle = background-color: #fd6; | group1 = [[Rûvî (anatomî)|Rûvî]]: [[Rûviya zirav|zirav]] | list1 = {{Navbox subgroup | groupstyle = background-color: #fd6; | group1 = Qatan | list1 = * [[Serous membrane|Serosa]] * [[Subserosa]] * [[Muscular layer]] * [[Circular folds]] * [[Submucosa]] * [[Mucous membrane|Mucosa]] ** [[Muscularis mucosae|Muscularis mucosa]] ** [[Peyer's patch]]es ** [[Intestinal villus]] ** [[Intestinal gland]] | group2 = [[Dozdehgirêk]] | list2 = * [[Suspensory muscle of duodenum|Suspensory muscle]] * [[Major duodenal papilla]] * [[Minor duodenal papilla]] * [[Duodenal cap]] * [[Duodenojejunal flexure]] * [[Brunner's glands]] | group3 = [[Rûviya birçî]] | list3 = * ''bê binepêkhatiyan'' | group4 = [[Rûviya badayî]] | list4 = * [[Terminal ileum]] * [[Ileocecal valve]] }} | group2 = [[Rûvî (anatomî)|Rûvî]]: [[Rûviya stûr|stûr]] | list2 = {{Navbox subgroup | groupstyle = background-color: #fd6; | group1 = Qatan | list1 = * [[Serous membrane|Serosa]] * [[Subserosa]] * [[Muscular layer]] * [[Submucosa]] * [[Mucous membrane|Mucosa]] | group2 = [[Rûviya kor]] | list2 = * [[Vermiform appendix]] | group3 = [[Zeblot]] | list3 = * [[ascending colon]] * [[hepatic flexure]] * [[transverse colon]] * [[splenic flexure]] * [[descending colon]] * [[sigmoid colon]] * ''dewam'' ** [[taenia coli]] ** [[haustrum (anatomy)|haustra]] ** [[epiploic appendix]] | group4 = [[Tortorîk]] | list4 = * [[Transverse folds of rectum]] * [[Rectal ampulla]] | group5 = [[Coka zotikî]] | list5 = * [[Anal columns]] * [[Anal valves]] * [[Anal sinuses]] * [[Pectinate line]] * [[Sphincter ani internus muscle]] * [[Intersphincteric groove]] * [[Sphincter ani externus muscle]] *[[Zotika mirov|Zotik]] }} }} | belowstyle = background: transparent; padding: 0px; | below = }}<noinclude> [[Kategorî:Koendama herisê]] [[Kategorî:Şablonên anatomiyê]] </noinclude> lgdcx2qbmpj10y6175rl7cfh375vtjm 2101093 2101088 2026-10-30T20:20:37Z Biyolojiyabikurdi 31567 2101093 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Coga Herisê | title = [[Koendama herisê|Sîstema herisê]]: [[Coga herisê|Coga herisê]], bêyî [[Devê mirov|dêv]] ([[Terminologia Anatomica|TA A05.3–7]], [[Terminologia Histologica|TH H3.04.02-04]], [[List of subjects in Gray's Anatomy: XI. Splanchnology|GA 11.1141]]) | state = {{{state|autocollapse}}} |bodyclass = hlist | titlestyle = background:Greywhite | groupstyle = background:#fd6; | group1 = [[Sîstema hezmê ya mirov#Rêka givêrdarê jorîn ya mirov|RG jor]] | list1 = {{Navbox subgroup | groupstyle = background-color: #fd6; | group1 = [[Gewriya mirov|Hypo-]] [[Gewriya mirov|gewrî]] | list1 = * [[Piriform sinus]] * ''valahiyan:'' * [[Peripharyngeal space]] ** [[Retropharyngeal space]] ** [[Parapharyngeal space]] * [[Retrovisceral space]] ** [[Retropharyngeal space]] ** [[Danger space]] * [[Prevertebral space]] *[[Pterygomandibular raphe]] * [[Pharyngeal raphe]] * [[Buccopharyngeal fascia]] * [[Pharyngobasilar fascia]] *[[Masûlkeya gewriyê]] | group2 = [[Soricik]] | list2 = * [[Upper esophageal sphincter|UES]] * [[Cardia|LES]] * [[Rijênên soricikê]] * [[Serous membrane|Serosa]] / [[Adventitia]] * [[Muscular layer]] * [[Submucosa]] * [[Mucous membrane|Mucosa]] ** [[Muscularis mucosae|Muscularis mucosa]] | group3 = [[Gede]] | list3 = * ''gor herêmê:'' * [[Greater curvature of the stomach|Greater curvature]] * [[Lesser curvature of the stomach|Lesser curvature]] ** [[Angular incisure]] * [[Cardia]] * [[Body of stomach|Laş]] * [[Fundus (stomach)|Fundus]] * [[Pylorus]] **[[Pyloric antrum]] ** [[Pyloric canal]] * ''gor qatê:'' * [[Serous membrane|Serosa]] * [[Muscular layer]] ** [[pylorus|Pyloric sphincter]] * [[Submucosa]] * [[Gastric mucosa]] ** [[Muscularis mucosae|Muscularis mucosa]] ** [[Gastric rugae]] ** [[Gastric pits]] ** [[Fundic glands|Gastric gland]] ** [[Cardiac glands]] ** [[Fundic glands]] ** [[Pyloric glands]] *[[Goblet cell]] }} | group3 = [[Sîstema herisê ya mirov# Coga herisê jêrîn ya mirov|RG jêr]] | list3 = {{Navbox subgroup | groupstyle = background-color: #fd6; | group1 = [[Rûvî (anatomî)|Rûvî]]: [[Rûviya zirav|zirav]] | list1 = {{Navbox subgroup | groupstyle = background-color: #fd6; | group1 = Qatan | list1 = * [[Serous membrane|Serosa]] * [[Subserosa]] * [[Muscular layer]] * [[Circular folds]] * [[Submucosa]] * [[Mucous membrane|Mucosa]] ** [[Muscularis mucosae|Muscularis mucosa]] ** [[Peyer's patch]]es ** [[Intestinal villus]] ** [[Intestinal gland]] | group2 = [[Dozdehgirêk]] | list2 = * [[Suspensory muscle of duodenum|Suspensory muscle]] * [[Major duodenal papilla]] * [[Minor duodenal papilla]] * [[Duodenal cap]] * [[Duodenojejunal flexure]] * [[Brunner's glands]] | group3 = [[Rûviya birçî]] | list3 = * ''bê binepêkhatiyan'' | group4 = [[Rûviya badayî]] | list4 = * [[Terminal ileum]] * [[Ileocecal valve]] }} | group2 = [[Rûvî (anatomî)|Rûvî]]: [[Rûviya stûr|stûr]] | list2 = {{Navbox subgroup | groupstyle = background-color: #fd6; | group1 = Qatan | list1 = * [[Serous membrane|Serosa]] * [[Subserosa]] * [[Muscular layer]] * [[Submucosa]] * [[Mucous membrane|Mucosa]] | group2 = [[Rûviya kor]] | list2 = * [[Vermiform appendix]] | group3 = [[Zeblot]] | list3 = * [[ascending colon]] * [[hepatic flexure]] * [[transverse colon]] * [[splenic flexure]] * [[descending colon]] * [[sigmoid colon]] * ''dewam'' ** [[taenia coli]] ** [[haustrum (anatomy)|haustra]] ** [[epiploic appendix]] | group4 = [[Tortorîk]] | list4 = * [[Transverse folds of rectum]] * [[Rectal ampulla]] | group5 = [[Coka zotikî]] | list5 = * [[Anal columns]] * [[Anal valves]] * [[Anal sinuses]] * [[Pectinate line]] * [[Sphincter ani internus muscle]] * [[Intersphincteric groove]] * [[Sphincter ani externus muscle]] *[[Zotika mirov|Zotik]] }} }} | belowstyle = background: transparent; padding: 0px; | below = }}<noinclude> [[Kategorî:Koendama herisê]] [[Kategorî:Şablonên anatomiyê]] </noinclude> 16y4vd600q189rbjz4bo75t12kk200f 10 62574 2101092 617279 2026-10-30T20:15:22Z Xqbot 3029 Beralîkirina ducarî li ser [[Şablon:Coga herisê]] hat sererastkirin 2101092 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Şablon:Coga herisê]] bsp26w9rptngwf6klokqiq8yfeknr97 10 62641 2101104 618053 2026-10-30T21:30:05Z Biyolojiyabikurdi 31567 2101104 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Hestî û kirkirk | title = [[Koendama peykerê]] · [[Bestereşane]]: [[hestî]] û [[kirkirk]] ([[Terminologia Anatomica|TA A02.0]], [[Terminologia Histologica|TH H3.01]], [[List_of_subjects_in_Gray's_Anatomy:_II._Osteology#bone_.28Gray.27s_s18.29|GA 2.86–95]]) | state = {{{state|autocollapse}}} | bodyclass = hlist | titlestyle = background:GreyWhite | groupstyle = background-color: WhiteSmoke | group1 = [[Kirkirk]] | list1 = * [[perichondrium]] * [[fibrocartilage callus]] * [[metaphysis]] * ''xaneyên'' ([[chondroblast]] * [[chondrocyte]]) * ''nimûneyên'' ([[Hyaline cartilage|hyaline]] * [[Elastic cartilage|elastic]] * [[Fibrocartilage|fibrous]]) | group2 = [[Hestî]] | list2 = {{Navbox subgroup | groupstyle = background-color: WhiteSmoke | group1 = [[Hestîbûn]] | list1 = * [[Intramembranous ossification|intramembranous]] * [[Endochondral ossification|endochondral]] | group2 = Çerx | list2 = * [[osteoblast]] * [[osteoid]] * [[osteocyte]] * [[osteoclast]] |group3 = Nimûne |list3 = * [[Hestiyê îsfencî|Hestiyê îsfencî]] * [[Hestiyê pitew|Hestiyê pitew]] |group4 = Herêm |list4 = * [[subchondral bone]] * [[epiphysis]] * [[epiphyseal plate]]/[[metaphysis]] * [[diaphysis]] * [[Condyle (anatomy)|Condyle]] * [[Epicondyle]] |group5 = Pêkhatî |list5 = * [[Osteon|osteon / Haversian system]] * [[Hestiyê pitew|Coga Havers]] * [[Volkmann's canals]] * ''şaneya besterê'' ([[endosteum]] * [[periosteum]]) * [[Sharpey's fibres]] * [[enthesis]] * [[Lacuna (histology)|lacunae]] * [[Bone canaliculus|canaliculi]] * [[Trabecula|trabeculae]] * [[medullary cavity]] * [[Moxê hestî|Moxê hestî]] |group6 = Şêwe |list6 = * Hestiyê dirêj * Hestiyê kurt * Hestiyê pan * Hestiyê bêserûber * Hestiyê kunciyî }} | belowstyle = background: transparent; padding: 0px; | below = }}<noinclude> [[Kategorî:Şablonên anatomiyê]] </noinclude> jp44e9udlxkqqia42nqbhpkt54p1y9x 2101105 2101104 2026-10-30T22:16:01Z Ghybu 9854 Ghybuî/ê navê [[Şablon:Hestî û qirtik]] weke [[Şablon:Hestî û kirkirk]] guhart 2101104 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Hestî û kirkirk | title = [[Koendama peykerê]] · [[Bestereşane]]: [[hestî]] û [[kirkirk]] ([[Terminologia Anatomica|TA A02.0]], [[Terminologia Histologica|TH H3.01]], [[List_of_subjects_in_Gray's_Anatomy:_II._Osteology#bone_.28Gray.27s_s18.29|GA 2.86–95]]) | state = {{{state|autocollapse}}} | bodyclass = hlist | titlestyle = background:GreyWhite | groupstyle = background-color: WhiteSmoke | group1 = [[Kirkirk]] | list1 = * [[perichondrium]] * [[fibrocartilage callus]] * [[metaphysis]] * ''xaneyên'' ([[chondroblast]] * [[chondrocyte]]) * ''nimûneyên'' ([[Hyaline cartilage|hyaline]] * [[Elastic cartilage|elastic]] * [[Fibrocartilage|fibrous]]) | group2 = [[Hestî]] | list2 = {{Navbox subgroup | groupstyle = background-color: WhiteSmoke | group1 = [[Hestîbûn]] | list1 = * [[Intramembranous ossification|intramembranous]] * [[Endochondral ossification|endochondral]] | group2 = Çerx | list2 = * [[osteoblast]] * [[osteoid]] * [[osteocyte]] * [[osteoclast]] |group3 = Nimûne |list3 = * [[Hestiyê îsfencî|Hestiyê îsfencî]] * [[Hestiyê pitew|Hestiyê pitew]] |group4 = Herêm |list4 = * [[subchondral bone]] * [[epiphysis]] * [[epiphyseal plate]]/[[metaphysis]] * [[diaphysis]] * [[Condyle (anatomy)|Condyle]] * [[Epicondyle]] |group5 = Pêkhatî |list5 = * [[Osteon|osteon / Haversian system]] * [[Hestiyê pitew|Coga Havers]] * [[Volkmann's canals]] * ''şaneya besterê'' ([[endosteum]] * [[periosteum]]) * [[Sharpey's fibres]] * [[enthesis]] * [[Lacuna (histology)|lacunae]] * [[Bone canaliculus|canaliculi]] * [[Trabecula|trabeculae]] * [[medullary cavity]] * [[Moxê hestî|Moxê hestî]] |group6 = Şêwe |list6 = * Hestiyê dirêj * Hestiyê kurt * Hestiyê pan * Hestiyê bêserûber * Hestiyê kunciyî }} | belowstyle = background: transparent; padding: 0px; | below = }}<noinclude> [[Kategorî:Şablonên anatomiyê]] </noinclude> jp44e9udlxkqqia42nqbhpkt54p1y9x 0 66967 2101114 1791767 2026-10-31T09:35:42Z Avestaboy 34898 /* */ Wêne zêde bû. 2101114 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | wêne = Aischylos Büste.jpg }} '''Esxîlos'''<ref>{{Jêder-malper |url=http://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=977 |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2019-05-22 |roja-arşîvê=2021-10-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211018034848/https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=977 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ({{bi-grc|Αἰσχύλος|Aiskhúlos}}) (jdb. li derûdora 525/524 beriya zayînê  – m. li derûdora 456/455 beriya zayînê) [[nivîskar]]ê leystikan ê [[Yewnanistana kevnare|Yewnana kevn]] e. Piranî di [[tragedya]]yên xwe navdar e. Li gorî hin wêjenas û dîroknasan wek ''Bavê Tragedayayan'' tê zanîn. == Jiyana wî == Esxîlos li bajarê [[Eleusis]]ê hatiye dinê. Bavê wî [[Euphorion]] kesekî ji [[Arîstokrasî|arîstokratan]] bû. Di demên [[şerê Persan]] de jiyaye û beşdarî [[şerê Maraton]] û [[şerê Salamîs]]ê bûye. Birayê wî [[Kynegeiros]] di nav wan şeran de miriye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.worldhistory.org/Aeschylus/ |sernav=Aeschylus |paşnav=Cartwright |pêşnav=Mark |malper=World History Encyclopedia |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-04-19 }}</ref> Tê gotin ku kitabeya ku bi destê xwe û derheqê xwe de nivîsandiye û di vê kitabeyê de tenê behsa beşdarbûna xwe yên şerê Maratonê dike. Ev tecrûbeyên wî yên şer de rêya siyaseta [[Atîna]]yê ji wî re vekir. Hin çavkaniyên ji dinyaya kevnar de mayîn nîşan diden ku Esxîlos eşkerekirina çanda sirên Eleusisê hatiye darizandin. Li ser gazîkirina [[Hieron]]ê çû [[Sîsîlya]]yê demekî şun de li wir mir.<ref name=":0" /> {{Jêgirtin|Heyf ji bo navê rûmeta Faris! Heyf ji bo hemû wî hostayê hêja, Kulîlka mêraniyê, pesnê Asyayê, Bi xwedayên mehkûmê şerma kujer! Welatê me li mêrên ku wê hildane digirî, Ji bo Xerxesê ku fedî kiriye tê serjêkirin Çenên birçî dojehê bi mirîyên farisî.|çavkanî=Chorus, The Persians, lines 910-17}} == Mirina wî == Esxîlos di sala 457ê beriya zayînê da,{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} bi şêwazeke ecêb, çû ser dilovaniya Xwedê. [[Eylo]]yek ku kûsiyek nêçîr kiribû û dil hebû wê bavêje ser kevirekî ku ew bişkê, serê Esxîlosê [[rût û tazî]], bi şaşî wek [[kevir]]ek dibîne û [[kûsî|kûsiya]] xwe ji bilindahiyeke zehf mezin, davêje ser wî ku kûsî bişkê.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} == Xebat û Berhemên wî == Piranî nivîskarekî nûjenîxwaz e. Lê mijarên xwe pir teng girtiye mirov dikare bêje ku tenê li ser ol û mîtolojiyê nivîsandiye. Kesayîtên lîstikên wê jî tixûbdar bû, koroyên lîstikê yan 12 kesan yan jî 15 kesan pêk dihatin. Kesên maskekirî bi temamî ji mêran pêkdihatin. Çîrokên ku her kes dizanî pê dîalogan fireh kir. Ji bo guhertina dekoran makîneyan bikaranî ev di dîroka şanoya cihanê de yekem bû. Lîstikên wî wok komekî lîstikan bû: sê tragedya û yek satîrê pêk dihatin. Hin caran çîroka malbatekî bi nifş bi nifş nivîsandiya, hem yên bapîrê hem yên bavî hem jî yên kurê di nav lîstikekî hev beş kiriye. Ew bi wê avayê damerênerê şanoya Yewnanî jî tê qebûlkirin.<ref name=":0" /> ==== Berhemên wî: ==== * ''[[Prometheusê zincîrkirî]]'' * ''The Persians'' (Farisiyan - derheqê bûyerên vegera [[Gelê Farsê|Farisan]] dike) * ''Seven Against Thebes'' (Li hemberê Têbeyê heft - derheqê dorpêçkirina bajarê [[Têbe]] dike) * ''Suppliants'' (Lavakar - derheqê mîta [[danaîd]]an hatiye nivisandin) * Orestia (Derheqê lehengên [[şerê Troyayê]] vegeriyan dike.) <br /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Esxîlos| ]] [[Kategorî:Jidayikbûn 520î b.z.]] [[Kategorî:Mirin 450î b.z.]] [[Kategorî:Yewnanistana kevnare]] e7nqeaz3uyi56b334uav69dku4x1pym 10 77823 2101103 713966 2026-10-30T21:09:43Z Xqbot 3029 Beralîkirina ducarî li ser [[Şablon:Demarên birbireyê]] hat sererastkirin 2101103 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Şablon:Demarên birbireyê]] b5k1g0h691doa8b8bumf910xrwvltut 0 83823 2101111 2100826 2026-10-31T08:24:18Z Biyolojiyabikurdi 31567 Guhartoya [[Special:Diff/2100771|2100771]] yê [[Special:Contributions/Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[User talk:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) şûnde kir 2101111 wikitext text/x-wiki '''Vîrus''' an jî '''vayros''' pêkhateyeke nexaneyî û nezindî ye ko mişexwera neçar a navxaneyê ye.<ref name="Hendersons dictionary of biology">Lawrence, E. (2005). Hendersons dictionary of biology. Harlow: Pearson/Prentice Hall. ISBN 978-0-13-127384-9</ref> [[Wêne:Basic Scheme of Virus ku.svg|thumb|Vîrus mişexwerên neçar ên navxaneyî ne.]] Di [[zimanê latînî]] de peyva vîrus ji bo [[jehr]]ê an jî tiştên jehrî dihat bikaranîn.<ref name="BIOLOGY (the study of life) "/> Liqê [[Mîkrobiyolojî|mîkrobiyolojiyê]] ko li ser pêkhate, cor û duhendebûna vîrusan û nexweşiyên vîrusî xebat dike wekî ''vîruszanî'' ({{Bi-en|''virology''}}) tê navkirin. [[Zanistvan|Zanyarên]] ko li ser vîrusan xebat dikin jî wekî ''vîruszan'' ({{Bi-en|''virologist''}}) tên navkirin.<ref name="VILLEE"/> Xaneya ko vîrus tûşî wê dibe û di nav wê de duhende dibe, wekî ''xaneya xanexwê'' ({{Bi-en|''host cell''}}) tê navkirin. == Taybetmendiyên zîndeweran == Ji ber ko vîrus pêkhateyên nexaneyî û mişexwer (parazît) in, di nav ti cîhanek zîndeweran de nayên polenkirin. Berevajî zîndeweran, vîrus ti [[endamok]]ên xaneyî lixwe nagirin û nikarin bi tena serê xwe [[Dabeşbûna xaneyê|dabeş]] bibin û pir bibin. Di şûna wê de,vîrus tûşî [[xane]]yekê dibe û dikeve nav xaneya xanexwê. Di nav xaneya xanexwê de, vîrus endamokên xaneyê, asîdên nukleyî û awêteyên endamî yên wê xaneyê ji bo pirbûna xwe bi kar tînin. Loma vîrus mişexwerên neçar ên navxaneyî ne ({{Bi-en|''obligate intracellular parasites''}}).<ref name="VILLEE" /> Vîrus dikarin tûşî xaneyên hemû cor zîndeweran; [[Heywan|ajal]], [[riwek]], [[Kuvark|karok]], [[protîst]] û [[Bakterî|bakteriyan]] bibin. Vîrus pêkhateyên zindî an jî nezindî nînin,<ref name="OpenStax, Biology" /> lê dikarin zîndeweran tûşî nexweşiyan bikin. Ji bo pêkhateyek wek zindî were hesibandin, divê xwediyê hin taybetmendiyan be. Hinek taybetmendiyên zîndeweran: [[Organîzm|Zîndewer]] herî kêm ji yek [[xane]]yê pêk tên û di xaneyên xwe de [[molekul]]a embarkirina zanyariyên [[Genetîk|bomaweyî]] lixwe digirin. Pêdiviya hemû zîndeweran bi xurek û xwedîbûnê heye. Hemû zîndewer xurekan [[Herisa kîmyayî|diherisînin]] û bi [[henaseya xaneyê]] xurekan diguherînin bo [[Enerjî|enerjiyê]]. Pêdiviya hemû zîndeweran bi deravêtina madeyên paşmayî heye. Hemû zîndewer geşe dibin, diperisin û dilivin. Hemû zîndewer ji bo berdewamiya nijada xwe [[Pirbûna zayendî|pir dibin]]. Hemû zîndewer li hember hişyarker, mesaj an jî gefên ji hawirdorên xwe re bertek nîşan didin. Hemû zîndewer li gor [[metabolîzm]]aya xwe di nav xaneyên xwe de hin molekulan çêdikin an ji hildiweşînin. Hemû zîndewer bi guncandinan ({{Bi-en|''adaptation''}}) li jingehê de derfetên jiyana xwe zêde dikin. Vîrus ji van taybetmendiyên zîndeweran tenê sê taybetmandî lixwe digirin. Vîrus xwediyê molekula bomaweyî ne, dikarin di nav xaneya xanexwê de pir bibin û vîrus bi [[mutasyon]]an tên guncandin. Bi van taybetmendiyên xwe, vîrus dişibin zîndeweran, lê ji ber ko hemû taybetmendiyên zîndeweran lixwe nagirin, vîrus wekî pêkhateyên zindî nayên hesibandin. Herwiha vîrus hebûneke nezindî jî nîn e. Ango vîrus, pêkhateyek li peravê zindîbûn û nezindîbûnê ye.<ref name="OpenStax, Biology" /><ref name="Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> == Keşifa vîrusan == Mirovahî cara pêşîn bi parzûna porselenî ji hebûna vîrusan agahdar bû. Parzûna porselenî wekî parzûna Chamberland- Pasteur tê navkirin. Di nav [[şile]]meniyê de hemû tiştên hûrik û bakteriyên ko tenê bi mîkroskobê dihatin dîtin, bi parzûna Chamberland- Pasteur ve dihatin parzûnkirin. Di sala 1886an de Adolph Meyer da nîşankirin ko nexweşiyeke riweka titûnê, nexweşiya mozaîka titûnê (bi înglîzî: ''tobacco mosaic disease'') dikare bi şilemeniya ko ji riweka nexweş hatiye derxistin, were guhaztin bo riwekeke sax.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> Di sala 1892an de [[Dmitri Ivanovsky]] da nîşankirin ko hokara nexweşiya mozaîka titûnê bi parzûna Chamberland- Pasteur, ji şilemeniyê ji riweka nexweş hatiye derxistin, cihê nabe û ji parzûnê derbas dibe. Ango hokara nexweşiyê ji bakteriyan piçûktir ê.<ref name="OpenStax, Biology" /> Vîrus pêkhateyên evqas piçuk in ko bi mîkroskoba ronakî nayên dîtin. Loma herçiqas mirovahî ji salên 1890iyan şûn ve ji hebûna vîrusan agahdar bûn jî, heta salên 1930yan vîrus nehatin dîtin. Bi keşifa [[Mîkroskop|mîkroskoba elektronî]], zanyariyên derbarê hebûn û pêkhateya vîrusan jî zêde bûn.<ref name="Biology"/> == Pêkhateya vîrusan == [[Wêne:Non-enveloped and enveloped virions ku.png|thumb|400x400px|Di hin vîrusên bêbergî de ji poşerê, di hinek vîrusên bibergî dê jî ji bergê, ber bi aliyê derveyê vîrusê, nûkên glîkoproteînî dirêj dibin. Di serê nûkan de, ji bo nasîn û girêdana bi xaneya xanexwêyê ve, pêkhateyên [[proteîn]]î hene.]] [[Wêne:Qebareya vîrusan ku.png|thumb|401x401px|Vîrus li gor bakterî û xaneyên din gelek piçuk in]] Vîrusa li derveyî xaneya xanexwêyê, wekî ''vîrîon'' tê navkirin. Bi eslê xwe beşa vîrusê ya ko di nav xaneya xanexwê de pir bûye, xaneyê terikandiye û dikare tûşî xaneyeke nû ya xanexwêyê bibe, wekî vîrîon tê navkirin.<ref name="VILLEE" /> Vîrus bi şêwe û qebareyên corbicor in, lê di hemû vîrusan de pêkhate dişibe hev. Di hemû vîrusan de genoma ji yek an jî zêdetir asîda nukleyî ([[ADN]] an jî [[ARN]]) bi çîneke parêzger a proteînî dorpêçî ye. Ji vê çînê re tê gotin poşerê proteînî (bi înglîzî: ''capcid''). Dibe ko di hin vîrusan de li gel asîda nukleyî [[enzîm]] jî hebin. Poşer ji binebeşên proteînî yên bi navê kapsomer (bi înglîzî: ''capsomere'') pêk tê. Di hin vîrusan de poşer bi şeweyê gogî ya ji firerûyên (bi înglîzî: ''polyhedral'') sêgoşeyî ye, di hin vîrusan de poşer bi pêkhateya lûlpêçî ye.<ref name="Biology" /> Wekî mînak vîrusa mozaîka titûnê ji poşerê lûlpêçî pêk tê. Di hin vîrusan de, wekî mînak, di vîrusa grîpê (bi înglîzî: ''Influenza virus'') de poşer ji aliyê çînek ve dapoşîye, ji vê çînê re tê gotin berg. Çavkaniya bergê vîrusê, parzûna xaneyê ya xaneya xanexwê ye. Berg [[fosolîpîd]] û proteînên parzûnê yên xaneya xanexwê lixwe digire. Herwisa berg proteîn û glîkoproteînên vîrusê jî lixwe digire.<ref name="Campbell">Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.</ref><ref name="Biology" /> Di hin vîrusên bêbergî de ji poşerê, di hinek vîrusên bibergî dê jî ji bergê, ber bi aliyê derveyê vîrusê, nûkên (bi înglîzî: ''spikes'') glîkoproteînî dirêj dibin. Di serê nûkan de, ji bo nasîn û girêdana bi xaneya xanexwêyê ve, pêkhateyên proteînî hene û wekî wergirên vîrusî (bi înglîzî:''viral receptors'') tên navkirin.<ref name="OpenStax, Biology" /> Pêkhateya nûkê taybet e ji bo her cor vîrusek. Wekî mînak, du cor nûkên vîrusa gripê hene. Nûkên hemagglutînîn (H) (bi înglîzî: ''hemagglutinin spikes'') ji bo girêdana xaneya xanexwêyê û têperbûna ARN-yê kar dikin. Nûkên nêramînîdaz (N) (bi înglîzî: ''neuraminidase spikes'') vîrusê ji xaneya xanexwêyê cihê dikin ko vîrîon ji xaneyê dûr bikevin.Vîrusên grîpê bi gelemperî li gor nûkên N û H tên diyarkirin. Wekî mînak, Vîrusa grîpê ya H1N1 berpirsê [[Pandemî|pandemiyên]] di salên 1918 û 2009an e.<ref>J. Cohen. “What’s Old Is New: 1918 Virus Matches 2009 H1N1 Strain. Science 327, no. 5973 (2010): 1563–1564.</ref> Vîrusa H2N2 berpirsê pandemiya sala 1957an e, vîrusa H3N2 jî di sala 1968an de bi awayekî pandemî belav bû.<ref name="Microbiology">Parker, N., Schneegurt, M., Tu, A. T., Forster, B. M., & Lister, P. (2016). Microbiology. Houston, Texas: Rice University. </ref> Qebareya vîrusan ne yek e, bi gelemperî, tîreya vîrusa herî piçûk bi qasî 20 nanometre, ya herî gewre jî bi qasî 400 nanometre ye. Ango vîrus li gor bakterî û xaneyên din gelek piçuk in. Tîreya bakteriyek asayî bi qasî 1000 nanometre ye. Tîreya xaneyên zîndewerên navikrasteqînan jî 10 heta 1000 car ji ya bakteriyan mezintir e. Vîrusên bi navê adenovîrus, tûşî coga [[koendama henaseyê]] û coga [[Koendama herisê ya mirovan|koendama herisa mirov]] dibin û mirov nexweş dikin. Tîreya adenovîrusan bi qasî 75 nm ye. Bi qasî 50 mîlyon adenovîrus dikarin di yek xaneyek mirov de cih bibin.<ref name="Biology" /> Vîrus nikare bi tena serê xwe zêde bibe. Genên vîrusê, xaneya xanexwêyê ji bo çêkirina vîrusên nû çalak dike. Xaneya xanexwê, li gor zanyariyên bomaweyî yên vîrusa tûşî wê bûye, yekeyên vîrusê çêdike, yekeyan bi hev re girê dide û vîrusê peyda dike.<ref name="Concepts and Applications" /> == Polenkirina nefermî ya vîrusan == Li gel polenkirina zanistî, vîrus hin caran bi awayekî nefermî jî tên polenkirin. Di polenkirina nefermî de vîrus li gor şêwe, genom, pêkhate û xaneya xanexwê tên dabeşkirin. === Vîrus li gor cor û pêkhateya genomê === Madeya bomaweyî ya nav vîrusê, wekî genoma vîrusê (bi înglîzî:''viral genome'') tê navkirin. Ji ber ko vîrus bi tena serê xwe nikarin duhende bibin, pêdiviya genoma vîrusan tenê bi genên ji bo çêkirin û yekkirina beşên vîrusê heye. Di genoma vîrusan de ji bo rêkxistina çalakiyên xaneya xanexwê, genên bo kodkirina hin proteîn an jî [[enzîm]]an jî cih digire.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science">Cullen, K. E. (2009).Encyclopedia of Life Science. Newyork: Facts On File, Inc</ref> Cor û pêkhateya genoma vîrusê li cem vîrusan ne yek e. Asîda nukleyî ya hin vîrusan [[Asîda deoksîrîbonukleyî|ADN]] ye û evan vîrusan wekî vîrusên ADN-yî tên navkirin. Lê di hin corên vîrusan de molekula bomaweyî [[Asîda rîbonukleyî|ARN]] ye, loma ew jî wekî vîrusên ARN-yî tên navkirin.<ref name="Biology"/>Ango berevajî hemû zîndeweran, di vîrusên ARN-yî de embara zanyariyên bomaweyî ne ADN, lê ARN ye. Di hin vîrusan de asîda ADN tek zincîrî ye, di hinekan de jî cot zincîrî ye. Herwiha di hin vîrusên ARN-yî de, ARN-ya vîrusê tek zincîrî ye, lê di hinek vîrusan de ARN cot zincîrî ye.<ref name="Campbell"/> === Genoma vîrusan li gor şêweyî wan === Genoma vîrusan li gor cora vîrusê dibe ko bi şeweyê xelekî (bazineyî) an jî xêzî be. Di hin vîrusan de ne yek lê zêdetir kopiyên genomê hene.<ref name="Campbell"/> Qebareya genoma vîrusî jî ji hev cuda ne. Dibe ko di vîrusek de genom tenê ji çend hezar nukleotîdan pêk hatibe, lê di vîruseke din de dibe ko hejmara nukleotîdên genomê ji sed hezaran zêdetir bin. Wekî mînak, genoma vîrusa mozaîka titûnê ji 6400 cotên nukleotîdan pêk tê û tenê şeş gen lixwe digire.<ref name="Biology"/> Lê di genoma vîrusên bakteriyofaj bi hejmara gelek zêde gen cih digirin. === Vîrus li gor şeweyê poşerê proteînî === Vîrus li gor şêweyê poşerê xwe bi sê koman de tên polenkirin: # Vîrusên bi poşerê lûlpêçî (bi inglîzî: ''helical''), # Vîrusên firerûyî (bi înglîzî: ''polyhedral''), # Vîrusên bi poşerê aloz (bi înglîzî: ''complex'')<ref name="Microbiology" /> Poşerê vîrusa mozaîka titûnê bêberg e û bi şeweyî lûlpêçî ye. Poşerê vîrusa ebola bi bergek dorpêçî ye û poşer bi şeweyî lûlpêçî ye. Di hin vîrusan de poşer ji firerûyên sêgoşeyî pêk tê. Bi gelemperî di vîrusên firerûyî de, poşer ji 20 rûyên sêgoşeyî pêk tê. Wekî mînak, vîrusa nexweşiya îflîca zarokan (bi înglîzî: ''polio'') û vîrusa herpes (bi tûşîbûna vîrusa ''Herpes simplex'' di dev û lêvên mirov de peqilkên hûrik peyda dibe), vîrusên bi poşerê bistrûyî (bi înglîzî:icosahedral) ne. Vîrusên lûlpêçî û vîrusên bîstrûyî dibe ko biberg an jî bêberg bin. Vîrusên bêberg wekî vîrusên rût (bi înglîzî: naked virus), vîrusên ko poşerê proteînî bi bergek fosfolîpîdî pêçayî ye jî wekî vîrusên biberg (bi înglîzî: ''enveloped vîrus'') tên navkirin.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> === Polenkirina vîrusan li gor xaneya xanexwê === Vîrus tûşkerê kîjan xaneyê be, bi navê wê xaneya xanexwê ve tê navkirin. Wekî mînak, vîrusa ajalan, vîrusa riwekan, vîrusa karokan û hwd. ==== Vîrusên riwekan ==== Vîrusên ko tûşî xaneya riwekan dibin û bi têkbirina geşe û peresînê, berhemdariya riwekê kêm dikin, wekî vîrusên riwekan tên navkirin.<ref name="Biology with Physiology"/> Hema hemû vîrusên rivekan, virusên ARN-yî ne. Piraniya wan, wekî vîrusa moazika titûnê bi şeweyî çîlkeyî (bi înglîzî: ''rod-shaped'') ne.Ji bo tûşî riwekan bibe, divê vîrus pêşî ji şaneya poşêrê ya çîna derveyî ya riwekê derbas bibin. Riwekên ji ba û sermayê ziyan girtine û birîndar bûne, an jî yên ji aliyê ajal û karokan ve hatine birîndarkirin, riwekên herî guncaw in ji bo tûşbûnê.<ref name="Biology with Physiology">Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., & Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.</ref> ==== Vîrusên ajalan ==== Vîrusên tûşî xaneyên ajal dibin û dibin sedema nexweşiyan, wekî vîrusên ajalan tên navkirin. Vîrusa grîpê mînak e ji bo vîrusa ajalan. Di piraniya vîrusên ajalan de poşerê proteînî yê vîrusê bi çînek fosfolîpîdî dapoşîye, ji vê çînê re tê gotin berg.Vîrus bi alîkariya bergê, xaneya xanexwêyê nas dike, dikeve nav xaneyê an jî xaneyê diterikîne.<ref name="Biology with Physiology"/> Dibe ko genoma vîrusên ajalan ADN an jî ARN be. Vîrusên nexweşiya grîpê, vîrusa îflica zarokan, vîrusa sorikê û vîrusa HIV a [[AIDS]]-ê jî tê de, gelek vîrusên ajalan, vîrusê ARN-yî ne. Vîrusên nexweşiya hepatîta B û xuriya mirişkan (bi înglîzî: ''chickenpox'') mînak in bo vîrusên ADN-yî. ==== Vîrusên bakteriyan ==== {{Gotara bingehîn|Bakteriyofaj}} [[Wêne:Bakteriyofaj ku.png|thumb|Bakteriyofajên wekî faj T4, taybetmendiyên vîrusên lûlpêçî û firerûyî lixwe digirin, loma ji van vîrusan re tê gotin vîrusên aloz.]] Vîrusên ko tenê dikarin tûşî bakterî an jî arkebakteriyan bibin û di nav xaneya wan de duhende bibin, wekî bakteriyofaj (bi înglîzî:''bacteriophage'') an jî bi kurtî wekî faj (phage) tên navkirin.<ref>Kasman LM, Porter LD. Bacteriophages. [Updated 2022 Sep 26]. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2024 Jan-. Available from: [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK493185/]</ref> Peyva [[bakteriyofaj]], cara pêşîn di sala 1917yê de ji aliyê biyologê frensî Félix d’Hérelle ve hat bikaranîn. Di zimanê grekî de “phago” ji bo “xwarin” an jî ”a ko dixwe” tê bikaranîn. Ango bakteriyofaj bi wateya bakterixwer (a ko bakteriyê dixwe) tê bikaranîn.<ref>"Bacteriophage ." The Gale Encyclopedia of Science. . Encyclopedia.com. 3 Dec. 2024 [https://www.encyclopedia.com].</ref> Bakteriyofajên wekî faj T4, taybetmendiyên vîrusên lûlpêçî û firerûyî lixwe digirin, loma ji van vîrusan re tê gotin vîrusên aloz. Bakteriyofaj bi gelek cor û şêweyê ne. Lê di hemû bakteriyofajan de genoma asîda nukleyî di nav poşerê proteînî de cih digire. Poşer, genomê diparêze û guhaztina wê bo xaneya xanexwê rêk dixe. Di bin mikroskoba elektronî de di gelemperiya bakteriyofajan de sê beş xuya dibin; serî, kilik û rîşalên kilikê. Madeya bomaweyî ya nav bakteriyofajê, wekî genom tê navkirin. Genoma bakteriyofaja T4 û piraniya fajên din ADN-ya cotşerîdî ye, lê dibe ko genoma hin corên fajan ADN-ya tek şerîdî be. Herwiha genoma hin bakteriyofajan jî ARN-ya cotşerîdî an jî ARN-ya tek şerîdî ye. Di piraniya fajan de genom bi şêweyê xêzî ye, lê bakteriyofajên bi genoma xelekî jî hene. Wekî mînak, di bakteriyafaja bi navê ''Pseudoalteromonas virus PM2'' de genom ji ADN-ya xelekî pêk tê.<ref>International Committee on Taxonomy of Viruses: ICTV [https://ictv.global/report_9th/dsDNA/Corticoviridae]</ref> == Polenkirina zanistî ya vîrusan == Di sala 1966ê de “Komîteya Navneteweyî ya Polenkirina Vîrusan” (bi înglîzî: ''International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV)'') hat avakirin. Ji sala 1971ê vir vê polenkirina vîrusan bi awayek zanistî ji aliyê vê desteyê (komîteyê) ve tê rêvebirin.Komîte di sala 2020ê de bîryar da ko êdî di warê polenkirina vîrusan de, wê polenkirina dunav (binominal), were bikaranîn. Ango vîrus jî bi awayê ko zîndewer tên polenkirin wê bi du navan werin navkirin. Polenzaniya (taksonomî) vîrusan dişibe taksonomiya [[Carl von Linné|Carl Linnaeus]], lê di navbera herdu taksonomiyan de hin cudahî jî hene. Vîrus di 15 astan de tên polenkirin.<ref>International Committee on Taxonomy of Viruses Executive Committee. The new scope of virus taxonomy: partitioning the virosphere into 15 hierarchical ranks. Nat Microbiol. 2020 May;5(5):668-674. doi: 10.1038/s41564-020-0709-x. Epub 2020 Apr 27. PMID: 32341570; PMCID: PMC7186216.</ref> Polenkirina vîrusan bi asta realm dest pê dike heta asta corê, bi 15 astan tê nîşankirin. Ji bilî asta corê, di her astek de paşgirek taybet tê bikaranîn. Heta niha vîrus di asta 7 realam de hatine polenkirin. Li taboya jêr de, astên polenkirina vîrusan hatiye nîşankirin û taksonomîya vîrusa hariyê (bi înglîzî: ''rabies'') jî wekî mînak hatiye ravekirin.<ref>International Committee on Taxonomy of Viruses: ICTV [https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202301733&taxon_name=Lyssavirus%20rabies]</ref> {| class="wikitable" |+ ! colspan="3" | '''<big>Taksonomiya vîrusan a</big>''' '''<big>li gor</big>''' '''<big>"Komîteya Navneteweyî ya Polenkirina Vîrusan”</big>''' |- !'''<big>Asta polenkirinê</big>''' !'''<big>Paşgira taybet</big>''' !'''<big>Mînak</big>''' |- |'''Realm''' (realm) |''(-viria)'' |''Riboviria'' |- |'''Jêrerealm''' (subrealm) |''(-vira)'' | |- |'''Cîhan''' (kingdom) |''(-virae)'' |''Orthornavirae'' |- |'''Jêrecîhan''' (subkingdom) |''(-virites)'' | |- |'''Liq''' (phylum) |''(-viricota)'' |''Negarnaviricota'' |- |'''Jêreliq''' (subphylum) |''(-viricotina)'' |''Haploviricotina'' |- |'''Pol''' (class) |''(-viricetes)'' |''Monjiviricetes'' |- |'''Jêrepol''' (subclass) |''(-viricetidae)'' | |- |'''Kom''' (order) |''(-virales)'' |''Mononegavirales'' |- |'''Jêrekom''' (suborder) |''(-virineae)'' | |- |'''Xêzan''' (family) |''(-viridae)'' |''Rhabdoviridae'' |- |'''Jêrexêzan''' (subfamily) |''(-virinae)'' |''Alpharhabdovirinae'' |- |'''Tuxm''' (genus) |''(-virus)'' |''Lyssavirus'' |- |'''Jêretuxm''' (subgenus) |''(-virus)'' | |- |'''Cor''' (species) |''(ne standard'' e'')'' |''Lyssavirus rabies'' <u>(vîrusa hariyê</u>) |} == Polenkirina Baltimor == Ev sîstem di destpêka salên 1970yan de ji aliyê biyolog David Baltimore ve hat pêşniyarkirin, loma wekî polenkirina Baltimore tê navkirin.<ref name="OpenStax, Biology"/> Di xebatên zanistî de wekî alternatîfa polenkirina ICTV-yê herî zêde ev sîstema polenkirinê tê bikaranîn. Di polenkirina Baltimore de li gel şêwe û genoma vîrusê, ARN-peyamber a vîrusê ji bo polenkirinê wekî krîtera serekî tê bikaranîn. Bi kurtasî di sîstema polenkirina Baltimore de, polenkirina vîrusan li ser bingeha çêbûna ARN-peyamberê ava bûye.<ref>Šimičić P, Židovec-Lepej S. A Glimpse on the Evolution of RNA Viruses: Implications and Lessons from SARS-CoV-2. Viruses. 2022 Dec 20;15(1):1. doi: 10.3390/v15010001. PMID: 36680042; PMCID: PMC9866536.</ref> ARN-peyamber di dema çerxa duhendebûnê de tê çêkirin ko proteînên vîrusê werin berhemanîn. Li gor polenkirina Baltimore, virus di heft koman de tên polenkirin.<ref>Mahmoudabadi G, Phillips R. A comprehensive and quantitative exploration of thousands of viral genomes. Elife. 2018 Apr 19;7:e31955. doi: 10.7554/eLife.31955. PMID: 29624169; PMCID: PMC5908442.</ref> Koma I, ji vîrusên bi genoma ADN-ya cotşerîdî (''dsDNA'') pêk tê. Di endamên vê komê de ARN-peyamber ji zincîra qalip a ADN-ya vîrusê tê çêkirin. Pêvajoya çêkirina ARN-pêyamber dişibe pêvajoya [[Libergirtin (biyolojî)|libergirtinê]] ya di ADN-ya xaneyan de rû dide. Di vîrusên Koma II de genom ADN-ya tekşerîdî (''ssDNA'') ye. Berê ko libergirtina ARN-peyamber rû bide, genoma tekşerîdî tê guhertin bo genoma cot şerîdî ya navincî (bi înglîzî: ''intermediate''). ARN-peyamber bi pêvajoya libergirtinê, ji ADN-ya navincî tê berhemkirin. Genoma vîrusên Koma III, ARN-ya cotşerîdî (''dsRNA'') ye. Dema duhendebûnê, şerîd ji hev cihê dibin û yek ji şerîdan wekî şerîda qalib tê bikaranîn, bi hankirina ARN-polîmeraza vîrusê, ARN-peyamber tê berhemkirin. Vîrusên Koma IV, bi genoma ARN-ya tekşerîdî (''ssRNA(+)'') ya bi cemsergiriya pozîtîv in. Wateya cemsergiriya pozîtîv ev ko, ARN-ya genomê rasterast wekî ARN-peyamber tê bikaranîn. <ref>Eugene V. Koonin, Mart Krupovic, Vadim I. Agol. The Baltimore Classification of Viruses 50 Years Later: How Does It Stand in the Light of Virus Evolution?. Microbiology and Molecular Biology Reviews, 2021, 85 (3), pp.e0005321. ff10.1128/MMBR.00053-21ff. ffpasteur-03698244f</ref>Bi kopîkirina ARN-ya genomê, ARN-yên cotşerîdî yên navincî tên çêkirin. Ji ARN-ya cotşerîdî, şerîda ARN-ya bi cemsergiriya negatîv (temamkerê ARN-ya genomê ya bi cemsergiriya pozîtîv) tê bidestxistin. Paşê ev ARN wekî qalib tên bikaranîn, ARN-yên bi cemsergiriya pozîtîv en genomî û ARN-peyamberên vîrusê tên berhemanîn. Genoma vîrusên Koma V, ARN-ya tekşerîdî ya bi cemsergiriya negatîv e (''ssRNA(-)''). Ango rêzeya ARN-ya vîrusê, temamkerê ARN-peyamber e. Vîrusên Koma VI, du kopyayên ARN-ya tekşerîdî wekî genom lixwe digirin. ARN-yên tekşerîdî bi navbeynkariya enzîma transkrîptaza pêçewane (bi înglîzî: ''reverse transcriptase'') tên guhertin bo ADN-ya cotşerîdî. ADN-ya cotşerîdî tê guhaztin bo navika xaneya xanexwê û têkilê ADN-ya xaneyê dibe. Paşê ji ADN-ya vîrusê ya têkilê ADN-ya xaneya xanexwê bibû, bi libergirtinê, ARN-peyamber tê çêkirin. Di vîrusên Koma VII de genom bi qismî ADN-ya cotşerîdî ye, lê duhendebûna wan ne mîna vîrusên Koma I-ê ye. Genoma vîrusên Koma VII, ARN-ya tekşerîdî ya navincî berhem dikin ko wekî ARN-peyamber kar dike. Herwiha ARN-ya tekşerîdî bi transkrîptaza pêçewane, tên guhertin bo ADN-yên cotşerîdî yên genomê. <big>'''<u>Polenkirina Baltimore<ref name="OpenStax, Biology"/></u>'''</big> {| class="wikitable" |+ !<big>Kom</big> !<big>'''<u>Taybetmendî</u>'''</big> !<big>'''<u>Awayê Hilberîna ARN-peyamber</u>'''</big> !<big>'''<u>Mînak</u>'''</big> |- !I !ADN-ya cotşerîdî !ARN-peyamber, rasterast ji ADN-ya qalip tê libergirtin. !''Herpes simplex'' (vîrusa herpesê) |- !II !ADN-ya tekşerîdî !Berê ko ARN-peyamber were libergirtin, ADN tê guhertin bo ADN-ya cotşerîdî. !''Anelloviridae'', ''Circoviridae'' û ''Parvoviridae''. |- !III !ARN-ya cotşerîdî !ARN-peyamber ji ARN-ya genomê tê libergirtin. !'''Vîrusa rota (rotavirus)''' |- !IV !ARN-ya tekşerîdî (+) !Genoma vîrusê wekî ARN-peyamber kar dike. !Vîrusa arsimê (''Pircornavirus'') |- !V !ARN-ya tekşerîdî (-) !ARN-peyamber ji ARN-ya genomê tê libergirtin. !Vîrusa hariyê (''Rhabdovirus'') |- !VI !Vîrusên ARN-ya tekşerîdî yên bi transkrîptaza pêçewane !Bi navbeynkariya transkîptaza pêçewane, ji ARN-ya genomê ADN tê çêkirin. ADN têkilê genoma xaneya xanexwê dibe. ARN-peyamber ji beşa têkilbûyî tê libergirtin !vîrusa nemana bergiriya mirov ''(HIV)'' |- !VII !Vîrusên ADN-ya cotşerîdî yên bi transkrîptaza pêçewane !ADN-ya genomê, ARN-yên tekşerîdî yên navincî berhem dikin ko wekî ARN-peyamber kar bikin. Herwiha ARN-yên tekşerîdî bi transkrîptaza pêçewane, tên guhertin bo ADN-yên cotşerîdî yên genomê. !Vîrusa hepaptîta B (''Hepadnavirus'') |} == Duhendebûna vîrusan == Gava vîrus tûşî xaneya xanexwê dibe, [[derbirîna gen]]ên vîruse di xaneyê de dibe sedema destpêkirina rêzeçalakiyan ko wekî duhendebûna vîrusê tê navkirin. Bi duhendebûnê, vîrusên nû peyda dibin.<ref name="Biology"/> Di gavên virusên ajalan û yên bakteriyan de hin cudahî hebin jî, di piraniya vîrusan de çerxa duhendebûnê ji pênc gavên serekî pêk tê. 1.Pêvegirêbûn (''attachment''): Di vîrusan de glîkoproteînên bergê an jî proteînên taybet ên poşerê wekî proteînên girêdanê kar dikin. Proteînên girêdanê bi awayekî kîmyayî, wergirên taybet ên li ser [[Parzûna xaneyê|parzûna xaneya]] xanexwêyê nas dikin, û vîrusê bi xaneyê ve girê didin. Ango heke proteînên girêdanê yên vîrusê, li ser parzûna xaneyek de restê wergirên guncav werin, vîrus bi navbeynkariya proteînên girêdanê, xwe bi wergirên xaneyê ve girê dide. Proteînên girêdanê yên vîrusê taybet e ji bo wergirên xaneya xanexwê, loma vîrus tenê hin corên xaneyan wekî xaneya xanexwê bi kar tînin.<ref name="Concepts and Applications" /> 2.Têketin (têkirina genomê) (''penetration''): Genoma vîrusê (ADN an jî ARN) ji parzûna xaneyê derbasî nav sîtoplazmaya xaneya xanexwêyê dibe. 3. Duhendebûn û berhemkirin (''synthesis''): ADN an jî ARN-ya vîrusê ji bo çêkirina asîdên nukleyî û proteînên vîrusê, kiryarên libergirtin û [[Wergeran (biyolojî)|wergeranê]] ya xaneya xanexwêyê digirin bin kontrola xwe. Ji bo vîrusên nû genom û proteîn didin çêkirin. 4. Xwerêxistin (''assembly''): Hemû parçeyên nûçêbûyî (asîda nûkleyî, enzîm, poşer hwd) bi hev re tên yekkirin û vîrusek nû peyda dibe. 5. Derpirandin (''release''): Xaneya xanexwê hildiweşe, vîrusên nû, ji xaneyê tên berdan, di vê qonaxa li derveyê xaneyê de, vîrus wekî vîrîon tê navkirin.<ref name="Concepts and Applications">Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.</ref> Ji bo duhendebûn û kiryarên metabolî, pêdiviya hemû vîrusan bi xaneyên zindî heye. Vîrus bi tena serê xwe nikarin enzîmên ji bo duhendebûnê çêbikin. Vîrus di nav xaneya xanexwê de, ADN, ARN, [[rîbozom]] û hin beşên din ên xaneyê dikin bin kontrola xwe, bi xebata van beşan,vîrusên nû didin berhemkirin.<ref>Louten J. Virus Replication. Essential Human Virology. 2016:49–70. doi: 10.1016/B978-0-12-800947-5.00004-1. Epub 2016 May 6. PMCID: PMC7149683.</ref> === Taybetmendiyên gelemperî yên çerxên duhendebûnê bo vîrusan === Bi xaneya xanexwê ve xwe girêdana vîrusê û şandina genoma vîrusê bo nav xaneyê, tûşbûna vîrusê dide destpêkirin. Cora vîrusê û cora xaneya xanexwê awayê têperbûna genoma vîrusê bo nav xaneyê diyar dikin.Wekî mînak, vîrusên bakteriyofaj, kilikên xwe bi kar tînin ji bo şandina genoma xwe bo nav xaneya xanexwê. Vîrusên din bi endosîtozê derbasî nav xaneyê dibin. Di hin vîrusan de jî bergê virusê têkilê [[parzûna plazmayê]] ya xaneya xanexwê dibe, bi vî awayê genoma vîrusê derbasê nav xaneyê dibe. Gava genoma vîrusê di nav xaneya xanexwêyê de ye, deshilatdarîya xwe radigihîne. Ango li şûna ADN-ya xaneyê, genoma vîrusê karlêkên xaneya xanexwêyê digire bin kontrola xwe. Ji ber ko genoma vîrusê ji zanyariyên bo asîda nukleyî ya vîrusê û proteînên vîrusê pêk tê, nukleotîd, [[Asîda amînî|asîdên amînî]], enzîm, rîbozom, ATP, ARN-yên guhêzer û pêkhateyên din ên xaneya xanexwê ji bo çêkirina genom û proteînên vîrusê tên bikaranîn.<ref name="Campbell" /> Vîrusên ADN-yî, ADN-ya xwe wekî qalip bi kar tînin û bi navbenkariya ADN-polîmeraza xaneya xanexwêyê ADN-ya xwe duhende dikin, genomên nû didin berhemanîn. Vîrusên ARN-yî ji bo duhendekirina ARN-ya xwe, ARN-polîmeraz a vîrusê, û ARN ya vîrusê jî wekî qalip bi kar tînin. Piştî molekulên asîdên nukleyî yên vîrusê û molekulên poşerê proteînî hatin berhemkirin, ji bo çêkirina vîrusek nû xwe bixwe tên ba hev ev bûyer wekî xwerêxistin tê navkirin. Bi duhendebûnê, hejmara vîrusên nav xaneyê di demek kurt de gelek zêde dibin, bi gelemperî di nav xaneyê de bi berhevbûna sed hezaran vîrusan, xaneya xanexwê ziyan digire û diqelişe, vîrusên nû (vîrîon) yên ji xaneyê belavê hawirdorê dibin, tûşî xaneyên nû dibin û nexweşiyê belav dikin. Bakteriyofaj tenê di [[sîtoplazma]]ya bakteriya xanexwê de duhende dibin. Di xanexwêyên navikrasteqîn de, piraniya vîrusên ADN-yî di nav navikê de duhende dibin, tenê hin vîrusên ADN-yî yên gewre, wekî mînak, vîrusên xuriyê (bi înglîzî: ''poxviruses'') di sîtoplazmayê de duhende dibin. Vîrusên ARN-yê bi gelemperî di sîtoplazmayê de duhende dibin.<ref name="Microbiology"/> == Çerxên duhendebûnê di vîrusên bakteriyofaj de == Bakteriyofaj bi gelemperî yek ji du çerxên duhendebûnê pir didibin; 1. Çerxa şîbûnê û 2.Çerxa têkilbûnê Di [[çerxa têkilbûnê]] (bi înglîzî: ''lysogenic cycle'') de, genoma vîrusê têkilê ADN-ya xaneya xanexwê dibe, duhendebûna genoma vîrusê rû dide lê ji bo demek, vîrusên nû çênabe.<ref name="Biology with Physiology"/>Di çerxa têkilbûnê de vîrusa tûşî xaneyê bûyê, dibe ko di qonaxa têkilbûnê de, di nav xaneya xanexwê de bi rojan, mehan an jî bi salan bêdeng bimîne.<ref name="Modern Biology">Postlethwait, J. H., & Hopson, J. L. (2006). Modern Biology. NY, United states: Holt Rinehart & Winston.</ref>Vîrusên ko çerxa têkilbûnê duhende dibin, wekî vîrusên miyanrew (bi înglîzî: ''temprate viruses'') tên navkirin. Ji bo bakteriyofajan, peyva bakteriyofajên miyanrew (bi înglîzî: ''temperate phage'') tê navkirin.<ref name="Campbell"/> Di [[çerxa şîbûnê]] de (bi înglîzî: ''lytic cycle''), piştî tûşbûnê, bakteriyofaj di nav xaneya xanexwê de tê duhendekirin, bi zêdebûna hejmara fajên nû, şîbûneya xaneya xanexwê rû dide, xane hildiweşe û vîrus belavê havirdorê dibin.<ref>Zhang M, Zhang T, Yu M, Chen YL, Jin M. The Life Cycle Transitions of Temperate Phages: Regulating Factors and Potential Ecological Implications. Viruses. 2022 Aug 28;14(9):1904. doi: 10.3390/v14091904. PMID: 36146712; PMCID: PMC9502458.</ref>Ango di çerxa şîbûnê de bakterî dimire. Bakteriyofajên ko tenê bi çerxa şîbûneyê duhende dibin (zêde dibin), wekî fajên tundrew (bi înglîzî: ''virulent phage'') tên navkirin. Çerxên duhendebûnê di bakteriyofajan de bi şeş gavên serekî rû dide; pêvegirêdan, têketin, têkilbûn, sentez, xwerêxistin û derpirandin. Ji van gavan, qonaxa têkilbûnê, tenê ji bo bakteriyofajên bi çerxa têkilbûnê duhende dibin de rû dide. Ango çerxa têkilbûnê û çerxa şîbûnê dişibin hev, lê di çerxa şîbûnê de piştî qonaxa têketinê, di qonaxa sentezê de genom û proteînên vîrusê tên çêkirin. Di çerxa têkilbûnê de piştî qonaxa têketinê, qonaxa têkilbûnê rû dide, paşê qonaxa sentezê dest pê dike. === Pêvajoya çerxa duhendebûnê === [[Wêne:Replication of a bacteriophage by lysogenic cycle ku.png|thumb|400x400px|Di [[çerxa têkilbûnê]] de, genoma vîrusê têkilê ADN-ya xaneya xanexwê dibe, duhendebûna genoma vîrusê rû dide lê ji bo demek, vîrusên nû çênabe.]] Li vir gavên çerxa têkilbûnê, bi çerxa duhendebûna bakteriyofaja λ (lambda) tên nîşankirin. Bakteriyofaja lambda, vîrusek ADN-yî ya bêberg (bi înglîzî: ''non-enveloped'').<ref name="Campbell"/> Çerxa şîbûnê jî ji bilî qonaxa têkilbûnê, dişibe çerxa têkilbûnê Gava 1.: Pêvegirêdan (bi înglîzî: ''attachment'') Di vê qonaxê de proteînên vîrusê wergirên taybet ên li ser rûyê xaneya xanexwê nas dikin û li wir girê dibin. Di bakteriyofaja λ de rîşalên kilikê bi proteînên (wergir) li ser rûyê derveyî parzûna plazmayê ya bakteriya E.coli (Escherichia coli) ve girê dibin. Gava 2.: Têketin (bi înglîzî: ''entry-penetration'') Piştî girêdanê, genoma vîrusê dikeve nav xaneya xanexwê.Pêvegirêdana faj λ yê, dibe sedema hanbûna proteînên kalanê kilikê, kilik girj dibe û ADN ber bi nav sîtoplazmaya bakteriyê tê pladan. Gava genoma vîrusê dikeve nav sîtoplazmaya xaneyê, yek an jî zêdetir genên vîrusê tên derbîrandin. Derbîrîna van genan, diyar dike ka vîrus derbasî qonaxa sêyem bibe an rasterast bikeve qonaxa çarem.<ref name="Biology"/> Faja λ jî tê de, genoma hin vîrusan, bi kromozoma xaneya xanexwê ve yek dibin. Di van vîrusan de çerxa duhendebûnê bi qonaxa têkilbûnê didome. Lê vîrusên ko bi çerxa şîbûnê duhende dibin, beyî ko bikevin qonaxa têkilbûnê, bi qonaxa çarem, bi qonaxa sentezê çerxa duhendebûna şîbûnê didomînin û di demek kurt de vîrusên nû didin çêkirin. Gava 3.: Têkilbûn (bi înglîzî: ''integration'') Ev qonax tenê di çerxa têkilbûnê ya duhendebûna bakteriyofajan de rû dide.Vîrusên ko tevlê çerxa tekilbûnê dibin, genek ji bo derbirîna enzîma întegrazê lixwe digirin. Enzîma întegraz (bi înglîzî: integrase enzyme) ADN-ya xaneya xanexwêyê jê dike û genoma vîrusê tevlê kromozomê dike.Di faja λ de ADN-ya cot şerîdî, bi ketina nav sîtoplazmayê ve, rasterast têkilê ADN-ya bakteriyê dibe. Piştî yekbûna ADN-ya vîrusê bi ADN-ya bakteriyê ve, genoma vîrusê wekî profaj (bi înglîzî: ''prophage'') tê navkirin.<ref name="VILLEE"/> Dema bakterî duhende dibe, ADN-ya profajê jî tê kopîkirin û tê guhaztin bo xaneyên nû. Gava profaj bi kromozoma bakterî ve girêdayî ye, fajên nû nayên çêkirin û xaneya xanexwê jî nayê kuştin. Loma ji vê çerxa duhendebûna vîrusan re tê gotin çerxa têkilbûnê.Ji bo demek, profaj bêdeng dimîne. Hokarên wekî tîrojên serbinefşî (bi înglîzî: ''ultraviolet light'' ) an jî hokarên din ên ko ADN-ya bakteriyê han dikin bo duhendebûnê, dibin sedema çêbûna enzîma recA proteaz (''recA protease''). Ev enzîm şaşiyên an jî guherînên zincîra ADN-ya bakteriyê sererast dikin. Ji ber ko profaj beşa resen a ADN-ya bakteriyê nîn e, ji aliyê recA protaz ve ji zincîra ADN-yê tê qetandin. Bi cihêbûna profajê, êdî genoma vîrusê wekî mîna genoma vîrusa tundrew, çerxa şîbûnê dide destpêkirinê.<ref name="ANCYCLOPÆDIA BRITANNICA..">Wagner, Robert R. and Krug, Robert M.. "virus". Encyclopedia Britannica, 24 Oct. 2024, [https://www.britannica.com/science/virus.] Accessed 4 December 2024.</ref> Gava 4.: Sentez (bi înglîzî: ''synthesis'') Di vê qonaxê de ji aliyê xaneya xanexwê ve duhendebûna genoma vîrusê û çêkirina proteînên vîrusê rû didin. Ji bo senteza beşên vîrusê, divê profaj ji ADN-ya xaneya xanexwê hatibe dûrxistin. Piştî cihêbûna ADN-ya vîrusê, enzîmên xaneya xanexwê gelek kopyayên ADN-yê çêdikin û bi libergirtina van ADN-yan, ARN-pêyamber berhem dikin. Rîbozomên xaneya xanexwê bi wergerana ARN-peyemberan, proteînên vîrusê çêdikin. Herwiha bi derbirîna hin genên genoma vîrusê, ADN-ya kromozoma xaneya xanexwê jî tê parçekirin. Gava 5.: Xwerêxistin (''assembly'') Gava di sîtoplazmaya xaneya xanexwê de hemû beşên vîrusê hatin çêkirin, divê ev beş werin ba hev û bibin vîrîon (vîrus).Ji bo xwerêxistina bakteriyofaja λ, proteînên vîrusê yên ko ne beşek poşerê proteînî ne alîkarî dikin.Hinek ji van proteînan wekî enzîm kar dikin û proteînên poşerê rêk dixin. Hinek proteîn jî ji bo xwerêxistina poşerê kar dikin. Gava 6.: Derpirandin (bi înglîzî: ''release'') Ji ber ko bakterî li gel parzûna xaneyê, bi dîwerên xaneyê ve jî dorpêçî ne, ji bo derketina fajê, divê faj dîwerê xaneya bakteriyê hilweşîne û derkeve derveyî xaneyê. Fajên nûçebûyî, enzîma lîzozîm (bi înglîzî: ''lysozyme'') berhem dikin û der didin. Lîzozîm dîwarê xaneya bakteriyê bi karlêka şîbûnê diherisînin, parzûna xaneyê diqelişe û bakterî dimire. Bakteriyofajên nû belavê hawirdorê dibin bo tûşbûna bakteriyên nû. Bi vî awayê çerxa duhendebûnê ji nû ve dest pê dike. == Maweya bêdengiyê == Çerxa têkilbûnê bi gelemperî ji bo bakteriyofajan tê bikaranîn, lê di hin vîrusên tûşî xaneyên navikrasteqîn dibin de jî rû dide. Hin vîrusên tûşî ajal an jî riwekan dibin jî beyî ko di nav xaneyê de bi duhendebûnê pir bibin, ji bo demek dirêj di nav xaneyê de bêdeng dimînin. Ev rewşa vîrusan wekî maweya bêdengî (bi înglîzî: ''latency period'') tê navkirin. Mînakek ji bo vîrusên ajalan, vîrusa herpes e (bi înglîzî: ''herpesviruses'' ). Vîrusa herpes tûşî xaneyên [[şaneya demarê]] dibe û di xaneya xanexwê de beyî ko duhende bibe, hebûna xwe ji bo demek dirêj didomîne û di nav xaneyê de bêdeng dimîne. Lê hin caran, ji ber hin bandorên hawirdorê duhendebûna vîrusê dest pê dike, vîrus li derdora devê mirov an jî di endamê zayendê yê mirov de dibin sedema çêbûna peqilkên piçûk ên bi şilemenî tijî ji van peqilkan re tê gotin tamîsk an jî pelepûçk.<ref name="Concepts and Applications" />Ne tene vîrusên ADN-yî lê di çerxa duhendebûna hin vîrusên ARN-yî de jî maweya bêdengiyê rû dide. Wekî mînak, vîrusa HIV-ê vîrusek ARN-yî ye ko di mirov de dibe sedema nexweşiya AIDS-ê. Lê ji ber ko di xanexwêyên navikrasteqîn de vîrusên ARN-yî di sîtoplazmaya xaneyê de duhende dibin, maweya bêdengiyê li cem vîrusên ARN-yî de ne gelemper e. Vîrusa HIV-ê de enzîma întegraz û enzîma transkrîptaza pêçewane (bi înglîzî: ''reverse transcriptase'') têkilbûna genoma vîrusê bi ADN-ya xaneya xanexwêyê ve rêk dixin. Çerxa têkilbûnê û maweya bêdengî dişibin hev, lê çerxa têkilbûnê bi gelemperî ji bo bakteriyofajan tê bikaranîn.<ref name="OpenStax, Biology" /> Genên vîrusê yên bo kodkirina proteînên vîrusê, di ADN-ya xaneya xanexwê de dibe ko ji bo demek dirêj bêdeng bîmînin. Hin hokarên hawirdorê yên wekî tîrojên serbinefşî an jî tîrojên X-ê (bi înglîzî: ''x-rays'') dibin sedema dawîbûna bêdengiya virusê. == Çerxa duhendebûna vîrusên ajalan == [[Wêne:Duhendebûna vîrusa ajalan ku.png|thumb|400x400px|Çerxa şîbûnê ya duhendebûna vîrusên ajalan, dişibe çerxa şîbûnê ya duhendebûna bakteriyofajan. Lê mekanîzmayên têketinê, sentezê û derpirandinê ji yên bakteriyofajan cuda rû dide. ]] Çerxa şîbûnê ya duhendebûna vîrusên ajalan, dişibe çerxa şîbûnê ya duhendebûna bakteriyofajan û ji gavên; pêvegirêbûn, têketin, sentez, xwerixistin û derpirandinê pêk tê. Lê mekanîzmayên têketinê, sentezê û derpirandinê ji yên bakteriyofajan cuda rû dide. Piştî vîrusên ajalan bi wergirên xaneya xanexwê ve tên girêdan, tevahiya vîrusê bi endosîtozê derbasî nav xaneyê dibe. Ango vîrus ji aliyê xaneya xanexwê ve tê daqurtandin. Di hin vîrusan de jî, bergê vîrusê bi parzûna xaneyê ya xanexwê ve yek dibe, genom û enzîmên vîrusê yên bi poşerê proteînî ve pêçayî, dikevin nav xaneyê. Vîrus tenê tûşî xanexwêya diyarkirî dibin. Ango di navbera vîrus û xanexwêyê de guncandinek taybet heye, bi gelemperî vîrus ji bilî xanexwêya taybet tûşî zîndeweran nabin. Piraniya vîrusan di laşê zîndewerê firexaneyî de, tenê tûşî xaneyên hinek [[Şane (biyolojî)|şaneyan]] dibin. Ev rewş wekî meyldariya şaneyê (bi înglîzî: ''tissue tropism'') tê navkirin. Wekî mînak, hokara nexweşiya îflîca zarokan, ''Poliovirus'' di xaneyên [[Demaxê mirov|demax]] û dirkepetikê (bi înglîzî: ''spinal cord'') de cih dibin. Herwiha vîrusa influenza ya nexweşiya grîpê, tûşî xaneyên şaneyên coga henaseyê dibe. Ji ber taybetmendiya meyldariya şaneyê, tu vîrusên riwek û bakteriyan tûşî mirov nabin. Derbirîna genan di vîrusên ajalan de her tim bi şeweyê asayî ya ADN <chem> -> </chem> ARN <chem> -> </chem> Proteîn, rû nade. Genoma hinek vîrusan ADN-ya cotşerîdî ye, qonaxên derbirîna genan bi awayekî asayî rû dide. Li di vîrusên din de, dibe ko genom ADN-ya tekşerîdî, ARN-ya cotşerîdî an jî ARN-ya tekşerîdî be.Pêkhateya genomê, duhendebûna genomê û derbirîna genan bo çêkirina proteînên vîrusê diyar dike. Heke genoma vîrusê ADN-ya tekşerîdî be, enzîmên xaneya xanexwê ji bo zincîra temamker were çêkirin, tên bikaranîn. Bi vî awayê genoma vîrusê diguhere bo ADN-ya cotşerîdî. ADN-ya cotşerîdî êdî mîna ADN-ya xanexwê dikare duhende bibe, were libergirtin û wergerandin.<ref name="Microbiology"/> Heke genoma vîrusê ARN be, vê gavê sê mekanîzmên cuda tên bikaranîn. Di vîrusên ARN-yî de genom yek ji sê coran e; ARN-ya cot şerîdî, ARN-ya tekşerîdî ya negatîv û ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîv. Heke genoma vîrusê ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîv (''+ssRNA'') be, rasterast bi wergeran a genomê proteînên vîrusê tên çêkirin. Ango genoma vîrusê mîna ARN-peyamber a xaneya xanexwê kar dike. Lê heke genoma vîrusê ARN-ya tekşerîdî ya negatîv be, divê genom were duhendekirin bo ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîv. Duhendekirina genoma vîrusê ji aliyê ARN-polîmeraza jêrdestê ARN-ya vîrusê (bi înglîzî:''RNA-dependent RNA polymerase (RdRP)'') ve tê birêvebirin. RdRP di nav vîrusê de tê guhaztin nav xaneya xanexê û ji bo çêkirina ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîv, ji ARN-ya tekşerîdî ya negatîv tê bikaranîn.<ref name="Microbiology" /> Herwiha enzîma RdRP duhendebûna vîrusên bi genoma ARN-ya cotşerîdî jî rêk dixe. Enzîma RdRP, şerîda negatîv a genoma cotşerîdî ji bo çêkirina ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîv, wekî qalib bi kar tîne. ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîv a nû çêbûyî, ji bo wergeranê, ji aliyê rîbozomên xanexwê ve tê bikaranîn. Herwiha ji bo çêkirina genomên nû yên cotşerîdî jî, ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîv, ji aliyê RdRP ve tê duhendekirin.<ref>"Double-stranded RNA virus replication"[https://viralzone.expasy.org/1936]. ViralZone. Swiss Institute of Bioinformatics. Retrieved 6 August 2020.</ref> Retrovîrus (''retrovirus''),vîrusên ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîv in. Di retrovîrusan de ji bo çêkirina asîda nukleyî ya vîrusên nû, mekanîzmek cuda tê bikaranin. Vîrusa HIV jî retrovîrusek e, li gel genoma ARN-ya tekşerîdî, HIV enzîma transkrîptaza pêçewane (bi înglîzî: ''reverse transcriptase'') jî di poşerê xwe de digire.Transkrîptaza pêçewane, genoma ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîv wekî qalip bi kar tîne û kopyayên temamkerê ADN-ya tekşerîdî berhem dike. Ji ADN-yên tekşerîdî, ADN-ya cotşerî tê çêkirin. ADN-ya cotşerîdî têkilê kromozoma xanexwêyê dibe û wekî beşek daîmî ya xaneyê kar dike. Beşa genoma vîrusê ya têkilê kromozomê bûye, wekî provîrus tê navkirin. Qonaxa provîrusê dişibe qonaxa profaja bakteriyofajê ko di dema çerxa têkilbûnê de peyda dibe,lê provîrus piştî têkilbûnê, ji kromozomê naqete. == Nexweşiyên vîrusî di laşê mirov de == Nexweşiyên ko ji ber tûşbûna vîrusan peyda dibin, wekî nexweşiyên vîrusî (bi înglîzî: ''viral diseases'') tên navkirin. Ango di nexweşiyên vîrusî de, hokara nexweşiyê vîrus e. Bi hin nexweşiyên vîrusî yên di temenê zaroktiyê de, piştî saxbûnê, bi gelemperî li dij wê vîrusê [[Bergiriya destketî|bergiriyek demdirêj]] ava dibe. Wekî mînak, nexweşiya xuriya mirîşkan (bi înglîzî: ''chickenpox'') nexweşiyek vîrusî ye, heke mirov di zaroktiya xwe de tûşî vê vîrusê bibe û sax bibe, li dij vîrusê di laş de bergirî ava dibe û bi gelemperî mirov êdî bi vê nexweşiyê nakeve.Lê di laş de, li dij hinek nexweşiyan, bergiriyek xurt ava nabe, loma piştî saxbûnê dibe ko mirov dîsa tûşî vîrusê bibe û bi nexweşiyê bikeve. Wekî mînak, dibe ko mirov di dirêjiya temenê xwe de çendan car tûşî nexweşiya arsimê (sermagirtin) dibe. Ji ber ko hokara nexweşiya arsimê ne yek, lê çendan cor vîrusên cuda ne, bergiriya li dij corek vîrusê avabûyî, li dij vîrusên din, bêbandor e. Loma her ko corek nû ya vîrusa arsimê tûşî mirov dibe, mirov dîsa bi nexweşiya arsimê dikeve. Herwiha di hin corên vîrusan de genoma vîrusê ji ber [[mutasyon]]an, zû diguhere. Di rewşek wiha de, piştî saxbûnê, heke rojek îcar vîrusa mutant tûşî mirov bibe, mirov dîsa bi nexweşiyê dikeve. Wekî mînak, vîrusa influenza, mirov tûşî nexweşiya grîpê (bi înglîzî:''flu'') dike. Influenza bi mutasyonê diguhere û vîrusên bi genoma cuda peyda dibe, li dij vîrusên nû yên mutant di laş de bergiriya avakirî tune, û mirov dîsa bi nexweşiya grîpê dikeve. Hokara hin corên pençeşêran vîrus in. Dermanên dijevîrus tenê li ser hin corên vîrusan bandor dikin. Dermanên dijevîrus, bi gelemperî rê li ber duhendebûna genomma vîrusê digirin. Dermanên dijezindeyî (bi înglîzî:''antibiotics'') li dij nexweşiyên vîrusî bêbandor in.<ref>Britannica, The Editors of Encyclopaedia. "viral disease". Encyclopedia Britannica, [https://www.britannica.com/science/viral-disease]. Accessed 19 December 2024.</ref> Li jêr hinek ji nexweşiyên vîrusê bi awayekî kurt û sade hatine diyarkirin, lê ji bîlî van nexweşiyan hê gelek nexweşiyên vîrusê hene ko tûşî mirov dibin û mirov nexweş dikin. === Nexweşiya harî === Hokara neweşiya harî (bi înglîzî: ''rabies''), vîrusa Lyssavirus rabies e. Bi geztina mirov ji aliyê ajala tûşî vîrusa hariyê bûye û hilgirê nexweşiya hariyê ye, vîrusa harî tûşî mirov dibe. Ajalên wekî [[kûçik]], [[rovî]], pisîk, [[gur]] hilgirên nexweşiya hariyê ne. Li gor daneyên Rêxistina Tendirustiyê ya Cîhanê, nexweşiya harî bi rêjeya %99 ji kûçikan tûşî mirov dibe.<ref> World Health Organisation (WHO).Rabies [https://www.who.int/health-topics/rabies#tab=tab_1]</ref>Vîrusa harî di laşê mirov de bandor li ser xaneyên koendama demarê dike. Li dijî nexweşiya harî, [[Vaksîn|kutav]] (vaksîn) heye, lê divê hê ko vîrus di [[demarexane]]yan de cih nebûye, kutav were lêdan. === Grip === Grîp (bi înglîzî: ''influenza- flu'') nexweşiyek ji ber tûşbûna vîrusên grîbê ye. Hokara nexweşiyê ne yek, lê gelek cor vîrus in. Herwiha nexweşiya grîpê jî ne yek cor e. Wekî mînak, grîpa asayî, grîpa balîndeyan (bi înglîzî:''avian influenza''), grîpa berazan (bi înglîzî: ''swine influenza'') heye.Grîpa asayî bi gelemperî di demsala payiz û zivistanê de hê pirtir tûşî mirov dibe, loma ji vê gîpê re tê gotin grîpa demsalî (bi înglîzî: ''seasonal influenza''). Grîp bi rêya koendama hensasyê, ji hewayê tûşî mirov dibe. Ji nişkê ve bilindbûna asta [[Ta (biyolojî)|ta]] (bi înglîzî:''fever''), kuxik (kuxika ziwa), serêşî, di masûlkeyan û [[geh]]an de êş, êşa [[Qirrik|qirik]] û [[Gewriya mirov|gewriyê]], sistî û bêteqatiya laş, herika poz, nîşaneyên serekî ne bo nexweşiya grîpê. Bi gelemperî mirov di nav hefteyek de ji nexweşiyê sax dibe, lê dibe ko kuxik zêdetirê du hefteyan bidome.<ref>World Health Organisation (WHO). Influenza [https://www.who.int/health-topics/influenza-seasonal#tab=tab_2]</ref> === Arsim (sermagirtin) === Nexweşiya arsim (bi înglîzî: ''cold'',an jî ''common cold'') xwe bi herika poz an jî bi xitimbûna poz, serêşî, kuxik, bêhnijîn û êşa qirik û qewriyê nîşan dike. Bi qasî 200 cor vîrus hokarên arsimê ne. Nexweşiya arsim dişibe grîpê, lê di arsimê de bi gelemperî, taya laş bilind nabe. Vîrusên arsimê di koendama henaseyê de, di başa [[Coga henaseyê|jorê coga henaseyê]] de cih dibin. Dibe ko mirov di her demên salê de tûşî vîrusên arsimê bibe. Nexweşi bi gelemperî di nav hefteyek de baş dibe.<ref>U.S. Centers for Disease Control and Prevention. Common cold [https://www.cdc.gov/common-cold/about/index.html]</ref> === AIDS === {{Gotara bingehîn|AIDS}} [[Wêne:HIV ku.png|thumb|410x410px|Vîrusa HIV-ê êrîşê xaneyên lîmfê dike, loma koendama bergiriya mirovê bi HIV-ê ve tûşbûyî qels dibe, laşê mirov li hember hokarên nexweşiyê bê parastin dimînê.]] Nîşana Nemana Bergiriya Destketî (bi înglîzî: ''Acquired Immune Deficiency Syndrome (AIDS)'') nexweşiyek ji ber tûşbûna bi Vîrusa Nemana Bergiriya Mirovan e (bi îngilîzî: ''Human Immunodeficiency'' ''Virus (HIV)''). Ango AIDS navê nexweşiyê ye, HIV navê hokara nexweşiyê ye. Vîrusa HIV-ê êrîşê xaneyên lîmfê dike, loma koendama bergiriya mirovê bi HIV-ê ve tûşbûyî qels dibe, laşê mirov li hember hokarên nexweşiyê bê parastin dimînê.<ref>World Health Organisation (WHO). HIV [https://www.who.int/health-topics/hiv-aids#tab=tab_1]</ref>Li ser rûyê parzûna xaneyê yên xaneyên T-alîkar û xaneyên hellûşenera gewre de wergirên taybet ên bi navê CD4 û CCR5 hene. Vîrusa HIV-ê xwe bi van wergiran ve girê dide bi vî awayî tûşî [[Lîmfexane|xaneyên lîmfê]] dibe.Di nav [[xwîn]] û şileya laşê kesên bi nexweşiya AIDS-ê de vîrusa HIV-ê heye, heke xwîna van kesan an jî şileya laşê van kesan bi xwîna kesek sax ve têkil bibe, vîrusa HIV-ê jî ji kesê nexweş diguhêze bo kesê sax.Bi kesên tûşbûyî ve peywendiya seksî (zayendî), rêya herî bingehîn e ji bo veguhêztina vîrusa HIV-ê. Bi awayek hewbeş bikaranîna derziyek, ji bo derzîdana madeyên hişbîr an jî ji bo tiştek din jî rê li ber veguhaztina HIV-ê ve dike. Heke dayik tûşî HIV-ê be, dema [[Ducanî|ducaniyê]], bi riya xwînê, piştê zayînê bi riya şîrê dayikê vîrusa HIV-ê ji dayik diguhaze derguşê.Heke kesek bi vîrusa HIV-ê tûşbûyî, wekî bexşîner, xwîna [[Xwînguhaztin|xwe bide]] mirovekî sax, ew mirovê xwînwergir jî tûşî vîrusa HIV-ê dibe. === Sorik === Sorik (bi înglîzî: ''measles'') nexweşiyek ji ber vîrusa ''Morbillivirus hominis'' e. Ev nexweşî bi gelemperî di temenê zaroktiyê de tûşî mirov dibe. Ji salên 1960yan vir ve li dij sorikê kutav (vaksîn) tê bikaranîn. Bi gelemperî kutava sorikê, bi kutava sorika almanî (bi îglîzî: ''rubella'') û kutava binguhikê (bi înglîzî: ''mumps'') re wekî “kutava têkil” tê kutandin. Ji bo dabînkirina bergiriya laş, zarok du caran tên vaksînkirin. Vîrusa sorikê bi dilopikên ji dev boz û qirika kesên nexweş belavê hawirdorê dibe, bi hensagirtinê jî tûşî mirovê sax dibe. Bi gelemperî 10 heta 14 roj piştî tûşbûna vîrusê, nîşaneyên nexweşiyê peyda dibin. Di laş de taya bi asta bilind, herika poz, çavên bixwîn, li kêlekên nav dev de peydabûna xalên spî nîşaneyên serekî ne. Çendan roj şûn ve, di rû û jorê stû de sorayî xuya dibin, sorayiyên çerm hêdî-hêdî belavê laş dibin.<ref>World Health Organisation (WHO). Measles [https://www.who.int/health-topics/measles#tab=tab_2]</ref> === Îflîca zarokan (polîo) === Îflîca zarokan (bi înglîzî: ''poliomyelitis'' an jî bi kurtî ''polio'') bi vîrusa poliovirus tûşî mirov dibe. Îflîca zarokan nexweşiyek gelek vegir e (bi înglîzî: ''contagious''), pir zû belav dibe û tûşî mirovên sax dibe.Vîrusa nexweşiyê di xaneyên koendama demarê de cih dibin û dibe ko di nav çendan saetan de di hin masûlkeyan de rê li ber girjbûn û xavbûnê bigirin û îflîcbûn (bi înglîzî: ''paralysis'') rû bide. Hin caran dibe ko îflîcbûn di masûlkeyên koendama henaseyê de rû bide, di vê rewşê de mirin rû dide. Nexweşî herî zêde di nav zarokên ji 5 salan piçûktir de bi bandor e. Bi kutanê, rê li ber nexweşiyê hatiye girtin. Ji salên 1960yan vir ve li dijî nexweşiya îflîca zarokan kutav tê bikaranîn. Vîrus bi rêya dev, tûşî laşê mirov dibe. Poliovirus di linceperdeya gewriyê û ya [[rûviya zirav]] de cih dibin û di [[Lîmfegirê|limfegireyên]] wir de duhende dibin. %1 heta 2 yê van tûşbûnan de vîrus êrîşê demarexaneyên livînê (bi înglîzî: motor neurons) yên [[demarekoendama navendî]] dikin. Tûşbûna nexweşiyê ji mirovek ber bi mirovek din rû dide. Ji ber ko vîrus di rûviya zirav de cih dibin, riya sereke ya belavbûna vîrusê pîsayî (gû) ya mirovê nexweş e. Bi gelemperî bi rêya ava qirêj an jî destên qirêj û xurekên qirêj, vîrus tûşî mirovan dibe.Di despêka tûşbûnê de nexweşî, xwe wekî nexweşiya grîpê nîşan dike. Ta, bêhalî, serêşî û hin caran eşa gehan nîşaneyên serekî ne. Di 200 nexweşiyan de bi qasî kesek de, bi gelemperî di masûlkeyên ling û pê de îflîcbûn rû dide.<ref>The Institut Pasteur. Poliomyelitis [https://www.pasteur.fr/en/medical-center/disease-sheets/poliomyelitis]</ref> === Hepatît (Kezebkulî, zerik) === Peyva hepatît (bi înglîzî: ''hepatitis'') ji bo rewşa kulbûna (bi înglîzî: ''inflammation'') [[kezeb]]ê tê bikaranîn. Li dewsa hepatîtê di, nav gel de peyvên “zerik” û “kezebkulî” jî tên bikaranîn. Kulbûna kezebê bi gelemperî ji ber tûşbûna vîrusan rû dide, lê dibe ko bakterî an jî madeyên kîmyayî yên wekî alkol jî bibin sedema kezebkuliyê. 5 corên hepatîtê hene ko ji ber tûşbûna vîrusan peyda dibin. Cora hepatîtê navê xwe ji cora vîrusê digire. Vîrusa A,Vîrusa B, Vîrusa C, Vîrusa D û Vîrusa E di kezeba mirov de dibin sedema çêbûna nexweşiyên Hepatîta A,B,C,D û E.<ref>NHS. Hepatitis[https://www.nhs.uk/conditions/hepatitis/]</ref> ==== Hin nîşaneyên hepatîtê: ==== Êşa masûlke û gehan, di laş de taya bi asta bilind, hestê bêteqatî û westiyayî, xwesteka xwarin û vexwarinê de kêmbûn (bêmadeyî), êşa zikê, [[mîz]]a bi rengê zer heta rengê qehweyî, pîsayî (gû) ya bi rengê gewr, di çavan û çerm de rengê zerokiyê. Vîrusa hepatîta A bi xwarin û vexwarinên tûşî pîsayî ya kesên bi nexweşiya hepatîta A bûne, tûşî mirov dibe. Li dijê nexweşiyê kutav heye. Nexweşiya hepatîta B bi rêya xwînê, ji kesên tûşbûyî belav dibe. Ango dibe ko ji dayika ducanî nexweşî derbasî pitika wê bibe. Herwiha bi reya têkiliya zayendî jî nexweşî ji kesek derbasî kesek din dibe. Ji bo avakirina bergiriyê, li dijî nexweşiyê, kutava hepatîta B tê bikaranîn. Vîrusa hepatîta C jî wekî mîna hebatîta B, bi rêya xwînê belav dibe. Kesên bi nexweşiya hepatîta C ketine, bi dermanan baş dibin. Lê ji bo avakirina bergiriyê li dijê vîrusên hepatîta C, kutav tune. Hepatîda D, ji aliyê vîrusa hepatîda D ve tûşî mirov dibe. Lê ev vîrus tenê tûşî kesên bi nexweşiya hepatîta B-yê ne dibe. Ango vîrusa hepatîta D, di hebûna vîrusa hepatîta B de duhende dibe. Nexweşî bi rêya xwînê an jî bi têkiliya zayendî tûşî mirov dibe. Li dijî hepatîta D-yê kutavek taybet tune, lê kutava hepatîta B, mirov ji tûşbûna vîrusa hepatîta D-yê jî diparêze. Vîrusên nexweşiya hepatîda E bi gelemperî ji goştên xav an jî kêmpijiyayî yên beraz û pezkûviyan tûşî mirov dibe. Ji bo avakirina bergiriyê li dijî vê nexweşiyê kutav tune. == Bandora vîrusan li ser çêbûna nexweşiya şêrpenceyê == Hin xebatên zanistî de hatiye nîşankirin ko piştî tûşbûna vîrusan dibe ko beşa laş a tûşbûyî de şêrpence peyda bibe. Wekî mînak, kesên bi nexweşiya hepatîta B yê ne dibe ko bi şêrpenceya kezebê ve rû bi rû bimînin.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> Piştî tûşbûna hin corên vîrusa ''Human papillomaviruses'' (HPV) dibe ko di stûyê malzarokê (bi înglîzî: ''cervix'') de şêrpence peyda bibe.<ref>NHS. Human papillomavirus [https://www.nhs.uk/conditions/human-papilloma-virus-hpv/]</ref>Dibe ko %15 yê şêrpenceyên mirov ji ber hebûna vîrusan rû bide. Gava vîrus tûşî xaneyê dibe, dikare taybetmendiyên geşebûna xaneyê biguherine. Vîrus di xaneya xanexwê de [[derbirîna gen]]ên dibin sedema şêrpenceyê, han dikin, ji van genan re tê gotin onkogen (bi înglîzî: ''oncogenes''). Bi derbirîna van genan, çalakiya xaneyê jî diguhere û dibe ko şêrpence peyda bibe. Herwiha hin caran jî dibe ko vîrus bixwe onkogenan kod bikin.<ref name="BIOLOGY (the study of life)"> Schraer D.W, Stoltze H.J,(1995). Biology (6th ed.). USA: prentice Hall, ISBN 0-13-806630-2.</ref> Dibe ko têkilbûna genoma vîrusê bi kromozomên xaneya xanexwê ve, gena ji bo kontrolkirina dabeşbûna xaneyê xirab bike. Ev rewş jî dibe sedema çêbûna şêrpenceyê. Di sala 2006 de ji bo di mêyan de rê li ber şêrpenceyên ji ber HPV were girtin, kutav hat çêkirin.<ref name="McGraw-Hill" /> Bi kutana vê kutavê, egera çêbûna şêrpenceya stûyê malzarokê tê kêmkirin. == Li dij vîrusan berxwedana xanexwêyê == Tûşbûna vîrusan bergiriya laş han dike. Li dij vîrusan, di laşê mirov de [[bergiriya giştî]] û bergiriya taybet ([[bergiriya xaneyî]] û [[bergiriya derdanî]]) çalak dibe. Bergiriya giştî bi gelemperî rê li ber zêdebûna hejmara vîrusan digire. Wekî mînak, xaneya tûşbûyî proteînek taybet a bi navê [[înterferon]] berhem dike û der dide. Înterferon di xaneyên tûşbûyî de duhendebûna vîrusan asteng dike.<ref>British Society for Immunology “Immune responses to viruses”[https://www.immunology.org/public-information/bitesized-immunology/pathogens-disease/immune-responses-viruses]</ref> Herwiha interferon bi xaneyên cînar ên hê tûşî vîrusê nebûne ve tê girêdan û wan li dij tûşbûna vîrusê bihêz dike. Di laşê mirov de [[Xaneya B|lîmfexaneyên B]] wekî bersîva tûşbûnê, li dij vîrusan, bi bergiriya derdanî, [[dijeten]] berhem dikin. Lê gava virusek cara ewil tûşî laş dibe, xaneyên mirov nikarin bi lez dijeten berhem bikin, loma dibe ko bandora dijeten sinordar be.<ref name="leland"> Johnson, L. G. (1987). Biology. Dubuque, Iowa: Wm. C. Brown.</ref> Dijeten bandor li ser vîrîonên li derveyî xaneyan dike. Bergiriya xaneyî jî bi taybetî ji aliyê [[Xaneya T|Xaneyên T]] ve tê rêkxistin. Di bergiriya xaneyî de, vîrusên nav xaneya tûşbûyî jî tên armancgirtin. == Çandina vîrusan == [[Wêne:Cultivation of viruses ku.png|thumb|400x400px|Çandina di vîtro de xane di nav lûleya ezmûnê de, di nav şûşeya çandina xaneyê de an jî di nav firaqa Petri de tên çandin. ]] Ji bo naskirina (teşxîskirin) vîrusan, dîtina dermanan bo çareseriya nexweşiyên vîrusî, çêkirina kutavan (vaksîn) û ji bo lêkolînên zanistî pêdivî bi çandina vîrusan heye. Ji ber ko vîrus mişexwer in û nikarin bi tena serê xwe pir bibin, vîrus di laşê zîndeweran de an jî di xaneyek zindî de dikarin werin çandin û duhendekirin. Heke ji bo çandinê tevahiya laşê zindî were bikaranîn ev çandina vîrusê wekî çandina di vîvo de (bi înglîzî: in vivo) tê navkirin.Peyva “in vivo” di latînî de bi wateya “ di nav tişta zindî” de tê bikaranîn. Ne tenê ji bo çandina vîrusan lê ji bo hemû xebat û ezmûnên ko li ser laşê ajal û riwekan ve tên kirin jî ev peyv tê bikaranîn.<ref>“In vivo.” Merriam-Webster.com Dictionary, Merriam-Webster, [https://www.merriam-webster.com/dictionary/in%20vivo.] Accessed 24 Dec. 2024.</ref> Di çandina di vîvo de xanexwê dibe ko embriyoyek be an jî heka pîtandî ya mirîşkan be. Hin caran jî dibe ko ajalek be. Wekî mînak her sal ji bo çêkirina piraniya kutavên grîbê (bi înglîzî: influenza vaccines), vîrusên grîbê di hêkên mirîşkan de tên çandin.<ref>Wadell G. Cultivation of viruses. Textbook of Medical Virology. 1983:38–44. doi: 10.1016/B978-0-407-00253-1.50010-4. Epub 2014 Jun 27. PMCID: PMC7173560.</ref> Ango embriyo an jî ajala xanexwê wekî kargeha çêkirina vîrusan kar dikin. Hin caran jî vîrus li derveyî laşê zîndewer lê di nav xaneyên zîndewerê de di hawirdorek destkarî de tên çandin, vê çandina vîrusan wekî çandina di vîtro de (bi înglîzî: ''in vitro'') tê navkirin. Peyva “in vitro” bi wateya “li derveyî laşê zindewerê” an jî “di şûşeyê de” tê bikaranîn. Çandina di vîtro de xane di nav lûleya ezmûnê (bi înglîzî: ''test tube'') de, di nav şûşeya çandina xaneyê (bi înglîzî: ''cell culture flask'') de an jî di nav firaqa Petri (bi înglîzî: ''Petri dish'') de tên çandin. Ji bo çandina bakteriyofajan, pêşî bakterî di firaqa Petrî de li ser tebeqaya agarê tên çandin, paşê, bakterî bi bakteriyofajan ve tên tûşkirin. Vîrus di nav bakteriyan de duhende dibin. Ji bo duhendebûnê, pêdiviya vîrusên ajalan bi ajala xanexwê an jî xaneyên ajalê heye. Ji bo xebatên bi çandina di vîtro de, xaneyên ajala xanexwê di şûşeyên çandinê de tên xwedîkirin, paşê bi vîrusan tên tûşkirin. Ji endam an jî şaneyên ajala xanexwê hinek xane tên derxistin. Di nav şûşeya çandinê de hinek şileya ji bo çandina xaneyan heye. Xane di nav vê şileyê de tên xwedîkirin. Bi dûhendebûnê, xaneyên nû çêdibin û xwe bi rûyê şûşeyê ve girê didin û geşe dibin. Paşê, bi tûşkirina vîrusan, vîrus dikevin nav xaneyan û duhende dibin. == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Vîrus| ]] iqv2fc9fj53qtw5bpibvb546uoy3rfi 2101112 2101111 2026-10-31T08:27:37Z Biyolojiyabikurdi 31567 2101112 wikitext text/x-wiki '''Vîrus''' an jî '''vayros''' pêkhateyeke nexaneyî û nezindî ye ko mişexwera neçar a navxaneyê ye.<ref name="Hendersons dictionary of biology">Lawrence, E. (2005). Hendersons dictionary of biology. Harlow: Pearson/Prentice Hall. ISBN 978-0-13-127384-9</ref> [[Wêne:Basic Scheme of Virus ku.svg|thumb|Vîrus mişexwerên neçar ên navxaneyî ne.]] Di [[zimanê latînî]] de peyva vîrus ji bo [[jehr]]ê an jî tiştên jehrî dihat bikaranîn.<ref name="BIOLOGY (the study of life) "/> Liqê [[Mîkrobiyolojî|mîkrobiyolojiyê]] ko li ser pêkhate, cor û duhendebûna vîrusan û nexweşiyên vîrusî xebat dike wekî ''vîruszanî'' ({{Bi-en|''virology''}}) tê navkirin. [[Zanistvan|Zanyarên]] ko li ser vîrusan xebat dikin jî wekî ''vîruszan'' ({{Bi-en|''virologist''}}) tên navkirin.<ref name="VILLEE"/> Xaneya ko vîrus tûşî wê dibe û di nav wê de duhende dibe, wekî ''xaneya xanexwê'' ({{Bi-en|''host cell''}}) tê navkirin. == Taybetmendiyên zîndeweran == Ji ber ko vîrus pêkhateyên nexaneyî û mişexwer (parazît) in, di nav ti cîhanek zîndeweran de nayên polenkirin. Berevajî zîndeweran, vîrus ti [[endamok]]ên xaneyî lixwe nagirin û nikarin bi tena serê xwe [[Dabeşbûna xaneyê|dabeş]] bibin û pir bibin. Di şûna wê de,vîrus tûşî [[xane]]yekê dibe û dikeve nav xaneya xanexwê. Di nav xaneya xanexwê de, vîrus endamokên xaneyê, asîdên nukleyî û awêteyên endamî yên wê xaneyê ji bo pirbûna xwe bi kar tînin. Loma vîrus mişexwerên neçar ên navxaneyî ne ({{Bi-en|''obligate intracellular parasites''}}).<ref name="VILLEE" /> Vîrus dikarin tûşî xaneyên hemû cor zîndeweran; [[Heywan|ajal]], [[riwek]], [[Kuvark|karok]], [[protîst]] û [[Bakterî|bakteriyan]] bibin. Vîrus pêkhateyên zindî an jî nezindî nînin,<ref name="OpenStax, Biology" /> lê dikarin zîndeweran tûşî nexweşiyan bikin. Ji bo pêkhateyek wek zindî were hesibandin, divê xwediyê hin taybetmendiyan be. Hinek taybetmendiyên zîndeweran: [[Organîzm|Zîndewer]] herî kêm ji yek [[xane]]yê pêk tên û di xaneyên xwe de [[molekul]]a embarkirina zanyariyên [[Genetîk|bomaweyî]] lixwe digirin. Pêdiviya hemû zîndeweran bi xurek û xwedîbûnê heye. Hemû zîndewer xurekan [[Herisa kîmyayî|diherisînin]] û bi [[henaseya xaneyê]] xurekan diguherînin bo [[Enerjî|enerjiyê]]. Pêdiviya hemû zîndeweran bi deravêtina madeyên paşmayî heye. Hemû zîndewer geşe dibin, diperisin û dilivin. Hemû zîndewer ji bo berdewamiya nijada xwe [[Pirbûna zayendî|pir dibin]]. Hemû zîndewer li hember hişyarker, mesaj an jî gefên ji hawirdorên xwe re bertek nîşan didin. Hemû zîndewer li gor [[metabolîzm]]aya xwe di nav xaneyên xwe de hin molekulan çêdikin an ji hildiweşînin. Hemû zîndewer bi guncandinan ({{Bi-en|''adaptation''}}) li jingehê de derfetên jiyana xwe zêde dikin. Vîrus ji van taybetmendiyên zîndeweran tenê sê taybetmandî lixwe digirin. Vîrus xwediyê molekula bomaweyî ne, dikarin di nav xaneya xanexwê de pir bibin û vîrus bi [[mutasyon]]an tên guncandin. Bi van taybetmendiyên xwe, vîrus dişibin zîndeweran, lê ji ber ko hemû taybetmendiyên zîndeweran lixwe nagirin, vîrus wekî pêkhateyên zindî nayên hesibandin. Herwiha vîrus hebûneke nezindî jî nîn e. Ango vîrus, pêkhateyek li peravê zindîbûn û nezindîbûnê ye.<ref name="OpenStax, Biology" /><ref name="Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> == Keşifa vîrusan == Mirovahî cara pêşîn bi parzûna porselenî ji hebûna vîrusan agahdar bû. Parzûna porselenî wekî parzûna Chamberland- Pasteur tê navkirin. Di nav [[şile]]meniyê de hemû tiştên hûrik û bakteriyên ko tenê bi mîkroskobê dihatin dîtin, bi parzûna Chamberland- Pasteur ve dihatin parzûnkirin. Di sala 1886an de Adolph Meyer da nîşankirin ko nexweşiyeke riweka titûnê, nexweşiya mozaîka titûnê (bi înglîzî: ''tobacco mosaic disease'') dikare bi şilemeniya ko ji riweka nexweş hatiye derxistin, were guhaztin bo riwekeke sax.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> Di sala 1892an de [[Dmitri Ivanovsky]] da nîşankirin ko hokara nexweşiya mozaîka titûnê bi parzûna Chamberland- Pasteur, ji şilemeniyê ji riweka nexweş hatiye derxistin, cihê nabe û ji parzûnê derbas dibe. Ango hokara nexweşiyê ji bakteriyan piçûktir ê.<ref name="OpenStax, Biology" /> Vîrus pêkhateyên evqas piçuk in ko bi mîkroskoba ronakî nayên dîtin. Loma herçiqas mirovahî ji salên 1890iyan şûn ve ji hebûna vîrusan agahdar bûn jî, heta salên 1930yan vîrus nehatin dîtin. Bi keşifa [[Mîkroskop|mîkroskoba elektronî]], zanyariyên derbarê hebûn û pêkhateya vîrusan jî zêde bûn.<ref name="Biology"/> == Pêkhateya vîrusan == [[Wêne:Non-enveloped and enveloped virions ku.png|thumb|400x400px|Di hin vîrusên bêbergî de ji poşerê, di hinek vîrusên bibergî dê jî ji bergê, ber bi aliyê derveyê vîrusê, nûkên glîkoproteînî dirêj dibin. Di serê nûkan de, ji bo nasîn û girêdana bi xaneya xanexwêyê ve, pêkhateyên [[proteîn]]î hene.]] [[Wêne:Qebareya vîrusan ku.png|thumb|401x401px|Vîrus li gor bakterî û xaneyên din gelek piçuk in]] Vîrusa li derveyî xaneya xanexwêyê, wekî ''vîrîon'' tê navkirin. Bi eslê xwe beşa vîrusê ya ko di nav xaneya xanexwê de pir bûye, xaneyê terikandiye û dikare tûşî xaneyeke nû ya xanexwêyê bibe, wekî vîrîon tê navkirin.<ref name="VILLEE" /> Vîrus bi şêwe û qebareyên corbicor in, lê di hemû vîrusan de pêkhate dişibe hev. Di hemû vîrusan de genoma ji yek an jî zêdetir asîda nukleyî ([[ADN]] an jî [[ARN]]) bi çîneke parêzger a proteînî dorpêçî ye. Ji vê çînê re tê gotin poşerê proteînî (bi înglîzî: ''capcid''). Dibe ko di hin vîrusan de li gel asîda nukleyî [[enzîm]] jî hebin. Poşer ji binebeşên proteînî yên bi navê kapsomer (bi înglîzî: ''capsomere'') pêk tê. Di hin vîrusan de poşer bi şeweyê gogî ya ji firerûyên (bi înglîzî: ''polyhedral'') sêgoşeyî ye, di hin vîrusan de poşer bi pêkhateya lûlpêçî ye.<ref name="Biology" /> Wekî mînak vîrusa mozaîka titûnê ji poşerê lûlpêçî pêk tê. Di hin vîrusan de, wekî mînak, di vîrusa grîpê (bi înglîzî: ''Influenza virus'') de poşer ji aliyê çînek ve dapoşîye, ji vê çînê re tê gotin berg. Çavkaniya bergê vîrusê, parzûna xaneyê ya xaneya xanexwê ye. Berg [[fosolîpîd]] û proteînên parzûnê yên xaneya xanexwê lixwe digire. Herwisa berg proteîn û glîkoproteînên vîrusê jî lixwe digire.<ref name="Campbell">Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.</ref><ref name="Biology" /> Di hin vîrusên bêbergî de ji poşerê, di hinek vîrusên bibergî dê jî ji bergê, ber bi aliyê derveyê vîrusê, nûkên (bi înglîzî: ''spikes'') glîkoproteînî dirêj dibin. Di serê nûkan de, ji bo nasîn û girêdana bi xaneya xanexwêyê ve, pêkhateyên proteînî hene û wekî wergirên vîrusî (bi înglîzî:''viral receptors'') tên navkirin.<ref name="OpenStax, Biology" /> Pêkhateya nûkê taybet e ji bo her cor vîrusek. Wekî mînak, du cor nûkên vîrusa gripê hene. Nûkên hemagglutînîn (H) (bi înglîzî: ''hemagglutinin spikes'') ji bo girêdana xaneya xanexwêyê û têperbûna ARN-yê kar dikin. Nûkên nêramînîdaz (N) (bi înglîzî: ''neuraminidase spikes'') vîrusê ji xaneya xanexwêyê cihê dikin ko vîrîon ji xaneyê dûr bikevin.Vîrusên grîpê bi gelemperî li gor nûkên N û H tên diyarkirin. Wekî mînak, Vîrusa grîpê ya H1N1 berpirsê [[Pandemî|pandemiyên]] di salên 1918 û 2009an e.<ref>J. Cohen. “What’s Old Is New: 1918 Virus Matches 2009 H1N1 Strain. Science 327, no. 5973 (2010): 1563–1564.</ref> Vîrusa H2N2 berpirsê pandemiya sala 1957an e, vîrusa H3N2 jî di sala 1968an de bi awayekî pandemî belav bû.<ref name="Microbiology">Parker, N., Schneegurt, M., Tu, A. T., Forster, B. M., & Lister, P. (2016). Microbiology. Houston, Texas: Rice University. </ref> Qebareya vîrusan ne yek e, bi gelemperî, tîreya vîrusa herî piçûk bi qasî 20 nanometre, ya herî gewre jî bi qasî 400 nanometre ye. Ango vîrus li gor bakterî û xaneyên din gelek piçuk in. Tîreya bakteriyek asayî bi qasî 1000 nanometre ye. Tîreya xaneyên zîndewerên navikrasteqînan jî 10 heta 1000 car ji ya bakteriyan mezintir e. Vîrusên bi navê adenovîrus, tûşî coga [[koendama henaseyê]] û coga [[Koendama herisê ya mirovan|koendama herisa mirov]] dibin û mirov nexweş dikin. Tîreya adenovîrusan bi qasî 75 nm ye. Bi qasî 50 mîlyon adenovîrus dikarin di yek xaneyek mirov de cih bibin.<ref name="Biology" /> Vîrus nikare bi tena serê xwe zêde bibe. Genên vîrusê, xaneya xanexwêyê ji bo çêkirina vîrusên nû çalak dike. Xaneya xanexwê, li gor zanyariyên bomaweyî yên vîrusa tûşî wê bûye, yekeyên vîrusê çêdike, yekeyan bi hev re girê dide û vîrusê peyda dike.<ref name="Concepts and Applications" /> == Polenkirina nefermî ya vîrusan == Li gel polenkirina zanistî, vîrus hin caran bi awayekî nefermî jî tên polenkirin. Di polenkirina nefermî de vîrus li gor şêwe, genom, pêkhate û xaneya xanexwê tên dabeşkirin. === Vîrus li gor cor û pêkhateya genomê === Madeya bomaweyî ya nav vîrusê, wekî genoma vîrusê (bi înglîzî:''viral genome'') tê navkirin. Ji ber ko vîrus bi tena serê xwe nikarin duhende bibin, pêdiviya genoma vîrusan tenê bi genên ji bo çêkirin û yekkirina beşên vîrusê heye. Di genoma vîrusan de ji bo rêkxistina çalakiyên xaneya xanexwê, genên bo kodkirina hin proteîn an jî [[enzîm]]an jî cih digire.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science">Cullen, K. E. (2009).Encyclopedia of Life Science. Newyork: Facts On File, Inc</ref> Cor û pêkhateya genoma vîrusê li cem vîrusan ne yek e. Asîda nukleyî ya hin vîrusan [[Asîda deoksîrîbonukleyî|ADN]] ye û evan vîrusan wekî vîrusên ADN-yî tên navkirin. Lê di hin corên vîrusan de molekula bomaweyî [[Asîda rîbonukleyî|ARN]] ye, loma ew jî wekî vîrusên ARN-yî tên navkirin.<ref name="Biology"/>Ango berevajî hemû zîndeweran, di vîrusên ARN-yî de embara zanyariyên bomaweyî ne ADN, lê ARN ye. Di hin vîrusan de asîda ADN tek zincîrî ye, di hinekan de jî cot zincîrî ye. Herwiha di hin vîrusên ARN-yî de, ARN-ya vîrusê tek zincîrî ye, lê di hinek vîrusan de ARN cot zincîrî ye.<ref name="Campbell"/> === Genoma vîrusan li gor şêweyî wan === Genoma vîrusan li gor cora vîrusê dibe ko bi şeweyê xelekî (bazineyî) an jî xêzî be. Di hin vîrusan de ne yek lê zêdetir kopiyên genomê hene.<ref name="Campbell"/> Qebareya genoma vîrusî jî ji hev cuda ne. Dibe ko di vîrusek de genom tenê ji çend hezar nukleotîdan pêk hatibe, lê di vîruseke din de dibe ko hejmara nukleotîdên genomê ji sed hezaran zêdetir bin. Wekî mînak, genoma vîrusa mozaîka titûnê ji 6400 cotên nukleotîdan pêk tê û tenê şeş gen lixwe digire.<ref name="Biology"/> Lê di genoma vîrusên bakteriyofaj bi hejmara gelek zêde gen cih digirin. === Vîrus li gor şeweyê poşerê proteînî === Vîrus li gor şêweyê poşerê xwe bi sê koman de tên polenkirin: # Vîrusên bi poşerê lûlpêçî (bi inglîzî: ''helical''), # Vîrusên firerûyî (bi înglîzî: ''polyhedral''), # Vîrusên bi poşerê aloz (bi înglîzî: ''complex'')<ref name="Microbiology" /> Poşerê vîrusa mozaîka titûnê bêberg e û bi şeweyî lûlpêçî ye. Poşerê vîrusa ebola bi bergek dorpêçî ye û poşer bi şeweyî lûlpêçî ye. Di hin vîrusan de poşer ji firerûyên sêgoşeyî pêk tê. Bi gelemperî di vîrusên firerûyî de, poşer ji 20 rûyên sêgoşeyî pêk tê. Wekî mînak, vîrusa nexweşiya îflîca zarokan (bi înglîzî: ''polio'') û vîrusa herpes (bi tûşîbûna vîrusa ''Herpes simplex'' di dev û lêvên mirov de peqilkên hûrik peyda dibe), vîrusên bi poşerê bistrûyî (bi înglîzî:icosahedral) ne. Vîrusên lûlpêçî û vîrusên bîstrûyî dibe ko biberg an jî bêberg bin. Vîrusên bêberg wekî vîrusên rût (bi înglîzî: naked virus), vîrusên ko poşerê proteînî bi bergek fosfolîpîdî pêçayî ye jî wekî vîrusên biberg (bi înglîzî: ''enveloped vîrus'') tên navkirin.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> === Polenkirina vîrusan li gor xaneya xanexwê === Vîrus tûşkerê kîjan xaneyê be, bi navê wê xaneya xanexwê ve tê navkirin. Wekî mînak, vîrusa ajalan, vîrusa riwekan, vîrusa karokan û hwd. ==== Vîrusên riwekan ==== Vîrusên ko tûşî xaneya riwekan dibin û bi têkbirina geşe û peresînê, berhemdariya riwekê kêm dikin, wekî vîrusên riwekan tên navkirin.<ref name="Biology with Physiology"/> Hema hemû vîrusên rivekan, virusên ARN-yî ne. Piraniya wan, wekî vîrusa moazika titûnê bi şeweyî çîlkeyî (bi înglîzî: ''rod-shaped'') ne.Ji bo tûşî riwekan bibe, divê vîrus pêşî ji şaneya poşêrê ya çîna derveyî ya riwekê derbas bibin. Riwekên ji ba û sermayê ziyan girtine û birîndar bûne, an jî yên ji aliyê ajal û karokan ve hatine birîndarkirin, riwekên herî guncaw in ji bo tûşbûnê.<ref name="Biology with Physiology">Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., & Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.</ref> ==== Vîrusên ajalan ==== Vîrusên tûşî xaneyên ajal dibin û dibin sedema nexweşiyan, wekî vîrusên ajalan tên navkirin. Vîrusa grîpê mînak e ji bo vîrusa ajalan. Di piraniya vîrusên ajalan de poşerê proteînî yê vîrusê bi çînek fosfolîpîdî dapoşîye, ji vê çînê re tê gotin berg.Vîrus bi alîkariya bergê, xaneya xanexwêyê nas dike, dikeve nav xaneyê an jî xaneyê diterikîne.<ref name="Biology with Physiology"/> Dibe ko genoma vîrusên ajalan ADN an jî ARN be. Vîrusên nexweşiya grîpê, vîrusa îflica zarokan, vîrusa sorikê û vîrusa HIV a [[AIDS]]-ê jî tê de, gelek vîrusên ajalan, vîrusê ARN-yî ne. Vîrusên nexweşiya hepatîta B û xuriya mirişkan (bi înglîzî: ''chickenpox'') mînak in bo vîrusên ADN-yî. ==== Vîrusên bakteriyan ==== {{Gotara bingehîn|Bakteriyofaj}} [[Wêne:Bakteriyofaj ku.png|thumb|Bakteriyofajên wekî faj T4, taybetmendiyên vîrusên lûlpêçî û firerûyî lixwe digirin, loma ji van vîrusan re tê gotin vîrusên aloz.]] Vîrusên ko tenê dikarin tûşî bakterî an jî arkebakteriyan bibin û di nav xaneya wan de duhende bibin, wekî bakteriyofaj (bi înglîzî:''bacteriophage'') an jî bi kurtî wekî faj (phage) tên navkirin.<ref>Kasman LM, Porter LD. Bacteriophages. [Updated 2022 Sep 26]. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2024 Jan-. Available from: [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK493185/]</ref> Peyva [[bakteriyofaj]], cara pêşîn di sala 1917yê de ji aliyê biyologê frensî Félix d’Hérelle ve hat bikaranîn. Di zimanê grekî de “phago” ji bo “xwarin” an jî ”a ko dixwe” tê bikaranîn. Ango bakteriyofaj bi wateya bakterixwer (a ko bakteriyê dixwe) tê bikaranîn.<ref>"Bacteriophage ." The Gale Encyclopedia of Science. . Encyclopedia.com. 3 Dec. 2024 [https://www.encyclopedia.com].</ref> Bakteriyofajên wekî faj T4, taybetmendiyên vîrusên lûlpêçî û firerûyî lixwe digirin, loma ji van vîrusan re tê gotin vîrusên aloz. Bakteriyofaj bi gelek cor û şêweyê ne. Lê di hemû bakteriyofajan de genoma asîda nukleyî di nav poşerê proteînî de cih digire. Poşer, genomê diparêze û guhaztina wê bo xaneya xanexwê rêk dixe. Di bin mikroskoba elektronî de di gelemperiya bakteriyofajan de sê beş xuya dibin; serî, kilik û rîşalên kilikê. Madeya bomaweyî ya nav bakteriyofajê, wekî genom tê navkirin. Genoma bakteriyofaja T4 û piraniya fajên din ADN-ya cotşerîdî ye, lê dibe ko genoma hin corên fajan ADN-ya tek şerîdî be. Herwiha genoma hin bakteriyofajan jî ARN-ya cotşerîdî an jî ARN-ya tek şerîdî ye. Di piraniya fajan de genom bi şêweyê xêzî ye, lê bakteriyofajên bi genoma xelekî jî hene. Wekî mînak, di bakteriyafaja bi navê ''Pseudoalteromonas virus PM2'' de genom ji ADN-ya xelekî pêk tê.<ref>International Committee on Taxonomy of Viruses: ICTV [https://ictv.global/report_9th/dsDNA/Corticoviridae]</ref> == Polenkirina zanistî ya vîrusan == Di sala 1966ê de “Komîteya Navneteweyî ya Polenkirina Vîrusan” (bi înglîzî: ''International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV)'') hat avakirin. Ji sala 1971ê vir vê polenkirina vîrusan bi awayek zanistî ji aliyê vê desteyê (komîteyê) ve tê rêvebirin.Komîte di sala 2020ê de bîryar da ko êdî di warê polenkirina vîrusan de, wê polenkirina dunav (binominal), were bikaranîn. Ango vîrus jî bi awayê ko zîndewer tên polenkirin wê bi du navan werin navkirin. Polenzaniya (taksonomî) vîrusan dişibe taksonomiya [[Carl von Linné|Carl Linnaeus]], lê di navbera herdu taksonomiyan de hin cudahî jî hene. Vîrus di 15 astan de tên polenkirin.<ref>International Committee on Taxonomy of Viruses Executive Committee. The new scope of virus taxonomy: partitioning the virosphere into 15 hierarchical ranks. Nat Microbiol. 2020 May;5(5):668-674. doi: 10.1038/s41564-020-0709-x. Epub 2020 Apr 27. PMID: 32341570; PMCID: PMC7186216.</ref> Polenkirina vîrusan bi asta realm dest pê dike heta asta corê, bi 15 astan tê nîşankirin. Ji bilî asta corê, di her astek de paşgirek taybet tê bikaranîn. Heta niha vîrus di asta 7 realam de hatine polenkirin. Li taboya jêr de, astên polenkirina vîrusan hatiye nîşankirin û taksonomîya vîrusa hariyê (bi înglîzî: ''rabies'') jî wekî mînak hatiye ravekirin.<ref>International Committee on Taxonomy of Viruses: ICTV [https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202301733&taxon_name=Lyssavirus%20rabies]</ref> {| class="wikitable" |+ ! colspan="3" | '''<big>Taksonomiya vîrusan a</big>''' '''<big>li gor</big>''' '''<big>"Komîteya Navneteweyî ya Polenkirina Vîrusan”</big>''' |- !'''<big>Asta polenkirinê</big>''' !'''<big>Paşgira taybet</big>''' !'''<big>Mînak</big>''' |- |'''Realm''' (realm) |''(-viria)'' |''Riboviria'' |- |'''Jêrerealm''' (subrealm) |''(-vira)'' | |- |'''Cîhan''' (kingdom) |''(-virae)'' |''Orthornavirae'' |- |'''Jêrecîhan''' (subkingdom) |''(-virites)'' | |- |'''Liq''' (phylum) |''(-viricota)'' |''Negarnaviricota'' |- |'''Jêreliq''' (subphylum) |''(-viricotina)'' |''Haploviricotina'' |- |'''Pol''' (class) |''(-viricetes)'' |''Monjiviricetes'' |- |'''Jêrepol''' (subclass) |''(-viricetidae)'' | |- |'''Kom''' (order) |''(-virales)'' |''Mononegavirales'' |- |'''Jêrekom''' (suborder) |''(-virineae)'' | |- |'''Xêzan''' (family) |''(-viridae)'' |''Rhabdoviridae'' |- |'''Jêrexêzan''' (subfamily) |''(-virinae)'' |''Alpharhabdovirinae'' |- |'''Tuxm''' (genus) |''(-virus)'' |''Lyssavirus'' |- |'''Jêretuxm''' (subgenus) |''(-virus)'' | |- |'''Cor''' (species) |''(ne standard'' e'')'' |''Lyssavirus rabies'' <u>(vîrusa hariyê</u>) |} == Polenkirina Baltimor == Ev sîstem di destpêka salên 1970yan de ji aliyê biyolog David Baltimore ve hat pêşniyarkirin, loma wekî polenkirina Baltimore tê navkirin.<ref name="OpenStax, Biology"/> Di xebatên zanistî de wekî alternatîfa polenkirina ICTV-yê herî zêde ev sîstema polenkirinê tê bikaranîn. Di polenkirina Baltimore de li gel şêwe û genoma vîrusê, ARN-peyamber a vîrusê ji bo polenkirinê wekî krîtera serekî tê bikaranîn. Bi kurtasî di sîstema polenkirina Baltimore de, polenkirina vîrusan li ser bingeha çêbûna ARN-peyamberê ava bûye.<ref>Šimičić P, Židovec-Lepej S. A Glimpse on the Evolution of RNA Viruses: Implications and Lessons from SARS-CoV-2. Viruses. 2022 Dec 20;15(1):1. doi: 10.3390/v15010001. PMID: 36680042; PMCID: PMC9866536.</ref> ARN-peyamber di dema çerxa duhendebûnê de tê çêkirin ko proteînên vîrusê werin berhemanîn. Li gor polenkirina Baltimore, virus di heft koman de tên polenkirin.<ref>Mahmoudabadi G, Phillips R. A comprehensive and quantitative exploration of thousands of viral genomes. Elife. 2018 Apr 19;7:e31955. doi: 10.7554/eLife.31955. PMID: 29624169; PMCID: PMC5908442.</ref> Koma I, ji vîrusên bi genoma ADN-ya cotşerîdî (''dsDNA'') pêk tê. Di endamên vê komê de ARN-peyamber ji zincîra qalip a ADN-ya vîrusê tê çêkirin. Pêvajoya çêkirina ARN-pêyamber dişibe pêvajoya [[Libergirtin (biyolojî)|libergirtinê]] ya di ADN-ya xaneyan de rû dide. Di vîrusên Koma II de genom ADN-ya tekşerîdî (''ssDNA'') ye. Berê ko libergirtina ARN-peyamber rû bide, genoma tekşerîdî tê guhertin bo genoma cot şerîdî ya navincî (bi înglîzî: ''intermediate''). ARN-peyamber bi pêvajoya libergirtinê, ji ADN-ya navincî tê berhemkirin. Genoma vîrusên Koma III, ARN-ya cotşerîdî (''dsRNA'') ye. Dema duhendebûnê, şerîd ji hev cihê dibin û yek ji şerîdan wekî şerîda qalib tê bikaranîn, bi hankirina ARN-polîmeraza vîrusê, ARN-peyamber tê berhemkirin. Vîrusên Koma IV, bi genoma ARN-ya tekşerîdî (''ssRNA(+)'') ya bi cemsergiriya pozîtîv in. Wateya cemsergiriya pozîtîv ev ko, ARN-ya genomê rasterast wekî ARN-peyamber tê bikaranîn. <ref>Eugene V. Koonin, Mart Krupovic, Vadim I. Agol. The Baltimore Classification of Viruses 50 Years Later: How Does It Stand in the Light of Virus Evolution?. Microbiology and Molecular Biology Reviews, 2021, 85 (3), pp.e0005321. ff10.1128/MMBR.00053-21ff. ffpasteur-03698244f</ref>Bi kopîkirina ARN-ya genomê, ARN-yên cotşerîdî yên navincî tên çêkirin. Ji ARN-ya cotşerîdî, şerîda ARN-ya bi cemsergiriya negatîv (temamkerê ARN-ya genomê ya bi cemsergiriya pozîtîv) tê bidestxistin. Paşê ev ARN wekî qalib tên bikaranîn, ARN-yên bi cemsergiriya pozîtîv en genomî û ARN-peyamberên vîrusê tên berhemanîn. Genoma vîrusên Koma V, ARN-ya tekşerîdî ya bi cemsergiriya negatîv e (''ssRNA(-)''). Ango rêzeya ARN-ya vîrusê, temamkerê ARN-peyamber e. Vîrusên Koma VI, du kopyayên ARN-ya tekşerîdî wekî genom lixwe digirin. ARN-yên tekşerîdî bi navbeynkariya enzîma transkrîptaza pêçewane (bi înglîzî: ''reverse transcriptase'') tên guhertin bo ADN-ya cotşerîdî. ADN-ya cotşerîdî tê guhaztin bo navika xaneya xanexwê û têkilê ADN-ya xaneyê dibe. Paşê ji ADN-ya vîrusê ya têkilê ADN-ya xaneya xanexwê bibû, bi libergirtinê, ARN-peyamber tê çêkirin. Di vîrusên Koma VII de genom bi qismî ADN-ya cotşerîdî ye, lê duhendebûna wan ne mîna vîrusên Koma I-ê ye. Genoma vîrusên Koma VII, ARN-ya tekşerîdî ya navincî berhem dikin ko wekî ARN-peyamber kar dike. Herwiha ARN-ya tekşerîdî bi transkrîptaza pêçewane, tên guhertin bo ADN-yên cotşerîdî yên genomê. <big>'''<u>Polenkirina Baltimore<ref name="OpenStax, Biology"/></u>'''</big> {| class="wikitable" |+ !<big>Kom</big> !<big>'''<u>Taybetmendî</u>'''</big> !<big>'''<u>Awayê Hilberîna ARN-peyamber</u>'''</big> !<big>'''<u>Mînak</u>'''</big> |- !I !ADN-ya cotşerîdî !ARN-peyamber, rasterast ji ADN-ya qalip tê libergirtin. !''Herpes simplex'' (vîrusa herpesê) |- !II !ADN-ya tekşerîdî !Berê ko ARN-peyamber were libergirtin, ADN tê guhertin bo ADN-ya cotşerîdî. !''Anelloviridae'', ''Circoviridae'' û ''Parvoviridae''. |- !III !ARN-ya cotşerîdî !ARN-peyamber ji ARN-ya genomê tê libergirtin. !'''Vîrusa rota (rotavirus)''' |- !IV !ARN-ya tekşerîdî (+) !Genoma vîrusê wekî ARN-peyamber kar dike. !Vîrusa arsimê (''Pircornavirus'') |- !V !ARN-ya tekşerîdî (-) !ARN-peyamber ji ARN-ya genomê tê libergirtin. !Vîrusa hariyê (''Rhabdovirus'') |- !VI !Vîrusên ARN-ya tekşerîdî yên bi transkrîptaza pêçewane !Bi navbeynkariya transkîptaza pêçewane, ji ARN-ya genomê ADN tê çêkirin. ADN têkilê genoma xaneya xanexwê dibe. ARN-peyamber ji beşa têkilbûyî tê libergirtin !vîrusa nemana bergiriya mirov ''(HIV)'' |- !VII !Vîrusên ADN-ya cotşerîdî yên bi transkrîptaza pêçewane !ADN-ya genomê, ARN-yên tekşerîdî yên navincî berhem dikin ko wekî ARN-peyamber kar bikin. Herwiha ARN-yên tekşerîdî bi transkrîptaza pêçewane, tên guhertin bo ADN-yên cotşerîdî yên genomê. !Vîrusa hepaptîta B (''Hepadnavirus'') |} == Duhendebûna vîrusan == Gava vîrus tûşî xaneya xanexwê dibe, [[derbirîna gen]]ên vîruse di xaneyê de dibe sedema destpêkirina rêzeçalakiyan ko wekî duhendebûna vîrusê tê navkirin. Bi duhendebûnê, vîrusên nû peyda dibin.<ref name="Biology"/> Di gavên duhendebûna virusên ajalan û yên bakteriyan de hin cudahî hebin jî, di piraniya vîrusan de çerxa duhendebûnê ji pênc gavên serekî pêk tê. 1.Pêvegirêbûn (''attachment''): Di vîrusan de glîkoproteînên bergê an jî proteînên taybet ên poşerê wekî proteînên girêdanê kar dikin. Proteînên girêdanê bi awayekî kîmyayî, wergirên taybet ên li ser [[Parzûna xaneyê|parzûna xaneya]] xanexwêyê nas dikin, û vîrusê bi xaneyê ve girê didin. Ango heke proteînên girêdanê yên vîrusê, li ser parzûna xaneyek de restê wergirên guncaw werin, vîrus bi navbeynkariya proteînên girêdanê, xwe bi wergirên xaneyê ve girê dide. Proteînên girêdanê yên vîrusê taybet e ji bo wergirên xaneya xanexwê, loma vîrus tenê hin corên xaneyan wekî xaneya xanexwê bi kar tînin.<ref name="Concepts and Applications" /> 2.Têketin (têkirina genomê) (''penetration''): Genoma vîrusê (ADN an jî ARN) ji parzûna xaneyê derbasî nav sîtoplazmaya xaneya xanexwêyê dibe. 3. Duhendebûn û berhemkirin (''synthesis''): ADN an jî ARN-ya vîrusê ji bo çêkirina asîdên nukleyî û proteînên vîrusê, kiryarên libergirtin û [[Wergeran (biyolojî)|wergeranê]] ya xaneya xanexwêyê digirin bin kontrola xwe. Ji bo vîrusên nû genom û proteîn didin çêkirin. 4. Xwerêxistin (''assembly''): Hemû parçeyên nûçêbûyî (asîda nûkleyî, enzîm, poşer hwd) bi hev re tên yekkirin û vîrusek nû peyda dibe. 5. Derpirandin (''release''): Xaneya xanexwê hildiweşe, vîrusên nû, ji xaneyê tên berdan, di vê qonaxa li derveyê xaneyê de, vîrus wekî vîrîon tê navkirin.<ref name="Concepts and Applications">Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.</ref> Ji bo duhendebûn û kiryarên metabolî, pêdiviya hemû vîrusan bi xaneyên zindî heye. Vîrus bi tena serê xwe nikarin enzîmên ji bo duhendebûnê çêbikin. Vîrus di nav xaneya xanexwê de, ADN, ARN, [[rîbozom]] û hin beşên din ên xaneyê dikin bin kontrola xwe, bi xebata van beşan,vîrusên nû didin berhemkirin.<ref>Louten J. Virus Replication. Essential Human Virology. 2016:49–70. doi: 10.1016/B978-0-12-800947-5.00004-1. Epub 2016 May 6. PMCID: PMC7149683.</ref> === Taybetmendiyên gelemperî yên çerxên duhendebûnê bo vîrusan === Bi xaneya xanexwê ve xwe girêdana vîrusê û şandina genoma vîrusê bo nav xaneyê, tûşbûna vîrusê dide destpêkirin. Cora vîrusê û cora xaneya xanexwê awayê têperbûna genoma vîrusê bo nav xaneyê diyar dikin.Wekî mînak, vîrusên bakteriyofaj, kilikên xwe bi kar tînin ji bo şandina genoma xwe bo nav xaneya xanexwê. Vîrusên din bi endosîtozê derbasî nav xaneyê dibin. Di hin vîrusan de jî bergê virusê têkilê [[parzûna plazmayê]] ya xaneya xanexwê dibe, bi vî awayê genoma vîrusê derbasê nav xaneyê dibe. Gava genoma vîrusê di nav xaneya xanexwêyê de ye, deshilatdarîya xwe radigihîne. Ango li şûna ADN-ya xaneyê, genoma vîrusê karlêkên xaneya xanexwêyê digire bin kontrola xwe. Ji ber ko genoma vîrusê ji zanyariyên bo asîda nukleyî ya vîrusê û proteînên vîrusê pêk tê, nukleotîd, [[Asîda amînî|asîdên amînî]], enzîm, rîbozom, ATP, ARN-yên guhêzer û pêkhateyên din ên xaneya xanexwê ji bo çêkirina genom û proteînên vîrusê tên bikaranîn.<ref name="Campbell" /> Vîrusên ADN-yî, ADN-ya xwe wekî qalip bi kar tînin û bi navbenkariya ADN-polîmeraza xaneya xanexwêyê ADN-ya xwe duhende dikin, genomên nû didin berhemanîn. Vîrusên ARN-yî ji bo duhendekirina ARN-ya xwe, ARN-polîmeraz a vîrusê, û ARN ya vîrusê jî wekî qalip bi kar tînin. Piştî molekulên asîdên nukleyî yên vîrusê û molekulên poşerê proteînî hatin berhemkirin, ji bo çêkirina vîrusek nû xwe bixwe tên ba hev ev bûyer wekî xwerêxistin tê navkirin. Bi duhendebûnê, hejmara vîrusên nav xaneyê di demek kurt de gelek zêde dibin, bi gelemperî di nav xaneyê de bi berhevbûna sed hezaran vîrusan, xaneya xanexwê ziyan digire û diqelişe, vîrusên nû (vîrîon) yên ji xaneyê belavê hawirdorê dibin, tûşî xaneyên nû dibin û nexweşiyê belav dikin. Bakteriyofaj tenê di [[sîtoplazma]]ya bakteriya xanexwê de duhende dibin. Di xanexwêyên navikrasteqîn de, piraniya vîrusên ADN-yî di nav navikê de duhende dibin, tenê hin vîrusên ADN-yî yên gewre, wekî mînak, vîrusên xuriyê (bi înglîzî: ''poxviruses'') di sîtoplazmayê de duhende dibin. Vîrusên ARN-yê bi gelemperî di sîtoplazmayê de duhende dibin.<ref name="Microbiology"/> == Çerxên duhendebûnê di vîrusên bakteriyofaj de == Dema vîrusek tuşî xaneya xanexwê dibe, derbirîna genên vîrusê dibe sedema rêzek gavan, ko jê re çerxa duhendebûna vîrusê tê gotin û di encamê de vîrusên nû çêdibin. Bakteriyofaj bi gelemperî yek ji du çerxên duhendebûnê pir didibin; 1. Çerxa şîbûnê û 2.Çerxa têkilbûnê Di [[çerxa têkilbûnê]] (bi înglîzî: ''lysogenic cycle'') de, genoma vîrusê têkilê ADN-ya xaneya xanexwê dibe, duhendebûna genoma vîrusê rû dide lê ji bo demek, vîrusên nû çênabe.<ref name="Biology with Physiology"/>Di çerxa têkilbûnê de vîrusa tûşî xaneyê bûyê, dibe ko di qonaxa têkilbûnê de, di nav xaneya xanexwê de bi rojan, mehan an jî bi salan bêdeng bimîne.<ref name="Modern Biology">Postlethwait, J. H., & Hopson, J. L. (2006). Modern Biology. NY, United states: Holt Rinehart & Winston.</ref>Vîrusên ko çerxa têkilbûnê duhende dibin, wekî vîrusên miyanrew (bi înglîzî: ''temprate viruses'') tên navkirin. Ji bo bakteriyofajan, peyva bakteriyofajên miyanrew (bi înglîzî: ''temperate phage'') tê navkirin.<ref name="Campbell"/> Di [[çerxa şîbûnê]] de (bi înglîzî: ''lytic cycle''), piştî tûşbûnê, bakteriyofaj di nav xaneya xanexwê de tê duhendekirin, bi zêdebûna hejmara fajên nû, şîbûneya xaneya xanexwê rû dide, xane hildiweşe û vîrus belavê havirdorê dibin.<ref>Zhang M, Zhang T, Yu M, Chen YL, Jin M. The Life Cycle Transitions of Temperate Phages: Regulating Factors and Potential Ecological Implications. Viruses. 2022 Aug 28;14(9):1904. doi: 10.3390/v14091904. PMID: 36146712; PMCID: PMC9502458.</ref>Ango di çerxa şîbûnê de bakterî dimire. Bakteriyofajên ko tenê bi çerxa şîbûneyê duhende dibin (zêde dibin), wekî fajên tundrew (bi înglîzî: ''virulent phage'') tên navkirin. Çerxên duhendebûnê di bakteriyofajan de bi şeş gavên serekî rû dide; pêvegirêdan, têketin, têkilbûn, sentez, xwerêxistin û derpirandin. Ji van gavan, qonaxa têkilbûnê, tenê ji bo bakteriyofajên bi çerxa têkilbûnê duhende dibin de rû dide. Ango çerxa têkilbûnê û çerxa şîbûnê dişibin hev, lê di çerxa şîbûnê de piştî qonaxa têketinê, di qonaxa sentezê de genom û proteînên vîrusê tên çêkirin. Di çerxa têkilbûnê de piştî qonaxa têketinê, qonaxa têkilbûnê rû dide, paşê qonaxa sentezê dest pê dike. === Pêvajoya çerxa duhendebûnê === [[Wêne:Replication of a bacteriophage by lysogenic cycle ku.png|thumb|400x400px|Di [[çerxa têkilbûnê]] de, genoma vîrusê têkilê ADN-ya xaneya xanexwê dibe, duhendebûna genoma vîrusê rû dide lê ji bo demek, vîrusên nû çênabe.]] Li vir gavên çerxa têkilbûnê, bi çerxa duhendebûna bakteriyofaja λ (lambda) tên nîşankirin. Bakteriyofaja lambda, vîrusek ADN-yî ya bêberg (bi înglîzî: ''non-enveloped'').<ref name="Campbell"/> Çerxa şîbûnê jî ji bilî qonaxa têkilbûnê, dişibe çerxa têkilbûnê Gava 1.: Pêvegirêdan (bi înglîzî: ''attachment'') Di vê qonaxê de proteînên vîrusê wergirên taybet ên li ser rûyê xaneya xanexwê nas dikin û li wir girê dibin. Di bakteriyofaja λ de rîşalên kilikê bi proteînên (wergir) li ser rûyê derveyî parzûna plazmayê ya bakteriya E.coli (Escherichia coli) ve girê dibin. Gava 2.: Têketin (bi înglîzî: ''entry-penetration'') Piştî girêdanê, genoma vîrusê dikeve nav xaneya xanexwê.Pêvegirêdana faj λ yê, dibe sedema hanbûna proteînên kalanê kilikê, kilik girj dibe û ADN ber bi nav sîtoplazmaya bakteriyê tê pladan. Gava genoma vîrusê dikeve nav sîtoplazmaya xaneyê, yek an jî zêdetir genên vîrusê tên derbîrandin. Derbîrîna van genan, diyar dike ka vîrus derbasî qonaxa sêyem bibe an rasterast bikeve qonaxa çarem.<ref name="Biology"/> Faja λ jî tê de, genoma hin vîrusan, bi kromozoma xaneya xanexwê ve yek dibin. Di van vîrusan de çerxa duhendebûnê bi qonaxa têkilbûnê didome. Lê vîrusên ko bi çerxa şîbûnê duhende dibin, beyî ko bikevin qonaxa têkilbûnê, bi qonaxa çarem, bi qonaxa sentezê çerxa duhendebûna şîbûnê didomînin û di demek kurt de vîrusên nû didin çêkirin. Gava 3.: Têkilbûn (bi înglîzî: ''integration'') Ev qonax tenê di çerxa têkilbûnê ya duhendebûna bakteriyofajan de rû dide.Vîrusên ko tevlê çerxa tekilbûnê dibin, genek ji bo derbirîna enzîma întegrazê lixwe digirin. Enzîma întegraz (bi înglîzî: integrase enzyme) ADN-ya xaneya xanexwêyê jê dike û genoma vîrusê tevlê kromozomê dike.Di faja λ de ADN-ya cot şerîdî, bi ketina nav sîtoplazmayê ve, rasterast têkilê ADN-ya bakteriyê dibe. Piştî yekbûna ADN-ya vîrusê bi ADN-ya bakteriyê ve, genoma vîrusê wekî profaj (bi înglîzî: ''prophage'') tê navkirin.<ref name="VILLEE"/> Dema bakterî duhende dibe, ADN-ya profajê jî tê kopîkirin û tê guhaztin bo xaneyên nû. Gava profaj bi kromozoma bakterî ve girêdayî ye, fajên nû nayên çêkirin û xaneya xanexwê jî nayê kuştin. Loma ji vê çerxa duhendebûna vîrusan re tê gotin çerxa têkilbûnê.Ji bo demek, profaj bêdeng dimîne. Hokarên wekî tîrojên serbinefşî (bi înglîzî: ''ultraviolet light'' ) an jî hokarên din ên ko ADN-ya bakteriyê han dikin bo duhendebûnê, dibin sedema çêbûna enzîma recA proteaz (''recA protease''). Ev enzîm şaşiyên an jî guherînên zincîra ADN-ya bakteriyê sererast dikin. Ji ber ko profaj beşa resen a ADN-ya bakteriyê nîn e, ji aliyê recA protaz ve ji zincîra ADN-yê tê qetandin. Bi cihêbûna profajê, êdî genoma vîrusê wekî mîna genoma vîrusa tundrew, çerxa şîbûnê dide destpêkirinê.<ref name="ANCYCLOPÆDIA BRITANNICA..">Wagner, Robert R. and Krug, Robert M.. "virus". Encyclopedia Britannica, 24 Oct. 2024, [https://www.britannica.com/science/virus.] Accessed 4 December 2024.</ref> Gava 4.: Sentez (bi înglîzî: ''synthesis'') Di vê qonaxê de ji aliyê xaneya xanexwê ve duhendebûna genoma vîrusê û çêkirina proteînên vîrusê rû didin. Ji bo senteza beşên vîrusê, divê profaj ji ADN-ya xaneya xanexwê hatibe dûrxistin. Piştî cihêbûna ADN-ya vîrusê, enzîmên xaneya xanexwê gelek kopyayên ADN-yê çêdikin û bi libergirtina van ADN-yan, ARN-pêyamber berhem dikin. Rîbozomên xaneya xanexwê bi wergerana ARN-peyemberan, proteînên vîrusê çêdikin. Herwiha bi derbirîna hin genên genoma vîrusê, ADN-ya kromozoma xaneya xanexwê jî tê parçekirin. Gava 5.: Xwerêxistin (''assembly'') Gava di sîtoplazmaya xaneya xanexwê de hemû beşên vîrusê hatin çêkirin, divê ev beş werin ba hev û bibin vîrîon (vîrus).Ji bo xwerêxistina bakteriyofaja λ, proteînên vîrusê yên ko ne beşek poşerê proteînî ne alîkarî dikin.Hinek ji van proteînan wekî enzîm kar dikin û proteînên poşerê rêk dixin. Hinek proteîn jî ji bo xwerêxistina poşerê kar dikin. Gava 6.: Derpirandin (bi înglîzî: ''release'') Ji ber ko bakterî li gel parzûna xaneyê, bi dîwerên xaneyê ve jî dorpêçî ne, ji bo derketina fajê, divê faj dîwerê xaneya bakteriyê hilweşîne û derkeve derveyî xaneyê. Fajên nûçebûyî, enzîma lîzozîm (bi înglîzî: ''lysozyme'') berhem dikin û der didin. Lîzozîm dîwarê xaneya bakteriyê bi karlêka şîbûnê diherisînin, parzûna xaneyê diqelişe û bakterî dimire. Bakteriyofajên nû belavê hawirdorê dibin bo tûşbûna bakteriyên nû. Bi vî awayê çerxa duhendebûnê ji nû ve dest pê dike. == Maweya bêdengiyê == Çerxa têkilbûnê bi gelemperî ji bo bakteriyofajan tê bikaranîn, lê di hin vîrusên tûşî xaneyên navikrasteqîn dibin de jî rû dide. Hin vîrusên tûşî ajal an jî riwekan dibin jî beyî ko di nav xaneyê de bi duhendebûnê pir bibin, ji bo demek dirêj di nav xaneyê de bêdeng dimînin. Ev rewşa vîrusan wekî maweya bêdengî (bi înglîzî: ''latency period'') tê navkirin. Mînakek ji bo vîrusên ajalan, vîrusa herpes e (bi înglîzî: ''herpesviruses'' ). Vîrusa herpes tûşî xaneyên [[şaneya demarê]] dibe û di xaneya xanexwê de beyî ko duhende bibe, hebûna xwe ji bo demek dirêj didomîne û di nav xaneyê de bêdeng dimîne. Lê hin caran, ji ber hin bandorên hawirdorê duhendebûna vîrusê dest pê dike, vîrus li derdora devê mirov an jî di endamê zayendê yê mirov de dibin sedema çêbûna peqilkên piçûk ên bi şilemenî tijî ji van peqilkan re tê gotin tamîsk an jî pelepûçk.<ref name="Concepts and Applications" />Ne tene vîrusên ADN-yî lê di çerxa duhendebûna hin vîrusên ARN-yî de jî maweya bêdengiyê rû dide. Wekî mînak, vîrusa HIV-ê vîrusek ARN-yî ye ko di mirov de dibe sedema nexweşiya AIDS-ê. Lê ji ber ko di xanexwêyên navikrasteqîn de vîrusên ARN-yî di sîtoplazmaya xaneyê de duhende dibin, maweya bêdengiyê li cem vîrusên ARN-yî de ne gelemper e. Vîrusa HIV-ê de enzîma întegraz û enzîma transkrîptaza pêçewane (bi înglîzî: ''reverse transcriptase'') têkilbûna genoma vîrusê bi ADN-ya xaneya xanexwêyê ve rêk dixin. Çerxa têkilbûnê û maweya bêdengî dişibin hev, lê çerxa têkilbûnê bi gelemperî ji bo bakteriyofajan tê bikaranîn.<ref name="OpenStax, Biology" /> Genên vîrusê yên bo kodkirina proteînên vîrusê, di ADN-ya xaneya xanexwê de dibe ko ji bo demek dirêj bêdeng bîmînin. Hin hokarên hawirdorê yên wekî tîrojên serbinefşî an jî tîrojên X-ê (bi înglîzî: ''x-rays'') dibin sedema dawîbûna bêdengiya virusê. == Çerxa duhendebûna vîrusên ajalan == [[Wêne:Duhendebûna vîrusa ajalan ku.png|thumb|400x400px|Çerxa şîbûnê ya duhendebûna vîrusên ajalan, dişibe çerxa şîbûnê ya duhendebûna bakteriyofajan. Lê mekanîzmayên têketinê, sentezê û derpirandinê ji yên bakteriyofajan cuda rû dide. ]] Çerxa şîbûnê ya duhendebûna vîrusên ajalan, dişibe çerxa şîbûnê ya duhendebûna bakteriyofajan û ji gavên; pêvegirêbûn, têketin, sentez, xwerixistin û derpirandinê pêk tê. Lê mekanîzmayên têketinê, sentezê û derpirandinê ji yên bakteriyofajan cuda rû dide. Piştî vîrusên ajalan bi wergirên xaneya xanexwê ve tên girêdan, tevahiya vîrusê bi endosîtozê derbasî nav xaneyê dibe. Ango vîrus ji aliyê xaneya xanexwê ve tê daqurtandin. Di hin vîrusan de jî, bergê vîrusê bi parzûna xaneyê ya xanexwê ve yek dibe, genom û enzîmên vîrusê yên bi poşerê proteînî ve pêçayî, dikevin nav xaneyê. Vîrus tenê tûşî xanexwêya diyarkirî dibin. Ango di navbera vîrus û xanexwêyê de guncandinek taybet heye, bi gelemperî vîrus ji bilî xanexwêya taybet tûşî zîndeweran nabin. Piraniya vîrusan di laşê zîndewerê firexaneyî de, tenê tûşî xaneyên hinek [[Şane (biyolojî)|şaneyan]] dibin. Ev rewş wekî meyldariya şaneyê (bi înglîzî: ''tissue tropism'') tê navkirin. Wekî mînak, hokara nexweşiya îflîca zarokan, ''Poliovirus'' di xaneyên [[Demaxê mirov|demax]] û dirkepetikê (bi înglîzî: ''spinal cord'') de cih dibin. Herwiha vîrusa influenza ya nexweşiya grîpê, tûşî xaneyên şaneyên coga henaseyê dibe. Ji ber taybetmendiya meyldariya şaneyê, tu vîrusên riwek û bakteriyan tûşî mirov nabin. Derbirîna genan di vîrusên ajalan de her tim bi şeweyê asayî ya ADN <chem> -> </chem> ARN <chem> -> </chem> Proteîn, rû nade. Genoma hinek vîrusan ADN-ya cotşerîdî ye, qonaxên derbirîna genan bi awayekî asayî rû dide. Li di vîrusên din de, dibe ko genom ADN-ya tekşerîdî, ARN-ya cotşerîdî an jî ARN-ya tekşerîdî be.Pêkhateya genomê, duhendebûna genomê û derbirîna genan bo çêkirina proteînên vîrusê diyar dike. Heke genoma vîrusê ADN-ya tekşerîdî be, enzîmên xaneya xanexwê ji bo zincîra temamker were çêkirin, tên bikaranîn. Bi vî awayê genoma vîrusê diguhere bo ADN-ya cotşerîdî. ADN-ya cotşerîdî êdî mîna ADN-ya xanexwê dikare duhende bibe, were libergirtin û wergerandin.<ref name="Microbiology"/> Heke genoma vîrusê ARN be, vê gavê sê mekanîzmên cuda tên bikaranîn. Di vîrusên ARN-yî de genom yek ji sê coran e; ARN-ya cot şerîdî, ARN-ya tekşerîdî ya negatîv û ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîv. Heke genoma vîrusê ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîv (''+ssRNA'') be, rasterast bi wergeran a genomê proteînên vîrusê tên çêkirin. Ango genoma vîrusê mîna ARN-peyamber a xaneya xanexwê kar dike. Lê heke genoma vîrusê ARN-ya tekşerîdî ya negatîv be, divê genom were duhendekirin bo ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîv. Duhendekirina genoma vîrusê ji aliyê ARN-polîmeraza jêrdestê ARN-ya vîrusê (bi înglîzî:''RNA-dependent RNA polymerase (RdRP)'') ve tê birêvebirin. RdRP di nav vîrusê de tê guhaztin nav xaneya xanexê û ji bo çêkirina ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîv, ji ARN-ya tekşerîdî ya negatîv tê bikaranîn.<ref name="Microbiology" /> Herwiha enzîma RdRP duhendebûna vîrusên bi genoma ARN-ya cotşerîdî jî rêk dixe. Enzîma RdRP, şerîda negatîv a genoma cotşerîdî ji bo çêkirina ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîv, wekî qalib bi kar tîne. ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîv a nû çêbûyî, ji bo wergeranê, ji aliyê rîbozomên xanexwê ve tê bikaranîn. Herwiha ji bo çêkirina genomên nû yên cotşerîdî jî, ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîv, ji aliyê RdRP ve tê duhendekirin.<ref>"Double-stranded RNA virus replication"[https://viralzone.expasy.org/1936]. ViralZone. Swiss Institute of Bioinformatics. Retrieved 6 August 2020.</ref> Retrovîrus (''retrovirus''),vîrusên ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîv in. Di retrovîrusan de ji bo çêkirina asîda nukleyî ya vîrusên nû, mekanîzmek cuda tê bikaranin. Vîrusa HIV jî retrovîrusek e, li gel genoma ARN-ya tekşerîdî, HIV enzîma transkrîptaza pêçewane (bi înglîzî: ''reverse transcriptase'') jî di poşerê xwe de digire.Transkrîptaza pêçewane, genoma ARN-ya tekşerîdî ya pozîtîv wekî qalip bi kar tîne û kopyayên temamkerê ADN-ya tekşerîdî berhem dike. Ji ADN-yên tekşerîdî, ADN-ya cotşerî tê çêkirin. ADN-ya cotşerîdî têkilê kromozoma xanexwêyê dibe û wekî beşek daîmî ya xaneyê kar dike. Beşa genoma vîrusê ya têkilê kromozomê bûye, wekî provîrus tê navkirin. Qonaxa provîrusê dişibe qonaxa profaja bakteriyofajê ko di dema çerxa têkilbûnê de peyda dibe,lê provîrus piştî têkilbûnê, ji kromozomê naqete. == Nexweşiyên vîrusî di laşê mirov de == Nexweşiyên ko ji ber tûşbûna vîrusan peyda dibin, wekî nexweşiyên vîrusî (bi înglîzî: ''viral diseases'') tên navkirin. Ango di nexweşiyên vîrusî de, hokara nexweşiyê vîrus e. Bi hin nexweşiyên vîrusî yên di temenê zaroktiyê de, piştî saxbûnê, bi gelemperî li dij wê vîrusê [[Bergiriya destketî|bergiriyek demdirêj]] ava dibe. Wekî mînak, nexweşiya xuriya mirîşkan (bi înglîzî: ''chickenpox'') nexweşiyek vîrusî ye, heke mirov di zaroktiya xwe de tûşî vê vîrusê bibe û sax bibe, li dij vîrusê di laş de bergirî ava dibe û bi gelemperî mirov êdî bi vê nexweşiyê nakeve.Lê di laş de, li dij hinek nexweşiyan, bergiriyek xurt ava nabe, loma piştî saxbûnê dibe ko mirov dîsa tûşî vîrusê bibe û bi nexweşiyê bikeve. Wekî mînak, dibe ko mirov di dirêjiya temenê xwe de çendan car tûşî nexweşiya arsimê (sermagirtin) dibe. Ji ber ko hokara nexweşiya arsimê ne yek, lê çendan cor vîrusên cuda ne, bergiriya li dij corek vîrusê avabûyî, li dij vîrusên din, bêbandor e. Loma her ko corek nû ya vîrusa arsimê tûşî mirov dibe, mirov dîsa bi nexweşiya arsimê dikeve. Herwiha di hin corên vîrusan de genoma vîrusê ji ber [[mutasyon]]an, zû diguhere. Di rewşek wiha de, piştî saxbûnê, heke rojek îcar vîrusa mutant tûşî mirov bibe, mirov dîsa bi nexweşiyê dikeve. Wekî mînak, vîrusa influenza, mirov tûşî nexweşiya grîpê (bi înglîzî:''flu'') dike. Influenza bi mutasyonê diguhere û vîrusên bi genoma cuda peyda dibe, li dij vîrusên nû yên mutant di laş de bergiriya avakirî tune, û mirov dîsa bi nexweşiya grîpê dikeve. Hokara hin corên pençeşêran vîrus in. Dermanên dijevîrus tenê li ser hin corên vîrusan bandor dikin. Dermanên dijevîrus, bi gelemperî rê li ber duhendebûna genomma vîrusê digirin. Dermanên dijezindeyî (bi înglîzî:''antibiotics'') li dij nexweşiyên vîrusî bêbandor in.<ref>Britannica, The Editors of Encyclopaedia. "viral disease". Encyclopedia Britannica, [https://www.britannica.com/science/viral-disease]. Accessed 19 December 2024.</ref> Li jêr hinek ji nexweşiyên vîrusê bi awayekî kurt û sade hatine diyarkirin, lê ji bîlî van nexweşiyan hê gelek nexweşiyên vîrusê hene ko tûşî mirov dibin û mirov nexweş dikin. === Nexweşiya harî === Hokara neweşiya harî (bi înglîzî: ''rabies''), vîrusa Lyssavirus rabies e. Bi geztina mirov ji aliyê ajala tûşî vîrusa hariyê bûye û hilgirê nexweşiya hariyê ye, vîrusa harî tûşî mirov dibe. Ajalên wekî [[kûçik]], [[rovî]], pisîk, [[gur]] hilgirên nexweşiya hariyê ne. Li gor daneyên Rêxistina Tendirustiyê ya Cîhanê, nexweşiya harî bi rêjeya %99 ji kûçikan tûşî mirov dibe.<ref> World Health Organisation (WHO).Rabies [https://www.who.int/health-topics/rabies#tab=tab_1]</ref>Vîrusa harî di laşê mirov de bandor li ser xaneyên koendama demarê dike. Li dijî nexweşiya harî, [[Vaksîn|kutav]] (vaksîn) heye, lê divê hê ko vîrus di [[demarexane]]yan de cih nebûye, kutav were lêdan. === Grip === Grîp (bi înglîzî: ''influenza- flu'') nexweşiyek ji ber tûşbûna vîrusên grîbê ye. Hokara nexweşiyê ne yek, lê gelek cor vîrus in. Herwiha nexweşiya grîpê jî ne yek cor e. Wekî mînak, grîpa asayî, grîpa balîndeyan (bi înglîzî:''avian influenza''), grîpa berazan (bi înglîzî: ''swine influenza'') heye.Grîpa asayî bi gelemperî di demsala payiz û zivistanê de hê pirtir tûşî mirov dibe, loma ji vê gîpê re tê gotin grîpa demsalî (bi înglîzî: ''seasonal influenza''). Grîp bi rêya koendama hensasyê, ji hewayê tûşî mirov dibe. Ji nişkê ve bilindbûna asta [[Ta (biyolojî)|ta]] (bi înglîzî:''fever''), kuxik (kuxika ziwa), serêşî, di masûlkeyan û [[geh]]an de êş, êşa [[Qirrik|qirik]] û [[Gewriya mirov|gewriyê]], sistî û bêteqatiya laş, herika poz, nîşaneyên serekî ne bo nexweşiya grîpê. Bi gelemperî mirov di nav hefteyek de ji nexweşiyê sax dibe, lê dibe ko kuxik zêdetirê du hefteyan bidome.<ref>World Health Organisation (WHO). Influenza [https://www.who.int/health-topics/influenza-seasonal#tab=tab_2]</ref> === Arsim (sermagirtin) === Nexweşiya arsim (bi înglîzî: ''cold'',an jî ''common cold'') xwe bi herika poz an jî bi xitimbûna poz, serêşî, kuxik, bêhnijîn û êşa qirik û qewriyê nîşan dike. Bi qasî 200 cor vîrus hokarên arsimê ne. Nexweşiya arsim dişibe grîpê, lê di arsimê de bi gelemperî, taya laş bilind nabe. Vîrusên arsimê di koendama henaseyê de, di başa [[Coga henaseyê|jorê coga henaseyê]] de cih dibin. Dibe ko mirov di her demên salê de tûşî vîrusên arsimê bibe. Nexweşi bi gelemperî di nav hefteyek de baş dibe.<ref>U.S. Centers for Disease Control and Prevention. Common cold [https://www.cdc.gov/common-cold/about/index.html]</ref> === AIDS === {{Gotara bingehîn|AIDS}} [[Wêne:HIV ku.png|thumb|410x410px|Vîrusa HIV-ê êrîşê xaneyên lîmfê dike, loma koendama bergiriya mirovê bi HIV-ê ve tûşbûyî qels dibe, laşê mirov li hember hokarên nexweşiyê bê parastin dimînê.]] Nîşana Nemana Bergiriya Destketî (bi înglîzî: ''Acquired Immune Deficiency Syndrome (AIDS)'') nexweşiyek ji ber tûşbûna bi Vîrusa Nemana Bergiriya Mirovan e (bi îngilîzî: ''Human Immunodeficiency'' ''Virus (HIV)''). Ango AIDS navê nexweşiyê ye, HIV navê hokara nexweşiyê ye. Vîrusa HIV-ê êrîşê xaneyên lîmfê dike, loma koendama bergiriya mirovê bi HIV-ê ve tûşbûyî qels dibe, laşê mirov li hember hokarên nexweşiyê bê parastin dimînê.<ref>World Health Organisation (WHO). HIV [https://www.who.int/health-topics/hiv-aids#tab=tab_1]</ref>Li ser rûyê parzûna xaneyê yên xaneyên T-alîkar û xaneyên hellûşenera gewre de wergirên taybet ên bi navê CD4 û CCR5 hene. Vîrusa HIV-ê xwe bi van wergiran ve girê dide bi vî awayî tûşî [[Lîmfexane|xaneyên lîmfê]] dibe.Di nav [[xwîn]] û şileya laşê kesên bi nexweşiya AIDS-ê de vîrusa HIV-ê heye, heke xwîna van kesan an jî şileya laşê van kesan bi xwîna kesek sax ve têkil bibe, vîrusa HIV-ê jî ji kesê nexweş diguhêze bo kesê sax.Bi kesên tûşbûyî ve peywendiya seksî (zayendî), rêya herî bingehîn e ji bo veguhêztina vîrusa HIV-ê. Bi awayek hewbeş bikaranîna derziyek, ji bo derzîdana madeyên hişbîr an jî ji bo tiştek din jî rê li ber veguhaztina HIV-ê ve dike. Heke dayik tûşî HIV-ê be, dema [[Ducanî|ducaniyê]], bi riya xwînê, piştê zayînê bi riya şîrê dayikê vîrusa HIV-ê ji dayik diguhaze derguşê.Heke kesek bi vîrusa HIV-ê tûşbûyî, wekî bexşîner, xwîna [[Xwînguhaztin|xwe bide]] mirovekî sax, ew mirovê xwînwergir jî tûşî vîrusa HIV-ê dibe. === Sorik === Sorik (bi înglîzî: ''measles'') nexweşiyek ji ber vîrusa ''Morbillivirus hominis'' e. Ev nexweşî bi gelemperî di temenê zaroktiyê de tûşî mirov dibe. Ji salên 1960yan vir ve li dij sorikê kutav (vaksîn) tê bikaranîn. Bi gelemperî kutava sorikê, bi kutava sorika almanî (bi îglîzî: ''rubella'') û kutava binguhikê (bi înglîzî: ''mumps'') re wekî “kutava têkil” tê kutandin. Ji bo dabînkirina bergiriya laş, zarok du caran tên vaksînkirin. Vîrusa sorikê bi dilopikên ji dev boz û qirika kesên nexweş belavê hawirdorê dibe, bi hensagirtinê jî tûşî mirovê sax dibe. Bi gelemperî 10 heta 14 roj piştî tûşbûna vîrusê, nîşaneyên nexweşiyê peyda dibin. Di laş de taya bi asta bilind, herika poz, çavên bixwîn, li kêlekên nav dev de peydabûna xalên spî nîşaneyên serekî ne. Çendan roj şûn ve, di rû û jorê stû de sorayî xuya dibin, sorayiyên çerm hêdî-hêdî belavê laş dibin.<ref>World Health Organisation (WHO). Measles [https://www.who.int/health-topics/measles#tab=tab_2]</ref> === Îflîca zarokan (polîo) === Îflîca zarokan (bi înglîzî: ''poliomyelitis'' an jî bi kurtî ''polio'') bi vîrusa poliovirus tûşî mirov dibe. Îflîca zarokan nexweşiyek gelek vegir e (bi înglîzî: ''contagious''), pir zû belav dibe û tûşî mirovên sax dibe.Vîrusa nexweşiyê di xaneyên koendama demarê de cih dibin û dibe ko di nav çendan saetan de di hin masûlkeyan de rê li ber girjbûn û xavbûnê bigirin û îflîcbûn (bi înglîzî: ''paralysis'') rû bide. Hin caran dibe ko îflîcbûn di masûlkeyên koendama henaseyê de rû bide, di vê rewşê de mirin rû dide. Nexweşî herî zêde di nav zarokên ji 5 salan piçûktir de bi bandor e. Bi kutanê, rê li ber nexweşiyê hatiye girtin. Ji salên 1960yan vir ve li dijî nexweşiya îflîca zarokan kutav tê bikaranîn. Vîrus bi rêya dev, tûşî laşê mirov dibe. Poliovirus di linceperdeya gewriyê û ya [[rûviya zirav]] de cih dibin û di [[Lîmfegirê|limfegireyên]] wir de duhende dibin. %1 heta 2 yê van tûşbûnan de vîrus êrîşê demarexaneyên livînê (bi înglîzî: motor neurons) yên [[demarekoendama navendî]] dikin. Tûşbûna nexweşiyê ji mirovek ber bi mirovek din rû dide. Ji ber ko vîrus di rûviya zirav de cih dibin, riya sereke ya belavbûna vîrusê pîsayî (gû) ya mirovê nexweş e. Bi gelemperî bi rêya ava qirêj an jî destên qirêj û xurekên qirêj, vîrus tûşî mirovan dibe.Di despêka tûşbûnê de nexweşî, xwe wekî nexweşiya grîpê nîşan dike. Ta, bêhalî, serêşî û hin caran eşa gehan nîşaneyên serekî ne. Di 200 nexweşiyan de bi qasî kesek de, bi gelemperî di masûlkeyên ling û pê de îflîcbûn rû dide.<ref>The Institut Pasteur. Poliomyelitis [https://www.pasteur.fr/en/medical-center/disease-sheets/poliomyelitis]</ref> === Hepatît (Kezebkulî, zerik) === Peyva hepatît (bi înglîzî: ''hepatitis'') ji bo rewşa kulbûna (bi înglîzî: ''inflammation'') [[kezeb]]ê tê bikaranîn. Li dewsa hepatîtê di, nav gel de peyvên “zerik” û “kezebkulî” jî tên bikaranîn. Kulbûna kezebê bi gelemperî ji ber tûşbûna vîrusan rû dide, lê dibe ko bakterî an jî madeyên kîmyayî yên wekî alkol jî bibin sedema kezebkuliyê. 5 corên hepatîtê hene ko ji ber tûşbûna vîrusan peyda dibin. Cora hepatîtê navê xwe ji cora vîrusê digire. Vîrusa A,Vîrusa B, Vîrusa C, Vîrusa D û Vîrusa E di kezeba mirov de dibin sedema çêbûna nexweşiyên Hepatîta A,B,C,D û E.<ref>NHS. Hepatitis[https://www.nhs.uk/conditions/hepatitis/]</ref> ==== Hin nîşaneyên hepatîtê: ==== Êşa masûlke û gehan, di laş de taya bi asta bilind, hestê bêteqatî û westiyayî, xwesteka xwarin û vexwarinê de kêmbûn (bêmadeyî), êşa zikê, [[mîz]]a bi rengê zer heta rengê qehweyî, pîsayî (gû) ya bi rengê gewr, di çavan û çerm de rengê zerokiyê. Vîrusa hepatîta A bi xwarin û vexwarinên tûşî pîsayî ya kesên bi nexweşiya hepatîta A bûne, tûşî mirov dibe. Li dijê nexweşiyê kutav heye. Nexweşiya hepatîta B bi rêya xwînê, ji kesên tûşbûyî belav dibe. Ango dibe ko ji dayika ducanî nexweşî derbasî pitika wê bibe. Herwiha bi reya têkiliya zayendî jî nexweşî ji kesek derbasî kesek din dibe. Ji bo avakirina bergiriyê, li dijî nexweşiyê, kutava hepatîta B tê bikaranîn. Vîrusa hepatîta C jî wekî mîna hebatîta B, bi rêya xwînê belav dibe. Kesên bi nexweşiya hepatîta C ketine, bi dermanan baş dibin. Lê ji bo avakirina bergiriyê li dijê vîrusên hepatîta C, kutav tune. Hepatîda D, ji aliyê vîrusa hepatîda D ve tûşî mirov dibe. Lê ev vîrus tenê tûşî kesên bi nexweşiya hepatîta B-yê ne dibe. Ango vîrusa hepatîta D, di hebûna vîrusa hepatîta B de duhende dibe. Nexweşî bi rêya xwînê an jî bi têkiliya zayendî tûşî mirov dibe. Li dijî hepatîta D-yê kutavek taybet tune, lê kutava hepatîta B, mirov ji tûşbûna vîrusa hepatîta D-yê jî diparêze. Vîrusên nexweşiya hepatîda E bi gelemperî ji goştên xav an jî kêmpijiyayî yên beraz û pezkûviyan tûşî mirov dibe. Ji bo avakirina bergiriyê li dijî vê nexweşiyê kutav tune. == Bandora vîrusan li ser çêbûna nexweşiya şêrpenceyê == Hin xebatên zanistî de hatiye nîşankirin ko piştî tûşbûna vîrusan dibe ko beşa laş a tûşbûyî de şêrpence peyda bibe. Wekî mînak, kesên bi nexweşiya hepatîta B yê ne dibe ko bi şêrpenceya kezebê ve rû bi rû bimînin.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> Piştî tûşbûna hin corên vîrusa ''Human papillomaviruses'' (HPV) dibe ko di stûyê malzarokê (bi înglîzî: ''cervix'') de şêrpence peyda bibe.<ref>NHS. Human papillomavirus [https://www.nhs.uk/conditions/human-papilloma-virus-hpv/]</ref>Dibe ko %15 yê şêrpenceyên mirov ji ber hebûna vîrusan rû bide. Gava vîrus tûşî xaneyê dibe, dikare taybetmendiyên geşebûna xaneyê biguherine. Vîrus di xaneya xanexwê de [[derbirîna gen]]ên dibin sedema şêrpenceyê, han dikin, ji van genan re tê gotin onkogen (bi înglîzî: ''oncogenes''). Bi derbirîna van genan, çalakiya xaneyê jî diguhere û dibe ko şêrpence peyda bibe. Herwiha hin caran jî dibe ko vîrus bixwe onkogenan kod bikin.<ref name="BIOLOGY (the study of life)"> Schraer D.W, Stoltze H.J,(1995). Biology (6th ed.). USA: prentice Hall, ISBN 0-13-806630-2.</ref> Dibe ko têkilbûna genoma vîrusê bi kromozomên xaneya xanexwê ve, gena ji bo kontrolkirina dabeşbûna xaneyê xirab bike. Ev rewş jî dibe sedema çêbûna şêrpenceyê. Di sala 2006 de ji bo di mêyan de rê li ber şêrpenceyên ji ber HPV were girtin, kutav hat çêkirin.<ref name="McGraw-Hill" /> Bi kutana vê kutavê, egera çêbûna şêrpenceya stûyê malzarokê tê kêmkirin. == Li dij vîrusan berxwedana xanexwêyê == Tûşbûna vîrusan bergiriya laş han dike. Li dij vîrusan, di laşê mirov de [[bergiriya giştî]] û bergiriya taybet ([[bergiriya xaneyî]] û [[bergiriya derdanî]]) çalak dibe. Bergiriya giştî bi gelemperî rê li ber zêdebûna hejmara vîrusan digire. Wekî mînak, xaneya tûşbûyî proteînek taybet a bi navê [[înterferon]] berhem dike û der dide. Înterferon di xaneyên tûşbûyî de duhendebûna vîrusan asteng dike.<ref>British Society for Immunology “Immune responses to viruses”[https://www.immunology.org/public-information/bitesized-immunology/pathogens-disease/immune-responses-viruses]</ref> Herwiha interferon bi xaneyên cînar ên hê tûşî vîrusê nebûne ve tê girêdan û wan li dij tûşbûna vîrusê bihêz dike. Di laşê mirov de [[Xaneya B|lîmfexaneyên B]] wekî bersîva tûşbûnê, li dij vîrusan, bi bergiriya derdanî, [[dijeten]] berhem dikin. Lê gava virusek cara ewil tûşî laş dibe, xaneyên mirov nikarin bi lez dijeten berhem bikin, loma dibe ko bandora dijeten sinordar be.<ref name="leland"> Johnson, L. G. (1987). Biology. Dubuque, Iowa: Wm. C. Brown.</ref> Dijeten bandor li ser vîrîonên li derveyî xaneyan dike. Bergiriya xaneyî jî bi taybetî ji aliyê [[Xaneya T|Xaneyên T]] ve tê rêkxistin. Di bergiriya xaneyî de, vîrusên nav xaneya tûşbûyî jî tên armancgirtin. == Çandina vîrusan == [[Wêne:Cultivation of viruses ku.png|thumb|400x400px|Çandina di vîtro de xane di nav lûleya ezmûnê de, di nav şûşeya çandina xaneyê de an jî di nav firaqa Petri de tên çandin. ]] Ji bo naskirina (teşxîskirin) vîrusan, dîtina dermanan bo çareseriya nexweşiyên vîrusî, çêkirina kutavan (vaksîn) û ji bo lêkolînên zanistî pêdivî bi çandina vîrusan heye. Ji ber ko vîrus mişexwer in û nikarin bi tena serê xwe pir bibin, vîrus di laşê zîndeweran de an jî di xaneyek zindî de dikarin werin çandin û duhendekirin. Heke ji bo çandinê tevahiya laşê zindî were bikaranîn ev çandina vîrusê wekî çandina di vîvo de (bi înglîzî: in vivo) tê navkirin.Peyva “in vivo” di latînî de bi wateya “ di nav tişta zindî” de tê bikaranîn. Ne tenê ji bo çandina vîrusan lê ji bo hemû xebat û ezmûnên ko li ser laşê ajal û riwekan ve tên kirin jî ev peyv tê bikaranîn.<ref>“In vivo.” Merriam-Webster.com Dictionary, Merriam-Webster, [https://www.merriam-webster.com/dictionary/in%20vivo.] Accessed 24 Dec. 2024.</ref> Di çandina di vîvo de xanexwê dibe ko embriyoyek be an jî heka pîtandî ya mirîşkan be. Hin caran jî dibe ko ajalek be. Wekî mînak her sal ji bo çêkirina piraniya kutavên grîbê (bi înglîzî: influenza vaccines), vîrusên grîbê di hêkên mirîşkan de tên çandin.<ref>Wadell G. Cultivation of viruses. Textbook of Medical Virology. 1983:38–44. doi: 10.1016/B978-0-407-00253-1.50010-4. Epub 2014 Jun 27. PMCID: PMC7173560.</ref> Ango embriyo an jî ajala xanexwê wekî kargeha çêkirina vîrusan kar dikin. Hin caran jî vîrus li derveyî laşê zîndewer lê di nav xaneyên zîndewerê de di hawirdorek destkarî de tên çandin, vê çandina vîrusan wekî çandina di vîtro de (bi înglîzî: ''in vitro'') tê navkirin. Peyva “in vitro” bi wateya “li derveyî laşê zindewerê” an jî “di şûşeyê de” tê bikaranîn. Çandina di vîtro de xane di nav lûleya ezmûnê (bi înglîzî: ''test tube'') de, di nav şûşeya çandina xaneyê (bi înglîzî: ''cell culture flask'') de an jî di nav firaqa Petri (bi înglîzî: ''Petri dish'') de tên çandin. Ji bo çandina bakteriyofajan, pêşî bakterî di firaqa Petrî de li ser tebeqaya agarê tên çandin, paşê, bakterî bi bakteriyofajan ve tên tûşkirin. Vîrus di nav bakteriyan de duhende dibin. Ji bo duhendebûnê, pêdiviya vîrusên ajalan bi ajala xanexwê an jî xaneyên ajalê heye. Ji bo xebatên bi çandina di vîtro de, xaneyên ajala xanexwê di şûşeyên çandinê de tên xwedîkirin, paşê bi vîrusan tên tûşkirin. Ji endam an jî şaneyên ajala xanexwê hinek xane tên derxistin. Di nav şûşeya çandinê de hinek şileya ji bo çandina xaneyan heye. Xane di nav vê şileyê de tên xwedîkirin. Bi dûhendebûnê, xaneyên nû çêdibin û xwe bi rûyê şûşeyê ve girê didin û geşe dibin. Paşê, bi tûşkirina vîrusan, vîrus dikevin nav xaneyan û duhende dibin. == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Vîrus| ]] acak552ks795e3eymz3gqgsmmminucr 3 84180 2101110 2098693 2026-10-31T06:25:23Z ~2026-57505-08 191131 /* Request */ 2101110 wikitext text/x-wiki {{Arşîv|search=yes}} {{Bikarhêner:Balyozbot/archiveconfig |archive = Gotûbêja bikarhêner:Penaber49/Arşîv %(counter)d |algo = old(90d) |counter = 3 |maxarchivesize = 70K |archiveheader = {{Arşîvkirin}} |minthreadstoarchive = 1 |minthreadsleft = 5 }} <!-- Template:Setup auto archiving --> {{Xêrhatin|--[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 19:22, 17 adar 2020 (UTC)}} == Kurdish == Thanks for letting me know. I'm looking for translations of: : "studio album by Basshunter" : "compilation album by Basshunter" : "song by Käärijä and Basshunter" : "single by Käärijä and Basshunter" : "promotional single by Basshunter" : "music video by Basshunter" : "lyric video by Basshunter" : "Basshunter discography" : "Basshunter videography" [[Bikarhêner:Eurohunter|Eurohunter]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Eurohunter|gotûbêj]]) 08:28, 16 gulan 2026 (UTC) :"studio album by Basshunter" ➡️ "Albûma studyoyê ya Basshunter" :"compilation album by Basshunter" ➡️ "Albûma berhevkirinê ya Basshunter" :"song by Käärijä and Basshunter" ➡️ "Sitrana Käärijä û Basshunter" :"single by Käärijä and Basshunter" ➡️ "Xebata tekane ya Käärijä û Basshunter" or "Xebata single a Käärijä û Basshunter" :"promotional single by Basshunter" ➡️ "Sitrana bi armanca danasînê ya Basshunter" :"music video by Basshunter" ➡️ "Vîdyoya muzîka ku ji aliyê Basshunter ve hatiye çêkirin" :"lyric video by Basshunter" ➡️ "Vîdyoya helbestê ku ji aliyê Basshunter ve hatiye çêkirin" :"Basshunter discography" ➡️ "Dîskografiya Basshunter" :"Basshunter videography" ➡️ "Vîdyografiya Basshunter" [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 08:46, 16 gulan 2026 (UTC) ::Translation complete @[[Bikarhêner:Eurohunter|Eurohunter]] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 08:50, 16 gulan 2026 (UTC) ::: Thanks a lot. All added. Just would need yet "lyric video by Basshunter and Alien Cut", because it's not that obvious. [[Bikarhêner:Eurohunter|Eurohunter]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Eurohunter|gotûbêj]]) 22:42, 16 gulan 2026 (UTC) ::::You're welcome @[[Bikarhêner:Eurohunter|Eurohunter]], The translation of the last sentence is as follows: "lyric video by Basshunter and Alien Cut" ➡️ "vîdyoya helbestan ku ji aliyê Basshunter û Alien Cut ve hatiye amadekirin". [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 22:52, 16 gulan 2026 (UTC) ::::: Thanks. Added. Would be there chance also for Turkish language? I already checked a lot Turkish descriptions and there is a few versions for the same description, so it was hard to realise which one was corrct. I got these "Käärijä ve Basshunter şarkısı", "Käärijä ve Basshunter single'ı" and "Basshunter stüdyo albümü". [[Bikarhêner:Eurohunter|Eurohunter]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Eurohunter|gotûbêj]]) 23:10, 16 gulan 2026 (UTC) ::::::In Turkish, the equivalent of the word "şarkı" (song) is "song." This doesn't exactly describe the word "single." Therefore, "single" is generally written in Turkish as well. For this reason "Käärijä ve Basshunter single'ı" and "Basshunter stüdyo albümü" correct pronunciation [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 23:25, 16 gulan 2026 (UTC) ::::::: Yes I know that "şarkı" is for "song", while "single" is just "single", but I also seen different versions besides these. I don't remember them now. Thank you. [[Bikarhêner:Eurohunter|Eurohunter]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Eurohunter|gotûbêj]]) 18:03, 21 gulan 2026 (UTC) == Pirsek ji [[User:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] (17:21, 27 gulan 2026) == Silav mamoste ez Mustafa. Ez nu dest bi editorya Wikipediyaye kiri me ü ez dixwazim feri tişten nü bibim. Ji bo alikariya we ya peşeroje pir spas dikim. Kare we her bibe! :) --[[Bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|gotûbêj]]) 17:21, 27 gulan 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] tu bi xêr hatî. Xebatên li ser Wîkîpediyayê, xebatên gelek akademîk û giran in. Li vir hemî xebat bi rêya polîtîkayên Wîkîpediyayê birêve diçe. Berê ku tu bikarî li ser Wîkîpediyayê gotaran binivîsî pêwîste tu fêrê polîtîkayên Wîkîpediyayê bibî. [[Wîkîpediya:Nivîsandin û sererastkirina gotaran|Ji kerema xwe li vir li polîtîkaya Wîkîpediya kurdî binêre]] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 17:30, 27 gulan 2026 (UTC) == Pirsek ji [[User:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] (20:11, 29 gulan 2026) == Silav, ​Ez niha rûpela "Classroom of the Elite" pêş de dibim û ji bo ku gotar ji aliyê dîtbarî ve dewlemendtir û profesyoneltir xuya bike, ez dixwazim wêneyekî li agahîdankê zêde bikim. Ji bo ku pirsgirêkên mafên parastinê yan her xeletiyeke teknîkî dernekeve, min xwest ez şêwirmendiya we bikim. Di vê mijarê de divê ez çawa rêyeke bişopînim? --[[Bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|gotûbêj]]) 20:11, 29 gulan 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] ji ber ku hema hema hemî materyalên li ser înternetê ku xwedî wan hene û ji aliyê kesan ve hatiye parvekirin Wîkîpediya destûr nade ku mirov van materyalan barê Wîkîpediyayê bike. Hinek platform hene ku bi taybetî vebijark a belavkirina polîtîkaya azad dide bikarhênerên xwe û bi destûra bikarhênerên wan mirov dikare wêne û belgeyên wan barê Wîkîpediyayê an Commonsê bike. Ev yek niha ji bo te tevlêhev û zehmet e. Tenê bi navê gotarê li Commonsê bigere ger wêne li wir hebe tu dikarî wêneyên li wir li gotaran zêde bikî. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 20:37, 29 gulan 2026 (UTC) == Pirsek ji [[User:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] (17:18, 30 gulan 2026) == Silav @Penaber49 , min hewl da ku girêdanekê bi rûpela 'Fêrbûna Makîneyê' vekim, lê xuya ye ku pergal nahêle ku ez girêdanekê bi rûpela Wikidata ya Îngilîzî vekim ji ber ku hesabê min pir nû ye. Tevî hemî hewildanên min, tiştek neguheriye. Ji kerema xwe hûn dikarin vê girêdanê ji bo min çêbikin? Spas! --[[Bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|gotûbêj]]) 17:18, 30 gulan 2026 (UTC) == Pirsek ji [[User:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] (15:54, 1 hezîran 2026) == Silav mamoste ez dixwazim li ser wikipedia rûpela xwe ya bikarhêneriyê çêbikim. Min dît ku gelek edîtorên xwedî ezmûn şablonan bi kar tînin. Di vê derbarê de du pirsên min hene: Gelo ji bo vê formatê şabloneke taybet heye, yan ev sêwiraneke kesane ye? Û​ dema ku ez rûpela xwe çêdikim, divê ez li ser çi hûr bibim da ku bi rêgezên Wikipedia re lihevhatî be? Hûn çi pêşniyar dikin? Gelek spas. --[[Bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|gotûbêj]]) 15:54, 1 hezîran 2026 (UTC) :Profîlên bikarhêneriyê bi tevahî li gorî xwesteka kesane têne çêkirin. Ji xeynî nivîsên heqaretên li dijî kes û îdeolojiyan Wîkîpediya destekariya (mudaxile) profîlên bikarhêneran nake. Şablona Babîlê ku bikarhêner bi vê şablonê agahiyên di derbarê xwe de parve dikin şablona Wîkîpediya ye hemî bikarhêner dikarin bikar bînin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 16:07, 1 hezîran 2026 (UTC) == Pirsek ji [[User:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] (19:47, 3 hezîran 2026) == Silav mamoste Min ev wêne li ser rûpela 'fêrbûna kûr' ya Wîkîpediyayê zêde kir. Lê nivîsên di wêneyî de bi Îngilîzî ne. Ez dixwazim bipirsim gelo ez wan nivîsan bi rengê paşnavê bigirim û bi Kurdî binivîsim, yan tu pêşniyarek din ji bo min heye? --[[Bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|gotûbêj]]) 19:47, 3 hezîran 2026 (UTC) [[Bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|gotûbêj]]) 19:48, 3 hezîran 2026 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] hema hema hemî wêneyên li ser Commonsê û li ser gotarên ku tê de hatine zêdekirin ravekirina wan hene. Tu dikarî heman ravekirinê vegerînê kurdî û li bin wêneyê binivîsî. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 20:03, 3 hezîran 2026 (UTC) :::Silav mamoste gelek spas ji bo vê şîreta te! [[Bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|gotûbêj]]) 20:21, 3 hezîran 2026 (UTC) :::Ez dixwazim li ser wêneyek din bipirsim. Wêneyê <nowiki>[[Wêne:AI-ML-DL.svg]]</nowiki> formatê wî SVG ye. Li gorî lêkolînên min, guhertina nivîsên di formata SVG de hêsantir e. Gelo tu pêşniyar dikî ku ez nivîsên îngilîzî yên di hundirê vê wêneyê de wergerînim Kurdî û wisa bar bikim, yan ev pêvajoyek tevlihev e? [[Bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|gotûbêj]]) 21:06, 3 hezîran 2026 (UTC) ::::ferq nake. Tenê ravekirina rastîn a wêne yê muhim e. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 21:12, 3 hezîran 2026 (UTC) :::::Silav mamoste, Berî ku ez dest bi xebatên xwe yên li ser ku.wiki bikim, li ser Wîkîpediyaya Tirkî (tr.wiki) hesabekî min ê bi navê "Mustafa iğraç" hebû û li wir tenê 4 guherandinên min çêbûne. Piştre min ev hesabê xwe yê nû "İĞRAÇ Mustafa" vekir û ev 9 roj in ez li vir çalak im.​ Ji bo ku di pêşerojê de tu pirsgirêkên "hemanandina hesaban" dernekeve û wekî "hevkariya xirab" neyê fêmkirin, gelo ez çi bikim çêtir e? Wekî ku ez dizanim girtina hesaban li Wîkîpediyayê nîne [[Bikarhêner:Mustafa iğraç|Mustafa iğraç]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Mustafa iğraç|gotûbêj]]) 11:10, 4 hezîran 2026 (UTC) ::::::Silav @[[Bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] heya min hesab ne girtiye lê Wîkîpediya qebûlmnake ku kesekî bi çend hesabên cuda li ser Wîkîpediyayê guhertinan bike. Pêwîst e tu li ser hemî guhertoyên Wîkîpediyayê (tirkî, kurdî û hwd) tenê bi yek hesabê guhertinan bikî. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 11:19, 4 hezîran 2026 (UTC) :::::::@[[Bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] SVGên ku di Kategoriya [[:commons:Category:Translation possible]] bi hêsanî tên tercimekirin bi riya https://svgtranslate.toolforge.org/ :::::::[[:File:AI-ML-DL.svg]] di vê kategoriyê de ye loma dikarî vê amûrê bi kar bînî. lê [[:File:Deep Learning.jpg]] nabe [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 15:21, 4 hezîran 2026 (UTC) == Pirsek ji [[User:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] (14:47, 4 hezîran 2026) == Silav mamoste. Pirsek min derbarê pergalê de heye. Di 'pêşniyazên guhertinan' de bi piranî tenê guhertinên 'add links between articles' derdikevin pêş. Gelo ev rewş ji roja yekem ve wisa ye, an ev kêmasiyeke teknîkî ya pergalê ye? --[[Bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|gotûbêj]]) 14:47, 4 hezîran 2026 (UTC) :dibe ku ev yek teknîkî be û li gorî browseran biguhere. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 14:54, 4 hezîran 2026 (UTC) ::@[[Bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] Ev li gorî [[Taybet:NewcomerTasksInfo]] çêdibe, lê zêde tişt tê de tine ye. Tu ne mecbûrî wana teqip bikî, li ser çi dixwazî dikarî bixebitî [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 15:16, 4 hezîran 2026 (UTC) ::Spas ji bo agahdarkirinê mamoste. [[Bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|gotûbêj]]) 15:22, 4 hezîran 2026 (UTC) == Pirsek ji [[User:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] (23:08, 6 hezîran 2026) == Silav mamoste. Ez niha li ser gotareke Code Geass dixebitim. Di dema çêkirinê de, ji ber pirsgirêkên teknîkî û guherîna nêrîna mobîl/sermaseyê, min bi xeletî çend rûpel bi navên cuda vekirin (Code, Kod Geass). Dema ku min hewl da ku wan biguherînim, sîstemê carinan destûr neda, lê paşê min karî navê rûpelê rast bikim û rûpelên din ber bi rûpela sereke ve beralî bikim. Niha rûpela min a sereke amade ye. Ji ber ku ev cara yekem e ez bi vî rengî pirsgirêkekê dijîm, heke gengaz be hûn dikarin kontrol bikin ka tu xeletî an navên rûpelan hene ku divê werin jêbirin? Spas. --[[Bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|İĞRAÇ Mustafa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:İĞRAÇ Mustafa|gotûbêj]]) 23:08, 6 hezîran 2026 (UTC) :{{çêbû|}} Silav, sernavên çewt hatin jêbirin. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 23:20, 6 hezîran 2026 (UTC) == Question from [[User:Nesrîn 1997|Nesrîn 1997]] on [[Tevgera Ciwanên Şoreşger ên Sûriyê]] (19:04, 7 hezîran 2026) == مرحبا اريد مساعدة نسرين١٩٩٧ --[[Bikarhêner:Nesrîn 1997|Nesrîn 1997]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Nesrîn 1997|gotûbêj]]) 19:05, 7 hezîran 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Nesrîn 1997|Nesrîn 1997]] dikarî pirsa xwe bi awayekî berfireh bi îngilîzî an bi kurdî binivîsî? [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 19:34, 7 hezîran 2026 (UTC) == Werger an Wergêr == Silav û rêz, hêvî dikim ku tu başî , li wikîpediyayê werger jî wergêr jî hatiye bikaranîn. gelo kîjan rast e? spas. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 20:14, 21 hezîran 2026 (UTC) :Spas @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] başim. Her du peyv rastin lê heya roja îro bi gelemperî peyva werger hatiye bikaranîn. Ji ber vê yekê tu jî peyva werger bikar bîne. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 20:24, 21 hezîran 2026 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] bira, Werger tercime, wergêr terciman e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:26, 21 hezîran 2026 (UTC) :::Sipas @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] bira rast e. Min pirsê baş fem nekir. Wergêr an wergêrvan terciman e. Silav @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ji bo kesên ku nivîsan ji bo zimanan vediguhêzin wergêr tê gotin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 20:34, 21 hezîran 2026 (UTC) ::::min fêm kir @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]û @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] gelek spas 🙏 [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 20:38, 21 hezîran 2026 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] Na lo terciman tê "gotin", hin kes dixwazin wergêr bixin li şûna terciman {{=D}} [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:39, 21 hezîran 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]], ma tu bi inglîzî dizanî? wergêr = translator, werger = translation, terciman (yan wergêr) = interpreter. Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 21:20, 21 hezîran 2026 (UTC) == Venêrîna qelîte == Silav kekê Penaber Ez ji te re dinivîsim ji ber ku ez venêrîna qelîteya nivîsandina xwe dixwazim. Tu dikarî min hinek alîkarî bikî û lê binêrî? Min çend rûpel nivîsand û dizgûn kir: *[[Dunbulan (eşîr)]] *[[Zozanê kurdan]] *[[Zaza (başûr)]] *[[Zaza]] (resmê bikaranîna teriman “Dimilî, Zazakî …”) *[[Qoçgirî]] (eşîr), resmê cihên Qoçgiriyan Ez radimînim ku vê nivîsandina min ji bo zanînê zazayan ji xelkê re pir alîkarî bike. Tu çi dibêjî? Silav û rêz,êvarê te bi xêr :-) [[Bikarhêner:Kurdanparez|Kurdanparez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdanparez|gotûbêj]]) 19:49, 30 hezîran 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Kurdanparez|Kurdanparez]] di destpêkê de ji bo hewldanên te yên ji bo Wîkîpediya kurdî spas dikim. Wîkîpediya ansîklopediyeke ku li gorî polîtîkayên Wîkîpediyayê her kes dikare tevkariyan bike û gotaran binivîse. Dema ku min gotarên ku te nivîsiye kontrol kir hinek kêmasiyên gramerî tê de hene. Zimanê gotareke çiqas zelal, bêalî û herikbar be ewqasî kalîteya gotarê bilind dibe. :Gotarên te yên di derbarê zazayan de giring in. Bi taybetî her mijarek ensîklopedîk ji bo Wîkîpediyayê giring in. Ez ê di demeke guncaw de gotarên ku nivîsiye kontrol bikim. Ji bo nivîsandina gotaran ji kerema xwe [[Wîkîpediya:Nivîsandin û sererastkirina gotaran|li vir li polîtîkaya Wîkîpediyaya kurdî]] binêre. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 20:23, 30 hezîran 2026 (UTC) == Silav == Merheba @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], tu çawa yî, baş î înşalah? Gelo pirsgirêk min hebû, min dît ko bikarhênerên wekî @[[Bikarhêner:Pispor|Pispor]] an @[[Bikarhêner:Qurreder|Qurreder]] ti car ji bo wîkîpediyayê neşoxlîn, lê dîsa heqê astengkirine bi destê wan e. Ma tu zanî wana kî ne an hesaba duyê ji kesekî ne, an jî bot in? Şale zamanê te baş derbas dibe. Silav û rêz. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 18:15, 20 tebax 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] Ev bikarhêner ji bo ku ji hinek asteng kirinên ji rêzê ve bi bandor nebin IP yên wan xwedî statûyeke taybet in. Ev maf dibe ku ji aliyê rêveberên berê ve ji bo kesan hatiye naskirin. Ji ber ku ev kes rêveber nînin nikarin kesan asteng bikin. Di heman demê de ev bikarhêner niha çalak nînin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 18:47, 20 tebax 2026 (UTC) ::E min fêm kir xwedê ji te re razî be. Hinek caran ew pirsgirêk di serê min de bû. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 03:55, 21 tebax 2026 (UTC) :::Silav! Li herdu jî min ''[[:meta:IP block exempt|ipblock-exempt]]'' dayibû (2019), dema ku Wîkîpediya li Tirkiyê hatibû asteng kirin, bnr. [[:en:Block of Wikipedia in Turkey]] (2017-2020) [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 04:39, 21 tebax 2026 (UTC) == Request == Hello, Penaber49. Can you expand the articles [[Erdheja Shandongê 1668]] and [[Erdheja Tangshanê 1976]] to the length of the article [[Erdheja Şensiyê 1556]]? Yours sincerely, [[Taybet:Beşdarî/~2026-57505-08|~2026-57505-08]] ([[Gotûbêja bikarhêner:~2026-57505-08|talk]]) 06:25, 31 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ss3pxgupmlwurdtntjmelzpk3syb26g 0 153282 2101077 2101012 2026-10-30T15:52:17Z Biyolojiyabikurdi 31567 /* ARN-guhêzer (ARN-g) */ 2101077 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Protein synthesis ku.svg|thumb|454x454px|Bi wergeranê, asîdên amînî di rîbozomê de, li gor zanyariyên bomaweyî yên ADN-yê ko bi qonaxa libergirtinê bi şêweyên rêzeya kodonan derbasî ARN-peyamberê bibûn, bi rêzeyek taybet bi hev re tên girêdan û polîpeptîdek peyda dibe. ]] Pêvajoya çêkirina proteînan a bi xwendina zanyariyên bomaweyî yên di zincîra [[Asîda rîbonukleyî|ARN-peyamber]] de bi şeweyî kodon şîfrekirî, wekî '''wergeran''' (bi înglîzî: ''translation'') tê navkirin.<ref name="Hendersons dictionary of biology"/> 2 ji 3 beşên madeyên endamî yên [[xane]]yê ji proteînan pêk te. Ji bo çêkirina proteînan xane gelek enerjî û madeyên xav xerc dike. Dema di xaneyê de bi têra xwe [[xurek]] an jî enerjî tune be, xane nikare çêkirina proteînan di asta asayî de bidomîne.<ref name="Molecular biology">Clark, D. P., Pazdernik, N. J., & McGehee, M. R. (2018). Molecular Biology (3rd ed.). London: Academic press,Elsevier.</ref> == Taybetiyên bingehîn ên wergeranê == Piştî [[Libergirtin (biyolojî)|libergirtinê]], zanyariyên li ARN-peyamber a ji [[Asîda deoksîrîbonukleyî|ADN-yê]] hatiye kopîkirin, ji bo avakirina rêzeyek taybet a firêpeptîd (bi înglîzî: polypeptide) tê bikaranîn. Ji bo wergeranê, ARN-peyamber wekî qalib kar dike. Wergeran di [[rîbozom]]an de rû dide.<ref name="Hendersons dictionary of biology"/> Bi wergeranê, asîdên amînî di rîbozomê de, li gor zanyariyên bomaweyî yên ADN-yê ko bi qonaxa libergirtinê bi şêweyî rêzeya kodonan derbasî ARN-peyamberê bibûn, bi rêzeyek taybet bi hev re tên girêdan û polîpeptîdek peyda dibe. Çêbûna bendên peptîdî yên navbera asîdên amînî yên polîpeptîdê, ji aliyê [[Asîda rîbonukleyî|ARN-rîbozomî]] ve tê hankirin.<ref name="Concepts and Applications">Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.</ref> Asîdên amînî yên bo çêkirina poroteînek nû ji [[sîtoplazma]]ya xaneyê tê bi destxistin. Dema wergeranê, bazên ([[nukleotîd]]) ARN-peyamberê, sisê bi sisê tên xwendin. Li zincîra ARN-peyamber de rêzeya sê nukleotîdên li dû hev, wekî '''kodon''' tê navkirin. Kodon [[Asîda amînî|asîdek amînî]] destnîşan dike, ango kodon ji bo asîda amînî şîfre ye.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Wekî mînak kodona ji bo asîda amînî ya fenîlalanîn, 5'-UUC-3' ye. Sedema ko kodon ne yek an jî du, lê ji sê bazan pêk tê, bi matemetîkê hê baştir tê şîrovekirin. Çar cor baz (A,U,G,C) di pêkhateya ARN-peyamberê de cih digirin. Di xaneyê de herî kêm 20 cor asîda amînî heye. Ango divê herî kêm 20 cor şîfre hebe ko her asîdek amînî were şîfrekirin. Heke ji bo şîfrekirina asîdek amînî yek nukleotîdek (baz) bihata bikaranîn wê gavê (4¹) tenê 4 şîfre peyda dibû û 16 asîdên amînî nedihatin şîfrekirin (A= sîda amînî ya yekem, U= aa ya duyem, G= aa ya sêyem û C= aa ya çarem). Heke du baz ji bo şîfrekirinê bihatina bikaranîn, (4²) wê gavê 16 şîfre dihat bidestxistin, lê şîfrekirina çar asîdên amînî rû nedida. (AA= asîda amînî ya yekem, AU= aa ya duyem, AC= aa ya sêyem, AG= aa ya çarem, UU= aa ya pêncem, UA aa ya şeşem......) Heke ji bo şîfrekirinê 3 cor baz werin bikaranîn (4³), vê gavê 64 şîfre tên bidestxistin. Ev hêjmar jî ji bo 20 corên asîda amînî têr e.<ref name="Human biology15ed">Mader, S., & Windelspecht, M. (2017). Human Biology (15th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> Li ser zincîra ARN-peyamberê de; rêzeya kodonên ji bo destnîşankirina asîdên amînî, kodona destpêk û kodona westanê bi tevahî wekî '''[[koda bomaweyê]]''' (bi inglîzî: genetic code) tê navkirin. Koda bomaweyê ji 64 kodonan pêk tê. 61 kodon pişkdar in ji bo diyarkirina asîdên amînî. 3 kodon, kodonê [[westan]] (westanekodon) in. Westanekodon kar dikin bo rawestandina kirdarê wergeranê û tu asîdek amînî diyar nakin, loma ji bo kodona westan, dijekodon tune. Kodonek koda bomaweyî jî wekî “kodona destpêk” tê navkirin, kodona destpêk asîda amînî ya metîonîn destnîşan dike.<ref name="VILLEE"/> Kodonek dikare tenê yek cor asîdek amînî diyar bike. Lê du an jî zêdetir cor kodon dikarin bo heman asîda amînî şîfre bidin. Wekî mînak kodona GGU bo asîda amînî ya glîsîn şîfre ye. Lê glîsîn ne tenê ji aliyê kodona GGU ve tê şîfrekirin. Kodonên GGC, GGA û GGG jî şîfre didin glîsînê.<ref name="Biology"/> Xaneyên [[Bakterî|bakteriyan]] navik lixwe nagirin, ADN û rîbozomên wan di nav sîtoplazmayê de cih digirin, loma hê ko libergirtin bi dawî nebûye, li ARN-peyamberê wergeran jî dest pê dike. Di xaneyên navikrasteqînan de libergirtin di navikê de rû dide, ARN-peyamber derbasî sîtoplazmayê dibe, paşê wergeran dest pê dike.<ref name="Modern Biology">Postlethwait, J. H., & Hopson, J. L. (2006). Modern Biology. NY, United states: Holt Rinehart & Winston.</ref> Di xaneyên navikrasteqîn (êkaryot) de her ARN-peyamberek tenê ji bo çêkirina yek corek [[proteîn]] şîfreya zanyariyên bomaweyî lixwe digire. Rîbozom kulavê 5′ nas dike, li ser ARN-peyamberê ber bi serê 3′ cih diguherîne, gava rastê kodona AUG yê tê, wergeran dest pê dike, şîfre ji bo çêkirina proteînek tê bikaranîn. Ango ji bo her corek proteîn, ARN-peyamberek a bi genek taybet şîfrekirî, tê avakirin.<ref>W T. Godbey, in Biotechnology and its Applications (Second Edition), 2022</ref> Piştî gavên libergirtin û wergeranê, molekula ko ji rêzeya asîdên amînî peyda dibe, bi eslê xwe ne proteîn, lê firepeptîd ( polîpeptîd) e. Proteîn dibe ko ji gorana yek an jî zêdetir firepeptîdan pêk were. Hinek proteîn ji du an jî zêdetir firepeptîdên wekhev pêk tê, ango ji bo çêbûna proteînê yek gen şîfre dide ARN-peyamberê. Hinek proteîn jî ji du an jî zêdetir cor firepeptîdan pêk tên,hejmara cora genên ji bo çêbûna van proteînan kar dikin, bi qasî hejmara cora firepeptîdên wê proteînê ne. Wekî mînak, [[hemoglobîn]] proteînek taybet e di [[Xiroka sor|xirokên sor]] ên xaneyên [[xwîn]]ê de cih digire. Hemoglobîn ji çar fireptîdan pêk tê (du firepeptîdên α û du firepetîdên β) . Ango ji bo çêbûna proteîna hemoglobînê, pêdivî bi du cor gen û çar firepeptîdan heye.<ref name="Genetics">Hartl, D. L., & Jones, E. W. (1998). Genetics: Principles and analysis. Sudbury, MA: Jones and Bartlett. ISBN 0-7637-0489-X </ref> Di pêvajoya wergeranê de li gel ARN-peyamber, pêdivî bi rîbozom, ARN-guhêzer, asîda amînî, hin hokarên proteînî (hokarên destpêkirinê, hokarên dirêjbûne, hokarên berdanê) û hinek [[enzîm]]an heye. == Rîbozom == [[Wêne:Ribosome mRNA translation ku.svg|thumb|400x400px|Du erkên bingehîn ên rîbozomê heye, vekirina şîfreya ARN-peyambera hatiye kopîkirin û avakirina bendê peptîdî.]] Rîbozom ji bo wergera koda bomaweyî û çêkirina firepeptîdê, ARN-peyamber a qalib, ARN-guhêzer, û firepetîda nû tê çêkirin bi hev re digire. Rîbozom ji proteîn û ARN-rîbozomî pêk tê. Her rîbozomek ji du binebeşan pêk tê, binebeşa gir û binebeşa piçûk. ARN-rîbozomî bi proteînên taybet ve yek dibe û pêkhateya bi navê “rîbonukleoproteîn“ peyda dibe. Herdu binebeşên rîbozomê ji rîbonukleoproteîn pêk tên. Dema çêkirina proteîn dest pê dike, herdu binebeş yek dibin û rîbozom peyda dibe. Rîbozomên, herwiha binebeşên navikrasteqînan ji yên bakteriyan girtir in. Rîbozomên navikrasteqînan 80S in, ji binebeşên 40S û 60S pêk tên, ên bakteriyan jî 70S in û ji binebeşên 30S û 50S pêk tên.<ref name=":0">David P. Clark, ... Michelle R. McGehee, inMolecular Biology (Third Edition), 2019</ref> Lê ribozomên hemû zîndeweran ji bo çêkirina proteînan, bi heman awayî kar dikin.<ref name="VILLEE"/>Dema çêkirina proteînê de rîbozom, di navbera dijekodona ARN-guhêzer û kodona ARN-peyamber ve hevgirtin û guncanîtiyê hêsantir dike.<ref name="Campbell">Campbell, N. A., & Reece, J. B. (2008). Biology (8th ed.). San Francisco, CA: Benjamin-Cummings Publishing Company.</ref> Li gel rîbozomên serbest ên di nav sîtoplazmayê, rîbozomên li ser [[retîkûlûma endoplazmî ya zivir]] jî dikarin zanyariyên li ser ARN-peyamberê wergerînin û proteîn çêkin. Proteîna nûçêbûyê dibe ko di nav sîtoplazmayê de bimîne û ji bo çalakî an jî pêkhateya xaneyê were bikaranîn. Rîbozomên li ser retîkûlûma endoplazmî, proteînên nûçebûyî dişînin nav retîkûlûma endoplazmî, proteîn li wir li gor erkê xwe tên guhertin.<ref name="Molecular biotechnology">Glick, B. R. (2010). Molecular biotechnology: Principles and applications of recombinant DNA (4th ed.). ASM Press. </ref> Şikil û pêkhateya taybet a rîbozomê ji ber erkê wê ye. Du erkên bingehîn ên rîbozomê heye, vekirina şîfreya ARN-peyambera hatiye kopîkirin û avakirina bendê peptîdî.<ref name="McGraw-Hill"/> Vekirina şîfre (deşîfre), li binebeşa piçûk a ribozomê de rû dide. Ji bo avakirina bendên peptîdî, pêdivî bi enzîma [[peptîdîl tranferaz]] (bi înglîzî:''peptidyl transferase'') heye, ev enzîm di binebeşa gir a rîbozomê de cih digire.<ref name="Fundamental Molecular Biology">Allison, L. (2007). Fundamental Molecular Biology. Blackwell Publishing Limited.</ref> Ji bo her asîdek amînî enzîmek peptîdîl transferaz heye. Li ser rîbozomê çar qadên ji bo girêdanê heye. Qadek (cih) ji bo gêrêdana ARN-peyamber, sê qad jî ji bo girêdana ARN-guhêzer e.<ref name="VILLEE"/> ARN-guhêzer a hilgirê asîdek amînî ji sîtoplazmayê tê rîbozomê û bi [[qada-A]] (bi înglîzî: ''A site, aminoacyl site'') ve tê girêdan. [[Qada-P]] (bi înglîzî: ''P site, peptidyl-tRNA site'') ARN-guhêzerê bi zincîra firepeptîda tê çêkêrin ve digire. ARN-guhêzer a asîda amîniya xwe li zincîra firepeptîdê zêdekiriye, ji [[qada-E]] (bi înglîzî: ''E site, exit site'') rîbozomê diterikîne.<ref name="VILLEE"/> Di rîbozomek de her carê tenê du ARN-guhêzerên bi asîda amînî barkiri cih digire (di qada- A û di qada-P)<ref name="MOLECULAR BIOLOGY">Clark, D. P. (2005). Molecular biology. Elsevier Academic Press.ISBN: 0-12-175551-7 </ref>. == ARN-guhêzer (ARN-g) == Kodonên molekula ARN-peyamber ji bo asîdên amînî şîfre ne, lê ARN-peyamber nikare rasterast asîdên amînî yên bi şîfreyê hatiye diyarkirî nas bike û bi wan re girêdan ava bike. Ango ji bo zanyariyên di ARN-peyamberê bo çêkirina proteînan were bikaranîn, pêdivî bi molekulek navbeynkar heye, ev molekul jî ARN-guhêzer e.<ref name="MOLECULAR BIOLOGY OF THE CELL">Alberts, B., Johnson, A., Lewis, J., Morgan, D., Raff, M., Roberts, K., & Walter, P. (2014). Molecular Biology of the Cell (6th ed.). NY: Garland Science. </ref> Asîdên amînî yên nav sîtoplazmayê, li gor rêzeya şîfreyên ARN-peyamberê, ji aliyê ARN-guhêzer ve ji bo avakirina zincîrek firepeptîd tên guhaztin bo rîbozoman.<ref name="Hendersons dictionary of biology">Lawrence, E. (2005). Hendersons dictionary of biology. Harlow: Pearson/Prentice Hall. ISBN 978-0-13-127384-9</ref> Di pêvajoya wergeranê de, xane peyama bomaweyî şîrove dike, û li gor wê firepeptîdek ava dike. Peyama bomaweyî di molekula ARN-peyamber de bi şeweyî rêzeyên kodonan in. ARN-guhêzer jî werger in. Xane di sîtoplazmaya xwe de hertim ji hemû 20 corên asîdên amînî, bi têra xwe embar dike. ARN-guhêzer ji sîtoplazmaya xaneyê, asîdek amînî hildigire û diguhazîne ribozomê. Rîbozom asîdên amînî bi hev re girê dide û rêzeyek taybet a zincîrek firepeptîd peyda dibe.<ref name="Campbell" /> Molekulên ARN-guhêzer ne yek cor in, her corek ARN-guhêzer kodonek taybet a ARN-peyamberê werdigerîne bo asîdek amînî ya taybet. Gava ARN-guhêzer nêzikê rîbozomê dibe, kotahiya serê 3' yê ARN-guhêzer bi asîdek amînî ya taybet ve girêdayî ye, serê din jî sêyaniya nukleotid ên bi nave '''dijekodon''' lixwe digire. Dijekodon temamkerê kodona ARN-peyamber e û li gor koda bomaweyî, her dijekodonek asîdek amînî li firepeptîdê zêde dike an jî wergeranê radiwetstîne.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> Wekî mînak, kodona UUU ya ARN-peyamber wekî şîfreya bo asîda amînî ya fenîlalanîn tê wergerîn. Ji bo wê kodonê nukleotîdên temamkerên ARN-guhêzer AAA ye, ango dijekodona AAA û kodona UUU temamkerê hevdu ne. ARN-guhêzer a ko dijekodona AAA lixwe digire, di kotahiya serê 3' de asîda amînî ya fenilalanin hildigire.<ref name="Campbell" /> == Çalakkirin û guhaztina asîda amînî == Ji bo çêkirina firepeptîdek bi rêzeyek diyarkiri, divê du mercên bingehîn ên kîmyayî werin bicihanîn.<ref name="Lehninger Principles of Biochemistry">David L. NelsonMichael M. Cox(2013). Lehninger Principles of Biochemistry. : W. H. FREEMAN AND COMPANY • New York ISBN-13: 978-1-4641-0962-1 </ref> [[Wêne:Charge tRNA ku.png|thumb|400x400px|Ji 20 asîdên amînî her yek, bi xerckirina enerjiya ATP, bi ARN-guhêzerek taybet ve bi bendên hevbeş tê girêdan. Ji bo gêrêdanê, enzîma amînoasîl ARN-g sentetaz kar dike.]] # Ji bo hêsankirina avakirina bendên peptîdî, divê koma karboksîlî ya her asîdek amînî were çalakkirin. # Divê di navbera her asîdek amînî ya nû û zanyariya di ARN-peyamber de şîfrekirî de girêdanek were avakirin. Di qonaxa destpêka çêkirina proteîn de, bi girêdana asîda amînî ya bi ARN-guhêzer ve ev herdu merc tênin cih. Girêdana asîda amînî ya rast a bi ARN-guhêzera rast ve gelek girîng e. Ev bûyer ne di rîbozomê de, lê di sîtoplazmayê de rû dide. Ji 20 asîdên amînî her yek, bi xerckirina enerjiya [[Adenozîna trîfosfat|ATP]], bi ARN-guhêzerek taybet ve bi bendên hevbeş (kovalendî) tê girêdan. Ji bo gêrêdanê, enzîma '''amînoasîl ARN-g sentetaz''' (bi înglîzî: ''aminoacyl tRNA synthetases'') kar dike. ARN-guhêzera bi asîda amînî ve girêdeyî, wekî '''ARN-guhêzera bargeyî''' (bi inglîzî: ''charged tRNA'') tê navkirin.<ref name="Lehninger Principles of Biochemistry"/> Ji bo girêdana asîdek amînî bi ARN-guhêzer ve, herî kêm corek ji amînoasîl ARN-guhêzer sentetaz kar dike. Ango di xaneyê de ji zêdetirê 20 corên vê enzîmê heye<ref>R.W. Alexander, in Encyclopedia of Biological Chemistry (Second Edition), 2013</ref>. Hejmara cora enzîma amînoasîl ARN-g sentetaz di hemû corên zîndeweran de ne yek e.<ref name="OpenStax, Biology"/> Her yek ji ARN-g sentetaz navê xwe ji asîda amînî ya taybet a bi ARN-guhezerê ve tê girêdan digire. Wekî mînak, alanîl ARN-g sentetaz, asîda amînî ya alanînê nas dike û wê bi yek ji çar ARN-guhêzerên bi dijekodona alanînê (CGA,CGG,CGU,CGC) ve girê dide.<ref name=" Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> === Enzîma amînoasîl ARN-g sentetaz bi çar gavên serekî asîdek amînî bi ARN-guhêzer ve girê dide === # Asîda amînî ya taybet û [[ATP]] (adenozîna sê fosfatî) bi enzîmê ve tên girêdan. Asîda amînî bi ATP-yê ve dikeve reaksiyonê, serê koma karboksîlî ya asîda amînî bi AMP (adenozîna tek fosfatî) ve tê girêdan. Di heman demê de du fosfat bi şêweyî pîrofosfat (bi inglizi: ''pyrophosphate'') tên berdan.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> Di navbera asîda amînî û AMP-yê de bendên bi enerjiya asta bilind ava dibe.<ref name="OpenStax, Biology"/>Pêkhateya ji asîda amînî û AMP pêk tê, wekî asîda amînî ya çalakkirî tê navkirin. # Asîda amînî ya çalakbûyî, bi enzîme ve girêdayî dimîne, paşê ARN-guhêzer jî bi enzîmê ve dibeste. # Asîda amînî ji AMP tê cihêkirin û tê guhaztin bo serê 3′ yê ARN-guhêzerê. Bi vî awayî ARN-guhêzera bargeyî peyda dibe û AMP ji enzîmê cihê dibe.<ref name="McGraw-Hill"/> Asîda amînî ya bi ARN-guhêzer ve girêdayî hin caran wekî '''amînoasîl ARN-g''' (bi înglîzî:aminoacyl–tRNA) jî tê navkirin.<ref name="VILLEE"/> # ARN-guhêzera bargeyî (amînoasîl ARN-g) ji enzîmê tê berdan Wergeran jî wekî mîna libergirtinê ji sê pêngavên serekî pêk tê, destpêkirin, dirêjbûn û dawîbûn.<ref name="Human Biology.">Starr, C., & McMillan, B. (2010). Human Biology (8th ed.). Pacific Grove, CA: Brooks/Cole Publishing Company. </ref> Pêdiviya hersê pêngavan jî bi hokarên proteînî heye. Herwisa di hinek qonaxên destpêkirin û dirêjbûnê de pêdivî bi enerjiyê jî heye. Enerjî ji hilweşîna GTP (guanozîna sêfosfatî) û ATP tê bidestxistin.<ref name="Campbell"/> == Destpêkirin == [[Wêne:The mechanism of protein synthesis ku.png|thumb|400x400px|Wergeran jî wekî mîna libergirtinê ji sê pêngavên sereke pêk tê, destpêkirin, dirêjbûn û dawîbûn.]] Ji bo qonaxa destpêkirinê, pêdivî bi rîbozom, hokarên destpêkirinê, ARN-peyamber, ARN-g destpêker û enerjiya ji GTP (guanîna sê fosfatî) heye.<ref name="Microbiology">Parker, N., Schneegurt, M., Tu, A. T., Forster, B. M., & Lister, P. (2016). Microbiology. Houston, Texas: Rice University. </ref> Qonaxa destpêkirinê; ARN-peyamber, ARN-guhêzer a hilgirê asîda amînî ya yekem û herdu binebeşên rîbozomê tîne ber hev.<ref name="Biology with Physiology">Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., & Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.</ref> Pêvajoya destpêkirinê cihê kodona rast a wê wergeran dest pê bike diyar dike, bi vî awayî li dawiya wergeranê firepeptîdek bi asîdên amînî yên di rêzeya rast de peyda dibe.<ref name="Biology with Physiology"/> Gava yekem a destpêkirinê de ARN-peyamber li aliyê serê 5' bi binebeşa piçûk a rîbozomê ve girê dibe.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science">Cullen, K. E. (2009).Encyclopedia of Life Science. Newyork: Facts On File, Inc</ref> Di xaneyên navikrasteqîn de kulavê 5' alîkariya binebeşa piçûk dike ko bi ARN-peyamberê ve were girêdan. Binebeşa piçûk li ser ARN-peyamberê ber bi serê 3' ve diçe, heta ko rastê kodona AUG were. Ji bo çêkirina proteîn (firepeptîd) AUG kodona destpêk e.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science"/> ARN-guhêzerek taybet a destpêker jî bi kodona destpêkê girê dibe. Di xaneyên navikrasteqînan de ARN-guhêzer a destpêker, asîda amînî ya metîonîn hildigire, bi dijekodona xwe ya UAC, bi kodona AUG ya destpêk ve dibeste. ARN-peyambera bakteriyan kulavê 5' lixwe nagire, lê beşek taybet a bi navê “[[cihê girêdana rîbozomê]]” lixwe digire. Cihê girêdana rîbozomê (bi înglîzî: ''ribosome-binding site'' ) wekî “rêzeya ''Shine-Dalgarno''” jî tê navkirin. Cihê girêdana rîbozomê 5 - 9 nukleotîdên berê (jorê) kodona AUG de ye .Wekî mînak, li ser ARN-peyamber a bakteriya ''E. coli'' de, cihê girêdanê bi rêzeya 5′-AGGAGGU-3′ e. Binebeşa piçûk a rîbozomê li wir girê dibe û bi vî awayî cihê kodona destpêkirinê diyar dibe.<ref>Alberts B, Johnson A, Lewis J, et al. Molecular Biology of the Cell. 4th edition. New York: Garland Science; 2002. From RNA to Protein. Available from: [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26829]</ref><ref>Haruichi Asahara, ... James C. Samuelson, in Methods in Enzymology, 2021</ref> Di xaneya bakteriyan de ARN-guhêzera destpêker, corek din a metîonînê hildigire. Ji asîda formîlî, koma formîl bi koma amînî ya metîonîn ve girê dibe û fMet (''N-formylmethionine'') peyda dibe.<ref name="VILLEE"/>Herwisa di xaneyên bakteriyan de sê cor proteînên hokara destpêkirinê (IF1, IF2 û IF3) kar dikin, lê di xaneyên navikrasteqînan de bi qasî 10 corên hokara destpêkirinê heye (eIF2 (3 binebeş), eIF3, eIF4 (4 binebeş), eIF5).<ref name=":0"/> Wekî gava duyem, binebeşa gir a rîbozomê û binebeşa piçûk yek dibin û rîbozoma çalak peyda dibe. ARN-guhêzer a destpêker di qada-P ya rîbozomê de cih dibe.<ref name="Biology with Physiology"/> == Dirêjbûn == [[Wêne:TRNA ribosomes diagram ku.svg|thumb|400x400px|Asîdên amînî li gor şîfreya kodonên ARN-peyamberê, li dû hev rêz dibin û fîrepeptîdek ava dikin.]] Di qonaxa dirêjbûnê de asîdên amînî yek bi yek li ser zincîra polîpeptîdê tên zêdekirin. Rêzeya peptîdê ji ji aliyê rêza kodonên ARN-peyamberê ve tê diyarkirin. Qonaxa dirêjbûnê ji sê gavên serekî pêk tê;<ref name="Illustrated Biochemistry.">Murray, G., Murray, J., Granner, & MAYES. (2003). Harper's Biochemistry Illustrated (26th ed.). McGraw-Hill. </ref> # Li qada- A yê de girêdana ARN-guhêzera bargeyî # Avakirina bendê peptîdî # Cihguhertin (bi înglîzî: ''translocation'') Dijekodona ARN-guhêzerek nû ya bi asîdek amînî barkirî, bi kodona ARN-peyamber ve di qada-A ya rîbozomê de tê girêdan. Ji bo girêdana kodon û dijekodona guncaw, proteînên bi navê “hokarên dirêjbûnê” alîkarî dikin.<ref name="MOLECULAR BIOLOGY"/> Di xaneya bakteriyan de sê cor hokarên dirêjbûnê heye (EF-Tu, EF-Ts û EF-G).Herwisa xanyên navikrasteqîn jî ji hokarên dirêjbûnê sê cor lixwe digirin(eEF1α, eEF1βγ û eEF2).<ref name="MOLECULAR BIOLOGY, Third Edition">Turner, P., McLennan, A., Bates, A., & White, M. (2005). BIOS Instant Notes in Molecular Biology (3rd ed.). Taylor & Francis. https://doi.org/10.4324/9780203967324</ref> Heke dijekodona rast di qada-A de cih bûbe, wê gavê di navbera asîda amînî ya qada-P û ya qada-A de bendê peptîdî ava dibe û dîpeptîdek çêdibe.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science" /> Dîpeptîd xwe bi ARN-guhêzer a qada-A ve girê dide. Paşê bi alîkariya hokarek dirêjbûnê, rîbozom li ser ARN-peyamberê ber bi serê 3' ve piçek dilive û cihê xwe bi qasê kodonek diguherîne.<ref name="Illustrated Biochemistry." /> Ji bo cihguhertînê pêdivî bi hokarek dirêjbûnê û bi enerjiya GTP heye.<ref name="MOLECULAR BIOLOGY, FIFTH EDITION">Robert F. Weaver(2010).—5th ed.Published by McGraw-Hill</ref> Bi livîna rîbozomê kodona destpêkê di qada-E de cih dibe û ARN-guhêzer a destpêk, rîbozomê diterikîne. Kodona duyem di qada-P de cih dibe. Qada-A jî ji aliyê kodona sêyem ve tê tijîkirin. Dijekodona ARN-guhêzer a nû ya asîdek amînî hilgirtî, di qada-A ya rîbozomê de bi kodona sêyem a ARN-peyamber ve tê girêdan.<ref name="Biology with Physiology" /> Bi vî awayî asîdên amînî yek bi yek li asîda amînî ya destpêk tên zêdekirin. Di rîbozomê de leza zêdekirina asîdek amînî li ser zincîra firepeptîdê, wekî [[rêjeya wergeranê]] (bi înglîzî: ''translation rate'') tê navkirin. Di germahiya 37&nbsp;°C de rêjeya wergerana bakteriyan di çîrkeyek de bi qasî 15 asîdên amînî ye. Di xaneyên navikrasteqîn de leza wergeranê hêdî ye, wekî mînak di xirokên sor ên xaneyên xwînê de rêjeya wergeranê di çîrkeyek de 2 asîdên amînî ye.<ref> S.W.D. and King, R.C. (2002) A dictionary of genetics. 7th. ed. New York, NY, USD: Oxford University Press. </ref> == Dawîbûn == Di qonaxa dirêjbûnê de heke yek ji kodonên UGA, UAG, UAA di qada-A ya rîbozomê de cih bibe, dirêjbûn radiweste. Ji ber ko kodonên UGA, UAG, UAA asîdek amînî diyar nakin, ango ji bo asîdek amînî şîfre lixwe nagirin, êdî asîdek amînî ya nû li firepeptîdê nayê zêdekirin. Ev hersê kodon wekî westanekodon tên navkirin. Kodona westanê ne ji aliyê ARN-guhêzerek lê ji aliyê proteînek a bi navê “[[hokara berdanê]]” (bi înglîzî: ''release factor'') ve tê naskirin.<ref name="MOLECULAR BIOLOGY"/> Qonaxa dawîbûnê di bakterî û xaneyên navikrasteqînan de bi heman awayî rû dide. Lê bakterî ji bo nasîna kodona westanê du cor hokarên berdanê (RF1 û RF2) bi kar tînin, xaneyên navikrasteqîn tenê yek hokarek (eRF ) lixwe digire.<ref name="Biology3">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> Di xaneya bakteriyê de RF1 kodona UAA an UAG nas dike. RF2 jî kodona UUA an UGA nas dike.<ref name="MOLECULAR BIOLOGY"/> Gava hokara berdanê li ser kodona westanê ya li qada -A girê dibe, enzîma [[peptîdîl transferaz]] (bi înglîzî: ''peptidyl transferase)'' çalak dibe. Peptîdîl transferaz li dewsa asîdek amînî, molekulek avê li peptîdîl-ARN-guhêzerê zêde dike. Ev reaksiyon kotahiya karboksîlî ya firepeptîdê ji ARN-guhêzera di qada-P yê hildiweşîne. Zincîra firepeptîd a nûçêbûyî, ARN-guhêzer û ARN-peyamber rîbozomê diterikînin, herdu binebeşên rîbozomê ji hev cihê dibin.<ref name="MOLECULAR BIOLOGY OF THE CELL"/><ref name="MOLECULAR BIOLOGY"/> == Polîrîbozom == Bi gelemberî ne yek lê gelek rîbozom di heman demê de li ser heman ARN-peyamberê de karê wergeranê bi rê ve dibin, ev rewş wekî polîrîbozom an jî polîzom tê navkirin.<ref name="Cambridge International AS and A Level Biology">Jones, M., Fosbery, R., Gregory, J., & Taylor, D. (2014). Cambridge International AS and A Level Biology Coursebook with CD-ROM (4th ed.). Cambridge, MA: Cambridge University Press </ref> Polîzom li gel xaneyên navikrasteqînan, di xaneya bakterî de jî rû dide.<ref name="MOLECULAR BIOLOGY OF THE CELL"/>Di wêneyên bi mîkroskoba elektronî ya xaneyan de, li ser ARN-peyambera tê wergerandin de rîbozom bi şeweyî guşî xuya dibin.<ref name="leland"> Johnson, L. G. (1987). Biology. Dubuque, Iowa: Wm. C. Brown.</ref> == Di mîtokondrî û kloroplast de çêkirina proteînan == Di xaneyê de ji bilî sîtoplazmayê, [[endamok]]ên mîtokondrî û [[kloroplast]] jî dikarin ji bo xwe hinek proteîn çêbikin. Kromozom û rîbozomên [[mîtokondrî]] û kloroplastan dişibe yên bakteriyan. Loma di van endamokan de pêvajoya çêkirina proteînan dişibe ya naviksereteyiyan (prokaryot). Lê mîtokondrî û kloroplast nikarin hemû proteînan berhem bikin, piraniya proteînên xwe ji sîtoplazmayê werdigirin. Di xaneyên memikdaran de mîtokondrî dikare bi qasî 10 cor proteîn çêbike. [[Riwek]] dikarin di kloroplastên xwe de bi qasî 50 cor proteîn çêbikin.<ref name="MOLECULAR BIOLOGY"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyolojî]] 2m301s65o1vifwfnuvon4r1a0dhbz7c 0 181594 2101079 1830804 2026-10-30T17:23:12Z Biyolojiyabikurdi 31567 /* Operonên hanbar */ 2101079 wikitext text/x-wiki Di xaneyên navikseretayî (bakterî û arkea) de koma genên ko bi hevre tên [[Libergirtin (biyolojî)|libergirtin]] bo peydakirina molekulek ARN-peyamber, wekî '''operon''' tê navkirin. [[Wêne:Operon ku.png|thumb|400x400px|Koma genan di bin kontrola tek promotorek, bi hev re tên libergirtin û yek ADN-peyamber peyda dibe.]] Proteînên bi kodên operon hatine çêkirin, bi gelemperî erkên wan bi hev re girêdayî ye. Libergitina koma genên operonê tenê ji aliyê yek promoterek ve tê kontrolkirin.<ref name="Microbiology">Parker, N., Schneegurt, M., Tu, A. T., Forster, B. M., & Lister, P. (2016). Microbiology. Houston, Texas: Rice University. </ref> Bi rêbaza operon, [[xane]] [[derbirîna gen]]an rêk dixe. [[Asîda rîbonukleyî|ARN]]-pêyamber a ji aliyê operon ve hatiyê çêkirin, ji bo çendan proteînên cuda kodon lixwe digirin.<ref>David P. Clark, ... Michelle R. McGehee, in Molecular Biology (Third Edition), 2019</ref>. Di xaneyê de karlêkek kîmyayî bi gelek gavên li pêyhev rû dide. Ango ji bo karlêkek kîmyayî dibe ko pêdivî bi çendan cor [[gen]]an hebe. Bi rêbaza operon, rêkxistina libergirtina hemû genên ko kodên [[enzîm]]ên bo katalîzkirina karlêkên kîmyayî yên li dû hev in, bi hevdemkî tên kontrolkirin. Bi vî awayî heke pêdivî hebe, hemû enzîm bi carek ve tên berhemkirin û heke pêdivî tune be vê gavê çêkirana hemû enzîmên karlêkê bi carek ve tên rawestandin, gen bêdeng dibin. Operon bi gelemperî di xaneyên navikseretayî (prokaryotî) de hene, lê hin zîndewerên navikrasteqîn (êkaryotî) jî di [[Asîda deoksîrîbonukleyî|ADN]]-yên xwe de operon lixwe digirin.<ref>Osbourn AE, Field B. Operons. Cell Mol Life Sci. 2009 Dec;66(23):3755-75. doi: 10.1007/s00018-009-0114-3. Epub 2009 Aug 7. PMID: 19662496; PMCID: PMC2776167.</ref> Modela operon, derbirîna hin genên [[Bakterî|bakteriyê]] kontrol dike. Ango kînga hewceya xaneyê hebe, wê demê libergirtin rû dide, bi vî awayî operon derfet dide xaneyê ku enerjiyê biparêze. Ji ber ko genên baktiriyan bi şêweyê operon organîzê bûne, koma genan bi hev re çalak dibin (vedibin) an jî bi hevre girtî (bêdeng) dimînin. Mekanîzmaya kontrola koma genên têkîldar rê dide bakteriyan ko li hember guherînên hawirdorê, bi lez bertek nîşan bidin.<ref>Ralston, A. (2008) Operons and prokaryotic gene regulation. Nature Education 1(1):216</ref> Bîrdoziya (teorî) operon cara pêşîn di salên destpêka 1960an de ji aliyê zanyaren frensî François Jacob û Jacques Monod ve hat pêşniyarkirin. Herdu zanyar ji xebatên xwe yên li ser ''Escherichia coli,'' rêkxistin û kontrola lak operon şîrove kirin''.<ref>Britannica, The Editors of Encyclopaedia. "operon". Encyclopedia Britannica, 21 Nov. 2018, [https://www.britannica.com/science/operon]. Accessed 13 January 2024.</ref>'' == Pêkhate == Operonek asayî ji sê beşan pêk tê; 1.Çend corên '''genên kodkirinê''' ji bo çêkirina pêkhateya yekemî ya enzîm û proteînên ko di heman karlêka kîmyayî de cih digirin. 2. '''Promoter''', rêzeyek kurt a ADN-yê ko ji bo girêdana ARN-polîmeraz wekî xala destpêkê kar dike. Promoter ji aliyê gelek hokarên rêkxistinê ko li dij hişyarkerên hawirdorê bertek nîşan didin ve tê kontrolkirin. 3.'''Operator''', perçeyek kurt a zincîra ADN-yê ye, di navbera promotorê û genên kodkirinê de cih digire. Operator parçeyek kontrolê ye, bi proteînê rêkxistiner ve girê dibe, an rê li ber libergirtinê digire an jî libergirtinê çalak dike.<ref>T.M. Picknett, S. Brenner, in Encyclopedia of Genetics, 2001</ref> Ango di operonek asayî de ji bo libergirtinê, kontrola vekirin an jî girtina genan ji aliyê beşa operator ve tê rêvebirîn.<ref name="Encyclopedia_Of_Biology">Rittner, Don, and Timothy Lee McCabe. Encyclopedia Of Biology. Facts On File, 2004. </ref> Koma genan di bin kontrola tek promotorek de bi hev re tên libergirtin û yek ADN-peyamber peyda dibe. Beşa rêkxistinê ya operonê promoter û operator lixwe digire. Heke repressor (proteîna rêgirê libergirtinê)<ref>“Repressor.” Merriam-Webster.com Dictionary, Merriam-Webster, [https://www.merriam-webster.com/dictionary/repressor]. Accessed 8 Jan. 2024.</ref> bi operatorê ve were girêdan, nahêlê ko ARN-polîmeraz bi promoter ve girê bibe. Loma libergirtin radiweste.<ref name="Campbell" /> Heke proteînên hander (hokarên libergirtinê) bi beşa rêkxistinê ve werin girêdan, libergirtin zêde dibe. Di zîndewerên navikrasteqîn de bi gelemperî her genek bi libergirtinê, şîfre dide ARN-peyamberek, Ango her genek tenê kodên bo çêkirina yek cor [[proteîn]] lixwe digire. ARN-peyamberên van genan wekî ARN-peyamber a '''monosîstronî''' (bi înglîzî: ''monocistronic mRNA'') tê navkirin. Di xaneyên navikseretayî (bakterî û arkea) de komek genên têkildar ên li kêlaka hev rêzbûyî, ango operon hene. Di operonê de hemû gen bi hev re şîfre didin yek ARN-peyamberek. Ango ARN-peyambera operonê ne yek, lê zêdetir proteînên bi erkê hevpar dide çêkirin, ev ARN-peyamber wekî ARN-peyamber a '''polîsîstronî''' (bi înglîzî: ''polycistronic mRNA'') tê navkirin.<ref name="Molecular biology">Clark, D. P., Pazdernik, N. J., & McGehee, M. R. (2018). Molecular Biology (3rd ed.). London: Academic press,Elsevier.</ref> Wekî mînak, ARN-peyamber a lak operona polîsîstronî ji bo çêbûna sê cor proteîn tê [[Wergeran (biyolojî)|wergerandin]].<ref name="Illustrated Biochemistry.">Murray, G., Murray, J., Granner, & MAYES. (2003). Harper's Biochemistry Illustrated (26th ed.). McGraw-Hill. </ref> Operon du cor in; '''operonên pestanbar''' û '''operonen hanbar'''. == Operonên pestanbar == [[Wêne:Repressible operon ku.png|thumb|400x400px|Heke di xaneyê de rêjeya trîptofan zêde bibe, libergirina trp operonê radiweste.]] Genên operonên pestanbar (bi înglîzî: ''repressible operon'') bi gelemperî vekirî ne lê gava molekulek bi proteînên rêkxistiner ve girê dibe, çalakiya operon tê rawestandin.<ref name="Campbell">Campbell, N. A., & Reece, J. B. (2008). Biology (8th ed.). San Francisco, CA: Benjamin-Cummings Publishing Company.</ref> Wekî mînak, trp operon (bi înglîzî: ''tryptophan operon/ trp operon'') li gor rêjeya ''asîda amînî'' ya trîptofan, derbirîna genên bo çêkirina trîptofanê rêk dixe. Gava di xaneyê de an jî li hawirdora xaneyê de xestiya trîptofan kêm be, trp operon vekiriye û dikare bi libergirtinê kodên enzîmên bo rêvebirîna karlêkên ji bo çêkirina asîda amînî ya bi navê trîptofan biguhazîne ARN-peyamberê. ARN-pêyamber bi rêbaza [[Wergeran (biyolojî)|wergeranê]] enzîmên ji bo çêkirna trîptofan dide çêkirin. Bi vî awayê xane ji molekulên sakar, asîda amînî ya trîptofan çêdike. Lê heke di xaneyê de rêjeya trîptofan zêde bibe, libergirina operonê radiweste. Wekî mînak, bakterî di [[Rûviya zirav|rûviyên]] mirovek de be û mirov xurekên bi proteînan dewlemend xwaribe, li hawirdora xaneyê de xestiya trîptofan zêde dibe, trîptofan ber bi nav xaneyê ve tê guhaztin û di xaneyê de xestiya trîptofan zêde dibe.<ref name="MOLECULAR BIOLOGY OF THE CELL">Alberts, B., Johnson, A., Lewis, J., Morgan, D., Raff, M., Roberts, K., & Walter, P. (2014). Molecular Biology of the Cell (6th ed.). NY: Garland Science. </ref> Di rewşek wisa de ne hewce ye ko xane ji bo çêkirina trîptofan enerjî xerc bike û enzîm berhem bike, li dewsa wê, xane trîptofana di nav xurek de hatî bi kar tîne. == Operonên hanbar == [[Wêne:Inducible operon ku.png|thumb|400x400px|Lak operon ji sê cor genên kodkirinê pêk tê, ev genan; lac z, lac y û lac a ne. Ev hersê gen jî kod didin bo bikaranîna laktozê.]] Genên di operonên hanbar (bi îngiîlizî: ''inducible operon''), genên girtî (neçalak) ne, lê gava molekulek piçûk a bi navê molekula hander (bi înglîzî: ''inducer'') bi proteînê rêkxistiner ve girê dibe, genên operonê han dikin bo destpêkirina libergirtinê. Bakteriya ''E.coli'' ji bo [[laktoz]]ê bigire nav xaneyê, wê hilweşîne bo [[glukoz]] û [[galaktoz]]ê, û ji wan enerjî bi dest bixe, enzîman bi kar tîne. Genên ko kod dide hemû enzîmên ji bo bikaranîna laktozê, li ser zincîra ADN-yê li pêy hev rêzbûyî ne û wekî '''lak operon''' (laktoz operon) tê navkirin. Dirêjiya parçeya ADN-yê ya lak operon bi qasî 6000 cot baz e.<ref> S.W.D. and King, R.C. (2002) A dictionary of genetics. 7th. ed. New York, NY, USD: Oxford University Press. </ref> Lak operon (bi înglîzî: ''lac operon'') di bin kontrola yek promoter de ye, ew jî wekî lak promoter tê navkirin.<ref name="Microbiology" /> Lak operon ji sê cor genên kodkirinê pêk tê, ev genan; lac z, lac y û lac a ne. Ev hersê gen jî kod didin bo bikaranîna laktozê. Heke di hawirdora xaneyê de laktoz tunebe be, lak pestanbar (bi înglîzî: ''lac repressor'') çalak e û bi operator ve girêdayî ye, loma ARN-polîmeraz nikare bi ADN-peyamberê ve girêdan ava bike. Ango Libergirtina genên lak operon rawestiyaye, ji ber ko pêdivî pê tune, gen girtî ne. Heke li hawîrdora xaneyê de glukoz tune be lê rêjeya laktoz zêde bibe, îzomerek laktozê (allolaktoz) bi lak pestanbar ve girê dibe û rûxarê wê diguherîne, loma lak pestanbar êdî nikare bi operator ve girêdan ava bike. Di vê rewşê de, li dewsa lak pestenbar, ARN-polîmeraz bi ARN-peyamberê ve girê dibe û libergirtina genên lak operon dest pê dike. Bi vî awayî proteînên (enzîmên) ji bo bikaranîna laktozê tên berhemkirin. Bi kurtasî, di hawirdorê de li gel kêmasiya glukozê û zêdebûna rêjeya laktoz, lak operonê han dike ji bo derbirîna genên bo bikaranîna laktozê.. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyolojî]] gpj2fyvtsef57yt2pi7vwoy2qrxo10l 0 206440 2101078 2096209 2026-10-30T16:55:51Z Biyolojiyabikurdi 31567 /* Rêkxistina derbirîna gen */ 2101078 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Genetic code ku.svg|thumb|399x399px|Pêvajoya derbirîna gen.]] Pêvajoya çêbûna ARN an jî proteîn ji zanyariyên li ser beşek ADN-yê de kodkirî wekî '''derbirîna gen''' (bi înglîzî: ''gene expression'') tê navkirin.<ref name="Fundamental Molecular Biology">Allison, L. (2007). Fundamental Molecular Biology. Blackwell Publishing Limited.</ref> Berhema derbirîna gen bi gelemperî proteîn e. Proteîn bi navbeynkariya ARN-peyamberê di rîbozoman de bi pêvajoya [[Wergeran (biyolojî)|wergeranê]] tê çêkirin. Lê dibe ko hin caran jî berhema derbirîna gen ne proteîn, lê ARN-yên nayên wergerandin (ARN-yên nekodkirinê) bin. Wekî mînak, ARN-guhêzer, ARN-rîbozomî, ARN ya piçûk a navikê (bi înglîzî: ''small nuclear RNA (snRNA'')).<ref name="MOLECULAR BIOLOGY" /> == Pêwendiya gen, ADN û proteînan == [[Gen]] yekeyek [[Asîda deoksîrîbonukleyî|ADN]]-yê ko zanyariyên ji bo çêkirina fîrepeptîdek an jî [[Asîda rîbonukleyî|ARN]]-yek lixwe digire.<ref name="Molecular Cell Biology">Berk, A., Kaiser, C. A., Lodish, H., Amon, A., Ploegh, H., Bretscher, A., & Krieger, M. (2005). Molecular Cell Biology (5th ed.). CA.</ref> Piraniya genan, zanyariyên ji bo avakirina [[proteîn]] lixwe digirin, zanyariyên bomaweyî bi şeweyê [[Koda bomaweyê|kodên bomaweyê]] tên guhaztin bo molekula ARN-peyamber.<ref name="Molecular Cell Biology"/> Gen di [[xane]]yê de bi şeweyê rêzeya [[nukleotîd]]an, li ser ADN-yê de cih digirin. [[Kromozom]]ên navikrasteqînan ji ADN û proteîna hîston pêk tên. Li ser kromozomek de dibe ku bi hezaran gen hebin. Ango genên mirov li ser kromozomên mirov de cih digirin.<ref name="Cambridge International AS and A Level Biology">Jones, M., Fosbery, R., Gregory, J., & Taylor, D. (2014). Cambridge International AS and A Level Biology Coursebook with CD-ROM (4th ed.). Cambridge, MA: Cambridge University Press </ref> Pirraniya pêkhateyên xaneyan ji proteînan pêk tê an jî proteîn lixwe digirin û hemû kar û barên xaneyê bi alîkariya proteînan tê rêvebirin. Yek ji komên herî girîngtirînên proteînan enzîm in. [[Enzîm]] di nav xaneyê de lêza karlêkên kîmyayî kontrol dikin. Wekî mînak, duhendebûna ADN, çêbûna [[endamok]]ên nû, ji molekulên sakar çêkirina molekulên aloz, ji [[xurek]]an bidestxistina enerjî, têkşikestina molekulên aloz ji bo molekulên sakar, hin mînak in ji bo karlêkên ko enzîm bi kar tînin.<ref name="OpenStax, Anatomy & Physiology">Betts, J., Desaix, P., Johnson, E., Johnson, J., Korol, O., & Kruse, D. et al. (2017). Anatomy & physiology. Houston, Texas: OpenStax College, Rice University,</ref> Ango ji bo zîndeçalakiya xwe, pêdiviya xaneyê bi proteînan û enzîman heye. Proteînên her cor xaneyê li gor erk û şêweyê wê ye. Bi derbirîna gen, zanyariyên bomaweyî ji gen ber bi proteînê tên arastekirin.<ref name="Campbell">Campbell, N. A., & Reece, J. B. (2008). Biology (8th ed.). San Francisco, CA: Benjamin-Cummings Publishing Company.</ref> Her yek ji genek ji bo proteînek diyarkirî, kodek taybet dabîn dike.<ref name="OpenStax, Anatomy & Physiology"/> [[Wêne:DNA transcription ku.png|thumb|399x399px|Gen di xaneyê de bi şeweyê rêzeya nukleotîdan, li ser ADN-yê de cih digirin. Ango genên mirov li ser kromozomên mirov de cih digirin.]] Xaneyek [[Çavê mirov|çav]], xaneyek [[kezeb]]ê û xaneyek [[Hestî|hestiyê]] mirov, her çiqas erk û şêweyên wan ji hev gelek cuda bin jî, ji ber ko hemû xaneyên mirov bi dabeşbûna [[mîtoz]]î ya [[zîgot]]ê peyda bûne, bi eslê xwe hejmar û rêzeya ADN-yên hersê cor xaneyan jî heman in. Ji bilî hin istisnayan di hemû laşexaneyên (bi înglîzî: ''somatic cells'') mirov de hejmar û rêzeya ADN-yê heman e. Heke hejmar û rêzeya ADN-yên hemû xaneyan heman bin, divê hemû xane heman genan lixwe bigirin.<ref name="OpenStax, Biology"/> Hema hemû xaneyên laş 46 kromozom lixwe digirin, ango di her xaneyek de 46 molekulên ADN-yê heye. Mînakên ji bo hin istisnayan, [[Xiroka sor|xirokên sor]] û xaneyên [[Bergiriya xaneyî|koendama bergiriyê]] ne. Xirokên sor yek ji corek xaneyên [[xwîn]]ê ne. Gava di [[moxê hestî]] de tên berhemkirin xirokên sor ji her wekî mîna xaneyek asayî, xwediyê endamok û [[navik]] in, lê xiroka sor a pêgihîştî bênavik e, ango ADN lixwe nagire. [[Xiroka spî|Xirokên spî]] yên xwînê jî corek xaneyên xwînê ne. Di laş de li dij hokarên nexweşiyê bergiriya laş dabîn dikin. Hin corên xirokên spî, ji bo berhemkirina [[dijeten]], rêzeya ADNyên xwe diguherînin. Bi pêvajoya derbirîna gen, ji zanyariyên bomawebabet (genotîp), [[Fenotîp|rûxsarebabet]] (fenotîp) peyda dibe. Bi rêbaza [[Libergirtin (biyolojî)|libergirtinê]] gen bi gelemperî bi şêweyê ARN-peyamber tê kopîkirin. ARN-peyamber di qonaxa wergeranê de ji bo çêkirna proteîn tê bikaranîn.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> Proteîna nû çêbûyî an tevlê pêkhateya xane û [[Şane (biyolojî)|şaneyên]] laş dibe, an jî di laş de wekî enzîm, dijeten, [[hormon]] hvd tê bikaranîn. Gavên bingehîn ên ji bo derbirîna gen; 1. Enzîma ARN polîmeraz, beşek zincîra ADN ya qalib ji bo çêkirina molekula ARN-yê bi kar tîne. Kopîkirina rêzeya beşek nukleotîdên ADN-yê wekî libergirtin tê navkirin. Ango ji bo derbirîna gen, gava yekem qonaxa libergirtinê ye.<ref name="Genetics">Hartl, D. L., & Jones, E. W. (1998). Genetics: Principles and analysis. Sudbury, MA: Jones and Bartlett. ISBN 0-7637-0489-X </ref> 2. Di xaneyên navikrasteqînan de, ARN-destpêk di navikê de tê sererastkirin, beşên întron ji ARN-yê tê cihêkirin, egzon bi hev re tên girêdan. 3.Rêzeya ARN-peyamber ji bo çêkirina molekulên proteînê tê bikaranîn. [[Asîda amînî|Asîdên amînî]] li gor kodonên ARN-yê bi avakirina bendên kîmyayî, li dû hev rêz dibin. Ango rêzeya nukleotîdên ADN û ARN-yê rêza zîncîra taybet a asîdên amînî diyar dike. Ji rêzeya ARN-peyamberê di [[rîbozom]]an de çêkirina proteîn, wekî wergeran tê navkirin. Proteîna hatî çekirin jî wekî berhema genê tê navkirin.<ref name="Genetics"/> == Libergirtin == {{Gotara bingehîn|Libergirtin (biyolojî)}} Bi alîkariya ARN-polîmeraz û bi bikaranîna bazên temamker, li ser zincîra qalib a ADN-yê de çêkirina ARN, wekî libergirtin tê navkirin.<ref> S.W.D. and King, R.C. (2002) A dictionary of genetics. 7th. ed. New York, NY, USD: Oxford University Press. </ref> Ango bi libergirtinê, beşek ji zincîra nukleotîdên ADN-yê ji bo çêkirina zîncîra ARN-yê tê kopîkirin.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> [[Wêne:MRNA ku.svg|thumb|406x406px|Dema libergirtinê de ARN-polîmeraz zincîra qalib bi aresteya serê 3 ber bi serê 5 ve (3’-5’) bi kar tîne û şerîdek ARN-ya ko nukleotîdên wê temamkerên nûkleotîdên ADN-ya qalip e çêdike. Rêzeya nukleotîdên ARN-ya nûçêbûyî û ya zincîra kodkirinê heman in. ]] Heke beşa ADN-yê ji bo ARN-ya şîfre dide proteînan hatibe libergirtin (kopîkirin), ARN-ya nûçêbûyî wekî ARN-peyamber tê navkirin. ARN-peyamber (bi înglîzî: messenger RNA), ARN-ya kodkirinê ye. ARN-peyamber, di qonaxa wergeran de, ji bo çêkirina proteîn wekî qalib kar dike. Ji libergirtina ADN-yê de ARN-yên nekodkirinê jî tên çêkirin. ARN-guhêzer, ARN-rîbozomî, ARN-ya mîkro (bi înglîzî: microRNA), ARN-ya piçûk a navikê (bi înglîzî: small nuclear RNA), ARN-ya piçûk a navikokê (bi înglîzî: small nucleolar RNA) û rîbozîm (bi înglîzî: ribozymes) ARN-yên nekodkirinê ne. Hemû corên ARN di çêkirin, sererastkirin û guherîna proteînan de alîkarî dikin. Çalakiyên ji bo libergirtinê ji aliyê enzîma ARN-polîmeraz ve tê birêvebirin.<ref name="MOLECULAR BIOLOGY, FIFTH EDITION">Robert F. Weaver(2010).—5th ed.Published by McGraw-Hill</ref> ARN-polîmeraz di navbera rîbonukleotîdan de bendên fosfodîester didin avakirin, bi vî awayî zincîra ARN-yê peyda dibe.<ref name="MOLECULAR BIOLOGY OF THE CELL">Alberts, B., Johnson, A., Lewis, J., Morgan, D., Raff, M., Roberts, K., & Walter, P. (2014). Molecular Biology of the Cell (6th ed.). NY: Garland Science. </ref> Di navikseretayîyan de yek cor ARN-polîmeraz, di xaneyên navikrasteqînan de sê cor ARN-polîmeraz kar dikin bo rûdana libergirtinê.<ref name="MOLECULAR BIOLOGY">Clark, D. P. (2005). Molecular biology. Elsevier Academic Press.ISBN: 0-12-175551-7 </ref> Dema libergirtinê de ARN-polîmeraz zincîra qalib bi aresteya serê 3 ber bi serê 5 ve (3’-5’) bi kar tîne û şerîdek ARN-ya ko nukleotîdên wê temamkerên nûkleotîdên ADN-ya qalip e çêdike. Rêzeya nukleotîdên ARN-ya nûçêbûyî û ya zincîra kodkirinê heman in. Loma ev zincîra ADN-yê wekî zincîra kodkirinê (bi înglîzî: ''coding strand'') tê navkirin.<ref name="Human Biology.">Starr, C., & McMillan, B. (2010). Human Biology (8th ed.). Pacific Grove, CA: Brooks/Cole Publishing Company. </ref> Lê li dewsa [[Tîmîn]], li zincîra ARN-yê de nukleotîda Urasîl heye.<ref name="Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref>Bi kurtasî, di xaneyê de libergirtin ji van gavên serekî pêk tê: 1. ARN-polîmeraz û hokarên gelemperî yên libergirtinê li beşa promoter a ADN-yê ve tên girêdan. 2. ARN-polîmeraz bi têkşikestina bendên hîdrojenê yên di navbera bazên temamker ên ADN-ya lûlpêça hevcot, zîncîrên ADN-yê ji hev cihê dike û bilqa libergirtinê ava dike. 3. ARN-polîmeraz rîbonukleotîdên ko temamkerên bazên zincîra qalib in, li ser zîncîra ADN-ya qalip zêde dike. 4. Bi alîkariya ARN-polîmeraz, di navbera rîbonukleotîdan de bendên fosfodîester tên avakirin bi vî awayî şerîda ARN-ya ji zincîra şekir-fosfat peyda dibe. 5. Bendên hîdrojenê yên di navbera zincîra qalib a ADN-yê û zincîra ARN-ya nûçêbûyî têk dişkên, ARN-ya nûçêbûyî serbest dimîne. Heke xane yek ji xaneyên navikrasteqîn be, ARN-ya nûçêbûyî wekî ARN-destpêk tê navkirin. ARN-destpêk, piştê hin sererastkirin û guhertinan çalak dibe.<ref name="Lehninger Principles of Biochemistry">David L. NelsonMichael M. Cox(2013). Lehninger Principles of Biochemistry. : W. H. FREEMAN AND COMPANY • New York ISBN-13: 978-1-4641-0962-1 </ref> Lê di xaneyên navikseretayî de ARN-ya nûçêbûyî rasterast tevlê çalakiya çêkirina proteînan dibe. == Wergeran == {{Gotara bingehîn|Wergeran (biyolojî)}} [[Wêne:Protein synthesis ku.svg|thumb|453x453px|Ji bo wergeranê, ARN-peyamber wekî qalib kar dike. Wergeran di rîbozoman de rû dide.]] Piştê libergirtinê, zanyariyên li ARN-peyamber a ji ADN-yê hatiye kopîkirin, ji bo avakirina rêzeyek taybet a firêpeptîd (bi înglîzî: ''polypeptide'') tê bikaranîn. Ji bo wergeranê, ARN-peyamber wekî qalib kar dike. Wergeran di rîbozoman de rû dide.<ref name="Hendersons dictionary of biology">Lawrence, E. (2005). Hendersons dictionary of biology. Harlow: Pearson/Prentice Hall. ISBN 978-0-13-127384-9</ref> Bi wergeranê, asîdên amînî di rîbozomê de, li gor zanyariyên bomaweyî yên ADN-yê ko bi qonaxa libergirtinê bi şêweyên rêzeya kodonan derbasî ARN-peyamberê bibûn, bi rêzeyek taybet bi hev re tên girêdan û polîpeptîdek peyda dibe.<ref name="Concepts and Applications">Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.</ref> Çêbûna bendên peptîdî yên navbera asîdên amînî yên polîpeptîdê ji aliyê ARN-rîbozomî ve tê hankirin.<ref name="Concepts and Applications" /> Asîdên amînî yên bo çêkirina poroteînek nû ji [[sîtoplazma]]ya xaneyê tê bi destxistin. Di pêvajoya wergeranê de li gel ARN-peyamber, pêdivî bi rîbozom, ARN-guhêzer, asîda amînî, hin hokarên proteînî (hokarên destpêkirinê, hokarên dirêjbûne, hokarên berdanê) û hinek enzîman heye. Dema wergeranê, bazên (nukleotîd) ARN-peyamberê sisê bi sisê tên xwendin. Li zincîra ARN-peyamber de rêzeya sê nukleotîdên li dû hev, wekî kodon tê navkirin. Kodon asîdek amînî destnîşan dike, ango kodon ji bo asîda amînî şîfre ye.<ref name="VILLEE"/> Wekî mînak kodona ji bo asîda amînî ya fenîlalanîn, 5'- UUC- 3' ye. Xaneyên [[Bakterî|bakteriyan]] navik lixwe nagirin, ADN û rîbozomên wan di nav sîtoplazmayê de cih digirin, loma hê ko libergirtin bi dawî nebûye, li ARN-peyamberê wergeran jî dest pê dike. Di xaneyên navikrasteqînan de libergirtin di navikê de rû dide, ARN-peyamber derbasî sîtoplazmayê dibe, paşê wergeran dest pê dike.<ref name="Modern Biology">Postlethwait, J. H., & Hopson, J. L. (2006). Modern Biology. NY, United states: Holt Rinehart & Winston.</ref> Di xaneyên navikrasteqîn (êkaryot) de her ARN-peyamberek tenê ji bo çêkirina yek corek proteîn şîfreya zanyariyên bomaweyî lixwe digire. Rîbozom kulavê 5′ nas dike, li ser ARN-peyamberê ber bi serê 3′ cih diguherîne, gava rastê kodona AUG yê tê, wergeran dest pê dike, şîfre ji bo çêkirina proteînek tê bikaranîn. Ango ji bo her corek proteîn, ARN-peyamberek bi genek taybet şîfrekirî tê avakirin.<ref>W T. Godbey, in Biotechnology and its Applications (Second Edition), 2022</ref> == Rêkxistina derbirîna gen == Çi di zîndewerek tekxaneyî de, çi jî di zîndewerek firexaneyî de her xane kontrol dike ka derbirîna gen çi çaxê û çiqas rû bide. Ji bo derbirîna gen pêdivî bi enerjî û cih heye. Loma heke di xaneyê de derbirîna hemû genan hertim rû bida, dibe ko enerjiya xaneyê têr nekira. ADN-ya pêçayî di beşa ko libergirtin wê rû bide, vedibe, lê heke libergirtina hemû genan di carek de rû bida, divê hemû ADN-yên pêçayî vebûna. Di rewşek wisa de valahiyên nav xaneyê bi şerîdên ADN-yê tijî dibû û ji bo çalakiya endamokên xaneyê bi têra xwe cih nedima. Herwisa heke di xaneyê de hemû gen bi carek ve bihatana derbirîn, qebareya xaneyê ji bo proteînên hatine çêkirin têr nedikir. Loma, divê di xaneyê de mekanîzmayek kontrolê hebe û biryar bide ka kîjan gen, kînga û çiqas tê derbirîn. Xirabûna mekanîzmaya kontrolê, [[şêrpence]] jî tê de, rê li ber gelek nexweşiyan vedike.<ref name="OpenStax, Biology"/> Di xaneyê de hemû gen bi hev re nayên derbirîn, pêdiviya xaneyê bi kîjan proteînan an jî ARN-yan hebe, tenê derbirîna wan genan rû dide, genên din girtî dimînin. Wekî mînak, hormona [[însulîn]] tenê di hinek xaneyên [[pankreas]]ê de, enzîma pepsînojen jî di xaneyên [[gede]]yê de tên berhemkirinrin. Di xaneyên pankreasê de genên bo berhemkirina pepsînojenê jî heye lê ji ber ko ev gen ne vekiri ye, xaneyên pankreasê pepsînojen berhem nakin. Lê genê ji bo çêkirina însulînê vekirî ye (çalak e), loma xaneyên pankreasê dikarin însulîn çêbikin. Bi heman awayê, di xaneyên gedeyê de jî genên bo berhemkirina pepsînojenê çalak in, lê genên bo berhemkirina însulînê girtî ne. Mînakek din jî proteîna [[hemoglobîn]] e. Tevê ko hemû xaneyên laş gena ji bo çêkirina hemoglobînê lixwe digirin, lê hemoglobîn tenê di xirokên sor ên xaneyên xwînê de heyê, Di xaneyên din de gena hemoglobînê girtî ye.<ref name=" Anatomy and physiology">Waugh, A., Grant, A., Chambers, G., Ross, J., & Wilson, K. (2014).Ross and Wilson anatomy and physiology in health and illness (12th ed.). Edinburg: Elsevier.</ref> Xaneyek kêm caran ji sedî 10ê genên xwe yekcar bikar tîne. Ango pirraniya genên xaneyê bi gelemperî bêdeng in. Gelek hokar bandor li xaneyê dikin ko kîjan gen, kînga were bikaranîn. Dibe ko hokar şertû mercên nav sîtoplazmayê be, şileya derveyê xaneyê be an jî cora xaneyê be. Ango derbirîna gen ji aliyê hin hokaran ve kontrolkirin. Hokarên bo kontrolkirina derbirîna gen, dibe ko derbirîna gen bide destpêkirin, pêvajoya derbirîna gen hêsantir bike, hêdî bike an jî rawestîne.<ref name="Concepts and Applications"/> Xane gava hevceyê berhemên genê ye, ji bo rêkxistina hevsengiyê di navbera berhemkirina proteîn û xerckirina enerjiyê de gelek stratejiyan bi kar tîne. Rêbazên ko ji bo bi cih anîna vê erkê de cih digirin, bi tevahî wekî '''rêkxistina derbirîna gen''' tê navkirin. Hinek corên gen di xaneyên çalak de hertim hema bi rêjeyek sabit tên derbirîn. Ev genan ji bo berdewamiya çalkiyên asayî yên xaneyê pêwist in. Wekî mînak, genên ARN-rîbozomî ji bo avakirina rîbozoman pêwist in. Di xaneyên zindî de hertim pêdivî bi çêkirina proteînan heye, rîbozom jî ji bo çêkirina proteîn kar dikin, loma di xaneyê de divê genên bo şîfrekirina ARN-rîbozomî hertim vekirî bin.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science">Cullen, K. E. (2009).Encyclopedia of Life Science. Newyork: Facts On File, Inc</ref> Lê derbirîna hinek genan tenê di bin şert û mercên taybet de rû dide. Dibe ko ev rewşên taybet, di dema peresîn, geşebûn an jî gorankariya xaneyê de be. Wekî mînak berî ko xane dabeş bibe, ji bo zêdekirina hejmara endamok, enzîm û rêjeya sîtoplazmayê pêdiviya wê bi proteînan heye loma bi gelemperî di xaneyê de di qonaxa S û qonaxa G2 ya înterfazê de derbirîna genan zêdetir dibe. Her çend mekanîzmayên ku derbirîna genan rêk dixin pir û tevlihev in jî, encama dawî ev e ku xane dema ku hewcedariya wan bi proteînan hebin, gen derdibirînin.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science"/> Ji bo rêkxistina derbirîna gen, du mekanîzmaya konrolê kar dikin. Di rêkxistina erênî (bi înglîzî: ''positive regulation'') de, gen girtiyê, heta ko sinyalên erênî wernegire çalak nabe û derbirîn dest pê nake. Di rêkxistina erênî de ji bo vekirina gen, pêdivî bi çalakkerek (bi înglîzî: ''activator'') heye. Di rêkxistina neyînî de gen vekirî ye û çalak e lê hin hokarên rêgir (hokarên westîner) (bi înglîzî: ''inhibitory factors'') bi genê ve giredayî ne û nahêlin derbirîna gen rû bide. Di rêkxistina neyînî de bi gelemperî gen ji aliyê pestanbarek (bi înglîzî: ''repressor'') hatiye girtin û gava pestanbar jê tê dûrxistin, derbirîna gen jî dest pê dike.<ref name="MOLECULAR BIOLOGY" /> Zîndewerên navikseretayî (prokaryot) zîndewerên tekxaneyî ne û bênavik in, loma ADN-yên wan di nav sîtoplazmayê de cih digire. Ji bo çêkirina proteîn, pêvajoyên libergirtin û wergeran hema di heman demê de rû didin. Gava bi têra xwe proteîn hat berhemkirin, libergirtin radiweste. Wekî encam, kontrola serekî ya ji bo kîjan proteîn û çiqas proteîn tê çêkirin, bi rêkxistina libergirtina ADN-yê pêk tê. Gava pêdivî bi zêdetirîn proteîn hebe, rêjeya libergirtinê zêde dibe. Ango di xaneyên navikseretayiyan de derbirîna gen bi gelemperî di asta libergirtinê de tê kontrolkirin. [[Wêne:Operon ku.png|thumb|401x401px|Bi rêbaza operon, rêkxistina libergirtina hemû genên kodên enzîmên katalîzkirina karlêkên kîmyayî yên li dû hev in, bi hevdemkî tên kontrolkirin. Bi]] Di xaneyên navikseretayî de rêkxistina derbirîna genan de rêbazek cuda jî tê bikaranîn, kontrola derbirîna gen ji aliyê [[operon]] ve tê rêvebirin. Di xaneyê de karlêkek kîmyayî bi gelek gavên li pêyhev rû dide. Ango ji bo karlêkek kîmyayî dibe ko pêdivî bi çendan cor genan hebe. Bi rêbaza operon, rêkxistina libergirtina hemû genên kodên enzîmên katalîzkirina karlêkên kîmyayî yên li dû hev in, bi hevdemkî tên kontrolkirin. Bi vî awayî heke pêdivî hebe, hemû enzîm bi carek ve tên berhemkirin û heke pêdivî tune be vê gavê çêkirana hemû enzîmên karlêkê bi carek ve tên rawestandin, gen bêdeng dibin. Mekanîzmaya kontrola koma genên têkîldar rê dide bakteriyan ko li hember guherînên hawirdorê, bi lez bertek nîşan bidin.<ref>Ralston, A. (2008) Operons and prokaryotic gene regulation. Nature Education 1(1):216</ref> Di xaneyên navikrasteqînan de ADN di navikê de ye û li wir bi libergirtine ARN-peyamber çêdibe. ARN-peyamber derbasî sîtoplazmayê dibe, di rîbozoman de tê wergerandin bo çêkirina proteîn. Pêvajoyên libergirtinê û wergeranê bi parzûna navikê ji hev hatiye cihê kirin. Di xaneyên navikrasteqînan de rêkxistina derbirîna gen di gelek qonaxan de rû dide.<ref name="Biology with Physiology">Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., & Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.</ref> 1.Dema ADN vedibe û bi hokarên libergirtinê ve girê dibe, 2.Di qonaxa libergirtinê de, 3.Piştî libergirtinê di qonaxa sererastkirina ARN-peyamber a destpêk de, 4. Dema ARN-peyamber tê wergerandin bo proteînê. 5. Piştî çêbûna proteînê.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> == Girêdanên derve == Ferhenga Biyolojiyê [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyolojî]] 4ieyjfnqxhxginosrxyu1ggzpdyk20b 11 245376 2101100 1632321 2026-10-30T21:06:47Z Biyolojiyabikurdi 31567 Biyolojiyabikurdiî/ê navê [[Gotûbêja şablonê:Demarên marîpiştê]] weke [[Gotûbêja şablonê:Demarên birbireyê]] guhart 1632321 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Anatomî}} }} 3o64wcfp8dtkccwp8ic3xwipvi3yfjk 11 245385 2101090 1632337 2026-10-30T20:11:26Z Biyolojiyabikurdi 31567 Biyolojiyabikurdiî/ê navê [[Gotûbêja şablonê:Rêka givêrdarê]] weke [[Gotûbêja şablonê:Coga herisê]] guhart 1632337 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Anatomî}} }} 3o64wcfp8dtkccwp8ic3xwipvi3yfjk 11 245399 2101107 1632356 2026-10-30T22:16:01Z Ghybu 9854 Ghybuî/ê navê [[Gotûbêja şablonê:Hestî û qirtik]] weke [[Gotûbêja şablonê:Hestî û kirkirk]] guhart 1632356 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Anatomî}} }} 3o64wcfp8dtkccwp8ic3xwipvi3yfjk 0 285195 2101071 2100878 2026-10-30T15:40:27Z MikaelF 935 2101071 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Kraków | statû = Bajarên mezin - Polonya | sernavê_wêne = }} '''Kraków''' ({{IPA-pl|ˈkrakuf}}) di heman demê de wekî '''Krakov''' an '''Krakow''' jî tê binavkirin{{Çavk}}, duyem bajarê herî mezin û yek ji bajarên herî dîrokî yên [[Polonya]]yê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Krakow |sernav=Krakow {{!}} Etymology of the name Krakow by etymonline |malper=www.etymonline.com |roja-gihiştinê=2024-11-17 |ziman=en }}</ref> Bajar li Voyvodal a Polonyaya Biçûk li ser [[Çemê Vîstualê]] hatiye avakirin. Li gorî daneyên sala 2023an nifûsa bajêr 804,237 (2023) kes e û di heman demê de li deverên bajêr bi qasî 8 milyon mirovên din di nîvçapeke bi qasî 100 kîlomêtre de dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cracow.welcome.com.pl/Krak%C3%B3w-%E2%80%93-Office-Power-,WidokDzialArtykulyArtykul,72,1259.html |sernav=Kraków – Office Power - CRACOW |malper=web.archive.org |tarîx=2012-03-06 |roja-gihiştinê=2024-11-17 |roja-arşîvê=2012-03-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120306210503/http://www.cracow.welcome.com.pl/Krak%C3%B3w-%E2%80%93-Office-Power-,WidokDzialArtykulyArtykul,72,1259.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kraków heta sala 1596an paytexta fermî ya Polonyayê bû û bi kevneşopî yek ji navendên pêşeng ên jiyana akademîk, çandî û hunerî ya polonî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Boże igrzysko. Historia Polski |paşnav=Davies |pêşnav=Norman |weşanger=Otwarte |tarîx=2020-03-30 |isbn=978-83-240-1556-6 |ziman=pl |url=https://books.google.com/books?id=TJp-AwAAQBAJ&dq=krakowa+warszawy+1596+roku&pg=PT298 }}</ref> Bajêr wekê yek ji bajarên herî xweş ên [[Ewropa]]yê tê binav kirin<ref>{{Jêder-malper |url=http://archiwum.thenews.pl/1/12/Artykul/118486 |sernav=Krakow makes top ten in Conde Nast Traveler poll |malper=Polskie Radio dla Zagranicy |roja-gihiştinê=2024-11-17 |roja-arşîvê=2024-11-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241127124211/http://archiwum.thenews.pl/1/12/Artykul/118486 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ku bajarê nevin ê Krakovê di sala 1978an de wekî [[Mîrateya Mîrateya Cîhanê ya UNESCO]] hatiye diyarkirin ku yek ji cihên yekem ên cîhanê ye ku vê statûyê wergirtiye. Bajar wekî gundekî biçûk li ser [[Girê Wawelê]] hatiye avakirin û di sala 985an de navendeke bazirganiyê ya [[Ewropaya Navendî]] bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krakow.pl/en/miasto/?id=dzieje.html |sernav=City - www.krakow.pl |malper=web.archive.org |tarîx=2007-02-19 |roja-gihiştinê=2024-11-17 |roja-arşîvê=2007-02-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070219135248/http://www.krakow.pl/en/miasto/?id=dzieje.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Bajêr di 1038an de bûye navenda rêveberiya padîşahên polonî yên ji [[xanedana Piast]] û piştre re jê wekî navendek birêvebirinê di bin padîşahên [[Jagiellonî]] û Komkara Polonî-Lîtvanî de heya dawiya sedsala 16an ku [[Sigismund III]] dîwana xwe ya padîşahiyê veguhezandiye [[Warşova]]yê. Bi derketina [[Komara Polonyaya Duyem]] ê di 1918an de, Kraków rola xwe wekî navokek riheke neteweyî ji nû ve piştrast kiriye. Piştî dagirkirina Polonyayê, di destpêka [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] de, herêma ''Krakau'' ya ku nû hatiye destnîşan kirin bûye navenda Hikûmeta Giştî ya [[Almanyaya Nazî]]. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bajarên Polonyayê]] [[Kategorî:Civakên cihû yên tarîxî]] [[Kategorî:Endamên Lîga Hanseatîk]] [[Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Polonyayê]] [[Kategorî:Kraków| ]] [[Kategorî:Paytextên dewletên dîrokî]] o69a9ib4howgy4g0f3px07vrta2l58e 2101072 2101071 2026-10-30T15:43:20Z MikaelF 935 2101072 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Kraków | statû = Bajarên mezin - Polonya | sernavê_wêne = }} '''Kraków''' ({{IPA-pl|ˈkrakuf}}) di heman demê de wekî '''Krakov''' an '''Krakow''' jî tê binavkirin{{Çavk}}, duyem bajarê herî mezin û yek ji bajarên herî dîrokî yên [[Polonya]]yê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Krakow |sernav=Krakow {{!}} Etymology of the name Krakow by etymonline |malper=www.etymonline.com |roja-gihiştinê=2024-11-17 |ziman=en }}</ref> Bajar li ''[[voyvodal]]'' a [[Polonyaya Biçûk]] li ser [[Çemê Vîstul]] hatiye avakirin. Li gorî daneyên sala 2023an nifûsa bajêr 804.237 (2023) kes e û di heman demê de li deverên bajêr bi qasî heşt milyon mirovên din di nîvçapeke bi qasî 100 kîlomêtre de dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cracow.welcome.com.pl/Krak%C3%B3w-%E2%80%93-Office-Power-,WidokDzialArtykulyArtykul,72,1259.html |sernav=Kraków – Office Power - CRACOW |malper=web.archive.org |tarîx=2012-03-06 |roja-gihiştinê=2024-11-17 |roja-arşîvê=2012-03-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120306210503/http://www.cracow.welcome.com.pl/Krak%C3%B3w-%E2%80%93-Office-Power-,WidokDzialArtykulyArtykul,72,1259.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kraków heta sala 1596an paytexta fermî ya Polonyayê bû û bi kevneşopî yek ji navendên pêşeng ên jiyana akademîk, çandî û hunerî ya polonî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Boże igrzysko. Historia Polski |paşnav=Davies |pêşnav=Norman |weşanger=Otwarte |tarîx=2020-03-30 |isbn=978-83-240-1556-6 |ziman=pl |url=https://books.google.com/books?id=TJp-AwAAQBAJ&dq=krakowa+warszawy+1596+roku&pg=PT298 }}</ref> Bajêr wekê yek ji bajarên herî xweş ên [[Ewropa]]yê tê binav kirin<ref>{{Jêder-malper |url=http://archiwum.thenews.pl/1/12/Artykul/118486 |sernav=Krakow makes top ten in Conde Nast Traveler poll |malper=Polskie Radio dla Zagranicy |roja-gihiştinê=2024-11-17 |roja-arşîvê=2024-11-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241127124211/http://archiwum.thenews.pl/1/12/Artykul/118486 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ku bajarê nevin ê Krakovê di sala 1978an de wekî [[Mîrateya Mîrateya Cîhanê ya UNESCO]] hatiye diyarkirin ku yek ji cihên yekem ên cîhanê ye ku vê statûyê wergirtiye. Bajar wekî gundekî biçûk li ser [[Girê Wawelê]] hatiye avakirin û di sala 985an de navendeke bazirganiyê ya [[Ewropaya Navendî]] bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krakow.pl/en/miasto/?id=dzieje.html |sernav=City - www.krakow.pl |malper=web.archive.org |tarîx=2007-02-19 |roja-gihiştinê=2024-11-17 |roja-arşîvê=2007-02-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070219135248/http://www.krakow.pl/en/miasto/?id=dzieje.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Bajêr di 1038an de bûye navenda rêveberiya padîşahên polonî yên ji [[xanedana Piast]] û piştre re jê wekî navendek birêvebirinê di bin padîşahên [[Jagiellonî]] û Komkara Polonî-Lîtvanî de heya dawiya sedsala 16an ku [[Sigismund III]] dîwana xwe ya padîşahiyê veguhezandiye [[Warşova]]yê. Bi derketina [[Komara Polonyaya Duyem]] ê di 1918an de, Kraków rola xwe wekî navokek riheke neteweyî ji nû ve piştrast kiriye. Piştî dagirkirina Polonyayê, di destpêka [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] de, herêma ''Krakau'' ya ku nû hatiye destnîşan kirin bûye navenda Hikûmeta Giştî ya [[Almanyaya Nazî]]. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bajarên Polonyayê]] [[Kategorî:Civakên cihû yên tarîxî]] [[Kategorî:Endamên Lîga Hanseatîk]] [[Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Polonyayê]] [[Kategorî:Kraków| ]] [[Kategorî:Paytextên dewletên dîrokî]] nzrp5pv0nzueh1v4lvnehlou2cbk92w 2101073 2101072 2026-10-30T15:43:50Z MikaelF 935 2101073 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Kraków | statû = Bajarên mezin - Polonya | sernavê_wêne = }} '''Kraków''' ({{IPA-pl|ˈkrakuf}}) di heman demê de wekî '''Krakov''' an '''Krakow''' jî tê binavkirin{{Çavk}}, duyem bajarê herî mezin û yek ji bajarên herî dîrokî yên [[Polonya]]yê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Krakow |sernav=Krakow {{!}} Etymology of the name Krakow by etymonline |malper=www.etymonline.com |roja-gihiştinê=2024-11-17 |ziman=en }}</ref> Bajar li ''[[voyvodal]]'' a [[Polonyaya Biçûk]] li ser [[Çemê Vîstula]] hatiye avakirin. Li gorî daneyên sala 2023an nifûsa bajêr 804.237 (2023) kes e û di heman demê de li deverên bajêr bi qasî heşt milyon mirovên din di nîvçapeke bi qasî 100 kîlomêtre de dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cracow.welcome.com.pl/Krak%C3%B3w-%E2%80%93-Office-Power-,WidokDzialArtykulyArtykul,72,1259.html |sernav=Kraków – Office Power - CRACOW |malper=web.archive.org |tarîx=2012-03-06 |roja-gihiştinê=2024-11-17 |roja-arşîvê=2012-03-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120306210503/http://www.cracow.welcome.com.pl/Krak%C3%B3w-%E2%80%93-Office-Power-,WidokDzialArtykulyArtykul,72,1259.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kraków heta sala 1596an paytexta fermî ya Polonyayê bû û bi kevneşopî yek ji navendên pêşeng ên jiyana akademîk, çandî û hunerî ya polonî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Boże igrzysko. Historia Polski |paşnav=Davies |pêşnav=Norman |weşanger=Otwarte |tarîx=2020-03-30 |isbn=978-83-240-1556-6 |ziman=pl |url=https://books.google.com/books?id=TJp-AwAAQBAJ&dq=krakowa+warszawy+1596+roku&pg=PT298 }}</ref> Bajêr wekê yek ji bajarên herî xweş ên [[Ewropa]]yê tê binav kirin<ref>{{Jêder-malper |url=http://archiwum.thenews.pl/1/12/Artykul/118486 |sernav=Krakow makes top ten in Conde Nast Traveler poll |malper=Polskie Radio dla Zagranicy |roja-gihiştinê=2024-11-17 |roja-arşîvê=2024-11-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241127124211/http://archiwum.thenews.pl/1/12/Artykul/118486 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ku bajarê nevin ê Krakovê di sala 1978an de wekî [[Mîrateya Mîrateya Cîhanê ya UNESCO]] hatiye diyarkirin ku yek ji cihên yekem ên cîhanê ye ku vê statûyê wergirtiye. Bajar wekî gundekî biçûk li ser [[Girê Wawelê]] hatiye avakirin û di sala 985an de navendeke bazirganiyê ya [[Ewropaya Navendî]] bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krakow.pl/en/miasto/?id=dzieje.html |sernav=City - www.krakow.pl |malper=web.archive.org |tarîx=2007-02-19 |roja-gihiştinê=2024-11-17 |roja-arşîvê=2007-02-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070219135248/http://www.krakow.pl/en/miasto/?id=dzieje.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Bajêr di 1038an de bûye navenda rêveberiya padîşahên polonî yên ji [[xanedana Piast]] û piştre re jê wekî navendek birêvebirinê di bin padîşahên [[Jagiellonî]] û Komkara Polonî-Lîtvanî de heya dawiya sedsala 16an ku [[Sigismund III]] dîwana xwe ya padîşahiyê veguhezandiye [[Warşova]]yê. Bi derketina [[Komara Polonyaya Duyem]] ê di 1918an de, Kraków rola xwe wekî navokek riheke neteweyî ji nû ve piştrast kiriye. Piştî dagirkirina Polonyayê, di destpêka [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] de, herêma ''Krakau'' ya ku nû hatiye destnîşan kirin bûye navenda Hikûmeta Giştî ya [[Almanyaya Nazî]]. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bajarên Polonyayê]] [[Kategorî:Civakên cihû yên tarîxî]] [[Kategorî:Endamên Lîga Hanseatîk]] [[Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Polonyayê]] [[Kategorî:Kraków| ]] [[Kategorî:Paytextên dewletên dîrokî]] 2daxxhqerx2ovw7c03etp0od6oupcpt 2101074 2101073 2026-10-30T15:44:26Z MikaelF 935 2101074 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Kraków | statû = Bajarên mezin - Polonya | sernavê_wêne = }} '''Kraków''' ({{IPA-pl|ˈkrakuf}}) di heman demê de wekî '''Krakov''' an '''Krakow''' jî tê binavkirin{{Çavk}}, duyem bajarê herî mezin û yek ji bajarên herî dîrokî yên [[Polonya]]yê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Krakow |sernav=Krakow {{!}} Etymology of the name Krakow by etymonline |malper=www.etymonline.com |roja-gihiştinê=2024-11-17 |ziman=en }}</ref> Bajar li ''[[voyvodal]]'' a [[Polonyaya Biçûk]] li ser çemê [[Vîstula]] hatiye avakirin. Li gorî daneyên sala 2023an nifûsa bajêr 804.237 (2023) kes e û di heman demê de li deverên bajêr bi qasî heşt milyon mirovên din di nîvçapeke bi qasî 100 kîlomêtre de dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cracow.welcome.com.pl/Krak%C3%B3w-%E2%80%93-Office-Power-,WidokDzialArtykulyArtykul,72,1259.html |sernav=Kraków – Office Power - CRACOW |malper=web.archive.org |tarîx=2012-03-06 |roja-gihiştinê=2024-11-17 |roja-arşîvê=2012-03-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120306210503/http://www.cracow.welcome.com.pl/Krak%C3%B3w-%E2%80%93-Office-Power-,WidokDzialArtykulyArtykul,72,1259.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kraków heta sala 1596an paytexta fermî ya Polonyayê bû û bi kevneşopî yek ji navendên pêşeng ên jiyana akademîk, çandî û hunerî ya polonî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Boże igrzysko. Historia Polski |paşnav=Davies |pêşnav=Norman |weşanger=Otwarte |tarîx=2020-03-30 |isbn=978-83-240-1556-6 |ziman=pl |url=https://books.google.com/books?id=TJp-AwAAQBAJ&dq=krakowa+warszawy+1596+roku&pg=PT298 }}</ref> Bajêr wekê yek ji bajarên herî xweş ên [[Ewropa]]yê tê binav kirin<ref>{{Jêder-malper |url=http://archiwum.thenews.pl/1/12/Artykul/118486 |sernav=Krakow makes top ten in Conde Nast Traveler poll |malper=Polskie Radio dla Zagranicy |roja-gihiştinê=2024-11-17 |roja-arşîvê=2024-11-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241127124211/http://archiwum.thenews.pl/1/12/Artykul/118486 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ku bajarê nevin ê Krakovê di sala 1978an de wekî [[Mîrateya Mîrateya Cîhanê ya UNESCO]] hatiye diyarkirin ku yek ji cihên yekem ên cîhanê ye ku vê statûyê wergirtiye. Bajar wekî gundekî biçûk li ser [[Girê Wawelê]] hatiye avakirin û di sala 985an de navendeke bazirganiyê ya [[Ewropaya Navendî]] bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krakow.pl/en/miasto/?id=dzieje.html |sernav=City - www.krakow.pl |malper=web.archive.org |tarîx=2007-02-19 |roja-gihiştinê=2024-11-17 |roja-arşîvê=2007-02-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070219135248/http://www.krakow.pl/en/miasto/?id=dzieje.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Bajêr di 1038an de bûye navenda rêveberiya padîşahên polonî yên ji [[xanedana Piast]] û piştre re jê wekî navendek birêvebirinê di bin padîşahên [[Jagiellonî]] û Komkara Polonî-Lîtvanî de heya dawiya sedsala 16an ku [[Sigismund III]] dîwana xwe ya padîşahiyê veguhezandiye [[Warşova]]yê. Bi derketina [[Komara Polonyaya Duyem]] ê di 1918an de, Kraków rola xwe wekî navokek riheke neteweyî ji nû ve piştrast kiriye. Piştî dagirkirina Polonyayê, di destpêka [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] de, herêma ''Krakau'' ya ku nû hatiye destnîşan kirin bûye navenda Hikûmeta Giştî ya [[Almanyaya Nazî]]. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bajarên Polonyayê]] [[Kategorî:Civakên cihû yên tarîxî]] [[Kategorî:Endamên Lîga Hanseatîk]] [[Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Polonyayê]] [[Kategorî:Kraków| ]] [[Kategorî:Paytextên dewletên dîrokî]] 1mreumgdl7m2zrkbigenyabybnfndrt 2101075 2101074 2026-10-30T15:47:23Z MikaelF 935 2101075 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Kraków | statû = Bajarên mezin - Polonya | sernavê_wêne = }} '''Kraków''' ({{IPA-pl|ˈkrakuf}}) di heman demê de wekî '''Krakov''' an '''Krakow''' jî tê binavkirin{{Çavk}}, duyem bajarê herî mezin û yek ji bajarên herî dîrokî yên [[Polonya]]yê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Krakow |sernav=Krakow {{!}} Etymology of the name Krakow by etymonline |malper=www.etymonline.com |roja-gihiştinê=2024-11-17 |ziman=en }}</ref> Bajar li ''[[voyvodal]]'' a [[Polonyaya Biçûk]] li ser çemê [[Vistula]] (bi polonî: ''Wisła'') hatiye avakirin. Li gorî daneyên sala 2023an nifûsa bajêr 804.237 (2023) kes e û di heman demê de li deverên bajêr bi qasî heşt milyon mirovên din di nîvçapeke bi qasî 100 kîlomêtre de dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cracow.welcome.com.pl/Krak%C3%B3w-%E2%80%93-Office-Power-,WidokDzialArtykulyArtykul,72,1259.html |sernav=Kraków – Office Power - CRACOW |malper=web.archive.org |tarîx=2012-03-06 |roja-gihiştinê=2024-11-17 |roja-arşîvê=2012-03-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120306210503/http://www.cracow.welcome.com.pl/Krak%C3%B3w-%E2%80%93-Office-Power-,WidokDzialArtykulyArtykul,72,1259.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kraków heta sala 1596an paytexta fermî ya Polonyayê bû û bi kevneşopî yek ji navendên pêşeng ên jiyana akademîk, çandî û hunerî ya polonî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Boże igrzysko. Historia Polski |paşnav=Davies |pêşnav=Norman |weşanger=Otwarte |tarîx=2020-03-30 |isbn=978-83-240-1556-6 |ziman=pl |url=https://books.google.com/books?id=TJp-AwAAQBAJ&dq=krakowa+warszawy+1596+roku&pg=PT298 }}</ref> Bajêr wekê yek ji bajarên herî xweş ên [[Ewropa]]yê tê binav kirin<ref>{{Jêder-malper |url=http://archiwum.thenews.pl/1/12/Artykul/118486 |sernav=Krakow makes top ten in Conde Nast Traveler poll |malper=Polskie Radio dla Zagranicy |roja-gihiştinê=2024-11-17 |roja-arşîvê=2024-11-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241127124211/http://archiwum.thenews.pl/1/12/Artykul/118486 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ku bajarê nevin ê Krakovê di sala 1978an de wekî [[Mîrateya Mîrateya Cîhanê ya UNESCO]] hatiye diyarkirin ku yek ji cihên yekem ên cîhanê ye ku vê statûyê wergirtiye. Bajar wekî gundekî biçûk li ser [[Girê Wawelê]] hatiye avakirin û di sala 985an de navendeke bazirganiyê ya [[Ewropaya Navendî]] bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krakow.pl/en/miasto/?id=dzieje.html |sernav=City - www.krakow.pl |malper=web.archive.org |tarîx=2007-02-19 |roja-gihiştinê=2024-11-17 |roja-arşîvê=2007-02-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070219135248/http://www.krakow.pl/en/miasto/?id=dzieje.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Bajêr di 1038an de bûye navenda rêveberiya padîşahên polonî yên ji [[xanedana Piast]] û piştre re jê wekî navendek birêvebirinê di bin padîşahên [[Jagiellonî]] û Komkara Polonî-Lîtvanî de heya dawiya sedsala 16an ku [[Sigismund III]] dîwana xwe ya padîşahiyê veguhezandiye [[Warşova]]yê. Bi derketina [[Komara Polonyaya Duyem]] ê di 1918an de, Kraków rola xwe wekî navokek riheke neteweyî ji nû ve piştrast kiriye. Piştî dagirkirina Polonyayê, di destpêka [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] de, herêma ''Krakau'' ya ku nû hatiye destnîşan kirin bûye navenda Hikûmeta Giştî ya [[Almanyaya Nazî]]. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bajarên Polonyayê]] [[Kategorî:Civakên cihû yên tarîxî]] [[Kategorî:Endamên Lîga Hanseatîk]] [[Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Polonyayê]] [[Kategorî:Kraków| ]] [[Kategorî:Paytextên dewletên dîrokî]] ix6iwfm2khznydm2two7d27l3dhxvbc 2101076 2101075 2026-10-30T15:48:21Z MikaelF 935 2101076 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Kraków | statû = Bajarên mezin - Polonya | sernavê_wêne = }} '''Kraków''' ({{IPA-pl|ˈkrakuf}}) di heman demê de wekî '''Krakov''' an '''Krakow''' jî tê binavkirin{{Çavk}}, duyem bajarê herî mezin û yek ji bajarên herî dîrokî yên [[Polonya]]yê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Krakow |sernav=Krakow {{!}} Etymology of the name Krakow by etymonline |malper=www.etymonline.com |roja-gihiştinê=2024-11-17 |ziman=en }}</ref> Bajar li ''[[voyvodal]]'' a [[Polonyaya Biçûk]] li ser çemê [[Vistula]] (bi polonî: ''Wisła'') hatiye avakirin. Li gorî daneyên sala 2023an nifûsa bajêr 804.237 (2023) kes e û di heman demê de li deverên bajêr bi qasî heşt milyon mirovên din di nîvçapeke bi qasî 100 kîlomêtre de dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cracow.welcome.com.pl/Krak%C3%B3w-%E2%80%93-Office-Power-,WidokDzialArtykulyArtykul,72,1259.html |sernav=Kraków – Office Power - CRACOW |malper=web.archive.org |tarîx=2012-03-06 |roja-gihiştinê=2024-11-17 |roja-arşîvê=2012-03-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120306210503/http://www.cracow.welcome.com.pl/Krak%C3%B3w-%E2%80%93-Office-Power-,WidokDzialArtykulyArtykul,72,1259.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Kraków heta sala 1596an paytexta fermî ya Polonyayê bû û bi kevneşopî yek ji navendên pêşeng ên jiyana akademîk, çandî û hunerî ya polonî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Boże igrzysko. Historia Polski |paşnav=Davies |pêşnav=Norman |weşanger=Otwarte |tarîx=2020-03-30 |isbn=978-83-240-1556-6 |ziman=pl |url=https://books.google.com/books?id=TJp-AwAAQBAJ&dq=krakowa+warszawy+1596+roku&pg=PT298 }}</ref> Bajêr wekê yek ji bajarên herî xweş ên [[Ewropa]]yê tê binav kirin<ref>{{Jêder-malper |url=http://archiwum.thenews.pl/1/12/Artykul/118486 |sernav=Krakow makes top ten in Conde Nast Traveler poll |malper=Polskie Radio dla Zagranicy |roja-gihiştinê=2024-11-17 |roja-arşîvê=2024-11-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241127124211/http://archiwum.thenews.pl/1/12/Artykul/118486 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ku bajarê nevin ê Krakówê di sala 1978an de wekî [[Mîrateya Mîrateya Cîhanê ya UNESCO]] hatiye diyarkirin ku yek ji cihên yekem ên cîhanê ye ku vê statûyê wergirtiye. Bajar wekî gundekî biçûk li ser [[Girê Wawelê]] hatiye avakirin û di sala 985an de navendeke bazirganiyê ya [[Ewropaya Navendî]] bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krakow.pl/en/miasto/?id=dzieje.html |sernav=City - www.krakow.pl |malper=web.archive.org |tarîx=2007-02-19 |roja-gihiştinê=2024-11-17 |roja-arşîvê=2007-02-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070219135248/http://www.krakow.pl/en/miasto/?id=dzieje.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Bajêr di 1038an de bûye navenda rêveberiya padîşahên polonî yên ji [[xanedana Piast]] û piştre re jê wekî navendek birêvebirinê di bin padîşahên [[Jagiellonî]] û Komkara Polonî-Lîtvanî de heya dawiya sedsala 16an ku [[Sigismund III]] dîwana xwe ya padîşahiyê veguhezandiye [[Warşova]]yê. Bi derketina [[Komara Polonyaya Duyem]] ê di 1918an de, Kraków rola xwe wekî navokek riheke neteweyî ji nû ve piştrast kiriye. Piştî dagirkirina Polonyayê, di destpêka [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] de, herêma ''Krakau'' ya ku nû hatiye destnîşan kirin bûye navenda Hikûmeta Giştî ya [[Almanyaya Nazî]]. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bajarên Polonyayê]] [[Kategorî:Civakên cihû yên tarîxî]] [[Kategorî:Endamên Lîga Hanseatîk]] [[Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Polonyayê]] [[Kategorî:Kraków| ]] [[Kategorî:Paytextên dewletên dîrokî]] r20myom5mo9x5mqy901a0jkcykh1q3m 0 330442 2101080 2100962 2026-10-30T17:39:37Z Penaber49 39672 2101080 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:OCP07 Fig-6.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a deryayên Nordîk û hevzênên bin-polar, ligel herikên rûyî (xêzên temam) û herikên kûr (xêzên qut-qut) ku beşek ji gera zivirî ya merîdyonal a Atlantîkê pêk tînin. Rengên xêzan germahiyên nêzîkî nîşan didin.]] '''Gerîdeya veguhêz a merîdyonel a Atlantîkê''' bi kurtasî ya îngilîzî '''AMOC''' (bi îngilîzî: ''Atlantic meridional overturning circulation'') pergala sereke ya herikên [[Okyanûs|okyanûsê]] ye ku li [[Okyanûsa Atlantîk|Okyanûsa Atlantîkê]] di xebatê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ |sernav=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |malper=www.ipcc.ch |roja-gihiştinê=2026-10-19 |ziman=en}}</ref> Ew pergal pêkhateyeke sereke ya pergala gera okyanûsên [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye û di pergala avhewaya gerstêrkê de roleke giring tîne cih. AMOC herikînên Okyanûsa Atlantîkê li ser rûyê avê û di kûrahiyên mezin de vedigire ku ev herikîn ji ber guherînên di avhewayê de, germahî û xwêbûna avê de pêk hatine. Ev herikîn nîvê gera termohalîn a cîhanî pêk tînin ku herikîna herikînên mezin ên okyanûsan vedigire û nîvê din jî gera zivirînê ya [[Okyanûsa Başûr]] vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aoml.noaa.gov/noaa-scientists-detect-reshaping-of-the-meridional-overturning-circulation-in-southern-ocean/ |sernav=Scientists Detect a Reshaping of the MOC in the Southern Ocean |malper=NOAA's Atlantic Oceanographic and Meteorological Laboratory |tarîx=2023-03-29 |roja-gihiştinê=2026-10-19 |ziman=en-US |paşnav=Communications |pêşnav=AOML}}</ref> AMOC ji herikîneke ber bi bakur ve ku ji avên germ û şortir di tebeqeyên jorîn ên Okyanûsa Atlantîkê de pêk hatiye û herikîneke vegerê ye ku ber bi başûr ve ji avên sar, ava kêmtir şor û kûr pêk hatiye. Ava germ a ji başûr şortir e, ji ber ku di herêma tropîkal de rêjeya dûkel bûnê bilindtir e. Ev ava germ û şor tebeqeya jorîn a okyanûsê pêk tîne; lê gava ev tebeqe sar dibe, tîrbûna ava şor zêde dibe û dibe sedem ku ev ava şor ber bi kûrahiyê ve binav bibe ku ev yek beşeke giring ê motora sîstema AMOCê ye. Ev beşên herikînê bi rêya herêmên "zivirîna avê" (overturning) li deryayên Nordîk û Okyanûsa Başûr bi hev ve girêdayî ne. Cihên vê zivirînê bi danûstandina xurt a germî, oksîjena heliyayî, karbon û xurekên din ve girêdayî ne ku ev pêvajo ji bo ekosîstemên okyanûsê û rola wê ya wekê enbarê karbonê (carbon sink) pir girîng e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buckley |pêşnav=Martha W. |paşnav2=Marshall |pêşnav2=John |tarîx=2016 |sernav=Observations, inferences, and mechanisms of the Atlantic Meridional Overturning Circulation: A review |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2015RG000493 |kovar=Reviews of Geophysics |ziman=en |cild=54 |hejmar=1 |rr=5–63 |doi=10.1002/2015RG000493 |issn=1944-9208}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lozier |pêşnav=M. S. |paşnav2=Li |pêşnav2=F. |paşnav3=Bacon |pêşnav3=S. |paşnav4=Bahr |pêşnav4=F. |paşnav5=Bower |pêşnav5=A. S. |paşnav6=Cunningham |pêşnav6=S. A. |paşnav7=de Jong |pêşnav7=M. F. |paşnav8=de Steur |pêşnav8=L. |paşnav9=deYoung |pêşnav9=B. |paşnav10=Fischer |pêşnav10=J. |paşnav11=Gary |pêşnav11=S. F. |paşnav12=Greenan |pêşnav12=B. J. W. |paşnav13=Holliday |pêşnav13=N. P. |paşnav14=Houk |pêşnav14=A. |paşnav15=Houpert |pêşnav15=L. |tarîx=2019 |sernav=A sea change in our view of overturning in the subpolar North Atlantic |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aau6592 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=363 |hejmar=6426 |rr=516–521 |doi=10.1126/science.aau6592}}</ref> Di heman demê de guhertinên di hêza AMOCê de dikarin bandoran li gelek hêmanên pergala avhewayê bikin.<ref name=":1" /> Guherîna avhewayê dibe ku AMOCê bi rêya zêdebûna germahiya okyanûsê û herikîna ava şirîn a zêde ya ku ber ji helandina pelên qeşayên li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ku bi berdewamiya sarbûna Atlantîka Bakur ve girêdayî ye, qels bike. Lêkolînên ku ji nû ve avakirina okyanûsografîkan bikar tînin destnîşan dikin ku ji sala 2015an vir ve, AMOC ji berê şoreşa pîşesaziyê qelstir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rahmstorf |pêşnav=Stefan |paşnav2=Box |pêşnav2=Jason E. |paşnav3=Feulner |pêşnav3=Georg |paşnav4=Mann |pêşnav4=Michael E. |paşnav5=Robinson |pêşnav5=Alexander |paşnav6=Rutherford |pêşnav6=Scott |paşnav7=Schaffernicht |pêşnav7=Erik J. |tarîx=2015 |sernav=Exceptional twentieth-century slowdown in Atlantic Ocean overturning circulation |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2554 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=5 |hejmar=5 |rr=475–480 |doi=10.1038/nclimate2554 |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Caesar |pêşnav=L. |paşnav2=McCarthy |pêşnav2=G. D. |paşnav3=Thornalley |pêşnav3=D. J. R. |paşnav4=Cahill |pêşnav4=N. |paşnav5=Rahmstorf |pêşnav5=S. |tarîx=2021 |sernav=Current Atlantic Meridional Overturning Circulation weakest in last millennium |url=https://www.nature.com/articles/s41561-021-00699-z |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=14 |hejmar=3 |rr=118–120 |doi=10.1038/s41561-021-00699-z |issn=1752-0908}}</ref> Li ser beşdariyên nisbî yên faktorên cûda nîqaş heye û ne diyar e ku çiqas ji vê qelsbûnê ji ber guherîna avhewayê an guherbariya xwezayî ya gerandinê di nav hezar salan de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Latif |pêşnav=Mojib |paşnav2=Sun |pêşnav2=Jing |paşnav3=Visbeck |pêşnav3=Martin |paşnav4=Hadi Bordbar |pêşnav4=M. |tarîx=2022 |sernav=Natural variability has dominated Atlantic Meridional Overturning Circulation since 1900 |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01342-4 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=455–460 |doi=10.1038/s41558-022-01342-4 |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilbourne |pêşnav=K. Halimeda |paşnav2=Wanamaker |pêşnav2=Alan D. |paşnav3=Moffa-Sanchez |pêşnav3=Paola |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=David J. |paşnav5=Amrhein |pêşnav5=Daniel E. |paşnav6=Butler |pêşnav6=Paul G. |paşnav7=Gebbie |pêşnav7=Geoffrey |paşnav8=Goes |pêşnav8=Marlos |paşnav9=Jansen |pêşnav9=Malte F. |paşnav10=Little |pêşnav10=Christopher M. |paşnav11=Mette |pêşnav11=Madelyn |paşnav12=Moreno-Chamarro |pêşnav12=Eduardo |paşnav13=Ortega |pêşnav13=Pablo |paşnav14=Otto-Bliesner |pêşnav14=Bette L. |paşnav15=Rossby |pêşnav15=Thomas |tarîx=2022 |sernav=Atlantic circulation change still uncertain |url=https://www.nature.com/articles/s41561-022-00896-4 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=15 |hejmar=3 |rr=165–167 |doi=10.1038/s41561-022-00896-4 |issn=1752-0908}}</ref> Modelên avhewayê pêşbînî dikin ku AMOC dê di sedsala 21ê de zêdetir qels bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Summary for Policymakers |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2022 |rr=3–36 |isbn=978-1-009-15796-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) |url=https://www.cambridge.org/core/books/ocean-and-cryosphere-in-a-changing-climate/summary-for-policymakers/097A895553D86981DFE6195ADFD3DDA4 |doi=10.1017/9781009157964.001}}</ref> Ji ber ku ev herêm ji aliyê herika [[Atlantîkaya Bakur]] ve germ dibin, dibe ku ev qelsbûn germahiya hewaya navînî ya li [[Skandînavya]], [[Brîtanyaya Mezin]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlendayê]] kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lenton |pêşnav=Timothy M. |paşnav2=Held |pêşnav2=Hermann |paşnav3=Kriegler |pêşnav3=Elmar |paşnav4=Hall |pêşnav4=Jim W. |paşnav5=Lucht |pêşnav5=Wolfgang |paşnav6=Rahmstorf |pêşnav6=Stefan |paşnav7=Schellnhuber |pêşnav7=Hans Joachim |tarîx=2008-02-12 |sernav=Tipping elements in the Earth's climate system |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.0705414105 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=105 |hejmar=6 |rr=1786–1793 |doi=10.1073/pnas.0705414105 |pmc=2538841 |pmid=18258748}}</ref> Qelsbûna AMOCê dibe ku bilindbûna asta deryayê li dora Amerîkaya Bakur jî bileztir bike û hilberîna seretayî ya li Atlantîkaya Bakur kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schmittner |pêşnav=Andreas |tarîx=2005 |sernav=Decline of the marine ecosystem caused by a reduction in the Atlantic overturning circulation |url=https://www.nature.com/articles/nature03476 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=434 |hejmar=7033 |rr=628–633 |doi=10.1038/nature03476 |issn=1476-4687}}</ref> Lawazbûna giran a AMOCê dikare bibe sedema hilweşîna gera veguhêzê dibe ku neguhere û ji ber vê yekê dibe ku bibe yek ji xalên çerxa guhertina dramatîk a di pergala avhewayê de.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Carrington |pêşnav=Damian |paşnav2=editor |pêşnav2=Damian Carrington Environment |tarîx=2026-04-15 |sernav=Critical Atlantic current significantly more likely to collapse than thought |url=https://www.theguardian.com/environment/2026/apr/15/critical-atlantic-current-significantly-more-likely-to-collapse-than-thought |roja-gihiştinê=2026-10-19 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ev hilweşîn germahiya navînî û rêjeya baran û berfê li [[Ewropa|Ewropayê]] bi girîngî kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Armstrong McKay |pêşnav=David I. |paşnav2=Staal |pêşnav2=Arie |paşnav3=Abrams |pêşnav3=Jesse F. |paşnav4=Winkelmann |pêşnav4=Ricarda |paşnav5=Sakschewski |pêşnav5=Boris |paşnav6=Loriani |pêşnav6=Sina |paşnav7=Fetzer |pêşnav7=Ingo |paşnav8=Cornell |pêşnav8=Sarah E. |paşnav9=Rockström |pêşnav9=Johan |paşnav10=Lenton |pêşnav10=Timothy M. |tarîx=2022-09-09 |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.abn7950 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=377 |hejmar=6611 |rr=eabn7950 |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref> Di heman demê de dibe ku pirbûna bûyerên hewayên ekstrem zêde bike û bandorên din ên giran jî hebin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hansen |pêşnav=James |paşnav2=Sato |pêşnav2=Makiko |paşnav3=Hearty |pêşnav3=Paul |paşnav4=Ruedy |pêşnav4=Reto |paşnav5=Kelley |pêşnav5=Maxwell |paşnav6=Masson-Delmotte |pêşnav6=Valerie |paşnav7=Russell |pêşnav7=Gary |paşnav8=Tselioudis |pêşnav8=George |paşnav9=Cao |pêşnav9=Junji |paşnav10=Rignot |pêşnav10=Eric |paşnav11=Velicogna |pêşnav11=Isabella |paşnav12=Tormey |pêşnav12=Blair |paşnav13=Donovan |pêşnav13=Bailey |paşnav14=Kandiano |pêşnav14=Evgeniya |paşnav15=von Schuckmann |pêşnav15=Karina |tarîx=2016-03-22 |sernav=Ice melt, sea level rise and superstorms: evidence from paleoclimate data, climate modeling, and modern observations that 2 °C global warming could be dangerous |url=https://acp.copernicus.org/articles/16/3761/2016/ |kovar=Atmospheric Chemistry and Physics |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=16 |hejmar=6 |rr=3761–3812 |doi=10.5194/acp-16-3761-2016 |issn=1680-7316}}</ref> == Awayên giştî == Gerandina meridionel a Atlantîkê (AMOC) pergala sereke ya herikîna Okyanûsa Atlantîkê ye û her wiha beşek ji gerandina termohalîn a gerdûnî ye ku okyanûsên cîhanê bi "kemberek veguhastinê" ya yekane ya danûstandina ava berdewam ve girêdide. Bi gelemperî di demekê de ku tebeqeyên kûr sartir, tîrtir û şortir in ev ava bi kêmanî germ û kêmtir şor li ser rûyê okyanûsê dimîne ku ev rewş wekê tebeqebûna okyanûsê hatiye zanîn. Ava kûr di encama danûstandineke bi tebeqeya tevlîhevkirî ya okyanûsê re, germ dibe û/an jî şoriya xwe winda dike ku di encamê de tîrbûna avê kêm dibe û ber bi rûyê ava okyanûsê ve bilind dibe. Di navbera tebeqeyên okyanûsan de û di navbera beşên Okyanûsa Cîhanê de cudahiyên germahî û xwêbûnê hene ku ev her du faktor bi hev re bûne sedema gera termohalînê. Ji ber ku Okyanûsa Pasîfîkê ava zêde yên barana ava şirîn werdigire, li gorî okyanûsên din ên cîhanê şorahiya ava Okyanûsa Pasîfîkê kêm e. Ji ber vê yekê ava rûyê Okyanûsa Pasîfîkê têra xwe şor nîne ku dakeve kûrahiya zêdetirî çend sed metreyan ku ev jî tê vê wateyê ku divê ava kûrahiya okyanûsê ji cihekî din were. Ava okyanûsê li Atlantîkaya Bakur ji ava Pasîfîkê şortir e ku qismek ji ber ku dûkelbûna berfireh a li ser rûyê erdê xwê di nav ava mayî de kom dike û qismeke din jî ji ber ku qeşaya deryaya nêzîkê çerxa Arktîkê xwê di zivistanê de dema ku diqelişe derdixe. Şilbûna dûkelbûyî ya li Atlantîkê berê ku wekê baran vegere, bi lez ji aliyê gerandina atmosferê ve tê birin. Bayên bazirganî vê şilbûnê li seranserê Amerîkaya Navîn û rojhilatê Pasîfîka Bakur vediguhezînin ku li wir wekê baran dibare. Rêzeçiyayên mezin ên wekê Platoya Tîbetî, Çiyayên Kevirî û Andê rê li ber veguhestina şilbûna wekhev vedigerînin Atlantîkê. Ji ber vê pêvajoyê, ava rûyê Atlantîkê şor dibe û ji ber vê yekê jî tîr dibe ku di dawiyê de ber bi jêr ve diçe û ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) çêdike. Avabûna NADW bi giranî li deryayên Nordîk çêdibe û têkeliyek tevlihev a girseyên avên herêmî yên wekê Ava Serherikîna Tengava Danîmarkayê (DSOW), Ava Serherikîna Îzlenda-Skotlandayê (ISOW) û Ava Serherikîna Deryayên Nordîk vedihewîne. Ava Deryaya Labrador jî dibe ku roleke girîng bilîze lê delîlên zêde nîşan didin ku ava li deryayên Labrador û deryayên Irminger bi giranî di nav Gyre ya Atlantîkaya Bakur re digere û bi mayî ya AMOCê re tevliheviyeke hindik heye. NADW (ava kûr a Atlantîkaya Bakur) tebeqeya avê ya herî kûr a Okyanûsa Atlantîkê ye nîne û ava binî ya Antarktîkayê (AABW) di her hewzeke ku ji 4.000 metreyan kûrtir e de ye ku ev av her tim tebeqeya okyanûsê ya herî tîr û herî kûr e. Gava beşên jorîn ên AABWyê ber bi jor ve bilind dibin, ev av tevlî NADWyê dibin û hêza avê zêde dikin. Pêkhatina NADWyê her wiha destpêka koma jêrîn a gera avê ye. Tevgera daketina ku dibe sedema pêkhatina NADWyê, bi vî girseyeke wekhev a tevgera bilindbûnê (upwelling) tê hevsengkirin. Li Atlantîkaya rojava, veguhastina ekmanê ku zêdebûna tevlîhevkirina tebeqeyên okyanûsê ye û ji ber çalakiya bayê çêdibe, dibe sedema bilindbûneke bihêz a ava li herêmên Herika Kanaryayê û Herika Benguelayê ku ev herik li peravên bakurê rojava û başûrê rojavayê Afrîkayê cih digirin. Her çend heta girtina rêya deryayî ya Amerîkaya Navîn di dawiya serdema Pliyosenê de, rewşeke berevajî hebe jî, li gorî daneyên sala 2014an bilindbûna avê li derdora Herika Kanaryayê ji ya Herika Benguelayê pir bihêztir e. Li Atlantîkaya Rojhilat, bilindbûneke berbiçav a avê tenê di mehên diyar ên salê de pêk tê ku ev sedem jî ev e ku li vê herêmê termoklîna (tebeqeya guherîna germahiyê) kûr heye, ji ber vê yekê rewş li vir zêdetir girêdayî germahiya rûyê deryayê ye, ne ku ji ber çalakiya bayê ye. Her wiha çerxeke bilindbûna ava çendsalî jî heye ku bi çerxa El Niño/La Niña re hevaheng e. Di heman demê de, ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) ber bi başûr ve diçe û li dawiya başûr a xeta derbasbûna Atlantîkê, nêzîkê ji %80 ji vê avê li Okyanûsa Başûr derdikeve ser rûyê avê ku ev yek avê bi gera zivirî ya Okyanûsa Başûr (SOOC) ve girê dide. Piştê derketina ser rûyê avê, hatiye fêmkirin ku av yek ji du rêyan dişopîne. Ava ku nêzîkî Antarktîkayê derdikeve ser rûyê avê, bi ihtimaleke mezin ji ber qeşaya deryayî ya Antarktîkayê sar dibe û dîsa dadikeve girseyên jêrîn a vê gerê. Beşek ji vê avê tevlê AABW dibe, lê beşê mayî yê herika girseya jêrîn di dawiyê de digihîje kûrahiyên Okyanûsa Pasîfîk û Okyanûsa Hindî. Ava ku li latîtûdên nizm (nêzîktirî ekvatorê) ku qeşa lê tune ye, derdikeve ser rûyê avê, ji ber veguhastina ekmanê (Ekman transport) zêdetir ber bi bakur ve diçe û tevlê girseya jorîn dibe. Ava germ a di girseya jorîn de ji herika vegerê ya ber bi Atlantîka Bakur ve berpirsiyar e ku ev herik bi piranî li dora peravên Afrîkayê û bi navgîniya arşîpelên Endonezyayê pêk tê. Gava ev av vedigere Atlantîkaya Bakur, sartir û tîrtir dibe, dadikeve binê avê û dîsa tevlê NADWê dibe. Di heman demê de NADW ber bi başûr ve diçe û li dawiya başûr a xeta derbasbûna Atlantîkê, nêzîkê ji %80ê wê li Okyanûsa Başûr derdikeve rûyê avê û bi vî awayê xwe bi gera zivirî ya Okyanûsa Başûr (SOOC) ve girê dide. Piştî bilindbûnê hatiye fêmkirin ku av yek ji du rêyan digire. Ava ku nêzîkê Antarktîkayê derdikeve holê, bi îhtîmaleke mezin dê ji aliyê qeşaya deryayê ya Antarktîkayê ve were sarkirin û vegere nav girseya jêrîn a gerokê. Hinek ji vê avê dê dîsa tevlê AABW bibe lê ava mayî ya herikîna girseya jêrîn dê di dawiyê de bigihîje kûrahiya okyanûsên Pasîfîk û Hindî. Ava ku li latîtûdên nizm (ava bê qeşa) ber bi jor ve radibe, ji ber veguhastina Ekmanê ber bi bakur ve diçe û tevlê girseya jorîn dibe. Ava germ a di girseya jorîn de, dibe sedema herika vegera ber bi Atlantîka Bakur ve; ev herik bi piranî li derdora peravên Afrîkayê û bi navgîniya arşîpelên Endonezyayê pêk tê. Gava ev av vedigere Atlantîka Bakur, sar dibe û tîrbûna avê zêde dibe; paşê dadikeve binî û dîsa tevlê ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) dibe. == Rola di pergala avhewayê de == Deverên rojbendî beşa herî germ a cîhanê ye û ji ber termodînamîkê, ev germahî ber bi cemseran ve diçe. Piraniya vê germahîyê bi gerandina atmosferê ve tê veguhastin lê herikînên okyanûsê ya germ û rûberî roleke girîng dilîzin. Germahî ji rojbendê ber bi bakur an jî başûr ve diçe; Okyanûsa Atlantîk tekane okyanûs e ku herikîna germahîyê ber bi bakur ve ye. Beşeke mezin a veguhastina germê li Okyanûsa Atlantîkê ji aliyê "Gulf Stream"ê pêk tê ku ev herikeke rûyî ye ku ava germ ji herêma Karîbê ber bi bakur ve dibe. Her çend tevahiya herika Gulf Streamê tenê ji aliyê bayê ve were pêşvebirin jî, beşa wê ya herî bakurî ango Herika Atlantîka Bakur, piraniya germa xwe ji danûstendina termohalîn a di çarçoveya AMOCê de werdigire. Bi vê awayê AMOC heta ji %25ê tevahiya germê ber bi nîvkada bakur ve vediguhêze û di avhewaya derdora bakurê rojavayê Ewropayê de roleke girîng dilîze. Ji ber ku şêwazên atmosferî jî di veguhastina germê de roleke mezin dileyizin ku ev raman dibêje "ger veguhastina germê bi rêya herikên okyanûsê nebûya, dê avhewaya Ewropaya Bakur bi qasê avhewaya Amerîkaya Bakur a bakur sar bûya" (ango heta 15–20 °C (27–36 °F) sartir) ku bi giştî wekê ramaneke şaş tê dîtin. Her çend lêkolîneke modelkirinê pêşniyar kiriye ku hilweşîna AMOCê dikare di nava sedsalekê de bibe sedema sarbûneke mîna Serdema Qeşayê ku berfirehbûna qeşaya deryayê û çêbûna girseyên cemedan jî di nav de ne lê rastbûna van encaman cihê gumanê ye. Li ser vê yekê lihevkirinek heye ku AMOC, Ewropaya Bakur û Ewropaya Rojava ji ya ku dê di rewşeke din de bûya, germtir dihêle û ev cudahî li gorî herêmê di navbera 4 °C û 10 °C de diguhere. Wek mînak lêkolînên li ser Herika Floridayê (Florida Current) nîşan didin ku Herika Kendavê (Gulf Stream) di navbera salên 1200 û 1850î de, ji ber zêdebûna xwêbûna rûyê avê, bi qasê ji %10 lawaztir bûye û ev yek bi ihtîmaleke mezin bûye sedema wan şert û mercên ku wekê "Serdema Qeşayê ya Biçûk" (Little Ice Age) hatine naskirin. AMOC bi du awayên sereke Okyanûsa Atlantîkê vediguherîne depoyeke karbona bi bandortir. Ya yekem, tevgera hilkişîna avê, mêjerên mezin ên xurekên pêwîst digihîne avên rûyê okyanûsê; ev yek piştgiriyê dide mezinbûna fîtoplanktonan ku di encamê de hilberîna seretayî ya deryayî û mêjera giştî ya fotosentezê li avên rûyê okyanûsê zêde dike. Ya duyem jî di ava ku ji kûrahiyê derdikeve rûyê avê de, asta karbona heliyayî kêm e; sedem jî ew e ku ev av bi gelemperî 1000 salî ye û rastî zêdebûna CO2 ya ku ji ber çalakiyên mirovan di atmosferê de pêk hatiye, nehatiye. Ev av li gorî avên rûyî yên ku bi karbonê zêdetir têr bûne, mêjerên mezintir karbonê dikişîne nava xwe û dema ku ev av ber bi kûrahiyê ve diçe, rê li ber wê tê girtin ku karbonê dîsa berdide atmosferê. Her çend Okyanûsa Başûr bi awayekî berbiçav mezintirîn depoya karbona okyanûsan be jî, Atlantîka Bakur di nîvkada bakur de depoya karbona herî mezin e. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[en:Atlantic meridional overturning circulation]] [[Kategorî:Okyanûsnasî]] osvxkrzy6navd8q62wvjqxavh08kp1q 2101081 2101080 2026-10-30T17:40:49Z Penaber49 39672 /* Rola di pergala avhewayê de */ 2101081 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:OCP07 Fig-6.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a deryayên Nordîk û hevzênên bin-polar, ligel herikên rûyî (xêzên temam) û herikên kûr (xêzên qut-qut) ku beşek ji gera zivirî ya merîdyonal a Atlantîkê pêk tînin. Rengên xêzan germahiyên nêzîkî nîşan didin.]] '''Gerîdeya veguhêz a merîdyonel a Atlantîkê''' bi kurtasî ya îngilîzî '''AMOC''' (bi îngilîzî: ''Atlantic meridional overturning circulation'') pergala sereke ya herikên [[Okyanûs|okyanûsê]] ye ku li [[Okyanûsa Atlantîk|Okyanûsa Atlantîkê]] di xebatê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ |sernav=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |malper=www.ipcc.ch |roja-gihiştinê=2026-10-19 |ziman=en}}</ref> Ew pergal pêkhateyeke sereke ya pergala gera okyanûsên [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye û di pergala avhewaya gerstêrkê de roleke giring tîne cih. AMOC herikînên Okyanûsa Atlantîkê li ser rûyê avê û di kûrahiyên mezin de vedigire ku ev herikîn ji ber guherînên di avhewayê de, germahî û xwêbûna avê de pêk hatine. Ev herikîn nîvê gera termohalîn a cîhanî pêk tînin ku herikîna herikînên mezin ên okyanûsan vedigire û nîvê din jî gera zivirînê ya [[Okyanûsa Başûr]] vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aoml.noaa.gov/noaa-scientists-detect-reshaping-of-the-meridional-overturning-circulation-in-southern-ocean/ |sernav=Scientists Detect a Reshaping of the MOC in the Southern Ocean |malper=NOAA's Atlantic Oceanographic and Meteorological Laboratory |tarîx=2023-03-29 |roja-gihiştinê=2026-10-19 |ziman=en-US |paşnav=Communications |pêşnav=AOML}}</ref> AMOC ji herikîneke ber bi bakur ve ku ji avên germ û şortir di tebeqeyên jorîn ên Okyanûsa Atlantîkê de pêk hatiye û herikîneke vegerê ye ku ber bi başûr ve ji avên sar, ava kêmtir şor û kûr pêk hatiye. Ava germ a ji başûr şortir e, ji ber ku di herêma tropîkal de rêjeya dûkel bûnê bilindtir e. Ev ava germ û şor tebeqeya jorîn a okyanûsê pêk tîne; lê gava ev tebeqe sar dibe, tîrbûna ava şor zêde dibe û dibe sedem ku ev ava şor ber bi kûrahiyê ve binav bibe ku ev yek beşeke giring ê motora sîstema AMOCê ye. Ev beşên herikînê bi rêya herêmên "zivirîna avê" (overturning) li deryayên Nordîk û Okyanûsa Başûr bi hev ve girêdayî ne. Cihên vê zivirînê bi danûstandina xurt a germî, oksîjena heliyayî, karbon û xurekên din ve girêdayî ne ku ev pêvajo ji bo ekosîstemên okyanûsê û rola wê ya wekê enbarê karbonê (carbon sink) pir girîng e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buckley |pêşnav=Martha W. |paşnav2=Marshall |pêşnav2=John |tarîx=2016 |sernav=Observations, inferences, and mechanisms of the Atlantic Meridional Overturning Circulation: A review |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2015RG000493 |kovar=Reviews of Geophysics |ziman=en |cild=54 |hejmar=1 |rr=5–63 |doi=10.1002/2015RG000493 |issn=1944-9208}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lozier |pêşnav=M. S. |paşnav2=Li |pêşnav2=F. |paşnav3=Bacon |pêşnav3=S. |paşnav4=Bahr |pêşnav4=F. |paşnav5=Bower |pêşnav5=A. S. |paşnav6=Cunningham |pêşnav6=S. A. |paşnav7=de Jong |pêşnav7=M. F. |paşnav8=de Steur |pêşnav8=L. |paşnav9=deYoung |pêşnav9=B. |paşnav10=Fischer |pêşnav10=J. |paşnav11=Gary |pêşnav11=S. F. |paşnav12=Greenan |pêşnav12=B. J. W. |paşnav13=Holliday |pêşnav13=N. P. |paşnav14=Houk |pêşnav14=A. |paşnav15=Houpert |pêşnav15=L. |tarîx=2019 |sernav=A sea change in our view of overturning in the subpolar North Atlantic |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aau6592 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=363 |hejmar=6426 |rr=516–521 |doi=10.1126/science.aau6592}}</ref> Di heman demê de guhertinên di hêza AMOCê de dikarin bandoran li gelek hêmanên pergala avhewayê bikin.<ref name=":1" /> Guherîna avhewayê dibe ku AMOCê bi rêya zêdebûna germahiya okyanûsê û herikîna ava şirîn a zêde ya ku ber ji helandina pelên qeşayên li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ku bi berdewamiya sarbûna Atlantîka Bakur ve girêdayî ye, qels bike. Lêkolînên ku ji nû ve avakirina okyanûsografîkan bikar tînin destnîşan dikin ku ji sala 2015an vir ve, AMOC ji berê şoreşa pîşesaziyê qelstir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rahmstorf |pêşnav=Stefan |paşnav2=Box |pêşnav2=Jason E. |paşnav3=Feulner |pêşnav3=Georg |paşnav4=Mann |pêşnav4=Michael E. |paşnav5=Robinson |pêşnav5=Alexander |paşnav6=Rutherford |pêşnav6=Scott |paşnav7=Schaffernicht |pêşnav7=Erik J. |tarîx=2015 |sernav=Exceptional twentieth-century slowdown in Atlantic Ocean overturning circulation |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2554 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=5 |hejmar=5 |rr=475–480 |doi=10.1038/nclimate2554 |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Caesar |pêşnav=L. |paşnav2=McCarthy |pêşnav2=G. D. |paşnav3=Thornalley |pêşnav3=D. J. R. |paşnav4=Cahill |pêşnav4=N. |paşnav5=Rahmstorf |pêşnav5=S. |tarîx=2021 |sernav=Current Atlantic Meridional Overturning Circulation weakest in last millennium |url=https://www.nature.com/articles/s41561-021-00699-z |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=14 |hejmar=3 |rr=118–120 |doi=10.1038/s41561-021-00699-z |issn=1752-0908}}</ref> Li ser beşdariyên nisbî yên faktorên cûda nîqaş heye û ne diyar e ku çiqas ji vê qelsbûnê ji ber guherîna avhewayê an guherbariya xwezayî ya gerandinê di nav hezar salan de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Latif |pêşnav=Mojib |paşnav2=Sun |pêşnav2=Jing |paşnav3=Visbeck |pêşnav3=Martin |paşnav4=Hadi Bordbar |pêşnav4=M. |tarîx=2022 |sernav=Natural variability has dominated Atlantic Meridional Overturning Circulation since 1900 |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01342-4 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=455–460 |doi=10.1038/s41558-022-01342-4 |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilbourne |pêşnav=K. Halimeda |paşnav2=Wanamaker |pêşnav2=Alan D. |paşnav3=Moffa-Sanchez |pêşnav3=Paola |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=David J. |paşnav5=Amrhein |pêşnav5=Daniel E. |paşnav6=Butler |pêşnav6=Paul G. |paşnav7=Gebbie |pêşnav7=Geoffrey |paşnav8=Goes |pêşnav8=Marlos |paşnav9=Jansen |pêşnav9=Malte F. |paşnav10=Little |pêşnav10=Christopher M. |paşnav11=Mette |pêşnav11=Madelyn |paşnav12=Moreno-Chamarro |pêşnav12=Eduardo |paşnav13=Ortega |pêşnav13=Pablo |paşnav14=Otto-Bliesner |pêşnav14=Bette L. |paşnav15=Rossby |pêşnav15=Thomas |tarîx=2022 |sernav=Atlantic circulation change still uncertain |url=https://www.nature.com/articles/s41561-022-00896-4 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=15 |hejmar=3 |rr=165–167 |doi=10.1038/s41561-022-00896-4 |issn=1752-0908}}</ref> Modelên avhewayê pêşbînî dikin ku AMOC dê di sedsala 21ê de zêdetir qels bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Summary for Policymakers |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2022 |rr=3–36 |isbn=978-1-009-15796-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) |url=https://www.cambridge.org/core/books/ocean-and-cryosphere-in-a-changing-climate/summary-for-policymakers/097A895553D86981DFE6195ADFD3DDA4 |doi=10.1017/9781009157964.001}}</ref> Ji ber ku ev herêm ji aliyê herika [[Atlantîkaya Bakur]] ve germ dibin, dibe ku ev qelsbûn germahiya hewaya navînî ya li [[Skandînavya]], [[Brîtanyaya Mezin]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlendayê]] kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lenton |pêşnav=Timothy M. |paşnav2=Held |pêşnav2=Hermann |paşnav3=Kriegler |pêşnav3=Elmar |paşnav4=Hall |pêşnav4=Jim W. |paşnav5=Lucht |pêşnav5=Wolfgang |paşnav6=Rahmstorf |pêşnav6=Stefan |paşnav7=Schellnhuber |pêşnav7=Hans Joachim |tarîx=2008-02-12 |sernav=Tipping elements in the Earth's climate system |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.0705414105 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=105 |hejmar=6 |rr=1786–1793 |doi=10.1073/pnas.0705414105 |pmc=2538841 |pmid=18258748}}</ref> Qelsbûna AMOCê dibe ku bilindbûna asta deryayê li dora Amerîkaya Bakur jî bileztir bike û hilberîna seretayî ya li Atlantîkaya Bakur kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schmittner |pêşnav=Andreas |tarîx=2005 |sernav=Decline of the marine ecosystem caused by a reduction in the Atlantic overturning circulation |url=https://www.nature.com/articles/nature03476 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=434 |hejmar=7033 |rr=628–633 |doi=10.1038/nature03476 |issn=1476-4687}}</ref> Lawazbûna giran a AMOCê dikare bibe sedema hilweşîna gera veguhêzê dibe ku neguhere û ji ber vê yekê dibe ku bibe yek ji xalên çerxa guhertina dramatîk a di pergala avhewayê de.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Carrington |pêşnav=Damian |paşnav2=editor |pêşnav2=Damian Carrington Environment |tarîx=2026-04-15 |sernav=Critical Atlantic current significantly more likely to collapse than thought |url=https://www.theguardian.com/environment/2026/apr/15/critical-atlantic-current-significantly-more-likely-to-collapse-than-thought |roja-gihiştinê=2026-10-19 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ev hilweşîn germahiya navînî û rêjeya baran û berfê li [[Ewropa|Ewropayê]] bi girîngî kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Armstrong McKay |pêşnav=David I. |paşnav2=Staal |pêşnav2=Arie |paşnav3=Abrams |pêşnav3=Jesse F. |paşnav4=Winkelmann |pêşnav4=Ricarda |paşnav5=Sakschewski |pêşnav5=Boris |paşnav6=Loriani |pêşnav6=Sina |paşnav7=Fetzer |pêşnav7=Ingo |paşnav8=Cornell |pêşnav8=Sarah E. |paşnav9=Rockström |pêşnav9=Johan |paşnav10=Lenton |pêşnav10=Timothy M. |tarîx=2022-09-09 |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.abn7950 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=377 |hejmar=6611 |rr=eabn7950 |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref> Di heman demê de dibe ku pirbûna bûyerên hewayên ekstrem zêde bike û bandorên din ên giran jî hebin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hansen |pêşnav=James |paşnav2=Sato |pêşnav2=Makiko |paşnav3=Hearty |pêşnav3=Paul |paşnav4=Ruedy |pêşnav4=Reto |paşnav5=Kelley |pêşnav5=Maxwell |paşnav6=Masson-Delmotte |pêşnav6=Valerie |paşnav7=Russell |pêşnav7=Gary |paşnav8=Tselioudis |pêşnav8=George |paşnav9=Cao |pêşnav9=Junji |paşnav10=Rignot |pêşnav10=Eric |paşnav11=Velicogna |pêşnav11=Isabella |paşnav12=Tormey |pêşnav12=Blair |paşnav13=Donovan |pêşnav13=Bailey |paşnav14=Kandiano |pêşnav14=Evgeniya |paşnav15=von Schuckmann |pêşnav15=Karina |tarîx=2016-03-22 |sernav=Ice melt, sea level rise and superstorms: evidence from paleoclimate data, climate modeling, and modern observations that 2 °C global warming could be dangerous |url=https://acp.copernicus.org/articles/16/3761/2016/ |kovar=Atmospheric Chemistry and Physics |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=16 |hejmar=6 |rr=3761–3812 |doi=10.5194/acp-16-3761-2016 |issn=1680-7316}}</ref> == Awayên giştî == Gerandina meridionel a Atlantîkê (AMOC) pergala sereke ya herikîna Okyanûsa Atlantîkê ye û her wiha beşek ji gerandina termohalîn a gerdûnî ye ku okyanûsên cîhanê bi "kemberek veguhastinê" ya yekane ya danûstandina ava berdewam ve girêdide. Bi gelemperî di demekê de ku tebeqeyên kûr sartir, tîrtir û şortir in ev ava bi kêmanî germ û kêmtir şor li ser rûyê okyanûsê dimîne ku ev rewş wekê tebeqebûna okyanûsê hatiye zanîn. Ava kûr di encama danûstandineke bi tebeqeya tevlîhevkirî ya okyanûsê re, germ dibe û/an jî şoriya xwe winda dike ku di encamê de tîrbûna avê kêm dibe û ber bi rûyê ava okyanûsê ve bilind dibe. Di navbera tebeqeyên okyanûsan de û di navbera beşên Okyanûsa Cîhanê de cudahiyên germahî û xwêbûnê hene ku ev her du faktor bi hev re bûne sedema gera termohalînê. Ji ber ku Okyanûsa Pasîfîkê ava zêde yên barana ava şirîn werdigire, li gorî okyanûsên din ên cîhanê şorahiya ava Okyanûsa Pasîfîkê kêm e. Ji ber vê yekê ava rûyê Okyanûsa Pasîfîkê têra xwe şor nîne ku dakeve kûrahiya zêdetirî çend sed metreyan ku ev jî tê vê wateyê ku divê ava kûrahiya okyanûsê ji cihekî din were. Ava okyanûsê li Atlantîkaya Bakur ji ava Pasîfîkê şortir e ku qismek ji ber ku dûkelbûna berfireh a li ser rûyê erdê xwê di nav ava mayî de kom dike û qismeke din jî ji ber ku qeşaya deryaya nêzîkê çerxa Arktîkê xwê di zivistanê de dema ku diqelişe derdixe. Şilbûna dûkelbûyî ya li Atlantîkê berê ku wekê baran vegere, bi lez ji aliyê gerandina atmosferê ve tê birin. Bayên bazirganî vê şilbûnê li seranserê Amerîkaya Navîn û rojhilatê Pasîfîka Bakur vediguhezînin ku li wir wekê baran dibare. Rêzeçiyayên mezin ên wekê Platoya Tîbetî, Çiyayên Kevirî û Andê rê li ber veguhestina şilbûna wekhev vedigerînin Atlantîkê. Ji ber vê pêvajoyê, ava rûyê Atlantîkê şor dibe û ji ber vê yekê jî tîr dibe ku di dawiyê de ber bi jêr ve diçe û ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) çêdike. Avabûna NADW bi giranî li deryayên Nordîk çêdibe û têkeliyek tevlihev a girseyên avên herêmî yên wekê Ava Serherikîna Tengava Danîmarkayê (DSOW), Ava Serherikîna Îzlenda-Skotlandayê (ISOW) û Ava Serherikîna Deryayên Nordîk vedihewîne. Ava Deryaya Labrador jî dibe ku roleke girîng bilîze lê delîlên zêde nîşan didin ku ava li deryayên Labrador û deryayên Irminger bi giranî di nav Gyre ya Atlantîkaya Bakur re digere û bi mayî ya AMOCê re tevliheviyeke hindik heye. NADW (ava kûr a Atlantîkaya Bakur) tebeqeya avê ya herî kûr a Okyanûsa Atlantîkê ye nîne û ava binî ya Antarktîkayê (AABW) di her hewzeke ku ji 4.000 metreyan kûrtir e de ye ku ev av her tim tebeqeya okyanûsê ya herî tîr û herî kûr e. Gava beşên jorîn ên AABWyê ber bi jor ve bilind dibin, ev av tevlî NADWyê dibin û hêza avê zêde dikin. Pêkhatina NADWyê her wiha destpêka koma jêrîn a gera avê ye. Tevgera daketina ku dibe sedema pêkhatina NADWyê, bi vî girseyeke wekhev a tevgera bilindbûnê (upwelling) tê hevsengkirin. Li Atlantîkaya rojava, veguhastina ekmanê ku zêdebûna tevlîhevkirina tebeqeyên okyanûsê ye û ji ber çalakiya bayê çêdibe, dibe sedema bilindbûneke bihêz a ava li herêmên Herika Kanaryayê û Herika Benguelayê ku ev herik li peravên bakurê rojava û başûrê rojavayê Afrîkayê cih digirin. Her çend heta girtina rêya deryayî ya Amerîkaya Navîn di dawiya serdema Pliyosenê de, rewşeke berevajî hebe jî, li gorî daneyên sala 2014an bilindbûna avê li derdora Herika Kanaryayê ji ya Herika Benguelayê pir bihêztir e. Li Atlantîkaya Rojhilat, bilindbûneke berbiçav a avê tenê di mehên diyar ên salê de pêk tê ku ev sedem jî ev e ku li vê herêmê termoklîna (tebeqeya guherîna germahiyê) kûr heye, ji ber vê yekê rewş li vir zêdetir girêdayî germahiya rûyê deryayê ye, ne ku ji ber çalakiya bayê ye. Her wiha çerxeke bilindbûna ava çendsalî jî heye ku bi çerxa El Niño/La Niña re hevaheng e. Di heman demê de, ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) ber bi başûr ve diçe û li dawiya başûr a xeta derbasbûna Atlantîkê, nêzîkê ji %80 ji vê avê li Okyanûsa Başûr derdikeve ser rûyê avê ku ev yek avê bi gera zivirî ya Okyanûsa Başûr (SOOC) ve girê dide. Piştê derketina ser rûyê avê, hatiye fêmkirin ku av yek ji du rêyan dişopîne. Ava ku nêzîkî Antarktîkayê derdikeve ser rûyê avê, bi ihtimaleke mezin ji ber qeşaya deryayî ya Antarktîkayê sar dibe û dîsa dadikeve girseyên jêrîn a vê gerê. Beşek ji vê avê tevlê AABW dibe, lê beşê mayî yê herika girseya jêrîn di dawiyê de digihîje kûrahiyên Okyanûsa Pasîfîk û Okyanûsa Hindî. Ava ku li latîtûdên nizm (nêzîktirî ekvatorê) ku qeşa lê tune ye, derdikeve ser rûyê avê, ji ber veguhastina ekmanê (Ekman transport) zêdetir ber bi bakur ve diçe û tevlê girseya jorîn dibe. Ava germ a di girseya jorîn de ji herika vegerê ya ber bi Atlantîka Bakur ve berpirsiyar e ku ev herik bi piranî li dora peravên Afrîkayê û bi navgîniya arşîpelên Endonezyayê pêk tê. Gava ev av vedigere Atlantîkaya Bakur, sartir û tîrtir dibe, dadikeve binê avê û dîsa tevlê NADWê dibe. Di heman demê de NADW ber bi başûr ve diçe û li dawiya başûr a xeta derbasbûna Atlantîkê, nêzîkê ji %80ê wê li Okyanûsa Başûr derdikeve rûyê avê û bi vî awayê xwe bi gera zivirî ya Okyanûsa Başûr (SOOC) ve girê dide. Piştî bilindbûnê hatiye fêmkirin ku av yek ji du rêyan digire. Ava ku nêzîkê Antarktîkayê derdikeve holê, bi îhtîmaleke mezin dê ji aliyê qeşaya deryayê ya Antarktîkayê ve were sarkirin û vegere nav girseya jêrîn a gerokê. Hinek ji vê avê dê dîsa tevlê AABW bibe lê ava mayî ya herikîna girseya jêrîn dê di dawiyê de bigihîje kûrahiya okyanûsên Pasîfîk û Hindî. Ava ku li latîtûdên nizm (ava bê qeşa) ber bi jor ve radibe, ji ber veguhastina Ekmanê ber bi bakur ve diçe û tevlê girseya jorîn dibe. Ava germ a di girseya jorîn de, dibe sedema herika vegera ber bi Atlantîka Bakur ve; ev herik bi piranî li derdora peravên Afrîkayê û bi navgîniya arşîpelên Endonezyayê pêk tê. Gava ev av vedigere Atlantîka Bakur, sar dibe û tîrbûna avê zêde dibe; paşê dadikeve binî û dîsa tevlê ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) dibe. == Rola di pergala avhewayê de == Deverên rojbendî beşa herî germ a cîhanê ye û ji ber termodînamîkê, ev germahî ber bi cemseran ve diçe. Piraniya vê germahîyê bi gerandina atmosferê ve tê veguhastin lê herikînên okyanûsê ya germ û rûberî roleke girîng dilîzin. Germahî ji rojbendê ber bi bakur an jî başûr ve diçe; Okyanûsa Atlantîk tekane okyanûs e ku herikîna germahîyê ber bi bakur ve ye. Beşeke mezin a veguhastina germê li Okyanûsa Atlantîkê ji aliyê "Gulf Stream"ê pêk tê ku ev herikeke rûyî ye ku ava germ ji herêma Karîbê ber bi bakur ve dibe. Her çend tevahiya herika Gulf Streamê tenê ji aliyê bayê ve were pêşvebirin jî, beşa wê ya herî bakurî ango Herika Atlantîka Bakur, piraniya germa xwe ji danûstendina termohalîn a di çarçoveya AMOCê de werdigire. Bi vê awayê AMOC heta ji %25ê tevahiya germê ber bi nîvkada bakur ve vediguhêze û di avhewaya derdora bakurê rojavayê Ewropayê de roleke girîng dilîze. Ji ber ku şêwazên atmosferî jî di veguhastina germê de roleke mezin dileyizin ku ev raman dibêje "ger veguhastina germê bi rêya herikên okyanûsê nebûya, dê avhewaya Ewropaya Bakur bi qasê avhewaya Amerîkaya Bakur a bakur sar bûya" (ango heta 15–20 °C (27–36 °F) sartir) ku bi giştî wekê ramaneke şaş tê dîtin. Her çend lêkolîneke modelkirinê pêşniyar kiriye ku hilweşîna AMOCê dikare di nava sedsalekê de bibe sedema sarbûneke mîna Serdema Qeşayê ku berfirehbûna qeşaya deryayê û çêbûna girseyên cemedan jî di nav de ne lê rastbûna van encaman cihê gumanê ye. Li ser vê yekê lihevkirinek heye ku AMOC, Ewropaya Bakur û Ewropaya Rojava ji ya ku dê di rewşeke din de bûya, germtir dihêle û ev cudahî li gorî herêmê di navbera 4 °C û 10 °C de diguhere. Wek mînak lêkolînên li ser Herika Floridayê (Florida Current) nîşan didin ku Herika Kendavê (Gulf Stream) di navbera salên 1200 û 1850î de, ji ber zêdebûna xwêbûna rûyê avê, bi qasê ji %10 lawaztir bûye û ev yek bi ihtîmaleke mezin bûye sedema wan şert û mercên ku wekê "Serdema Qeşayê ya Biçûk" (Little Ice Age) hatine naskirin. AMOC bi du awayên sereke Okyanûsa Atlantîkê vediguherîne depoyeke karbona bi bandortir. Ya yekem, tevgera hilkişîna avê, mêjerên mezin ên xurekên pêwîst digihîne avên rûyê okyanûsê; ev yek piştgiriyê dide mezinbûna fîtoplanktonan ku di encamê de hilberîna seretayî ya deryayî û mêjera giştî ya fotosentezê li avên rûyê okyanûsê zêde dike. Ya duyem jî di ava ku ji kûrahiyê derdikeve rûyê avê de, asta karbona heliyayî kêm e; sedem jî ew e ku ev av bi gelemperî 1000 salî ye û rastî zêdebûna CO2 ya ku ji ber çalakiyên mirovan di atmosferê de pêk hatiye, nehatiye. Ev av li gorî avên rûyî yên ku bi karbonê zêdetir têr bûne, mêjerên mezintir karbonê dikişîne nava xwe û dema ku ev av ber bi kûrahiyê ve diçe, rê li ber wê tê girtin ku karbonê dîsa berdide atmosferê. Her çend Okyanûsa Başûr bi awayekî berbiçav mezintirîn depoya karbona okyanûsan be jî, Atlantîka Bakur di nîvkada bakur de depoya karbona herî mezin e. === Guherînên ji nişka ve ku di dema Pleystosenê ya dereng de pêk hatiye === == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[en:Atlantic meridional overturning circulation]] [[Kategorî:Okyanûsnasî]] fpzjzjdlflzg7r3et9zitp69dg5tp25 2101082 2101081 2026-10-30T17:42:47Z Penaber49 39672 2101082 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:OCP07 Fig-6.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a deryayên Nordîk û hevzênên bin-polar, ligel herikên rûyî (xêzên temam) û herikên kûr (xêzên qut-qut) ku beşek ji gera zivirî ya merîdyonal a Atlantîkê pêk tînin. Rengên xêzan germahiyên nêzîkî nîşan didin.]] '''Gerîdeya veguhêz a merîdyonel a Atlantîkê''' bi kurtasî ya îngilîzî '''AMOC''' (bi îngilîzî: ''Atlantic meridional overturning circulation'') pergala sereke ya herikên [[Okyanûs|okyanûsê]] ye ku li [[Okyanûsa Atlantîk|Okyanûsa Atlantîkê]] di xebatê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ |sernav=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |malper=www.ipcc.ch |roja-gihiştinê=2026-10-19 |ziman=en}}</ref> Ew pergal pêkhateyeke sereke ya pergala gera okyanûsên [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye û di pergala avhewaya gerstêrkê de roleke giring tîne cih. AMOC herikînên Okyanûsa Atlantîkê li ser rûyê avê û di kûrahiyên mezin de vedigire ku ev herikîn ji ber guherînên di avhewayê de, germahî û xwêbûna avê de pêk hatine. Ev herikîn nîvê gera termohalîn a cîhanî pêk tînin ku herikîna herikînên mezin ên okyanûsan vedigire û nîvê din jî gera zivirînê ya [[Okyanûsa Başûr]] vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aoml.noaa.gov/noaa-scientists-detect-reshaping-of-the-meridional-overturning-circulation-in-southern-ocean/ |sernav=Scientists Detect a Reshaping of the MOC in the Southern Ocean |malper=NOAA's Atlantic Oceanographic and Meteorological Laboratory |tarîx=2023-03-29 |roja-gihiştinê=2026-10-19 |ziman=en-US |paşnav=Communications |pêşnav=AOML}}</ref> AMOC ji herikîneke ber bi bakur ve ku ji avên germ û şortir di tebeqeyên jorîn ên Okyanûsa Atlantîkê de pêk hatiye û herikîneke vegerê ye ku ber bi başûr ve ji avên sar, ava kêmtir şor û kûr pêk hatiye. Ava germ a ji başûr şortir e, ji ber ku di herêma tropîkal de rêjeya dûkel bûnê bilindtir e. Ev ava germ û şor tebeqeya jorîn a okyanûsê pêk tîne; lê gava ev tebeqe sar dibe, tîrbûna ava şor zêde dibe û dibe sedem ku ev ava şor ber bi kûrahiyê ve binav bibe ku ev yek beşeke giring ê motora sîstema AMOCê ye. Ev beşên herikînê bi rêya herêmên "zivirîna avê" (overturning) li deryayên Nordîk û Okyanûsa Başûr bi hev ve girêdayî ne. Cihên vê zivirînê bi danûstandina xurt a germî, oksîjena heliyayî, karbon û xurekên din ve girêdayî ne ku ev pêvajo ji bo ekosîstemên okyanûsê û rola wê ya wekê enbarê karbonê (carbon sink) pir girîng e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buckley |pêşnav=Martha W. |paşnav2=Marshall |pêşnav2=John |tarîx=2016 |sernav=Observations, inferences, and mechanisms of the Atlantic Meridional Overturning Circulation: A review |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2015RG000493 |kovar=Reviews of Geophysics |ziman=en |cild=54 |hejmar=1 |rr=5–63 |doi=10.1002/2015RG000493 |issn=1944-9208}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lozier |pêşnav=M. S. |paşnav2=Li |pêşnav2=F. |paşnav3=Bacon |pêşnav3=S. |paşnav4=Bahr |pêşnav4=F. |paşnav5=Bower |pêşnav5=A. S. |paşnav6=Cunningham |pêşnav6=S. A. |paşnav7=de Jong |pêşnav7=M. F. |paşnav8=de Steur |pêşnav8=L. |paşnav9=deYoung |pêşnav9=B. |paşnav10=Fischer |pêşnav10=J. |paşnav11=Gary |pêşnav11=S. F. |paşnav12=Greenan |pêşnav12=B. J. W. |paşnav13=Holliday |pêşnav13=N. P. |paşnav14=Houk |pêşnav14=A. |paşnav15=Houpert |pêşnav15=L. |tarîx=2019 |sernav=A sea change in our view of overturning in the subpolar North Atlantic |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aau6592 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=363 |hejmar=6426 |rr=516–521 |doi=10.1126/science.aau6592}}</ref> Di heman demê de guhertinên di hêza AMOCê de dikarin bandoran li gelek hêmanên pergala avhewayê bikin.<ref name=":1" /> Guherîna avhewayê dibe ku AMOCê bi rêya zêdebûna germahiya okyanûsê û herikîna ava şirîn a zêde ya ku ber ji helandina pelên qeşayên li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ku bi berdewamiya sarbûna Atlantîka Bakur ve girêdayî ye, qels bike. Lêkolînên ku ji nû ve avakirina okyanûsografîkan bikar tînin destnîşan dikin ku ji sala 2015an vir ve, AMOC ji berê şoreşa pîşesaziyê qelstir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rahmstorf |pêşnav=Stefan |paşnav2=Box |pêşnav2=Jason E. |paşnav3=Feulner |pêşnav3=Georg |paşnav4=Mann |pêşnav4=Michael E. |paşnav5=Robinson |pêşnav5=Alexander |paşnav6=Rutherford |pêşnav6=Scott |paşnav7=Schaffernicht |pêşnav7=Erik J. |tarîx=2015 |sernav=Exceptional twentieth-century slowdown in Atlantic Ocean overturning circulation |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2554 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=5 |hejmar=5 |rr=475–480 |doi=10.1038/nclimate2554 |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Caesar |pêşnav=L. |paşnav2=McCarthy |pêşnav2=G. D. |paşnav3=Thornalley |pêşnav3=D. J. R. |paşnav4=Cahill |pêşnav4=N. |paşnav5=Rahmstorf |pêşnav5=S. |tarîx=2021 |sernav=Current Atlantic Meridional Overturning Circulation weakest in last millennium |url=https://www.nature.com/articles/s41561-021-00699-z |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=14 |hejmar=3 |rr=118–120 |doi=10.1038/s41561-021-00699-z |issn=1752-0908}}</ref> Li ser beşdariyên nisbî yên faktorên cûda nîqaş heye û ne diyar e ku çiqas ji vê qelsbûnê ji ber guherîna avhewayê an guherbariya xwezayî ya gerandinê di nav hezar salan de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Latif |pêşnav=Mojib |paşnav2=Sun |pêşnav2=Jing |paşnav3=Visbeck |pêşnav3=Martin |paşnav4=Hadi Bordbar |pêşnav4=M. |tarîx=2022 |sernav=Natural variability has dominated Atlantic Meridional Overturning Circulation since 1900 |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01342-4 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=455–460 |doi=10.1038/s41558-022-01342-4 |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilbourne |pêşnav=K. Halimeda |paşnav2=Wanamaker |pêşnav2=Alan D. |paşnav3=Moffa-Sanchez |pêşnav3=Paola |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=David J. |paşnav5=Amrhein |pêşnav5=Daniel E. |paşnav6=Butler |pêşnav6=Paul G. |paşnav7=Gebbie |pêşnav7=Geoffrey |paşnav8=Goes |pêşnav8=Marlos |paşnav9=Jansen |pêşnav9=Malte F. |paşnav10=Little |pêşnav10=Christopher M. |paşnav11=Mette |pêşnav11=Madelyn |paşnav12=Moreno-Chamarro |pêşnav12=Eduardo |paşnav13=Ortega |pêşnav13=Pablo |paşnav14=Otto-Bliesner |pêşnav14=Bette L. |paşnav15=Rossby |pêşnav15=Thomas |tarîx=2022 |sernav=Atlantic circulation change still uncertain |url=https://www.nature.com/articles/s41561-022-00896-4 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=15 |hejmar=3 |rr=165–167 |doi=10.1038/s41561-022-00896-4 |issn=1752-0908}}</ref> Modelên avhewayê pêşbînî dikin ku AMOC dê di sedsala 21ê de zêdetir qels bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Summary for Policymakers |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2022 |rr=3–36 |isbn=978-1-009-15796-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) |url=https://www.cambridge.org/core/books/ocean-and-cryosphere-in-a-changing-climate/summary-for-policymakers/097A895553D86981DFE6195ADFD3DDA4 |doi=10.1017/9781009157964.001}}</ref> Ji ber ku ev herêm ji aliyê herika [[Atlantîkaya Bakur]] ve germ dibin, dibe ku ev qelsbûn germahiya hewaya navînî ya li [[Skandînavya]], [[Brîtanyaya Mezin]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlendayê]] kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lenton |pêşnav=Timothy M. |paşnav2=Held |pêşnav2=Hermann |paşnav3=Kriegler |pêşnav3=Elmar |paşnav4=Hall |pêşnav4=Jim W. |paşnav5=Lucht |pêşnav5=Wolfgang |paşnav6=Rahmstorf |pêşnav6=Stefan |paşnav7=Schellnhuber |pêşnav7=Hans Joachim |tarîx=2008-02-12 |sernav=Tipping elements in the Earth's climate system |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.0705414105 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=105 |hejmar=6 |rr=1786–1793 |doi=10.1073/pnas.0705414105 |pmc=2538841 |pmid=18258748}}</ref> Qelsbûna AMOCê dibe ku bilindbûna asta deryayê li dora Amerîkaya Bakur jî bileztir bike û hilberîna seretayî ya li Atlantîkaya Bakur kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schmittner |pêşnav=Andreas |tarîx=2005 |sernav=Decline of the marine ecosystem caused by a reduction in the Atlantic overturning circulation |url=https://www.nature.com/articles/nature03476 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=434 |hejmar=7033 |rr=628–633 |doi=10.1038/nature03476 |issn=1476-4687}}</ref> Lawazbûna giran a AMOCê dikare bibe sedema hilweşîna gera veguhêzê dibe ku neguhere û ji ber vê yekê dibe ku bibe yek ji xalên çerxa guhertina dramatîk a di pergala avhewayê de.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Carrington |pêşnav=Damian |paşnav2=editor |pêşnav2=Damian Carrington Environment |tarîx=2026-04-15 |sernav=Critical Atlantic current significantly more likely to collapse than thought |url=https://www.theguardian.com/environment/2026/apr/15/critical-atlantic-current-significantly-more-likely-to-collapse-than-thought |roja-gihiştinê=2026-10-19 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ev hilweşîn germahiya navînî û rêjeya baran û berfê li [[Ewropa|Ewropayê]] bi girîngî kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Armstrong McKay |pêşnav=David I. |paşnav2=Staal |pêşnav2=Arie |paşnav3=Abrams |pêşnav3=Jesse F. |paşnav4=Winkelmann |pêşnav4=Ricarda |paşnav5=Sakschewski |pêşnav5=Boris |paşnav6=Loriani |pêşnav6=Sina |paşnav7=Fetzer |pêşnav7=Ingo |paşnav8=Cornell |pêşnav8=Sarah E. |paşnav9=Rockström |pêşnav9=Johan |paşnav10=Lenton |pêşnav10=Timothy M. |tarîx=2022-09-09 |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.abn7950 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=377 |hejmar=6611 |rr=eabn7950 |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref> Di heman demê de dibe ku pirbûna bûyerên hewayên ekstrem zêde bike û bandorên din ên giran jî hebin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hansen |pêşnav=James |paşnav2=Sato |pêşnav2=Makiko |paşnav3=Hearty |pêşnav3=Paul |paşnav4=Ruedy |pêşnav4=Reto |paşnav5=Kelley |pêşnav5=Maxwell |paşnav6=Masson-Delmotte |pêşnav6=Valerie |paşnav7=Russell |pêşnav7=Gary |paşnav8=Tselioudis |pêşnav8=George |paşnav9=Cao |pêşnav9=Junji |paşnav10=Rignot |pêşnav10=Eric |paşnav11=Velicogna |pêşnav11=Isabella |paşnav12=Tormey |pêşnav12=Blair |paşnav13=Donovan |pêşnav13=Bailey |paşnav14=Kandiano |pêşnav14=Evgeniya |paşnav15=von Schuckmann |pêşnav15=Karina |tarîx=2016-03-22 |sernav=Ice melt, sea level rise and superstorms: evidence from paleoclimate data, climate modeling, and modern observations that 2 °C global warming could be dangerous |url=https://acp.copernicus.org/articles/16/3761/2016/ |kovar=Atmospheric Chemistry and Physics |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=16 |hejmar=6 |rr=3761–3812 |doi=10.5194/acp-16-3761-2016 |issn=1680-7316}}</ref> == Awayên giştî == Gerandina meridionel a Atlantîkê (AMOC) pergala sereke ya herikîna Okyanûsa Atlantîkê ye û her wiha beşek ji gerandina termohalîn a gerdûnî ye ku okyanûsên cîhanê bi "kemberek veguhastinê" ya yekane ya danûstandina ava berdewam ve girêdide. Bi gelemperî di demekê de ku tebeqeyên kûr sartir, tîrtir û şortir in ev ava bi kêmanî germ û kêmtir şor li ser rûyê okyanûsê dimîne ku ev rewş wekê tebeqebûna okyanûsê hatiye zanîn. Ava kûr di encama danûstandineke bi tebeqeya tevlîhevkirî ya okyanûsê re, germ dibe û/an jî şoriya xwe winda dike ku di encamê de tîrbûna avê kêm dibe û ber bi rûyê ava okyanûsê ve bilind dibe. Di navbera tebeqeyên okyanûsan de û di navbera beşên Okyanûsa Cîhanê de cudahiyên germahî û xwêbûnê hene ku ev her du faktor bi hev re bûne sedema gera termohalînê. Ji ber ku Okyanûsa Pasîfîkê ava zêde yên barana ava şirîn werdigire, li gorî okyanûsên din ên cîhanê şorahiya ava Okyanûsa Pasîfîkê kêm e. Ji ber vê yekê ava rûyê Okyanûsa Pasîfîkê têra xwe şor nîne ku dakeve kûrahiya zêdetirî çend sed metreyan ku ev jî tê vê wateyê ku divê ava kûrahiya okyanûsê ji cihekî din were. Ava okyanûsê li Atlantîkaya Bakur ji ava Pasîfîkê şortir e ku qismek ji ber ku dûkelbûna berfireh a li ser rûyê erdê xwê di nav ava mayî de kom dike û qismeke din jî ji ber ku qeşaya deryaya nêzîkê çerxa Arktîkê xwê di zivistanê de dema ku diqelişe derdixe. Şilbûna dûkelbûyî ya li Atlantîkê berê ku wekê baran vegere, bi lez ji aliyê gerandina atmosferê ve tê birin. Bayên bazirganî vê şilbûnê li seranserê Amerîkaya Navîn û rojhilatê Pasîfîka Bakur vediguhezînin ku li wir wekê baran dibare. Rêzeçiyayên mezin ên wekê Platoya Tîbetî, Çiyayên Kevirî û Andê rê li ber veguhestina şilbûna wekhev vedigerînin Atlantîkê. Ji ber vê pêvajoyê, ava rûyê Atlantîkê şor dibe û ji ber vê yekê jî tîr dibe ku di dawiyê de ber bi jêr ve diçe û ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) çêdike. Avabûna NADW bi giranî li deryayên Nordîk çêdibe û têkeliyek tevlihev a girseyên avên herêmî yên wekê Ava Serherikîna Tengava Danîmarkayê (DSOW), Ava Serherikîna Îzlenda-Skotlandayê (ISOW) û Ava Serherikîna Deryayên Nordîk vedihewîne. Ava Deryaya Labrador jî dibe ku roleke girîng bilîze lê delîlên zêde nîşan didin ku ava li deryayên Labrador û deryayên Irminger bi giranî di nav Gyre ya Atlantîkaya Bakur re digere û bi mayî ya AMOCê re tevliheviyeke hindik heye. NADW (ava kûr a Atlantîkaya Bakur) tebeqeya avê ya herî kûr a Okyanûsa Atlantîkê ye nîne û ava binî ya Antarktîkayê (AABW) di her hewzeke ku ji 4.000 metreyan kûrtir e de ye ku ev av her tim tebeqeya okyanûsê ya herî tîr û herî kûr e. Gava beşên jorîn ên AABWyê ber bi jor ve bilind dibin, ev av tevlî NADWyê dibin û hêza avê zêde dikin. Pêkhatina NADWyê her wiha destpêka koma jêrîn a gera avê ye. Tevgera daketina ku dibe sedema pêkhatina NADWyê, bi vî girseyeke wekhev a tevgera bilindbûnê (upwelling) tê hevsengkirin. Li Atlantîkaya rojava, veguhastina ekmanê ku zêdebûna tevlîhevkirina tebeqeyên okyanûsê ye û ji ber çalakiya bayê çêdibe, dibe sedema bilindbûneke bihêz a ava li herêmên Herika Kanaryayê û Herika Benguelayê ku ev herik li peravên bakurê rojava û başûrê rojavayê Afrîkayê cih digirin. Her çend heta girtina rêya deryayî ya Amerîkaya Navîn di dawiya serdema Pliyosenê de, rewşeke berevajî hebe jî, li gorî daneyên sala 2014an bilindbûna avê li derdora Herika Kanaryayê ji ya Herika Benguelayê pir bihêztir e. Li Atlantîkaya Rojhilat, bilindbûneke berbiçav a avê tenê di mehên diyar ên salê de pêk tê ku ev sedem jî ev e ku li vê herêmê termoklîna (tebeqeya guherîna germahiyê) kûr heye, ji ber vê yekê rewş li vir zêdetir girêdayî germahiya rûyê deryayê ye, ne ku ji ber çalakiya bayê ye. Her wiha çerxeke bilindbûna ava çendsalî jî heye ku bi çerxa El Niño/La Niña re hevaheng e. Di heman demê de, ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) ber bi başûr ve diçe û li dawiya başûr a xeta derbasbûna Atlantîkê, nêzîkê ji %80 ji vê avê li Okyanûsa Başûr derdikeve ser rûyê avê ku ev yek avê bi gera zivirî ya Okyanûsa Başûr (SOOC) ve girê dide. Piştê derketina ser rûyê avê, hatiye fêmkirin ku av yek ji du rêyan dişopîne. Ava ku nêzîkî Antarktîkayê derdikeve ser rûyê avê, bi ihtimaleke mezin ji ber qeşaya deryayî ya Antarktîkayê sar dibe û dîsa dadikeve girseyên jêrîn a vê gerê. Beşek ji vê avê tevlê AABW dibe, lê beşê mayî yê herika girseya jêrîn di dawiyê de digihîje kûrahiyên Okyanûsa Pasîfîk û Okyanûsa Hindî. Ava ku li latîtûdên nizm (nêzîktirî ekvatorê) ku qeşa lê tune ye, derdikeve ser rûyê avê, ji ber veguhastina ekmanê (Ekman transport) zêdetir ber bi bakur ve diçe û tevlê girseya jorîn dibe. Ava germ a di girseya jorîn de ji herika vegerê ya ber bi Atlantîka Bakur ve berpirsiyar e ku ev herik bi piranî li dora peravên Afrîkayê û bi navgîniya arşîpelên Endonezyayê pêk tê. Gava ev av vedigere Atlantîkaya Bakur, sartir û tîrtir dibe, dadikeve binê avê û dîsa tevlê NADWê dibe. Di heman demê de NADW ber bi başûr ve diçe û li dawiya başûr a xeta derbasbûna Atlantîkê, nêzîkê ji %80ê wê li Okyanûsa Başûr derdikeve rûyê avê û bi vî awayê xwe bi gera zivirî ya Okyanûsa Başûr (SOOC) ve girê dide. Piştî bilindbûnê hatiye fêmkirin ku av yek ji du rêyan digire. Ava ku nêzîkê Antarktîkayê derdikeve holê, bi îhtîmaleke mezin dê ji aliyê qeşaya deryayê ya Antarktîkayê ve were sarkirin û vegere nav girseya jêrîn a gerokê. Hinek ji vê avê dê dîsa tevlê AABW bibe lê ava mayî ya herikîna girseya jêrîn dê di dawiyê de bigihîje kûrahiya okyanûsên Pasîfîk û Hindî. Ava ku li latîtûdên nizm (ava bê qeşa) ber bi jor ve radibe, ji ber veguhastina Ekmanê ber bi bakur ve diçe û tevlê girseya jorîn dibe. Ava germ a di girseya jorîn de, dibe sedema herika vegera ber bi Atlantîka Bakur ve; ev herik bi piranî li derdora peravên Afrîkayê û bi navgîniya arşîpelên Endonezyayê pêk tê. Gava ev av vedigere Atlantîka Bakur, sar dibe û tîrbûna avê zêde dibe; paşê dadikeve binî û dîsa tevlê ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) dibe. == Rola di pergala avhewayê de == Deverên rojbendî beşa herî germ a cîhanê ye û ji ber termodînamîkê, ev germahî ber bi cemseran ve diçe. Piraniya vê germahîyê bi gerandina atmosferê ve tê veguhastin lê herikînên okyanûsê ya germ û rûberî roleke girîng dilîzin. Germahî ji rojbendê ber bi bakur an jî başûr ve diçe; Okyanûsa Atlantîk tekane okyanûs e ku herikîna germahîyê ber bi bakur ve ye. Beşeke mezin a veguhastina germê li Okyanûsa Atlantîkê ji aliyê "Gulf Stream"ê pêk tê ku ev herikeke rûyî ye ku ava germ ji herêma Karîbê ber bi bakur ve dibe. Her çend tevahiya herika Gulf Streamê tenê ji aliyê bayê ve were pêşvebirin jî, beşa wê ya herî bakurî ango Herika Atlantîka Bakur, piraniya germa xwe ji danûstendina termohalîn a di çarçoveya AMOCê de werdigire. Bi vê awayê AMOC heta ji %25ê tevahiya germê ber bi nîvkada bakur ve vediguhêze û di avhewaya derdora bakurê rojavayê Ewropayê de roleke girîng dilîze. Ji ber ku şêwazên atmosferî jî di veguhastina germê de roleke mezin dileyizin ku ev raman dibêje "ger veguhastina germê bi rêya herikên okyanûsê nebûya, dê avhewaya Ewropaya Bakur bi qasê avhewaya Amerîkaya Bakur a bakur sar bûya" (ango heta 15–20 °C (27–36 °F) sartir) ku bi giştî wekê ramaneke şaş tê dîtin. Her çend lêkolîneke modelkirinê pêşniyar kiriye ku hilweşîna AMOCê dikare di nava sedsalekê de bibe sedema sarbûneke mîna Serdema Qeşayê ku berfirehbûna qeşaya deryayê û çêbûna girseyên cemedan jî di nav de ne lê rastbûna van encaman cihê gumanê ye. Li ser vê yekê lihevkirinek heye ku AMOC, Ewropaya Bakur û Ewropaya Rojava ji ya ku dê di rewşeke din de bûya, germtir dihêle û ev cudahî li gorî herêmê di navbera 4 °C û 10 °C de diguhere. Wek mînak lêkolînên li ser Herika Floridayê (Florida Current) nîşan didin ku Herika Kendavê (Gulf Stream) di navbera salên 1200 û 1850î de, ji ber zêdebûna xwêbûna rûyê avê, bi qasê ji %10 lawaztir bûye û ev yek bi ihtîmaleke mezin bûye sedema wan şert û mercên ku wekê "Serdema Qeşayê ya Biçûk" (Little Ice Age) hatine naskirin. AMOC bi du awayên sereke Okyanûsa Atlantîkê vediguherîne depoyeke karbona bi bandortir. Ya yekem, tevgera hilkişîna avê, mêjerên mezin ên xurekên pêwîst digihîne avên rûyê okyanûsê; ev yek piştgiriyê dide mezinbûna fîtoplanktonan ku di encamê de hilberîna seretayî ya deryayî û mêjera giştî ya fotosentezê li avên rûyê okyanûsê zêde dike. Ya duyem jî di ava ku ji kûrahiyê derdikeve rûyê avê de, asta karbona heliyayî kêm e; sedem jî ew e ku ev av bi gelemperî 1000 salî ye û rastî zêdebûna {{CO2}} ya ku ji ber çalakiyên mirovan di atmosferê de pêk hatiye, nehatiye. Ev av li gorî avên rûyî yên ku bi karbonê zêdetir têr bûne, mêjerên mezintir karbonê dikişîne nava xwe û dema ku ev av ber bi kûrahiyê ve diçe, rê li ber wê tê girtin ku karbonê dîsa berdide atmosferê. Her çend Okyanûsa Başûr bi awayekî berbiçav mezintirîn depoya karbona okyanûsan be jî, Atlantîka Bakur di nîvkada bakur de depoya karbona herî mezin e. === Guherînên ji nişka ve ku di dema Pleystosenê ya dereng de pêk hatiye === == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[en:Atlantic meridional overturning circulation]] [[Kategorî:Okyanûsnasî]] 82eb40njfwd72ofiptlkrmkxw6pg7qc 0 330506 2101069 2100685 2026-10-30T15:30:41Z MikaelF 935 2101069 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank wargeh | wêne = Southafricanhomelandsmap.png | sernavê_wêne = Bantûstanên li Afrîkaya Başûr di 1986an de. }} '''Bantûstan''', an jî '''''Homeland''''' (bi wateya "welat", wekî ''homelanda'' Bantuyan, ''homelanda'' Reşikan û dewleta Reşikan jî dihat naskirin, bi afrîkansî: ''Bantoestan'' an jî ''Tuisland'') herêmên xweser an serbixwe yên ku rêveberiya [[Partiya Neteweyî ya Yekîtiya Afrîkaya Başûr]] (1910-1961) û paşê rejîma nîjadperest a [[Afrîkaya Başûr]] (1961-1994) ji niştecihên reşik ên Afrîkaya Başûr û Afrîkaya Başûr-Rojava (niha [[Namîbya]]) re veqetandibûn, wekî beşek ji siyaseta xwe ya [[apartheid]]ê. Ev herêm xwedî erkên bisînorkirî bûn û ji aliyê dewleta Afrîkaya Başûr ve dihatin fînansekirin. Bi milyonan afrikiyan li van herêman di bin dorpêçê de bûn û ji mafên welatîbûna dewleta Afrîka Başûr bêpar man.<ref>[[Necat Ayaz]] (2021). "Bantûstana Başûr.", [[Xwebûn]], 78:2021, r. 8.</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Afrîka Başûr]] b30m4vyj9zfgmuaci94q705xqerk2t2 2101070 2101069 2026-10-30T15:33:26Z MikaelF 935 2101070 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank wargeh | wêne = Southafricanhomelandsmap.png | sernavê_wêne = Homelandên Afrîkaya Başûr di 1986an de. }} '''Bantûstan''', an jî '''''Homeland''''' (bi wateya "welat", wekî ''homelanda'' Bantuyan, ''homelanda'' Reşikan û dewleta Reşikan jî dihat naskirin, bi afrîkansî: ''Bantoestan'' an jî ''Tuisland'') herêmên xweser an serbixwe yên ku rêveberiya [[Partiya Neteweyî ya Yekîtiya Afrîkaya Başûr]] (1910-1961) û paşê rejîma nîjadperest a [[Afrîkaya Başûr]] (1961-1994) ji niştecihên reşik ên Afrîkaya Başûr û Afrîkaya Başûr-Rojava (niha [[Namîbya]]) re veqetandibûn, wekî beşek ji siyaseta xwe ya [[apartheid]]ê. Ev herêm xwedî erkên bisînorkirî bûn û ji aliyê dewleta Afrîkaya Başûr ve dihatin fînansekirin. Bi milyonan afrikiyan li van herêman di bin dorpêçê de bûn û ji mafên welatîbûna dewleta Afrîka Başûr bêpar man.<ref>[[Necat Ayaz]] (2021). "Bantûstana Başûr.", [[Xwebûn]], 78:2021, r. 8.</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Afrîka Başûr]] db71iax9qyxmhytpjwrybwjm8o5x0et 0 330533 2101058 2101007 2026-10-30T14:37:27Z MikaelF 935 2101058 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Submarine Vepr by Ilya Kurganov crop.jpg|thumb|350px|Noqaveke rûsî yê bi navê ''Akula'' di 2008ê]] '''Noqav''', '''keştiya noqav''' an jî '''jêrderya''' yan jî '''binderya''', [[Wesayita avê|wesayiteke deryayî]] ye ku dikare di bin avê de bi awayekî serbixwe tevbigere. Herçend berê noqavê yên ceribandinê hatibûn çêkirin jî, sêwirana noqavên di asra 19ê de pêş ket û ew noqav ji aliyê gelek qûwetên deryayî ve hatin bikaranîn. Ew cara ewil di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Herba Dunyayî yê Yekê]] (1914–1918) de bi awayekî berfireh hatin bikaranîn; îro jî di gelek qûwetên deryayî de, çi mezin bin çi biçûk, tên bikaranîn. Îro, li gorî her çaxeke dî, di tarîxa modern de hejmara welatên ku noqavan çêdikin û bikar tînin zêdetir e; [[Çîn]] jî di wê pêla çêkirinê de pêşengiyê dike.<ref name="NN26 China sub construction">{{cite web |url=https://www.navalnews.com/naval-news/2026/06/china-now-leads-world-submarine-construction/ |title=China Now Leads World Submarine Construction |website=Naval News |date=24 June 2026 |access-date=25 June 2026 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260624101553/https://www.navalnews.com/naval-news/2026/06/china-now-leads-world-submarine-construction/ |archive-date=24 June 2026 |last=Sutton |first=H. I.}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Çek]] h72wftq42oq20f10nesy38jhlkr3us4 2101059 2101058 2026-10-30T14:41:51Z MikaelF 935 2101059 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Submarine Vepr by Ilya Kurganov crop.jpg|thumb|350px|Noqaveke rûsî yê bi navê ''Akula'' di 2008ê]] '''Noqav''', '''keştiya noqav''' an jî '''jêrderya''' yan jî '''binderya''', [[Wesayita avê|wesayiteke deryayî]] ye ku dikare di bin avê de bi awayekî serbixwe tevbigere. Herçend berê noqavê yên ceribandinê hatibûn çêkirin jî, sêwirana noqavên di asra 19ê de pêş ket û ew noqav ji aliyê gelek qûwetên deryayî ve hatin bikaranîn. Ew cara ewil di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Herba Dunyayî yê Yekê]] (1914–1918) de bi awayekî berfireh hatin bikaranîn; îro jî di gelek quwetên deryayî de, çi mezin bin çi biçûk, tên bikaranîn. Îro, li gorî her çaxeke dî, di tarîxa modern de hejmara welatên ku noqavan çêdikin û bi kar tînin zêdetir e; [[Çîn]] jî di wê pêla çêkirinê de pêşengiyê dike.<ref name="NN26 China sub construction">{{cite web |url=https://www.navalnews.com/naval-news/2026/06/china-now-leads-world-submarine-construction/ |title=China Now Leads World Submarine Construction |website=Naval News |date=24 June 2026 |access-date=25 June 2026 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260624101553/https://www.navalnews.com/naval-news/2026/06/china-now-leads-world-submarine-construction/ |archive-date=24 June 2026 |last=Sutton |first=H. I.}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Çek]] m3aqecfbgww7old4eyk7n0ntn0dpwrn 2101060 2101059 2026-10-30T14:43:05Z MikaelF 935 2101060 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Submarine Vepr by Ilya Kurganov crop.jpg|thumb|350px|Noqaveke rûsî yê bi navê ''Akula'' di 2008ê]] '''Noqav''', '''keştiya noqav''' an jî '''jêrderya''' yan jî '''binderya''', [[Wesayita avê|wesayîteke deryayî]] ye ku dikare di bin avê de bi awayekî serbixwe tevbigere. Herçend berê noqavê yên ceribandinê hatibûn çêkirin jî, sêwirana noqavên di asra 19ê de pêş ket û ew noqav ji aliyê gelek qûwetên deryayî ve hatin bikaranîn. Ew cara ewil di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Herba Dunyayî yê Yekê]] (1914–1918) de bi awayekî berfireh hatin bikaranîn; îro jî di gelek quwetên deryayî de, çi mezin bin çi biçûk, tên bikaranîn. Îro, li gorî her çaxeke dî, di tarîxa modern de hejmara welatên ku noqavan çêdikin û bi kar tînin zêdetir e; [[Çîn]] jî di wê pêla çêkirinê de pêşengiyê dike.<ref name="NN26 China sub construction">{{cite web |url=https://www.navalnews.com/naval-news/2026/06/china-now-leads-world-submarine-construction/ |title=China Now Leads World Submarine Construction |website=Naval News |date=24 June 2026 |access-date=25 June 2026 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260624101553/https://www.navalnews.com/naval-news/2026/06/china-now-leads-world-submarine-construction/ |archive-date=24 June 2026 |last=Sutton |first=H. I.}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Çek]] k01grqynchbp51z62p9jj1ofutjc3e2 2101061 2101060 2026-10-30T14:44:15Z MikaelF 935 2101061 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Submarine Vepr by Ilya Kurganov crop.jpg|thumb|350px|Noqaveke rûsî yê bi navê ''Akula'' di 2008ê]] '''Noqav''', '''keştiya noqav''' an jî '''jêrderya''' yan jî '''binderya''', [[Wesayita avê|wesayîteke deryayî]] ye ku dikare di bin avê de bi awayekî serbixwe tevbigere. Herçend berê noqavê yên ceribandinê hatibûn çêkirin jî, sêwirana noqavên di asra 19ê de pêş ket û ew noqav ji aliyê gelek quwetên deryayî ve hatin bikaranîn. Ew cara ewil di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Herba Dunyayî yê Yekê]] (1914–1918) de bi awayekî berfireh hatin bikaranîn; îro jî di gelek quwetên deryayî de, çi mezin bin çi biçûk, tên bikaranîn. Îro, li gorî her çaxeke dî, di tarîxa modern de hejmara welatên ku noqavan çêdikin û bi kar tînin zêdetir e; [[Çîn]] jî di wê pêla çêkirinê de pêşengiyê dike.<ref name="NN26 China sub construction">{{cite web |url=https://www.navalnews.com/naval-news/2026/06/china-now-leads-world-submarine-construction/ |title=China Now Leads World Submarine Construction |website=Naval News |date=24 June 2026 |access-date=25 June 2026 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260624101553/https://www.navalnews.com/naval-news/2026/06/china-now-leads-world-submarine-construction/ |archive-date=24 June 2026 |last=Sutton |first=H. I.}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Çek]] rzgvzeklo9k13svyh5y7r8k3ihuhzes 2101062 2101061 2026-10-30T14:52:41Z MikaelF 935 2101062 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Submarine Vepr by Ilya Kurganov crop.jpg|thumb|350px|Noqaveke rûsî yê bi navê ''Akula'' di 2008ê]] '''Noqav''', '''keştiya noqav''' an jî '''jêrderya''' yan jî '''binderya''', [[Wesayita avê|wesayîteke behrî]] ye ku dikare di bin avê de bi awayekî serbixwe tevbigere. Herçend berê noqavê yên ceribandinê hatibûn çêkirin jî, sêwirana noqavên di asra 19ê de pêş ket û ew noqav ji aliyê gelek quwetên behrî{{Ferhengok|hêzên deryayî, hêzên zeryayî}} ve hatin bikaranîn. Ew cara ewil di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Herba Dunyayî yê Yekê]] (1914–1918) de bi awayekî berfireh hatin bikaranîn; îro jî di gelek quwetên behrî de, çi mezin bin çi biçûk, tên bikaranîn. Îro, li gorî her çaxeke dî, di tarîxa modern de hejmara welatên ku noqavan çêdikin û bi kar tînin zêdetir e; [[Çîn]] jî di wê pêla çêkirinê de pêşengiyê dike.<ref name="NN26 China sub construction">{{cite web |url=https://www.navalnews.com/naval-news/2026/06/china-now-leads-world-submarine-construction/ |title=China Now Leads World Submarine Construction |website=Naval News |date=24 June 2026 |access-date=25 June 2026 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260624101553/https://www.navalnews.com/naval-news/2026/06/china-now-leads-world-submarine-construction/ |archive-date=24 June 2026 |last=Sutton |first=H. I.}}</ref> == Ferhengok == {{Ferhengok-bin}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Çek]] 2x57hqw2otgcqdl3mgyx0bs041byea3 2101064 2101062 2026-10-30T14:59:57Z MikaelF 935 2101064 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Submarine Vepr by Ilya Kurganov crop.jpg|thumb|350px|Noqaveke rûsî yê bi navê ''Akula'' di 2008ê]] '''Noqav''', '''keştiya noqav''' an jî '''jêrderya''' yan jî '''binderya''', [[Wesayita avê|wesayîteke behrî]] ye ku dikare di bin avê de bi awayekî serbixwe tevbigere. Herçend berê noqavê yên ceribandinê hatibûn çêkirin jî, sêwirana noqavên di asra 19ê de pêş ket û ew noqav ji aliyê gelek quwetên behrî{{Ferhengok|hêzên deryayî, hêzên zeryayî}} ve hatin bikaranîn. Ew cara ewil di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Herba Dunyayî yê Yekê]]{{Ferhengok|Şerê Cîhanî yê Yekem, Cenga mezin a kevin, Şerê Mezin}} (1914–1918) de bi awayekî berfireh hatin bikaranîn; îro jî di gelek quwetên behrî de, çi mezin bin çi biçûk, tên bikaranîn. Îro, li gorî her çaxeke dî, di tarîxa modern de hejmara welatên ku noqavan çêdikin û bi kar tînin zêdetir e; [[Çîn]] jî di wê pêla çêkirinê de pêşengiyê dike.<ref name="NN26 China sub construction">{{cite web |url=https://www.navalnews.com/naval-news/2026/06/china-now-leads-world-submarine-construction/ |title=China Now Leads World Submarine Construction |website=Naval News |date=24 June 2026 |access-date=25 June 2026 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260624101553/https://www.navalnews.com/naval-news/2026/06/china-now-leads-world-submarine-construction/ |archive-date=24 June 2026 |last=Sutton |first=H. I.}}</ref> == Ferhengok == {{Ferhengok-bin}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Çek]] rvqckvv98urb8mfhycqav2ijr0uoaeq 0 330536 2101065 2101042 2026-10-30T15:07:40Z MikaelF 935 2101065 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Kulomet UK-L vzor 59.jpg|thumb|Mîtralyoza çekoslovakyayî]] '''Mîtralyoz''', [[Çek (amûr)|sîleheke otomatîk]] e ku ji bo kurşîna rasterast û berdewam hatiye sêwirandin. Mîtralyoz ên bi kalîbreya 20 mm an mezintir, bi gelemperî ne wekî sîlehên otomatîk, lê wekî [[Topa makîneyî|topên otomatîk]] tên polenkirin. Wek çînek ji silehên kînetîk ên eskerî, mîtralyoz bi giranî ji bo bikaranîna wekî sîlehên piştgiriya piyadeyan têne çêkirin û bi gelemperî wexta ku bi [[dupod]] an [[sêpod]], şûneke sabît an platformek sîlehên giran ve girêdayî ne ji bo aramiya li dijî paşvekişandinê têne bikaranîn. Gelek mîtralyoz herwiha kember û bolta vekirî bikar tînin, taybetmendiyên ku bi gelemperî di sîlehên din ên piyadeyan de nayên dîtin.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/technology/machine-gun |title=Machine gun {{!}} History, Description, & Facts {{!}} Britannica |website=www.britannica.com |access-date=2023-03-06 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201001220302/https://www.britannica.com/technology/machine-gun |archive-date=2020-10-01}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Çek]] hpz84gdqgsnyj6gcwpaodta4tv4f9y1 2101066 2101065 2026-10-30T15:12:19Z MikaelF 935 2101066 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Kulomet UK-L vzor 59.jpg|thumb|Mîtralyoza çekoslovakyayî]] '''Mîtralyoz''', [[Çek (amûr)|sîleheke otomatîk]]{{Ferhengok|çekeke otomatîk}} e ku ji bo kurşîna rasterast û berdewam hatiye sêwirandin. Mîtralyoz ên bi kalîbreya 20 mm an mezintir, bi gelemperî ne wekî sîlehên otomatîk, lê wekî [[Topa makîneyî|topên otomatîk]] tên polenkirin. Wek çînek ji sîlehên kînetîk ên eskerî, mîtralyoz bi giranî ji bo bikaranîna wekî sîlehên piştgiriya piyadeyan têne çêkirin û bi gelemperî wexta ku bi [[dupod]] an [[sêpod]], şûneke sabît an platformek sîlehên giran ve girêdayî ne ji bo aramiya li dijî paşvekişandinê têne bikaranîn. Gelek mîtralyoz herwiha kember û bolta vekirî bikar tînin, taybetmendiyên ku bi gelemperî di sîlehên din ên piyadeyan de nayên dîtin.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/technology/machine-gun |title=Machine gun {{!}} History, Description, & Facts {{!}} Britannica |website=www.britannica.com |access-date=2023-03-06 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201001220302/https://www.britannica.com/technology/machine-gun |archive-date=2020-10-01}}</ref> == Ferhengok == {{Ferhengok-bin}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Çek]] mekyw68103bcsvwv1saogcvh7wn7nh0 0 330537 2101049 2101047 2026-10-30T12:15:59Z Kawa63 105128 2101049 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Teqemenî madeyeke reaktîf e ku xwedî miqdarek mezin a [[enerjiya potensiyel]] e; eger ew enerjî ji nişka ve were berdan, dibe sebeba [[Teqîn|teqînekê]] ku bi gelemperî bi derketina [[Ronahî (fizîk)|ronahî]], [[Germahî|germ]], [[deng]] û [[Zext|zextê]] re pêk tê. Barka teqemeniyê, miqdarek diyarkirî ya madeya teqemenî ye. Ew made dibe ku tenê ji pêkhateyekê pêk were, an jî dibe ku têkeliyek be ku herî kêm ji du madeyan pêk tê. Madeyeke teqemenî dikare ligel pêkhateyên mekanîkî an elektronîkî were bikaranîn da ku [[Bombe|bombeyek]] jê were çêkirin. Enerjiya potensiyel dikare bi awayên cuda di nav materyalên teqemenî de were hilanîn. Bi gelemperî, ev enerjî wekî [[enerjiya kîmyayî]] tê hilanîn; meselayên wê yekê [[Barûd|tozê reş]], [[nîtroglîserîn]] an jî [[tozê teqemeniyê]] in. Herwiha, ew dikare di şiklê gaza bin zextê de jî were hilanîn – wekî di şîşayên gazê, qutiyên aerosolê de, an jî di bûyerên teqîna ji ber berfirehbûna bixara şileya keliyayî de. Herçiqas kêmtir belav be jî, ew dikare wekî [[enerjiya nukleerî]] jî were hilanîn; mesela di [[Îzotop|îzotopên]] [[fîsîl]] yên wekî [[ûraniyum-235]] û [[plûtoniyum-239]] de. Materyalên teqemenî dikarin li gorî leza ku ew berfireh dibin werin dabeşkirin. Materyalên ku [[detonasiyon]] dibin, ku tê de pêşiya reaksiyona kîmyayî ji [[leza dengî]] zûtir di nav materyalê de diçe, wekî "teqemeniyên bilind" têne binavkirin. Berevajî wê, materyalên ku [[deflagrasiyon]] dibe, ku tê de pêşiya reaksiyonê ji leza dengî yawaştir diçe, wekî "teqemeniyên nizm" têne zanin. Bi gelemperî, encama reaksiyonê şewitandinek bilez e ne teqînek rastîn wekî ku bi teqemeniyên bilind re tê dîtin. Teqemenî dikarin li gorî hesasiyeta xwe jî werin dabeşkirin. Materyalên hesas ên ku dikarin bi mîqdarek nisbeten piçûk a germ an zextê werin destpêkirin teqemeniyên seretayî ne, û materyalên ku nisbeten bêhesas in teqemeniyên duyê an sêyê ne. Materyalên wiha ji bo destpêkirina teqînê hewceyê [[Funye|funyeke]] e, bêyî ku ew ê li şûna wê bişewitin. oom7jmkqiyy9yilbqclm3a6c7qlk8xt 2101050 2101049 2026-10-30T12:17:21Z Kawa63 105128 2101050 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Teqemenî madeyeke reaktîf e ku xwedî miqdarek mezin a [[enerjiya potensiyel]] e; eger ew enerjî ji nişka ve were berdan, dibe sebeba [[Teqîn|teqînekê]] ku bi gelemperî bi derketina [[Ronahî (fizîk)|ronahî]], [[Germahî|germ]], [[deng]] û [[Zext|zextê]] re pêk tê. Barka teqemeniyê, miqdarek diyarkirî ya madeya teqemenî ye. Ew made dibe ku tenê ji pêkhateyekê pêk were, an jî dibe ku têkeliyek be ku herî kêm ji du madeyan pêk tê. Madeyeke teqemenî dikare ligel pêkhateyên mekanîkî an elektronîkî were bikaranîn da ku [[Bombe|bombeyek]] jê were çêkirin. Enerjiya potensiyel dikare bi awayên cuda di nav materyalên teqemenî de were hilanîn. Bi gelemperî, ev enerjî wekî [[enerjiya kîmyayî]] tê hilanîn; meselayên wê yekê [[Barûd|tozê reş]], [[nîtroglîserîn]] an jî [[tozê teqemeniyê]] in. Herwiha, ew dikare di şiklê gaza bin zextê de jî were hilanîn – wekî di şîşayên gazê, qutiyên aerosolê de, an jî di bûyerên teqîna ji ber berfirehbûna bixara şileya keliyayî de. Herçiqas kêmtir belav be jî, ew dikare wekî [[enerjiya nukleerî]] jî were hilanîn; mesela di [[Îzotop|îzotopên]] [[fîsîl]] yên wekî [[ûraniyum-235]] û [[plûtoniyum-239]] de. Materyalên teqemenî dikarin li gorî leza ku ew berfireh dibin werin dabeşkirin. Materyalên ku [[detonasiyon]] dibin, ku tê de pêşiya reaksiyona kîmyayî ji [[leza dengî]] zûtir di nav materyalê de diçe, wekî "teqemeniyên bilind" têne binavkirin. Berevajî wê, materyalên ku [[deflagrasiyon]] dibe, ku tê de pêşiya reaksiyonê ji leza dengî yawaştir diçe, wekî "teqemeniyên nizm" têne zanin. Bi gelemperî, encama reaksiyonê şewitandinek bilez e ne teqînek rastîn wekî ku bi teqemeniyên bilind re tê dîtin. Teqemenî dikarin li gorî hesasiyeta xwe jî werin dabeşkirin. Materyalên hesas ên ku dikarin bi mîqdarek nisbeten piçûk a germ an zextê werin destpêkirin teqemeniyên seretayî ne, û materyalên ku nisbeten bêhesas in teqemeniyên duyê an sêyê ne. Materyalên wiha ji bo destpêkirina teqînê hewceyê [[Funye|funyeke]] e, bêyî ku ew ê li şûna wê bişewitin. Tenê hin ji kîmyayên çêkirî ji bo bikaranîna wekî teqemeniyan guncaw in. Mayî pir xeternak, hesas, jehrîn, biha, nearam, an jî di wextên kurt de meyla hilweşîn dikin. Berevajî vê, hin materyal tenê dişewitin an jî dişewitin ger bêyî teqînê bişewitin. Lêbelê, cudahî her gav ne zelal e. Hin materyal - toz, gaz, an şilekên organîk ên bêaram - dikarin di bin şert û mercên asayî de tenê dişewitin, lê di rewş an formên taybetî de, wekî ewrên hewayî yên belavbûyî, dorpêçkirin, an berdana ji nişka ve, dibin teqemenî. 4g7nsy28sn8c1o7sa7iqquabmu5vurs 2101051 2101050 2026-10-30T12:17:42Z Kawa63 105128 2101051 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Teqemenî madeyeke reaktîf e ku xwedî miqdarek mezin a [[enerjiya potensiyel]] e; eger ew enerjî ji nişka ve were berdan, dibe sebeba [[Teqîn|teqînekê]] ku bi gelemperî bi derketina [[Ronahî (fizîk)|ronahî]], [[Germahî|germ]], [[deng]] û [[Zext|zextê]] re pêk tê. Barka teqemeniyê, miqdarek diyarkirî ya madeya teqemenî ye. Ew made dibe ku tenê ji pêkhateyekê pêk were, an jî dibe ku têkeliyek be ku herî kêm ji du madeyan pêk tê. Madeyeke teqemenî dikare ligel pêkhateyên mekanîkî an elektronîkî were bikaranîn da ku [[Bombe|bombeyek]] jê were çêkirin. Enerjiya potensiyel dikare bi awayên cuda di nav materyalên teqemenî de were hilanîn. Bi gelemperî, ev enerjî wekî [[enerjiya kîmyayî]] tê hilanîn; meselayên wê yekê [[Barûd|tozê reş]], [[nîtroglîserîn]] an jî [[tozê teqemeniyê]] in. Herwiha, ew dikare di şiklê gaza bin zextê de jî were hilanîn – wekî di şîşayên gazê, qutiyên aerosolê de, an jî di bûyerên teqîna ji ber berfirehbûna bixara şileya keliyayî de. Herçiqas kêmtir belav be jî, ew dikare wekî [[enerjiya nukleerî]] jî were hilanîn; mesela di [[Îzotop|îzotopên]] [[fîsîl]] yên wekî [[ûraniyum-235]] û [[plûtoniyum-239]] de. Materyalên teqemenî dikarin li gorî leza ku ew berfireh dibin werin dabeşkirin. Materyalên ku [[detonasiyon]] dibin, ku tê de pêşiya reaksiyona kîmyayî ji [[leza dengî]] zûtir di nav materyalê de diçe, wekî "teqemeniyên bilind" têne binavkirin. Berevajî wê, materyalên ku [[deflagrasiyon]] dibe, ku tê de pêşiya reaksiyonê ji leza dengî yawaştir diçe, wekî "teqemeniyên nizm" têne zanin. Bi gelemperî, encama reaksiyonê şewitandinek bilez e ne teqînek rastîn wekî ku bi teqemeniyên bilind re tê dîtin. Teqemenî dikarin li gorî hesasiyeta xwe jî werin dabeşkirin. Materyalên hesas ên ku dikarin bi mîqdarek nisbeten piçûk a germ an zextê werin destpêkirin teqemeniyên seretayî ne, û materyalên ku nisbeten bêhesas in teqemeniyên duyê an sêyê ne. Materyalên wiha ji bo destpêkirina teqînê hewceyê [[Funye|funyeke]] e, bêyî ku ew ê li şûna wê bişewitin. Tenê hin ji kîmyayên çêkirî ji bo bikaranîna wekî teqemeniyan guncaw in. Mayî pir xeternak, hesas, jehrîn, biha, nearam, an jî di wextên kurt de meyla hilweşîn dikin. Berevajî vê, hin materyal tenê dişewitin an jî dişewitin ger bêyî teqînê bişewitin. Lêbelê, cudahî her gav ne zelal e. Hin materyal - toz, gaz, an şilekên organîk ên bêaram - dikarin di bin şert û mercên asayî de tenê dişewitin, lê di rewş an formên taybetî de, wekî ewrên hewayî yên belavbûyî, dorpêçkirin, an berdana ji nişka ve, dibin teqemenî. == Çavkanî == {{Çavkanî}} md0bnvyuolb0kwhf4mat8r04w3g1m4f 2101052 2101051 2026-10-30T12:18:51Z Kawa63 105128 /* */ 2101052 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:GHS-pictogram-explos.svg|thumb]] Teqemenî madeyeke reaktîf e ku xwedî miqdarek mezin a [[enerjiya potensiyel]] e; eger ew enerjî ji nişka ve were berdan, dibe sebeba [[Teqîn|teqînekê]] ku bi gelemperî bi derketina [[Ronahî (fizîk)|ronahî]], [[Germahî|germ]], [[deng]] û [[Zext|zextê]] re pêk tê. Barka teqemeniyê, miqdarek diyarkirî ya madeya teqemenî ye. Ew made dibe ku tenê ji pêkhateyekê pêk were, an jî dibe ku têkeliyek be ku herî kêm ji du madeyan pêk tê. Madeyeke teqemenî dikare ligel pêkhateyên mekanîkî an elektronîkî were bikaranîn da ku [[Bombe|bombeyek]] jê were çêkirin. Enerjiya potensiyel dikare bi awayên cuda di nav materyalên teqemenî de were hilanîn. Bi gelemperî, ev enerjî wekî [[enerjiya kîmyayî]] tê hilanîn; meselayên wê yekê [[Barûd|tozê reş]], [[nîtroglîserîn]] an jî [[tozê teqemeniyê]] in. Herwiha, ew dikare di şiklê gaza bin zextê de jî were hilanîn – wekî di şîşayên gazê, qutiyên aerosolê de, an jî di bûyerên teqîna ji ber berfirehbûna bixara şileya keliyayî de. Herçiqas kêmtir belav be jî, ew dikare wekî [[enerjiya nukleerî]] jî were hilanîn; mesela di [[Îzotop|îzotopên]] [[fîsîl]] yên wekî [[ûraniyum-235]] û [[plûtoniyum-239]] de. Materyalên teqemenî dikarin li gorî leza ku ew berfireh dibin werin dabeşkirin. Materyalên ku [[detonasiyon]] dibin, ku tê de pêşiya reaksiyona kîmyayî ji [[leza dengî]] zûtir di nav materyalê de diçe, wekî "teqemeniyên bilind" têne binavkirin. Berevajî wê, materyalên ku [[deflagrasiyon]] dibe, ku tê de pêşiya reaksiyonê ji leza dengî yawaştir diçe, wekî "teqemeniyên nizm" têne zanin. Bi gelemperî, encama reaksiyonê şewitandinek bilez e ne teqînek rastîn wekî ku bi teqemeniyên bilind re tê dîtin. Teqemenî dikarin li gorî hesasiyeta xwe jî werin dabeşkirin. Materyalên hesas ên ku dikarin bi mîqdarek nisbeten piçûk a germ an zextê werin destpêkirin teqemeniyên seretayî ne, û materyalên ku nisbeten bêhesas in teqemeniyên duyê an sêyê ne. Materyalên wiha ji bo destpêkirina teqînê hewceyê [[Funye|funyeke]] e, bêyî ku ew ê li şûna wê bişewitin. Tenê hin ji kîmyayên çêkirî ji bo bikaranîna wekî teqemeniyan guncaw in. Mayî pir xeternak, hesas, jehrîn, biha, nearam, an jî di wextên kurt de meyla hilweşîn dikin. Berevajî vê, hin materyal tenê dişewitin an jî dişewitin ger bêyî teqînê bişewitin. Lêbelê, cudahî her gav ne zelal e. Hin materyal - toz, gaz, an şilekên organîk ên bêaram - dikarin di bin şert û mercên asayî de tenê dişewitin, lê di rewş an formên taybetî de, wekî ewrên hewayî yên belavbûyî, dorpêçkirin, an berdana ji nişka ve, dibin teqemenî. == Çavkanî == {{Çavkanî}} 8joakot2si1nlgfjwbm57lrzlz15ipa 2101053 2101052 2026-10-30T12:20:10Z Kawa63 105128 /* */ 2101053 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:GHS-pictogram-explos.svg|thumb]] '''Teqemenî''' madeyeke reaktîf e ku xwedî miqdarek mezin a [[enerjiya potensiyel]] e; eger ew enerjî ji nişka ve were berdan, dibe sebeba [[Teqîn|teqînekê]] ku bi gelemperî bi derketina [[Ronahî (fizîk)|ronahî]], [[Germahî|germ]], [[deng]] û [[Zext|zextê]] re pêk tê. Barka teqemeniyê, miqdarek diyarkirî ya madeya teqemenî ye. Ew made dibe ku tenê ji pêkhateyekê pêk were, an jî dibe ku têkeliyek be ku herî kêm ji du madeyan pêk tê. Madeyeke teqemenî dikare ligel pêkhateyên mekanîkî an elektronîkî were bikaranîn da ku [[Bombe|bombeyek]] jê were çêkirin. Enerjiya potensiyel dikare bi awayên cuda di nav materyalên teqemenî de were hilanîn. Bi gelemperî, ev enerjî wekî [[enerjiya kîmyayî]] tê hilanîn; meselayên wê yekê [[Barûd|tozê reş]], [[nîtroglîserîn]] an jî [[tozê teqemeniyê]] in. Herwiha, ew dikare di şiklê gaza bin zextê de jî were hilanîn – wekî di şîşayên gazê, qutiyên aerosolê de, an jî di bûyerên teqîna ji ber berfirehbûna bixara şileya keliyayî de. Herçiqas kêmtir belav be jî, ew dikare wekî [[enerjiya nukleerî]] jî were hilanîn; mesela di [[Îzotop|îzotopên]] [[fîsîl]] yên wekî [[ûraniyum-235]] û [[plûtoniyum-239]] de. Materyalên teqemenî dikarin li gorî leza ku ew berfireh dibin werin dabeşkirin. Materyalên ku [[detonasiyon]] dibin, ku tê de pêşiya reaksiyona kîmyayî ji [[leza dengî]] zûtir di nav materyalê de diçe, wekî "teqemeniyên bilind" têne binavkirin. Berevajî wê, materyalên ku [[deflagrasiyon]] dibe, ku tê de pêşiya reaksiyonê ji leza dengî yawaştir diçe, wekî "teqemeniyên nizm" têne zanin. Bi gelemperî, encama reaksiyonê şewitandinek bilez e ne teqînek rastîn wekî ku bi teqemeniyên bilind re tê dîtin. Teqemenî dikarin li gorî hesasiyeta xwe jî werin dabeşkirin. Materyalên hesas ên ku dikarin bi mîqdarek nisbeten piçûk a germ an zextê werin destpêkirin teqemeniyên seretayî ne, û materyalên ku nisbeten bêhesas in teqemeniyên duyê an sêyê ne. Materyalên wiha ji bo destpêkirina teqînê hewceyê [[Funye|funyeke]] e, bêyî ku ew ê li şûna wê bişewitin. Tenê hin ji kîmyayên çêkirî ji bo bikaranîna wekî teqemeniyan guncaw in. Mayî pir xeternak, hesas, jehrîn, biha, nearam, an jî di wextên kurt de meyla hilweşîn dikin. Berevajî vê, hin materyal tenê dişewitin an jî dişewitin ger bêyî teqînê bişewitin. Lêbelê, cudahî her gav ne zelal e. Hin materyal - toz, gaz, an şilekên organîk ên bêaram - dikarin di bin şert û mercên asayî de tenê dişewitin, lê di rewş an formên taybetî de, wekî ewrên hewayî yên belavbûyî, dorpêçkirin, an berdana ji nişka ve, dibin teqemenî. == Çavkanî == {{Çavkanî}} 44a7oabo4k0jy3bayzqzov1a6a64j1l 2101054 2101053 2026-10-30T12:20:20Z Kawa63 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Teqemenî]] 2101054 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:GHS-pictogram-explos.svg|thumb]] '''Teqemenî''' madeyeke reaktîf e ku xwedî miqdarek mezin a [[enerjiya potensiyel]] e; eger ew enerjî ji nişka ve were berdan, dibe sebeba [[Teqîn|teqînekê]] ku bi gelemperî bi derketina [[Ronahî (fizîk)|ronahî]], [[Germahî|germ]], [[deng]] û [[Zext|zextê]] re pêk tê. Barka teqemeniyê, miqdarek diyarkirî ya madeya teqemenî ye. Ew made dibe ku tenê ji pêkhateyekê pêk were, an jî dibe ku têkeliyek be ku herî kêm ji du madeyan pêk tê. Madeyeke teqemenî dikare ligel pêkhateyên mekanîkî an elektronîkî were bikaranîn da ku [[Bombe|bombeyek]] jê were çêkirin. Enerjiya potensiyel dikare bi awayên cuda di nav materyalên teqemenî de were hilanîn. Bi gelemperî, ev enerjî wekî [[enerjiya kîmyayî]] tê hilanîn; meselayên wê yekê [[Barûd|tozê reş]], [[nîtroglîserîn]] an jî [[tozê teqemeniyê]] in. Herwiha, ew dikare di şiklê gaza bin zextê de jî were hilanîn – wekî di şîşayên gazê, qutiyên aerosolê de, an jî di bûyerên teqîna ji ber berfirehbûna bixara şileya keliyayî de. Herçiqas kêmtir belav be jî, ew dikare wekî [[enerjiya nukleerî]] jî were hilanîn; mesela di [[Îzotop|îzotopên]] [[fîsîl]] yên wekî [[ûraniyum-235]] û [[plûtoniyum-239]] de. Materyalên teqemenî dikarin li gorî leza ku ew berfireh dibin werin dabeşkirin. Materyalên ku [[detonasiyon]] dibin, ku tê de pêşiya reaksiyona kîmyayî ji [[leza dengî]] zûtir di nav materyalê de diçe, wekî "teqemeniyên bilind" têne binavkirin. Berevajî wê, materyalên ku [[deflagrasiyon]] dibe, ku tê de pêşiya reaksiyonê ji leza dengî yawaştir diçe, wekî "teqemeniyên nizm" têne zanin. Bi gelemperî, encama reaksiyonê şewitandinek bilez e ne teqînek rastîn wekî ku bi teqemeniyên bilind re tê dîtin. Teqemenî dikarin li gorî hesasiyeta xwe jî werin dabeşkirin. Materyalên hesas ên ku dikarin bi mîqdarek nisbeten piçûk a germ an zextê werin destpêkirin teqemeniyên seretayî ne, û materyalên ku nisbeten bêhesas in teqemeniyên duyê an sêyê ne. Materyalên wiha ji bo destpêkirina teqînê hewceyê [[Funye|funyeke]] e, bêyî ku ew ê li şûna wê bişewitin. Tenê hin ji kîmyayên çêkirî ji bo bikaranîna wekî teqemeniyan guncaw in. Mayî pir xeternak, hesas, jehrîn, biha, nearam, an jî di wextên kurt de meyla hilweşîn dikin. Berevajî vê, hin materyal tenê dişewitin an jî dişewitin ger bêyî teqînê bişewitin. Lêbelê, cudahî her gav ne zelal e. Hin materyal - toz, gaz, an şilekên organîk ên bêaram - dikarin di bin şert û mercên asayî de tenê dişewitin, lê di rewş an formên taybetî de, wekî ewrên hewayî yên belavbûyî, dorpêçkirin, an berdana ji nişka ve, dibin teqemenî. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Teqemenî]] 96qp8btiubgbf147bnbbtg9c29lm9ju 2101055 2101054 2026-10-30T12:21:00Z Kawa63 105128 /* */ 2101055 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:GHS-pictogram-explos.svg|thumb|Pîktograma teqemeniyê]] '''Teqemenî''' madeyeke reaktîf e ku xwedî miqdarek mezin a [[enerjiya potensiyel]] e; eger ew enerjî ji nişka ve were berdan, dibe sebeba [[Teqîn|teqînekê]] ku bi gelemperî bi derketina [[Ronahî (fizîk)|ronahî]], [[Germahî|germ]], [[deng]] û [[Zext|zextê]] re pêk tê. Barka teqemeniyê, miqdarek diyarkirî ya madeya teqemenî ye. Ew made dibe ku tenê ji pêkhateyekê pêk were, an jî dibe ku têkeliyek be ku herî kêm ji du madeyan pêk tê. Madeyeke teqemenî dikare ligel pêkhateyên mekanîkî an elektronîkî were bikaranîn da ku [[Bombe|bombeyek]] jê were çêkirin. Enerjiya potensiyel dikare bi awayên cuda di nav materyalên teqemenî de were hilanîn. Bi gelemperî, ev enerjî wekî [[enerjiya kîmyayî]] tê hilanîn; meselayên wê yekê [[Barûd|tozê reş]], [[nîtroglîserîn]] an jî [[tozê teqemeniyê]] in. Herwiha, ew dikare di şiklê gaza bin zextê de jî were hilanîn – wekî di şîşayên gazê, qutiyên aerosolê de, an jî di bûyerên teqîna ji ber berfirehbûna bixara şileya keliyayî de. Herçiqas kêmtir belav be jî, ew dikare wekî [[enerjiya nukleerî]] jî were hilanîn; mesela di [[Îzotop|îzotopên]] [[fîsîl]] yên wekî [[ûraniyum-235]] û [[plûtoniyum-239]] de. Materyalên teqemenî dikarin li gorî leza ku ew berfireh dibin werin dabeşkirin. Materyalên ku [[detonasiyon]] dibin, ku tê de pêşiya reaksiyona kîmyayî ji [[leza dengî]] zûtir di nav materyalê de diçe, wekî "teqemeniyên bilind" têne binavkirin. Berevajî wê, materyalên ku [[deflagrasiyon]] dibe, ku tê de pêşiya reaksiyonê ji leza dengî yawaştir diçe, wekî "teqemeniyên nizm" têne zanin. Bi gelemperî, encama reaksiyonê şewitandinek bilez e ne teqînek rastîn wekî ku bi teqemeniyên bilind re tê dîtin. Teqemenî dikarin li gorî hesasiyeta xwe jî werin dabeşkirin. Materyalên hesas ên ku dikarin bi mîqdarek nisbeten piçûk a germ an zextê werin destpêkirin teqemeniyên seretayî ne, û materyalên ku nisbeten bêhesas in teqemeniyên duyê an sêyê ne. Materyalên wiha ji bo destpêkirina teqînê hewceyê [[Funye|funyeke]] e, bêyî ku ew ê li şûna wê bişewitin. Tenê hin ji kîmyayên çêkirî ji bo bikaranîna wekî teqemeniyan guncaw in. Mayî pir xeternak, hesas, jehrîn, biha, nearam, an jî di wextên kurt de meyla hilweşîn dikin. Berevajî vê, hin materyal tenê dişewitin an jî dişewitin ger bêyî teqînê bişewitin. Lêbelê, cudahî her gav ne zelal e. Hin materyal - toz, gaz, an şilekên organîk ên bêaram - dikarin di bin şert û mercên asayî de tenê dişewitin, lê di rewş an formên taybetî de, wekî ewrên hewayî yên belavbûyî, dorpêçkirin, an berdana ji nişka ve, dibin teqemenî. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Teqemenî]] 4fxutmc1qfg1fdcmy14qkja0t8huzic 2101056 2101055 2026-10-30T12:22:53Z Kawa63 105128 2101056 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:GHS-pictogram-explos.svg|thumb|Pîktograma teqemeniyê]] '''Teqemenî''' madeyeke reaktîf e ku xwedî miqdarek mezin a [[enerjiya potensiyel]] e; eger ew enerjî ji nişka ve were berdan, dibe sebeba [[Teqîn|teqînekê]] ku bi gelemperî bi derketina [[Ronahî (fizîk)|ronahî]], [[Germahî|germ]], [[deng]] û [[Zext|zextê]] re pêk tê. Barka teqemeniyê, miqdarek diyarkirî ya madeya teqemenî ye. Ew made dibe ku tenê ji pêkhateyekê pêk were, an jî dibe ku têkeliyek be ku herî kêm ji du madeyan pêk tê. Madeyeke teqemenî dikare ligel pêkhateyên mekanîkî an elektronîkî were bikaranîn da ku [[Bombe|bombeyek]] jê were çêkirin. Enerjiya potensiyel dikare bi awayên cuda di nav materyalên teqemenî de were hilanîn. Bi gelemperî, ev enerjî wekî [[enerjiya kîmyayî]] tê hilanîn; meselayên wê yekê [[Barûd|tozê reş]], [[nîtroglîserîn]] an jî [[tozê teqemeniyê]] in. Herwiha, ew dikare di şiklê gaza bin zextê de jî were hilanîn – wekî di şîşayên gazê, qutiyên aerosolê de, an jî di bûyerên teqîna ji ber berfirehbûna bixara şileya keliyayî de. Herçiqas kêmtir belav be jî, ew dikare wekî [[enerjiya nukleerî]] jî were hilanîn; mesela di [[Îzotop|îzotopên]] [[fîsîl]] yên wekî [[ûraniyum-235]] û [[plûtoniyum-239]] de. Materyalên teqemenî dikarin li gorî leza ku ew berfireh dibin werin dabeşkirin. Materyalên ku [[detonasiyon]] dibin, ku tê de pêşiya reaksiyona kîmyayî ji [[leza dengî]] zûtir di nav materyalê de diçe, wekî "teqemeniyên bilind" têne binavkirin. Berevajî wê, materyalên ku [[deflagrasiyon]] dibe, ku tê de pêşiya reaksiyonê ji leza dengî yawaştir diçe, wekî "teqemeniyên nizm" têne zanin. Bi gelemperî, encama reaksiyonê şewitandinek bilez e ne teqînek rastîn wekî ku bi teqemeniyên bilind re tê dîtin. Teqemenî dikarin li gorî hesasiyeta xwe jî werin dabeşkirin. Materyalên hesas ên ku dikarin bi mîqdarek nisbeten piçûk a germ an zextê werin destpêkirin teqemeniyên seretayî ne, û materyalên ku nisbeten bêhesas in teqemeniyên duyê an sêyê ne. Materyalên wiha ji bo destpêkirina teqînê hewceyê [[Funye|funyeke]] e, bêyî ku ew ê li şûna wê bişewitin. Tenê hin ji kîmyayên çêkirî ji bo bikaranîna wekî teqemeniyan guncaw in. Mayî pir xeternak, hesas, jehrîn, biha, nearam, an jî di wextên kurt de meyla hilweşîn dikin. Berevajî vê, hin materyal tenê dişewitin an jî dişewitin ger bêyî teqînê bişewitin. Lêbelê, cudahî her gav ne zelal e. Hin materyal - toz, gaz, an şilekên organîk ên bêaram - dikarin di bin şert û mercên asayî de tenê dişewitin, lê di rewş an formên taybetî de, wekî ewrên hewayî yên belavbûyî, dorpêçkirin, an berdana ji nişka ve, dibin teqemenî.<ref><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles></ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Teqemenî]] 10gtkgy0apfgtnkhqbe58kx9z0rap5h 2101057 2101056 2026-10-30T12:23:46Z Kawa63 105128 Guhartoya [[Special:Diff/2101056|2101056]] yê [[Special:Contributions/Kawa63|Kawa63]] ([[User talk:Kawa63|gotûbêj]]) şûnde kir 2101057 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:GHS-pictogram-explos.svg|thumb|Pîktograma teqemeniyê]] '''Teqemenî''' madeyeke reaktîf e ku xwedî miqdarek mezin a [[enerjiya potensiyel]] e; eger ew enerjî ji nişka ve were berdan, dibe sebeba [[Teqîn|teqînekê]] ku bi gelemperî bi derketina [[Ronahî (fizîk)|ronahî]], [[Germahî|germ]], [[deng]] û [[Zext|zextê]] re pêk tê. Barka teqemeniyê, miqdarek diyarkirî ya madeya teqemenî ye. Ew made dibe ku tenê ji pêkhateyekê pêk were, an jî dibe ku têkeliyek be ku herî kêm ji du madeyan pêk tê. Madeyeke teqemenî dikare ligel pêkhateyên mekanîkî an elektronîkî were bikaranîn da ku [[Bombe|bombeyek]] jê were çêkirin. Enerjiya potensiyel dikare bi awayên cuda di nav materyalên teqemenî de were hilanîn. Bi gelemperî, ev enerjî wekî [[enerjiya kîmyayî]] tê hilanîn; meselayên wê yekê [[Barûd|tozê reş]], [[nîtroglîserîn]] an jî [[tozê teqemeniyê]] in. Herwiha, ew dikare di şiklê gaza bin zextê de jî were hilanîn – wekî di şîşayên gazê, qutiyên aerosolê de, an jî di bûyerên teqîna ji ber berfirehbûna bixara şileya keliyayî de. Herçiqas kêmtir belav be jî, ew dikare wekî [[enerjiya nukleerî]] jî were hilanîn; mesela di [[Îzotop|îzotopên]] [[fîsîl]] yên wekî [[ûraniyum-235]] û [[plûtoniyum-239]] de. Materyalên teqemenî dikarin li gorî leza ku ew berfireh dibin werin dabeşkirin. Materyalên ku [[detonasiyon]] dibin, ku tê de pêşiya reaksiyona kîmyayî ji [[leza dengî]] zûtir di nav materyalê de diçe, wekî "teqemeniyên bilind" têne binavkirin. Berevajî wê, materyalên ku [[deflagrasiyon]] dibe, ku tê de pêşiya reaksiyonê ji leza dengî yawaştir diçe, wekî "teqemeniyên nizm" têne zanin. Bi gelemperî, encama reaksiyonê şewitandinek bilez e ne teqînek rastîn wekî ku bi teqemeniyên bilind re tê dîtin. Teqemenî dikarin li gorî hesasiyeta xwe jî werin dabeşkirin. Materyalên hesas ên ku dikarin bi mîqdarek nisbeten piçûk a germ an zextê werin destpêkirin teqemeniyên seretayî ne, û materyalên ku nisbeten bêhesas in teqemeniyên duyê an sêyê ne. Materyalên wiha ji bo destpêkirina teqînê hewceyê [[Funye|funyeke]] e, bêyî ku ew ê li şûna wê bişewitin. Tenê hin ji kîmyayên çêkirî ji bo bikaranîna wekî teqemeniyan guncaw in. Mayî pir xeternak, hesas, jehrîn, biha, nearam, an jî di wextên kurt de meyla hilweşîn dikin. Berevajî vê, hin materyal tenê dişewitin an jî dişewitin ger bêyî teqînê bişewitin. Lêbelê, cudahî her gav ne zelal e. Hin materyal - toz, gaz, an şilekên organîk ên bêaram - dikarin di bin şert û mercên asayî de tenê dişewitin, lê di rewş an formên taybetî de, wekî ewrên hewayî yên belavbûyî, dorpêçkirin, an berdana ji nişka ve, dibin teqemenî. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Teqemenî]] 4fxutmc1qfg1fdcmy14qkja0t8huzic 10 330538 2101084 2026-10-30T19:38:44Z Biyolojiyabikurdi 31567 Biyolojiyabikurdiî/ê navê [[Şablon:Tevineka girêdanê]] weke [[Şablon:Şaneya besterê]] guhart 2101084 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Şablon:Şaneya besterê]] bwg6tzx8iow9an8niz5u6ghbode6l3i 10 330539 2101089 2026-10-30T20:11:26Z Biyolojiyabikurdi 31567 Biyolojiyabikurdiî/ê navê [[Şablon:Rêka givêrdarê]] weke [[Şablon:Coga herisê]] guhart 2101089 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Şablon:Coga herisê]] bsp26w9rptngwf6klokqiq8yfeknr97 11 330540 2101091 2026-10-30T20:11:26Z Biyolojiyabikurdi 31567 Biyolojiyabikurdiî/ê navê [[Gotûbêja şablonê:Rêka givêrdarê]] weke [[Gotûbêja şablonê:Coga herisê]] guhart 2101091 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêja şablonê:Coga herisê]] 72q4e4z6kknaiq8lk70n5kjypplkete 10 330541 2101099 2026-10-30T21:06:47Z Biyolojiyabikurdi 31567 Biyolojiyabikurdiî/ê navê [[Şablon:Demarên marîpiştê]] weke [[Şablon:Demarên birbireyê]] guhart 2101099 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Şablon:Demarên birbireyê]] b5k1g0h691doa8b8bumf910xrwvltut 10 330543 2101106 2026-10-30T22:16:01Z Ghybu 9854 Ghybuî/ê navê [[Şablon:Hestî û qirtik]] weke [[Şablon:Hestî û kirkirk]] guhart 2101106 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Şablon:Hestî û kirkirk]] axkn5qrmtfuc4y11zxqv8smf3r2xjbo