Wîkîpediya kuwiki https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk MediaWiki 1.48.0-wmf.1 first-letter Medya Taybet Gotûbêj Bikarhêner Gotûbêja bikarhêner Wîkîpediya Gotûbêja Wîkîpediyayê Wêne Gotûbêja wêneyî MediaWiki Gotûbêja MediaWiki Şablon Gotûbêja şablonê Alîkarî Gotûbêja alîkariyê Kategorî Gotûbêja kategoriyê Portal Gotûbêja portalê TimedText TimedText talk Modul Gotûbêja modulê Event Event talk 0 3650 2101195 1972582 2026-10-31T16:00:25Z Kawa63 105128 /* */ 2101195 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank element | direfş/nimre = Fe | wêne = Iron electrolytic and 1cm3 cube.jpg | wêne_sernav = | tîrbûn = 7,874 g/cm³ | giraniya_atomê = 55,845 u | nîveşkêla_atomê = 140 (156) pm | nîveşkêla_kovalansê = low-spin: 123 pm, high-spin: 152 pm | nîveşkêla_Van_der_Waals = | rewş = | xala_helînê = 1811 K (1538&nbsp;°C) | xala_kelînê = 3134 K (2861&nbsp;°C) | kabikê_molî = 7,09 · 10⁻⁶ m³/mol | derenceya_bilindbûnê = +2, '''+3''', +4, +6 | oksîdên_xwe = FeO, Fe₂O₃, Fe₃O₄ | elektronegatîfî = 1,83 (Pauling-Skala) | îzotop = {{Agahîdank element/îzotop | HejmaraÇalakîyaAtomî = 1 | HijmaraBaristeyî = 52 | Direfş = Fe | LiCîhanê = 0 | DemêHebûnê = 8,275 [[saet (yeke)|saet]] | ÇalakîyaAtomî1 = [[Girtina elektronan|ε]] | EnerjîyêXerabûnê1 = 2,372 | ElementîNûh1 = [[Mangan|⁵²Mn]] }} {{Agahîdank element/îzotop | HejmaraÇalakîyaAtomî = 1 | HijmaraBaristeyî = 53 | Direfş = Fe | LiCîhanê = 0 | DemêHebûnê = 8,51 [[Deqîqe|d]] | ÇalakîyaAtomî1 = [[Girtina elektronan|ε]] | EnerjîyêXerabûnê1 = 3,743 | ElementîNûh1 = [[Mangan|⁵³Mn]] }} {{Agahîdank element/îzotop | HejmaraÇalakîyaAtomî = 0 | HijmaraBaristeyî = 54 | Direfş = Fe | LiCîhanê = 5,8 }} {{Agahîdank element/îzotop | HejmaraÇalakîyaAtomî = 1 | HijmaraBaristeyî = 55 | Direfş = Fe | LiCîhanê = 0 | DemêHebûnê = 2,73 [[sal]] | ÇalakîyaAtomî1 = [[Girtina elektronan|ε]] | EnerjîyêXerabûnê1 = 0,231 | ElementîNûh1 = [[Mangan|⁵⁵Mn]] }} {{Agahîdank element/îzotop | HejmaraÇalakîyaAtomî = 0 | HijmaraBaristeyî = 56 | Direfş = Fe | LiCîhanê = 91,72 }} {{Agahîdank element/îzotop | HejmaraÇalakîyaAtomî = 0 | HijmaraBaristeyî = 57 | Direfş = Fe | LiCîhanê = 2,2 }} {{Agahîdank element/îzotop | HejmaraÇalakîyaAtomî = 0 | HijmaraBaristeyî = 58 | Direfş = Fe | LiCîhanê = 0,28 }} {{Agahîdank element/îzotop | HejmaraÇalakîyaAtomî = 1 | HijmaraBaristeyî = 59 | Direfş = Fe | LiCîhanê = 0 | DemêHebûnê = 44,503 [[Roj|r]] | ÇalakîyaAtomî1 = [[Çalakiya beta|β^-]] | EnerjîyêXerabûnê1 = 1,565 | ElementîNûh1 = [[Kobalt|⁵⁹Co]] }} {{Agahîdank element/îzotop | HejmaraÇalakîyaAtomî = 1 | HijmaraBaristeyî = 60 | Direfş = Fe | LiCîhanê = 0 | DemêHebûnê = 1,5 · 10⁶ [[sal]] | ÇalakîyaAtomî1 = [[Çalakiya beta|β^-]] | EnerjîyêXerabûnê1 = 3,978 | ElementîNûh1 = [[Kobalt|⁶⁰Co]] }} }} '''Hesin'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1986 |rûpel=42:1}}</ref> an jî '''Asin''' [[metal]]ekî kîmyewî ye ku hejmara wî ya [[hejmara atomî|atomî]] 26 e. Sembola wî '''Fe''' ye, ji {{Bi-la|ferrum|wate=hesin}}. Hesin yek ji metalên koma [[lajwerdên derbasiyê]] ye. Hesin lajwerda herî pirr li cîhanê tê dîtin e. Herwiha di [[qafika erdê]] de lajwerda herî zêde ya çarem e. Ji ber ku di navenda erdê de wilqas gelek hesin heye, tê texmînkirin ku rola hesin li ser [[qada manyetîk]] a cîhanê gelek e. Lajwerda hesin, ji cewherên hesin tê çêkirin û li xwezayê bi awayê elementî ne gelek e. Ji ber ku mirov hesinê lajwerdî bi dest bixe pêwîst e reaksiyonên [[lêvegerker]]<ref name=":0">Ferhenga [[Zana Farqînî]] ya tirkî-kurdî, Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê</ref> ([[înglîzî|îng]]: ''reducer'') di nava cewherên hesin de pêk werin. Hesin bi pirranî ji bo çêkirina, [[amêjen]]a<ref name=":0"/> ([[înglîzî|îng]]: ''alloy'') bi [[karbon]] ango [[pola]]yê tê bikaranîn. Hinga hesin bi karbonê re heta germahiya 1420–1470K tê kelandin di hundirê [[şile fîzîk|şileya]] helînek a ku pêk tê de, 96,5% hesin û 3,5% karbon heye ku av amêjen weke [[hesinê darêjtî]] tê binavkirin. Lê berî ku ev amêjen were bikaranîn divê reaksiyona [[dekarburasyon]]ê pêk were, ji ber ku ev amêje hê jî gelekî qurfok e. == Dîroka hesinê == [[Wêne:Mars symbol.svg|çep|thumb|80px|Sembola Marsê ku ji bo hesin jî dihate bikaranîn]] Bikaranîna hesin a pêşin ji bo serikê [[rim]], [[kêr]] û tiştên xemlê re pêk hatiye. Dîroka bikaranîna pêşîn a hesin digihe serdema [[Misir]]iyên kevn ku di dema berî zayînê 3500'î de bû.<ref>Weeks, Mary Elvira; Leichester, Henry M. (1968). "Elements Known to the Ancients". Discovery of the Elements. Easton, PA: Journal of Chemical Education. pp. 29–40. ISBN 0-7661-3872-0. LCCCN 68-15217</ref> Bikaranîna hesin li ser serdema bronzê bandoreke mezin kiriye ku alavên şer ên qewîn bi hesin hatine çêkirin. Lê dîsa jî ji ber ku hesin bi bandora korozyonê xera dibe gelek mînakên berê yên ji hesin çêkirine nîn in. Mînakên alavên ji hesin çêkirine hene ku li herêma [[Mezopotamya]] hatine dîtin û dîroka wan digihîje 2000'ê berî zayînê. Herwiha di dîrokê de ku ji ber dîtin û bikaranîna hesin bi navê Serdema hesin tê bilêvkirin, li cîhanê di navbera salên cur bi cur pêk hatiye. Mînak serdema hesin li Mezopotamya di navbera sedsalên 13 û 6'ên berî zayînê de pêk hatiye. Berhemên helandî yên hesinî ku li Hindistanê hatine dîtin digihine salên 1800 û 1200'ên berî zayînê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://antiquity.ac.uk/projgall/tewari/tewari.pdf |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2011-10-01 |roja-arşîvê=2021-12-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211205201659/http://antiquity.ac.uk/projgall/tewari/tewari.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Herwiha berhemên hesinî yên ji herêma [[Levante]] digihine salên 1500'ê berî zayînê. <ref>James D. Metalworking/Mining in the Levant|pages = 174–183|title =Near Eastern Archaeology IN: Eisenbrauns</ref> Bikaranîna hesina a li [[Ewropa]] hinekî dereng çêbûye. Li Ewropa hesinê darêjtî yê pêşî li [[Swêd]]ê pêk hatiye. Di dema pêşketina sanayî ya Ewropa de rola hesin pir girîng bû. Piştî vê re li cîhanê heta roja me hertim bi awayekî payebilind hatiye bikaranîn. [[Hesinê darêjtî]] cara pêşî li [[Çîn]]ê di sala 550'ê berî zayînê de hatiye bikaranîn.<ref>Wagner, Donald B. |title=Chinese blast furnaces from the 10th to the 14th century</ref> Di serdema kevnare de sembola yezdanê şer [[Mars (mîtolojî)|Mars]] herwiha ji bo hesin jî dihate bikaranîn. == Bikaranîn == Hesin di nav hemû lajwerdan de ya herî pirr tê bikaranîn e. Metalên ku li cîhanê tên çêkirin 95% hesin in. Ji ber bihayê wê yê erzan û bikaranîna hêsan; di qadên mîna [[tirimbêl]]çêkirin, [[keştî]]çêkirin, [[avahî]] û hwd de gelekî tê bikaranîn. * [[Xavhesin]]: Di hundirê wê de 4–5% karbon û bi awayên guhêzbar S, Si, P hene. Ji ber ku navê rewşa hesin a di navbera cewherên hesin û hesinê darêjtinê de ye, bi zimanê [[almanî]] ''roheisen'' ango hesinê xav tê bikaranîn. * [[Hesinê darêjtî]]: Di hundirê wê de 2–4% [[karbon]], 1–6% [[sîlîsyûm]] û hinek [[manganez]] heye. Malzemeyên weke [[kewkurd]] û [[fosfor]]ê yên di hundirê [[xavhesin]] de pirr in, bi kelandinê di nava hesinê darêjtinê de gelekî kêm dibin. [[Xala kelînê]] 1420–1470 K ji xala kelînê ya hesin û karbon kêmtir e. Lewma dema bi hev du re tên kelandin pêkhatiya pêşî diderkeve berhema hesinê darêjtinê ye. Taybetmendiyên wê yên mekanîk bi pirranî dişibin karbona di hundirê wê de. Di nav hesinê darêjtî yê spî de, karbon weke [[sementît]] an jî hesin karbur e. Lewma ev [[pêkhatî]] taybetmendiya hesinê darêjtinê diguhere û wê hişk dike lê li hemberî derban qels dike. Di nava hesinê darêjtî yê gewr de karbon bi awayê [[grafît]] a libên tenik e. Lewma ev taybetmendî di nava grafîtê de dihêle ku malzeme qurfok bê. * [[Polaya karbonê]]: Di hundirê wê de 0,4–1,5% karbon û hinek [[manganez]], [[kewkurd]], [[fosfor]] û [[sîlîsyûm]] heye. * [[Hesinê darêjtî yê kutanbar]]: Di hundirê wê de kêmtirî 0,2% karbon heye ku ev berhemeke têr û kutanbar e. * [[Polaya amêjenî]]: Di hundirê wê de têdahiya karbonê guhêzbar e û herwiha di nav de [[krom]], [[vanadyûm]], [[molîbden]], [[nîkel]] û [[tungsten]] jî heye. Di roja me de gelek amêjeyên hesin-polayê yên xwediyê taybetmendiyên cur bi cur hatine çêkirin. Bi giştî taybetmendiya van amêjeyên polayê ew e ku, bi tevlîkirina mîktareke kêm ew dibin xwediyê awayekî têr û qewîn. * [[Hesin(III) oksît]]: Ev cure di çêkirina beşên tomarkirinê yên manyetîk ên [[komputer|xêvjimêran]] de tên bikaranîn. == Binyatên kîmyaya nûjen == [[Antoine Lavoisier]] ji bo bidestxistina hîdrojen ê, reaksiyona hilma avê ya ku di hundirê wê de hesina lajwerdî hebû, di nava tûpekî birqokî de ji bo îspatkirina parastina gomlatê pêk anî. Oksîdasyona anaerobîk a bi hesin a di bin tîna bilind de dikare weke reaksiyonên jêr werin nivîsandin: :&nbsp;&nbsp; Fe + &nbsp;&nbsp; H₂O → FeO + H₂ :2 Fe + 3 H₂O → Fe₂O₃ + 3 H₂ :3 Fe + 4 H₂O → Fe₃O₄ + 4 H₂ == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Iron|{{PAGENAME}}}} {{Wîkîferheng-biçûk|hesin}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Element]] [[Kategorî:Keresteyên avakirinê]] drgqdhkhla7ay4yn5jch1a2gwl6d0to 4 4082 2101198 2101044 2026-10-31T16:02:17Z Kawa63 105128 2101198 wikitext text/x-wiki {{see also|[[WP:Gotarên bingehîn]]}} Gelek projeyên [[Wikipedia|Wîkîpediyayê]] hene; ji wan çend mezin, çend biçûk in. Çend gotarên bingehîn ji bo hemî Wîkîpediyayan pêwîst in. Heger dirêj nebin jî, bila qet nebe kurt û di awayê [[Wîkîpediya:Şitl|şitl]]an de bin. Li jêr lîsteya 1.000 gotarên bingehîn heye ku tê pêşniyazkirin di her Wîkîpediyayê de hebin. Divê ev gotar bi zimanekî gelekî hêsan werin nivîsandin û agahiyên herî bingehîn di nav xwe de bihewînin. {| class="wikitable" |+ |- !Sernav!!Hejmara niha!!Hejmara hewce |- |[[#Jînenîgarî|Jînenîgarî]]||198||''TBD'' |- |[[#Felsefe|Felsefe]]||13||''TBD'' |- |[[#Ol|Ol]]||22||''TBD'' |- |[[#Zanistên_civakî|Zanistên civakî]]||77||''TBD'' |- |[[#Ziman_û_wêje|Ziman û wêje]]||48||''TBD'' |- |[[#Pîvan|Pîvan]]||12||''TBD'' |- |[[#Zanist|Zanist]]||250||''TBD'' |- |[[#Xwarin_û_çandinî|Xwarin û çandinî]]||34||''TBD'' |- |[[#Teknolojî|Teknolojî]]||68||''TBD'' |- |[[#Huner_û_şahî|Huner û şahî]]||76||''TBD'' |- |[[#Dîrok|Dîrok]]||54||''TBD'' |- |[[#Erdnîgarî|Erdnîgarî]]||148||''TBD'' |- !'''Hevok'''!!'''1000'''!!'''1000''' |}<small>Kontrolkirina hejmarê: 26 Sibat 2026 (UTC)</small> == Jînenîgarî [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == === Fîlozof û zanyarên civakî === # [[Arîstotelês]] # [[Simone de Beauvoir]] # [[Çanakya]] # [[Konfuçyus]] # [[René Descartes]] # [[Sigmund Freud]] # [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]] # [[Martin Heidegger]] # [[Ibn Xeldûn]] # [[Immanuel Kant]] # [[John Maynard Keynes]] # [[John Locke]] # [[Niccolò Machiavelli]] # [[Karl Marx]] # [[Friedrich Nietzsche]] # [[Platon]] # [[Jean-Jacques Rousseau]] # [[Jean-Paul Sartre]] # [[Sima Qian]] # [[Adam Smith]] # [[Sokratês]] # [[Voltaire]] # [[Max Weber]] # [[Ludwig Wittgenstein]] # [[Zhu Xi]] === Kesên dînî û teolojiyê === # [[Îbrahîm]] # [[Buda]] # [[Îsa]] # [[Martin Luther]] # [[Meryem]] # [[Mûsa]] # [[Mihemed]] # [[Şêx Adî]] # [[Xezalî]] # [[Zerdeşt]] === Rêberên sîyasî === # [[Abraham Lincoln]] # [[Adolf Hitler]] # [[Daryûsê Mezin]] # [[Augustus]] # [[Cengîz Xan]] # [[Karlê Mezin]] # [[Mistefa Barzanî]] # [[Che Guevara]] # [[Ekberê Mezin]] # [[Qazî Mihemed]] # [[Franklin Delano Roosevelt]] # [[George Washington]] # [[Îskenderê Mezin]] # [[Leyla Qasim]] # [[Jawaharlal Nehru]] [[:en:Jawaharlal Nehru|(en)]] # [[Yosîf Stalîn]] # [[Julius Caesar]] # [[Konstantînê Mezin]] # [[Kûruşê Mezin]] # [[Kiyaksar]] # [[Louis XIV.]] # [[Mahatma Gandî]] # [[Mao Zedong]] # [[Martin Luther King]] # [[Napoléon Bonaparte]] # [[Nelson Mandela]] # [[Omer ibn Xetab]] # [[Otto von Bismarck]] # [[Pyotrê Mezin]] # [[Qin Shi Huang]] # [[Rosa Luxemburg]] # [[Selahedînê Eyûbî]] # [[Simón Bolívar]] # [[Siltan Silêmanê Qanûnî]] # [[Sun Yat-sen]] [[:en:Sun Yat-sen|(en)]] # [[Tîmûrleng]] # [[Vladîmîr Îlyîç Lenîn]] # [[Winston Churchill]] === Dahêner, zanyar û matematîknas === # [[Alan Turing]] # [[Albert Einstein]] # [[Arşîmed]] # [[Brahmagupta]] # [[Carl Friedrich Gauss]] [[:en:Carl Friedrich Gauss|(en)]] # [[Carl Linnaeus]] # [[Charles Darwin]] # [[David Hilbert]] [[:en:David Hilbert|(en)]] # [[Dmîtrî Mendeleyev]] [[:en:Dmitri Mendeleev|(en)]] # [[Xwarezmî]] # [[Enrico Fermi]] # [[Ernest Rutherford]] [[:en:Ernest Rutherford|(en)]] # [[Erwin Schrödinger]] # [[Galênos]] # [[Galileo Galilei]] # [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] # [[Henry Ford]] # [[Isaac Newton]] # [[Îbn Sîna]] # [[James Clerk Maxwell]] # [[James Joule]] # [[James Watt]] # [[Johann Gutenberg]] # [[Johannes Kepler]] # [[Leonhard Euler]] [[:en:Leonhard Euler|(en)]] # [[Louis Pasteur]] # [[Marie Curie]] # [[Max Planck]] # [[Michael Faraday]] # [[Nîkola Tesla]] # [[Nîkolaws Kopernîkus]] # [[Thomas Alva Edison]] # [[Tim Berners-Lee]] [[:en:Tim Berners-Lee|(en)]] === Hunermend û mîmar === # [[Albrecht Dürer]] [[:en:Albrecht Dürer|(en)]] # [[Andy Warhol]] # [[Diego Velázquez]] # [[Frank Lloyd Wright]] [[:en:Frank Lloyd Wright|(en)]] # [[Francisco Goya]] [[:en:Francisco Goya|(en)]] # [[Frida Kahlo]] # [[Henri Matisse]] [[:en:Henri Matisse|(en)]] # [[Hokusai|Katsushika Hokusai]] [[:en:Katsushika Hokusai|(en)]] # [[Le Corbusier]] [[:en:Le Corbusier|(en)]] # [[Leonardo da Vinci]] # [[Michelangelo]] # [[Mîmar Sînan]] # [[Pablo Picasso]] # [[Peter Paul Rubens]] [[:en:Peter Paul Rubens|(en)]] # [[Raffaello Sanzio]] # [[Rembrandt]] [[:en:Rembrandt|(en)]] # [[Salvador Dalí]] # [[Vincent van Gogh]] === Kompozîtor û muzîkvan === # [[Antonín Dvořák]] [[:en:Antonín Dvořák|(en)]] # [[Antonio Vivaldi]] # [[Frédéric Chopin]] # [[Franz Schubert]] [[:en:Franz Schubert|(en)]] # [[Georg Frîderîk Handel|Georg Friedrich Händel]] [[:en:Georg Friedrich Händel|(en)]] # [[Giuseppe Verdi]] [[:en:Giuseppe Verdi|(en)]] # [[Gustav Mahler]] [[:en:Gustav Mahler|(en)]] # [[Giovanni Pierluigi da Palestrina]] [[:en:Giovanni Pierluigi da Palestrina|(en)]] # [[Îgor Stravînskî|Igor Stravinsky]] [[:en:Igor Stravinsky|(en)]] # [[Johann Sebastian Bach]] # [[Johannes Brahms]] [[:en:Johannes Brahms|(en)]] # [[Joseph Haydn]] [[:en:Joseph Haydn|(en)]] # [[Ludwig van Beethoven]] # [[Louis Armstrong]] [[:en:Louis Armstrong|(en)]] # [[Michael Jackson]] # [[Pyotr Ilyich Tchaikovsky]] # [[Richard Wagner]] [[:en:Richard Wagner|(en)]] # [[The Beatles]] # [[Ûm Kulsûm]] [[:en:Umm Kulthum|(en)]] # [[Wolfgang Amadeus Mozart]] === Derhêner û nivîskarên fîlman === # [[Akira Kurosawa]] # [[Alfred Hitchcock]] [[:en:Alfred Hitchcock|(en)]] # [[Federico Fellini]] [[:en:Federico Fellini|(en)]] # [[George Lucas]] # [[Ingmar Bergman]] # [[Satyajit Ray]] [[:en:Satyajit Ray|(en)]] # [[Sergei Eisenstein]] [[:en:Sergei Eisenstein|(en)]] # [[Stanley Kubrick]] # [[Steven Spielberg]] [[:en:Steven Spielberg|(en)]] # [[Walt Disney]] === Nivîskar, şanonivîs û helbestvan === # [[Aleksandr Pûşkîn]] # [[Anton Çexov]] # [[Charles Dickens]] # [[Dante Alighieri]] # [[Ebû Nuwas]] [[:en:Abu Nuwas|(en)]] # [[Franz Kafka]] # [[Fyodor Dostoyevskî]] # [[Gabriel García Márquez]] # [[Geoffrey Chaucer]] # [[Hafizê Şîrazî]] # [[Hans Christian Andersen]] # [[Homêros]] # [[James Joyce]] # [[Jane Austen]] # [[Johann Wolfgang von Goethe]] # [[Jorge Luis Borges]] # [[Kalidasa]] [[:en:Kalidasa|(en)]] # [[Tolstoy]] # [[Li Bai]] [[:en:Li Bai|(en)]] # [[Lord Byron]] [[:en:Lord Byron|(en)]] # [[Marcel Proust]] # [[Mark Twain]] # [[Matsuo Bashō]] # [[Miguel de Cervantes]] # [[Molière]] # [[Nacîb Mahfûz]] # [[Ovidius]] # [[Rabindranath Tagore]] # [[Sofoklês]] # [[Vergilius]] # [[Victor Hugo]] # [[William Shakespeare]] === Vebîner û gerokvan === # [[Christopher Columbus]] # [[Ferdinand Magellan]] # [[Hernán Cortés]] # [[Îbn Betûte]] # [[Jacques Cartier]] # [[James Cook]] [[:en:James Cook|(en)]] # [[Marco Polo]] # [[Neil Armstrong]] # [[Roald Amundsen]] # [[Vasco da Gama]] # [[Yuri Gagarin]] # [[Zheng He]] == Felsefe [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == # [[Ateîzm]] # [[Berahî]] [[:en:Reality|(en)]] # [[Diyalektîk]] # [[Epîstemolojî]] # [[Estetîk]] # [[Exlaq]] # [[Felsefe]] # [[Konfuçyûsîzm]] [[:en:Confucianism|(en)]] # [[Mentiq]] # [[Materyalîzm]] # [[Rastî]] # [[Vîna azad]] # [[Zanîn]] == Dîn [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == # [[Bûdîzm]] # [[Dîn]] # [[Hîmîtî]] [[:en:Fundamentalism|(en)]] # [[Giyan]] # [[Hinduîzm]] # [[Îslam]] ## [[Sinnî]] ## [[Şîa]] # [[Mîtolojî]] # [[Xwedê]] ## [[Monoteîzm|Yekxwedayî]] ## [[Pirxwedayî]] # [[Xiristiyanî]] ## [[Dêra Katolîk]] ## [[Protestanîzm]] # [[Reenkarnasyon]] [[:en:Reincarnation|(en)]] # [[Cihûtî]] # [[Elewîtî]] # [[Yarsan]] # [[Êzidîtî]] # [[Taoîzm]] # [[Zerdeştîtî]] == Zanistên civakî [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == # [[Perwerde]] # [[Şaristanî]] # [[Civak]] === Psîkolojî === # [[Aqil]] # [[Hizir]] # [[Hest]] # [[Evîn]] # [[Psîkolojî]] # [[Reftar]] [[:en:Behavior|(en)]] === Malbat û têkilî === # [[Jin]] # [[Zewac]] [[:en:Marriage|(en)]] # [[Law]] # [[Malbat]] # [[Mêr]] === Siyaset === # [[Bîrdozî]] ## [[Anarşîzm]] ## [[Faşîzm]] ## [[Kapîtalîzm]] ## [[Komunîzm]] ## [[Şopparêzî]] ## [[Lîberalîzm]] ## [[Marksîzm]] ## [[Neteweperwerî]] ## [[Sosyalîzm]] # [[Dîplomasî]] # [[Dewlet]] # [[Hikûmet]] ## [[Dîktatorî]] ## [[Komar]] ## [[Monarşî]] ## [[Demokrasî]] ## [[Kolonîtî]] # [[Împeryalîzm]] # [[Partiya siyasî]] [[:en:Political party|(en)]] # [[Propaganda]] # [[Siyaset]] === Kar û aborî === # [[Aborî]] # [[Bazirganî]] # [[Dirav]] ## [[Dolara DYAyê]] [[:en:United States dollar|(en)]] ## [[Ewro]] # [[Sermaye]] # [[Pere]] # [[Pîşesazî]] # [[Bac]] [[:en:Tax|(en)]] === Hiqûq === # [[Destûr]] # [[Hiqûq]] === Rêxistinên navneteweyî === # [[ASEAN]] [[:en:ASEAN|(en)]] # [[Koma Bankeya Dinyayê]] [[:en:World Bank|(en)]] # [[Hevpeymaniya Neteweyan]] [[:en:Commonwealth of Nations|(en)]] # [[Yekîtiya Erebî]] # [[NATO]] # [[Neteweyên Yekbûyî]] ## [[Dîwana Navneteweyî ya Dadê]] [[:en:International Court of Justice|(en)]] ## [[IMF|Sindoqa Diravî ya Navneteweyî]] [[:en:International Monetary Fund|(en)]] ## [[Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê]] ## [[UNESCO]] # [[OPEC]] # [[Xelata Nobelê]] # [[Rêxistina Bazirganî ya Cîhanî]] [[:en:World Trade Organization|(en)]] # [[Tevgera Navneteweyî ya Xaçê Sor û Heyva Sor]] [[:en:International Red Cross and Red Crescent Movement|(en)]] # [[Yekîtiya Afrîkayê]] # [[Yekîtiya Ewropayê]] === Şer û leşkerî === # [[Aştî]] # [[Leşkerî]] [[:en:Military|(en)]] # [[Şer]] ## [[Şerê navxweyî]] [[:en:Civil war|(en)]] # [[Terorîzm]] === Pirsgirêkên civakî === # [[Cezayê mirinê]] # [[Dîskrîmînasyon]] ## [[Nîjadperestî]] # [[Femînîzm]] # [[Globalîzasyon]] [[:en:Globalization|(en)]] # [[Mafên mirovan]] # [[Xizanî]] # [[Xulamtî]] # [[Zarokjiberbirin]] == Ziman û wêje [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == # [[Ziman]] # [[Zimannasî]] # [[Gramer]] # [[Peyv]] ## [[Vac]] ## [[Kîtek]] # [[Pergala nivîsê]] ## [[Alfabeya erebî]] ## [[Alfabeya yewnanî]] ## [[Alfabeya latînî]] ## [[Alfabeya kîrîlî]] [[:en:Cyrillic script|(en)]] ## [[Tîpên çînî]] [[:en:Chinese characters|(en)]] # [[Xwendewarî]] # [[Werger]] # [[Wêje]] ## [[Pexşan]] [[:en:Prose|(en)]] ### ''[[Hunera Şer (pirtûk)]]'' ## [[Honak]] [[:en:Fiction|(en)]] ### ''[[Hezar û yek şev]]'' ## [[Roman]] ### ''[[Çîroka Genji]]'' [[:en:The Tale of Genji|(en)]] ## [[Helbest]] ### ''[[Destana Gilgamêş]]'' ### ''[[Îlyada]]'' ### ''[[Şahname]]'' ## Deqên Olî ### ''[[Incîl]]'' ### ''[[Mahabharata]]'' [[:en:Mahabharata|(en)]] ### ''[[Quran]] # Zimanên taybet ## [[Zimanê almanî|Almanî]] ## [[Zimanê bengalî|Bengalî]] ## [[Zimanê çînî|Çînî]] ## [[Zimanê erebî|Erebî]] ## [[Zimanê fransî|Fransî]] ## [[Zimanê yewnanî|Grekî]] ## [[Zimanê hindistanî|Hindî-Urdu]] [[:en:Hindustani|(en)]] ## [[Zimanê îbranî|Îbranî]] ## [[Zimanê îngilîzî|Îngilîzî]] ## [[Zimanê japonî|Japonî]] ## [[Zimanê korêyî|Korêyî]] ## [[Zimanê kurdî|Kurdî]] ## [[Zimanê latînî|Latînî]] ## [[Zimanê farsî|Farsî]] ## [[Zimanê portûgalî|Portûgalî]] ## [[Zimanê rûsî|Rûsî]] ## [[Zimanê sanskrîtî|Sanskrîtî]] ## [[Zimanê spanî|Spanî]] ## [[Zimanê swahîlî|Swahîlî]] ## [[Zimanê tirkî|Tirkî]] == Pîvan [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == {{div col|2}} # [[Sîstema Navneteweyî ya Yekînan]] # [[Pîvan]] === Giranî, qebare û dûrahî === # [[Kîlogram]] # [[Lîtir]] # [[Metre]] === Dem === # [[Salname]] ## [[Salnameya gregorî]] # [[Saet]] # [[Sanî]] # [[Roj]] # [[Sal]] # [[Beşa saetê]] {{div col end}} == Zanist [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == # [[Zanist]] # [[Xweza]] === Stêrnasî === {{div col|2}} # [[Teqîna Mezin]] # [[Dûvstêr]] [[:en:Comet|(en)]] # [[Galaksî]] ## [[Kadiz]] # [[Gerdûn]] # [[Gerstêrk]] ## [[Erd]] ## [[Jupîter]] ## [[Mars]] ## [[Neptûn]] ## [[Saturn]] ## [[Tîr]] ## [[Ûranûs]] ## [[Venûs]] # [[Asteroîd]] # [[Firîna fezayî]] [[:en: Spaceflight|(en)]] # [[Heyv]] # [[Çala Reş]] # [[Pergala Rojê]] # [[Stêrk]] ## [[Roj]] # [[Stêrnasî]] {{div col end}} === Biyolojî === # [[Biyolojî]] # Materyalên biyolojîk ## [[DNA]] ## [[Enzîm]] ## [[Hormon]] ## [[Proteîn]] # [[Riweknasî]] # [[Ekolojî]] ## [[Cureyên bi xetereya nemabûnê]] # [[Jiyan]] # [[Mirin]] ## [[Xwekujî]] # [[Dabeşandina biyolojîk]] ## [[Cure]] ==== Pêvajoyên biyolojîk ==== {{div col|2}} # [[Metabolîzm]] [[:en:Metabolism|(en)]] ## [[Fotosentez]] ## [[Hormonên herisê]] ## [[Henase]] # [[Pêşveçûn]] # [[Zayîn]] [[:en:Reproduction|(en)]] ## [[Ducanî]] ## [[Seks]] {{div col end}} ==== Organîzma ==== # [[Alga]] # [[Arkeya]] [[:en:Archaea|(en)]] # [[Bakterî]] # [[Karok]] # [[Organîzm]] # [[Plant]] ## [[Dar]] ## [[Fêkî]] ## [[Kulîlk]] # [[Protîst]] [[:en:Protist|(en)]] # [[Heywan]] ## [[Artropod]] ### [[Mêş û mûr]] #### [[Mêşhingiv]] #### [[Morî]] #### [[Mixmixk]] ### [[Pîrevonk]] ## [[Chordate]] ### [[Bejavî]] ### [[Balinde]] #### [[Kewok]] #### [[Mirîşk]] ### [[Xijende]] #### [[Kosî]] #### [[Mar]] ### [[Guhandar]] #### [[Beraz]] #### [[Cirdon]] #### [[Çêlek]] #### [[Hêştir]] #### [[Hesp]] #### [[Kêvroşk]] #### [[Mirov]] #### [[Pisîk]] #### [[Prîmat]] #### [[Mih]] #### [[Seg]] #### [[Balîna]] [[:en:Cetacea|(en)]] ### [[Masî]] #### [[Segmasî]] ## [[Moluska]] [[:en:Mollusca|(en)]] ## [[Nematoda]] [[:en:Nematoda|(en)]] ==== Anatomî ==== # [[Anatomî]] # [[Koendama hestê]] ## [[Poz]] ## [[Çav]] ## [[Guh]] ## [[Çêjtin]] # [[Sîstema gera xwînê]] ## [[Dil]] ## [[Xwîn]] # [[Koendama herisê ya mirovan]] ## [[Kezeb]] ## [[Rûviya zirav]] ## [[Rûviya stûr]] # [[Koendama henaseyê]] # [[Sîstema hormonan]] # [[Sîstema pirbûnê]] [[:en:Reproductive system|(en)]] # [[Koendama demarê]] ## [[Demar]] ## [[Mêjî]] # [[Kakût]] # [[Xane]] # [[Masûlke]] # [[Çerm]] === Tenduristî û bijîşkî === # [[Bijîşkî]] # [[Derman]] ## [[Dermanên dijbakterî]] # [[Diransazî]] # [[Adet (bijîşkî)|Menstruasyon]] [[:en:Menstruation|(en)]] # [[Nexweşî]] # [[Pandemî]] # [[Sîstema bergiriyê]] [[:en:Immune system|(en)]] # [[Tenduristî]] # [[Vaksîn]] # [[Vîrus]] ==== Nexweşî û Rewşên Taybet ==== # [[Alûdebûn]] [[:en:Addiction|(en)]] ## [[Etanol]] [[:en:Ethanol|(en)]] ## [[Titûn]] # [[Astengdarî]] [[:en:Disability|(en)]] ## [[Keratî]] [[:en:Deafness|(en)]] ## [[Korîtî]] # [[Epîlepsî]] # [[Nexweşiya zarokan a felçiyê]] [[:en:Poliomyelitis|(en)]] # [[Arsim]] # [[Bedxwerî]] # [[Krîza dil]] # [[Lerzeta]] # [[Nexweşiya Alzheimer]] [[:en:Alzheimer's disease|(en)]] # [[Psîkopatî]] # [[Gastroenterît]] [[:en:Gastroenteritis|(en)]] # [[Nexweşiya pişikê ya demdirêj]] [[:en:Chronic obstructive pulmonary disease|(en)]] # [[Nexweşiya şekir]] # [[Enfeksîyonên bi riya cinsî derbas dibin]] [[:en:Sexually transmitted infection|(en)]] ## [[AIDS]] # [[Obezîte]] [[:en:Obesity|(en)]] # [[Penceşêr]] # [[Sekta mêjî]] [[:en:Stroke|(en)]] # [[Serêş]] [[:en:Headache|(en)]] # [[Serma]] [[:en:Common cold|(en)]] # [[Tuberkuloz]] # [[Xurika Reş]] [[:en:Smallpox|(en)]] # [[Zatûre]] [[:en:Pneumonia|(en)]] === Kîmya === # [[Biyokîmya]] # [[Element]] ## [[Alûmînyûm]] ## [[Mis]] ## [[Hesin]] ## [[Hîdrojen]] ## [[Karbon]] ## [[Nîtrojen]] ## [[Oksîjen]] ## [[Pîl]] ## [[Sîstema vedorî ya elementan]] ## [[Zêr]] ## [[Zîv]] # [[Kîmya]] # [[Kîmyaya analîtîk]] [[:en:Analytical chemistry|(en)]] # [[Kîmyaya fîzîkî]] [[:en:Physical chemistry|(en)]] # [[Kîmyaya înorganîk]] [[:en:Inorganic chemistry|(en)]] # [[Kîmyaya organîk]] [[:en:Organic chemistry|(en)]] ## [[Alkol]] ## [[Karbohîdrat]] ## [[Lîpîd]] # [[Molekul]] # [[Pêkhateya kîmyayî]] [[:en:Chemical compound|(en)]] ## [[Asîd]] ## [[Baz]] ## [[Xwê]] === Zanistên erdê === # [[Avhewa]] # [[Dora avê]] [[:en:Water cycle|(en)]] # [[El Niño]] [[:en:El Niño|(en)]] # [[Erdhej]] # [[Guherîna avhewayê]] # [[Hewa]] ## [[Ba]] ## [[Baran]] ## [[Berf]] ## [[Ewr]] ## [[Bagera bihêz a tropîkal]] ## [[Tornado]] # [[Jeolojî]] ## [[Kevir]] ## [[Mîneral]] [[:en:Mineral|(en)]] ### [[Elmas]] ## [[Tektonîka lewheyan]] [[:en:Plate tectonics|(en)]] # [[Karesata xwezayî]] [[:en:Natural disaster|(en)]] ## [[Lehî]] ## [[Tsûnamî]] # [[Volkan]] === Fîzîk === # [[Fîzîk]] # [[Lezdan (fizîk)|Lezdan]] # [[Atom]] # [[Wize]] ## [[Parastina Wize]] [[:en:conservation of energy|(en)]] # [[Radyasyonên elektromagnetîk]] [[:en:electromagnetic radiation|(en)]] ## [[Înfrasor]] [[:en:infrared|(en)]] ## [[Ultraviyole]] [[:en:Ultraviolet|(en)]] ## [[Ronahî (fizîk)|Ronahî]] ### [[Reng]] # [[Mekanîka klasîk]] [[:en:classical mechanics|(en)]] # [[Hêz]] ## [[Elektromagnetîzm]] [[:en:Electromagnetism|(en)]] ### [[Qada magnetîkî]] [[:en:magnetic field|(en)]] ## [[Rakêş]] ## [[Hevtesîriya bihêz]] [[:en:Strong interaction|(en)]] ## [[Hevtesîriya lawaz]] [[:en:Weak interaction|(en)]] # [[Kişanek]] # [[Bariste]] # [[Kanza]] ## [[Polat]] [[:en:Steel|(en)]] # [[Fîsyona nukleerî]] [[:en:Nuclear fission|(en)]] # [[Rewşa maddeyê]] [[:en:State of matter|(en)]] ## [[Gaz]] ## [[Şile]] ## [[Plazma]] [[:en:Plasma|(en)]] ## [[Biring]] # [[Mekanîka kuantûmî]] [[:en:Quantum mechanics|(en)]] # [[Hilweşîna Radyoaktîvîtê]] [[:en:radioactivity|(en)]] # [[Rêjeyiya giştî]] [[:en:general relativity|(en)]] # [[Rêjeyiya taybet]] [[:en:special relativity|(en)]] # [[Nîvragihbar]] # [[Deng]] # [[Lezahî]] [[:en:velocity|(en)]] ## [[Leza ronahiyê]] # [[Germahî]] # [[Dem]] # [[Termodînamîk]] # [[Valahî]] === Matematîk === # [[Analîza matematîkî]] [[:en:Mathematical analysis|(en)]] ## [[Analîza hejmarî]] [[:en:Numerical analysis|(en)]] ## [[Hevkêşeya dîferensiyel]] # [[Arîtmetîk]] [[:en:Arithmetic|(en)]] ## [[Hejmar]] ## [[Logarîtma]] [[:en:Logarithm|(en)]] ## [[Bîrdoza jimare]] # [[Cebîr]] [[:en:Algebra|(en)]] ## [[Cebîra lîner]] [[:en:Linear algebra|(en)]] ## [[Hejmarên kompleks]] [[:en:Complex number|(en)]] ## [[Wekhevî]] # Îhtîmal û îstatîstîk ## [[Îhtîmal]] [[:en:Probability|(en)]] ## [[Amar]] # [[Geometrî]] ## [[Hoke]] ## [[Pi]] ## [[Rûerd]] ## [[Sîmetrî]] [[:en:Symmetry|(en)]] ## [[Sîstema koordînatê]] [[:en:Coordinate system|(en)]] ## [[Teorema Pîtagoras]] ## [[Trîgonometrî]] # Lojîk û bingeh ## [[Bêdawî]] ## [[Fonksiyon]] [[:en:Function (mathematics)|(en)]] ## [[Îsbata matematîkî]] [[:en:Mathematical proof|(en)]] ## [[Teoriya koman]] [[:en:Set theory|(en)]] # [[Matematîk]] == Xwarin û çandinî [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == === Çandinî === # [[Çandinî]] ## [[Avdan]] ## [[Gîsin]] [[:en:Plough|(en)]] ## [[Kedîkirin]] [[:en:Domestication|(en)]] === Xwarin === # [[Biharat]] # [[Findeq]] [[:en:Nut (fruit)|(en)]] # [[Goşt]] # [[Hingiv]] # [[Mûz]] # [[Nan]] # [[Penîr]] # [[Sêv]] # [[Dan]] ## [[Birinc]] ## [[Ceh]] ## [[Garis]] ## [[Baçîk]] ## [[Genim]] # [[Narinc]] # [[Soya]] # [[Şekir]] # [[Çoklata]] # [[Tirî]] # [[Xwarin]] # [[Xwê]] # [[Sebze]] ## [[Kartol]] === Vexwarin === # [[Av]] # [[Avmêwe]] # [[Bîra]] # [[Çay]] # [[Qehwe]] # [[Şerab]] # [[Şîr]] == Teknolojî [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == # [[Bîoteknolojî]] # [[Endezyarî]] ## [[Makîne]] ## [[Çerxe]] ## [[Cer]] [[:en:Screw|(en)]] ## [[Robot]] # [[Metalurjî]] [[:en:Metallurgy|(en)]] # [[Nanoteknolojî]] # [[Cil]] ## [[Pembû]] # [[Teknolojî]] === Ragihandin === # [[Agahî]] ## [[Ensîklopedî]] # [[Çapkirin]] [[:en:Printing|(en)]] # [[Pirtûkxane]] ## [[Pirtûk]] # [[Pêragihandin]] # [[Rojnamegerî]] ## [[Rojname]] # [[Telefon]] === Elektronîk === # [[Elektronîk]] ## [[Frekans]] ## [[Sirêma elektrîkê]] # Pêkhate ## [[Tirûş]] ## [[Diod]] ## [[Înduktor]] ## [[Kondansator]] ## [[Transformator]] [[:en:Transformer|(en)]] ## [[Transîstor]] ==== Kompûter û înternet ==== # [[Jîriya çêkirî]] # [[Înternet]] ## [[E-Peyam]] ## [[World Wide Web]] # [[Kompûter]] ## [[Hard dîsk]] ## [[Yekeya pêvajoyê ya navendî]] # [[Nermalav]] # [[Pergala xebatê]] # [[Teknolojiya agahiyê]] [[:en:Information technology|(en)]] ## [[Algorîtma]] # [[Zimanê bernamesaziyê]] === Enerjî û sotemenî === # [[Agir]] # [[Elektrîk]] ## [[Enerjiya nukleerî]] [[:en:Nuclear power|(en)]] # [[Enerjiya venûker]] [[:en:Renewable energy|(en)]] # [[Motor]] ## [[Motora dûkelê]] [[:en:Steam engine|(en)]] ## [[Makîneya şewata hundirîn]] [[:en:Internal combustion engine|(en)]] # [[Sotemeniya fosîlî]] [[:en:Fossil fuel|(en)]] === Materyal === # [[Cam]] # [[Dar]] # [[Kaxez]] # [[Plastîk]] === Veguhastin === # [[Balafir]] # [[Noqav]] [[:en:Submarine|(en)]] # [[Bisîklet]] # [[Keştî]] # [[Otomobîl]] # [[Trên]] # [[Veguhastin]] [[:en:Transport|(en)]] === Çek === # [[Çek]] ## [[Çek (amûr)]] ### [[Mîtralyoz]] [[:en:Machine gun|(en)]] ## [[Çeka nukleerî]] ## [[Şûr]] # [[Tank]] # [[Teqemenî]] [[:en:Explosive material|(en)]] ## [[Barût]] == Huner û şahî == # [[Çand]] # [[Dans]] # [[Huner]] ## [[Komîks]] [[:en:Comics|(en)]] ## [[Kûzikvan]] [[:en:Pottery|(en)]] ## [[Peyker]] ## [[Nîgar]] ## [[Wênekêşî]] [[:en:Photography|(en)]] # [[Mode]] [[:en:Fashion|(en)]] # [[Şano]] # [[Xweşnivîsî]] === Avahîsazî û endezyariya şaristanî === # [[Avahîsazî]] # [[Bendav]] # [[Birc]] # [[Kemer]] # [[Pir]] # [[Piramîd]] # [[Kanal]] # [[Qube]] # [[Xanî]] # Avahiyên taybet ## [[Angkor Wat]] [[:en:Angkor Wat|(en)]] ## [[Basîlîkaya Saint Peter]] [[:en:St. Peter's Basilica|(en)]] ## [[Bendava Sê Newala]] ## [[Birca Eiffel]] ## [[Dîwarê Mezin ê Çînê]] ## [[Girê Mirazan]] ## [[Keleha Hewlêrê]] ## [[Kolezyûm]] ## [[Pîramîdên Gîzeyê]] ## [[Parthenon]] [[:en:Parthenon|(en)]] ## [[Peykerê Azadiyê]] ## [[Tac Mehel]] === Fîlm, radyo û televîzyon === # [[Fîlm]] ## [[Anîmasyon]] [[:en:Animation|(en)]] # [[Radyo]] # [[Televîzyon]] === Muzîk === # [[Dengbêjî]] # [[Muzîk]] # [[Stran]] # Cureyên muzîkê yên taybet ## [[Blues]] ## [[Hîp hop]] ## [[Cez]] ## [[Muzîka elektronîk]] [[:en:Electronic music|(en)]] ## [[Muzîka klasîk]] ### [[Opera]] ### [[Senfonî]] [[:en:Symphony|(en)]] ## [[Muzîka rock]] ## [[Reggae]] ## [[Samba]] [[:en:Samba|(en)]] ## [[Flamenko]] # Amûrên muzîkê yên taybet ## [[Bilûr]] ## [[Dahol]] [[:en:Drum|(en)]] ## [[Gîtar]] ## [[Keman]] ## [[Piyano]] ## [[Borazan]] [[:en:Trumpet|(en)]] === Rekreasyon === # [[Hunera şerî]] [[:en:Martial arts|(en)]] ## [[Cudo]] [[:en:Judo|(en)]] # [[Lîstik]] ## [[Go]] [[:en:Go (game)|(en)]] ## [[Lîstika vîdyoyê]] ## [[Nerd]] ## [[Sedrenc]] # [[Lîstikên Olîmpiyadê]] # [[Leyzok]] # [[Melevanî]] # [[Qumar]] [[:en:Gambling|(en)]] # [[Werziş]] ## [[Atletîzm]] ## Lîstikên bi top ### [[Basketbol]] ### [[Beyzbol]] ### [[Futbol]] ### [[Golf]] ### [[Krîket]] [[:en:Cricket|(en)]] ### [[Yekîtiya Ragbî]] ### [[Tenîs]] == Dîrok == # [[Dîrok]] ==== Dîroka berî dîrokê û ya kevnar ==== # [[Berî dîrokê]] # [[Împeratoriya Guptayan]] [[:en:Gupta Empire|(en)]] # [[Împeratoriya Romê]] # [[Mezopotamya]] # [[Misira kevnare]] # [[Serdema bronzî]] # [[Serdema hesinî]] # [[Serdema kevirî]] # [[Sumer]] # [[Şaristaniya Mayayan]] [[:en:Mayan Civilization|(en)]] # [[Xanedana Han]] # [[Xanedana Tang]] # [[Yewnanistana kevnare]] === Dîroka kurd === # [[Dîroka Bakurê Kurdistanê]] # [[Dîroka Başûrê Kurdistanê]] # [[Dîroka Rojavaya Kurdistanê]] # [[Dîroka Rojhilatê Kurdistanê]] # Dewletên dîrokî ## [[Xanedana Eyûbî]] ## [[Xanedana Merwanî]] ## [[Împeratoriya Med]] ## [[Împeratoriya Hexamenişî]] ==== Serdema Navîn û Ronesans ==== # [[Aztek]] # [[Împeratoriya Bîzansê]] # [[Împeratoriya Malî]] [[:en:Mali Empire|(en)]] # [[Împeratoriya Mongolî]] # [[Împeratoriya Osmanî]] # [[Împeratoriya Romê ya Pîroz]] # [[Înka]] [[:en:Inca Empire|(en)]] # [[Ronesans]] # [[Seferên Xaçperestan]] # [[Serdema Navîn]] # [[Vîkîng]] # [[Xanedana Ming]] # [[Xanedana Ebasiyan]] ==== Serdema nûjen a pêşîn û ya nûjen ==== # [[Almanyaya Nazî]] # [[Apartheid]] # [[Holokost]] # [[Împeratoriya Brîtanî]] # [[Krîza Mezin]] [[:en:Great Depression|(en)]] # [[Reformasyon]] [[:en:Reformation|(en)]] # [[Restorasyona Meiji]] [[:en:Meiji Restoration|(en)]] # [[Serdema Ronahîbûnê]] [[:en:Age of Enlightenment|(en)]] # [[Şerê Cîhanê yê Duyem]] # [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] # [[Pevçûna Rojhilata Navîn]] # [[Şerê navxweyî yê Amerîkayê]] # [[Şerê Sar]] # [[Şerê Viyetnamê]] # [[Şoreşa Fransayê]] # [[Şoreşa Pîşesaziyê]] # [[Şoreşa Rûsyayê]] [[:en:Russian Revolution|(en)]] # [[Xanedana Qing]] # [[Yekîtiya Sovyetê]] == Erdnîgarî == # [[Bajar]] # [[Çem]] # [[Çiya]] # [[Beyaban]] # [[Daristan]] # [[Derya]] # [[Erdnîgarî]] # [[Okyanûs]] # [[Parzemîn]] # [[Cemsera Bakur]] # [[Cemsera Başûr]] === Parzemîn û herêmên sereke === # [[Afrîka]] # [[Amerîkaya Bakur]] # [[Amerîkaya Başûr]] # [[Antarktîka]] # [[Asya]] # [[Ewropa]] # [[Okyanûsya]] # [[Rojhilata Navîn]] === Welat === ==== Afrîka ==== # [[Afrîkaya Başûr]] # [[Cezayir]] # [[Etiyopya]] # [[Kongoya Demokratîk]] # [[Misir]] # [[Nîjerya]] # [[Sûdan]] # [[Tanzanya]] ==== Asya ==== # [[Bengladeş]] # [[Çîn]] # [[Efxanistan]] # [[Erebistana Siûdî]] # [[Filîpîn]] # [[Hindistan]] # [[Îndonezya]] # [[Îran]] # [[Iraq]] # [[Îsraêl]] # [[Japon]] # [[Kurdistan]] # [[Korêya Başûr]] # [[Pakistan]] # [[Taylenda]] # [[Tirkiye]] # [[Viyetnam]] ==== Ewropa ==== # [[Almanya]] # [[Awistirya]] # [[Fransa]] # [[Holenda]] # [[Îtalya]] # [[Keyaniya Yekbûyî]] # [[Polonya]] # [[Portûgal]] # [[Rûsya]] # [[Spanya]] # [[Swîsre]] # [[Ûkrayna]] # [[Vatîkan]] ==== Amerîkaya Bakur ==== # [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] # [[Kanada]] # [[Kûba]] # [[Meksîk]] ==== Amerîkaya Başûr ==== # [[Arjentîn]] # [[Brezîl]] # [[Kolombiya]] ==== Okyanûsya ==== # [[Awistralya]] === Bajar === ==== Afrîka ==== # [[Cape Town]] [[:en:Cape Town|(en)]] # [[Kînşasa]] # [[Lagos]] # [[Naîrobî]] # [[Qahîre]] ==== Asya ==== # [[Bangkok]] # [[Bexda]] # [[Delhî]] # [[Daka]] # [[Dubai]] # [[Hewlêr]] # [[Hong Kong]] # [[Cakarta]] # [[Keraçî]] # [[Kolkata]] # [[Meke]] # [[Mumbaî]] # [[Orşelîm]] # [[Pekîn]] # [[Sêûl]] # [[Singapûr]] # [[Şam]] # [[Şanghay]] # [[Tehran]] # [[Tokyo]] ==== Ewropa ==== # [[Amsterdam]] # [[Atîna]] # [[Berlîn]] # [[Bruksel]] # [[London]] # [[Madrîd]] # [[Mosko]] # [[Parîs]] # [[Roma]] # [[Sankt Petersburg, Rûsya|Sankt Petersburg]] # [[Stembol]] # [[Viyana]] ==== Amerîkaya Bakur ==== # [[Los Angeles]] # [[Meksîko]] # [[New York]] # [[Washington, D.C.]] ==== Amerîkaya Başûr ==== # [[Bogotá]] # [[Buenos Aires]] # [[Rio de Janeiro]] # [[São Paulo]] ==== Okyanûsya ==== # [[Sîdney]] === Av === # [[Amazon]] # [[Îndus]] # [[Kongo (çem)]] # [[Mîsîsîpî (çem)]] # [[Çemê Nîjerê]] [[:en:Niger River|(en)]] # [[Çemê Zer]] # [[Danûb]] # [[Deryaya Bakur]] # [[Deryaya Baltîk]] # [[Deryaya Çîna Başûr]] # [[Deryaya Karîbê]] # [[Deryaya Navîn]] # [[Deryaya Reş]] # [[Deryaya Qezwînê]] # [[Çemê Ganjê]] # [[Gola Baykalê]] [[:en:Lake Baikal|(en)]] # [[Golên Mezin]] # [[Gola Viktoria]] # [[Nîl]] # [[Okyanûsa Arktîk]] # [[Okyanûsa Atlantîk]] # [[Okyanûsa Başûr]] # [[Okyanûsa Hindî]] # [[Okyanûsa Pasîfîk]] # [[Kanala Panamayê]] # [[Kanala Swêşê]] # [[Besta binavî ya mezin]] # [[Reyn]] # [[Volga]] # [[Yangtsê]] === Çiya û çol === # [[Alp]] # [[And]] # [[Çiyayên Zinarî]] # [[Everest]] # [[Hîmalaya]] # [[Çiyayê Kilîmanjaro]] # [[Sahara]] {{Core topics}} pajgaum5613sllh0ko6mz0uyt1x0s7h 0 15632 2101220 1715390 2026-11-01T05:02:59Z Biyolojiyabikurdi 31567 2101220 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Allelên sîfetê ku.png|thumb|403x403px|Allel li ser kromozomên lêkçû de li hemberî hev cîh digirin.]] '''Allel''', (bi înglîzî: ''allele'') yek ji du an jî zêdetirê genên cîgir (alternatîv) e li ser [[kromozomên homolog]], di xalek diyarkirî (lokus) de cih digire. Herwisa hin caran ji dewsa allel, peyva allelomorf jî tê bikaranîn.<ref>Britannica, The Editors of Encyclopaedia. "allele". Encyclopedia Britannica, 31 Oct. 2021, [https://www.britannica.com/science/allele] Accessed 4 January 2023.</ref> Bi kurtasî, şêweyên cuda yên [[gen]]ek (bohêl) diyarkirî wekî allel tên navkirin.<ref name="Genetics">Hartl, D. L., & Jones, E. W. (1998). Genetics: Principles and analysis. Sudbury, MA: Jones and Bartlett. ISBN 0-7637-0489-X </ref> Cudahiyên di navbera endamên zîndewerên heman corê, wekî çeşîddarî (bi înglîzî: ''variation'') tê navkirin. Çeşîddariya bomaweyî ji ber hebûna allelen cuda peyda dibe.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science">Cullen, K. E. (2009).Encyclopedia of Life Science. Newyork: Facts On File, Inc</ref>Guhertoyên (varyant) genên alternatîv, ango allel, çeşîddariya şeweyê sîfetê ango çeşîddariya rûxsarê zêde dikin.<ref name="Campbell">Campbell, N. A., & Reece, J. B. (2008). Biology (8th ed.). San Francisco, CA: Benjamin-Cummings Publishing Company.</ref> Di sîfetên dureg de rêza zincîra [[Asîda deoksîrîbonukleyî|ADNya]] her allelek ji hev piçek cuda ye.<ref name="Encyclopedia_Of_Biology">Rittner, Don, and Timothy Lee McCabe. Encyclopedia Of Biology. Facts On File, 2004. </ref> Di xaneyên dîploîdî de her gen du allel lixwe digire, her allelek li ser kromozomê homolog de di xalên taybet (lokûs) ên li hemberî hev de cih digire.<ref name="MOLECULAR BIOLOGY OF THE CELL">Alberts, B., Johnson, A., Lewis, J., Morgan, D., Raff, M., Roberts, K., & Walter, P. (2014). Molecular Biology of the Cell (6th ed.). NY: Garland Science. </ref> Allel bi şêweyê cot kar dikin lê dibe ku zêdetirê du allelan jî bandorê li çêbûna rûxsarebabeta (fenotîp) sîfetek diyarkirî bikin. Allela ko xwe di rûxsarebabeta zîndewerê de nîşan dide û çêbûna rûxsarebabeta allela din a heman genê asteng dike, wekî allela zal (bi înglîzî: ''dominant allele'') tê navkirin. Allela ko li hember allela zal, di rûxsarebabetê de xuya nabe û veşartî dimîne, wekî allela bezîv (bi înglîzî: ''recessive allele'') tê navkirin. Heke herdu allelên heman genê jî bezîw bin, vê gavê allelê bezîw, xwe di rûxsarebabeta zîndewerê de nîşan dide.<ref name="Encyclopedia_Of_Biology" /> Heke herdu allelên genekî wekhev bin, ango rêza ADNya wan heman bin, ji bo vê sîfetê, zîndewer wekî yekreg (bi înglîzî: ''homozygous'') tê navkirin. Heke herdu allel ji hev cuda bin, zîndewer ji bo vê sîfetê wekî dureg (bi înglîzî: ''heterozygous'') tê navkirin. Li gor bomaweya [[Gregor Mendel|Mendelî]], yek ji herdu allelan dibe allelê zal û di rûxsara zîndewerê de xwe nîşan dide. Allela din bezîw e û di rûxsara zîndewerê de xuya nabe.<ref name="Encyclopedia_Of_Biology" /> Allel li ser kromozomê de bi tîpan tên nîşankirin. Wekî mînak, ji bo sîfetê rengê kûlîlka polkeyê du allel hene, allelek zanyariyên ji bo rengê mor lixwe digire, allela din zanyariyên ji bo rengê spî hildigire. Heke allel zal be bi tîpa girdek(bi înglîzî: ''uppercase)'' tê nîşankirin, allelê bezîw jî bi heman tîpê lê bi tîpa hûrdek (bi înglîzî: ''lowercase'') tê nîşankirin. Ji ber ko di kûlîlka riweka polkeyê de rengê mor li ser rengê spî zal e, allelên rengê kûlîlka polkeya dureg wekî Pp tên nîşankirin ( P = ''purple'' ). Li gor vê rewşê kûlîlkên bi rengê mor yekreg an jî dureg in, allelên PP an jî allelên Pp lixwe digirin. Kûlîlkên bi rengê spî yekreg in û allelên pp lixwe digirin. Heke zîndewer ji bo sîfetek diyarkirî yekreg be, hemû gametên ([[sperm]] an jî [[Xaneya hêkê|hêk]]) zîndewerê ji bo wê sîfetê, yek cor allel lixwe digire. Heke zîndewer xwediyê sîfetek dureg be, vê gavê zîndewer du cor allel lixwe digire û egera gametek a bi yek ji wan allelan %50 ye.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science" /> [[Gregor Mendel|Mendel]] bi taqîyên ser riweka polkeyê hin zanyariyên derbarê allelan de bi dest xist. Mendel ji encama taqiyên xwe diyar kir ko; 1. Ji bo her sîfetek du allel heye 2. Allel di hemû nifşên nû de yekgirtiya xwe diparêzin, beyî ko têkilê hev bibin, ji bavan diguhazin bo weçeyan.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> 3. Di hebûna allela zal de, allela bezîw veşartî dimîne û di rûxsarebabeta zîndewerê de xuya nabe.Ji vê rewşê re tê gotin zalbûna tevav.<ref name="OpenStax, Anatomy & Physiology">Betts, J., Desaix, P., Johnson, E., Johnson, J., Korol, O., & Kruse, D. et al. (2017). Anatomy & physiology. Houston, Texas: OpenStax College, Rice University,</ref> Piştî Mendel, zanyar zêdetir lêkolînên bomaweyî li ser riwek û ajalên din kirin û nîşankirin ko allel xwediyê hê zêdetir taybetmendiyan in.<ref name="OpenStax, Biology" />Di be ko di navbera cota allelên ser kromozomên homolog de ji bilî zalbûna tevav bi çendan rêyên din jî têkilî çê bibe. Zanyariyên bomaweyî ya mirov ji ya polkeyên Mendel aloztir e. Hinek rûxsarebabetên mirov ji allelê zal peyda dibin. Lê pirraniya allelên mirov li gor rêbaza zalbûn û bezîwbûnê bandor li hev nakin.<ref name="visualizing-human-biology">Ireland, K. A. (2010). Visualizing Human Biology (3rd ed.). Hoboken, NJ: John Wiley & Sons.</ref> Zalbûna netevav, hevzalbûn û fire allelî hin zanyariyên derbarê allelan in ko piştî Mendel hatin keşfkirin. Ev beşa bomaweyiyê, wekî bomaweyiya neMendelî tê navkirin. '''Zalbûna netemam''' {{Gotara bingehîn|Zalbûna netemam}} Heke di navbera allelên dureg ên genek diyarkirî de têkiliya zalbûn û bezîwbûn rû nede, ev rewş wekî zalbûna netemam (bi înglîzî: ''incomplete dominance'') tê navkirin. Di zalbûna netevav de rûxsarebabeta weçeyê ji rûxsarebabeta herdu bavanan cuda ye.<ref name="Concepts and Applications">Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.</ref> Wekî mînak heke riweka qerenfîlê ya bi kûlîlkên sor bi qerenfîla kûlîk spî ve were lêkdan rûxsarebabeta hemû weçeyen yekem (F1) bi rengê pembeyî xuya dibe. Rûxsara pembeyî navenciya rengê sor û spî ye. '''Hevzalbûn''' {{Gotara bingehîn|Hevzalbûn}} Heke bandora herdu allelan jî li ser rûxsarebabeta weçeyê de xuya bibe, ev rewş wekî hevzalbûn (bi înglîzî: ''codominance'') tê navkirin. Cudahiya hevzalbûnê ji zalbûna netevav ev e ko, rûxsarebabetên herdu bavanan jî di rûxsarebabata weçeyê de xuya dibe.<ref name="Campbell">Campbell, N. A., & Reece, J. B. (2008). Biology (8th ed.). San Francisco, CA: Benjamin-Cummings Publishing Company.</ref> Wekî mînak ji cotbûna gayê reş bi çêleka spî ve, golika belek, ango golika bi pûrtê rengê reş û spî peyda dibe. '''Fire allelî''' {{Gotara bingehîn|Fire allelî}} Mendel di xebatên xwe de sîfetên xwediyê du genên cîgir bi kar anîbû. Herçiqas zîndewerek dîploîdî dikare ji bo genekê tenê du alel hilbigire jî, dibe ko di koma heman zîndeweran de ji duduyê zêdetir allel hebe.Heke sîfetek xwediyê sê an jî zêdetir genên cîgir be, ev rewş wekî fire allelî (bi înglîzî: ''multiple alleles'') tê navkirin.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Wekî mînak, sîfeta [[Xwînguhaztin|komeleya xwîna]] mirov ji aliyê sê allelan ve, allelên A,B,O ve tê kontrolkirin. Komeleya xwîna mîrovek ji van sê allelan herî zêde du cor allel lixwe digire.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyolojî]] jla35wi838bbrpic5w7enfmwni5g0j0 14 17780 2101173 1840095 2026-10-31T15:08:57Z Avestaboy 34898 /* */ 2101173 wikitext text/x-wiki {{standard-kat|bingehîn=Spanyol}} [[Kategorî:Ewropî li gorî neteweyan]] [[Kategorî:Kes li gorî neteweyan]] [[Kategorî:Spanya]] 26iy4y7fd96nhtgzhmxwsp33ye7snk0 0 19601 2101217 2101113 2026-11-01T04:16:03Z Biyolojiyabikurdi 31567 2101217 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Kromozoma metafazê ku.png|thumb|Pêkhateya kromozoma metafazê.]] '''Kromozom''' (bi înglîzî: ''chromosome'') pêkhateyek bi şeweyêî dezî ye, ji kromatîn û proteînan pêk tê, kar dike ji bo embarkirin û guhaztina zanyariyên bomaweyî yên zîndeweran.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science"/> Peyva kromozom ji du peyvên grekî, ji “khrōma” û “sōma” hatiye çêkirin. Di zimanê grekî de ji bo rengê [[Çermê mirov|çerm]], an jî ji bo renk, peyva “ khrōma” tê bikaranîn. Herwisa peyva “sōma” ji bo laş an jî ten tê bikaranîn. Kromozom bi hin corên boyaxan bi hêsanî reng digire loma vê navê lê kirine.<ref>arper, Douglas. “Etymology of chromosome.” Online Etymology Dictionary, [https://www.etymonline.com/word/chromosome] Accessed 6 December, 2022.</ref> [[Gen]] (bohêl) rêza nûkleotîdan e û li ser kromozoman de cih digire. Dibe ko kromozomek bi deh hezaran gen lixwe bigire. Piraniya genan zanyariyên ji bo çêkirina proteînan lixwe digirin. Hinek ji genan jî kar dikin ji bo çêkirina [[Asîda rîbonukleyî|ARN]]-yan.<ref name="OpenStax, Biology" /> Pêkhate û cihê kromozoman dibe sedema cudahiya serekî di navbera zîndewerên navikseretayî (bi inglizi: ''prokaryotes)'', navikrasteqîn (bi înglîzî: ''eukaryotes'') û vîrusan. Vîrus pêkhateyên necandar in, kromozomên vîrusan ji [[Asîda deoksîrîbonukleyî|ADN]]-yê an jî ji ARN-yê pêk tê û bi awayekî gelek şidandî di nav vîrusê de cih digire. == Kromozoma Bakteriyan == [[Bakterî]] zîndewerên navikseratayî ne, kromozomên bakteriyan ji ADN-yê pêk tê. Bakterî bi gelemperî tenê yek kromozomek bazineyî lixwe digirin. Kromozoma bakteriyê di nav sîtoplazmayê de cih digire.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science">Cullen, K. E. (2009).Encyclopedia of Life Science. Newyork: Facts On File, Inc</ref> Li gel kromazoma bazineyî, bakterî plazmîd jî li xwe digirin. Plazmîd perçeyên xelekên piçûk ên ADN-yê ne û bi hejmarek hindik gen lixwe digirin. Bakterî bi alîkariya plazmîdan, xwe ji guherînên xeter ên hawirdorê diparêzin.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> Bi gelemperî %50yê bakteriyan yek an jî zêdetir plazmîdên bazineyî lixwe digirin.<ref>David P. Clark, ... Michelle R. McGehee, in Molecular Biology (Third Edition), 2019</ref> == Kromozomê navikresteqînan == [[Wêne:Chromosome ku.svg|thumb|nukleotîd < gen <ADN < nukleozom < kromatîn < kromozom]] Kromozomên zîndewerên navikrasteqîn ji ADN û proteînan pêk tê û di nav navikê de cih digirin. Di [[xane]]ya navikresteqîn de her kromozomek ji molekulek ADN-ya dirêj û proteînan pêk tê. [[Proteîn]] şeweyî kromozoman rêk dixe û alîkarî dike ji bo çalakiya genên ser kromozoman.<ref name="Biology with Physiology" /> ADN xwe li ser proteînên hîstonê dipêçîne, bi vî awayî zincîrên ADN-yê sift dibe. Ne tenê proteîna hîston, lê proteînên ji bo duhendebûna ADN-yê, ji bo çakkirina ADN-yê û ji bo çalakiya genan jî bi kromozoman re hevkarî dikin.<ref name="MOLECULAR BIOLOGY OF THE CELL">Alberts, B., Johnson, A., Lewis, J., Morgan, D., Raff, M., Roberts, K., & Walter, P. (2014). Molecular Biology of the Cell (6th ed.). NY: Garland Science. </ref> Tevahiya kromozomê ji molekulek ADN-yê pêk tê.<ref name="MOLECULAR BIOLOGY" /> Ango di laşexaneyê mirov de 46 kromozom an jî 46 [[molekul]] ADN hene. Taybetmendiyek diyarker a her kromozomê siftbûyîna (bi înglîzî: ''compactness'') wê ye. wekî mînak,di xaneyek mirov de 46 kromozom heye, heke hemû kromozom lidûhev werin rêzkirin, dirêjiya wan dibe 200 nm. (1mêtre= 1000000000 nanometre ye) Heke kromozomên siftbûyî werin vekirin, vê gavê dirêjiya kromozomên xaneyêk digihîje 2 metreyê. Siftbûyîna kromozoman, di dema [[dabeşbûna xaneyê]] de alîkarî dike ji bo rêkxistina hêmanên bomaweyî. Herwisa siftbûyin, di nav [[navik]]ê de cihbûna kromozoman hêsantir dike.<ref name="ANCYCLOPÆDIA BRITANNICA..">Britannica, The Editors of Encyclopaedia. "chromosome".Encyclopedia Britannica, 20 Sep. 2022, [https://www.britannica.com/science/chromosome]. Accessed 29 November 2022.</ref> Hejmar, qebare û şêweyê kromozoman taybet e ji bo her corek zîndewer.<ref name="Fundamental Molecular Biology">Allison, L. (2007). Fundamental Molecular Biology. Blackwell Publishing Limited.</ref> Wekî mînak, mirov zîndewerek 46 kromozomî ye, lê mêşên mêwe (bi înglîzî: ''fruit flies'') zîndewerên 8 kromozomî ne, [[hesp]] zîndewerên 64 kromozomî ne.<ref name="OpenStax, Biology" /><ref name="Human biology15ed">Mader, S., & Windelspecht, M. (2017). Human Biology (15th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> Dibe ko hejmara kromozomên du cor zîndewer wekhev be, lê qabare, şêwe û genên du cor zîndewer tu car wekhev nabin. == Corê kromozoman == Zîndewerên ko bi [[pirbûna zayendî]] zêde dibin, du cor kromozom lixwe digirin; kromozomên zayendê (bi înglîzî: ''sex chromosomes'') û kromozomên laş (bi înglîzî:''autosomes''). Di laşexaneyê mirov de 22 cot kromozomên laş û du kromozmên zayendê heye. Di xaneyên mirovê mê de cota kromozozma XX, di haneyên mirovê nêr de kromozomên XY, kromozomên zayendê ne. Kromozomên zayendê, bi çêbûna zayenda zîndewerê ve pêwendîdar in, zanyariyên ji bo zayenda mirov lixwe digirin. Loma sifetên (bi înglîzî: ''character'') derbarê zayendê ji aliyê kromozomên zayendê ve tên kontrolkirin.<ref name="ANCYCLOPÆDIA BRITANNICA.." />Herwisa hin zanyariyên nezayendî jî li ser van kromozoman de cih digirin. [[Têkçûna bomaweyî di sîfeta laşî ya zal de|Kromozomên laş]] ji bilî sifetên derbarê zayendê, kontrola hemû sifetên bomaweyî dike.<ref name="ANCYCLOPÆDIA BRITANNICA.." /> Zîndewerên bi pirbûna zayendî zêde dibin, di xaneyên laş (laşexane) de cotkomeleyên kromozom lixwe digirin û wekî “2n” tên navkirin. Cota kromozomên xaneyê, wekî [[kromozomên homolog]] tê navkirin. Kromozomên homolog (kromozomên lêkçûn), cotek kromozomên bi heman qebare, dirêjî û şêweyî ne. Cihê sentromerê û rêza genên li ser kromozomên homolog jî heman in.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Di xaneyên mirov de, ferek kromozoma homolog ji dayikê, fera din ji bavê tê.<ref name="Biology with Physiology">Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., & Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.</ref> Wekî mînak, di xaneyên mirov de 23 cot, an jî 46 kromozom heye, loma hêjmara kromozomên xaneyên laş wekî 2n= 46 tê nîşankirin. Li vir tîpa “n” cora kromozoman diyar dike. Heke di xaneyê de ji her corê cotek kromozom hebin, ango kromomozom bi cot bin, vê gavê peyva “2n” tê bikaranîn û ew xane jî wekî xaneya dîploîdî tê navkirin. Bi kurtasî, divê peyva “xaneyên laşê mirov 2n= 46 kromozom lixwe digirin” wîsa were şîrovekirin; di xaneyên laşê mirov de 46 kromozom heye lê ji ber ko ji her corek du kromozomên homolog heye, bi eslê xwe xaneyên mirov 46 heb lê 23 cor kromozom lixwe digirin.<ref name="Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref>Ji xeynî xaneyên laş, di laşê mirovên bi temenê pêgehiştî de xaneyên taybet hene û wekî xaneyên zayendê an jî gamet tên navkirin. Di laşê mêyan de xaneyên gamet wekî [[Xaneya hêkê|hêk]], di laşê nêran de xaneyên gamet wekî [[sperm]] tên navkirin. Gamet xaneyên haploîdî ne, bi miyozê çêdibin Di xaneyên zayendê, ango di sperm û hêk de komeleya kromozoman ne ji cota kromozoman lê ji tekan pêk tê,gamet ji her corê yek kromozom lixwe digirin. Ango di xaneyên zayendê de 23 kromozom heye û ev xane wekî xaneyên haploîdî tên navkirin.<ref name="Anatomy and physiology">Waugh, A., Grant, A., Chambers, G., Ross, J., & Wilson, K. (2014).Ross and Wilson anatomy and physiology in health and illness (12th ed.). Edinburg: Elsevier.</ref> == Kromatîn == Di dema navbera dabeşbûnan de (qonaxa înterfaz) kromozom bi şêweyê nepêçayî ne û wekî kromatîn tên navkirin. Kromotîn jî ji ADN û proteînan pêk tên. Kromatîn di navikê de belavbûyî ne û di bin mîkroskopê de baş xuya nabin.<ref name="Molecular Cell Biology">Berk, A., Kaiser, C. A., Lodish, H., Amon, A., Ploegh, H., Bretscher, A., & Krieger, M. (2005). Molecular Cell Biology (5th ed.). CA.</ref> Kromatîn duhendebûna ADN-yê hêsan dikin, bi vî awayê qonaxa dabeşbûna xaneyê dest pê dike. Piştî duhendebûnê ADN-yê, kromotin xwe li ser xwe dipêçin û, sift dibin, pêkhateyek kurtir û stûrtir a bi şiweyî darik an jî sosîs peyda dibe, ji vê pêkhateyê re tê gotin kromozom.<ref name="Anatomy and physiology"/> Ango bi eslê xwe kromozom û kromotîn heman molekûl in û heman genan lixwe digirin, lê ji ber pêçanên kromatînê, kromozom pêkhateyek kurt a darikî ye.<ref name="OpenStax, Anatomy & Physiology">Betts, J., Desaix, P., Johnson, E., Johnson, J., Korol, O., & Kruse, D. et al. (2017). Anatomy & physiology. Houston, Texas: OpenStax College, Rice University,</ref> == Kromatîd == Di qonaxa înterfazê de ADN duhende dibe û hejmara ADN-yên xaneyê dibe du qat (herwisa hejmara kromatîn jî dibe du qat). Loma piştî duhendebûna ADN-yê lê berê dabeşbûna xaneyê, xaneya mirov ji her kromozomek du kopî lixwe digire. Her kopiyek kromozomê wekî kromatîdên xwîşk (bi înglîzî: ''sister chromatids'') tê navkirin. Kromozom bi [[mîkroskop]]ê, herî baş di [[Mîtoz|qonaxa metafazê]] de xuya dibin. Di vê qonaxê de kromozom wekî kromozomên metafazê (bi înglîzî: ''metaphase chromosome'') tên navkirin. Kromozoma metafazê ji du nivên hevcot pêk tê, ji van nîvan re tê gotin kromatîd. Ji qonaxa metafazê heta destpêka qonaxa anafazê, kromotîdên xwîşk bi navbeynkariya sentromerê bi hevre girêdayî ne. Ji qonaxa S-ya înterfazê şûnve heta dawiya qonaxa anafazê, laşexaneyên mirov 46 kromozom lê 92 kromatîd lixwe digirin.<ref name="OpenStax, Anatomy & Physiology" /> == Sentromer == [[Wêne:Centromere Placement ku.svg|thumb|Cora kromozoman li gor cihê sentromerê.]] {{Gotara bingehîn|Sentromer}} Xala ko herdu kromatîd bi hev re tên girêdan wekî sentromer (navendebeş) tê navkirin. Sentromer beşek ji zincîra ADN-yê ye ko dema dabeşbûna xaneyê de ji bo kînetokoran wekî xala girêdanê kar dike.<ref name="MOLECULAR BIOLOGY">Clark, D. P. (2005). Molecular biology. Elsevier Academic Press.ISBN: 0-12-175551-7 </ref> Kromozoma asayî yek sentromer lixwe digire.<ref>Lawrence, E. (2005). Hendersons dictionary of biology. Harlow: Pearson/Prentice Hall. ISBN 978-0-13-127384-9 </ref> Sentromer di destpêka qonaxa anafaza mîtozê û anafaza duyem a miyozê de ji hev diqetin.<ref name="Biology with Physiology" /> Li gor cihê sentromerê, kromozoman dabeşê çar coran dibe. 1. Kromozomên metasentrîk 2. Kromozomên telosentrîk 3. Kromozomên akrosentrîk 4. Kromozomên submetasentrîk Beşên kromozomê yên ji herdu aliyên sentromerê dirêj dibin,wekî “mil”(bi înglîzî: ''arm'') tên navkirin. Milên kromozoman, li gor cihê sentromerê wekî milên kurt an jî milên dirêj tên navkirin. Milê piçûk (kurt) bi tîpa “p” tê nîşankirin (bi înglîzî petite = piçûk). Ji ber ko di alfabeyê de li pey tîpa “p”, tîpa “q” tê, milê dirêj jî bi tîpa “q” tê nîşankirin.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> == Telomer == {{Gotara bingehîn|Telomer}} Li herdu serên kromozoman de, di beşa kotahiyê de molekula ADN-yê rêzek taybet a zincîra nukleotîdan lixwe digire, ev beşa ADN-yê wekî telomer tê navkirin. Telomer ji dubarebûna zincîrek kurt a nukleotîdan pêk tê. Di beşa telomerê de gen cih nagirin. Her telomerek mirov bi dubarebûna zincîra şeş nukleotîdan, ji TTAGGG pêk tê.<ref name="Molecular Cell Biology"/> Dibe ko di telomerê de zincîra TTAGGG 100 heta 1000 caran li pêy hev dubare bibe.Telomer (ADN-ya telomerî) genên zîndewerê ji windabûnê diparêze.<ref name="Campbell">Campbell, N. A., & Reece, J. B. (2008). Biology (8th ed.). San Francisco, CA: Benjamin-Cummings Publishing Company.</ref> == Karyotîp == {{Gotara bingehîn|Karyotîp}} [[Wêne:Down Syndrome karyotype ku.png|thumb|Di xaneyên kesên bi sendroma Down de 47 kromozom heye. ]] Wêneyên bi mikroskopa ronakî hatiyê girtin ko tê de cotên kromozoman li gor qebare, dirêjî, şêwe û cihê sentromerên xwe, ji cota dirêj ber bi cota kurt ve rêzbûyî hatiye nîşankirin, wekî karyotîp (bi înglîzî: ''karyotype'') tê navkirin.<ref name="Microbiology">Parker, N., Schneegurt, M., Tu, A. T., Forster, B. M., & Lister, P. (2016). Microbiology. Houston, Texas: Rice University. </ref> <ref name="Biology" />.Karyotîp ji kromozomên metafazê tê çêkirin.<ref name="VILLEE" /> Karyotîpa mirov de, 22 cotê kromozomên laş li gor qebareyên xwe, ji qebareya gir ber bi qebareya piçûk ve tên rêzkirin. Li gor vê rêzkirinê, cota kromozomên herî gir (dirêj) wekî kromozomên yekem, cota kromozomên herî piçûk (kurt) jî wekî kromozomên 22yem tên navkirin. Bi rêbaza karyotîpê, mirov dikare ji şêweyê neasayî an jî hejmara neasayî (kêmasî an jî zêdehî) ya kromozoman agahdar bibe. Hin nexweşiyên bomaweyî bi karyotîpê tên teşxîskirin. Wekî mînak, kesên bi nexweşiya [[sendroma Down]] in, ji kromozoma 21em ne cotek lê sê kromozom lixwe digirin.<ref name="Microbiology" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyolojî]] 7out2cuv0rdkn6fbls6m7be6yxqqaoo 2101218 2101217 2026-11-01T04:30:22Z Biyolojiyabikurdi 31567 /* Corê kromozoman */ 2101218 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Kromozoma metafazê ku.png|thumb|Pêkhateya kromozoma metafazê.]] '''Kromozom''' (bi înglîzî: ''chromosome'') pêkhateyek bi şeweyêî dezî ye, ji kromatîn û proteînan pêk tê, kar dike ji bo embarkirin û guhaztina zanyariyên bomaweyî yên zîndeweran.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science"/> Peyva kromozom ji du peyvên grekî, ji “khrōma” û “sōma” hatiye çêkirin. Di zimanê grekî de ji bo rengê [[Çermê mirov|çerm]], an jî ji bo renk, peyva “ khrōma” tê bikaranîn. Herwisa peyva “sōma” ji bo laş an jî ten tê bikaranîn. Kromozom bi hin corên boyaxan bi hêsanî reng digire loma vê navê lê kirine.<ref>arper, Douglas. “Etymology of chromosome.” Online Etymology Dictionary, [https://www.etymonline.com/word/chromosome] Accessed 6 December, 2022.</ref> [[Gen]] (bohêl) rêza nûkleotîdan e û li ser kromozoman de cih digire. Dibe ko kromozomek bi deh hezaran gen lixwe bigire. Piraniya genan zanyariyên ji bo çêkirina proteînan lixwe digirin. Hinek ji genan jî kar dikin ji bo çêkirina [[Asîda rîbonukleyî|ARN]]-yan.<ref name="OpenStax, Biology" /> Pêkhate û cihê kromozoman dibe sedema cudahiya serekî di navbera zîndewerên navikseretayî (bi inglizi: ''prokaryotes)'', navikrasteqîn (bi înglîzî: ''eukaryotes'') û vîrusan. Vîrus pêkhateyên necandar in, kromozomên vîrusan ji [[Asîda deoksîrîbonukleyî|ADN]]-yê an jî ji ARN-yê pêk tê û bi awayekî gelek şidandî di nav vîrusê de cih digire. == Kromozoma Bakteriyan == [[Bakterî]] zîndewerên navikseratayî ne, kromozomên bakteriyan ji ADN-yê pêk tê. Bakterî bi gelemperî tenê yek kromozomek bazineyî lixwe digirin. Kromozoma bakteriyê di nav sîtoplazmayê de cih digire.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science">Cullen, K. E. (2009).Encyclopedia of Life Science. Newyork: Facts On File, Inc</ref> Li gel kromazoma bazineyî, bakterî plazmîd jî li xwe digirin. Plazmîd perçeyên xelekên piçûk ên ADN-yê ne û bi hejmarek hindik gen lixwe digirin. Bakterî bi alîkariya plazmîdan, xwe ji guherînên xeter ên hawirdorê diparêzin.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> Bi gelemperî %50yê bakteriyan yek an jî zêdetir plazmîdên bazineyî lixwe digirin.<ref>David P. Clark, ... Michelle R. McGehee, in Molecular Biology (Third Edition), 2019</ref> == Kromozomê navikresteqînan == [[Wêne:Chromosome ku.svg|thumb|nukleotîd < gen <ADN < nukleozom < kromatîn < kromozom]] Kromozomên zîndewerên navikrasteqîn ji ADN û proteînan pêk tê û di nav navikê de cih digirin. Di [[xane]]ya navikresteqîn de her kromozomek ji molekulek ADN-ya dirêj û proteînan pêk tê. [[Proteîn]] şeweyî kromozoman rêk dixe û alîkarî dike ji bo çalakiya genên ser kromozoman.<ref name="Biology with Physiology" /> ADN xwe li ser proteînên hîstonê dipêçîne, bi vî awayî zincîrên ADN-yê sift dibe. Ne tenê proteîna hîston, lê proteînên ji bo duhendebûna ADN-yê, ji bo çakkirina ADN-yê û ji bo çalakiya genan jî bi kromozoman re hevkarî dikin.<ref name="MOLECULAR BIOLOGY OF THE CELL">Alberts, B., Johnson, A., Lewis, J., Morgan, D., Raff, M., Roberts, K., & Walter, P. (2014). Molecular Biology of the Cell (6th ed.). NY: Garland Science. </ref> Tevahiya kromozomê ji molekulek ADN-yê pêk tê.<ref name="MOLECULAR BIOLOGY" /> Ango di laşexaneyê mirov de 46 kromozom an jî 46 [[molekul]] ADN hene. Taybetmendiyek diyarker a her kromozomê siftbûyîna (bi înglîzî: ''compactness'') wê ye. wekî mînak,di xaneyek mirov de 46 kromozom heye, heke hemû kromozom lidûhev werin rêzkirin, dirêjiya wan dibe 200 nm. (1mêtre= 1000000000 nanometre ye) Heke kromozomên siftbûyî werin vekirin, vê gavê dirêjiya kromozomên xaneyêk digihîje 2 metreyê. Siftbûyîna kromozoman, di dema [[dabeşbûna xaneyê]] de alîkarî dike ji bo rêkxistina hêmanên bomaweyî. Herwisa siftbûyin, di nav [[navik]]ê de cihbûna kromozoman hêsantir dike.<ref name="ANCYCLOPÆDIA BRITANNICA..">Britannica, The Editors of Encyclopaedia. "chromosome".Encyclopedia Britannica, 20 Sep. 2022, [https://www.britannica.com/science/chromosome]. Accessed 29 November 2022.</ref> Hejmar, qebare û şêweyê kromozoman taybet e ji bo her corek zîndewer.<ref name="Fundamental Molecular Biology">Allison, L. (2007). Fundamental Molecular Biology. Blackwell Publishing Limited.</ref> Wekî mînak, mirov zîndewerek 46 kromozomî ye, lê mêşên mêwe (bi înglîzî: ''fruit flies'') zîndewerên 8 kromozomî ne, [[hesp]] zîndewerên 64 kromozomî ne.<ref name="OpenStax, Biology" /><ref name="Human biology15ed">Mader, S., & Windelspecht, M. (2017). Human Biology (15th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> Dibe ko hejmara kromozomên du cor zîndewer wekhev be, lê qabare, şêwe û genên du cor zîndewer tu car wekhev nabin. == Corê kromozoman == Zîndewerên ko bi [[pirbûna zayendî]] zêde dibin, du cor kromozom lixwe digirin; kromozomên zayendê (bi înglîzî: ''sex chromosomes'') û kromozomên laş (bi înglîzî:''autosomes''). Di laşexaneyê mirov de 22 cot kromozomên laş û du kromozmên zayendê heye. Di xaneyên mirovê mê de cota kromozozma XX, di xaneyên mirovê nêr de kromozomên XY, kromozomên zayendê ne. Kromozomên zayendê, bi çêbûna zayenda zîndewerê ve pêwendîdar in, zanyariyên ji bo zayenda mirov lixwe digirin. Loma sîfetên (bi înglîzî: ''character'') derbarê zayendê ji aliyê kromozomên zayendê ve tên kontrolkirin.<ref name="ANCYCLOPÆDIA BRITANNICA.." />Herwisa hin zanyariyên nezayendî jî li ser van kromozoman de cih digirin. [[Têkçûna bomaweyî di sîfeta laşî ya zal de|Kromozomên laş]] ji bilî sîfetên derbarê zayendê, kontrola hemû sîfetên bomaweyî dike.<ref name="ANCYCLOPÆDIA BRITANNICA.." /> Zîndewerên bi pirbûna zayendî zêde dibin, di xaneyên laş (laşexane) de cotkomeleyên kromozom lixwe digirin û wekî “2n” tên navkirin. Cota kromozomên xaneyê, wekî [[kromozomên homolog]] tê navkirin. Kromozomên homolog (kromozomên lêkçûn), cotek kromozomên bi heman qebare, dirêjî û şêweyî ne. Cihê sentromerê û rêza genên li ser kromozomên homolog jî heman in.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Di xaneyên mirov de, ferek kromozoma homolog ji dayikê, fera din ji bavê tê.<ref name="Biology with Physiology">Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., & Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.</ref> Wekî mînak, di xaneyên mirov de 23 cot, an jî 46 kromozom heye, loma hêjmara kromozomên xaneyên laş wekî 2n= 46 tê nîşankirin. Li vir tîpa “n” cora kromozoman diyar dike. Heke di xaneyê de ji her corê cotek kromozom hebin, ango kromomozom bi cot bin, vê gavê peyva “2n” tê bikaranîn û ew xane jî wekî xaneya dîploîdî tê navkirin. Bi kurtasî, divê peyva “xaneyên laşê mirov 2n= 46 kromozom lixwe digirin” wîsa were şîrovekirin; di xaneyên laşê mirov de 46 kromozom heye lê ji ber ko ji her corek du kromozomên homolog heye, bi eslê xwe xaneyên mirov 46 heb lê 23 cor kromozom lixwe digirin.<ref name="Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref>Ji xeynî xaneyên laş, di laşê mirovên bi temenê pêgehiştî de xaneyên taybet hene û wekî xaneyên zayendê an jî gamet tên navkirin. Di laşê mêyan de xaneyên gamet wekî [[Xaneya hêkê|hêk]], di laşê nêran de xaneyên gamet wekî [[sperm]] tên navkirin. Gamet xaneyên haploîdî ne, bi miyozê çêdibin Di xaneyên zayendê, ango di sperm û hêk de komeleya kromozoman ne ji cota kromozoman lê ji tekan pêk tê,gamet ji her corê yek kromozom lixwe digirin. Ango di xaneyên zayendê de 23 kromozom heye û ev xane wekî xaneyên haploîdî tên navkirin.<ref name="Anatomy and physiology">Waugh, A., Grant, A., Chambers, G., Ross, J., & Wilson, K. (2014).Ross and Wilson anatomy and physiology in health and illness (12th ed.). Edinburg: Elsevier.</ref> == Kromatîn == Di dema navbera dabeşbûnan de (qonaxa înterfaz) kromozom bi şêweyê nepêçayî ne û wekî kromatîn tên navkirin. Kromotîn jî ji ADN û proteînan pêk tên. Kromatîn di navikê de belavbûyî ne û di bin mîkroskopê de baş xuya nabin.<ref name="Molecular Cell Biology">Berk, A., Kaiser, C. A., Lodish, H., Amon, A., Ploegh, H., Bretscher, A., & Krieger, M. (2005). Molecular Cell Biology (5th ed.). CA.</ref> Kromatîn duhendebûna ADN-yê hêsan dikin, bi vî awayê qonaxa dabeşbûna xaneyê dest pê dike. Piştî duhendebûnê ADN-yê, kromotin xwe li ser xwe dipêçin û, sift dibin, pêkhateyek kurtir û stûrtir a bi şiweyî darik an jî sosîs peyda dibe, ji vê pêkhateyê re tê gotin kromozom.<ref name="Anatomy and physiology"/> Ango bi eslê xwe kromozom û kromotîn heman molekûl in û heman genan lixwe digirin, lê ji ber pêçanên kromatînê, kromozom pêkhateyek kurt a darikî ye.<ref name="OpenStax, Anatomy & Physiology">Betts, J., Desaix, P., Johnson, E., Johnson, J., Korol, O., & Kruse, D. et al. (2017). Anatomy & physiology. Houston, Texas: OpenStax College, Rice University,</ref> == Kromatîd == Di qonaxa înterfazê de ADN duhende dibe û hejmara ADN-yên xaneyê dibe du qat (herwisa hejmara kromatînan jî dibe du qat). Loma piştî duhendebûna ADN-yê lê berê dabeşbûna xaneyê, xaneya mirov ji her kromozomek du kopî lixwe digire. Her kopiyek kromozomê wekî kromatîdên xwişk (bi înglîzî: ''sister chromatids'') tê navkirin. Kromozom bi [[mîkroskop]]ê, herî baş di [[Mîtoz|qonaxa metafazê]] de xuya dibin. Di vê qonaxê de kromozom wekî kromozomên metafazê (bi înglîzî: ''metaphase chromosome'') tên navkirin. Kromozoma metafazê ji du nivên hevcot pêk tê, ji van nîvan re tê gotin kromatîd. Ji qonaxa metafazê heta destpêka qonaxa anafazê, kromotîdên xwişk bi navbeynkariya sentromerê bi hevre girêdayî ne. Ji qonaxa S-ya înterfazê şûnve heta dawiya qonaxa anafazê, laşexaneyên mirov 46 kromozom lê 92 kromatîd lixwe digirin.<ref name="OpenStax, Anatomy & Physiology" /> == Sentromer == [[Wêne:Centromere Placement ku.svg|thumb|Cora kromozoman li gor cihê sentromerê.]] {{Gotara bingehîn|Sentromer}} Xala ko herdu kromatîd bi hev re tên girêdan wekî sentromer (navendebeş) tê navkirin. Sentromer beşek ji zincîra ADN-yê ye ko dema dabeşbûna xaneyê de ji bo kînetokoran wekî xala girêdanê kar dike.<ref name="MOLECULAR BIOLOGY">Clark, D. P. (2005). Molecular biology. Elsevier Academic Press.ISBN: 0-12-175551-7 </ref> Kromozoma asayî yek sentromer lixwe digire.<ref>Lawrence, E. (2005). Hendersons dictionary of biology. Harlow: Pearson/Prentice Hall. ISBN 978-0-13-127384-9 </ref> Sentromer di destpêka qonaxa anafaza mîtozê û anafaza duyem a miyozê de ji hev diqetin.<ref name="Biology with Physiology" /> Li gor cihê sentromerê, kromozoman dabeşê çar coran dibe. 1. Kromozomên metasentrîk 2. Kromozomên telosentrîk 3. Kromozomên akrosentrîk 4. Kromozomên submetasentrîk Beşên kromozomê yên ji herdu aliyên sentromerê dirêj dibin,wekî “mil”(bi înglîzî: ''arm'') tên navkirin. Milên kromozoman, li gor cihê sentromerê wekî milên kurt an jî milên dirêj tên navkirin. Milê piçûk (kurt) bi tîpa “p” tê nîşankirin (bi înglîzî petite = piçûk). Ji ber ko di alfabeyê de li pey tîpa “p”, tîpa “q” tê, milê dirêj jî bi tîpa “q” tê nîşankirin.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> == Telomer == {{Gotara bingehîn|Telomer}} Li herdu serên kromozoman de, di beşa kotahiyê de molekula ADN-yê rêzek taybet a zincîra nukleotîdan lixwe digire, ev beşa ADN-yê wekî telomer tê navkirin. Telomer ji dubarebûna zincîrek kurt a nukleotîdan pêk tê. Di beşa telomerê de gen cih nagirin. Her telomerek mirov bi dubarebûna zincîra şeş nukleotîdan, ji TTAGGG pêk tê.<ref name="Molecular Cell Biology"/> Dibe ko di telomerê de zincîra TTAGGG 100 heta 1000 caran li pêy hev dubare bibe.Telomer (ADN-ya telomerî) genên zîndewerê ji windabûnê diparêze.<ref name="Campbell">Campbell, N. A., & Reece, J. B. (2008). Biology (8th ed.). San Francisco, CA: Benjamin-Cummings Publishing Company.</ref> == Karyotîp == {{Gotara bingehîn|Karyotîp}} [[Wêne:Down Syndrome karyotype ku.png|thumb|Di xaneyên kesên bi sendroma Down de 47 kromozom heye. ]] Wêneyên bi mikroskopa ronakî hatiyê girtin ko tê de cotên kromozoman li gor qebare, dirêjî, şêwe û cihê sentromerên xwe, ji cota dirêj ber bi cota kurt ve rêzbûyî hatiye nîşankirin, wekî karyotîp (bi înglîzî: ''karyotype'') tê navkirin.<ref name="Microbiology">Parker, N., Schneegurt, M., Tu, A. T., Forster, B. M., & Lister, P. (2016). Microbiology. Houston, Texas: Rice University. </ref> <ref name="Biology" />.Karyotîp ji kromozomên metafazê tê çêkirin.<ref name="VILLEE" /> Karyotîpa mirov de, 22 cotê kromozomên laş li gor qebareyên xwe, ji qebareya gir ber bi qebareya piçûk ve tên rêzkirin. Li gor vê rêzkirinê, cota kromozomên herî gir (dirêj) wekî kromozomên yekem, cota kromozomên herî piçûk (kurt) jî wekî kromozomên 22yem tên navkirin. Bi rêbaza karyotîpê, mirov dikare ji şêweyê neasayî an jî hejmara neasayî (kêmasî an jî zêdehî) ya kromozoman agahdar bibe. Hin nexweşiyên bomaweyî bi karyotîpê tên teşxîskirin. Wekî mînak, kesên bi nexweşiya [[sendroma Down]] in, ji kromozoma 21em ne cotek lê sê kromozom lixwe digirin.<ref name="Microbiology" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyolojî]] r1q4wepz339y1fjz8prh97wgnmucra6 0 47245 2101196 1942236 2026-10-31T16:01:09Z Kawa63 105128 /* Dîroka şûr */ 2101196 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} [[Wêne:Middelaldersværd.jpg|thumb|Sê cureyên şûr]] '''Şûr''' çekeke klasîk a ji [[lajwerd]]ê yan jî ji madeyeke din e. Ji bo [[werziş]]ê û wekî aksesûar jî tê bikaranîn. Cureyekî [[kêr]]ên dirêj û mezin e. Bi hezaran salan çekeke sereke bû, lê niha nayên bikaranîn. Şûr li piştê di nava [[kalan]]an de tên girêdan. Li navpiştê jî dihatiye girêdan. Beriya beriyê li [[Mezopotamya]]yê (parek axa [[Kurdistan]]ê jî dikeve vê herêmê) hatiye bikaranîn. Di zimanên hind û ewropayî de navê şûrê ji heman kokê tê yan heke cuda bin jî, ev cudatî ji cureyên şûran e. Bo mînak [[kurdî]] ''şûr'', [[almanî]] ''Schwert'', [[îngilîzî]] ''sword'' hwd. Şûrên kurdan gelek navdar bûne, bi qasî tê zanîn li Kurdistanê li bajarên [[Mûsil]], [[Riha]] û [[Amed]]ê [[şûrxane]] hebûn. Bav û kalên kurdan [[mediyan]] û mîtaniyan bi [[tîr]] û [[gurz]]ên xwe navdar bûn. Şûrê mediyan dişibiyabûne nikulên [[qaj]]an, pozçanqil bûn. Şûrên [[Merwanî|merwaniyan]] mezin û pirr biqîmet bûn. Debanên wan li gorî dewlemendiya xwediyê xwe, carnan ji [[zêr]] û [[zîv]]ê bûn. Standardeke wê nîne. Pirranî dirêjiya wan 50-200 cm ye, lê [[siwar]]an şûrên heya 5 m dirêj jî bi kar dianîn. == Dîroka şûr == Derketin û pêşketina şûran li ser bingeha [[xencer]]an pêk hatiye. Çekên şer ên dişibine şûr cara pêşî li [[Kurdistan]]ê bajarê [[Meletî|Meletiyê]] hatine dîtin ku dîroka wan digihîje salên 3300 ên berî zayînê.<ref>[http://www.timeshighereducation.co.uk/story.asp?storyCode=175686&sectioncode=26 Dîtina şûrê herî kevn ê cîhanê]</ref> Di [[Serdema bronzî|serdema bronzê]] de bi pêşketina bikaranîna bronzê û lajwerdên mîna wê, pêvajoya çêkirina şûran pêk tê. Li [[Ewropa]] çêkirina şûrên ji bronzê li bermahiyên giravên Brîtanya û Îrlendayê diderkevine holê. Di serdema bronzê de çêkirina şûrên [[Çîn]]ê ji bermahiyên [[Xanedana Şang]] mane.<ref>Chang, K. C. (1982). Studies of Shang Archaeology. Yale University Press. pp. 6–7. ISBN 0300035780.</ref> Lê pêşketina şûrên Çînê yên ji bronzê di dema [[Xanedana Qîn]] de pêk tê. Bi destpêka [[serdema hesinî]] (ku di sedsala 13an de pêk hat), [[hesin]] bi awayekî pêşketî ji bo çêkirina şûran hate bikaranîn. Bermahiyên şûran didine zanîn ku li [[Rojhilata Navîn]], [[hîtît]]iyan û [[misir]]iyên kevnare ji bo çêkirina şûran hesin bi kar anîne. Di [[Serdema Kevnare|serdema kevnare]] de li Îranê, şaristaniyên [[sasanî]] û [[Împeratoriya eşkanî|partî]] şûrên ji hesin pirr bi kar anîne. Di vê demê de yewnaniyan şûrê [[ksîfos]] (xiphos) û [[Împeratoriya Romê|romayiyan]] jî şûrê [[şimşûr]] ango ''gladius'' bi kar anîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hoplites: The Classical Greek Battle Experience |paşnav=Hanson |pêşnav=Victor Davis |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2002-11-01 |isbn=978-0-203-42363-9 |ziman=en |url=https://books.google.com.au/books?id=K0LMLn_CA08C&lpg=PP1&pg=PA25&hl=ku}}</ref><ref>http://books.google.com.au/books?id=55KE-nNtTRUC&lpg=PP1&pg=PA217#v=onepage</ref> Herwiha li hêrêma Împeratoriya Romê şûrê [[spatha]] hatiye bikaranîn. Di [[Serdema Navîn|serdema navîn]] de pêşketina çêkirina şûran digihîje asta herî bilind. Şûr di vê serdemê de gelekî hatiye bikaranîn. Cureyên şûran yên weke [[şûrê eceman]], [[seyfe]] û [[qilîc]] di vê serdemê de derketine holê û bikaranîna wan belavbûye. Di artêşên [[Xaçperestan]] de şûr dibe parçeyek ji zirxa şervanan. Dema şervanekî nû dibû şovalye, merasîma wê bi şûran pêk dihat. Piştî serdema navîn bikaranîna şûran di dema nûjen de hêdî hêdî kêm dibe. Di roja me de şûr mîna aksesûaran tên bikaranîn. == Hin ji cureyên şûran ên kurdan jî bikaranîne == [[Wêne:Acinacifer.jpg|thumb|Şervanekî [[Mediyan|medî]] bi şûrê akîneke]] * [[Debanmertal]], şûrê zadeganan, îng. Épée * [[Şimşûr]], dûdevî ne, nava devan stûr e (bi almanî Gladius) * [[Şûrik]], an jî [[Akîneke]] kurt in, Mediyan<ref>Blair, Claude and Tarassuk, Leonid, eds. (1982). The Complete Encyclopedia of Arms and Weapons. p.17. Simon & Schuster. ISBN 0-671-42257-X.</ref> bikaranîne * [[Şûrdas]], dişibe dasê (îng. kopis) * [[Şûrbel]], timtêla wê bel e, îng. sabre * [[Şûrbadok]], nêzîkê îng. Flame-bladed sword e, lê ne ew e * [[Şûrê bacgiran]], timtêlmaqûl in, dûz in, îng. katzbalger * [[Şûrbanokî]], îng. khopesh * [[Şûrsingo]], nêzîkê îng. Estoc e lê ne ew e, kurttir e * [[Parsû (şûr)]], dişibe îng. mortuary sword * [[Şûrcozan]], îng. falchion * [[Makare]], îng. Makhaira * [[Dudestik]], almanî Zweihänder * [[Penco]], dişibe îng. cinquedea * [[Spatha]], îng. Spatha * [[Xiphos]] * [[Hûrêj]], îng. longsword * [[Şûrê dirêj]], arming sword * [[Şiyavon]]. îng. broadsword * [[Qilîc]], kilij, îng. kilij, pirranî devxwar in * [[Kincele]], cure şûrên kin, almanî Kindjal * [[Seyfe]], almanî Saif, ji ereban * [[Şimitok]], îng. scimitar * [[Şûrê eceman]], şûrşimşîr, îng. lion's paw * [[Şaşke]], şûrê ûris, îng. shashka * [[Şûrê romiyan]], îng. yatagan == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Wîkîferheng-biçûk|şûr}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Şûr| ]] fybbag0i5binjyfh8ftpna3ylqkr294 10 52726 2101182 615013 2026-10-31T15:40:41Z Biyolojiyabikurdi 31567 Biyolojiyabikurdiî/ê navê [[Şablon:Sîstema bêhngirtinê]] weke [[Şablon:Sîstema henaseyê]] guhart 615013 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Sîstema bêhngirtinê | title = [[Sîstema bêhngirtinê]] | titlestyle = | groupstyle = | group1 = Rêyên henaseyê jorîn | list1 = [[Poz]]{{•}} [[Korta pozê]]{{•}} [[Dev]]{{•}} [[Gewrî]]{{•}} [[Qirrik]] | group2 = Rêyên henaseyê jêrîn | list2 = [[Qilqancik]]{{•}} [[Pişik]] ([[Bronş]] · [[Bronşik]] · [[Peqoka pişikê]]) }}<noinclude> [[Kategorî:Sîstema bêhngirtinê]] [[Kategorî:Şablonên anatomiyê]] </noinclude> 01hqnfzgvzgkx8g0a48vsnqv6r9xdxj 2101213 2101182 2026-10-31T16:28:08Z Biyolojiyabikurdi 31567 2101213 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Sîstema henaseyê | title = [[Sîstema henaseyê]] | titlestyle = | groupstyle = | group1 = Rêyên henaseyê jorîn | list1 = [[Poz]]{{•}} [[Korta pozê]]{{•}} [[Dev]]{{•}} [[Gewrî]]{{•}} [[Qirrik]] | group2 = Rêyên henaseyê jêrîn | list2 = [[Qilqancik]]{{•}} [[Pişik]] ([[Bronş]] · [[Bronşik]] · [[Peqoka pişikê]]) }}<noinclude> [[Kategorî:Sîstema henaseyê]] [[Kategorî:Şablonên anatomiyê]] </noinclude> soe6noeoisvrk464jqug77zfzas29yc 0 59218 2101145 2089013 2026-10-31T14:35:01Z Avestaboy 34898 2101145 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=adar 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Miguel de Cervantes Saavedra''' {{IPA-es|miˈɣel de θeɾˈβantes saːˈβeðɾa}} (jdb. 29ê [[îlon]]a 1547, li [[Alcalá de Henares]], [[Kastîlya]] − m. 23ê [[nîsan]]a 1616), rewşenbîrek û fîlozofekî bi eslê xwe spanyolî bû. Herî zêde, bi pirtûka xwe ya bi navê [[Don Kîşot]] re hat naskirin. Di dema xwe de ew bûye leşkerekî ku li dijî [[osmanî|osmaniyan]] tekoşiyaye û di [[pevçûna Lepantoyê]] ([[Înbextî|Înbextiyê]]) de ji singê xwe jî birîndar bûye. == Berhem == * ''El Ingenioso Hidalgo Don Quijote de la Mancha'' (1605): Berga yekem ya [[Don Kîşot]] * ''Novelas ejemplares'' (12 çîrok, 1613): ** ''La Gitanilla'' ** ''El Amante Liberal'' ** ''Rinconete y Cortadillo'' ** ''La Española Inglesa'' ** ''El Licenciado Vidriera'' ** ''La Fuerza de la Sangre'' ** ''El Celoso Extremeño'' ** ''La Ilustre Fregona'' ** ''Novela de las Dos Doncellas'' ** ''Novela de la Señora Cornelia'' ** ''Novela del Casamiento Engañoso'' ** ''El Coloquio de los Perros'' * ''Segunda Parte del Ingenioso Hidalgo Don Quijote de la Mancha'' (1615): Berga duyem ya [[Don Kîşot]] * ''Los Trabajos de Persiles y Sigismunda'' (1617) == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Miguel de Cervantes}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Duşerkîbazên spanî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1547]] [[Kategorî:Miguel de Cervantes| ]] [[Kategorî:Mirin 1616]] [[Kategorî:Nivîskarên spanî]] 5trav921wk4evviueqhuxnarfq1a6hb 2101146 2101145 2026-10-31T14:36:04Z Avestaboy 34898 2101146 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=adar 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Miguel de Cervantes Saavedra''' {{IPA-es|miˈɣel de θeɾˈβantes saːˈβeðɾa}} (jdb. 29ê [[îlon]]a 1547, li [[Alcalá de Henares]], [[Kastîlya]] − m. 23ê [[nîsan]]a 1616), rewşenbîrek û fîlozofekî bi eslê xwe spanyolî bû. Herî zêde, bi pirtûka xwe ya bi navê [[Don Kîşot]] re hat naskirin. Di dema xwe de ew bûye leşkerekî ku li dijî [[osmanî|osmaniyan]] tekoşiyaye û di [[pevçûna Lepantoyê]] ([[Înbextî|Înbextiyê]]) de ji singê xwe jî birîndar bûye. == Berhem == * ''El Ingenioso Hidalgo Don Quijote de la Mancha'' (1605): Berga yekem ya [[Don Kîşot]] * ''Novelas ejemplares'' (12 çîrok, 1613): ** ''La Gitanilla'' ** ''El Amante Liberal'' ** ''Rinconete y Cortadillo'' ** ''La Española Inglesa'' ** ''El Licenciado Vidriera'' ** ''La Fuerza de la Sangre'' ** ''El Celoso Extremeño'' ** ''La Ilustre Fregona'' ** ''Novela de las Dos Doncellas'' ** ''Novela de la Señora Cornelia'' ** ''Novela del Casamiento Engañoso'' ** ''El Coloquio de los Perros'' * ''Segunda Parte del Ingenioso Hidalgo Don Quijote de la Mancha'' (1615): Berga duyem ya [[Don Kîşot]] * ''Los Trabajos de Persiles y Sigismunda'' (1617) == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Miguel de Cervantes}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Duşerkîbazên spanî]] [[Kategorî:Helbestvanên spanî yên sedsala 16an b.z.]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1547]] [[Kategorî:Miguel de Cervantes| ]] [[Kategorî:Mirin 1616]] [[Kategorî:Nivîskarên spanî]] pzmx30rwhh0ee1mohhu88umpj758svu 2101154 2101146 2026-10-31T14:44:16Z Avestaboy 34898 2101154 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=adar 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Miguel de Cervantes Saavedra''' {{IPA-es|miˈɣel de θeɾˈβantes saːˈβeðɾa}} (jdb. 29ê [[îlon]]a 1547, li [[Alcalá de Henares]], [[Kastîlya]] − m. 23ê [[nîsan]]a 1616), rewşenbîrek û fîlozofekî bi eslê xwe spanyolî bû. Herî zêde, bi pirtûka xwe ya bi navê [[Don Kîşot]] re hat naskirin. Di dema xwe de ew bûye leşkerekî ku li dijî [[osmanî|osmaniyan]] tekoşiyaye û di [[pevçûna Lepantoyê]] ([[Înbextî|Înbextiyê]]) de ji singê xwe jî birîndar bûye. == Berhem == * ''El Ingenioso Hidalgo Don Quijote de la Mancha'' (1605): Berga yekem ya [[Don Kîşot]] * ''Novelas ejemplares'' (12 çîrok, 1613): ** ''La Gitanilla'' ** ''El Amante Liberal'' ** ''Rinconete y Cortadillo'' ** ''La Española Inglesa'' ** ''El Licenciado Vidriera'' ** ''La Fuerza de la Sangre'' ** ''El Celoso Extremeño'' ** ''La Ilustre Fregona'' ** ''Novela de las Dos Doncellas'' ** ''Novela de la Señora Cornelia'' ** ''Novela del Casamiento Engañoso'' ** ''El Coloquio de los Perros'' * ''Segunda Parte del Ingenioso Hidalgo Don Quijote de la Mancha'' (1615): Berga duyem ya [[Don Kîşot]] * ''Los Trabajos de Persiles y Sigismunda'' (1617) == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Miguel de Cervantes}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Duşerkîbazên spanî]] [[Kategorî:Helbestvanên spanî yên sedsala 16an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1547]] [[Kategorî:Miguel de Cervantes| ]] [[Kategorî:Mirin 1616]] [[Kategorî:Nivîskarên spanî]] qf0zbj8nzv7fxgckpi88socyr02dibf 2101155 2101154 2026-10-31T14:44:43Z Avestaboy 34898 2101155 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=adar 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Miguel de Cervantes Saavedra''' {{IPA-es|miˈɣel de θeɾˈβantes saːˈβeðɾa}} (jdb. 29ê [[îlon]]a 1547, li [[Alcalá de Henares]], [[Kastîlya]] − m. 23ê [[nîsan]]a 1616), rewşenbîrek û fîlozofekî bi eslê xwe spanyolî bû. Herî zêde, bi pirtûka xwe ya bi navê [[Don Kîşot]] re hat naskirin. Di dema xwe de ew bûye leşkerekî ku li dijî [[osmanî|osmaniyan]] tekoşiyaye û di [[pevçûna Lepantoyê]] ([[Înbextî|Înbextiyê]]) de ji singê xwe jî birîndar bûye. == Berhem == * ''El Ingenioso Hidalgo Don Quijote de la Mancha'' (1605): Berga yekem ya [[Don Kîşot]] * ''Novelas ejemplares'' (12 çîrok, 1613): ** ''La Gitanilla'' ** ''El Amante Liberal'' ** ''Rinconete y Cortadillo'' ** ''La Española Inglesa'' ** ''El Licenciado Vidriera'' ** ''La Fuerza de la Sangre'' ** ''El Celoso Extremeño'' ** ''La Ilustre Fregona'' ** ''Novela de las Dos Doncellas'' ** ''Novela de la Señora Cornelia'' ** ''Novela del Casamiento Engañoso'' ** ''El Coloquio de los Perros'' * ''Segunda Parte del Ingenioso Hidalgo Don Quijote de la Mancha'' (1615): Berga duyem ya [[Don Kîşot]] * ''Los Trabajos de Persiles y Sigismunda'' (1617) == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Miguel de Cervantes}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Duşerkîbazên spanî]] [[Kategorî:Helbestvanên spanî yên sedsala 16an]] [[Kategorî:Romannivîsên spanî yên sedsala 16an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1547]] [[Kategorî:Miguel de Cervantes| ]] [[Kategorî:Mirin 1616]] [[Kategorî:Nivîskarên spanî]] fu2u04f0o97gpu0jfwxh7tw0r2dlort 2101192 2101155 2026-10-31T15:57:06Z Avestaboy 34898 2101192 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=adar 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Miguel de Cervantes Saavedra''' {{IPA-es|miˈɣel de θeɾˈβantes saːˈβeðɾa}} (jdb. 29ê [[îlon]]a 1547, li [[Alcalá de Henares]], [[Kastîlya]] − m. 23ê [[nîsan]]a 1616), rewşenbîrek û fîlozofekî bi eslê xwe spanyolî bû. Herî zêde, bi pirtûka xwe ya bi navê [[Don Kîşot]] re hat naskirin. Di dema xwe de ew bûye leşkerekî ku li dijî [[osmanî|osmaniyan]] tekoşiyaye û di [[pevçûna Lepantoyê]] ([[Înbextî|Înbextiyê]]) de ji singê xwe jî birîndar bûye. == Berhem == * ''El Ingenioso Hidalgo Don Quijote de la Mancha'' (1605): Berga yekem ya [[Don Kîşot]] * ''Novelas ejemplares'' (12 çîrok, 1613): ** ''La Gitanilla'' ** ''El Amante Liberal'' ** ''Rinconete y Cortadillo'' ** ''La Española Inglesa'' ** ''El Licenciado Vidriera'' ** ''La Fuerza de la Sangre'' ** ''El Celoso Extremeño'' ** ''La Ilustre Fregona'' ** ''Novela de las Dos Doncellas'' ** ''Novela de la Señora Cornelia'' ** ''Novela del Casamiento Engañoso'' ** ''El Coloquio de los Perros'' * ''Segunda Parte del Ingenioso Hidalgo Don Quijote de la Mancha'' (1615): Berga duyem ya [[Don Kîşot]] * ''Los Trabajos de Persiles y Sigismunda'' (1617) == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Miguel de Cervantes}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Duşerkîbazên spanî]] [[Kategorî:Helbestvanên spanî yên mêr]] [[Kategorî:Helbestvanên spanî yên sedsala 16an]] [[Kategorî:Romannivîsên spanî yên sedsala 16an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1547]] [[Kategorî:Miguel de Cervantes| ]] [[Kategorî:Mirin 1616]] [[Kategorî:Nivîskarên spanî]] fdt8n317i2cv6xm1dstnc42v2kg9rwa 0 61533 2101140 1936056 2026-10-31T14:14:16Z ~2026-57893-55 191207 /* Dîrok */ 2101140 wikitext text/x-wiki {{Maneyên din|Gîlekî}} {{Agahîdank komên etnîkî | nav = Gîlekî, Gilanî, Mezanî | wêne = | gelheKom = 2.984.000 | salKom = 2022 | çavkKom = <ref>https://joshuaproject.net/people_groups/11890/IR</ref><ref>Iranian Census estimate nearly 3 Million of native Gilaki speakers of the Country</ref><ref>Brittanica, Ziyarid Dynasty Folks 2022</ref> | ziman = Zikmakî: [[Gîlekî]]<br /> Duyem: [[farisî]], [[mazenderî]] | ol = [[Şiî]]tî }} '''Gîlekî''' an '''gîlakî''' ({{bi-glk|گیلک}}, {{bi-fa|گیلک}}), gelekî îranîaxiv û misilman li bakûrê [[Îran]]ê ye. Warên gîlekiyan li parêzgehên perav ên [[Deryaya Mazenderan]] e, anku herêma dîrokî ya [[Dilêman]]<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://kcm.co.kr/bethany_eng/p_code3/898.html |tarîxa-gihiştinê=2013-07-27 |tarîxa-arşîvê=2008-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080924092900/http://kcm.co.kr/bethany_eng/p_code3/898.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>. Şênber îro ew cografî û kargereyî parêzgehên Gîlan û Mazenderan ne<ref>{{Jêder-malper |url=https://iranicaonline.org/ |sernav=Welcome to Encyclopaedia Iranica |paşnav=Foundation |pêşnav=Encyclopaedia Iranica |malper=iranicaonline.org |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2022-09-14 }}</ref>. Gîlekî misilmanên [[şiî]] ne. Ji zimanê wan re yê ku ji koma [[Zimanên îranî yên bakur-rojava#Ziman.C3.AAn .C3.AEran.C3.AE y.C3.AAn rojava|zimanên îranî yê bakûrê rojava]] e, jî [[Zimanê gîlekî|gilekî]] tê gotin. == Dîrok == [[Wêne:Ziyardi Dynasty 928 - 1043 (AD).PNG|250px|thumb|Xanedanâ ziyariyan di sala 1000an de]] {{Gotara bingehîn| Xanedana Ziyariyan}} Dibe ku Gîlak neviyên Dilamiyan bin, yên ku di dawiyê de li bakurê rojavayê sînorên [[Deryaya Qezwînê]] ya Îranê bi cih bûn û [[Zimanê gîlekî|zimanê xwe]] yê ku dişibihe [[Zimanê mazenderanî|Mazenderanên]] cîran e. Bi rastî di dîrokê de yekem serkeftina Împaratoriya Gîlakan [[Xanedana Ziyariyan]] bû, ku wê demê heta dilê Farisan li derdora [[Teberistan]]ê belav bû û xwedî hebûneke xurt bû. Derbarê xanedaniyê de zimanê gilakî ku jê re “Gilak” dihat gotin. Ji [[Serdema Navîn]] wêdetir, gelek padîşahiyan piçûk û nîvserbixwe hatin damezrandin ku bûn vasalên hebûna mezin a Îranê ya [[Dewleta Sefewiyan]], [[Xanedana Efşaran]], [[Xanedana Zendan]], [[Xanedana Qacaran]] û [[Xanedana Pehlewiyan]] ya ku niha [[Îran]] e. Dîroka Gîlakiyan û qonaxa “Depresiv” a dewleta navendî ya Îranê ku gelek kêmneteweyên etnîkî û îdeolojîk li dijî Îranê serî hildan, di nav Gilakan de jî prensîba [[Neteweperwerî|neteweperestiyê]] hebû ku di lawazbûna Îranê de bû. Dewleteke Gilakiyan a nenaskirî di demeke kurt de li herêma rûniştina wan a niha hebû. ==== Komara Sovyeta Sosyalîst a Farisî (Gilekî) ==== {{Gotara bingehîn| Komara Sovyeta Sosyalîst a Farisî }}[[Wêne: Flag of Persian Socialist Soviet Republic.svg|thumb|Alaye Komara Sovyeta Sosyalîst a Gilanê]] [[Wêne: Locator map Iran Gilan Province.png|thumb| Nexşeya Komara Sovyeta Sosyalîst a Gilanê]] Tevgera Cengê ku di sala 1914an de dest pê kiribû, piştî serketina Bolşevîkan li Rûsyayê geş bû. Di Gulana 1920an de fîloya [[Sovyetê ya Xezerê]], bi serokatiya [[Fedor Raskolnikov]] û bi [[Sergo Orzhonikidze]] re, derbasî bendera Anzali ya Xezerê bû. Ev wezîfe tenê ji bo peydakirina keştiyên rûsî û cebilxaneyên ku ji aliyê kontra-şoreşgerê Rûsiya Sipî General Denikin ve birin Anzeliyê, ku ji aliyê hêzên Îngîlîz ve li Enzelî hatibû wergirtin, hate ragihandin. Garnîzona Îngîlîz a li Anzeliyê di demeke kurt de bê berxwedan bajar vala kir û berê xwe da Minbicê. Şoreşgerê îranî Mîrza Kuçak Xan ji ber nakokiya di navbera tevgera wî û [[Keyaniya Yekbûyî|hêzên yekbûyî yên Brîtanya]] hikûmeta navendî de, çend bijarde li ber çavan girtin. Mîrza fikirîbû ku ji Bolşevîkan piştgirî bixwaze, dema ku salek berê bi peyatî çû Lankerê da ku bi wan re hevdîtinê pêk bîne, lê dema ku ew gihîşt wî bajarî, hêzên Sor neçar man ku koç bikin. Di nav cengaliyan de gelek kes hebûn ku hest dikirin ku Bolşevîkan ji bo pirsgirêkên ku hem Rûsya û hem jî Îran hevpar in, ango serdestiya çînên jor û Dîwana Împeratoriyê, çareseriyeke rast pêşkêşî dike. Serfermandarê Kuçak Xanê diduyan, [[Ehsanollah Xan Dustdar]], bûbû [[Komûnîzm|komunîst]] û parêzgerê îtifaqa bi Bolşevîkan re. Kuçak Xan, her çend ji ber ol û neteweperestiya xwe ya îranî li hember fikreke wiha dudil û hişyar be jî, qebûl kir û Cengalî bi Bolşevîkan re peyman danî. Ev hevkarî bi şoreşgerên Sovyetê re li ser hin mercan bû, ji wan ragihandina [[Komara Sovyeta Sosyalîst a Farisî]] di bin serokatiya wî de û nebûna destwerdana rasterast a Sovyetê di karûbarên navxweyî yên komarê de. Sovyetê qebûl kir ku bi cebilxane û leşkeran piştgiriya wî bikin. Mîrza pêşniyar kir ku ji bo cebilxane bidin lê Sovyetê tu pere red kir. == Ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê gilekî}} [[Wêne: Caspian dialects.jpg|thumb|Zaraveyên Xezerê]] Zimanê Gilakî endamê şaxê [[Zimanên îranî|bakûrê rojava yê zimanên îranî]] ye. Ew zimanê sereke ye ku di nav gelê Gilakî de tê axaftin, her çend zaravayên cihêreng ên herêmî û herêmî yên zimanê Gilekî hevpar in. Gelê Gîlak hem bi zimanê Gîlekî hem jî bi [[Zimanê farisî|Farisî ya standard]] dizane. Farisî zimanê fermî yê perwerdeyê li Îranê ye, û ji ber ku mamoste ji bikaranîna zarava û devokên herêmî di dersê de dilgiran in, zimanê Gilakî li malê ji zarokan re tê hînkirin. Zimanên Gilakî û [[Zimanê mazenderanî|Mazenderanî]] (lê ne zimanên din ên îranî) bi zimanên Qafqasî re hin taybetiyên tîpolojîk hene. Lê bi geşbûna perwerde û çapemenîyê re îhtîmal e ku cudabûna zimanê Gîlkî û zimanên din ên îranî ji holê rabe. Gilakî ji nêz ve bi Mazenderanî ve girêdayî ye û her du ziman jî xwedî peyvên wekhev in. Van her du zimanan ji farisî zêdetir sîstema daxistina navdêran ku taybetmendiya zimanên kevnar ên îranî bû, diparêzin. Ziman li ser sê zaravayan dabeş dibe: Gilekî ya rojavayî, Gilekî ya rojhilatî û galeşî/[[deylem]]î. Zaravayê rojavayî û rojhilatî bi çemê Sefîd ji hev tên veqetandin û Galeşî li çiyayên rojhilatê [[Gîlan (parêzgeh)|Gîlanê]] û rojavayê [[Mazenderan (parêzgeh)|Mazenderanê]] tê axaftin. Sê zaravayên sereke hene lê bajarên mezin ên Gîlanê di awayê axaftinê de guheztinên piçûk hene. Ev "binav-zarava" Reştî, Rûdbarî, Some'e Serayî, Lahîcanî, Langerûdî, Rudesarî, Bandar Enzelî û Fumanî, Elemotî, Taleganî. Li Mazenderanê li bajarê Ramsar, Tonekabon û Çalûsê gilakî tê axaftin. Herçiqas ev zarava di bin bandora Mazenderanî de maye jî lê dîsa jî zaravayekî Gilakî tê dîtin. Li [[Qazwên (parêzgeh)|parêzgeha Qazwêne]], li herêmên bakurê parêzgehê, li [[Elemût]]ê, Gilakî tê axaftin. == Genetîk == [[Wêne: Hooman seyedi khashm hayahoo.jpg|thumb|nivîskarekî Îranî bê esle xwe Gilekî, [[Hooman seyedi khashm hayahoo]]]] Gîlak û Mazenderaniyên nêzîkî wan, herêma [[Deryayê Xezer|başûrê Xezerê]] ya Îranê dagîr dikin û bi zimanên girêdayî şaxê [[Zimanên îranî|bakur-rojavayê zimanên îranî]] diaxivin. Tê pêşnîyar kirin ku bav û kalên wan ji herêma Kafkasyayê hatine, belkî komeke berê li başûrê Xezerê bi cih kirine. Belgeyên zimannasî vê senaryoyê piştguh dikin, ji ber ku zimanên Gilakî û Mazenderanî (lê ne zimanên din ên îranî) bi zimanên Qefqasî re hin taybetmendiyên tîpolojîkî parve dikin. Li Gîlakî û Mazenderaniyê qalibên guhertoyên mtDNA û kromozoma Y hatine analîz kirin. Li ser bingeha rêzikên mtDNA HV1, Gilak û Mazenderanî herî zêde dişibin cîranên xwe yên erdnîgarî û zimanî, ango komên din ên [[Gelên arî|Îranî]]. Lêbelê, celebên wan ên kromozoma Y herî zêde dişibin yên ku di komên ji [[Çiyayên Qefqasê|Qefqasyayê Başûr]] de têne dîtin. Senaryoyeke ku van cudahiyan rave dike, ji bo bav û kalên Gîlakiyan û Mazenderaniyan eslê Qefqasya yê başûr e, li pey wê jî ketina jinan (lê ne mêran) ji komên herêmî yên Îranî, dibe ku ji ber welatparêziyê. Ji ber ku hem mtDNA û hem jî ziman ji zikmakî ve têne veguheztin, tevlîbûna jinên herêmî yên îranî dê bibe sedema cîgirkirina zimanê bav û kalên Qefqasiyan û celebên mtDNA yên Gilakî û Mazenderanî bi zimanê wan ê îranî û celebên mtDNA yên heyî. Veguheztina ziman û mtDNA dibe ku diyardeyek giştî ji ya berê naskirî be. Komên Mazenderanî û Gîlakî di nava komeke mezin de ne ku ji nifûsa ji [[Qefqasya]] û [[Asya|Asyayê Rojava]] pêk tê û bi taybetî nêzî komên Qefqasya Başûr-[[Gurcî]], [[Ermenî]] û [[Azerî (gel)|Azerî]] ne. Îraniyên [[Tehran]] û [[Îsfehan]]ê ji van koman dûrtir in. == Mijarên têkildar == * [[Gîlekî]] * [[Xanedana Ziyariyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gel]] [[Kategorî:Gîlekî (gel)| ]] [[Kategorî:Îran]] [[Kategorî:Komên etnîk li Îranê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Rojhilata Navîn]] jan903fkwblhi215r1o75noz8nngqdx 2101141 2101140 2026-10-31T14:23:24Z Kawa63 105128 Guhartoya [[Special:Diff/2101140|2101140]] yê [[Special:Contributions/~2026-57893-55|~2026-57893-55]] ([[User talk:~2026-57893-55|gotûbêj]]) şûnde kir 2101141 wikitext text/x-wiki {{Maneyên din|Gîlekî}} {{Agahîdank komên etnîkî | nav = Gîlekî, Gilanî, Mezanî | wêne = | gelheKom = 2.984.000 | salKom = 2022 | çavkKom = <ref>https://joshuaproject.net/people_groups/11890/IR</ref><ref>Iranian Census estimate nearly 3 Million of native Gilaki speakers of the Country</ref><ref>Brittanica, Ziyarid Dynasty Folks 2022</ref> | ziman = Zikmakî: [[Gîlekî]]<br /> Duyem: [[farisî]], [[mazenderî]] | ol = [[Şiî]]tî }} '''Gîlekî''' an '''gîlakî''' ({{bi-glk|گیلک}}, {{bi-fa|گیلک}}), gelekî îranîaxiv û misilman li bakûrê [[Îran]]ê ye. Warên gîlekiyan li parêzgehên perav ên [[Deryaya Mazenderan]] e, anku herêma dîrokî ya [[Dilêman]]<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://kcm.co.kr/bethany_eng/p_code3/898.html |tarîxa-gihiştinê=2013-07-27 |tarîxa-arşîvê=2008-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080924092900/http://kcm.co.kr/bethany_eng/p_code3/898.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>. Şênber îro ew cografî û kargereyî parêzgehên Gîlan û Mazenderan ne<ref>{{Jêder-malper |url=https://iranicaonline.org/ |sernav=Welcome to Encyclopaedia Iranica |paşnav=Foundation |pêşnav=Encyclopaedia Iranica |malper=iranicaonline.org |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2022-09-14 }}</ref>. Gîlekî misilmanên [[şiî]] ne. Ji zimanê wan re yê ku ji koma [[Zimanên îranî yên bakur-rojava#Ziman.C3.AAn .C3.AEran.C3.AE y.C3.AAn rojava|zimanên îranî yê bakûrê rojava]] e, jî [[Zimanê gîlekî|gilekî]] tê gotin. == Dîrok == [[Wêne:Ziyardi Dynasty 928 - 1043 (AD).PNG|250px|thumb|Xanedanâ ziyariyan di sala 1000an de]] {{Gotara bingehîn| Xanedana Ziyariyan}} Dibe ku Gîlak neviyên Dilamiyan bin, yên ku di dawiyê de li bakurê rojavayê sînorên [[Deryaya Qezwînê]] ya Îranê bi cih bûn û [[Zimanê gîlekî|zimanê xwe]] yê ku dişibihe [[Zimanê mazenderanî|Mazenderanên]] cîran e. Bi rastî di dîrokê de yekem serkeftina Împaratoriya Gîlakan [[Xanedana Ziyariyan]] bû, ku wê demê heta dilê Farisan li derdora [[Teberistan]]ê belav bû û xwedî hebûneke xurt bû. Derbarê xanedaniyê de zimanê gilakî ku jê re “Gilak” dihat gotin, di artêşê de hem [[Zimanê farisî|farisî]] û hem jî [[Zimanê kurdî|kurdî]] dihat axaftin. Ji [[Serdema Navîn]] wêdetir, gelek padîşahiyan piçûk û nîvserbixwe hatin damezrandin ku bûn vasalên hebûna mezin a Îranê ya [[Dewleta Sefewiyan]], [[Xanedana Efşaran]], [[Xanedana Zendan]], [[Xanedana Qacaran]] û [[Xanedana Pehlewiyan]] ya ku niha [[Îran]] e. Dîroka Gîlakiyan û qonaxa “Depresiv” a dewleta navendî ya Îranê ku gelek kêmneteweyên etnîkî û îdeolojîk li dijî Îranê serî hildan, di nav Gilakan de jî prensîba [[Neteweperwerî|neteweperestiyê]] hebû ku di lawazbûna Îranê de bû. Dewleteke Gilakiyan a nenaskirî di demeke kurt de li herêma rûniştina wan a niha hebû. ==== Komara Sovyeta Sosyalîst a Farisî (Gilekî) ==== {{Gotara bingehîn| Komara Sovyeta Sosyalîst a Farisî }}[[Wêne: Flag of Persian Socialist Soviet Republic.svg|thumb|Alaye Komara Sovyeta Sosyalîst a Gilanê]] [[Wêne: Locator map Iran Gilan Province.png|thumb| Nexşeya Komara Sovyeta Sosyalîst a Gilanê]] Tevgera Cengê ku di sala 1914an de dest pê kiribû, piştî serketina Bolşevîkan li Rûsyayê geş bû. Di Gulana 1920an de fîloya [[Sovyetê ya Xezerê]], bi serokatiya [[Fedor Raskolnikov]] û bi [[Sergo Orzhonikidze]] re, derbasî bendera Anzali ya Xezerê bû. Ev wezîfe tenê ji bo peydakirina keştiyên rûsî û cebilxaneyên ku ji aliyê kontra-şoreşgerê Rûsiya Sipî General Denikin ve birin Anzeliyê, ku ji aliyê hêzên Îngîlîz ve li Enzelî hatibû wergirtin, hate ragihandin. Garnîzona Îngîlîz a li Anzeliyê di demeke kurt de bê berxwedan bajar vala kir û berê xwe da Minbicê. Şoreşgerê îranî Mîrza Kuçak Xan ji ber nakokiya di navbera tevgera wî û [[Keyaniya Yekbûyî|hêzên yekbûyî yên Brîtanya]] hikûmeta navendî de, çend bijarde li ber çavan girtin. Mîrza fikirîbû ku ji Bolşevîkan piştgirî bixwaze, dema ku salek berê bi peyatî çû Lankerê da ku bi wan re hevdîtinê pêk bîne, lê dema ku ew gihîşt wî bajarî, hêzên Sor neçar man ku koç bikin. Di nav cengaliyan de gelek kes hebûn ku hest dikirin ku Bolşevîkan ji bo pirsgirêkên ku hem Rûsya û hem jî Îran hevpar in, ango serdestiya çînên jor û Dîwana Împeratoriyê, çareseriyeke rast pêşkêşî dike. Serfermandarê Kuçak Xanê diduyan, [[Ehsanollah Xan Dustdar]], bûbû [[Komûnîzm|komunîst]] û parêzgerê îtifaqa bi Bolşevîkan re. Kuçak Xan, her çend ji ber ol û neteweperestiya xwe ya îranî li hember fikreke wiha dudil û hişyar be jî, qebûl kir û Cengalî bi Bolşevîkan re peyman danî. Ev hevkarî bi şoreşgerên Sovyetê re li ser hin mercan bû, ji wan ragihandina [[Komara Sovyeta Sosyalîst a Farisî]] di bin serokatiya wî de û nebûna destwerdana rasterast a Sovyetê di karûbarên navxweyî yên komarê de. Sovyetê qebûl kir ku bi cebilxane û leşkeran piştgiriya wî bikin. Mîrza pêşniyar kir ku ji bo cebilxane bidin lê Sovyetê tu pere red kir. == Ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê gilekî}} [[Wêne: Caspian dialects.jpg|thumb|Zaraveyên Xezerê]] Zimanê Gilakî endamê şaxê [[Zimanên îranî|bakûrê rojava yê zimanên îranî]] ye. Ew zimanê sereke ye ku di nav gelê Gilakî de tê axaftin, her çend zaravayên cihêreng ên herêmî û herêmî yên zimanê Gilekî hevpar in. Gelê Gîlak hem bi zimanê Gîlekî hem jî bi [[Zimanê farisî|Farisî ya standard]] dizane. Farisî zimanê fermî yê perwerdeyê li Îranê ye, û ji ber ku mamoste ji bikaranîna zarava û devokên herêmî di dersê de dilgiran in, zimanê Gilakî li malê ji zarokan re tê hînkirin. Zimanên Gilakî û [[Zimanê mazenderanî|Mazenderanî]] (lê ne zimanên din ên îranî) bi zimanên Qafqasî re hin taybetiyên tîpolojîk hene. Lê bi geşbûna perwerde û çapemenîyê re îhtîmal e ku cudabûna zimanê Gîlkî û zimanên din ên îranî ji holê rabe. Gilakî ji nêz ve bi Mazenderanî ve girêdayî ye û her du ziman jî xwedî peyvên wekhev in. Van her du zimanan ji farisî zêdetir sîstema daxistina navdêran ku taybetmendiya zimanên kevnar ên îranî bû, diparêzin. Ziman li ser sê zaravayan dabeş dibe: Gilekî ya rojavayî, Gilekî ya rojhilatî û galeşî/[[deylem]]î. Zaravayê rojavayî û rojhilatî bi çemê Sefîd ji hev tên veqetandin û Galeşî li çiyayên rojhilatê [[Gîlan (parêzgeh)|Gîlanê]] û rojavayê [[Mazenderan (parêzgeh)|Mazenderanê]] tê axaftin. Sê zaravayên sereke hene lê bajarên mezin ên Gîlanê di awayê axaftinê de guheztinên piçûk hene. Ev "binav-zarava" Reştî, Rûdbarî, Some'e Serayî, Lahîcanî, Langerûdî, Rudesarî, Bandar Enzelî û Fumanî, Elemotî, Taleganî. Li Mazenderanê li bajarê Ramsar, Tonekabon û Çalûsê gilakî tê axaftin. Herçiqas ev zarava di bin bandora Mazenderanî de maye jî lê dîsa jî zaravayekî Gilakî tê dîtin. Li [[Qazwên (parêzgeh)|parêzgeha Qazwêne]], li herêmên bakurê parêzgehê, li [[Elemût]]ê, Gilakî tê axaftin. == Genetîk == [[Wêne: Hooman seyedi khashm hayahoo.jpg|thumb|nivîskarekî Îranî bê esle xwe Gilekî, [[Hooman seyedi khashm hayahoo]]]] Gîlak û Mazenderaniyên nêzîkî wan, herêma [[Deryayê Xezer|başûrê Xezerê]] ya Îranê dagîr dikin û bi zimanên girêdayî şaxê [[Zimanên îranî|bakur-rojavayê zimanên îranî]] diaxivin. Tê pêşnîyar kirin ku bav û kalên wan ji herêma Kafkasyayê hatine, belkî komeke berê li başûrê Xezerê bi cih kirine. Belgeyên zimannasî vê senaryoyê piştguh dikin, ji ber ku zimanên Gilakî û Mazenderanî (lê ne zimanên din ên îranî) bi zimanên Qefqasî re hin taybetmendiyên tîpolojîkî parve dikin. Li Gîlakî û Mazenderaniyê qalibên guhertoyên mtDNA û kromozoma Y hatine analîz kirin. Li ser bingeha rêzikên mtDNA HV1, Gilak û Mazenderanî herî zêde dişibin cîranên xwe yên erdnîgarî û zimanî, ango komên din ên [[Gelên arî|Îranî]]. Lêbelê, celebên wan ên kromozoma Y herî zêde dişibin yên ku di komên ji [[Çiyayên Qefqasê|Qefqasyayê Başûr]] de têne dîtin. Senaryoyeke ku van cudahiyan rave dike, ji bo bav û kalên Gîlakiyan û Mazenderaniyan eslê Qefqasya yê başûr e, li pey wê jî ketina jinan (lê ne mêran) ji komên herêmî yên Îranî, dibe ku ji ber welatparêziyê. Ji ber ku hem mtDNA û hem jî ziman ji zikmakî ve têne veguheztin, tevlîbûna jinên herêmî yên îranî dê bibe sedema cîgirkirina zimanê bav û kalên Qefqasiyan û celebên mtDNA yên Gilakî û Mazenderanî bi zimanê wan ê îranî û celebên mtDNA yên heyî. Veguheztina ziman û mtDNA dibe ku diyardeyek giştî ji ya berê naskirî be. Komên Mazenderanî û Gîlakî di nava komeke mezin de ne ku ji nifûsa ji [[Qefqasya]] û [[Asya|Asyayê Rojava]] pêk tê û bi taybetî nêzî komên Qefqasya Başûr-[[Gurcî]], [[Ermenî]] û [[Azerî (gel)|Azerî]] ne. Îraniyên [[Tehran]] û [[Îsfehan]]ê ji van koman dûrtir in. == Mijarên têkildar == * [[Gîlekî]] * [[Xanedana Ziyariyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gel]] [[Kategorî:Gîlekî (gel)| ]] [[Kategorî:Îran]] [[Kategorî:Komên etnîk li Îranê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Rojhilata Navîn]] 31adgrnx6uqyf5o9ubemkur59a7iv40 10 62053 2101188 714134 2026-10-31T15:50:25Z Biyolojiyabikurdi 31567 Biyolojiyabikurdiî/ê navê [[Şablon:Sîstema rehikan]] weke [[Şablon:Sîstema demarê]] guhart 714134 wikitext text/x-wiki {{Navbox | bodyclass = hlist | name = Sîstema rehikan | title = [[Sîstema demar]] | state = {{{state|autocollapse}}} | titlestyle = background:Light Grey | groupstyle = background-color: LemonChiffon | group1 = [[Sîstema demarî ya navendî]] | list1 = * [[Perdeyê mejiî]] * [[Mêjiyê piştê]] * [[Mêjiyê mirov|Mêjî]] ** [[Rhombencephalon]] *** [[Pîvazoka mejî]] *** [[Pireya Varolî]] *** [[Mejîkok]] ** [[Mejiyê navîn]] ** [[Prosencephalon]] *** [[Diencephalon]] *** [[Cerebrum|Telencephalon]] | group2 = [[Sîstema demar a dorahî]] | list2 = {{Navbox subgroup | groupstyle = background-color: LemonChiffon | group1 = [[Sîstema demar a somatîk|Somatîk]] | list1 = * [[Demarên sehkirinê]] * [[Xaneyên demar ên livînê|Demarên livînê]] * [[Demarên qafê]] * [[Demara mejiyê piştê]] | group2 = [[Sîstema demarî ya xweser|Xweser]] | list2 = * [[Sîstema demar a hestyar|Hestyar]] * [[Sîstema demar a wekî hestyar|Wekî hestyar]] * [[Sîstema demar a rûviyan]] }} | group4 = | list4 = | group5 = | list5 = | belowstyle = background: transparent; padding: 0px; | below = }}<noinclude> [[Kategorî:Sîstema Demar]] [[Kategorî:Şablonên anatomiyê]] [[Kategorî:Şablonên bijîşkiyê]] </noinclude> 0wi4hsx1jpi1jgti0gx7e9jg7ju6iux 2101211 2101188 2026-10-31T16:24:59Z Biyolojiyabikurdi 31567 2101211 wikitext text/x-wiki {{Navbox | bodyclass = hlist | name = Sîstema demarê | title = [[Koendama demarê|Sîstema demarê]] | state = {{{state|autocollapse}}} | titlestyle = background:Light Grey | groupstyle = background-color: LemonChiffon | group1 = [[Demarekoendama navendî|Sîstema demarî ya navendî]] | list1 = * [[Perdeyên mejiyê]] * [[Dirkepetik]] * [[Demaxê mirov|Demax]] ** [[Rhombencephalon]] *** [[Pîvazoka mejî]] *** [[Pireya Varolî]] *** [[Mejîk]] ** [[Mejî (mejiyê mezin)]] ** [[Prosencephalon]] *** [[Diencephalon]] *** [[Cerebrum|Telencephalon]] | group2 = [[Demarekoendama çêwe|Sîstema demar a dorahî]] | list2 = {{Navbox subgroup | groupstyle = background-color: LemonChiffon | group1 = [[Sîstema demarî ya somatîk|Somatîk]] | list1 = * [[Demarên hestê]] * [[Xaneyên demar ên livînê|Demarên livînê]] * [[Demarên qafê]] * [[Dirkepetik|Demarên dirkepetikê]] | group2 = [[Demarekoendama xweyî|Sîstema demarî ya xweser]] | list2 = * [[Sîstema demar a hestyar|Hestyar]] * [[Sîstema demar a wekî hestyar|Wekî hestyar]] * [[Sîstema demar a rûviyan]] }} | group4 = | list4 = | group5 = | list5 = | belowstyle = background: transparent; padding: 0px; | below = }}<noinclude> [[Kategorî:Sîstema Demarê]] [[Kategorî:Şablonên anatomiyê]] [[Kategorî:Şablonên bijîşkiyê]] </noinclude> czro9ozholwm6gmtjne2jmirawwy27d 2101212 2101211 2026-10-31T16:26:05Z Biyolojiyabikurdi 31567 2101212 wikitext text/x-wiki {{Navbox | bodyclass = hlist | name = Sîstema demarê | title = [[Koendama demarê|Sîstema demarê]] | state = {{{state|autocollapse}}} | titlestyle = background:Light Grey | groupstyle = background-color: LemonChiffon | group1 = [[Demarekoendama navendî|Sîstema demarî ya navendî]] | list1 = * [[Perdeyên mejiyê]] * [[Dirkepetik]] * [[Demaxê mirov|Demax]] ** [[Rhombencephalon]] *** [[Pîvazoka mejî]] *** [[Pireya Varolî]] *** [[Mejîk]] ** [[Mejî (mejiyê mezin)]] ** [[Prosencephalon]] *** [[Diencephalon]] *** [[Cerebrum|Telencephalon]] | group2 = [[Demarekoendama çêwe|Sîstema demar a dorahî]] | list2 = {{Navbox subgroup | groupstyle = background-color: LemonChiffon | group1 = [[Sîstema demarî ya somatîk|Somatîk]] | list1 = * [[Demarên hestê]] * [[Xaneyên demar ên livînê|Demarên livînê]] * [[Demarên qafê]] * [[Dirkepetik|Demarên dirkepetikê]] | group2 = [[Demarekoendama xweyî|Sîstema demarî ya xweser]] | list2 = * [[Sîstema demar a hestyar|Hestyar]] * [[Sîstema demar a wekî hestyar|Wekî hestyar]] * [[Sîstema demar a rûviyan]] }} | group4 = | list4 = | group5 = | list5 = | belowstyle = background: transparent; padding: 0px; | below = }}<noinclude> [[Kategorî:Sîstema Demar]] [[Kategorî:Şablonên anatomiyê]] [[Kategorî:Şablonên bijîşkiyê]] </noinclude> cwdxj784nbdcux242qawlr9cibv95iy 10 62054 2101214 614808 2026-10-31T16:44:59Z Biyolojiyabikurdi 31567 2101214 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Sîstema hestê | title = [[Koendama demarê|Sîstema demarê]]: [[Koendama hestê|Sîstema hestê]] &nbsp;/ [[hest]]an | state = {{{state|autocollapse}}} | bodyclass = hlist | titlestyle = background:Light Grey | groupstyle = background-color: LemonChiffon | group1 = [[Sehekên taybet]] | list1 = * [[Sîstema dîtbarê]]/'''[[pejna dîtbarê|nerîn]]''' * [[Sîstema dengkirinê]]/'''[[Bihîstin]]''' * [[Sehekê kîmyayî]] ** [[Sîstema bînkirinê]]/'''[[bînkirin]]''' ** [[Sîstema çêjînê]]/'''[[Çêjîn|tamkirin]]''' | group2 = [[Sîstema destanî|Dilîna laşî]] | list2 = * [[Êşanewergir]] * [[Germiyewergir]] * [[Ronahiyewergir]] * [[Mîkanîkewergir]] * [[Hevsengî]] ** Sengî ** [[Oscillation|hejîn]] * [[Proprioception]] |group3 = Yên din | list3 = * [[Hestewergir|Wergirên hestê]] * [[Multisensory integration]] }}<noinclude> [[Kategorî:Şablonên anatomiyê]] [[Kategorî:Şablonên bijîşkiyê]] </noinclude> moo3g8xm6jr5kii7v5vc841954azb47 2101215 2101214 2026-10-31T16:45:50Z Biyolojiyabikurdi 31567 Biyolojiyabikurdiî/ê navê [[Şablon:Sîstema sehkirinê]] weke [[Şablon:Sîstema hestê]] guhart 2101214 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Sîstema hestê | title = [[Koendama demarê|Sîstema demarê]]: [[Koendama hestê|Sîstema hestê]] &nbsp;/ [[hest]]an | state = {{{state|autocollapse}}} | bodyclass = hlist | titlestyle = background:Light Grey | groupstyle = background-color: LemonChiffon | group1 = [[Sehekên taybet]] | list1 = * [[Sîstema dîtbarê]]/'''[[pejna dîtbarê|nerîn]]''' * [[Sîstema dengkirinê]]/'''[[Bihîstin]]''' * [[Sehekê kîmyayî]] ** [[Sîstema bînkirinê]]/'''[[bînkirin]]''' ** [[Sîstema çêjînê]]/'''[[Çêjîn|tamkirin]]''' | group2 = [[Sîstema destanî|Dilîna laşî]] | list2 = * [[Êşanewergir]] * [[Germiyewergir]] * [[Ronahiyewergir]] * [[Mîkanîkewergir]] * [[Hevsengî]] ** Sengî ** [[Oscillation|hejîn]] * [[Proprioception]] |group3 = Yên din | list3 = * [[Hestewergir|Wergirên hestê]] * [[Multisensory integration]] }}<noinclude> [[Kategorî:Şablonên anatomiyê]] [[Kategorî:Şablonên bijîşkiyê]] </noinclude> moo3g8xm6jr5kii7v5vc841954azb47 10 62256 2101187 615106 2026-10-31T15:49:14Z Biyolojiyabikurdi 31567 2101187 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Sîstema henaseyê ya jêr | title = [[Anatomiya mirov|Anatomî]]:[[Koendama henaseyê|Sîstema henaseyê]] ya [[Coga henaseyê |CH Jêr]] ([[Terminologia Anatomica|TA A06.3–5]], [[Terminologia Histologica|TH H3.05.02]], [[List of subjects in Gray's Anatomy: XI. Splanchnology|GA 11.1084]]) | state = {{{state|autocollapse}}} | bodyclass = hlist | titlestyle = background:Graywhite; | groupstyle = background:MistyRose; | group1 = [[Darê qilqancikê bronş|Darê QB]] | list1 = {{Navbox subgroup | groupstyle = background:MistyRose; | group1 = [[Qilqancik|Zengilok]] | list1 = * [[Xelekên qilqancikê]] * [[Lîfên xelekê yên qilqnacikê]] * [[Karîna qilqancikê|Karîna]] | group2 = [[Bronş]] | list2 = * ''Bronşa sereke'' ** [[Bronşa sereke ya rastê|rastê]] ** [[Bronşa sereke ya çepê|çepê]] * [[Bronşa duyemîn|lobar/Bronşa duyemîn]] ** [[eparterial bronchus]] * [[Broşna sêyemîn|liqkirî/Broşna sêyemîn]] }} | group2 = [[Pişika mirov|Pişik]] | list2 = {{Navbox subgroup | groupstyle = background:MistyRose; | group1 = Gelemper | list1 = * [[Pişika mirov|Pişika çepê]]/[[Pişika mirov|Pişika rastê]] * [[bingeha pişikê|Binanî]]/[[spêda pişikê|Lûtke]] * [[reha pişikê|Reh]]/[[navika pişikê (?)|Hîlûm]] * [[Gûçika jorîn]] * [[Zimanê pişika çepê]]/[[Gûçika navîn ya pişika rastê ]] * [[Left lung#Lobes|Gûçika jêrîn]] * ''sînoran:'' [[Sînorê pêşî yê pişikê|Sînorê pêşî]] ** [[Cardiac notch of left lung|Cardiac notch]] * [[posterior border of lung|Posterior border]] * [[Sînorê paşî yê pişikê|Sînorê paşî]] * ''serrûyan:'' [[costal surface of lung|Costal surface]] * [[mediastinal surface of lung|Mediastinal surface]] ** [[cardiac impression on lung|Cardiac impression]] * [[diaphragmatic surface of lung|Diaphragmatic surface]] * ''derzandinan:'' [[Oblique fissure]] * [[horizontal fissure of right lung|Horizontal fissure]] | group2 = [[Bronchopulmonary segment|BP segment]] | list2 = * [[Bronchiole]]: [[Conducting zone]] ([[Terminal bronchiole]]) * [[Respiratory zone]] ([[Respiratory bronchiole]] * [[Alveolar duct]] * [[Peqoka pişikê|Peqok]] * [[Blood-air barrier]]) | group3 = Xane | list3 = * [[Pneumocyte]] ([[Type I pneumocyte]] * [[Type II pneumocyte]]) * [[Clara cell]] * [[Goblet cell]] }} |belowstyle = background: transparent; padding: 0px; |below = }}<noinclude> [[Kategorî:Şablonên anatomiyê]] [[Kategorî:Sîstema bêhngirtinê]] </noinclude> sezctmtugky0zgkdc7zo2i2s2we42br 0 65675 2101142 2094754 2026-10-31T14:24:20Z ~2026-57893-55 191207 /* Binerê */ 2101142 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav kurdî = Dûgela Biweyhiyan | nav = الدولة البويهية | nav ziman = [[Zimanê erebî]] | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | nav4 = | nav4 ziman = | nav5 = | nav5 ziman = | sal destpêk = 934 | sal dawî = 1062<ref>C.E. Bosworth, ''The New Islamic Dynasties'', (Columbia University Press, 1996), 154.</ref> | sal destpêk 2 = | sal dawî 2 = | sal destpêk 3 = | sal dawî 3 = | al = | al lînk = | nîşan = | nîşan lînk = | nîşanfirehî = | dirûşm = | sirûd = | nexşe = Buyids_970.png | binnexşe = | hikûmet = | paytext = [[Şîraz]] | sernav paytext = | ziman = [[Erebî]] <br> [[Farisî]] <br> [[Deylemî]] | ol = [[Şiîtî]] | rûerd sal = | rûerd = | bûyer1 = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer2 sal = | bûyer3 = | bûyer3 sal = | bûyer4 = | bûyer4 sal = | bûyer5 = | bûyer5 sal = | sernav serokE = [[Mîr]]/[[Şah]]enşah | serokE1 sal = 934-949 | serokE1 = Îmad al dawla | serokE2 sal = 1048-1062 | serokE2 = Abu Mansur Fulad Sutun | serokE3 sal = | serokE3 = | serokE4 sal = | serokE4 = | serokE5 sal = | serokE5 = | cure_perleman1 = | perleman1 = | cure_perleman2 = | perleman2 = | cure_perleman3 = | perleman3 = | cure_perleman4 = | perleman4 = | cure_perleman5 = | perleman5 = | berê1 = [[Samaniyan]] | berê1_rûpel = Samaniyan | berê1 al = Samanid dynasty (819–999).GIF | berê2 = [[Xanedana Ziyariyan]] | berê2_rûpel = Ziyariyan | berê2 al = Ziyardi Dynasty 928 - 1043 (AD).PNG | berê3 = [[Banû Îlyas]] | berê3_rûpel = Banû Îlyas | berê3 al = BanuIlyasMapHistoryofIran.png | paşê1 = [[Xeznewîyan]] | paşê1_rûpel = Xeznewî | paşê1 al = Ghaznavid Empire 975 - 1187 (AD).PNG | paşê2 = [[Selçûqî]] | paşê2_rûpel = Selçûqî | paşê2 al = Seljuk Empire locator map.svg | paşê3 = [[Kakûyî]] | paşê3_rûpel = | paşê3 al = Flag of Kurdistan.svg | paşê4 = [[Ûqeylî]] | paşê4_rûpel = Ûqeylî | paşê4 al = Uqaylid Dynasty 990 - 1096 (AD).PNG | paşê5 = [[Merwanî]] | paşê5 al = Flag of Kurdistan.svg }} '''Xanedana Biweyhiyan''' (bi erebî : الدولة البويهية ''al-Dawla al-Buwayhīya''), dewleteke şiî ya [[deylem]]iyan<ref>{{Jêder-malper |paşnav1=Felix |pêşnav1=Wolfgang |paşnav2=Madelung |pêşnav2=Wilferd |sernav=Deylamites |url=http://www.iranicaonline.org/articles/deylamites |malper=Encyclopaedia Iranica, VII/4 |tarîxa-gihiştinê=28 çiriya paşîn 2016 |rr=342–347 }}The most successful actors in the Deylamite expansion were the Buyids. The ancestor of the house, Abū Šojāʿ Būya, was a fisherman from Līāhej, the later region of Lāhījān.</ref> bû, di 932an de li [[Îran]] û [[Îraq]]a îroyîn de hatiye avakirin. Her çiqas pêşiyê bi pirranî li bakûrê Îranê bûbin jî paşê heta başûrê Îranê çûne.<ref>http://www.iranicaonline.org/articles/buyids</ref> [[Wêne:Carte Iran 1000.png|thumb|Nexşeya dewleta Biweyhiyan cihê [[kesk]] e.<br>Dewleta Ziyariyan nêzîkî [[Deryaya Qezwînê]] cihê lacîwerd e. <br>Dewleta Harezmşahiyan hêşînê tarî ye. <br>Cihê samaniyan renge zer e.]] Paytexta vê dewletê [[Şîraz (Îran)|Şîraz]] bû. Dînê dewletê [[îslam]] û ziman jî bi piranî [[Zimanê farisî|farisî]] û [[erebî]] bûye. Temenê Dewletê 130 sal bû û di sala 1062 ji hevda ketiye. == eslê xanedaniyê == Li ser koka xanedanê îdiayên cûrbecûr hene. Bûweyhî xwe dispêrin rêzenivîsa Sasaniyan, ku dewletek Îranî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A concise history of the Middle East |url=https://archive.org/details/concisehistoryof07edgold |paşnav=Goldschmidt |pêşnav=Arthur |weşanger=Westview Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-8133-3885-9 |çap=7. ed., 25. anniversary ed |cih=Boulder, Colo.}}</ref> Lêbelê, îdiayên li ser eslê xanedanê ji hev cuda ne. Hin kes wan bi gelê Deylem û carinan jî bi tevlîheviyek ji Deylem û Kurdan ve girêdidin (dibe ku di navbera Deylem û Kurdan de têkiliyek hebe).<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of stateless nations: ethnic and national groups around the world |url=https://archive.org/details/encyclopediaofst0000mina |paşnav=Minahan |pêşnav=James |weşanger=Greenwood, an imprint of ABC-CLIO, LLC |tarîx=2016 |isbn=978-1-61069-953-2 |çap=Second edition |cih=Santa Barbara, California}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of Iran. 5: The Saljuq and Mongol periods / ed. by J. A. Boyle |url=https://archive.org/details/cambridgehistory0007unse_b4w5 |weşanger=Cambridge Univ. Pr |tarîx=1968 |isbn=978-0-521-06936-6 |çap=7. print |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Boyle |pêşnavê-edîtor=John Andrew}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Wahhabism and the rise of the House of Saud |paşnav=Firro |pêşnav=Tarik K. |weşanger=Sussex Academic Press |tarîx=2018 |isbn=978-1-84519-934-0 |cih=Brighton ; Chicago}}</ref> "Yehya ibn Seîd el-Entakî", ku di sedsala 10an de jiyaye, emîrê Buweyhî wekî "Îmadüddevle ebu mensûr said ibn mervan" wekî axayê kurd ê Dîyarbekirê bi nav kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire De Yahya D' Antioche 1 Et 2 |paşnav=Albocicade |url=http://archive.org/details/HistoireDeYahyaDAntioche1Et2}}</ref> Di çavkaniyek din de, "Alaüddevle" wekî Kurd tê binavkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gantenbein |pêşnav=Urs Leo |tarîx=1996-11-27 |sernav=Burnett, Charles; Yamamoto, Keiji; Yano, Michio: Abu Ma’sar “The abhre' iation of the introduction fo astrology” together with the niedieval Latin translation of Adelard of liatli. Ed. and transl. by Ch. Burnett... Leiden etc., Brill, 1994. VIII, 170 p. (Islamic philosopby, theology and Science, XV), Hfl. 100.-; $ 57.50. ISBN 90-04-09997-2; ISSN 0169-8729. |url=https://doi.org/10.1163/22977953-0530102038 |kovar=Gesnerus |cild=53 |hejmar=1-2 |rr=128–129 |doi=10.1163/22977953-0530102038 |issn=0016-9161}}</ref> û referansên din jî hene ku piştgirî didin ku xanedan Kurd e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: a concise handbook |url=https://archive.org/details/kurdsconcisehan00izad |paşnav=Izady |pêşnav=Mehrdad R. |weşanger=Crane Russak |tarîx=1992 |isbn=978-0-8448-1729-3 |cih=Washington}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bilâd-ı Ekrâd: Kürdistan |paşnav=Arslan |pêşnav=Faruk |url=https://www.academia.edu/37366978/Bil%C3%A2d_%C4%B1_Ekr%C3%A2d_K%C3%BCrdistan}}</ref> "Hemza el-Îsfehanî" Deylemê wekî yek ji herêmên ku ji hêla îdarî û darayî ve bi Tebaristanê ve girêdayî ne tomar dike. Hamza niştecihên Deylemê wekî "Farsên ku ji wan re Deylem tê gotin Kurdên Tebaristanê" bi nav dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bakır |pêşnav=Abdulhalik |paşnav2=Dündar |pêşnav2=Abdulhamit |tarîx=2021-07-29 |sernav=Büveyhîlerin Kökeni Üzerine Tespitler |url=https://dergipark.org.tr/tr/pub/otad/issue/64294/937796 |kovar=Oğuz-Türkmen Araştırmaları Dergisi |ziman=tr |cild=5 |hejmar=1 |rr=10–44 |issn=2618-6543}}</ref> == Dîrok == Gava ku sê Mîrîtiyên Buwayhid-ê yên yekbûyî bûn yek, dewlet xurttir bû. Gava Adudüddevle, yê ku dewlet yek kir, mir, di 983an de dîsa tevlihevî çêbû. Wî di sala 1029 de [[Mehmûdê Gaznî]] yek ji Büveyhoğulları, ku bû du şax, veqetand. Di dema Adud al-Daula de, gelek mizgeft û nexweşxane li welêt hatin avakirin. Vana di encama [[Mongolî]] de hatin rûxandin. Fermandarên Tirk ên Buveyhiogullari li [[Bexda]]yê carinan li dijî Buveyhogullari serî hildan. [[Wêne:Dailam soldier.jpg|thumb|rast|200px|Lêskerekî Buweyhi]] Ji ber vê sedemê, şaxê din ê Buveyhioğulları dest bi lawazbûnê kir. Xelîfeyê Ebasî [[Kaim Abassi]], ku dixwest ji bin zordariya Buveyhiogullari xelas bibe, ji Siltanê Mezin ê Selçûqî Tuğrul Bey alîkarî xwest. [[Tuğrul Bey]] di dema gera xwe ya [[Bexda]] di 1055-an de şerê Buveyhiogullari kir û têkçûnek giran li wan kir. Tuğrul Bey, ku hîkûmdarê Büveyhioğulları dîl girt, dawî li vê dewletê anî. Di dema Büveyihoğulları de gelek xebatên mîmarî jî hatine çêkirin. Büveyhioğulları xanedaniyek e ku li beşek diyarkirî ya erdên [[Îran]], [[Iraq]], [[Azerbaycan]] û [[Tirkiye]] serdest bû. == Hikûmdar == [[Wêne: Bazaar vakeel.jpg |thumb| rast | Sûkek li [[Şîraz (Îran)]]. Ew di dema Buveyhioğulları de hatî çêkirin.]] === Serwerên Mezin === Mîrên Buyîd dewletê bi taybetî ji [[Fars (parêzgeh)]], Jibal û [[Iraq]] dewlet bi rê ve dibin. Ji ber ku welat bû sê parçe, ji hêla sê rêveberên cuda ve hate birêve birin. Farisî şax * Imadüddevle 934-949 * Adudüddevle 949-983 * Erefüddevle 983-989 * Samsâmüddevle 989-998 * Behâuddevle 998-1012 * Sultanüddevle 1012-1024 * Ebû Kalicar 1024-1048 * Stûna 1048-1055 ya Abu Mansur Fülad Ew di nav [[Selçûqî]] de bû. [[Wêne: Samanid plate. Attributed to Nishapur, Iran, 10th century (Metropolitan Museum of Art, 67.178.2).jpg | rast|thumb| Li plateranê plakaya xemilandî ya sedsala 10an a Buwayh]] Rey lever * Ruknüddevle 935-976 * Fahruddevle 976-980 * Muayyadüddevle 980-983 * Fahruddevle (dîsa) 984-997 * Mecdüddevle 997-1029 Ew beşdarî [[Xeznewîyan]] bû. Branchaxê Iraqiraqî * Muizzuddevle 945-967 * İzzüddevle 966-978 * Adudüddevle 978-983 * Samsâmüddevle 983-987 * Şerefüddevle 987-989 * Behâuddevle 989-1012 * Sultanüddevle 1012-1021 * Musharrafuddaw 1021-1025 * Celâlüddevle 1025-1044 * Ebû Kalicar 1044-1048 * Al-Malik al-Rahim 1048-1055 Ew di nav [[Selçûqî]] de bû. === Serwerên Biçûk === Mîrên Buwayh hin herêmên piçûk hukum dikirin. Besra Buyids * 980-an Diyaüddevle [[Zimanê farisî]] beşdarî Buyidan bû. Buyîdên Hemedanê * Muayyadüddevle 976-983 * Shamsudevle 997-1021 * Samauddevle 1021-1024 Kerman Buyids * Kavamüddevle 1012-1028 Farisî beşdarî Buyidan bû. Buwehî [[Xûzistan (parêzgeh)|Xûzistan]] * Tacüddevle 980-an Farisî beşdarî Buyidan bû. == Xanedan == Biweyhiyan dewletek e ku ji hêla gelê [[Deylem]] yan si [[Kurd]] ve hat damezrandin. Navê Buwayhi, [[V. Behrâm]] ji Buye (Buveyh) bin Fennâ Hüsrev daketiye.<ref>TDV, [[Ensîklopediya Îslamê ya Weqfa Diyanetê ya Tirkiyeyê|İslam Ansiklopedisi]], cild: 6, rûpel: 496</ref> Desthilatdariya Biweyhiyan, dewletek [[Şiîtî]], ji 932 heya 1055 dom kir. Abu Suca Buwayh, ku navê xwe da vê xanedanê, serokê eşîrekî şervan e. Kurên wî Alî li [[Farisî]] -yê Prensîbiya Buwayh, li [[Rey (şaristan)]]ê de Hasan û [[Kirman (Îran)|Kirman]] -ê de Ehmed damezirandin. Buveyhogullari di wextê xwe de çû rojava û [[Bexda]] xist bin serweriya xwe. Paşê Büveyhoğulları Xelîfe xist bin emrê xwe. Serekê Xelîfe Buveyoğulları ji hêla walî (Emirül Ümera) ve hate wezîfedarkirin. Paşê, Buveyhogullari şaxek danî ber çavên Xelîfe û li şûna wî xelîfeyek din danî. Niha [[Xanedana Ebasiyan]] bûne dîkên Biweyhiyan. == Binerê == * [[Gîlekî (gel)|Gîlekî]] [[Gîlekî (gel)|(gel)]] [[Deylemî]] [[Teberî (gel)]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 934an]] [[Kategorî:Biweyhî| ]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 930î de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1060î de hilweşiyan]] n10mo6qxa8xdwogjhutxh9by1sajoeg 2101143 2101142 2026-10-31T14:24:51Z ~2026-57893-55 191207 /* Binerê */ 2101143 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav kurdî = Dûgela Biweyhiyan | nav = الدولة البويهية | nav ziman = [[Zimanê erebî]] | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | nav4 = | nav4 ziman = | nav5 = | nav5 ziman = | sal destpêk = 934 | sal dawî = 1062<ref>C.E. Bosworth, ''The New Islamic Dynasties'', (Columbia University Press, 1996), 154.</ref> | sal destpêk 2 = | sal dawî 2 = | sal destpêk 3 = | sal dawî 3 = | al = | al lînk = | nîşan = | nîşan lînk = | nîşanfirehî = | dirûşm = | sirûd = | nexşe = Buyids_970.png | binnexşe = | hikûmet = | paytext = [[Şîraz]] | sernav paytext = | ziman = [[Erebî]] <br> [[Farisî]] <br> [[Deylemî]] | ol = [[Şiîtî]] | rûerd sal = | rûerd = | bûyer1 = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer2 sal = | bûyer3 = | bûyer3 sal = | bûyer4 = | bûyer4 sal = | bûyer5 = | bûyer5 sal = | sernav serokE = [[Mîr]]/[[Şah]]enşah | serokE1 sal = 934-949 | serokE1 = Îmad al dawla | serokE2 sal = 1048-1062 | serokE2 = Abu Mansur Fulad Sutun | serokE3 sal = | serokE3 = | serokE4 sal = | serokE4 = | serokE5 sal = | serokE5 = | cure_perleman1 = | perleman1 = | cure_perleman2 = | perleman2 = | cure_perleman3 = | perleman3 = | cure_perleman4 = | perleman4 = | cure_perleman5 = | perleman5 = | berê1 = [[Samaniyan]] | berê1_rûpel = Samaniyan | berê1 al = Samanid dynasty (819–999).GIF | berê2 = [[Xanedana Ziyariyan]] | berê2_rûpel = Ziyariyan | berê2 al = Ziyardi Dynasty 928 - 1043 (AD).PNG | berê3 = [[Banû Îlyas]] | berê3_rûpel = Banû Îlyas | berê3 al = BanuIlyasMapHistoryofIran.png | paşê1 = [[Xeznewîyan]] | paşê1_rûpel = Xeznewî | paşê1 al = Ghaznavid Empire 975 - 1187 (AD).PNG | paşê2 = [[Selçûqî]] | paşê2_rûpel = Selçûqî | paşê2 al = Seljuk Empire locator map.svg | paşê3 = [[Kakûyî]] | paşê3_rûpel = | paşê3 al = Flag of Kurdistan.svg | paşê4 = [[Ûqeylî]] | paşê4_rûpel = Ûqeylî | paşê4 al = Uqaylid Dynasty 990 - 1096 (AD).PNG | paşê5 = [[Merwanî]] | paşê5 al = Flag of Kurdistan.svg }} '''Xanedana Biweyhiyan''' (bi erebî : الدولة البويهية ''al-Dawla al-Buwayhīya''), dewleteke şiî ya [[deylem]]iyan<ref>{{Jêder-malper |paşnav1=Felix |pêşnav1=Wolfgang |paşnav2=Madelung |pêşnav2=Wilferd |sernav=Deylamites |url=http://www.iranicaonline.org/articles/deylamites |malper=Encyclopaedia Iranica, VII/4 |tarîxa-gihiştinê=28 çiriya paşîn 2016 |rr=342–347 }}The most successful actors in the Deylamite expansion were the Buyids. The ancestor of the house, Abū Šojāʿ Būya, was a fisherman from Līāhej, the later region of Lāhījān.</ref> bû, di 932an de li [[Îran]] û [[Îraq]]a îroyîn de hatiye avakirin. Her çiqas pêşiyê bi pirranî li bakûrê Îranê bûbin jî paşê heta başûrê Îranê çûne.<ref>http://www.iranicaonline.org/articles/buyids</ref> [[Wêne:Carte Iran 1000.png|thumb|Nexşeya dewleta Biweyhiyan cihê [[kesk]] e.<br>Dewleta Ziyariyan nêzîkî [[Deryaya Qezwînê]] cihê lacîwerd e. <br>Dewleta Harezmşahiyan hêşînê tarî ye. <br>Cihê samaniyan renge zer e.]] Paytexta vê dewletê [[Şîraz (Îran)|Şîraz]] bû. Dînê dewletê [[îslam]] û ziman jî bi piranî [[Zimanê farisî|farisî]] û [[erebî]] bûye. Temenê Dewletê 130 sal bû û di sala 1062 ji hevda ketiye. == eslê xanedaniyê == Li ser koka xanedanê îdiayên cûrbecûr hene. Bûweyhî xwe dispêrin rêzenivîsa Sasaniyan, ku dewletek Îranî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A concise history of the Middle East |url=https://archive.org/details/concisehistoryof07edgold |paşnav=Goldschmidt |pêşnav=Arthur |weşanger=Westview Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-8133-3885-9 |çap=7. ed., 25. anniversary ed |cih=Boulder, Colo.}}</ref> Lêbelê, îdiayên li ser eslê xanedanê ji hev cuda ne. Hin kes wan bi gelê Deylem û carinan jî bi tevlîheviyek ji Deylem û Kurdan ve girêdidin (dibe ku di navbera Deylem û Kurdan de têkiliyek hebe).<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of stateless nations: ethnic and national groups around the world |url=https://archive.org/details/encyclopediaofst0000mina |paşnav=Minahan |pêşnav=James |weşanger=Greenwood, an imprint of ABC-CLIO, LLC |tarîx=2016 |isbn=978-1-61069-953-2 |çap=Second edition |cih=Santa Barbara, California}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of Iran. 5: The Saljuq and Mongol periods / ed. by J. A. Boyle |url=https://archive.org/details/cambridgehistory0007unse_b4w5 |weşanger=Cambridge Univ. Pr |tarîx=1968 |isbn=978-0-521-06936-6 |çap=7. print |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Boyle |pêşnavê-edîtor=John Andrew}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Wahhabism and the rise of the House of Saud |paşnav=Firro |pêşnav=Tarik K. |weşanger=Sussex Academic Press |tarîx=2018 |isbn=978-1-84519-934-0 |cih=Brighton ; Chicago}}</ref> "Yehya ibn Seîd el-Entakî", ku di sedsala 10an de jiyaye, emîrê Buweyhî wekî "Îmadüddevle ebu mensûr said ibn mervan" wekî axayê kurd ê Dîyarbekirê bi nav kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire De Yahya D' Antioche 1 Et 2 |paşnav=Albocicade |url=http://archive.org/details/HistoireDeYahyaDAntioche1Et2}}</ref> Di çavkaniyek din de, "Alaüddevle" wekî Kurd tê binavkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gantenbein |pêşnav=Urs Leo |tarîx=1996-11-27 |sernav=Burnett, Charles; Yamamoto, Keiji; Yano, Michio: Abu Ma’sar “The abhre' iation of the introduction fo astrology” together with the niedieval Latin translation of Adelard of liatli. Ed. and transl. by Ch. Burnett... Leiden etc., Brill, 1994. VIII, 170 p. (Islamic philosopby, theology and Science, XV), Hfl. 100.-; $ 57.50. ISBN 90-04-09997-2; ISSN 0169-8729. |url=https://doi.org/10.1163/22977953-0530102038 |kovar=Gesnerus |cild=53 |hejmar=1-2 |rr=128–129 |doi=10.1163/22977953-0530102038 |issn=0016-9161}}</ref> û referansên din jî hene ku piştgirî didin ku xanedan Kurd e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: a concise handbook |url=https://archive.org/details/kurdsconcisehan00izad |paşnav=Izady |pêşnav=Mehrdad R. |weşanger=Crane Russak |tarîx=1992 |isbn=978-0-8448-1729-3 |cih=Washington}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bilâd-ı Ekrâd: Kürdistan |paşnav=Arslan |pêşnav=Faruk |url=https://www.academia.edu/37366978/Bil%C3%A2d_%C4%B1_Ekr%C3%A2d_K%C3%BCrdistan}}</ref> "Hemza el-Îsfehanî" Deylemê wekî yek ji herêmên ku ji hêla îdarî û darayî ve bi Tebaristanê ve girêdayî ne tomar dike. Hamza niştecihên Deylemê wekî "Farsên ku ji wan re Deylem tê gotin Kurdên Tebaristanê" bi nav dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bakır |pêşnav=Abdulhalik |paşnav2=Dündar |pêşnav2=Abdulhamit |tarîx=2021-07-29 |sernav=Büveyhîlerin Kökeni Üzerine Tespitler |url=https://dergipark.org.tr/tr/pub/otad/issue/64294/937796 |kovar=Oğuz-Türkmen Araştırmaları Dergisi |ziman=tr |cild=5 |hejmar=1 |rr=10–44 |issn=2618-6543}}</ref> == Dîrok == Gava ku sê Mîrîtiyên Buwayhid-ê yên yekbûyî bûn yek, dewlet xurttir bû. Gava Adudüddevle, yê ku dewlet yek kir, mir, di 983an de dîsa tevlihevî çêbû. Wî di sala 1029 de [[Mehmûdê Gaznî]] yek ji Büveyhoğulları, ku bû du şax, veqetand. Di dema Adud al-Daula de, gelek mizgeft û nexweşxane li welêt hatin avakirin. Vana di encama [[Mongolî]] de hatin rûxandin. Fermandarên Tirk ên Buveyhiogullari li [[Bexda]]yê carinan li dijî Buveyhogullari serî hildan. [[Wêne:Dailam soldier.jpg|thumb|rast|200px|Lêskerekî Buweyhi]] Ji ber vê sedemê, şaxê din ê Buveyhioğulları dest bi lawazbûnê kir. Xelîfeyê Ebasî [[Kaim Abassi]], ku dixwest ji bin zordariya Buveyhiogullari xelas bibe, ji Siltanê Mezin ê Selçûqî Tuğrul Bey alîkarî xwest. [[Tuğrul Bey]] di dema gera xwe ya [[Bexda]] di 1055-an de şerê Buveyhiogullari kir û têkçûnek giran li wan kir. Tuğrul Bey, ku hîkûmdarê Büveyhioğulları dîl girt, dawî li vê dewletê anî. Di dema Büveyihoğulları de gelek xebatên mîmarî jî hatine çêkirin. Büveyhioğulları xanedaniyek e ku li beşek diyarkirî ya erdên [[Îran]], [[Iraq]], [[Azerbaycan]] û [[Tirkiye]] serdest bû. == Hikûmdar == [[Wêne: Bazaar vakeel.jpg |thumb| rast | Sûkek li [[Şîraz (Îran)]]. Ew di dema Buveyhioğulları de hatî çêkirin.]] === Serwerên Mezin === Mîrên Buyîd dewletê bi taybetî ji [[Fars (parêzgeh)]], Jibal û [[Iraq]] dewlet bi rê ve dibin. Ji ber ku welat bû sê parçe, ji hêla sê rêveberên cuda ve hate birêve birin. Farisî şax * Imadüddevle 934-949 * Adudüddevle 949-983 * Erefüddevle 983-989 * Samsâmüddevle 989-998 * Behâuddevle 998-1012 * Sultanüddevle 1012-1024 * Ebû Kalicar 1024-1048 * Stûna 1048-1055 ya Abu Mansur Fülad Ew di nav [[Selçûqî]] de bû. [[Wêne: Samanid plate. Attributed to Nishapur, Iran, 10th century (Metropolitan Museum of Art, 67.178.2).jpg | rast|thumb| Li plateranê plakaya xemilandî ya sedsala 10an a Buwayh]] Rey lever * Ruknüddevle 935-976 * Fahruddevle 976-980 * Muayyadüddevle 980-983 * Fahruddevle (dîsa) 984-997 * Mecdüddevle 997-1029 Ew beşdarî [[Xeznewîyan]] bû. Branchaxê Iraqiraqî * Muizzuddevle 945-967 * İzzüddevle 966-978 * Adudüddevle 978-983 * Samsâmüddevle 983-987 * Şerefüddevle 987-989 * Behâuddevle 989-1012 * Sultanüddevle 1012-1021 * Musharrafuddaw 1021-1025 * Celâlüddevle 1025-1044 * Ebû Kalicar 1044-1048 * Al-Malik al-Rahim 1048-1055 Ew di nav [[Selçûqî]] de bû. === Serwerên Biçûk === Mîrên Buwayh hin herêmên piçûk hukum dikirin. Besra Buyids * 980-an Diyaüddevle [[Zimanê farisî]] beşdarî Buyidan bû. Buyîdên Hemedanê * Muayyadüddevle 976-983 * Shamsudevle 997-1021 * Samauddevle 1021-1024 Kerman Buyids * Kavamüddevle 1012-1028 Farisî beşdarî Buyidan bû. Buwehî [[Xûzistan (parêzgeh)|Xûzistan]] * Tacüddevle 980-an Farisî beşdarî Buyidan bû. == Xanedan == Biweyhiyan dewletek e ku ji hêla gelê [[Deylem]] yan si [[Kurd]] ve hat damezrandin. Navê Buwayhi, [[V. Behrâm]] ji Buye (Buveyh) bin Fennâ Hüsrev daketiye.<ref>TDV, [[Ensîklopediya Îslamê ya Weqfa Diyanetê ya Tirkiyeyê|İslam Ansiklopedisi]], cild: 6, rûpel: 496</ref> Desthilatdariya Biweyhiyan, dewletek [[Şiîtî]], ji 932 heya 1055 dom kir. Abu Suca Buwayh, ku navê xwe da vê xanedanê, serokê eşîrekî şervan e. Kurên wî Alî li [[Farisî]] -yê Prensîbiya Buwayh, li [[Rey (şaristan)]]ê de Hasan û [[Kirman (Îran)|Kirman]] -ê de Ehmed damezirandin. Buveyhogullari di wextê xwe de çû rojava û [[Bexda]] xist bin serweriya xwe. Paşê Büveyhoğulları Xelîfe xist bin emrê xwe. Serekê Xelîfe Buveyoğulları ji hêla walî (Emirül Ümera) ve hate wezîfedarkirin. Paşê, Buveyhogullari şaxek danî ber çavên Xelîfe û li şûna wî xelîfeyek din danî. Niha [[Xanedana Ebasiyan]] bûne dîkên Biweyhiyan. == Binerê == * [[Gîlekî (gel)]] [[Deylemî]] [[Teberî (gel)]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 934an]] [[Kategorî:Biweyhî| ]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 930î de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1060î de hilweşiyan]] 1nxj6ihpewpe9pnieihqhuinwnxjekq 2101144 2101143 2026-10-31T14:25:47Z ~2026-57893-55 191207 /* Xanedan */ 2101144 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav kurdî = Dûgela Biweyhiyan | nav = الدولة البويهية | nav ziman = [[Zimanê erebî]] | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | nav4 = | nav4 ziman = | nav5 = | nav5 ziman = | sal destpêk = 934 | sal dawî = 1062<ref>C.E. Bosworth, ''The New Islamic Dynasties'', (Columbia University Press, 1996), 154.</ref> | sal destpêk 2 = | sal dawî 2 = | sal destpêk 3 = | sal dawî 3 = | al = | al lînk = | nîşan = | nîşan lînk = | nîşanfirehî = | dirûşm = | sirûd = | nexşe = Buyids_970.png | binnexşe = | hikûmet = | paytext = [[Şîraz]] | sernav paytext = | ziman = [[Erebî]] <br> [[Farisî]] <br> [[Deylemî]] | ol = [[Şiîtî]] | rûerd sal = | rûerd = | bûyer1 = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer2 sal = | bûyer3 = | bûyer3 sal = | bûyer4 = | bûyer4 sal = | bûyer5 = | bûyer5 sal = | sernav serokE = [[Mîr]]/[[Şah]]enşah | serokE1 sal = 934-949 | serokE1 = Îmad al dawla | serokE2 sal = 1048-1062 | serokE2 = Abu Mansur Fulad Sutun | serokE3 sal = | serokE3 = | serokE4 sal = | serokE4 = | serokE5 sal = | serokE5 = | cure_perleman1 = | perleman1 = | cure_perleman2 = | perleman2 = | cure_perleman3 = | perleman3 = | cure_perleman4 = | perleman4 = | cure_perleman5 = | perleman5 = | berê1 = [[Samaniyan]] | berê1_rûpel = Samaniyan | berê1 al = Samanid dynasty (819–999).GIF | berê2 = [[Xanedana Ziyariyan]] | berê2_rûpel = Ziyariyan | berê2 al = Ziyardi Dynasty 928 - 1043 (AD).PNG | berê3 = [[Banû Îlyas]] | berê3_rûpel = Banû Îlyas | berê3 al = BanuIlyasMapHistoryofIran.png | paşê1 = [[Xeznewîyan]] | paşê1_rûpel = Xeznewî | paşê1 al = Ghaznavid Empire 975 - 1187 (AD).PNG | paşê2 = [[Selçûqî]] | paşê2_rûpel = Selçûqî | paşê2 al = Seljuk Empire locator map.svg | paşê3 = [[Kakûyî]] | paşê3_rûpel = | paşê3 al = Flag of Kurdistan.svg | paşê4 = [[Ûqeylî]] | paşê4_rûpel = Ûqeylî | paşê4 al = Uqaylid Dynasty 990 - 1096 (AD).PNG | paşê5 = [[Merwanî]] | paşê5 al = Flag of Kurdistan.svg }} '''Xanedana Biweyhiyan''' (bi erebî : الدولة البويهية ''al-Dawla al-Buwayhīya''), dewleteke şiî ya [[deylem]]iyan<ref>{{Jêder-malper |paşnav1=Felix |pêşnav1=Wolfgang |paşnav2=Madelung |pêşnav2=Wilferd |sernav=Deylamites |url=http://www.iranicaonline.org/articles/deylamites |malper=Encyclopaedia Iranica, VII/4 |tarîxa-gihiştinê=28 çiriya paşîn 2016 |rr=342–347 }}The most successful actors in the Deylamite expansion were the Buyids. The ancestor of the house, Abū Šojāʿ Būya, was a fisherman from Līāhej, the later region of Lāhījān.</ref> bû, di 932an de li [[Îran]] û [[Îraq]]a îroyîn de hatiye avakirin. Her çiqas pêşiyê bi pirranî li bakûrê Îranê bûbin jî paşê heta başûrê Îranê çûne.<ref>http://www.iranicaonline.org/articles/buyids</ref> [[Wêne:Carte Iran 1000.png|thumb|Nexşeya dewleta Biweyhiyan cihê [[kesk]] e.<br>Dewleta Ziyariyan nêzîkî [[Deryaya Qezwînê]] cihê lacîwerd e. <br>Dewleta Harezmşahiyan hêşînê tarî ye. <br>Cihê samaniyan renge zer e.]] Paytexta vê dewletê [[Şîraz (Îran)|Şîraz]] bû. Dînê dewletê [[îslam]] û ziman jî bi piranî [[Zimanê farisî|farisî]] û [[erebî]] bûye. Temenê Dewletê 130 sal bû û di sala 1062 ji hevda ketiye. == eslê xanedaniyê == Li ser koka xanedanê îdiayên cûrbecûr hene. Bûweyhî xwe dispêrin rêzenivîsa Sasaniyan, ku dewletek Îranî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A concise history of the Middle East |url=https://archive.org/details/concisehistoryof07edgold |paşnav=Goldschmidt |pêşnav=Arthur |weşanger=Westview Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-8133-3885-9 |çap=7. ed., 25. anniversary ed |cih=Boulder, Colo.}}</ref> Lêbelê, îdiayên li ser eslê xanedanê ji hev cuda ne. Hin kes wan bi gelê Deylem û carinan jî bi tevlîheviyek ji Deylem û Kurdan ve girêdidin (dibe ku di navbera Deylem û Kurdan de têkiliyek hebe).<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of stateless nations: ethnic and national groups around the world |url=https://archive.org/details/encyclopediaofst0000mina |paşnav=Minahan |pêşnav=James |weşanger=Greenwood, an imprint of ABC-CLIO, LLC |tarîx=2016 |isbn=978-1-61069-953-2 |çap=Second edition |cih=Santa Barbara, California}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of Iran. 5: The Saljuq and Mongol periods / ed. by J. A. Boyle |url=https://archive.org/details/cambridgehistory0007unse_b4w5 |weşanger=Cambridge Univ. Pr |tarîx=1968 |isbn=978-0-521-06936-6 |çap=7. print |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Boyle |pêşnavê-edîtor=John Andrew}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Wahhabism and the rise of the House of Saud |paşnav=Firro |pêşnav=Tarik K. |weşanger=Sussex Academic Press |tarîx=2018 |isbn=978-1-84519-934-0 |cih=Brighton ; Chicago}}</ref> "Yehya ibn Seîd el-Entakî", ku di sedsala 10an de jiyaye, emîrê Buweyhî wekî "Îmadüddevle ebu mensûr said ibn mervan" wekî axayê kurd ê Dîyarbekirê bi nav kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire De Yahya D' Antioche 1 Et 2 |paşnav=Albocicade |url=http://archive.org/details/HistoireDeYahyaDAntioche1Et2}}</ref> Di çavkaniyek din de, "Alaüddevle" wekî Kurd tê binavkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gantenbein |pêşnav=Urs Leo |tarîx=1996-11-27 |sernav=Burnett, Charles; Yamamoto, Keiji; Yano, Michio: Abu Ma’sar “The abhre' iation of the introduction fo astrology” together with the niedieval Latin translation of Adelard of liatli. Ed. and transl. by Ch. Burnett... Leiden etc., Brill, 1994. VIII, 170 p. (Islamic philosopby, theology and Science, XV), Hfl. 100.-; $ 57.50. ISBN 90-04-09997-2; ISSN 0169-8729. |url=https://doi.org/10.1163/22977953-0530102038 |kovar=Gesnerus |cild=53 |hejmar=1-2 |rr=128–129 |doi=10.1163/22977953-0530102038 |issn=0016-9161}}</ref> û referansên din jî hene ku piştgirî didin ku xanedan Kurd e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: a concise handbook |url=https://archive.org/details/kurdsconcisehan00izad |paşnav=Izady |pêşnav=Mehrdad R. |weşanger=Crane Russak |tarîx=1992 |isbn=978-0-8448-1729-3 |cih=Washington}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bilâd-ı Ekrâd: Kürdistan |paşnav=Arslan |pêşnav=Faruk |url=https://www.academia.edu/37366978/Bil%C3%A2d_%C4%B1_Ekr%C3%A2d_K%C3%BCrdistan}}</ref> "Hemza el-Îsfehanî" Deylemê wekî yek ji herêmên ku ji hêla îdarî û darayî ve bi Tebaristanê ve girêdayî ne tomar dike. Hamza niştecihên Deylemê wekî "Farsên ku ji wan re Deylem tê gotin Kurdên Tebaristanê" bi nav dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bakır |pêşnav=Abdulhalik |paşnav2=Dündar |pêşnav2=Abdulhamit |tarîx=2021-07-29 |sernav=Büveyhîlerin Kökeni Üzerine Tespitler |url=https://dergipark.org.tr/tr/pub/otad/issue/64294/937796 |kovar=Oğuz-Türkmen Araştırmaları Dergisi |ziman=tr |cild=5 |hejmar=1 |rr=10–44 |issn=2618-6543}}</ref> == Dîrok == Gava ku sê Mîrîtiyên Buwayhid-ê yên yekbûyî bûn yek, dewlet xurttir bû. Gava Adudüddevle, yê ku dewlet yek kir, mir, di 983an de dîsa tevlihevî çêbû. Wî di sala 1029 de [[Mehmûdê Gaznî]] yek ji Büveyhoğulları, ku bû du şax, veqetand. Di dema Adud al-Daula de, gelek mizgeft û nexweşxane li welêt hatin avakirin. Vana di encama [[Mongolî]] de hatin rûxandin. Fermandarên Tirk ên Buveyhiogullari li [[Bexda]]yê carinan li dijî Buveyhogullari serî hildan. [[Wêne:Dailam soldier.jpg|thumb|rast|200px|Lêskerekî Buweyhi]] Ji ber vê sedemê, şaxê din ê Buveyhioğulları dest bi lawazbûnê kir. Xelîfeyê Ebasî [[Kaim Abassi]], ku dixwest ji bin zordariya Buveyhiogullari xelas bibe, ji Siltanê Mezin ê Selçûqî Tuğrul Bey alîkarî xwest. [[Tuğrul Bey]] di dema gera xwe ya [[Bexda]] di 1055-an de şerê Buveyhiogullari kir û têkçûnek giran li wan kir. Tuğrul Bey, ku hîkûmdarê Büveyhioğulları dîl girt, dawî li vê dewletê anî. Di dema Büveyihoğulları de gelek xebatên mîmarî jî hatine çêkirin. Büveyhioğulları xanedaniyek e ku li beşek diyarkirî ya erdên [[Îran]], [[Iraq]], [[Azerbaycan]] û [[Tirkiye]] serdest bû. == Hikûmdar == [[Wêne: Bazaar vakeel.jpg |thumb| rast | Sûkek li [[Şîraz (Îran)]]. Ew di dema Buveyhioğulları de hatî çêkirin.]] === Serwerên Mezin === Mîrên Buyîd dewletê bi taybetî ji [[Fars (parêzgeh)]], Jibal û [[Iraq]] dewlet bi rê ve dibin. Ji ber ku welat bû sê parçe, ji hêla sê rêveberên cuda ve hate birêve birin. Farisî şax * Imadüddevle 934-949 * Adudüddevle 949-983 * Erefüddevle 983-989 * Samsâmüddevle 989-998 * Behâuddevle 998-1012 * Sultanüddevle 1012-1024 * Ebû Kalicar 1024-1048 * Stûna 1048-1055 ya Abu Mansur Fülad Ew di nav [[Selçûqî]] de bû. [[Wêne: Samanid plate. Attributed to Nishapur, Iran, 10th century (Metropolitan Museum of Art, 67.178.2).jpg | rast|thumb| Li plateranê plakaya xemilandî ya sedsala 10an a Buwayh]] Rey lever * Ruknüddevle 935-976 * Fahruddevle 976-980 * Muayyadüddevle 980-983 * Fahruddevle (dîsa) 984-997 * Mecdüddevle 997-1029 Ew beşdarî [[Xeznewîyan]] bû. Branchaxê Iraqiraqî * Muizzuddevle 945-967 * İzzüddevle 966-978 * Adudüddevle 978-983 * Samsâmüddevle 983-987 * Şerefüddevle 987-989 * Behâuddevle 989-1012 * Sultanüddevle 1012-1021 * Musharrafuddaw 1021-1025 * Celâlüddevle 1025-1044 * Ebû Kalicar 1044-1048 * Al-Malik al-Rahim 1048-1055 Ew di nav [[Selçûqî]] de bû. === Serwerên Biçûk === Mîrên Buwayh hin herêmên piçûk hukum dikirin. Besra Buyids * 980-an Diyaüddevle [[Zimanê farisî]] beşdarî Buyidan bû. Buyîdên Hemedanê * Muayyadüddevle 976-983 * Shamsudevle 997-1021 * Samauddevle 1021-1024 Kerman Buyids * Kavamüddevle 1012-1028 Farisî beşdarî Buyidan bû. Buwehî [[Xûzistan (parêzgeh)|Xûzistan]] * Tacüddevle 980-an Farisî beşdarî Buyidan bû. == Xanedan == Biweyhiyan dewletek e ku ji hêla gelê [[Deylem]] ve hat damezrandin. Navê Buwayhi, [[V. Behrâm]] ji Buye (Buveyh) bin Fennâ Hüsrev daketiye.<ref>TDV, [[Ensîklopediya Îslamê ya Weqfa Diyanetê ya Tirkiyeyê|İslam Ansiklopedisi]], cild: 6, rûpel: 496</ref> Desthilatdariya Biweyhiyan, dewletek [[Şiîtî]], ji 932 heya 1055 dom kir. Abu Suca Buwayh, ku navê xwe da vê xanedanê, serokê eşîrekî şervan e. Kurên wî Alî li [[Farisî]] -yê Prensîbiya Buwayh, li [[Rey (şaristan)]]ê de Hasan û [[Kirman (Îran)|Kirman]] -ê de Ehmed damezirandin. Buveyhogullari di wextê xwe de çû rojava û [[Bexda]] xist bin serweriya xwe. Paşê Büveyhoğulları Xelîfe xist bin emrê xwe. Serekê Xelîfe Buveyoğulları ji hêla walî (Emirül Ümera) ve hate wezîfedarkirin. Paşê, Buveyhogullari şaxek danî ber çavên Xelîfe û li şûna wî xelîfeyek din danî. Niha [[Xanedana Ebasiyan]] bûne dîkên Biweyhiyan. == Binerê == * [[Gîlekî (gel)]] [[Deylemî]] [[Teberî (gel)]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 934an]] [[Kategorî:Biweyhî| ]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 930î de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1060î de hilweşiyan]] tn9kej9jc63zeq7wmba9sk41u52hvf1 0 75517 2101219 1792469 2026-11-01T04:51:38Z Biyolojiyabikurdi 31567 2101219 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Kromozomên lêkçû ku.png|thumb|564x564px|Kromozomên lêkçû]] '''Kromozomên lêkçû''' an jî '''kromozomên homolog''' (bi înglîzî: ''homologous chromosomes'') cotek [[kromozom]] in ko cor û rêza genên li ser wan heman in. Şêwe, qebare, cihê [[sentromer]]ê û dirêjiya milên kromozomên lêkçû wekhev hev in.<ref name="Encyclopedia_Of_Biology">Rittner, Don, and Timothy Lee McCabe. Encyclopedia Of Biology. Facts On File, 2004. </ref> Heke di [[xane]]yek de komeleya kromozoman ji kromozomên cot, ango ji kromozomên lêkçû pêk hatibe, ev xane wekî xaneya diploîdi(2n) tê navkirin. Ji bilî sperm û xaneya hêkê, hemû xaneyên laşê mirov dîploîdî ne. Xaneyên sperm û hêkê, ji her corek yek kromozom lixwe digirin, ango di xaneyên zayendê de kromozomên lêkçû tune, loma evan xaneyan wekî xaneyên haploîdî (n) tên navkirin.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Kromozomên lêkçû genên ji bo heman sîfetê lixwe digirin.<ref name="Campbell">Campbell, N. A., & Reece, J. B. (2008). Biology (8th ed.). San Francisco, CA: Benjamin-Cummings Publishing Company.</ref> Lê dibe ko ev genan kar bikin ji bo peydabûna rûxsarên cuda, ango kromozomên lêkçû ne kopiyên hev in.<ref name="OpenStax, Anatomy & Physiology">Betts, J., Desaix, P., Johnson, E., Johnson, J., Korol, O., & Kruse, D. et al. (2017). Anatomy & physiology. Houston, Texas: OpenStax College, Rice University,</ref> Wekî mînak, di riweka polkeyê de ji bo zanyariya bomaweyî ya rengê kulîlkê, herdu kromozomên lêkçû jî di heman beşen xwe de gena ji bo rengê kulîlkê lixwe digirin. Lê dibe ko gena kromozomek ji bo peydabûna rengê mor, gena kromozoma din ji bo rengê spî be.<ref name="Biology with Physiology">Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., & Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.</ref> Xaneyên laşê mirov ji her cor kromozomê cotek lixwe digirin. Di xaneyên dîploîdî (2n) de cota kromozomên lêkçû, yek ji bavanên nêr, a din jî ji bavanên mê tê. Çeşîddariya di nav endamên heman cor zîndeweran, ji ber guhaztina van kromozoman peyda dibe.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> Di xaneyên mirovên mê de 23 cot kromozomên lêkçû heye, ji vana 22 cot kromozomên laş, cotek jî (XX) kromozomên zayendê ye. Lê di xaneyên mirovê nêr de 22 cot kromozomên lêkçû heye. Di xaneyên nêran de kromozomên zayendê, X û Y kromozomên lêkçû nîn in.<ref name="MOLECULAR BIOLOGY OF THE CELL">Alberts, B., Johnson, A., Lewis, J., Morgan, D., Raff, M., Roberts, K., & Walter, P. (2014). Molecular Biology of the Cell (6th ed.). NY: Garland Science. </ref> Her ferê cota kromozozomên lêkçû, kromozoma duhendebûyî ye, loma ji du kromtîdên xwîşk pêk tê. Kromatîdên xwîşk di beşa sentromerêde bi hev re girêdayîne. Gava kromozomên lêkçû tên hemberî hev pêkhateyek ji çar kromatîdî peyda dibe, ji vê pêkhateyê re tê gotin tetrad.<ref name="Genetics">Hartl, D. L., & Jones, E. W. (1998). Genetics: Principles and analysis. Sudbury, MA: Jones and Bartlett. ISBN 0-7637-0489-X </ref> Kromozomên lêkçû û kromatîdên xwîşk tiştên gellek ji hev cuda ne. Kromozomên lêkçû bi eslê xwe kromozomên bavan in.<ref name="Biology with Physiology" /> Çavkaniya kromozomek lêkçû [[sperm]], a kromozoma din jî [[xaneya hêkê]] ye. Ango bi [[Pîtîn|pîtînê,]] bi yekbûna [[navik]]a sperm û hêkê, kromozomên lêkçû peyda dibin. Kromozomên lekçû dişibin hev, lê ne kopiyên hev in. Kromatîdên xwîşk di qonaxa înterfazê de, bi duhendebûna kromozomê peyda dibin. Loma kromozomên xwîşk kopiyên hev in. Di dema dabeşbûna [[miyoz]]ê de, di qonaxa profaza I de, kromozomên lêkçû wisa tên ba hev ko her genên li ser kromozomek bi genên kromozoma din ve tên hemberî hev.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> Ango genên [[allel]] nêzikê hev dibin. Kromatîdên nexwişk di hin xalan de tên ser hev, ev rewş wekî kîazma tê navkirin. Kromozomên nexwişk di xala kîazmayê de dihelin û hin perçe ji kromatîdê diqetin. Parçeya kromtîdêk bi parçeya kromatîda din ve tê guhertin. Bi vî awayê rêza ADN-ya herdu kromatîdên nexwişk, ji ber parçeyên nû diguhere, ji vê cih guhertinê re tê gotin parçe guherîn (bi înglîzî: ''crossing over'') Parçe guherîn yek ji hokarên serekî ye ko dibe sedema guherîna bomaweyî ya nifşên nû.<ref name="Human anatomy">McKinley, M., & O'Loughlin, V. (2011). Human Anatomy (3rd ed.). New York, NY: McGraw-Hill </ref> Di qonaxa anafaza I de cota cromozomên lêkçû ji hev cihê dibin û her ferek ber bi cemserek xaneyê ve diçe. Cihêbûna kromozomên lêkçû tesedûfî ye, ango berê anafaza I nayê zanîn ko kîjan kromozom diçe kîjan gametê. Ev rewş dibe sedema çêbûna çeşîddariyê li gametan.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science">Cullen, K. E. (2009).Encyclopedia of Life Science. Newyork: Facts On File, Inc</ref> [[Gregor Mendel|Mendel]] bi qanuna dabeşkirina serbixwe (bi înglîzî: ''law of independent assortment)'' diyar kirîbû ko bi awayekî serbixwe belavbûna kromozoman dibe sedema peydabûna çeşîddariyê di navbera nifşên nû de. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyolojî]] p05txzmqy2xdc9qu3qis6pqbcgblet8 0 77632 2101222 1976984 2026-11-01T07:14:39Z Kawa63 105128 /* */ 2101222 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = Memduh Selim.jpg | sernavê_wêne = Potreya Memdûh Selîm, 1925 | roja_jidayikbûnê = 1889 | cihê_jidayikbûnê = [[Wan]], [[Bakurê Kurdistanê]] | roja_mirinê = 1976 | cihê_mirinê = [[Şam]], [[Sûrî|Sûriye]] | hevwelatî = [[Împeratoriya Osmanî]] (1880-1930)<br>[[Sûrî]] (1930-1976) | perwerde = [[Zanîngeha Wanê]] | pîşe = Dîplomat, siyasetmedar, çalakvan | salên_çalak = 1925-1976 | xebatên_navdar = Rêxistina [[Xoybûn]] (yek ji damezrîneran) }} '''Memdûh Selîm Beg''' (jdb. 1889an - m. 1976an) di destpêka sedsala bîstan de rewşenbîr û çalakvanekî siyasî yê [[kurd]] ê girîng bû ku bi beşdariyên xwe yên di pêşxistina [[Kurdperwerî|kurdperweriya]] ya nû de bi berfirehî dihat naskirin. Ew yek ji damezrînerên [[Xoybûn]]ê bû ku rêxistineke neteweperwer a kurd bû ku di sala 1927an de hatibû damezrandin û roleke girîng hem di aliyên siyasî û hem jî di warê çandî yên tevgera kurdî de lîstibû. Di seranserê jiyana xwe de, Selîm beg rêxistina leşkerî, tevlêbûna dîplomatîk û parêzvaniya çandî bi hev re kiriye yek, girîngiya [[zimanê kurdî]], perwerde û nasnameyê wekî pêkhateyên yekgirtî yên çalakvaniya neteweperwer tekez kiriye. Xebatên wî bandorek mayînde li ser ramana siyasî ya kurdî hiştiye ku nifşên çalakvan û ramanwerên pêşerojê li seranserê [[Rojhilata Navîn]] şekil daye.{{sfn|McDowall|1996|pp=55–59}} == Jînenîgarî == === Jiyana despêkê === Memdûh Selîm di dawiya serdema [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] de li [[Wan]]ê jidayik bûye. Malbata wî, her çend di nav avahiyên kevneşopî yên kurdî de kok girtibin jî, qîmetê dida perwerdeyê û hay ji herikînên rewşenbîrî yên berfirehtir ên ku li Rojhilata Navîn belav dibûn, hebûn. Ji temenê ciwaniya xwe ve, Selîm beg hem meraqa rewşenbîrî û hem jî eleqeyek mezin a bi karûbarên siyasî nîşan daye. Wî perwerdehiya fermî wergirtiye dibe ku di saziyên osmanî de, li wir ew bi tevliheviyek perwerdehiya klasîk û ramana siyasî ya nûjen re rûbirû maye ku di nav de ramanên li ser neteweperwerî, destûrî û mafên gelan di nav împeratoran de hebû. Vê perwerdehiya zû amûrên têgehî peyda kiriye ku veguherînên bilez ên li dora wî diqewimin analîz bike û rexne bike û bingeha tevlêbûna wî ya siyasî ya paşê daniye.{{sfn|McDowall|1996|pp=180–184}} Di salên pêşketina xwe de, Selîm beg şahidiya hilweşîna împeratoriya osmanî û derketina holê ya dewletên nû yên li seranserê Rojhilata Navîn dike ku komara nû [[Tirkiye]]yê di nav de bû. Van bûyeran hişmendiya wî ya siyasî bi awayekî kûr şikil dabû. Wî aloziyên di navbera desthilatdariya dewleta navendî û avahiyên herêmî, pir caran eşîrî yên kurdî de û herwiha bandora modernîzasyon, reformên [[Laîsîzm|laîk]] û ferzkirina [[Nîjadperestiya tirkan li dijî kurdan|nîjadperestiya tirkî]] dît. Têkeliya ezmûna kesane û perwerdehiya fermî li ser Selîm beg de vîzyonek serxwebûna kurdan pêş xistibû ku hem bi pratîkî û hem jî bi rewşenbîrî bû ku tekezî li ser çalakiya siyasî ya rêxistinkirî, parastina çandî û têkiliya bi saziyên navneteweyî re kiriye. {{sfn|Tejel|2009|pp=55–59}} === Siyaset û çalakvanî === [[Wêne:Kurdish leaders 1925.jpg|thumb|Li jor ji çepê: Yado Axa yê Xerpêtê û Zadin Talha yê Çewlîgê<br>Li jêr ji çepê: Memdûh Selîm, [[Celadet Alî Bedirxan|Celadet]] û [[Kamiran Alî Bedirxan|Kamiran Bedirxan]]]]Kariyera siyasî ya Selîm beg piştî [[serhildana Şêx Seîdê Pîranî]] ya sala 1925an geş bûye. Her çend Selîm rasterast beşdarî serhildanê li qada şer nebe jî, ew ji ber tepeserkirina serhildanê pir bandor bûye û şahidiya hilweşandina sîstematîk a avahiyên civakî, dînî û siyasî yên kurdan dike. Darvekirin, sirgûnkirin û tepeserkirina çandî ya ku piştî wê hat, wî qanih kiriye ku ji bo têkoşîna kurdan stratejiyeke nû hewce dike ku di nav de stratejiyeke ku aliyên leşkerî, siyasî û çandî bi hev re bike yek heye. Wî dest bi hevkariyê bi rewşenbîrên kurd ên sirgûnkirî û efserên leşkerî yên berê li [[Sûrî|Sûriye]] û [[Libnan]]ê kiriye û beşdarî avakirina toran bûye ku paşê dê stûna neteweperestiya rêxistinkirî ya kurd pêk bînin.{{sfn|Olson|1989|pp=49–53}} Di van salan de, Selîm beg girîngiya avakirina hevgirtina navxweyî ya di nav civakên kurdî de û naskirina derveyî ya armancên kurdan tekez kiriye. Wî ji bo yekkirina fraksiyonên [[Lîsteya êlên kurdan|eşîrî]], dînî û herêmî yên cuda di bin çarçoveyek hevpar a neteweperwer de xebitiye. Wî ji bo neteweperweriya sekuler ku ji girêdanên kevneşopî derbas dibe, parêzvanî kiriye û tekezî li ser hêza yekgirtî ya ziman, çand û armancên siyasî yên hevpar kiriye. Nivîs, axaftin û hewldanên wî yên rêxistinî hewl dane ku vîzyonek hevgirtî ya serxwebûna kurdan diyar bikin, têkoşîna kurdan di warê prensîbên siyasî yên nûjên de çarçove bikin, ne berxwedana tenê eşîrî an dînî.{{sfn|McDowall|1996|pp=182–185}}[[Wêne:Xoybun Congress 1927 in Lebanon.png|thumb|Kongreya Xoybûnê yê 1927an li [[Libnan]]ê, Selîm beg seyêm kes e ku li çepê disekine.]]Di sala 1927an de Selîm beg li kêleka [[Celadet Alî Bedirxan]], [[Kamiran Alî Bedirxan|Kamiran Bedirxan]] û [[Îhsan Nûrî Paşa]] bûye yek ji endamên damezrîner ên Xoybûnê. Rêxistinê hewl daye ku hewildanên neteweperwer ên kurd li seranserê [[Tirkiye]], [[Iraq]], Sûriye û [[Îran]]ê bike yek ku stratejiyên leşkerî, dîplomatîk û çandî bi hev re bibin yek. Di nav Xoybûnê de, Selîm bi taybetî di organîzekirina torên ragihandinê di navbera civakên sirgûnkirî de, hevrêzkirina bi serokên eşîran re û plansazkirina kampanyayên leşkerî de rolek girîng lîstiye. Wî di [[Serhildanên Agiriyê|serhildana Agiriyê]] (1927–1930) de rolek girîng lîstibû ku bi Îhsan Nûrî Paşa re xebitiye ku stratejiyên operasyonan çêbike, xetên dabînkirinê ewle bike û hevrêziya di navbera milîsên kurd ên cihêreng de biparêze. Jêhatîbûna rêxistinî ya Selîm beg di berdewam kirina serhildanê de ji bo çend salan, tevî zexta leşkerî ya zêde ya Tirkiyeyê, girîng bû.{{sfn|McDowall|1996|1989|pp=60–64}} Ji bilî beşdariya xwe ya leşkerî, Selîm beg girîngiya dîplomasî û naskirina navneteweyî tekez kir. Wî bi rayedarên ewropî re ku di nav de rayedarên [[Fransa|fransî]] û [[Keyaniya Yekbûyî|brîtanî]] hebûn, nameyan şand û bi civakên diyasporê re têkilî danî da ku piştgirîyê ji bo armancên neteweperestiya kurd peyda bike. Her çend van destpêşxeriyên dîplomatîk kêm caran alîkariyek madî peyda kiribin jî, ew têgihîştinek sofîstîke ya siyaseta cîhanî nîşan dan û pêwîstiya bicihkirina neteweperestiya kurdî di nav gotûbêja navneteweyî ya berfirehtir de destnîşan kirine.{{sfn|Entessar|1992|pp=70–75}} === Jiyana paşîn a li sirgûnê === Piştî têkçûna [[Komara Agiriyê]] û sirgûnkirina endamên Xoybûnê di destpêka salên 1930an de, Selîm beg di nav civakên sirgûniyê de çalak maye. Wî berdewam kiriye ku beşdarî nîqaşên li ser xweserî û nasnameya kurdan bibe, şîret bide çalakvanên ciwan û têkiliyên xwe li seranserê Rojhilata Navîn biparêze. Her çend êdî beşdariya rasterast a leşkerî ne mimkun be jî, wî bal kişand ser xebata çandî, weşan û destpêşxeriyên perwerdehiyê, piştrast kir ku ramanên neteweperestiya kurd tevî tepeserkirina siyasî jî berdewam bikin. Hewldanên wî di alikariya vê heyamê kiriye ku berdewamiya rewşenbîrî û rêxistinî ya tevgera neteweperestiya kurd berdewam bike ku nifşê yekem ê çalakvanan bi baxê siyasî ya kurd a piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] ve girêda.{{sfn|McDowall|1996|pp=198–200}} == Mirin == Rewşên rastîn ên mirina Memdûh Selîm hê jî ne diyar in lê tê zanîn ku ew di sala 1976an, dema ku hê jî di xebata çandî û siyasî ya kurdî de mijûl bû, li [[Şam]]ê jiyana xwe ji dest daye. Mirina wî dawiya serdemekê nîşan daye ku tê de nifşê yekem ê rêxînerên neteweperwer ên kurd hewl dabûn stratejiyên leşkerî, siyasî û çandî di nav tevgerek hevgirtî de entegre bikin. Her çend Xoybûn jixwe wekê rêxistinek leşkerî an siyasî ya bi bandor nemabû jî, beşdariyên rewşenbîrî û rêxistinî yên Selîm beg piştrast kirine ku çarçove û ramanên ku wî alîkariya pêşxistina wan kiribû, demek dirêj piştî koça wî ya dawî jî çalakvaniya kurdî şikil daye.{{sfn|McDowall|1996|1992|pp=90–92}}{{Sfn|Entessar|1992|p=90-92}} Mîrasa Selîm beg piralî ye. Ew navbeynkar, rewşenbîr û rêxîner bû ku pirek di navbera cudahîyên eşîrî, herêmî û rewşenbîrî de çêkir ku vîzyoneke laîk û modern a neteweperweriya kurdî pêş xistibû. Beşdariyên wî yên di weşanên kurdî, standardkirina ziman û parastina çandî de avahiyên mayînde afirandin ku bandor li partiyên siyasî yên kurdî yên paşê, destpêşxerîyên perwerdehiyê û tevgerên neteweperwer ên paşîn kirin. Lêkolîner destnîşan dikin ku Selîm beg rola krîtîk a hevgirtina xebata çandî bi aktîvîzma siyasî û leşkerî re nîşan daye û nîşan da ku nasnameya neteweyî ya mayînde hem hevgirtina îdeolojîk û hem jî rêxistina pratîkî hewce dike. Bi jiyan û xebata xwe re Memdûh Selîm beg piştrast kiriye ku îdealên neteweperweriya kurdî ya destpêkê heta serdema piştî şer jî berdewam kirine û bingehek ji bo nifşên pêşerojê yên çalakvan û rewşenbîran peyda kiriye.{{sfn|Tejel|2009|1992|pp=79–83; Izady|p=248}} == Beşdariyên çandî û rewşenbîrî == Vîzyona Selîm beg a neteweperweriya kurdî ji çalakiyên leşkerî û siyasî wêdetir diçû. Wî dizanibû ku ji bo mayîndehiya nasnameya kurdî ya demdirêj bingehên çandî û rewşenbîrî yên xurt hewce dike. Ew piştgirekî xurt ê weşanên bi zimanê kurdî bû ku bi taybetî kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] ku ramanên neteweperwer belav dikir, [[alfabeya kurdî ya latînî]] bikaranî û folklor, helbest û serpêhatiyên dîrokî berhev dikir. Ev hewldan ji bo yekkirina civakên kurd li seranserê gelek dewlet û nifşan navendî bûn, vegotinek hevpar û nasnameyek çandî peyda dikirin ku xwestekên siyasî xurt dikir.{{sfn|Izady|1992|p=247}} Wî di nav derdora rewşenbîrî ya kurdî de roleke şêwirmendiyê lîstiye ku di nakokiyên di navbera fraksiyonên cuda yên di nav Xoybûnê de navbeynkarî kir û rêberiya çalakvanên ciwan kiriye. Girîngiya wî ya li ser perwerde, wêje û ragihandinê mîrateyek ava kiriye ku ji temenê Xoybûnê wêdetir dirêj bû û nîşan da ku çalakvaniya çandî temamkereke girîng a hewildanên siyasî û leşkerî bû. Bi van destpêşxeriyan, Selîm beşdarî afirandina hişmendiyek neteweperwer a kurdî yê [[serdema nû]] bûye ku parastina kevneşopiyê bi şopandina armancên siyasî yên hemdem re kiriye yek.{{sfn|Tejel|2009|pp=79–83}} Nivîskar [[Mehmed Uzun]] jî di romana xwe ya [[Siya evînê (pirtûk)|Siya evînê]], beşek ji jiyan û xebata Memdûh Selîm Beg aniye ziman. == Binerê == * [[Kamiran Alî Bedirxan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} * {{Ansîklopediya Kurdistanê|memduh-selim-bege-wani|Memdûh Selîm Beg}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1880]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 19an]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 20an]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mirin 1976]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] [[Kategorî:Xoybûn]] 2vtk4fh5pqzehjx7wcnq1lut9dmwesd 2101223 2101222 2026-11-01T07:24:40Z Kawa63 105128 /* Jînenîgarî */ + 2101223 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = Memduh Selim.jpg | sernavê_wêne = Potreya Memdûh Selîm, 1925 | roja_jidayikbûnê = 1889 | cihê_jidayikbûnê = [[Wan]], [[Bakurê Kurdistanê]] | roja_mirinê = 1976 | cihê_mirinê = [[Şam]], [[Sûrî|Sûriye]] | hevwelatî = [[Împeratoriya Osmanî]] (1880-1930)<br>[[Sûrî]] (1930-1976) | perwerde = [[Zanîngeha Wanê]] | pîşe = Dîplomat, siyasetmedar, çalakvan | salên_çalak = 1925-1976 | xebatên_navdar = Rêxistina [[Xoybûn]] (yek ji damezrîneran) }} '''Memdûh Selîm Beg''' (jdb. 1889an - m. 1976an) di destpêka sedsala bîstan de rewşenbîr û çalakvanekî siyasî yê [[kurd]] ê girîng bû ku bi beşdariyên xwe yên di pêşxistina [[Kurdperwerî|kurdperweriya]] ya nû de bi berfirehî dihat naskirin. Ew yek ji damezrînerên [[Xoybûn]]ê bû ku rêxistineke neteweperwer a kurd bû ku di sala 1927an de hatibû damezrandin û roleke girîng hem di aliyên siyasî û hem jî di warê çandî yên tevgera kurdî de lîstibû. Di seranserê jiyana xwe de, Selîm beg rêxistina leşkerî, tevlêbûna dîplomatîk û parêzvaniya çandî bi hev re kiriye yek, girîngiya [[zimanê kurdî]], perwerde û nasnameyê wekî pêkhateyên yekgirtî yên çalakvaniya neteweperwer tekez kiriye. Xebatên wî bandorek mayînde li ser ramana siyasî ya kurdî hiştiye ku nifşên çalakvan û ramanwerên pêşerojê li seranserê [[Rojhilata Navîn]] şekil daye.{{sfn|McDowall|1996|pp=55–59}} == Jînenîgarî == Ew di sala 1889ê de li [[Wan|Wanê]] ji dayik bû. Piştî ku xwendina seretayî û navîn li Wanê qedand, ji bo xwendina bilind ew dicê [[Stembol|Stembolê]] û li wir beşên [[Civaknasî|sosyolojî]] û [[Felsefe|felsefeyê]] dixwîne; herwiha ligorî hin çavkaniyan, ew ji ''Mekteb-i Mülkiyeyê'' mezûn bûye. Malbata wî, her çend di nav avahiyên kevneşopî yên kurdî de kok girtibin jî, qîmetê dida perwerdeyê û hay ji herikînên rewşenbîrî yên berfirehtir ên ku li Rojhilata Navîn belav dibûn, hebûn.<ref name="rudaw1">{{cite web |url=https://www.rudaw.net/turkish/categories/opinion/815523 |title=20. yüzyıl Kürd ulusal mücadelesinin önemli bir aydın ve siyasetçisi: Vanlı Memduh Selim |access-date=1 July 2026 |publisher=Rûdaw |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260630202022/https://www.rudaw.net/turkish/categories/opinion/815523 |archive-date=30 June 2026}}</ref><ref name="bernamegeh">{{cite web |url=https://www.bernamegeh.com/memduh-selim-bey-kimdir/ |title=Memduh Selim Bey Kimdir? |access-date=1 July 2026 |publisher=Bernamegeh |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260630195240/https://www.bernamegeh.com/memduh-selim-bey-kimdir/ |archive-date=30 June 2026}}</ref> Ji temenê ciwaniya xwe ve, Selîm beg hem meraqa rewşenbîrî û hem jî eleqeyek mezin a bi karûbarên siyasî nîşan daye. Wî perwerdehiya fermî wergirtiye dibe ku di saziyên osmanî de, li wir ew bi tevliheviyek perwerdehiya klasîk û ramana siyasî ya nûjen re rûbirû maye ku di nav de ramanên li ser neteweperwerî, destûrî û mafên gelan di nav împeratoran de hebû. Vê perwerdehiya zû amûrên têgehî peyda kiriye ku veguherînên bilez ên li dora wî diqewimin analîz bike û rexne bike û bingeha tevlêbûna wî ya siyasî ya paşê daniye.{{sfn|McDowall|1996|pp=180–184}} Di salên pêşketina xwe de, Selîm beg şahidiya hilweşîna împeratoriya osmanî û derketina holê ya dewletên nû yên li seranserê Rojhilata Navîn dike ku komara nû [[Tirkiye]]yê di nav de bû. Van bûyeran hişmendiya wî ya siyasî bi awayekî kûr şikil dabû. Wî aloziyên di navbera desthilatdariya dewleta navendî û avahiyên herêmî, pir caran eşîrî yên kurdî de û herwiha bandora modernîzasyon, reformên [[Laîsîzm|laîk]] û ferzkirina [[Nîjadperestiya tirkan li dijî kurdan|nîjadperestiya tirkî]] dît. Têkeliya ezmûna kesane û perwerdehiya fermî li ser Selîm beg de vîzyonek serxwebûna kurdan pêş xistibû ku hem bi pratîkî û hem jî bi rewşenbîrî bû ku tekezî li ser çalakiya siyasî ya rêxistinkirî, parastina çandî û têkiliya bi saziyên navneteweyî re kiriye. {{sfn|Tejel|2009|pp=55–59}} == Siyaset û çalakvanî == [[Wêne:Kurdish leaders 1925.jpg|thumb|Li jor ji çepê: Yado Axa yê Xerpêtê û Zadin Talha yê Çewlîgê<br>Li jêr ji çepê: Memdûh Selîm, [[Celadet Alî Bedirxan|Celadet]] û [[Kamiran Alî Bedirxan|Kamiran Bedirxan]]]]Di sala 1912yê de, ew di nav endamên damezrîner ên [[Hêvî (rêxistin)|Koma Telebeyên Kurd Hêvî]] de bû, rêxistineke ku li Stembolê hatibû avakirin da ku telebeyên kurd bi hev bidin naskirin û aktîvîteyên kulturî pêk bînin, û wî wekî sekreterê giştî ya wê rêxistinê xizmet kir.<ref name="rudaw1" /><ref name="dergipark">{{cite journal |last=Kurt |first=Şehmus |author2=Arslan, Mesut |author3=Yıldız, Ayhan |date=2025 |title=Vanlı Memduh Selim Bey ve Jîn Dergisi (1918-1919) |url=https://dergipark.org.tr/tr/pub/yyusbed/article/1677030 |issue=Van Gölü Havzası Özel Sayısı |pages=116–128 |access-date=1 July 2026 |magazine=Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi}}</ref> Meqelên wî di kovarên wekî [[Rojî Kurd (kovar)|Rojî Kurd]] û [[Jîn (kovar)|Jîn]] de hatin weşandin, ku ew kovar di bin banê wê rêxistinê de derdiketin. Di wan weşanan de, wî derbarê meseleyên sosyolojî, perwerdehî, zimên û adetên kulturî de meqele nivîsî.<ref name="dergipark" /><ref name="rupelanu">{{cite web |url=https://www.rupelanu.org/memduh-selimin-kutuphanesi-yazilari-ve-eserleri-12-30330h.htm |title=Memduh Selim'in Kütüphanesi, Yazıları ve Eserleri |access-date=1 July 2026 |publisher=Rûpela Nû |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260630203238/https://www.rupelanu.org/memduh-selimin-kutuphanesi-yazilari-ve-eserleri-12-30330h.htm |archive-date=30 June 2026}}</ref> Kariyera siyasî ya Selîm beg piştî [[serhildana Şêx Seîdê Pîranî]] ya sala 1925an geş bûye. Her çend Selîm rasterast beşdarî serhildanê li qada şer nebe jî, ew ji ber tepeserkirina serhildanê pir bandor bûye û şahidiya hilweşandina sîstematîk a avahiyên civakî, dînî û siyasî yên kurdan dike. Darvekirin, sirgûnkirin û tepeserkirina çandî ya ku piştî wê hat, wî qanih kiriye ku ji bo têkoşîna kurdan stratejiyeke nû hewce dike ku di nav de stratejiyeke ku aliyên leşkerî, siyasî û çandî bi hev re bike yek heye. Wî dest bi hevkariyê bi rewşenbîrên kurd ên sirgûnkirî û efserên leşkerî yên berê li [[Sûrî|Sûriye]] û [[Libnan]]ê kiriye û beşdarî avakirina toran bûye ku paşê dê stûna neteweperestiya rêxistinkirî ya kurd pêk bînin.{{sfn|Olson|1989|pp=49–53}} Di van salan de, Selîm beg girîngiya avakirina hevgirtina navxweyî ya di nav civakên kurdî de û naskirina derveyî ya armancên kurdan tekez kiriye. Wî ji bo yekkirina fraksiyonên [[Lîsteya êlên kurdan|eşîrî]], dînî û herêmî yên cuda di bin çarçoveyek hevpar a neteweperwer de xebitiye. Wî ji bo neteweperweriya sekuler ku ji girêdanên kevneşopî derbas dibe, parêzvanî kiriye û tekezî li ser hêza yekgirtî ya ziman, çand û armancên siyasî yên hevpar kiriye. Nivîs, axaftin û hewldanên wî yên rêxistinî hewl dane ku vîzyonek hevgirtî ya serxwebûna kurdan diyar bikin, têkoşîna kurdan di warê prensîbên siyasî yên nûjên de çarçove bikin, ne berxwedana tenê eşîrî an dînî.{{sfn|McDowall|1996|pp=182–185}}[[Wêne:Xoybun Congress 1927 in Lebanon.png|thumb|Kongreya Xoybûnê yê 1927an li [[Libnan]]ê, Selîm beg seyêm kes e ku li çepê disekine.]]Di sala 1927an de Selîm beg li kêleka [[Celadet Alî Bedirxan]], [[Kamiran Alî Bedirxan|Kamiran Bedirxan]] û [[Îhsan Nûrî Paşa]] bûye yek ji endamên damezrîner ên Xoybûnê. Rêxistinê hewl daye ku hewildanên neteweperwer ên kurd li seranserê [[Tirkiye]], [[Iraq]], Sûriye û [[Îran]]ê bike yek ku stratejiyên leşkerî, dîplomatîk û çandî bi hev re bibin yek. Di nav Xoybûnê de, Selîm bi taybetî di organîzekirina torên ragihandinê di navbera civakên sirgûnkirî de, hevrêzkirina bi serokên eşîran re û plansazkirina kampanyayên leşkerî de rolek girîng lîstiye. Wî di [[Serhildanên Agiriyê|serhildana Agiriyê]] (1927–1930) de rolek girîng lîstibû ku bi Îhsan Nûrî Paşa re xebitiye ku stratejiyên operasyonan çêbike, xetên dabînkirinê ewle bike û hevrêziya di navbera milîsên kurd ên cihêreng de biparêze. Jêhatîbûna rêxistinî ya Selîm beg di berdewam kirina serhildanê de ji bo çend salan, tevî zexta leşkerî ya zêde ya Tirkiyeyê, girîng bû.{{sfn|McDowall|1996|1989|pp=60–64}} Ji bilî beşdariya xwe ya leşkerî, Selîm beg girîngiya dîplomasî û naskirina navneteweyî tekez kir. Wî bi rayedarên ewropî re ku di nav de rayedarên [[Fransa|fransî]] û [[Keyaniya Yekbûyî|brîtanî]] hebûn, nameyan şand û bi civakên diyasporê re têkilî danî da ku piştgirîyê ji bo armancên neteweperestiya kurd peyda bike. Her çend van destpêşxeriyên dîplomatîk kêm caran alîkariyek madî peyda kiribin jî, ew têgihîştinek sofîstîke ya siyaseta cîhanî nîşan dan û pêwîstiya bicihkirina neteweperestiya kurdî di nav gotûbêja navneteweyî ya berfirehtir de destnîşan kirine.{{sfn|Entessar|1992|pp=70–75}} == Jiyana paşîn a li sirgûnê == Piştî têkçûna [[Komara Agiriyê]] û sirgûnkirina endamên Xoybûnê di destpêka salên 1930an de, Selîm beg di nav civakên sirgûniyê de çalak maye. Wî berdewam kiriye ku beşdarî nîqaşên li ser xweserî û nasnameya kurdan bibe, şîret bide çalakvanên ciwan û têkiliyên xwe li seranserê Rojhilata Navîn biparêze. Her çend êdî beşdariya rasterast a leşkerî ne mimkun be jî, wî bal kişand ser xebata çandî, weşan û destpêşxeriyên perwerdehiyê, piştrast kir ku ramanên neteweperestiya kurd tevî tepeserkirina siyasî jî berdewam bikin. Hewldanên wî di alikariya vê heyamê kiriye ku berdewamiya rewşenbîrî û rêxistinî ya tevgera neteweperestiya kurd berdewam bike ku nifşê yekem ê çalakvanan bi baxê siyasî ya kurd a piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] ve girêda.{{sfn|McDowall|1996|pp=198–200}} == Mirin == Memduh Selim di salên dawî a heyata wî de rastî tenêbûn û zehmetiyên darayî hatibû, di sala 1976an de li [[Şam|Şamê]] koça dawî kir.<ref name="rupelanu" /> == Mirin == Rewşên rastîn ên mirina Memdûh Selîm hê jî ne diyar in lê tê zanîn ku ew di sala 1976an, dema ku hê jî di xebata çandî û siyasî ya kurdî de mijûl bû, li [[Şam]]ê jiyana xwe ji dest daye. Mirina wî dawiya serdemekê nîşan daye ku tê de nifşê yekem ê rêxînerên neteweperwer ên kurd hewl dabûn stratejiyên leşkerî, siyasî û çandî di nav tevgerek hevgirtî de entegre bikin. Her çend Xoybûn jixwe wekê rêxistinek leşkerî an siyasî ya bi bandor nemabû jî, beşdariyên rewşenbîrî û rêxistinî yên Selîm beg piştrast kirine ku çarçove û ramanên ku wî alîkariya pêşxistina wan kiribû, demek dirêj piştî koça wî ya dawî jî çalakvaniya kurdî şikil daye.{{sfn|McDowall|1996|1992|pp=90–92}}{{Sfn|Entessar|1992|p=90-92}} Mîrasa Selîm beg piralî ye. Ew navbeynkar, rewşenbîr û rêxîner bû ku pirek di navbera cudahîyên eşîrî, herêmî û rewşenbîrî de çêkir ku vîzyoneke laîk û modern a neteweperweriya kurdî pêş xistibû. Beşdariyên wî yên di weşanên kurdî, standardkirina ziman û parastina çandî de avahiyên mayînde afirandin ku bandor li partiyên siyasî yên kurdî yên paşê, destpêşxerîyên perwerdehiyê û tevgerên neteweperwer ên paşîn kirin. Lêkolîner destnîşan dikin ku Selîm beg rola krîtîk a hevgirtina xebata çandî bi aktîvîzma siyasî û leşkerî re nîşan daye û nîşan da ku nasnameya neteweyî ya mayînde hem hevgirtina îdeolojîk û hem jî rêxistina pratîkî hewce dike. Bi jiyan û xebata xwe re Memdûh Selîm beg piştrast kiriye ku îdealên neteweperweriya kurdî ya destpêkê heta serdema piştî şer jî berdewam kirine û bingehek ji bo nifşên pêşerojê yên çalakvan û rewşenbîran peyda kiriye.{{sfn|Tejel|2009|1992|pp=79–83; Izady|p=248}} == Beşdariyên çandî û rewşenbîrî == Vîzyona Selîm beg a neteweperweriya kurdî ji çalakiyên leşkerî û siyasî wêdetir diçû. Wî dizanibû ku ji bo mayîndehiya nasnameya kurdî ya demdirêj bingehên çandî û rewşenbîrî yên xurt hewce dike. Ew piştgirekî xurt ê weşanên bi zimanê kurdî bû ku bi taybetî kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] ku ramanên neteweperwer belav dikir, [[alfabeya kurdî ya latînî]] bikaranî û folklor, helbest û serpêhatiyên dîrokî berhev dikir. Ev hewldan ji bo yekkirina civakên kurd li seranserê gelek dewlet û nifşan navendî bûn, vegotinek hevpar û nasnameyek çandî peyda dikirin ku xwestekên siyasî xurt dikir.{{sfn|Izady|1992|p=247}} Wî di nav derdora rewşenbîrî ya kurdî de roleke şêwirmendiyê lîstiye ku di nakokiyên di navbera fraksiyonên cuda yên di nav Xoybûnê de navbeynkarî kir û rêberiya çalakvanên ciwan kiriye. Girîngiya wî ya li ser perwerde, wêje û ragihandinê mîrateyek ava kiriye ku ji temenê Xoybûnê wêdetir dirêj bû û nîşan da ku çalakvaniya çandî temamkereke girîng a hewildanên siyasî û leşkerî bû. Bi van destpêşxeriyan, Selîm beşdarî afirandina hişmendiyek neteweperwer a kurdî yê [[serdema nû]] bûye ku parastina kevneşopiyê bi şopandina armancên siyasî yên hemdem re kiriye yek.{{sfn|Tejel|2009|pp=79–83}} Nivîskar [[Mehmed Uzun]] jî di romana xwe ya [[Siya evînê (pirtûk)|Siya evînê]], beşek ji jiyan û xebata Memdûh Selîm Beg aniye ziman. == Binerê == * [[Kamiran Alî Bedirxan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} * {{Ansîklopediya Kurdistanê|memduh-selim-bege-wani|Memdûh Selîm Beg}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1880]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 19an]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 20an]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mirin 1976]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] [[Kategorî:Xoybûn]] 5jb4orao897ep7vz39ljyl8oop44d00 2101224 2101223 2026-11-01T07:25:50Z Kawa63 105128 2101224 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = Memduh Selim.jpg | sernavê_wêne = Potreya Memdûh Selîm, 1925 | roja_jidayikbûnê = 1889 | cihê_jidayikbûnê = [[Wan]], [[Bakurê Kurdistanê]] | roja_mirinê = 1976 | cihê_mirinê = [[Şam]], [[Sûrî|Sûriye]] | hevwelatî = [[Împeratoriya Osmanî]] (1880-1930)<br>[[Sûrî]] (1930-1976) | perwerde = [[Zanîngeha Wanê]] | pîşe = Dîplomat, siyasetmedar, çalakvan | salên_çalak = 1925-1976 | xebatên_navdar = Rêxistina [[Xoybûn]] (yek ji damezrîneran) }} '''Memdûh Selîm Beg''' (jdb. 1889an - m. 1976an) di destpêka sedsala bîstan de rewşenbîr û çalakvanekî siyasî yê [[kurd]] ê girîng bû ku bi beşdariyên xwe yên di pêşxistina [[Kurdperwerî|kurdperweriya]] ya nû de bi berfirehî dihat naskirin. Ew yek ji damezrînerên [[Xoybûn]]ê bû ku rêxistineke neteweperwer a kurd bû ku di sala 1927an de hatibû damezrandin û roleke girîng hem di aliyên siyasî û hem jî di warê çandî yên tevgera kurdî de lîstibû. Di seranserê jiyana xwe de, Selîm beg rêxistina leşkerî, tevlêbûna dîplomatîk û parêzvaniya çandî bi hev re kiriye yek, girîngiya [[zimanê kurdî]], perwerde û nasnameyê wekî pêkhateyên yekgirtî yên çalakvaniya neteweperwer tekez kiriye. Xebatên wî bandorek mayînde li ser ramana siyasî ya kurdî hiştiye ku nifşên çalakvan û ramanwerên pêşerojê li seranserê [[Rojhilata Navîn]] şekil daye.{{sfn|McDowall|1996|pp=55–59}} == Jînenîgarî == Ew di sala 1889ê de li [[Wan|Wanê]] ji dayik bû. Piştî ku xwendina seretayî û navîn li Wanê qedand, ji bo xwendina bilind ew dicê [[Stembol|Stembolê]] û li wir beşên [[Civaknasî|sosyolojî]] û [[Felsefe|felsefeyê]] dixwîne; herwiha ligorî hin çavkaniyan, ew ji ''Mekteb-i Mülkiyeyê'' mezûn bûye. Malbata wî, her çend di nav avahiyên kevneşopî yên kurdî de kok girtibin jî, qîmetê dida perwerdeyê û hay ji herikînên rewşenbîrî yên berfirehtir ên ku li Rojhilata Navîn belav dibûn, hebûn.<ref name="rudaw1">{{cite web |url=https://www.rudaw.net/turkish/categories/opinion/815523 |title=20. yüzyıl Kürd ulusal mücadelesinin önemli bir aydın ve siyasetçisi: Vanlı Memduh Selim |access-date=1 July 2026 |publisher=Rûdaw |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260630202022/https://www.rudaw.net/turkish/categories/opinion/815523 |archive-date=30 June 2026}}</ref><ref name="bernamegeh">{{cite web |url=https://www.bernamegeh.com/memduh-selim-bey-kimdir/ |title=Memduh Selim Bey Kimdir? |access-date=1 July 2026 |publisher=Bernamegeh |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260630195240/https://www.bernamegeh.com/memduh-selim-bey-kimdir/ |archive-date=30 June 2026}}</ref> Ji temenê ciwaniya xwe ve, Selîm beg hem meraqa rewşenbîrî û hem jî eleqeyek mezin a bi karûbarên siyasî nîşan daye. Wî perwerdehiya fermî wergirtiye dibe ku di saziyên osmanî de, li wir ew bi tevliheviyek perwerdehiya klasîk û ramana siyasî ya nûjen re rûbirû maye ku di nav de ramanên li ser neteweperwerî, destûrî û mafên gelan di nav împeratoran de hebû. Vê perwerdehiya zû amûrên têgehî peyda kiriye ku veguherînên bilez ên li dora wî diqewimin analîz bike û rexne bike û bingeha tevlêbûna wî ya siyasî ya paşê daniye.{{sfn|McDowall|1996|pp=180–184}} Di salên pêşketina xwe de, Selîm beg şahidiya hilweşîna împeratoriya osmanî û derketina holê ya dewletên nû yên li seranserê Rojhilata Navîn dike ku komara nû [[Tirkiye]]yê di nav de bû. Van bûyeran hişmendiya wî ya siyasî bi awayekî kûr şikil dabû. Wî aloziyên di navbera desthilatdariya dewleta navendî û avahiyên herêmî, pir caran eşîrî yên kurdî de û herwiha bandora modernîzasyon, reformên [[Laîsîzm|laîk]] û ferzkirina [[Nîjadperestiya tirkan li dijî kurdan|nîjadperestiya tirkî]] dît. Têkeliya ezmûna kesane û perwerdehiya fermî li ser Selîm beg de vîzyonek serxwebûna kurdan pêş xistibû ku hem bi pratîkî û hem jî bi rewşenbîrî bû ku tekezî li ser çalakiya siyasî ya rêxistinkirî, parastina çandî û têkiliya bi saziyên navneteweyî re kiriye. {{sfn|Tejel|2009|pp=55–59}} == Siyaset û çalakvanî == [[Wêne:Kurdish leaders 1925.jpg|thumb|Li jor ji çepê: Yado Axa yê Xerpêtê û Zadin Talha yê Çewlîgê<br>Li jêr ji çepê: Memdûh Selîm, [[Celadet Alî Bedirxan|Celadet]] û [[Kamiran Alî Bedirxan|Kamiran Bedirxan]]]]Di sala 1912yê de, ew di nav endamên damezrîner ên [[Hêvî (rêxistin)|Koma Telebeyên Kurd Hêvî]] de bû, rêxistineke ku li Stembolê hatibû avakirin da ku telebeyên kurd bi hev bidin naskirin û aktîvîteyên kulturî pêk bînin, û wî wekî sekreterê giştî ya wê rêxistinê xizmet kir.<ref name="rudaw1" /><ref name="dergipark">{{cite journal |last=Kurt |first=Şehmus |author2=Arslan, Mesut |author3=Yıldız, Ayhan |date=2025 |title=Vanlı Memduh Selim Bey ve Jîn Dergisi (1918-1919) |url=https://dergipark.org.tr/tr/pub/yyusbed/article/1677030 |issue=Van Gölü Havzası Özel Sayısı |pages=116–128 |access-date=1 July 2026 |magazine=Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi}}</ref> Meqelên wî di kovarên wekî [[Rojî Kurd (kovar)|Rojî Kurd]] û [[Jîn (kovar)|Jîn]] de hatin weşandin, ku ew kovar di bin banê wê rêxistinê de derdiketin. Di wan weşanan de, wî derbarê meseleyên sosyolojî, perwerdehî, zimên û adetên kulturî de meqele nivîsî.<ref name="dergipark" /><ref name="rupelanu">{{cite web |url=https://www.rupelanu.org/memduh-selimin-kutuphanesi-yazilari-ve-eserleri-12-30330h.htm |title=Memduh Selim'in Kütüphanesi, Yazıları ve Eserleri |access-date=1 July 2026 |publisher=Rûpela Nû |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260630203238/https://www.rupelanu.org/memduh-selimin-kutuphanesi-yazilari-ve-eserleri-12-30330h.htm |archive-date=30 June 2026}}</ref> Kariyera siyasî ya Selîm beg piştî [[serhildana Şêx Seîdê Pîranî]] ya sala 1925an geş bûye. Her çend Selîm rasterast beşdarî serhildanê li qada şer nebe jî, ew ji ber tepeserkirina serhildanê pir bandor bûye û şahidiya hilweşandina sîstematîk a avahiyên civakî, dînî û siyasî yên kurdan dike. Darvekirin, sirgûnkirin û tepeserkirina çandî ya ku piştî wê hat, wî qanih kiriye ku ji bo têkoşîna kurdan stratejiyeke nû hewce dike ku di nav de stratejiyeke ku aliyên leşkerî, siyasî û çandî bi hev re bike yek heye. Wî dest bi hevkariyê bi rewşenbîrên kurd ên sirgûnkirî û efserên leşkerî yên berê li [[Sûrî|Sûriye]] û [[Libnan]]ê kiriye û beşdarî avakirina toran bûye ku paşê dê stûna neteweperestiya rêxistinkirî ya kurd pêk bînin.{{sfn|Olson|1989|pp=49–53}} Di van salan de, Selîm beg girîngiya avakirina hevgirtina navxweyî ya di nav civakên kurdî de û naskirina derveyî ya armancên kurdan tekez kiriye. Wî ji bo yekkirina fraksiyonên [[Lîsteya êlên kurdan|eşîrî]], dînî û herêmî yên cuda di bin çarçoveyek hevpar a neteweperwer de xebitiye. Wî ji bo neteweperweriya sekuler ku ji girêdanên kevneşopî derbas dibe, parêzvanî kiriye û tekezî li ser hêza yekgirtî ya ziman, çand û armancên siyasî yên hevpar kiriye. Nivîs, axaftin û hewldanên wî yên rêxistinî hewl dane ku vîzyonek hevgirtî ya serxwebûna kurdan diyar bikin, têkoşîna kurdan di warê prensîbên siyasî yên nûjên de çarçove bikin, ne berxwedana tenê eşîrî an dînî.{{sfn|McDowall|1996|pp=182–185}}[[Wêne:Xoybun Congress 1927 in Lebanon.png|thumb|Kongreya Xoybûnê yê 1927an li [[Libnan]]ê, Selîm beg seyêm kes e ku li çepê disekine.]]Di sala 1927an de Selîm beg li kêleka [[Celadet Alî Bedirxan]], [[Kamiran Alî Bedirxan|Kamiran Bedirxan]] û [[Îhsan Nûrî Paşa]] bûye yek ji endamên damezrîner ên Xoybûnê. Rêxistinê hewl daye ku hewildanên neteweperwer ên kurd li seranserê [[Tirkiye]], [[Iraq]], Sûriye û [[Îran]]ê bike yek ku stratejiyên leşkerî, dîplomatîk û çandî bi hev re bibin yek. Di nav Xoybûnê de, Selîm bi taybetî di organîzekirina torên ragihandinê di navbera civakên sirgûnkirî de, hevrêzkirina bi serokên eşîran re û plansazkirina kampanyayên leşkerî de rolek girîng lîstiye. Wî di [[Serhildanên Agiriyê|serhildana Agiriyê]] (1927–1930) de rolek girîng lîstibû ku bi Îhsan Nûrî Paşa re xebitiye ku stratejiyên operasyonan çêbike, xetên dabînkirinê ewle bike û hevrêziya di navbera milîsên kurd ên cihêreng de biparêze. Jêhatîbûna rêxistinî ya Selîm beg di berdewam kirina serhildanê de ji bo çend salan, tevî zexta leşkerî ya zêde ya Tirkiyeyê, girîng bû.{{sfn|McDowall|1996|1989|pp=60–64}} Ji bilî beşdariya xwe ya leşkerî, Selîm beg girîngiya dîplomasî û naskirina navneteweyî tekez kir. Wî bi rayedarên ewropî re ku di nav de rayedarên [[Fransa|fransî]] û [[Keyaniya Yekbûyî|brîtanî]] hebûn, nameyan şand û bi civakên diyasporê re têkilî danî da ku piştgirîyê ji bo armancên neteweperestiya kurd peyda bike. Her çend van destpêşxeriyên dîplomatîk kêm caran alîkariyek madî peyda kiribin jî, ew têgihîştinek sofîstîke ya siyaseta cîhanî nîşan dan û pêwîstiya bicihkirina neteweperestiya kurdî di nav gotûbêja navneteweyî ya berfirehtir de destnîşan kirine.{{sfn|Entessar|1992|pp=70–75}} == Jiyana paşîn a li sirgûnê == Piştî têkçûna [[Komara Agiriyê]] û sirgûnkirina endamên Xoybûnê di destpêka salên 1930an de, Selîm beg di nav civakên sirgûniyê de çalak maye. Wî berdewam kiriye ku beşdarî nîqaşên li ser xweserî û nasnameya kurdan bibe, şîret bide çalakvanên ciwan û têkiliyên xwe li seranserê Rojhilata Navîn biparêze. Her çend êdî beşdariya rasterast a leşkerî ne mimkun be jî, wî bal kişand ser xebata çandî, weşan û destpêşxeriyên perwerdehiyê, piştrast kir ku ramanên neteweperestiya kurd tevî tepeserkirina siyasî jî berdewam bikin. Hewldanên wî di alikariya vê heyamê kiriye ku berdewamiya rewşenbîrî û rêxistinî ya tevgera neteweperestiya kurd berdewam bike ku nifşê yekem ê çalakvanan bi baxê siyasî ya kurd a piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] ve girêda.{{sfn|McDowall|1996|pp=198–200}} == Mirin == Rewşên rastîn ên mirina Memdûh Selîm hê jî ne diyar in lê tê zanîn ku ew di sala 1976an, dema ku hê jî di xebata çandî û siyasî ya kurdî de mijûl bû, lê di salên dawî a heyata wî de rastî tenêbûn û zehmetiyên darayî hatibû, di sala 1976an de li [[Şam|Şamê]] koça dawî kir.<ref name="rupelanu" /> Mirina wî dawiya serdemekê nîşan daye ku tê de nifşê yekem ê rêxînerên neteweperwer ên kurd hewl dabûn stratejiyên leşkerî, siyasî û çandî di nav tevgerek hevgirtî de entegre bikin. Her çend Xoybûn jixwe wekê rêxistinek leşkerî an siyasî ya bi bandor nemabû jî, beşdariyên rewşenbîrî û rêxistinî yên Selîm beg piştrast kirine ku çarçove û ramanên ku wî alîkariya pêşxistina wan kiribû, demek dirêj piştî koça wî ya dawî jî çalakvaniya kurdî şikil daye.{{sfn|McDowall|1996|1992|pp=90–92}}{{Sfn|Entessar|1992|p=90-92}} Mîrasa Selîm beg piralî ye. Ew navbeynkar, rewşenbîr û rêxîner bû ku pirek di navbera cudahîyên eşîrî, herêmî û rewşenbîrî de çêkir ku vîzyoneke laîk û modern a neteweperweriya kurdî pêş xistibû. Beşdariyên wî yên di weşanên kurdî, standardkirina ziman û parastina çandî de avahiyên mayînde afirandin ku bandor li partiyên siyasî yên kurdî yên paşê, destpêşxerîyên perwerdehiyê û tevgerên neteweperwer ên paşîn kirin. Lêkolîner destnîşan dikin ku Selîm beg rola krîtîk a hevgirtina xebata çandî bi aktîvîzma siyasî û leşkerî re nîşan daye û nîşan da ku nasnameya neteweyî ya mayînde hem hevgirtina îdeolojîk û hem jî rêxistina pratîkî hewce dike. Bi jiyan û xebata xwe re Memdûh Selîm beg piştrast kiriye ku îdealên neteweperweriya kurdî ya destpêkê heta serdema piştî şer jî berdewam kirine û bingehek ji bo nifşên pêşerojê yên çalakvan û rewşenbîran peyda kiriye.{{sfn|Tejel|2009|1992|pp=79–83; Izady|p=248}} == Beşdariyên çandî û rewşenbîrî == Vîzyona Selîm beg a neteweperweriya kurdî ji çalakiyên leşkerî û siyasî wêdetir diçû. Wî dizanibû ku ji bo mayîndehiya nasnameya kurdî ya demdirêj bingehên çandî û rewşenbîrî yên xurt hewce dike. Ew piştgirekî xurt ê weşanên bi zimanê kurdî bû ku bi taybetî kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] ku ramanên neteweperwer belav dikir, [[alfabeya kurdî ya latînî]] bikaranî û folklor, helbest û serpêhatiyên dîrokî berhev dikir. Ev hewldan ji bo yekkirina civakên kurd li seranserê gelek dewlet û nifşan navendî bûn, vegotinek hevpar û nasnameyek çandî peyda dikirin ku xwestekên siyasî xurt dikir.{{sfn|Izady|1992|p=247}} Wî di nav derdora rewşenbîrî ya kurdî de roleke şêwirmendiyê lîstiye ku di nakokiyên di navbera fraksiyonên cuda yên di nav Xoybûnê de navbeynkarî kir û rêberiya çalakvanên ciwan kiriye. Girîngiya wî ya li ser perwerde, wêje û ragihandinê mîrateyek ava kiriye ku ji temenê Xoybûnê wêdetir dirêj bû û nîşan da ku çalakvaniya çandî temamkereke girîng a hewildanên siyasî û leşkerî bû. Bi van destpêşxeriyan, Selîm beşdarî afirandina hişmendiyek neteweperwer a kurdî yê [[serdema nû]] bûye ku parastina kevneşopiyê bi şopandina armancên siyasî yên hemdem re kiriye yek.{{sfn|Tejel|2009|pp=79–83}} Nivîskar [[Mehmed Uzun]] jî di romana xwe ya [[Siya evînê (pirtûk)|Siya evînê]], beşek ji jiyan û xebata Memdûh Selîm Beg aniye ziman. == Binerê == * [[Kamiran Alî Bedirxan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} * {{Ansîklopediya Kurdistanê|memduh-selim-bege-wani|Memdûh Selîm Beg}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1880]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 19an]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 20an]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mirin 1976]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] [[Kategorî:Xoybûn]] rs75m1dsj3vt1huibc9pjedonzsh84t 2101225 2101224 2026-11-01T07:29:41Z Kawa63 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Kesên ji Wanê]] 2101225 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = Memduh Selim.jpg | sernavê_wêne = Potreya Memdûh Selîm, 1925 | roja_jidayikbûnê = 1889 | cihê_jidayikbûnê = [[Wan]], [[Bakurê Kurdistanê]] | roja_mirinê = 1976 | cihê_mirinê = [[Şam]], [[Sûrî|Sûriye]] | hevwelatî = [[Împeratoriya Osmanî]] (1880-1930)<br>[[Sûrî]] (1930-1976) | perwerde = [[Zanîngeha Wanê]] | pîşe = Dîplomat, siyasetmedar, çalakvan | salên_çalak = 1925-1976 | xebatên_navdar = Rêxistina [[Xoybûn]] (yek ji damezrîneran) }} '''Memdûh Selîm Beg''' (jdb. 1889an - m. 1976an) di destpêka sedsala bîstan de rewşenbîr û çalakvanekî siyasî yê [[kurd]] ê girîng bû ku bi beşdariyên xwe yên di pêşxistina [[Kurdperwerî|kurdperweriya]] ya nû de bi berfirehî dihat naskirin. Ew yek ji damezrînerên [[Xoybûn]]ê bû ku rêxistineke neteweperwer a kurd bû ku di sala 1927an de hatibû damezrandin û roleke girîng hem di aliyên siyasî û hem jî di warê çandî yên tevgera kurdî de lîstibû. Di seranserê jiyana xwe de, Selîm beg rêxistina leşkerî, tevlêbûna dîplomatîk û parêzvaniya çandî bi hev re kiriye yek, girîngiya [[zimanê kurdî]], perwerde û nasnameyê wekî pêkhateyên yekgirtî yên çalakvaniya neteweperwer tekez kiriye. Xebatên wî bandorek mayînde li ser ramana siyasî ya kurdî hiştiye ku nifşên çalakvan û ramanwerên pêşerojê li seranserê [[Rojhilata Navîn]] şekil daye.{{sfn|McDowall|1996|pp=55–59}} == Jînenîgarî == Ew di sala 1889ê de li [[Wan|Wanê]] ji dayik bû. Piştî ku xwendina seretayî û navîn li Wanê qedand, ji bo xwendina bilind ew dicê [[Stembol|Stembolê]] û li wir beşên [[Civaknasî|sosyolojî]] û [[Felsefe|felsefeyê]] dixwîne; herwiha ligorî hin çavkaniyan, ew ji ''Mekteb-i Mülkiyeyê'' mezûn bûye. Malbata wî, her çend di nav avahiyên kevneşopî yên kurdî de kok girtibin jî, qîmetê dida perwerdeyê û hay ji herikînên rewşenbîrî yên berfirehtir ên ku li Rojhilata Navîn belav dibûn, hebûn.<ref name="rudaw1">{{cite web |url=https://www.rudaw.net/turkish/categories/opinion/815523 |title=20. yüzyıl Kürd ulusal mücadelesinin önemli bir aydın ve siyasetçisi: Vanlı Memduh Selim |access-date=1 July 2026 |publisher=Rûdaw |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260630202022/https://www.rudaw.net/turkish/categories/opinion/815523 |archive-date=30 June 2026}}</ref><ref name="bernamegeh">{{cite web |url=https://www.bernamegeh.com/memduh-selim-bey-kimdir/ |title=Memduh Selim Bey Kimdir? |access-date=1 July 2026 |publisher=Bernamegeh |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260630195240/https://www.bernamegeh.com/memduh-selim-bey-kimdir/ |archive-date=30 June 2026}}</ref> Ji temenê ciwaniya xwe ve, Selîm beg hem meraqa rewşenbîrî û hem jî eleqeyek mezin a bi karûbarên siyasî nîşan daye. Wî perwerdehiya fermî wergirtiye dibe ku di saziyên osmanî de, li wir ew bi tevliheviyek perwerdehiya klasîk û ramana siyasî ya nûjen re rûbirû maye ku di nav de ramanên li ser neteweperwerî, destûrî û mafên gelan di nav împeratoran de hebû. Vê perwerdehiya zû amûrên têgehî peyda kiriye ku veguherînên bilez ên li dora wî diqewimin analîz bike û rexne bike û bingeha tevlêbûna wî ya siyasî ya paşê daniye.{{sfn|McDowall|1996|pp=180–184}} Di salên pêşketina xwe de, Selîm beg şahidiya hilweşîna împeratoriya osmanî û derketina holê ya dewletên nû yên li seranserê Rojhilata Navîn dike ku komara nû [[Tirkiye]]yê di nav de bû. Van bûyeran hişmendiya wî ya siyasî bi awayekî kûr şikil dabû. Wî aloziyên di navbera desthilatdariya dewleta navendî û avahiyên herêmî, pir caran eşîrî yên kurdî de û herwiha bandora modernîzasyon, reformên [[Laîsîzm|laîk]] û ferzkirina [[Nîjadperestiya tirkan li dijî kurdan|nîjadperestiya tirkî]] dît. Têkeliya ezmûna kesane û perwerdehiya fermî li ser Selîm beg de vîzyonek serxwebûna kurdan pêş xistibû ku hem bi pratîkî û hem jî bi rewşenbîrî bû ku tekezî li ser çalakiya siyasî ya rêxistinkirî, parastina çandî û têkiliya bi saziyên navneteweyî re kiriye. {{sfn|Tejel|2009|pp=55–59}} == Siyaset û çalakvanî == [[Wêne:Kurdish leaders 1925.jpg|thumb|Li jor ji çepê: Yado Axa yê Xerpêtê û Zadin Talha yê Çewlîgê<br>Li jêr ji çepê: Memdûh Selîm, [[Celadet Alî Bedirxan|Celadet]] û [[Kamiran Alî Bedirxan|Kamiran Bedirxan]]]]Di sala 1912yê de, ew di nav endamên damezrîner ên [[Hêvî (rêxistin)|Koma Telebeyên Kurd Hêvî]] de bû, rêxistineke ku li Stembolê hatibû avakirin da ku telebeyên kurd bi hev bidin naskirin û aktîvîteyên kulturî pêk bînin, û wî wekî sekreterê giştî ya wê rêxistinê xizmet kir.<ref name="rudaw1" /><ref name="dergipark">{{cite journal |last=Kurt |first=Şehmus |author2=Arslan, Mesut |author3=Yıldız, Ayhan |date=2025 |title=Vanlı Memduh Selim Bey ve Jîn Dergisi (1918-1919) |url=https://dergipark.org.tr/tr/pub/yyusbed/article/1677030 |issue=Van Gölü Havzası Özel Sayısı |pages=116–128 |access-date=1 July 2026 |magazine=Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi}}</ref> Meqelên wî di kovarên wekî [[Rojî Kurd (kovar)|Rojî Kurd]] û [[Jîn (kovar)|Jîn]] de hatin weşandin, ku ew kovar di bin banê wê rêxistinê de derdiketin. Di wan weşanan de, wî derbarê meseleyên sosyolojî, perwerdehî, zimên û adetên kulturî de meqele nivîsî.<ref name="dergipark" /><ref name="rupelanu">{{cite web |url=https://www.rupelanu.org/memduh-selimin-kutuphanesi-yazilari-ve-eserleri-12-30330h.htm |title=Memduh Selim'in Kütüphanesi, Yazıları ve Eserleri |access-date=1 July 2026 |publisher=Rûpela Nû |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260630203238/https://www.rupelanu.org/memduh-selimin-kutuphanesi-yazilari-ve-eserleri-12-30330h.htm |archive-date=30 June 2026}}</ref> Kariyera siyasî ya Selîm beg piştî [[serhildana Şêx Seîdê Pîranî]] ya sala 1925an geş bûye. Her çend Selîm rasterast beşdarî serhildanê li qada şer nebe jî, ew ji ber tepeserkirina serhildanê pir bandor bûye û şahidiya hilweşandina sîstematîk a avahiyên civakî, dînî û siyasî yên kurdan dike. Darvekirin, sirgûnkirin û tepeserkirina çandî ya ku piştî wê hat, wî qanih kiriye ku ji bo têkoşîna kurdan stratejiyeke nû hewce dike ku di nav de stratejiyeke ku aliyên leşkerî, siyasî û çandî bi hev re bike yek heye. Wî dest bi hevkariyê bi rewşenbîrên kurd ên sirgûnkirî û efserên leşkerî yên berê li [[Sûrî|Sûriye]] û [[Libnan]]ê kiriye û beşdarî avakirina toran bûye ku paşê dê stûna neteweperestiya rêxistinkirî ya kurd pêk bînin.{{sfn|Olson|1989|pp=49–53}} Di van salan de, Selîm beg girîngiya avakirina hevgirtina navxweyî ya di nav civakên kurdî de û naskirina derveyî ya armancên kurdan tekez kiriye. Wî ji bo yekkirina fraksiyonên [[Lîsteya êlên kurdan|eşîrî]], dînî û herêmî yên cuda di bin çarçoveyek hevpar a neteweperwer de xebitiye. Wî ji bo neteweperweriya sekuler ku ji girêdanên kevneşopî derbas dibe, parêzvanî kiriye û tekezî li ser hêza yekgirtî ya ziman, çand û armancên siyasî yên hevpar kiriye. Nivîs, axaftin û hewldanên wî yên rêxistinî hewl dane ku vîzyonek hevgirtî ya serxwebûna kurdan diyar bikin, têkoşîna kurdan di warê prensîbên siyasî yên nûjên de çarçove bikin, ne berxwedana tenê eşîrî an dînî.{{sfn|McDowall|1996|pp=182–185}}[[Wêne:Xoybun Congress 1927 in Lebanon.png|thumb|Kongreya Xoybûnê yê 1927an li [[Libnan]]ê, Selîm beg seyêm kes e ku li çepê disekine.]]Di sala 1927an de Selîm beg li kêleka [[Celadet Alî Bedirxan]], [[Kamiran Alî Bedirxan|Kamiran Bedirxan]] û [[Îhsan Nûrî Paşa]] bûye yek ji endamên damezrîner ên Xoybûnê. Rêxistinê hewl daye ku hewildanên neteweperwer ên kurd li seranserê [[Tirkiye]], [[Iraq]], Sûriye û [[Îran]]ê bike yek ku stratejiyên leşkerî, dîplomatîk û çandî bi hev re bibin yek. Di nav Xoybûnê de, Selîm bi taybetî di organîzekirina torên ragihandinê di navbera civakên sirgûnkirî de, hevrêzkirina bi serokên eşîran re û plansazkirina kampanyayên leşkerî de rolek girîng lîstiye. Wî di [[Serhildanên Agiriyê|serhildana Agiriyê]] (1927–1930) de rolek girîng lîstibû ku bi Îhsan Nûrî Paşa re xebitiye ku stratejiyên operasyonan çêbike, xetên dabînkirinê ewle bike û hevrêziya di navbera milîsên kurd ên cihêreng de biparêze. Jêhatîbûna rêxistinî ya Selîm beg di berdewam kirina serhildanê de ji bo çend salan, tevî zexta leşkerî ya zêde ya Tirkiyeyê, girîng bû.{{sfn|McDowall|1996|1989|pp=60–64}} Ji bilî beşdariya xwe ya leşkerî, Selîm beg girîngiya dîplomasî û naskirina navneteweyî tekez kir. Wî bi rayedarên ewropî re ku di nav de rayedarên [[Fransa|fransî]] û [[Keyaniya Yekbûyî|brîtanî]] hebûn, nameyan şand û bi civakên diyasporê re têkilî danî da ku piştgirîyê ji bo armancên neteweperestiya kurd peyda bike. Her çend van destpêşxeriyên dîplomatîk kêm caran alîkariyek madî peyda kiribin jî, ew têgihîştinek sofîstîke ya siyaseta cîhanî nîşan dan û pêwîstiya bicihkirina neteweperestiya kurdî di nav gotûbêja navneteweyî ya berfirehtir de destnîşan kirine.{{sfn|Entessar|1992|pp=70–75}} == Jiyana paşîn a li sirgûnê == Piştî têkçûna [[Komara Agiriyê]] û sirgûnkirina endamên Xoybûnê di destpêka salên 1930an de, Selîm beg di nav civakên sirgûniyê de çalak maye. Wî berdewam kiriye ku beşdarî nîqaşên li ser xweserî û nasnameya kurdan bibe, şîret bide çalakvanên ciwan û têkiliyên xwe li seranserê Rojhilata Navîn biparêze. Her çend êdî beşdariya rasterast a leşkerî ne mimkun be jî, wî bal kişand ser xebata çandî, weşan û destpêşxeriyên perwerdehiyê, piştrast kir ku ramanên neteweperestiya kurd tevî tepeserkirina siyasî jî berdewam bikin. Hewldanên wî di alikariya vê heyamê kiriye ku berdewamiya rewşenbîrî û rêxistinî ya tevgera neteweperestiya kurd berdewam bike ku nifşê yekem ê çalakvanan bi baxê siyasî ya kurd a piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] ve girêda.{{sfn|McDowall|1996|pp=198–200}} == Mirin == Rewşên rastîn ên mirina Memdûh Selîm hê jî ne diyar in lê tê zanîn ku ew di sala 1976an, dema ku hê jî di xebata çandî û siyasî ya kurdî de mijûl bû, lê di salên dawî a heyata wî de rastî tenêbûn û zehmetiyên darayî hatibû, di sala 1976an de li [[Şam|Şamê]] koça dawî kir.<ref name="rupelanu" /> Mirina wî dawiya serdemekê nîşan daye ku tê de nifşê yekem ê rêxînerên neteweperwer ên kurd hewl dabûn stratejiyên leşkerî, siyasî û çandî di nav tevgerek hevgirtî de entegre bikin. Her çend Xoybûn jixwe wekê rêxistinek leşkerî an siyasî ya bi bandor nemabû jî, beşdariyên rewşenbîrî û rêxistinî yên Selîm beg piştrast kirine ku çarçove û ramanên ku wî alîkariya pêşxistina wan kiribû, demek dirêj piştî koça wî ya dawî jî çalakvaniya kurdî şikil daye.{{sfn|McDowall|1996|1992|pp=90–92}}{{Sfn|Entessar|1992|p=90-92}} Mîrasa Selîm beg piralî ye. Ew navbeynkar, rewşenbîr û rêxîner bû ku pirek di navbera cudahîyên eşîrî, herêmî û rewşenbîrî de çêkir ku vîzyoneke laîk û modern a neteweperweriya kurdî pêş xistibû. Beşdariyên wî yên di weşanên kurdî, standardkirina ziman û parastina çandî de avahiyên mayînde afirandin ku bandor li partiyên siyasî yên kurdî yên paşê, destpêşxerîyên perwerdehiyê û tevgerên neteweperwer ên paşîn kirin. Lêkolîner destnîşan dikin ku Selîm beg rola krîtîk a hevgirtina xebata çandî bi aktîvîzma siyasî û leşkerî re nîşan daye û nîşan da ku nasnameya neteweyî ya mayînde hem hevgirtina îdeolojîk û hem jî rêxistina pratîkî hewce dike. Bi jiyan û xebata xwe re Memdûh Selîm beg piştrast kiriye ku îdealên neteweperweriya kurdî ya destpêkê heta serdema piştî şer jî berdewam kirine û bingehek ji bo nifşên pêşerojê yên çalakvan û rewşenbîran peyda kiriye.{{sfn|Tejel|2009|1992|pp=79–83; Izady|p=248}} == Beşdariyên çandî û rewşenbîrî == Vîzyona Selîm beg a neteweperweriya kurdî ji çalakiyên leşkerî û siyasî wêdetir diçû. Wî dizanibû ku ji bo mayîndehiya nasnameya kurdî ya demdirêj bingehên çandî û rewşenbîrî yên xurt hewce dike. Ew piştgirekî xurt ê weşanên bi zimanê kurdî bû ku bi taybetî kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] ku ramanên neteweperwer belav dikir, [[alfabeya kurdî ya latînî]] bikaranî û folklor, helbest û serpêhatiyên dîrokî berhev dikir. Ev hewldan ji bo yekkirina civakên kurd li seranserê gelek dewlet û nifşan navendî bûn, vegotinek hevpar û nasnameyek çandî peyda dikirin ku xwestekên siyasî xurt dikir.{{sfn|Izady|1992|p=247}} Wî di nav derdora rewşenbîrî ya kurdî de roleke şêwirmendiyê lîstiye ku di nakokiyên di navbera fraksiyonên cuda yên di nav Xoybûnê de navbeynkarî kir û rêberiya çalakvanên ciwan kiriye. Girîngiya wî ya li ser perwerde, wêje û ragihandinê mîrateyek ava kiriye ku ji temenê Xoybûnê wêdetir dirêj bû û nîşan da ku çalakvaniya çandî temamkereke girîng a hewildanên siyasî û leşkerî bû. Bi van destpêşxeriyan, Selîm beşdarî afirandina hişmendiyek neteweperwer a kurdî yê [[serdema nû]] bûye ku parastina kevneşopiyê bi şopandina armancên siyasî yên hemdem re kiriye yek.{{sfn|Tejel|2009|pp=79–83}} Nivîskar [[Mehmed Uzun]] jî di romana xwe ya [[Siya evînê (pirtûk)|Siya evînê]], beşek ji jiyan û xebata Memdûh Selîm Beg aniye ziman. == Binerê == * [[Kamiran Alî Bedirxan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} * {{Ansîklopediya Kurdistanê|memduh-selim-bege-wani|Memdûh Selîm Beg}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1880]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 19an]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 20an]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mirin 1976]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] [[Kategorî:Xoybûn]] [[Kategorî:Kesên ji Wanê]] bkrfiq1of1amnghw805cgjbsbju9dj9 2101226 2101225 2026-11-01T07:31:55Z Kawa63 105128 /* */ 2101226 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = Memduh Selim.jpg | sernavê_wêne = Potreya Memdûh Selîm, 1925 | roja_jidayikbûnê = 1889 | cihê_jidayikbûnê = [[Wan]], [[Bakurê Kurdistanê]] | roja_mirinê = 1976 | cihê_mirinê = [[Şam]], [[Sûrî|Sûriye]] | hevwelatî = [[Împeratoriya Osmanî]] (1880-1930)<br>[[Sûrî]] (1930-1976) | perwerde = [[Zanîngeha Wanê]] | pîşe = Dîplomat, siyasetmedar, çalakvan | salên_çalak = 1925-1976 | xebatên_navdar = Rêxistina [[Xoybûn]] (yek ji damezrîneran) }} '''Memdûh Selîm Beg''' (jdb. 1889an - m. 1976an) nivîskar, mielm û siyasetmedarê kurd bû ku bi beşdariyên di pêşxistina [[Kurdperwerî|kurdperweriya]] ya modern de tê zanin. Ew yek ji damezrînerên [[Xoybûn]]ê bû ku rêxistineke neteweperwer a kurd bû ku di sala 1927an de hatibû damezrandin û roleke girîng hem di aliyên siyasî û hem jî di warê çandî yên tevgera kurdî de lîstibû. Di seranserê jiyana xwe de, Selîm beg rêxistina leşkerî, tevlêbûna dîplomatîk û parêzvaniya çandî bi hev re kiriye yek, girîngiya [[zimanê kurdî]], perwerde û nasnameyê wekî pêkhateyên yekgirtî yên çalakvaniya neteweperwer tekez kiriye. Xebatên wî bandorek mayînde li ser ramana siyasî ya kurdî hiştiye ku nifşên çalakvan û ramanwerên pêşerojê li seranserê [[Rojhilata Navîn]] şekil daye.{{sfn|McDowall|1996|pp=55–59}} == Jînenîgarî == Ew di sala 1889ê de li [[Wan|Wanê]] ji dayik bû. Piştî ku xwendina seretayî û navîn li Wanê qedand, ji bo xwendina bilind ew dicê [[Stembol|Stembolê]] û li wir beşên [[Civaknasî|sosyolojî]] û [[Felsefe|felsefeyê]] dixwîne; herwiha ligorî hin çavkaniyan, ew ji ''Mekteb-i Mülkiyeyê'' mezûn bûye. Malbata wî, her çend di nav avahiyên kevneşopî yên kurdî de kok girtibin jî, qîmetê dida perwerdeyê û hay ji herikînên rewşenbîrî yên berfirehtir ên ku li Rojhilata Navîn belav dibûn, hebûn.<ref name="rudaw1">{{cite web |url=https://www.rudaw.net/turkish/categories/opinion/815523 |title=20. yüzyıl Kürd ulusal mücadelesinin önemli bir aydın ve siyasetçisi: Vanlı Memduh Selim |access-date=1 July 2026 |publisher=Rûdaw |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260630202022/https://www.rudaw.net/turkish/categories/opinion/815523 |archive-date=30 June 2026}}</ref><ref name="bernamegeh">{{cite web |url=https://www.bernamegeh.com/memduh-selim-bey-kimdir/ |title=Memduh Selim Bey Kimdir? |access-date=1 July 2026 |publisher=Bernamegeh |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260630195240/https://www.bernamegeh.com/memduh-selim-bey-kimdir/ |archive-date=30 June 2026}}</ref> Ji temenê ciwaniya xwe ve, Selîm beg hem meraqa rewşenbîrî û hem jî eleqeyek mezin a bi karûbarên siyasî nîşan daye. Wî perwerdehiya fermî wergirtiye dibe ku di saziyên osmanî de, li wir ew bi tevliheviyek perwerdehiya klasîk û ramana siyasî ya nûjen re rûbirû maye ku di nav de ramanên li ser neteweperwerî, destûrî û mafên gelan di nav împeratoran de hebû. Vê perwerdehiya zû amûrên têgehî peyda kiriye ku veguherînên bilez ên li dora wî diqewimin analîz bike û rexne bike û bingeha tevlêbûna wî ya siyasî ya paşê daniye.{{sfn|McDowall|1996|pp=180–184}} Di salên pêşketina xwe de, Selîm beg şahidiya hilweşîna împeratoriya osmanî û derketina holê ya dewletên nû yên li seranserê Rojhilata Navîn dike ku komara nû [[Tirkiye]]yê di nav de bû. Van bûyeran hişmendiya wî ya siyasî bi awayekî kûr şikil dabû. Wî aloziyên di navbera desthilatdariya dewleta navendî û avahiyên herêmî, pir caran eşîrî yên kurdî de û herwiha bandora modernîzasyon, reformên [[Laîsîzm|laîk]] û ferzkirina [[Nîjadperestiya tirkan li dijî kurdan|nîjadperestiya tirkî]] dît. Têkeliya ezmûna kesane û perwerdehiya fermî li ser Selîm beg de vîzyonek serxwebûna kurdan pêş xistibû ku hem bi pratîkî û hem jî bi rewşenbîrî bû ku tekezî li ser çalakiya siyasî ya rêxistinkirî, parastina çandî û têkiliya bi saziyên navneteweyî re kiriye. {{sfn|Tejel|2009|pp=55–59}} == Siyaset û çalakvanî == [[Wêne:Kurdish leaders 1925.jpg|thumb|Li jor ji çepê: Yado Axa yê Xerpêtê û Zadin Talha yê Çewlîgê<br>Li jêr ji çepê: Memdûh Selîm, [[Celadet Alî Bedirxan|Celadet]] û [[Kamiran Alî Bedirxan|Kamiran Bedirxan]]]]Di sala 1912yê de, ew di nav endamên damezrîner ên [[Hêvî (rêxistin)|Koma Telebeyên Kurd Hêvî]] de bû, rêxistineke ku li Stembolê hatibû avakirin da ku telebeyên kurd bi hev bidin naskirin û aktîvîteyên kulturî pêk bînin, û wî wekî sekreterê giştî ya wê rêxistinê xizmet kir.<ref name="rudaw1" /><ref name="dergipark">{{cite journal |last=Kurt |first=Şehmus |author2=Arslan, Mesut |author3=Yıldız, Ayhan |date=2025 |title=Vanlı Memduh Selim Bey ve Jîn Dergisi (1918-1919) |url=https://dergipark.org.tr/tr/pub/yyusbed/article/1677030 |issue=Van Gölü Havzası Özel Sayısı |pages=116–128 |access-date=1 July 2026 |magazine=Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi}}</ref> Meqelên wî di kovarên wekî [[Rojî Kurd (kovar)|Rojî Kurd]] û [[Jîn (kovar)|Jîn]] de hatin weşandin, ku ew kovar di bin banê wê rêxistinê de derdiketin. Di wan weşanan de, wî derbarê meseleyên sosyolojî, perwerdehî, zimên û adetên kulturî de meqele nivîsî.<ref name="dergipark" /><ref name="rupelanu">{{cite web |url=https://www.rupelanu.org/memduh-selimin-kutuphanesi-yazilari-ve-eserleri-12-30330h.htm |title=Memduh Selim'in Kütüphanesi, Yazıları ve Eserleri |access-date=1 July 2026 |publisher=Rûpela Nû |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260630203238/https://www.rupelanu.org/memduh-selimin-kutuphanesi-yazilari-ve-eserleri-12-30330h.htm |archive-date=30 June 2026}}</ref> Kariyera siyasî ya Selîm beg piştî [[serhildana Şêx Seîdê Pîranî]] ya sala 1925an geş bûye. Her çend Selîm rasterast beşdarî serhildanê li qada şer nebe jî, ew ji ber tepeserkirina serhildanê pir bandor bûye û şahidiya hilweşandina sîstematîk a avahiyên civakî, dînî û siyasî yên kurdan dike. Darvekirin, sirgûnkirin û tepeserkirina çandî ya ku piştî wê hat, wî qanih kiriye ku ji bo têkoşîna kurdan stratejiyeke nû hewce dike ku di nav de stratejiyeke ku aliyên leşkerî, siyasî û çandî bi hev re bike yek heye. Wî dest bi hevkariyê bi rewşenbîrên kurd ên sirgûnkirî û efserên leşkerî yên berê li [[Sûrî|Sûriye]] û [[Libnan]]ê kiriye û beşdarî avakirina toran bûye ku paşê dê stûna neteweperestiya rêxistinkirî ya kurd pêk bînin.{{sfn|Olson|1989|pp=49–53}} Di van salan de, Selîm beg girîngiya avakirina hevgirtina navxweyî ya di nav civakên kurdî de û naskirina derveyî ya armancên kurdan tekez kiriye. Wî ji bo yekkirina fraksiyonên [[Lîsteya êlên kurdan|eşîrî]], dînî û herêmî yên cuda di bin çarçoveyek hevpar a neteweperwer de xebitiye. Wî ji bo neteweperweriya sekuler ku ji girêdanên kevneşopî derbas dibe, parêzvanî kiriye û tekezî li ser hêza yekgirtî ya ziman, çand û armancên siyasî yên hevpar kiriye. Nivîs, axaftin û hewldanên wî yên rêxistinî hewl dane ku vîzyonek hevgirtî ya serxwebûna kurdan diyar bikin, têkoşîna kurdan di warê prensîbên siyasî yên nûjên de çarçove bikin, ne berxwedana tenê eşîrî an dînî.{{sfn|McDowall|1996|pp=182–185}}[[Wêne:Xoybun Congress 1927 in Lebanon.png|thumb|Kongreya Xoybûnê yê 1927an li [[Libnan]]ê, Selîm beg seyêm kes e ku li çepê disekine.]]Di sala 1927an de Selîm beg li kêleka [[Celadet Alî Bedirxan]], [[Kamiran Alî Bedirxan|Kamiran Bedirxan]] û [[Îhsan Nûrî Paşa]] bûye yek ji endamên damezrîner ên Xoybûnê. Rêxistinê hewl daye ku hewildanên neteweperwer ên kurd li seranserê [[Tirkiye]], [[Iraq]], Sûriye û [[Îran]]ê bike yek ku stratejiyên leşkerî, dîplomatîk û çandî bi hev re bibin yek. Di nav Xoybûnê de, Selîm bi taybetî di organîzekirina torên ragihandinê di navbera civakên sirgûnkirî de, hevrêzkirina bi serokên eşîran re û plansazkirina kampanyayên leşkerî de rolek girîng lîstiye. Wî di [[Serhildanên Agiriyê|serhildana Agiriyê]] (1927–1930) de rolek girîng lîstibû ku bi Îhsan Nûrî Paşa re xebitiye ku stratejiyên operasyonan çêbike, xetên dabînkirinê ewle bike û hevrêziya di navbera milîsên kurd ên cihêreng de biparêze. Jêhatîbûna rêxistinî ya Selîm beg di berdewam kirina serhildanê de ji bo çend salan, tevî zexta leşkerî ya zêde ya Tirkiyeyê, girîng bû.{{sfn|McDowall|1996|1989|pp=60–64}} Ji bilî beşdariya xwe ya leşkerî, Selîm beg girîngiya dîplomasî û naskirina navneteweyî tekez kir. Wî bi rayedarên ewropî re ku di nav de rayedarên [[Fransa|fransî]] û [[Keyaniya Yekbûyî|brîtanî]] hebûn, nameyan şand û bi civakên diyasporê re têkilî danî da ku piştgirîyê ji bo armancên neteweperestiya kurd peyda bike. Her çend van destpêşxeriyên dîplomatîk kêm caran alîkariyek madî peyda kiribin jî, ew têgihîştinek sofîstîke ya siyaseta cîhanî nîşan dan û pêwîstiya bicihkirina neteweperestiya kurdî di nav gotûbêja navneteweyî ya berfirehtir de destnîşan kirine.{{sfn|Entessar|1992|pp=70–75}} == Jiyana paşîn a li sirgûnê == Piştî têkçûna [[Komara Agiriyê]] û sirgûnkirina endamên Xoybûnê di destpêka salên 1930an de, Selîm beg di nav civakên sirgûniyê de çalak maye. Wî berdewam kiriye ku beşdarî nîqaşên li ser xweserî û nasnameya kurdan bibe, şîret bide çalakvanên ciwan û têkiliyên xwe li seranserê Rojhilata Navîn biparêze. Her çend êdî beşdariya rasterast a leşkerî ne mimkun be jî, wî bal kişand ser xebata çandî, weşan û destpêşxeriyên perwerdehiyê, piştrast kir ku ramanên neteweperestiya kurd tevî tepeserkirina siyasî jî berdewam bikin. Hewldanên wî di alikariya vê heyamê kiriye ku berdewamiya rewşenbîrî û rêxistinî ya tevgera neteweperestiya kurd berdewam bike ku nifşê yekem ê çalakvanan bi baxê siyasî ya kurd a piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] ve girêda.{{sfn|McDowall|1996|pp=198–200}} == Mirin == Rewşên rastîn ên mirina Memdûh Selîm hê jî ne diyar in lê tê zanîn ku ew di sala 1976an, dema ku hê jî di xebata çandî û siyasî ya kurdî de mijûl bû, lê di salên dawî a heyata wî de rastî tenêbûn û zehmetiyên darayî hatibû, di sala 1976an de li [[Şam|Şamê]] koça dawî kir.<ref name="rupelanu" /> Mirina wî dawiya serdemekê nîşan daye ku tê de nifşê yekem ê rêxînerên neteweperwer ên kurd hewl dabûn stratejiyên leşkerî, siyasî û çandî di nav tevgerek hevgirtî de entegre bikin. Her çend Xoybûn jixwe wekê rêxistinek leşkerî an siyasî ya bi bandor nemabû jî, beşdariyên rewşenbîrî û rêxistinî yên Selîm beg piştrast kirine ku çarçove û ramanên ku wî alîkariya pêşxistina wan kiribû, demek dirêj piştî koça wî ya dawî jî çalakvaniya kurdî şikil daye.{{sfn|McDowall|1996|1992|pp=90–92}}{{Sfn|Entessar|1992|p=90-92}} Mîrasa Selîm beg piralî ye. Ew navbeynkar, rewşenbîr û rêxîner bû ku pirek di navbera cudahîyên eşîrî, herêmî û rewşenbîrî de çêkir ku vîzyoneke laîk û modern a neteweperweriya kurdî pêş xistibû. Beşdariyên wî yên di weşanên kurdî, standardkirina ziman û parastina çandî de avahiyên mayînde afirandin ku bandor li partiyên siyasî yên kurdî yên paşê, destpêşxerîyên perwerdehiyê û tevgerên neteweperwer ên paşîn kirin. Lêkolîner destnîşan dikin ku Selîm beg rola krîtîk a hevgirtina xebata çandî bi aktîvîzma siyasî û leşkerî re nîşan daye û nîşan da ku nasnameya neteweyî ya mayînde hem hevgirtina îdeolojîk û hem jî rêxistina pratîkî hewce dike. Bi jiyan û xebata xwe re Memdûh Selîm beg piştrast kiriye ku îdealên neteweperweriya kurdî ya destpêkê heta serdema piştî şer jî berdewam kirine û bingehek ji bo nifşên pêşerojê yên çalakvan û rewşenbîran peyda kiriye.{{sfn|Tejel|2009|1992|pp=79–83; Izady|p=248}} == Beşdariyên çandî û rewşenbîrî == Vîzyona Selîm beg a neteweperweriya kurdî ji çalakiyên leşkerî û siyasî wêdetir diçû. Wî dizanibû ku ji bo mayîndehiya nasnameya kurdî ya demdirêj bingehên çandî û rewşenbîrî yên xurt hewce dike. Ew piştgirekî xurt ê weşanên bi zimanê kurdî bû ku bi taybetî kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] ku ramanên neteweperwer belav dikir, [[alfabeya kurdî ya latînî]] bikaranî û folklor, helbest û serpêhatiyên dîrokî berhev dikir. Ev hewldan ji bo yekkirina civakên kurd li seranserê gelek dewlet û nifşan navendî bûn, vegotinek hevpar û nasnameyek çandî peyda dikirin ku xwestekên siyasî xurt dikir.{{sfn|Izady|1992|p=247}} Wî di nav derdora rewşenbîrî ya kurdî de roleke şêwirmendiyê lîstiye ku di nakokiyên di navbera fraksiyonên cuda yên di nav Xoybûnê de navbeynkarî kir û rêberiya çalakvanên ciwan kiriye. Girîngiya wî ya li ser perwerde, wêje û ragihandinê mîrateyek ava kiriye ku ji temenê Xoybûnê wêdetir dirêj bû û nîşan da ku çalakvaniya çandî temamkereke girîng a hewildanên siyasî û leşkerî bû. Bi van destpêşxeriyan, Selîm beşdarî afirandina hişmendiyek neteweperwer a kurdî yê [[serdema nû]] bûye ku parastina kevneşopiyê bi şopandina armancên siyasî yên hemdem re kiriye yek.{{sfn|Tejel|2009|pp=79–83}} Nivîskar [[Mehmed Uzun]] jî di romana xwe ya [[Siya evînê (pirtûk)|Siya evînê]], beşek ji jiyan û xebata Memdûh Selîm Beg aniye ziman. == Binerê == * [[Kamiran Alî Bedirxan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} * {{Ansîklopediya Kurdistanê|memduh-selim-bege-wani|Memdûh Selîm Beg}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1880]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 19an]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 20an]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mirin 1976]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] [[Kategorî:Xoybûn]] [[Kategorî:Kesên ji Wanê]] kr8bn66kjtrdse55spn5pznnyhuyepw 2101227 2101226 2026-11-01T07:33:03Z Kawa63 105128 /* */ 2101227 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = Memduh Selim.jpg | sernavê_wêne = Potreya Memdûh Selîm, 1925 | roja_jidayikbûnê = 1889 | cihê_jidayikbûnê = [[Wan]], [[Bakurê Kurdistanê]] | roja_mirinê = 1976 | cihê_mirinê = [[Şam]], [[Sûrî|Sûriye]] | hevwelatî = [[Împeratoriya Osmanî]] (1880-1930)<br>[[Sûrî]] (1930-1976) | perwerde = [[Zanîngeha Wanê]] | pîşe = Dîplomat, siyasetmedar, çalakvan | salên_çalak = 1925-1976 | xebatên_navdar = Rêxistina [[Xoybûn]] (yek ji damezrîneran) }} '''Memdûh Selîm Beg''' (1889 - 1976) nivîskar, mielm û siyasetmedarê kurd bû ku bi beşdariyên di pêşxistina [[Kurdperwerî|kurdperweriya]] ya modern de tê zanin. Ew yek ji damezrînerên [[Xoybûn]]ê bû ku rêxistineke neteweperwer a kurd bû ku di sala 1927an de hatibû damezrandin û roleke girîng hem di aliyên siyasî û hem jî di warê çandî yên tevgera kurdî de lîstibû. Di seranserê jiyana xwe de, Selîm beg rêxistina leşkerî, tevlêbûna dîplomatîk û parêzvaniya çandî bi hev re kiriye yek, girîngiya [[zimanê kurdî]], perwerde û nasnameyê wekî pêkhateyên yekgirtî yên çalakvaniya neteweperwer tekez kiriye. Xebatên wî bandorek mayînde li ser ramana siyasî ya kurdî hiştiye ku nifşên çalakvan û ramanwerên pêşerojê li seranserê [[Rojhilata Navîn]] şekil daye.{{sfn|McDowall|1996|pp=55–59}} == Jînenîgarî == Ew di sala 1889ê de li [[Wan|Wanê]] ji dayik bû. Piştî ku xwendina seretayî û navîn li Wanê qedand, ji bo xwendina bilind ew dicê [[Stembol|Stembolê]] û li wir beşên [[Civaknasî|sosyolojî]] û [[Felsefe|felsefeyê]] dixwîne; herwiha ligorî hin çavkaniyan, ew ji ''Mekteb-i Mülkiyeyê'' mezûn bûye. Malbata wî, her çend di nav avahiyên kevneşopî yên kurdî de kok girtibin jî, qîmetê dida perwerdeyê û hay ji herikînên rewşenbîrî yên berfirehtir ên ku li Rojhilata Navîn belav dibûn, hebûn.<ref name="rudaw1">{{cite web |url=https://www.rudaw.net/turkish/categories/opinion/815523 |title=20. yüzyıl Kürd ulusal mücadelesinin önemli bir aydın ve siyasetçisi: Vanlı Memduh Selim |access-date=1 July 2026 |publisher=Rûdaw |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260630202022/https://www.rudaw.net/turkish/categories/opinion/815523 |archive-date=30 June 2026}}</ref><ref name="bernamegeh">{{cite web |url=https://www.bernamegeh.com/memduh-selim-bey-kimdir/ |title=Memduh Selim Bey Kimdir? |access-date=1 July 2026 |publisher=Bernamegeh |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260630195240/https://www.bernamegeh.com/memduh-selim-bey-kimdir/ |archive-date=30 June 2026}}</ref> Ji temenê ciwaniya xwe ve, Selîm beg hem meraqa rewşenbîrî û hem jî eleqeyek mezin a bi karûbarên siyasî nîşan daye. Wî perwerdehiya fermî wergirtiye dibe ku di saziyên osmanî de, li wir ew bi tevliheviyek perwerdehiya klasîk û ramana siyasî ya nûjen re rûbirû maye ku di nav de ramanên li ser neteweperwerî, destûrî û mafên gelan di nav împeratoran de hebû. Vê perwerdehiya zû amûrên têgehî peyda kiriye ku veguherînên bilez ên li dora wî diqewimin analîz bike û rexne bike û bingeha tevlêbûna wî ya siyasî ya paşê daniye.{{sfn|McDowall|1996|pp=180–184}} Di salên pêşketina xwe de, Selîm beg şahidiya hilweşîna împeratoriya osmanî û derketina holê ya dewletên nû yên li seranserê Rojhilata Navîn dike ku komara nû [[Tirkiye]]yê di nav de bû. Van bûyeran hişmendiya wî ya siyasî bi awayekî kûr şikil dabû. Wî aloziyên di navbera desthilatdariya dewleta navendî û avahiyên herêmî, pir caran eşîrî yên kurdî de û herwiha bandora modernîzasyon, reformên [[Laîsîzm|laîk]] û ferzkirina [[Nîjadperestiya tirkan li dijî kurdan|nîjadperestiya tirkî]] dît. Têkeliya ezmûna kesane û perwerdehiya fermî li ser Selîm beg de vîzyonek serxwebûna kurdan pêş xistibû ku hem bi pratîkî û hem jî bi rewşenbîrî bû ku tekezî li ser çalakiya siyasî ya rêxistinkirî, parastina çandî û têkiliya bi saziyên navneteweyî re kiriye. {{sfn|Tejel|2009|pp=55–59}} == Siyaset û çalakvanî == [[Wêne:Kurdish leaders 1925.jpg|thumb|Li jor ji çepê: Yado Axa yê Xerpêtê û Zadin Talha yê Çewlîgê<br>Li jêr ji çepê: Memdûh Selîm, [[Celadet Alî Bedirxan|Celadet]] û [[Kamiran Alî Bedirxan|Kamiran Bedirxan]]]]Di sala 1912yê de, ew di nav endamên damezrîner ên [[Hêvî (rêxistin)|Koma Telebeyên Kurd Hêvî]] de bû, rêxistineke ku li Stembolê hatibû avakirin da ku telebeyên kurd bi hev bidin naskirin û aktîvîteyên kulturî pêk bînin, û wî wekî sekreterê giştî ya wê rêxistinê xizmet kir.<ref name="rudaw1" /><ref name="dergipark">{{cite journal |last=Kurt |first=Şehmus |author2=Arslan, Mesut |author3=Yıldız, Ayhan |date=2025 |title=Vanlı Memduh Selim Bey ve Jîn Dergisi (1918-1919) |url=https://dergipark.org.tr/tr/pub/yyusbed/article/1677030 |issue=Van Gölü Havzası Özel Sayısı |pages=116–128 |access-date=1 July 2026 |magazine=Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi}}</ref> Meqelên wî di kovarên wekî [[Rojî Kurd (kovar)|Rojî Kurd]] û [[Jîn (kovar)|Jîn]] de hatin weşandin, ku ew kovar di bin banê wê rêxistinê de derdiketin. Di wan weşanan de, wî derbarê meseleyên sosyolojî, perwerdehî, zimên û adetên kulturî de meqele nivîsî.<ref name="dergipark" /><ref name="rupelanu">{{cite web |url=https://www.rupelanu.org/memduh-selimin-kutuphanesi-yazilari-ve-eserleri-12-30330h.htm |title=Memduh Selim'in Kütüphanesi, Yazıları ve Eserleri |access-date=1 July 2026 |publisher=Rûpela Nû |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260630203238/https://www.rupelanu.org/memduh-selimin-kutuphanesi-yazilari-ve-eserleri-12-30330h.htm |archive-date=30 June 2026}}</ref> Kariyera siyasî ya Selîm beg piştî [[serhildana Şêx Seîdê Pîranî]] ya sala 1925an geş bûye. Her çend Selîm rasterast beşdarî serhildanê li qada şer nebe jî, ew ji ber tepeserkirina serhildanê pir bandor bûye û şahidiya hilweşandina sîstematîk a avahiyên civakî, dînî û siyasî yên kurdan dike. Darvekirin, sirgûnkirin û tepeserkirina çandî ya ku piştî wê hat, wî qanih kiriye ku ji bo têkoşîna kurdan stratejiyeke nû hewce dike ku di nav de stratejiyeke ku aliyên leşkerî, siyasî û çandî bi hev re bike yek heye. Wî dest bi hevkariyê bi rewşenbîrên kurd ên sirgûnkirî û efserên leşkerî yên berê li [[Sûrî|Sûriye]] û [[Libnan]]ê kiriye û beşdarî avakirina toran bûye ku paşê dê stûna neteweperestiya rêxistinkirî ya kurd pêk bînin.{{sfn|Olson|1989|pp=49–53}} Di van salan de, Selîm beg girîngiya avakirina hevgirtina navxweyî ya di nav civakên kurdî de û naskirina derveyî ya armancên kurdan tekez kiriye. Wî ji bo yekkirina fraksiyonên [[Lîsteya êlên kurdan|eşîrî]], dînî û herêmî yên cuda di bin çarçoveyek hevpar a neteweperwer de xebitiye. Wî ji bo neteweperweriya sekuler ku ji girêdanên kevneşopî derbas dibe, parêzvanî kiriye û tekezî li ser hêza yekgirtî ya ziman, çand û armancên siyasî yên hevpar kiriye. Nivîs, axaftin û hewldanên wî yên rêxistinî hewl dane ku vîzyonek hevgirtî ya serxwebûna kurdan diyar bikin, têkoşîna kurdan di warê prensîbên siyasî yên nûjên de çarçove bikin, ne berxwedana tenê eşîrî an dînî.{{sfn|McDowall|1996|pp=182–185}}[[Wêne:Xoybun Congress 1927 in Lebanon.png|thumb|Kongreya Xoybûnê yê 1927an li [[Libnan]]ê, Selîm beg seyêm kes e ku li çepê disekine.]]Di sala 1927an de Selîm beg li kêleka [[Celadet Alî Bedirxan]], [[Kamiran Alî Bedirxan|Kamiran Bedirxan]] û [[Îhsan Nûrî Paşa]] bûye yek ji endamên damezrîner ên Xoybûnê. Rêxistinê hewl daye ku hewildanên neteweperwer ên kurd li seranserê [[Tirkiye]], [[Iraq]], Sûriye û [[Îran]]ê bike yek ku stratejiyên leşkerî, dîplomatîk û çandî bi hev re bibin yek. Di nav Xoybûnê de, Selîm bi taybetî di organîzekirina torên ragihandinê di navbera civakên sirgûnkirî de, hevrêzkirina bi serokên eşîran re û plansazkirina kampanyayên leşkerî de rolek girîng lîstiye. Wî di [[Serhildanên Agiriyê|serhildana Agiriyê]] (1927–1930) de rolek girîng lîstibû ku bi Îhsan Nûrî Paşa re xebitiye ku stratejiyên operasyonan çêbike, xetên dabînkirinê ewle bike û hevrêziya di navbera milîsên kurd ên cihêreng de biparêze. Jêhatîbûna rêxistinî ya Selîm beg di berdewam kirina serhildanê de ji bo çend salan, tevî zexta leşkerî ya zêde ya Tirkiyeyê, girîng bû.{{sfn|McDowall|1996|1989|pp=60–64}} Ji bilî beşdariya xwe ya leşkerî, Selîm beg girîngiya dîplomasî û naskirina navneteweyî tekez kir. Wî bi rayedarên ewropî re ku di nav de rayedarên [[Fransa|fransî]] û [[Keyaniya Yekbûyî|brîtanî]] hebûn, nameyan şand û bi civakên diyasporê re têkilî danî da ku piştgirîyê ji bo armancên neteweperestiya kurd peyda bike. Her çend van destpêşxeriyên dîplomatîk kêm caran alîkariyek madî peyda kiribin jî, ew têgihîştinek sofîstîke ya siyaseta cîhanî nîşan dan û pêwîstiya bicihkirina neteweperestiya kurdî di nav gotûbêja navneteweyî ya berfirehtir de destnîşan kirine.{{sfn|Entessar|1992|pp=70–75}} == Jiyana paşîn a li sirgûnê == Piştî têkçûna [[Komara Agiriyê]] û sirgûnkirina endamên Xoybûnê di destpêka salên 1930an de, Selîm beg di nav civakên sirgûniyê de çalak maye. Wî berdewam kiriye ku beşdarî nîqaşên li ser xweserî û nasnameya kurdan bibe, şîret bide çalakvanên ciwan û têkiliyên xwe li seranserê Rojhilata Navîn biparêze. Her çend êdî beşdariya rasterast a leşkerî ne mimkun be jî, wî bal kişand ser xebata çandî, weşan û destpêşxeriyên perwerdehiyê, piştrast kir ku ramanên neteweperestiya kurd tevî tepeserkirina siyasî jî berdewam bikin. Hewldanên wî di alikariya vê heyamê kiriye ku berdewamiya rewşenbîrî û rêxistinî ya tevgera neteweperestiya kurd berdewam bike ku nifşê yekem ê çalakvanan bi baxê siyasî ya kurd a piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] ve girêda.{{sfn|McDowall|1996|pp=198–200}} == Mirin == Rewşên rastîn ên mirina Memdûh Selîm hê jî ne diyar in lê tê zanîn ku ew di sala 1976an, dema ku hê jî di xebata çandî û siyasî ya kurdî de mijûl bû, lê di salên dawî a heyata wî de rastî tenêbûn û zehmetiyên darayî hatibû, di sala 1976an de li [[Şam|Şamê]] koça dawî kir.<ref name="rupelanu" /> Mirina wî dawiya serdemekê nîşan daye ku tê de nifşê yekem ê rêxînerên neteweperwer ên kurd hewl dabûn stratejiyên leşkerî, siyasî û çandî di nav tevgerek hevgirtî de entegre bikin. Her çend Xoybûn jixwe wekê rêxistinek leşkerî an siyasî ya bi bandor nemabû jî, beşdariyên rewşenbîrî û rêxistinî yên Selîm beg piştrast kirine ku çarçove û ramanên ku wî alîkariya pêşxistina wan kiribû, demek dirêj piştî koça wî ya dawî jî çalakvaniya kurdî şikil daye.{{sfn|McDowall|1996|1992|pp=90–92}}{{Sfn|Entessar|1992|p=90-92}} Mîrasa Selîm beg piralî ye. Ew navbeynkar, rewşenbîr û rêxîner bû ku pirek di navbera cudahîyên eşîrî, herêmî û rewşenbîrî de çêkir ku vîzyoneke laîk û modern a neteweperweriya kurdî pêş xistibû. Beşdariyên wî yên di weşanên kurdî, standardkirina ziman û parastina çandî de avahiyên mayînde afirandin ku bandor li partiyên siyasî yên kurdî yên paşê, destpêşxerîyên perwerdehiyê û tevgerên neteweperwer ên paşîn kirin. Lêkolîner destnîşan dikin ku Selîm beg rola krîtîk a hevgirtina xebata çandî bi aktîvîzma siyasî û leşkerî re nîşan daye û nîşan da ku nasnameya neteweyî ya mayînde hem hevgirtina îdeolojîk û hem jî rêxistina pratîkî hewce dike. Bi jiyan û xebata xwe re Memdûh Selîm beg piştrast kiriye ku îdealên neteweperweriya kurdî ya destpêkê heta serdema piştî şer jî berdewam kirine û bingehek ji bo nifşên pêşerojê yên çalakvan û rewşenbîran peyda kiriye.{{sfn|Tejel|2009|1992|pp=79–83; Izady|p=248}} == Beşdariyên çandî û rewşenbîrî == Vîzyona Selîm beg a neteweperweriya kurdî ji çalakiyên leşkerî û siyasî wêdetir diçû. Wî dizanibû ku ji bo mayîndehiya nasnameya kurdî ya demdirêj bingehên çandî û rewşenbîrî yên xurt hewce dike. Ew piştgirekî xurt ê weşanên bi zimanê kurdî bû ku bi taybetî kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] ku ramanên neteweperwer belav dikir, [[alfabeya kurdî ya latînî]] bikaranî û folklor, helbest û serpêhatiyên dîrokî berhev dikir. Ev hewldan ji bo yekkirina civakên kurd li seranserê gelek dewlet û nifşan navendî bûn, vegotinek hevpar û nasnameyek çandî peyda dikirin ku xwestekên siyasî xurt dikir.{{sfn|Izady|1992|p=247}} Wî di nav derdora rewşenbîrî ya kurdî de roleke şêwirmendiyê lîstiye ku di nakokiyên di navbera fraksiyonên cuda yên di nav Xoybûnê de navbeynkarî kir û rêberiya çalakvanên ciwan kiriye. Girîngiya wî ya li ser perwerde, wêje û ragihandinê mîrateyek ava kiriye ku ji temenê Xoybûnê wêdetir dirêj bû û nîşan da ku çalakvaniya çandî temamkereke girîng a hewildanên siyasî û leşkerî bû. Bi van destpêşxeriyan, Selîm beşdarî afirandina hişmendiyek neteweperwer a kurdî yê [[serdema nû]] bûye ku parastina kevneşopiyê bi şopandina armancên siyasî yên hemdem re kiriye yek.{{sfn|Tejel|2009|pp=79–83}} Nivîskar [[Mehmed Uzun]] jî di romana xwe ya [[Siya evînê (pirtûk)|Siya evînê]], beşek ji jiyan û xebata Memdûh Selîm Beg aniye ziman. == Binerê == * [[Kamiran Alî Bedirxan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} * {{Ansîklopediya Kurdistanê|memduh-selim-bege-wani|Memdûh Selîm Beg}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1880]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 19an]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 20an]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mirin 1976]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] [[Kategorî:Xoybûn]] [[Kategorî:Kesên ji Wanê]] bx5906j37qukhg7rkj7sgklr82aho6j 0 136905 2101221 2003362 2026-11-01T05:11:25Z Biyolojiyabikurdi 31567 2101221 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Mature flower diagram ku.svg|thumb|Kulîlka ko endamên nerîneyê û mêyîneyê lixwe digire, wekî kulîlka nêremok tê navkirin.]] [[Wêne:Perîna xweyî ku.png|thumb|Perîna xweyî rê li ber çeşiddariyê digire]] [[Wêne:Cross polination ku.png|thumb|Mêşhingiv perînerên sereke ne.]] Guhaztina [[tozkulîlk]]an (bi înglîzî: ''pollen'') ji porgê nêrîkê bo kospa mêyika heman cor kulîlkê, wekî '''perîn''' (bi înglîzî: ''pollination'') tê navkirin. Tozkulîk danikên (bi înglîzî: ''granule'') pir hûrikin, di porgê nêrikê de, di kîsikên tozkulîlkê de tên berhemkirin. Tozkulîlkek du heb [[xane]] lixwe digire, piştî perînê yek ji van xaneyan diguhere û dibe [[sperm]]. Ji bo [[Pîtîn|pîtina]] hêkê bi spermê ve, divê sperm û hêka riwekê bigihîjin hev. Ji bo pîtînek serkeftî rû bide, bi mîlyonan danikên tozkulîlk tên berhemkirin û belavkirin.<ref name="Concepts and Applications" /> Di jîngehê de perîna riwekan bi du şêweyê rû dide, '''perîna xweyî''' (bi înglîzî: ''self pollination'') û '''perîna têkel''' (bi înglîzî:''cross pollination'') Heke tozkulîlk ji porgê kulîlkê bo kospa heman kulîlkê an jî bo kospa kulîlkek din a heman riwekê ve werin guhaztin, ev perîn wekî perîna xweyî tê navkirin. Ango di perîna xweyî de hekoke ji aliyê sperma tozkulîlka heman riwekê ve tê pîtandin.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> Heke tozkulîlk ji porgê kulîlkek ber bo kospa kulîlka riwekek din a heman corê ve were guhaztin, ji vê perînê re tê gotin perîna têkel.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Di perîna têkel de sperm û hêk ne ji heman riwekê lê ji riwekên heman corê ne. Perîna xweyî rê li ber çeşîddariyê digire, loma riwek bi gelemperî bi perîna têkel pir dibin.<ref name="OpenStax, Biology" /> Bi vî awayî çeşîddariya wêçeyan dabîn dikin ko weçe ji guherînên neyînî yên hawirdorê werin parastin. [[Wêne:Abeille méllifère sur fleurs de poirier 01.jpg|thumb|Mêşhingiv li ser kulîlkek hirmî]] Perîna ko di bin kontrola mirov de rû dide, wekî '''perîna destkarî''' (bi înglîzî: a''rtificial pollination) ''tê navkirin. [[Gregor Mendel]] di xebatên xwe yên zanistî de, bi perîna destkarî li ser riweka polkeyê de taqiyên perîna xweyî û perîna têkel saz kir.''<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science">Cullen, K. E. (2009).Encyclopedia of Life Science. Newyork: Facts On File, Inc</ref> '' Hokarên navbeynkariya guhaztina tozkulîlkan dikin wekî '''perîner''' (bi înglîzî: ''pollinator'') tên navkirin.<ref name="Concepts and Applications">Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.</ref> Di jîngehê de zîndewerên wekî [[mêşhingiv]], hin corên kêzikan û [[balînde]] perînerên serekî ne ko tozkulîlkan ji porgê kulîlkê diguhazînên bo kospa kulîlkê. Li gel zîndeweran, hokarên nezindî yên wekî ba, baran, hêza erdkêşê û av jî tozkulikan belavê hawirdorê dikin.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> Riwek şîrîniyek a binavê nektar berhem dikin û ji kulîlkên xwe ber didin.<ref name="Modern Biology">Postlethwait, J. H., & Hopson, J. L. (2006). Modern Biology. NY, United states: Holt Rinehart & Winston.</ref> Li gel rengê pelên tacokeyê, bêhn û çêja nektarê, perîneran han dike ko serdana kulîlkan bikin.<ref name="Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref><ref>Meeuse, Bastiaan J.D.. "pollination". ''Encyclopedia Britannica'', 17 Apr. 2022, [https://www.britannica.com/science/pollination]. Accessed 14 January 2023</ref> Mêşhingiv yek ji perînerên sereke ne. Gava mêşhingiv li ser kulîlkê nektar û tozkulîlk berhev dike, hinek tozkulîlk ji porgê nêrikê li per (bask), pûrt û çîpên mêşhingivê dizeliqe. Mêşhingiv ji kulîlkê dîfîre ser yeka din û tozkulîlkên pê ve zeliqandî, dikişîne ser kospa kulîlkek din. Bi vî awayî spermên di nav tozkulîlkên kulîlkekê, bi hêkokên kulîlkek din ve tên pîtîn. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Pirbûn]] [[Kategorî:Riwek]] 1dfzzlqzeqrr3keupfudkl1blkeb520 0 138553 2101228 1752535 2026-11-01T08:22:12Z Biyolojiyabikurdi 31567 2101228 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Cross polination ku.png|thumb|Mendel ji bo bi duregkirina polkeyê, perîna têkelê bi awayekî destkarî bikar anî. ]] [[Wêne:Perîna xweyî ku.png|thumb|Riweka polkeyê di rewşa asayî de bi perîna xweyî zêde dibe.]] [[Wêne:Mendels peas ku.png|thumb|Mendel ji bo xebatên xwe 7 sîfetên riweka polkeyê bikar anî.]] Xebat û rêbazên ji bo bidestxistina zanyariyên bomaweyî ko cara pêşîn ji aliyê [[Gregor Mendel]] ve hatine kirin, wekî bomaweya Mendelî (bi înglîzî: ''Mendelian inheritance'') tê navkirin. Bomaweya nûjen li ser bingeha bomaweya Mendelî blind bû. Bomewezanist li gel qanunên Mendelê, hin rewşên nû jî kifş kirin û wekî beşa bomaweya ne-Mendelî nav kirin. Wekî mînak; [[hevzalbûn]], [[zalbûna netemam]], [[Fire allelî|fireallelî]] (allel zorî) û mutasyon. Herwisa li gor Mendel her sîftek li ser [[kromozom]]ek cih digirt. Lê em îro dizanin ko her kromozomek ne yek lê gellek gen lixwe digire. Piştê Mendel, hemû xebatên di warê bomaweyî de da nîşankirin ko di xebatên Mendel de ne şaşî, lê kêmasî hebûn. Hebûna kêmasiyan jî tiştek asayî bû, ji ber ko di salên 1850yan de di destê mirovahiyê de di der barê kromozom, [[kromozomên homolog]], gen, duhendebûna [[Asîda deoksîrîbonukleyî|ADN]]-yê, mutasyon û hwd de bi têra xwe zanyarî tune bû. Gregor Johann Mendel (1822-1884) yekem kes bû ko bi rêkûpêk lêkolîn kir li ser veguheztina taybetmendiyên bomaweyî ji bavan bo weçeyan (nifşên nû). Mendel xebatên xwe li ser [[perîn]]a riweka polkeyê (bezelye) kir û encamên taqîkirinên xwe bi rêbazên matematîkî şîrove kir. Bi van xebatên xwe Mendel bû damezînerê qanunên bingehîn ên bomaweyî yê. Heke tozkulîlk ji porgê kulîlkê bo kospa heman kûlîlkê an jî bo kospa kulîlkek din a heman riwekê ve werin guhaztin, ev perîn wekî '''perîna xweyî''' (bi înglîzî: ''self pollination'') tê navkirin. Lê heke tozkulîlk ji porgê kulîlkek ber bo kospa kulîlka riwekek din a heman corê ve were guhaztin, ji vê perînê re tê gotin '''perîna têkel''' (bi înglîzî:''cross pollination'').<ref name="VILLEE" /> Di perîna têkel de [[sperm]] û [[Xaneya hêkê|hêk]] ne ji heman riwekê lê ji riwekên heman corê ne. Perîna ko di bin kontrola mirov de rû dide, wekî '''perîna destkarî''' (bi înglîzî: ''artificial'' ''pollination'') tê navkirin. Gregor Mendel bi perîna destkarî li ser riweka polkeyê de taqiyên perîna xweyî û perîna têkel saz kir.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science">Cullen, K. E. (2009).Encyclopedia of Life Science. Newyork: Facts On File, Inc</ref> Mendel di xebatên xwe de duregbûnê, ango lêkdana du polkeyên bi rûxsara yekreg bi kar anî.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> Mendel ji bo taqîkirinê 7 sîfetên polkeyê hilbijart û çawaniya veguhaztina sîfetan ji bavan bo weçeyê çavderî kir. Mendel sîfetên wisa hilbijartîbû ko rûxsarê wan di weçeyê de bi hêsanî dihat dîtin. Wekî mînak, dirêjiya qedê ( kurt-dirêj ), rengê tovê ([[kesk]] - [[zer]]), rûyê tovê (lûs- qurmiçî) rengê kulîlkê ( spî -mor) , cihê kulîlkan (li kotahiya qedê - li tewereyê qedê), rengê meweyê (kesk- zer), şeweyê mêweyê (givaştî – werimî).<ref name="VILLEE" /> == Lêkdana tekeduregbûn == [[Wêne:Lêkdana yekeduregbûn ku.png|thumb|Her dêûbav ji bo her sîfetek, allelk diguhazîne bo weçeyê, bi vî awayî weçe ji bo her sîfetê du allel lixwe digire.]] Bomaweya du allelên cuda yên heman sîfetê bo weçeyê, wekî [[lêkdana tekeduregbûn]] an jî lêkdana monohîbrîd (bi înglîzî: ''monohybrid cross'') tê navkirin. Di vê lêkdanê de, herdu bavanên yekem (P1) jî ji bo sîfeta diyarkirî yekreg in.Hemû weçeyên F1ê dureg in.<ref name="OpenStax, Biology" /> Ango di lêkdana tekeduregbûnê de ji bo heman sîfetê, rûxsarebabata (bi înglîzî: ''phenotype'') bavanan ji hev cuda ne.<ref name="Genetics">Hartl, D. L., & Jones, E. W. (1998). Genetics: Principles and analysis. Sudbury, MA: Jones and Bartlett. ISBN 0-7637-0489-X </ref> Wekî mînak, ji bo sîfeta rengê kulîlkê, rîweka polke yek ji du rûxsaran li xwe digire, kulîlkê hin rîwekan mor, ên hinekan jî spî ye. Bi lêkdana tekeduregbûnê, zalbûn û bezîwbûna cota allelan tê derxistin. Gregor Mendel rûxsara ko bi lêkdana monohîbrîd de, di nifşa F1ê de xuya dibe, wekî '''rûxsara zal''' (bi înglîzî: ''dominant phenotype'') nav kir. Rûxsra ko di weçeyên yekem (F1) de veşartî dimîne jî wekî '''rûxsara bezîw''' (bi înglîzî: ''recessive phenotype'') nav kir.<ref name="McGraw-Hill" /> Ji bo lêkdanek tekeduregbûn a bavanên yekreg, ji her bavanek yek cor gamet peyda dibe, loma di vê lêkdanê de egera peydebûna yek bomawebabetê heye. Hemû weçe (F1) bi bomawebabeta Aa û bi rûxsarebabeta mor in. Heke weçeyên F1 bi perîna xweyî werin lekdan, vê gavê ji her bavanek du cor gamet peyda dibe gameta “A” û gameta “a”. Pîtîn ango yekbûna gametên nêr û mêyê bi korane (bi şansê) rû dide. Divê hemû egerên yekbûna gametan were hesapkirin. Egera yekbûna gametan bi çar awayî pêk tê, AA, Aa, aA, aa. Aa û aA heman zanyariyên bomaweyî lixwe digirin loma wekî yek cor tê hesîbandin. Li gor vê rewşê, di weçeyên F2 de du ruxsarebabet, sê bomawebabet tê ditin. Bomawebabetê F2 , AA, Aa û aa ye. Rêjeya bomawebabetê: 1: 2: 1 e. Herwîsa sê ji çar weçeyên F2 kulîlkên mor, yek ji çar weçêeyên F2 jî kulîlkên spî lixwe digirin.Ango rêjeya rûxsarebabeta weçeyên F2, 3 mor : 1 spî ye. Mendel bi van xebtaên xwe, hin agahiyên nû bi dest xist. Encama taqîkirinên wî dabû nîşankirin ko her sîfetêk zîndewerê bi hevkariya cotek yekeyên ji hev cihê peyda dibe.(îro êdî ev yeke wekî [[allel]] tên navkirin). Her dêûbav ji bo her sîfetek, yekîneyek diguhazîne bo weçeyê, bi vî awayî weçe ji bo her sîfetê du yeke lixwe digire. Yeke bi navbeynkariya xaneyên zayendê (gamet) tên guhaztin bo weçeyê. Ji ber ko her dêûbav ji bo her sîfetek taybet du allel lixwe digire, her yek ji van allelan bi egera % 50 ji bavan diguhaze bo weçeyê. == Lêkdana teqîkarî == [[Wêne:Lêkdana teqîkarî ku.png|thumb|Lêkdana taqikarî rêbazek e ji bo diyarkirina bomawebabeta nediyar a rûxsara zal. ]] Lêkdana tekek (kesek) bi rûxsara zal û bomawebabeta nediyar, bi tekek bi rûxsara bezîw û bi bomawebabeta yekreg, wekî '''lêkdana taqîkarî''' (bi înglîzî: ''test cross'') tê navkirin.<ref name="Biology with Physiology" />Lêkdana taqîkarî cara pêşîn ji aliyê Gregor Mendel ve hat bikaranîn û di ware bomawezaniyê de wek amûrek girîng hebûna xwe heta îro domand.<ref name="Campbell" /> Gava sîfetek bi du allelen cuda tê temsîlkirin û allelek li ser allela din zal be, kesê ko bi rûxsarebabeta bezîw e, bomawebabeta wî yekreg (bi înglîzî: ''homozygous'') e . Ango heke herdu allelên zîndewerê allela bezîw bin, di wê zîndewerê de rûxsarebabeta bezîw xuya dibe.<ref name="Biology" /> Heke di zîndewerê de rûxsarebabeta zal xuya bibe, dibe ko bomawebabeta wê yekreg an jî dureg (bi înglîzî: ''heterozygous'') be.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science" /> Lêkdana taqikarî rêbazek e ji bo diyarkirina bomawebabeta nediyar a rûxsara zal. Bi vê rêbazê, yekregbûn an jî duregbûna bomawebabeta nediyar a sîfetê diyar dibe.<ref name="Concepts and Applications" /> == Lêkdana coteduregbûn == [[Wêne:Lêkdana coteduregbûn ku.png|thumb|431x431px|Di weçeyên duyem de (F2) du rûxsarebabetên nû peyda dibe.]] Lêkdana di navbera du bavanên yekreg ên bi rûxsarên cuda bo du sîfetan, wekî [[lêkdana coteduregbûn]] (bi înglîzî: dihybrid cross) tê navkirin.<ref name="OpenStax, Biology" /> Mendel di xebatên xwe de ji heft sîfetên polkeyê her carê du sîfet bi kar anî. Di xebatên Mendel de bavan ji bo herdu sîfetên diyarkirî yekreg bûn lê rûxsarebabetên bavanan ji bo herdu sîfetan ji hev cuda bû.<ref name="McGraw-Hill" /> Ango Ji bo herdu sîfetên diyarkirî, bavanek yekreg û bi rûxsarebabeta zal bû, bavanê din, yekreg û bi rûxsarebabeta beziw bû. Wekî mînak, ji bo çavderîkirina çawaniya guhaztina sîfetên rengê tovê û rûyê tovê di riwekên polkeyê de, Mendel polkeya yekreg a tovê wê zer (tovzer) û rûyê tovê wê lûs (tovlûs), bi polkeya yekreg a tovê wê kesk (tovkesk) û rûyê tovê wê qurmiçî (tovqurmiçî) ve lêk da.<ref name="Genetics" /> Bomawebabeta riweka tovzer û tovlûs (AABB), bomawebabeta rîweka tovkesk û tovqurmiçî jî (aabb) ye. Ji riweka bi rûxsarebabetê zal, yek cor gamet peyda dibe (AB). Ji riweka bi rûxsarebabeta bezîw jî yek cor gamet (ab) peyda dibe. Bi [[pîtîn]]a gametên AB X ab, weçeyên yekem (F1) peyda dibe. Mendel dît ko hemû weçe bi rûxsarebabeta zal a tovzer û tovlûs bûn. Mendel têgihîşt ko bomawebabeta wan AaBb ye, ango hemû weçeyên yekem ji bo herdu sîfetan jî dureg bûn.<ref name="Campbell">Campbell, N. A., & Reece, J. B. (2008). Biology (8th ed.). San Francisco, CA: Benjamin-Cummings Publishing Company.</ref> Mendel tovên weçeyên dureg çand û di polkeyên nû de perîna xweyî rû da. Li gor qanuna cudabûnê, ji bo weçeyên duyem (F2) her gamet li gel allela (A) an (a), allela (B) an jî (b) lixwe digire. Loma di lêkdana duyem de ji bo çêbûna weçeyên duyem, ji her bavanek AaBb, çar cor gamet (AB,Ab,aB,ab) peyda dibe.<ref name="Campbell" /> Allelên F2 bi 16 awayên mimkin dikarin werin cem hev.<ref name="Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> Mendel bi taqiyên lêkdana coteduregbûnê, ji bavanên du rûxsarebabet, di weçeyên duyem (F2) de tovên bi çar cor rûxsarebabet bi dest xist. Rêjeya rûxsarebabetên tovan: 9 lûs û zer : 3 lûs û kesk : 3 qurmiçî û zer : 1 qurmiçî û kesk bû. Ango dema bala xwe bidî rûxsarebabetên herdu sîfetan,encam wekî mîna lêkdana tekeduregbûnê ye, ji bo her sîfetek rêjeya rûxsarebabet dîsa 3 :1 e.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science" /> Ji vê ceribandinê, mendel dît ko di weçeyên F2 de neh bomawebabetên cihêreng hene ko bi rêjeya 1 AABB: 2 AABb: 1 Aabb: 2 AaBB: 4 AaBb: 2 Aabb: 1 aaBB: 2 aaBb: 1 aabb pêk tên. Mendel heman taqîkirinê bi cotên hemû sîfetên din ên riweka polkeyê jî kir. Her carê, cihêbûna sîfetan di weçeyên duyem (F2) de bi rêjeya rûxsarebabeta 9:3:3:3 rû dida.<ref name="Campbell" /> Di weçeyên duyem de (F2) du rûxsarebabetên nû peyda bibû. Rûxsarebabeta tovzer û tovqurmiçî û rûxsarebabeta tovkesk û tovlûs. Ango her sîfet serbixwe hema mîna lêkdana tekeduregbûnê allalên xwe diguhezîne weçeyan. Allelên rengê tovê û allelên rûyê tovê bi awayekî serbixwe dabeşê gametan dibin.<ref name="Biology with Physiology">Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., & Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.</ref> Guheztina allelan bo sîfatek, bandor li ser guhaztina allelên sîfeta duyem nake.<ref name="Genetics" />Zanyariyên ko Mendel ji taqiyên lêkdana coteduregbûnê bi dest xist, îro wekî “qanuna dabeşkirina serbixwe”(bi înglîzî: '''law of independent assortment)''' tê zanîn.Qanûna dabeşkirina serbixwe diyar dike ko her cotek allelên kromozomên lêkçû, ji bo diristbûna gametan di qonaxên metefaz û anafaza yekem a dabeşbûna miyozê de , bi awayekî serbixwe tên hemberê hev û ji hev cihê dibin.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Dabeşkirina serbixwe ya allelan dibe sedema çêbûna çeşîddariya bomaweyî di navbera nifşên nû de.<ref name="Concepts and Applications">Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.</ref> Mendel ji xebatên xwe yên li ser duregkirina polkeyê hinek zanyariyên bingehîn bi dest xist. Mendel van zanyariyan bi Sernavê “Taqîkirin di duregkirina riwekan“ di Kovara Civaka Zanistên Xwezayî de da weşandin.<ref name="OpenStax, Biology" /> Kurteya hin beşên girîng ên gotarê ko bingeha bomaweya mendelî ye, wekî ya li jêr bû. * Di xwezayê de diyarkerên bomaweyî, taybet e ji bo her zîndewerê. (Îro evan diyerkeran êdî wekî “gen” tên naskirin.) * Hebûna genan bi cot in. Her riwekek pêgihîştî ji bo her sîfetek taybet, du kopî an jî allelên genan lixwe digire. * Allel dibe ko du cor bin, zal an jî bezîw. * Di kesek de dibe ko du alellên heman corê an jî kopiyek ji her yekê hebe.<ref name="Campbell" /> * Cotên genan di dema çêkirina gametan de bi awayekî yeksan ji hev cihê dibin û belavê gametan dibin. Ji ber vê yekê, her gamet tenê yek endamêk ji cota genê hildigire. * Yekbûna gametan, ango pîtîn tesadufî ye. == Qanunên Mendel ên bomaweyê == === Qanuna cudabûnê (bi înglîzî: law of segregation) === Li gor vê qanunê (zagon), di zîndewerên dîploîdî de ji bo rûxsarek diyarkiri du allel heye. Her allelek li ser kromozoma homolog e. Di dema çêbûna gametan de (bi dabeşbûna miyozê) kromozomên homolog, herwisa alellên li ser wan ji hev cihê dibin û diçin gametên cuda. Dema pîtînê, bi yekbûna gametên mê û nêrê allelên ji dê û bav bi awayekî rasthatinî (tesadufî) tên ba hev û dîsa cota allelan pêk tînin.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> === Qanuna dabeşkirina serbixwe (bi înglîzî: ''law of independent assortment'') === Qanûna dabeşkirina serbixwe diyar dike ko her cotek allel a ji bo sîfetek cuda, di dema peydabûna gametan de bi awayekî serbixwe dabeş dibin û ji hev cihê dibin. Cihêbûna cota allelên bo sîfetek diyarkirî bandor li ser cota allelek din a sîfetek din nake. Ango bomaweya genek, bandor li ser bomaweya genek din nake. Qanuna dabeşkirina serbixe di metefaza yekem a miyozê de rû dide. Îro em dizanin ko ev qanûn tenê dema genên du sîfetên ko têne lêkolînkirin li ser heman kromozome nebin, li ser kromozomên cihê bin, an jî heke li ser yek kromozomê bin jî divê genên ev herdu sîfetan bi têra xwe ji hev dûr bin ko şertên qanunê were cih. === Qanuna zalbûnê (bi înglîzî: law of dominance) === Ji bo sîfetek diyarkirî, ji herdu allelên ji bavan hatiye wergirtin, allela bi rûxsara zal, her tim rûxsarebabaeta weçeyê de xuya dibe, allela bezîw jî veşartî dimîne. Îro êdî tê zanîn ko hin kêmasiyên vê qanunê hene. Hin caran ji bo sîfetek diyarkirî ne rewşa zalbûna tam, lê zalbûna netemam an jî hevzalbûn jî rû dide. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyolojî]] dj44x1cenn1s01p7o7bc7u18nhbxc2a 11 245474 2101190 1632484 2026-10-31T15:50:25Z Biyolojiyabikurdi 31567 Biyolojiyabikurdiî/ê navê [[Gotûbêja şablonê:Sîstema rehikan]] weke [[Gotûbêja şablonê:Sîstema demarê]] guhart 1632484 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Anatomî}} }} 3o64wcfp8dtkccwp8ic3xwipvi3yfjk 14 252420 2101117 1683542 2026-10-31T13:16:42Z Avestaboy 34898 /* */ 2101117 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Helbestvanên yewnan ên sedsala 5an b.z.]] rvc6k9ev8vnthy2t7ith9rtgoqqx6or 14 316737 2101120 2009266 2026-10-31T13:39:59Z Avestaboy 34898 /* */ 2101120 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Helbestvanên yewnan ên sedsala 5an b.z.]] rvc6k9ev8vnthy2t7ith9rtgoqqx6or 2101121 2101120 2026-10-31T13:41:14Z Avestaboy 34898 /* */ 2101121 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Helbestvanên yewnan ên sedsala 4an b.z.]] [[Kategorî:Helbestvanên yewnan ên sedsala 5an b.z.]] bczh00iamkjrntb0wva0xnhsglc7vof 14 318760 2101122 2033034 2026-10-31T13:42:18Z Avestaboy 34898 /* */ 2101122 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Helbestvanên yewnan ên sedsala 5an b.z.]] 3w6gjfcr53b2tqa97im1excjkurtv9w 14 320999 2101137 2086084 2026-10-31T14:00:15Z Avestaboy 34898 /* */ 2101137 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûk li gorî sedsalan]] [[Kategorî:Wêjeya sedsala 4an b.z.|-5]] qcc8785pe2dvy6c83eq40u9sz6k3phj 14 321000 2101135 2086078 2026-10-31T13:59:44Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Wêjeya sedsala 4an b.z]] weke [[Kategorî:Wêjeya sedsala 4an b.z.]] guhart: Rastnivîsîn 2052237 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhemên sedsala 4an b.z.]] [[Kategorî:Wêjeya kevnare|-4]] [[Kategorî:Wêje li gorî sedsalan|-4]] a8r8usckbn8j3dok2564rp8mwjf5izg 0 330537 2101115 2101057 2026-10-31T12:56:17Z Kawa63 105128 2101115 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:GHS-pictogram-explos.svg|thumb|Pîktograma teqemeniyê]] '''Teqemenî''' madeyeke reaktîf e ku xwedî miqdarek mezin a [[enerjiya potensiyel]] e; eger ew enerjî ji nişka ve were berdan, dibe sebeba [[Teqîn|teqînekê]] ku bi gelemperî bi derketina [[Ronahî (fizîk)|ronahî]], [[Germahî|germ]], [[deng]] û [[Zext|zextê]] re pêk tê. Barka teqemeniyê, miqdarek diyarkirî ya madeya teqemenî ye. Ew made dibe ku tenê ji pêkhateyekê pêk were, an jî dibe ku têkeliyek be ku herî kêm ji du madeyan pêk tê. Madeyeke teqemenî dikare ligel pêkhateyên mekanîkî an elektronîkî were bikaranîn da ku [[Bombe|bombeyek]] jê were çêkirin. Enerjiya potensiyel dikare bi awayên cuda di nav materyalên teqemenî de were hilanîn. Bi gelemperî, ev enerjî wekî [[enerjiya kîmyayî]] tê hilanîn; meselayên wê yekê [[Barûd|tozê reş]], [[nîtroglîserîn]] an jî [[tozê teqemeniyê]] in.<ref name=":1">{{cite book |title=Inorganic Chemistry: A Unified Approach |last=Porterfield |first=W.W. |publisher=Academic Press, Inc. |date=1993 |pages=479–480 |edition=2nd |location=San Diego}}</ref> Herwiha, ew dikare di şiklê gaza bin zextê de jî were hilanîn – wekî di şîşayên gazê, qutiyên aerosolê de, an jî di bûyerên teqîna ji ber berfirehbûna bixara şileya keliyayî de. Herçiqas kêmtir belav be jî, ew dikare wekî [[enerjiya nukleerî]] jî were hilanîn; mesela di [[Îzotop|îzotopên]] [[fîsîl]] yên wekî [[ûraniyum-235]] û [[plûtoniyum-239]] de.<ref name=":1" /> Materyalên teqemenî dikarin li gorî leza ku ew berfireh dibin werin dabeşkirin. Materyalên ku [[detonasiyon]] dibin, ku tê de pêşiya reaksiyona kîmyayî ji [[leza dengî]] zûtir di nav materyalê de diçe, wekî "teqemeniyên bilind" têne binavkirin. Berevajî wê, materyalên ku [[deflagrasiyon]] dibe, ku tê de pêşiya reaksiyonê ji leza dengî yawaştir diçe, wekî "teqemeniyên nizm" têne zanin.<ref>{{cite web |url=http://www.chem-page.de/publikationen/geschichte-der-sprengstoffe/195-2-wie-unterscheiden-sich-deflagration-detonation-und-explosion.html |title=2.2 Detonation |website=chem-page.de |access-date=2017-02-05 |language=de |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170206104750/http://www.chem-page.de/publikationen/geschichte-der-sprengstoffe/195-2-wie-unterscheiden-sich-deflagration-detonation-und-explosion.html |archive-date=6 February 2017 |df=dmy-all}}</ref> Bi gelemperî, encama reaksiyonê şewitandinek bilez e ne teqînek rastîn wekî ku bi teqemeniyên bilind re tê dîtin. Teqemenî dikarin li gorî hesasiyeta xwe jî werin dabeşkirin. Materyalên hesas ên ku dikarin bi mîqdarek nisbeten piçûk a germ an zextê werin destpêkirin teqemeniyên seretayî ne, û materyalên ku nisbeten bêhesas in teqemeniyên duyê an sêyê ne. Materyalên wiha ji bo destpêkirina teqînê hewceyê [[Funye|funyeke]] e, bêyî ku ew ê li şûna wê bişewitin. Tenê hin ji kîmyayên çêkirî ji bo bikaranîna wekî teqemeniyan guncaw in. Mayî pir xeternak, hesas, jehrîn, biha, nearam, an jî di wextên kurt de meyla hilweşîn dikin. Berevajî vê, hin materyal tenê dişewitin an jî dişewitin ger bêyî teqînê bişewitin. Lêbelê, cudahî her gav ne zelal e. Hin materyal - toz, gaz, an şilekên organîk ên bêaram - dikarin di bin şert û mercên asayî de tenê dişewitin, lê di rewş an formên taybetî de, wekî ewrên hewayî yên belavbûyî, dorpêçkirin, an berdana ji nişka ve, dibin teqemenî.<ref>{{Cite journal |last1=Bowden |first1=F. P. |date=1958-07-29 |title=The initiation of explosion by neutrons, α -particles and fission products |url=https://royalsocietypublishing.org/doi/10.1098/rspa.1958.0123 |journal=Proceedings of the Royal Society of London. Series A. Mathematical and Physical Sciences |language=en |volume=246 |issue=1245 |pages=216–219 |bibcode=1958RSPSA.246..216B |doi=10.1098/rspa.1958.0123 |issn=0080-4630 |s2cid=137728239 |url-access=subscription}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Teqemenî]] nommtv9yqdmtyog02x2lj8387r40snc 2101116 2101115 2026-10-31T12:58:06Z Kawa63 105128 /* */ 2101116 wikitext text/x-wiki [[Wêne:GHS-pictogram-explos.svg|thumb|Pîktograma teqemeniyê]] '''Teqemenî''' madeyeke reaktîf e ku xwedî miqdarek mezin a [[enerjiya potensiyel]] e; eger ew enerjî ji nişka ve were berdan, dibe sebeba [[Teqîn|teqînekê]] ku bi gelemperî bi derketina [[Ronahî (fizîk)|ronahî]], [[Germahî|germ]], [[deng]] û [[Zext|zextê]] re pêk tê. Barka teqemeniyê, miqdarek diyarkirî ya madeya teqemenî ye. Ew made dibe ku tenê ji pêkhateyekê pêk were, an jî dibe ku têkeliyek be ku herî kêm ji du madeyan pêk tê. Madeyeke teqemenî dikare ligel pêkhateyên mekanîkî an elektronîkî were bikaranîn da ku [[Bombe|bombeyek]] jê were çêkirin. Enerjiya potensiyel dikare bi awayên cuda di nav materyalên teqemenî de were hilanîn. Bi gelemperî, ev enerjî wekî [[enerjiya kîmyayî]] tê hilanîn; meselayên wê yekê [[Barûd|tozê reş]], [[nîtroglîserîn]] an jî [[tozê teqemeniyê]] in.<ref name=":1">{{cite book |title=Inorganic Chemistry: A Unified Approach |last=Porterfield |first=W.W. |publisher=Academic Press, Inc. |date=1993 |pages=479–480 |edition=2nd |location=San Diego}}</ref> Herwiha, ew dikare di şiklê gaza bin zextê de jî were hilanîn – wekî di şîşayên gazê, qutiyên aerosolê de, an jî di bûyerên teqîna ji ber berfirehbûna bixara şileya keliyayî de. Herçiqas kêmtir belav be jî, ew dikare wekî [[enerjiya nukleerî]] jî were hilanîn; mesela di [[Îzotop|îzotopên]] [[fîsîl]] yên wekî [[ûraniyum-235]] û [[plûtoniyum-239]] de.<ref name=":1" /> Materyalên teqemenî dikarin li gorî leza ku ew berfireh dibin werin dabeşkirin. Materyalên ku [[detonasiyon]] dibin, ku tê de pêşiya reaksiyona kîmyayî ji [[leza dengî]] zûtir di nav materyalê de diçe, wekî "teqemeniyên bilind" têne binavkirin. Berevajî wê, materyalên ku [[deflagrasiyon]] dibe, ku tê de pêşiya reaksiyonê ji leza dengî yawaştir diçe, wekî "teqemeniyên nizm" têne zanin.<ref>{{cite web |url=http://www.chem-page.de/publikationen/geschichte-der-sprengstoffe/195-2-wie-unterscheiden-sich-deflagration-detonation-und-explosion.html |title=2.2 Detonation |website=chem-page.de |access-date=2017-02-05 |language=de |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170206104750/http://www.chem-page.de/publikationen/geschichte-der-sprengstoffe/195-2-wie-unterscheiden-sich-deflagration-detonation-und-explosion.html |archive-date=6 February 2017 |df=dmy-all}}</ref> Bi gelemperî, encama reaksiyonê şewitandinek bilez e ne teqînek rastîn wekî ku bi teqemeniyên bilind re tê dîtin. Teqemenî dikarin li gorî hesasiyeta xwe jî werin dabeşkirin. Materyalên hesas ên ku dikarin bi mîqdarek nisbeten piçûk a germ an zextê werin destpêkirin teqemeniyên seretayî ne, û materyalên ku nisbeten bêhesas in teqemeniyên duyê an sêyê ne. Materyalên wiha ji bo destpêkirina teqînê hewceyê [[Funye|funyeke]] e, bêyî ku ew ê li şûna wê bişewitin. Tenê hin ji kîmyayên çêkirî ji bo bikaranîna wekî teqemeniyan guncaw in. Mayî pir xeternak, hesas, jehrîn, biha, nearam, an jî di wextên kurt de meyla hilweşîn dikin. Berevajî vê, hin materyal tenê dişewitin an jî dişewitin ger bêyî teqînê bişewitin. Lêbelê, cudahî her gav ne zelal e. Hin materyal - toz, gaz, an şilekên organîk ên bêaram - dikarin di bin şert û mercên asayî de tenê dişewitin, lê di rewş an formên taybetî de, wekî ewrên hewayî yên belavbûyî, dorpêçkirin, an berdana ji nişka ve, dibin teqemenî.<ref>{{Cite journal |last1=Bowden |first1=F. P. |date=1958-07-29 |title=The initiation of explosion by neutrons, α -particles and fission products |url=https://royalsocietypublishing.org/doi/10.1098/rspa.1958.0123 |journal=Proceedings of the Royal Society of London. Series A. Mathematical and Physical Sciences |language=en |volume=246 |issue=1245 |pages=216–219 |bibcode=1958RSPSA.246..216B |doi=10.1098/rspa.1958.0123 |issn=0080-4630 |s2cid=137728239 |url-access=subscription}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Teqemenî]] ir1398x6xw0k70ugdtoakngk1kv7ez4 14 330545 2101118 2026-10-31T13:17:43Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2101118 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2101119 2101118 2026-10-31T13:38:26Z Avestaboy 34898 /* */ 2101119 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Helbestvanên yewnan li gor sedsalan]] 15djcapn6mtxjp1e6v687t2tqx0nt1t 14 330546 2101123 2026-10-31T13:43:35Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2101123 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2101124 2101123 2026-10-31T13:45:16Z Avestaboy 34898 /* */ 2101124 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Helbestvanên yewnan li gor sedsalan]] 15djcapn6mtxjp1e6v687t2tqx0nt1t 2101125 2101124 2026-10-31T13:47:42Z Avestaboy 34898 /* */ 2101125 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Helbestvanên yewnan li gor sedsalan]] [[Kategorî:Helbestvanên sedsala 4an b.z.]] j22r3aska1x2g6pc492quksi765jl9x 14 330547 2101126 2026-10-31T13:48:22Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2101126 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2101127 2101126 2026-10-31T13:49:36Z Avestaboy 34898 /* */ 2101127 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Helbestvan li gorî sedsalan]] a78mhu3ghvtmimdv6kkzm6zwnwdirp2 2101128 2101127 2026-10-31T13:51:25Z Avestaboy 34898 /* */ 2101128 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Helbestvan li gorî sedsalan]] [[Kategorî:Nivîskarên sedsala 4an b.z.]] 2dwdq2z0hhmp91y2he2vhz7n7qzybsb 2101129 2101128 2026-10-31T13:52:03Z Avestaboy 34898 /* */ 2101129 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Helbestvan li gorî sedsalan]] [[Kategorî:Nivîskarên sedsala 4an b.z.|Helbestvanên]] 86lan20gzopawzg6nu71eq0ww72i5h9 2101130 2101129 2026-10-31T13:52:33Z Avestaboy 34898 /* */ 2101130 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Helbestvan li gorî sedsalan|-96]] [[Kategorî:Nivîskarên sedsala 4an b.z.|Helbestvanên]] hbyh8lkvw4p7yp7khx8fr90uahqi2y9 14 330548 2101131 2026-10-31T13:53:04Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2101131 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2101132 2101131 2026-10-31T13:55:28Z Avestaboy 34898 /* */ 2101132 wikitext text/x-wiki {{standard-kat|wext=1}}[[Kategorî:Nivîskar li gorî sedsalan]] sxw5167bb250tjtrj7b5lra6ifwwevw 2101133 2101132 2026-10-31T13:56:41Z Avestaboy 34898 /* */ 2101133 wikitext text/x-wiki {{standard-kat|wext=1}}[[Kategorî:Nivîskar li gorî sedsalan]] [[Kategorî:Wêjeya sedsala 4an b.z.]] isoadug9ur3yai73w4dkxhiv6w7x4iv 2101134 2101133 2026-10-31T13:58:22Z Avestaboy 34898 /* */ 2101134 wikitext text/x-wiki {{standard-kat|wext=1}}[[Kategorî:Nivîskar li gorî sedsalan]] [[Kategorî:Wêjeya sedsala 4an b.z]] d62ibsuqcnqt83nd39x0qge1fbrmsqg 2101138 2101134 2026-10-31T14:00:42Z Avestaboy 34898 /* */ 2101138 wikitext text/x-wiki {{standard-kat|wext=1}}[[Kategorî:Nivîskar li gorî sedsalan]] [[Kategorî:Wêjeya sedsala 4an b.z.]] isoadug9ur3yai73w4dkxhiv6w7x4iv 14 330549 2101136 2026-10-31T13:59:44Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Wêjeya sedsala 4an b.z]] weke [[Kategorî:Wêjeya sedsala 4an b.z.]] guhart: Rastnivîsîn 2101136 wikitext text/x-wiki {{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:Wêjeya sedsala 4an b.z.}} cgmicy07aoiapq12obhm5da09oggpgy 2101139 2101136 2026-10-31T14:04:27Z Avestaboy 34898 /* */ 2101139 wikitext text/x-wiki {{Jêbirin}} q6okcom5eaqpulya2xokbp4fckff492 14 330550 2101147 2026-10-31T14:37:01Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2101147 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2101148 2101147 2026-10-31T14:40:10Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Helbestvanên spanî yên sedsala 16an b.z.]] weke [[Kategorî:Romannivîsên spanî yên sedsala 16an b.z.]] guhart 2101147 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2101151 2101148 2026-10-31T14:42:52Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Romannivîsên spanî yên sedsala 16an b.z.]] weke [[Kategorî:Romannivîsên spanî yên sedsala 16an]] guhart 2101147 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2101176 2101151 2026-10-31T15:30:31Z Avestaboy 34898 /* */ 2101176 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Romannivîsên spanî li gorî sedsalan]] 8kored34ctuqxsnupqku3v1pw3sayna 14 330551 2101149 2026-10-31T14:40:10Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Helbestvanên spanî yên sedsala 16an b.z.]] weke [[Kategorî:Romannivîsên spanî yên sedsala 16an b.z.]] guhart 2101149 wikitext text/x-wiki {{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:Romannivîsên spanî yên sedsala 16an b.z.}} j7b8dqt0zvbb16o4zj758tbnbp69h1q 2101150 2101149 2026-10-31T14:40:31Z Avestaboy 34898 /* */ 2101150 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2101156 2101150 2026-10-31T14:46:55Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Helbestvanên spanî yên sedsala 16an b.z.]] weke [[Kategorî:Helbestvanên spanî yên sedsala 16an]] guhart 2101150 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2101159 2101156 2026-10-31T14:50:10Z Avestaboy 34898 /* */ 2101159 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Helbestvanên spanî li gorî sedsalan]] 4hrdfbvz92vsea57d40m21p9oli6rx0 14 330552 2101152 2026-10-31T14:42:52Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Romannivîsên spanî yên sedsala 16an b.z.]] weke [[Kategorî:Romannivîsên spanî yên sedsala 16an]] guhart 2101152 wikitext text/x-wiki {{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:Romannivîsên spanî yên sedsala 16an}} 13kwghsc7vs9ipx6jj7b63fuqidwfoz 2101153 2101152 2026-10-31T14:43:14Z Avestaboy 34898 /* */ 2101153 wikitext text/x-wiki {{Jêbirin}} q6okcom5eaqpulya2xokbp4fckff492 14 330553 2101157 2026-10-31T14:46:55Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Helbestvanên spanî yên sedsala 16an b.z.]] weke [[Kategorî:Helbestvanên spanî yên sedsala 16an]] guhart 2101157 wikitext text/x-wiki {{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:Helbestvanên spanî yên sedsala 16an}} o19wbfcp7idd7ae7q7qr0tqwfipvij7 2101158 2101157 2026-10-31T14:47:30Z Avestaboy 34898 /* */ 2101158 wikitext text/x-wiki {{Jêbirin}} q6okcom5eaqpulya2xokbp4fckff492 14 330554 2101160 2026-10-31T14:50:22Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2101160 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2101161 2101160 2026-10-31T14:52:14Z Avestaboy 34898 /* */ 2101161 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Helbestvanên spanî| sedsalan]] [[Kategorî:Helbestvan li gorî netewe û sedsalan|spanî]] [[Kategorî:Nivîskarên spanî li gorî sedsalan]] jtr40m7v88793lgyqekr1izvxn0fikx 14 330555 2101162 2026-10-31T14:52:54Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2101162 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2101163 2101162 2026-10-31T14:54:55Z Avestaboy 34898 /* */ 2101163 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Nivîskarên spanî li gorî serdeman| Sedsal]] [[Kategorî:Nivîskar li gorî netewe û sedsalan|spanî]] 9rmrnb4ixb88gjv2klr9id2kiwwip41 2101164 2101163 2026-10-31T14:55:43Z Avestaboy 34898 /* */ 2101164 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Nivîskarên spanî li gorî serdeman| Sedsal]] [[Kategorî:Nivîskar li gorî netewe û sedsalan|spanî]] [[Kategorî:Spanî li gorî pîşe û sedsalan|Nivîskar]] cwmv6c2x32kx9t8ik2e7vf2si3q681o 2101174 2101164 2026-10-31T15:16:12Z Avestaboy 34898 /* */ 2101174 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Nivîskarên spanî]] [[Kategorî:Nivîskar li gorî netewe û sedsalan|spanî]] [[Kategorî:Spanî li gorî pîşe û sedsalan|Nivîskar]] g63kqv5is9c9f96249k6le1pahv8fow 2101175 2101174 2026-10-31T15:27:19Z Avestaboy 34898 /* */ 2101175 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Nivîskarên spanî| ]] [[Kategorî:Nivîskar li gorî netewe û sedsalan|spanî]] [[Kategorî:Spanî li gorî pîşe û sedsalan|Nivîskar]] 7gi48v43smo1a1onuu6vzu2go8sq5kd 14 330556 2101165 2026-10-31T14:56:20Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2101165 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2101166 2101165 2026-10-31T14:58:00Z Avestaboy 34898 /* */ 2101166 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Spanî li gorî pîşeyan| Sedsal]] [[Kategorî:Spanî li gorî sedsalan| Pîşe]] [[Kategorî:Kes li gorî netewe û pîşe û sedsalan]] mu03sz6qnxcrqz2rxa6d7jblktbrplw 14 330557 2101167 2026-10-31T14:59:18Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2101167 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2101168 2101167 2026-10-31T15:01:00Z Avestaboy 34898 /* */ 2101168 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Spanî li gorî serdeman| Sedsal]] [[Kategorî:Ewropî li gorî sedsalan]] [[Kategorî:Kes li gorî netewe û sedsalan|Spanî]] 3cuvnt9dznr02y09f4y23a1sgxne20h 14 330558 2101169 2026-10-31T15:02:03Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2101169 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2101170 2101169 2026-10-31T15:04:10Z Avestaboy 34898 /* */ 2101170 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Dîroka Spanyayê li gorî serdeman|Spqnî]] [[Kategorî:Ewropî li gorî serdeman|*Spanî]] [[Kategorî:Kes li gorî netewe û serdeman]] [[Kategorî:Spanî| Serdem]] qwijapa4pxmz0nlq2zq46w1v0bdlwte 2101171 2101170 2026-10-31T15:04:43Z Avestaboy 34898 /* */ 2101171 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Dîroka Spanyayê li gorî serdeman|Spanî]] [[Kategorî:Ewropî li gorî serdeman|*Spanî]] [[Kategorî:Kes li gorî netewe û serdeman]] [[Kategorî:Spanî| Serdem]] ehxisz60xwsvzi11g0rctcez7pr5jnz 2101172 2101171 2026-10-31T15:05:41Z Avestaboy 34898 /* */ 2101172 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Dîroka Spanyayê li gorî serdeman| Spanî]] [[Kategorî:Ewropî li gorî serdeman|*Spanî]] [[Kategorî:Kes li gorî netewe û serdeman]] [[Kategorî:Spanî| Serdem]] m0puqkzt7zgokig53xppeocxso1x02k 14 330559 2101177 2026-10-31T15:31:49Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2101177 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2101178 2101177 2026-10-31T15:34:52Z Avestaboy 34898 /* */ 2101178 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Romannivîsên spanî]] 5g6yxc171ib1kcyjo2o548uofxt33yg 2101179 2101178 2026-10-31T15:35:43Z Avestaboy 34898 /* */ 2101179 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Romannivîsên spanî| sedsal]] k7swi3qkoh7f1czzf1utcg9maemg1vm 2101180 2101179 2026-10-31T15:37:40Z Avestaboy 34898 /* */ 2101180 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Romannivîsên spanî| sedsal]] [[Kategorî:Romannivîs li gorî netewe û sedsalan]] 6nswzin82fggx8vj9hqyq3see6z14xl 2101181 2101180 2026-10-31T15:39:55Z Avestaboy 34898 /* */ 2101181 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Nivîskarên spanî li gorî sedsalan]] [[Kategorî:Romannivîsên spanî| sedsal]] [[Kategorî:Romannivîs li gorî netewe û sedsalan]] iizlz7n6diwu4ie0uu9g0o1s9bse12r 2101184 2101181 2026-10-31T15:43:42Z Avestaboy 34898 /* */ 2101184 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Nivîskarên spanî li gorî sedsalan]] [[Kategorî:Romannivîsên spanî| sedsal]] [[Kategorî:Romannivîs li gorî netewe û sedsalan|Spanî]] d7jps11jvlyjvmaxzkdvz9q8lu0vncr 10 330560 2101183 2026-10-31T15:40:41Z Biyolojiyabikurdi 31567 Biyolojiyabikurdiî/ê navê [[Şablon:Sîstema bêhngirtinê]] weke [[Şablon:Sîstema henaseyê]] guhart 2101183 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Şablon:Sîstema henaseyê]] ffus4z5v3jopg7h7wdqfcs3jzf5irb0 14 330561 2101185 2026-10-31T15:45:04Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2101185 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2101186 2101185 2026-10-31T15:46:56Z Avestaboy 34898 /* */ 2101186 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Romannivîs |netewe=spanî |dewlet=spanya |serkategorî=nivîskar}} j5qgdp0jjnrgxxblo6h4ggw084b70g1 10 330562 2101189 2026-10-31T15:50:25Z Biyolojiyabikurdi 31567 Biyolojiyabikurdiî/ê navê [[Şablon:Sîstema rehikan]] weke [[Şablon:Sîstema demarê]] guhart 2101189 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Şablon:Sîstema demarê]] fro87nco9qvaa0n5co9lxheaq75h0lw 11 330563 2101191 2026-10-31T15:50:26Z Biyolojiyabikurdi 31567 Biyolojiyabikurdiî/ê navê [[Gotûbêja şablonê:Sîstema rehikan]] weke [[Gotûbêja şablonê:Sîstema demarê]] guhart 2101191 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêja şablonê:Sîstema demarê]] nw8pw91vn9afbzldy9knexi97x5hptx 14 330564 2101193 2026-10-31T15:57:16Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2101193 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2101194 2101193 2026-10-31T15:59:10Z Avestaboy 34898 /* */ 2101194 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Helbestvanên spanî|+Mêr]] [[Kategorî:Helbestvanên mêr li gorî neteweyan|spanî]] [[Kategorî:Nivîskarên spanî yên mêr|Helbestvan]] 1o2fds5d3regwxxf2drxoglre295dfh 14 330565 2101197 2026-10-31T16:01:17Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2101197 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2101199 2101197 2026-10-31T16:04:49Z Avestaboy 34898 /* */ 2101199 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Mêrên spanî li gorî pîşeyan|Nivîskar]] [[Kategorî:Nivîskarên spanî|+Mêr]] [[Kategorî:Nivîskarên mêr li gorî neteweyan|Spanî]] f53ieawlf7ly0pgpgkeiqeykp9dgwvm 0 330566 2101200 2026-10-31T16:07:13Z Kawa63 105128 Rûpel bi "{{Xebat}}" hat çêkirin 2101200 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2101201 2101200 2026-10-31T16:14:01Z Kawa63 105128 /* */ 2101201 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Şekel an jî Şeqel (bi [[akadî]]: 𒅆𒅗𒇻, šiqlu, siqlu; bi [[Zimanê ugarîtî|ugarîtî]]: 𐎘𐎖𐎍; ''ṯiql''; bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: שקל, ''šeqel''; bi [[Zimanê fenî|fenî]]: 𐤔𐤒𐤋) diraveke kevnar yê mezopotamyayî bû ku bi gelemperî ji [[zîv]] pêk hat. hja0bz0rjgzlchf8spfcr42n3gn7dvd 2101202 2101201 2026-10-31T16:17:30Z Kawa63 105128 /* */ 2101202 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Şekel an jî Şeqel (bi [[akadî]]: 𒅆𒅗𒇻, šiqlu, siqlu; bi [[Zimanê ugarîtî|ugarîtî]]: 𐎘𐎖𐎍; ''ṯiql''; bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: שקל, ''šeqel''; bi [[Zimanê fenî|fenî]]: 𐤔𐤒𐤋) diraveke kevnar yê mezopotamyayî bû ku bi gelemperî ji [[zîv]] pêk hat. Şekel di destpêkê de yekeyeke giraniyê bû ku nirxê wê bi wextê re û li gorî desthilata ku ew derxistiye, diguherî. Herwiha li [[Tîros (bajar)|Tîrosa kevnare]], [[Kartaca]], [[Filistîn (herêm)|Filistiya]] û [[Xanedana Hasmonean]] jî dihat bikaranîn. m4wv72xvf580cgjzfl54bn9h0q7ip29 2101203 2101202 2026-10-31T16:18:23Z Kawa63 105128 /* */ 2101203 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Carthage EL shekel 2250013.jpg|thumb]] Şekel an jî Şeqel (bi [[akadî]]: 𒅆𒅗𒇻, šiqlu, siqlu; bi [[Zimanê ugarîtî|ugarîtî]]: 𐎘𐎖𐎍; ''ṯiql''; bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: שקל, ''šeqel''; bi [[Zimanê fenî|fenî]]: 𐤔𐤒𐤋) diraveke kevnar yê mezopotamyayî bû ku bi gelemperî ji [[zîv]] pêk hat. Şekel di destpêkê de yekeyeke giraniyê bû ku nirxê wê bi wextê re û li gorî desthilata ku ew derxistiye, diguherî. Herwiha li [[Tîros (bajar)|Tîrosa kevnare]], [[Kartaca]], [[Filistîn (herêm)|Filistiya]] û [[Xanedana Hasmonean]] jî dihat bikaranîn. syvn32yy4yf3yitr406mxnh2d7kcwij 2101204 2101203 2026-10-31T16:18:53Z Kawa63 105128 /* */ 2101204 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Carthage EL shekel 2250013.jpg|thumb]] Şekel an jî Şeqel (bi [[akadî]]: 𒅆𒅗𒇻, šiqlu, siqlu; bi [[Zimanê ugarîtî|ugarîtî]]: 𐎘𐎖𐎍; ''ṯiql''; bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: שקל, ''šeqel''; bi [[Zimanê fenî|fenî]]: 𐤔𐤒𐤋) diraveke kevnar yê mezopotamyayî bû ku bi gelemperî ji [[zîv]] pêk hat. Şekel di destpêkê de yekeyeke giraniyê bû ku nirxê wê bi wextê re û li gorî desthilata ku ew derxistiye, diguherî. Herwiha li [[Tîros (bajar)|Tîrosa kevnare]], [[Kartaca]], [[Filistîn (herêm)|Filistiya]] û [[Xanedana Hasmonean]] jî dihat bikaranîn. == Çavkanî == {{Çavkanî}} pb2tmdf7xt851i1tivdmrswdzleqs0q 2101205 2101204 2026-10-31T16:20:23Z Kawa63 105128 /* */ 2101205 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Carthage EL shekel 2250013.jpg|thumb|Diraveke şekel ku [[Tanit]] temsîl dike, hevserê [[Baal Hammon]]]] Şekel an jî Şeqel (bi [[akadî]]: 𒅆𒅗𒇻, šiqlu, siqlu; bi [[Zimanê ugarîtî|ugarîtî]]: 𐎘𐎖𐎍; ''ṯiql''; bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: שקל, ''šeqel''; bi [[Zimanê fenî|fenî]]: 𐤔𐤒𐤋) diraveke kevnar yê mezopotamyayî bû ku bi gelemperî ji [[zîv]] pêk hat. Şekel di destpêkê de yekeyeke giraniyê bû ku nirxê wê bi wextê re û li gorî desthilata ku ew derxistiye, diguherî. Herwiha li [[Tîros (bajar)|Tîrosa kevnare]], [[Kartaca]], [[Filistîn (herêm)|Filistiya]] û [[Xanedana Hasmonean]] jî dihat bikaranîn. == Çavkanî == {{Çavkanî}} r7a9qh6z4ea2nmtp0u0l08arst73yfr 2101206 2101205 2026-10-31T16:22:31Z Kawa63 105128 /* */ 2101206 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Carthage EL shekel 2250013.jpg|thumb|Diraveke şekel ku [[Tanit]] temsîl dike, hevserê [[Baal Hammon]]]] Şekel an jî Şeqel (bi [[akadî]]: 𒅆𒅗𒇻, šiqlu, siqlu; bi [[Zimanê ugarîtî|ugarîtî]]: 𐎘𐎖𐎍; ''ṯiql''; bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: שקל, ''šeqel''; bi [[Zimanê fenî|fenî]]: 𐤔𐤒𐤋) diraveke kevnar yê mezopotamyayî bû ku bi gelemperî ji [[zîv]] pêk hat. Şekel di destpêkê de yekeyeke giraniyê bû ku nirxê wê bi wextê re û li gorî desthilata ku ew derxistiye, diguherî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ialongo |pêşnav=Nicola |paşnav2=Lago |pêşnav2=Giancarlo |tarîx=2021-05-01 |sernav=A small change revolution. Weight systems and the emergence of the first Pan-European money |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440321000492 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=129 |rr=105379 |doi=10.1016/j.jas.2021.105379 |issn=0305-4403}}</ref> Herwiha li [[Tîros (bajar)|Tîrosa kevnare]], [[Kartaca]], [[Filistîn (herêm)|Filistiya]] û [[Xanedana Hasmonean]] jî dihat bikaranîn. == Çavkanî == {{Çavkanî}} 2gb4gmzds8xup6l5g9pcds7cnli2qh4 2101207 2101206 2026-10-31T16:23:16Z Kawa63 105128 /* */ 2101207 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Carthage EL shekel 2250013.jpg|thumb|Diraveke şekel ku [[Tanit]] temsîl dike, hevserê [[Baal Hammon]]]] Şekel an jî Şeqel (bi [[akadî]]: 𒅆𒅗𒇻, šiqlu, siqlu; bi [[Zimanê ugarîtî|ugarîtî]]: 𐎘𐎖𐎍; ''ṯiql''; bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: שקל, ''šeqel''; bi [[Zimanê fenî|fenî]]: 𐤔𐤒𐤋) diraveke kevnar yê mezopotamyayî bû ku bi gelemperî ji [[zîv]] pêk hat. Şekel di destpêkê de yekeyeke giraniyê bû ku nirxê wê bi wextê re û li gorî desthilata ku ew derxistiye, diguherî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ialongo |pêşnav=Nicola |paşnav2=Lago |pêşnav2=Giancarlo |tarîx=2021-05-01 |sernav=A small change revolution. Weight systems and the emergence of the first Pan-European money |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440321000492 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=129 |rr=105379 |doi=10.1016/j.jas.2021.105379 |issn=0305-4403}}</ref> Herwiha li [[Tîros (bajar)|Tîrosa kevnare]], [[Kartaca]], [[Filistîn (herêm)|Filistiya]] û [[Xanedana Hasmonean]] jî dihat bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Economics in Persian-Period Biblical Texts: Their Interactions with Economic Developments in the Persian Period and Earlier Biblical Traditions |paşnav=Altmann |pêşnav=Peter |weşanger=Mohr Siebeck |tarîx=2016-10-26 |rûpel=62 |isbn=978-3-16-154813-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=UrwJ76OkyY0C&pg=PA62&redir_esc=y}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} camqx7607sdsd2nn163h2tsdk9lynyy 2101208 2101207 2026-10-31T16:23:30Z Kawa63 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Pere]] 2101208 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Carthage EL shekel 2250013.jpg|thumb|Diraveke şekel ku [[Tanit]] temsîl dike, hevserê [[Baal Hammon]]]] Şekel an jî Şeqel (bi [[akadî]]: 𒅆𒅗𒇻, šiqlu, siqlu; bi [[Zimanê ugarîtî|ugarîtî]]: 𐎘𐎖𐎍; ''ṯiql''; bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: שקל, ''šeqel''; bi [[Zimanê fenî|fenî]]: 𐤔𐤒𐤋) diraveke kevnar yê mezopotamyayî bû ku bi gelemperî ji [[zîv]] pêk hat. Şekel di destpêkê de yekeyeke giraniyê bû ku nirxê wê bi wextê re û li gorî desthilata ku ew derxistiye, diguherî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ialongo |pêşnav=Nicola |paşnav2=Lago |pêşnav2=Giancarlo |tarîx=2021-05-01 |sernav=A small change revolution. Weight systems and the emergence of the first Pan-European money |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440321000492 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=129 |rr=105379 |doi=10.1016/j.jas.2021.105379 |issn=0305-4403}}</ref> Herwiha li [[Tîros (bajar)|Tîrosa kevnare]], [[Kartaca]], [[Filistîn (herêm)|Filistiya]] û [[Xanedana Hasmonean]] jî dihat bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Economics in Persian-Period Biblical Texts: Their Interactions with Economic Developments in the Persian Period and Earlier Biblical Traditions |paşnav=Altmann |pêşnav=Peter |weşanger=Mohr Siebeck |tarîx=2016-10-26 |rûpel=62 |isbn=978-3-16-154813-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=UrwJ76OkyY0C&pg=PA62&redir_esc=y}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Pere]] 6ko9gha355wen6ph7llv9qetczz6iqz 2101209 2101208 2026-10-31T16:23:46Z Kawa63 105128 /* */ 2101209 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Carthage EL shekel 2250013.jpg|thumb|Diraveke şekel ku [[Tanit]] temsîl dike, hevserê [[Baal Hammon]]]] '''Şekel''' an jî '''Şeqel''' (bi [[akadî]]: 𒅆𒅗𒇻, šiqlu, siqlu; bi [[Zimanê ugarîtî|ugarîtî]]: 𐎘𐎖𐎍; ''ṯiql''; bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: שקל, ''šeqel''; bi [[Zimanê fenî|fenî]]: 𐤔𐤒𐤋) diraveke kevnar yê mezopotamyayî bû ku bi gelemperî ji [[zîv]] pêk hat. Şekel di destpêkê de yekeyeke giraniyê bû ku nirxê wê bi wextê re û li gorî desthilata ku ew derxistiye, diguherî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ialongo |pêşnav=Nicola |paşnav2=Lago |pêşnav2=Giancarlo |tarîx=2021-05-01 |sernav=A small change revolution. Weight systems and the emergence of the first Pan-European money |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440321000492 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=129 |rr=105379 |doi=10.1016/j.jas.2021.105379 |issn=0305-4403}}</ref> Herwiha li [[Tîros (bajar)|Tîrosa kevnare]], [[Kartaca]], [[Filistîn (herêm)|Filistiya]] û [[Xanedana Hasmonean]] jî dihat bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Economics in Persian-Period Biblical Texts: Their Interactions with Economic Developments in the Persian Period and Earlier Biblical Traditions |paşnav=Altmann |pêşnav=Peter |weşanger=Mohr Siebeck |tarîx=2016-10-26 |rûpel=62 |isbn=978-3-16-154813-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=UrwJ76OkyY0C&pg=PA62&redir_esc=y}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Pere]] 4iahhqstr2czv6vg5ee6teex7ul65w4 2101210 2101209 2026-10-31T16:24:02Z Kawa63 105128 /* */ 2101210 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Carthage EL shekel 2250013.jpg|thumb|Diraveke şekel ku [[Tanit]] temsîl dike, hevserê [[Baal Hammon]]]] '''Şekel''' an jî '''Şeqel''' (bi [[akadî]]: 𒅆𒅗𒇻, šiqlu, siqlu; bi [[Zimanê ugarîtî|ugarîtî]]: 𐎘𐎖𐎍; ''ṯiql''; bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: שקל, ''šeqel''; bi [[Zimanê fenî|fenî]]: 𐤔𐤒𐤋) diraveke kevnar yê mezopotamyayî bû ku bi gelemperî ji [[zîv]] pêk hat. Şekel di destpêkê de yekeyeke giraniyê bû ku nirxê wê bi wextê re û li gorî desthilata ku ew derxistiye, diguherî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ialongo |pêşnav=Nicola |paşnav2=Lago |pêşnav2=Giancarlo |tarîx=2021-05-01 |sernav=A small change revolution. Weight systems and the emergence of the first Pan-European money |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440321000492 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=129 |rr=105379 |doi=10.1016/j.jas.2021.105379 |issn=0305-4403}}</ref> Herwiha li [[Tîros (bajar)|Tîrosa kevnare]], [[Kartaca]], [[Filistîn (herêm)|Filistiya]] û [[Xanedana Hasmonean]] jî dihat bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Economics in Persian-Period Biblical Texts: Their Interactions with Economic Developments in the Persian Period and Earlier Biblical Traditions |paşnav=Altmann |pêşnav=Peter |weşanger=Mohr Siebeck |tarîx=2016-10-26 |rûpel=62 |isbn=978-3-16-154813-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=UrwJ76OkyY0C&pg=PA62&redir_esc=y}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Pere]] rp2nf3amg5qa6u8wp9e0zuexennqfpn 10 330567 2101216 2026-10-31T16:45:51Z Biyolojiyabikurdi 31567 Biyolojiyabikurdiî/ê navê [[Şablon:Sîstema sehkirinê]] weke [[Şablon:Sîstema hestê]] guhart 2101216 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Şablon:Sîstema hestê]] kcetuur6bu5pjbb92h97h0ybvoob9od