Wîkîpediya kuwiki https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk MediaWiki 1.48.0-wmf.1 first-letter Medya Taybet Gotûbêj Bikarhêner Gotûbêja bikarhêner Wîkîpediya Gotûbêja Wîkîpediyayê Wêne Gotûbêja wêneyî MediaWiki Gotûbêja MediaWiki Şablon Gotûbêja şablonê Alîkarî Gotûbêja alîkariyê Kategorî Gotûbêja kategoriyê Portal Gotûbêja portalê TimedText TimedText talk Modul Gotûbêja modulê Event Event talk 0 62 2101380 2099226 2026-11-02T04:31:00Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2101380 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| rasterast di derbarê '''Zaravayê Kurmancî''' de ye. Ji bo gotarên din ên di derbarê Kurmancî de hûn dikarin li [[Kurmancî (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank ziman | nav = Kurmancî | navê xwemalî = Kurdiya kurmancî | renga malbat = Hind û ewropî | dewlet = {{Sembola alayê|Kurdistan}} [[Kurdistan]] <br />{{Sembola alayê|Tirkiye}} [[Tirkiye]] <br />{{Sembola alayê|Îran}} [[Îran]] <br />{{Sembola alayê|Îraq}} [[Îraq]] <br /> {{Sembola alayê|Sûrî}} [[Sûrî]] <br /> {{Sembola alayê|Ermenistan}}[[Ermenistan]] <br />{{Sembola alayê|Gurcistan}} [[Gurcistan]] <br />{{Sembola alayê|Azerbaycan}} [[Azerbaycan]] <br />{{Sembola alayê|Îsraêl}} [[Îsraêl]] <br />{{Sembola alayê|Rûsya}} [[Rûsya]] <br />{{Sembola alayê|Ewropa}} [[Ewropa]] <br />{{Sembola alayê|DYA}} [[DYA]] <br />{{Sembola alayê|Awistralya}} [[Awistralya]] | herêm = [[Kurdistan]]<br>[[Diyasporaya kurdan]] | zimanê zikmakî = 28-30 milyon <ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Etnolojî |url=https://www.ethnologue.com/country/tr/languages |roja-gihiştinê=2025-10-01 |xebat=Ethnologue |ziman=en}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/figure/Map-of-major-regional-dialects-in-Kurmanji_fig1_297789163 |sernav=Figure 1. Map of major regional dialects in Kurmanji |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2025-10-01 |ziman=en}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-kovar |paşnav=Opengin |pêşnav=Ergin |paşnav2=Haig |pêşnav2=Geoffrey |sernav=Regional variation in Kurmanji: A preliminary classification of dialects |url=https://www.academia.edu/9265566/Regional_variation_in_Kurmanji_A_preliminary_classification_of_dialects |kovar=Acamedia}}</ref> | malbat1 = [[Hind û Ewropî|Zimanên hind û ewropî]] | malbat2 = [[Zimanên hind û îranî]] | malbat3 = [[Zimanên îranî]] | malbat4 = [[Zimanên îranî#Zimanên îranî yên rojava|Zimanên îranî yên rojava]] | malbat5 = [[Zimanên îranî yên bakur-rojava]] | malbat6 = [[Kurdî]] | nivîs = Tîpên latînî, erebî û kîrîlî | netewe = {{Sembola alayê|Kurdistan}} [[Kurdistan]]<br>{{Sembola alayê|Iraq}}[[Iraq]]<br>{{Sembola alayê|Sûrî}}[[Sûrî]]<br>{{Sembola alayê|Rojava}}[[Rojava]]<br>{{Sembola alayê|Ermenistan}}[[Ermenistan]] | kêmnetewe = {{Sembola alayê|Tirkiye}} [[Tirkiye]] <br>{{Sembola alayê|Îran}} [[Îran]] <br>{{Sembola alayê|Azerbaycan}} [[Azerbaycan]] | ajans = Îraniya berê | iso1 = ku | iso2 = krd | iso3 = | nexşe = Kurdish languages map.svg | binnexşe = Belavbûna zimanên kurdî {{Col-begin}} {{Col-break}} {{legend|#ef6662|[[Kurmancî]]}} {{legend|#c63143|[[Soranî]]}} {{legend|#a56c24|[[Zazakî]]}} {{Col-break}} {{legend|#c8a65d|[[Xwarîn]] (zimanê [[Goranî]] jî di nav de ye)}} {{legend|#b3d423|Herêmên tevlîhev}} {{Col-end}} | }} '''Kurmancî''', '''kurdiya jorîn''' yan jî '''kurdiya bakurî''' yek ji zaravayên [[zimanê kurdî]] ye ku li devereke berfirehê [[Kurdistan]]ê tê axaftin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.institutkurde.org/langue/ |sernav=La Langue Kurde |malper=www.institutkurde.org |roja-gihiştinê=2025-10-01 |ziman=fr |paşnav=institutkurde.org}}</ref> Zaravayê Kurmancî li gel deverên Kurdistanê li herêmeke berfirehê [[Anatolyaya Navîn]], li [[Xorasan]]ê û li [[diyasporaya kurdan]] tê bikaranîn. Kurmancî li hinek herêmên Kurdistanê bi navên cihêreng hatiye binavkirin ku li [[Rojhilata Kurdistanê|Rojhilatê Kurdistanê]] wekî [[şikakî]] û li [[Başûrê Kurdistanê]] jî wek [[badînî]] hatiye binavkirin. == Dabeşbendî == [[Wêne:Spread of Kurdish Kurmanji.jpg|thumb|çep|Li ser nexşeyê belavbûna kurmancî.]] Kurmancî yek ji zaravayên [[zimanê kurdî]] ye ku yek ji [[zimanên îranî]] ya zimanmalbata [[zimanên hind û ewropî]] ye. Zaravayê kurmancî di nav komziman a kurdî de zaravayê bakurê [[zimanê kurdî]] pêk tîne. Zarava ji rojhilat ber bakur, ji bakur ber bi rojava ve li herêmeke berfireh ê Kurdistanê, li [[Anatolya]]yê û li [[Xorasan (Îran)|Xorasanê]] ji aliyê 28-30 milyon kesan ve tê axaftin ku zaravayê herî berfireh ê Kurdistanê ye.<ref name=":0"/><ref name=":1"/><ref name=":2"/> Zaravayê kurmancî bi kêmanî bê jî li hinek welat û deverên cihêreng bi alfabeyên cihêreng tê nivîsandin. Di roja îro de alfabeya standard a kurmancî alfabeya hawar e ku yekem car di 15ê gulana sala 1932an ji aliyê kovara [[Hawar (kovar)|Hawarê]] ve hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Imagining Kurdistan: identity, culture and society |paşnav=Galip |pêşnav=Özlem Belçim |weşanger=I.B. Tauris & Co. Ltd |tarîx=2015 |isbn=978-1-78453-016-7 |cih=London New York |series=Written culture and identity}}</ref> == Dîrok == Yekem car di sedsala 10an de di gotara wî yê di derbarê alfebeyan de ku ji aliyê nivîskarê kildanî ya [[Serdema Navîn|serdema navîn]] [[Ibn Wehşiye]] (j. 930/1) ve hatiye nivîsîn behsa zaravayê kurmancî hatiye kirin. Dîroknasê awistirî [[Joseph Hammer]] di tomarên xwe de behsa hebûna alfabeyekê zaravayê kurmancî kiriye.<ref name="Sheyholislami2021">{{Jêder-kitêb |sernav=The History and Development of Literary Central Kurdish |paşnav=Sheyholislami |pêşnav=Jaffer |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=633–662 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/history-and-development-of-literary-central-kurdish/FBF398CC551D62E4C751A9445A5A4E3C |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli |doi=10.1017/9781108623711.026}}</ref> Tê texmîn kirin ku kurmancî ji sedsala 10an heta sedsala 12an bi damezrandina gelek xanedanên kurd ên wekê [[Hesenweyhî]], [[Xanedana Rewadiyan|Rewadî]], [[Xanedana Eyûbiyan|Eyûbî]] û bi taybetî di bin desthilatdariya [[Xanedana Merwaniyan|Merwaniyan]] de ku geşedaneke aborî û çandî ya berbiçav bi dest xistine, ji wê demê heta niha wekê zimanekî edebî hatiye bikaranîn. Di bin serweriya eyûbiyan de, gelek zanyar destnîşan dikin ku kurmancî statuyeke taybet bi dest xistiye lê qebûl dikin ku ji ber nebûna belgeyên nivîskî yên kurmancî yên ji qesrên eyûbiyan, delîl kêm in.<ref name="Sheyholislami2021"/> Yekem belgeya nivîskî ya kurmancî ya ku tê zanîn, di sedsala 12an de di berhema erdnîgarî ya Mu'cem ul-Buldān a Yaqut el-Hemawî hatiye dîtin ku tê de hinek peyvên kurmancî di nivîseke bi piranî neşirovekirî ye hatine dîtin.<ref name="Sheyholislami2021"/> Eleqeya li ser bikaranîna kurmancî di wêjeyê de ji sedsala 14an pê ve dest pê kiriye ku di vê serdemê de [[Kurdistan]] aramiyeke siyasî û geşedana aborî bidestxistiye. Lêbelê heta sedsala 16an kevneşopiyeke edebî ya kurmancî dernakeve holê. Di vê serdemê de [[Şerefxanê Bidlîsî]] ji [[Mîrektiya Bedlîsê|Mîrektiya Bidlîsê]] nivîsandiye ku serokê [[Keleha Derzinê]] piraniya helbest û şîroveyên xwe yên teolojîk bi kurmancî nivîsandiye. Her wiha di dema gera xwe yê li Kurdistanê de, gerok [[Ewliya Çelebî]] pesnê saziyên perwerdehiyê yên herêmên [[Amêdî]] û [[Akrê]] daye û di geroknameya xwe de helbesteke kurmancî ya helbestvanekî herêmî nivîsiye. Zanyarên navdar ên vê serdemê ku heta roja îro berhemên wan ê kurmancî hatine parastin, [[Melayê Cizîrî]], [[Feqiyê Teyran]], [[Eliyê Teremaxî|Elî Teremaxî]] û [[Ehmedê Xanî]] ne. Berevajî zanyarên vê serdemê, Ehmedê Xanî ji bo kodkirina kurmancî wekî zimanekî nivîskî xebitiye.<ref name="Sheyholislami2021"/> Yekem berhemên ku bi [[Alfabeya latînî|tîpên latînî]] ya [[Zimanê kurdî|kurdî]] (kurmancî) hatiye nivîsandin kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] e ku di 15ê gulana 1932an de li [[Şam]]ê dest bi weşana xwe kiriye û heta 15ê tebaxa 1943an (12 sal) 57 hejmarên hatine weşandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Imagining Kurdistan: Identity, Culture and Society |paşnav=Galip |pêşnav=Ozlem Belcim |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2015-05-30 |isbn=978-1-78453-016-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5kbWCQAAQBAJ&pg=PA252}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishacademy.org/?p=1265 |sernav=Does not KAL think that combined letters will make the learning process |malper=Kurdish Academy of Language |tarîx=2018-08-28 |roja-gihiştinê=2025-10-01 |ziman=en-GB |paşnav=admin |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250812092412/https://kurdishacademy.org/?p=1265 |roja-arşîvê=2025-08-12 |url-status=dead}}</ref> Alfabeya latînî ya ku di kovara Hawarê de hatiye bikaranîn di îro de wekê alfabeya latînî kurmancî tê bikaranîn. == Etîmolojî == '''1.''' Peyva ''kur'', peyveke gelek kevn e ku di 2000 salên {{bz}} de ev peyv ji aliyê [[sûmer]]iyan ve ji bo ravekirina "welat, çiya û erd" hatiye bikaranîn.<ref>http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e3180.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120220192247/http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e3180.html |date=2012-02-20 }} (li ser ferhenga sûmerî-îngilîzî peyva ''kur'' bi 5000 salî ye)</ref> Bi zimanê baskî ji bo "welat" em dibêjin ''herri'' ,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www1.euskadi.net/morris/resultado.asp |sernav=Morris Student Plus |malper=www1.euskadi.net |roja-gihiştinê=2025-10-01}}</ref> û ji bo "erd" em dibêjin ''lur'' <ref>{{Jêder-malper |url=https://projetbabel.org/basque/dictionnaire.php?q=terre&c=fra |sernav=terre - Dictionnaire étymologique basque-français-espagnol-anglais |malper=projetbabel.org |roja-gihiştinê=2025-10-01}}</ref> (bi ermenî çiya = ''lêr''<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=http://www.dictionaric.com/dictionary/french/armenian |sernav=Dictionaric |malper=www.dictionaric.com |roja-gihiştinê=2025-10-01 |ziman=en |paşnav=Scuti}}</ref>). Bi zimanê ermenî ji bo "erd" em dibêjin երկիր ('êrkir'').''<ref name=":3"/> ''Herwiha ji bo "kevir, kersaxê tîk/şefil" em jî dibêjin bi proto-[[kartvelî]] <ref>{{Jêder-malper |url=http://starling.rinet.ru/cgi-bin/response.cgi?single=1&basename=%2Fdata%2Fnostr%2Fnostret&text_number=+635&root=config |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2020-03-31 |tarîxa-arşîvê=2020-08-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200809090557/https://starling.rinet.ru/cgi-bin/response.cgi?single=1&basename=%2Fdata%2Fnostr%2Fnostret&text_number=+635&root=config |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ''ḳarḳar''. Ji bo "perçayê axê/çamûr", bi proto-kartveli, bi [[gurcî]] û bi [[lazî]] em li peyva ''ḳord'' <ref>{{Jêder-malper |url=http://starling.rinet.ru/cgi-bin/response.cgi?root=config&morpho=0&basename=%5Cdata%5Ckart%5Ckartet&first=581 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2020-03-31 |tarîxa-arşîvê=2020-09-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200923165828/https://starling.rinet.ru/cgi-bin/response.cgi?root=config&morpho=0&basename=%5Cdata%5Ckart%5Ckartet&first=581 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> dibînin. '''2.''' Peyva ''man'' <ref>http://legerin.ferheng.org/?lang=kurd2turk&pg=search&s=man</ref> bi kurdî ye û maneya wî wek bi [[avestayî]] <ref>http://starling.rinet.ru/cgi-bin/response.cgi?single=1&basename=/data/nostr/nostret&text_number=+561&root=config</ref> e "ji cihekî neçûn, li cihekî sekinîn, li cihekî rawestîn". Herweha bi [[latînî]] ji bo ''man'' em dibêjin ''manere'' <ref>http://translate.google.com/?hl=fr#en|la|stay</ref>.<ref>http://www.latin-dictionary.net/q/latin/manere.html</ref> Bi ermenî em dibêjin ''mnal'' <ref>http://www.dictionaric.com/dicoarmenien/dicoarmenien.php?rech=rester&rech1=&bmit=Search+%3A+Use+only+small+letters+!</ref> û bi îngilîzî ''remain''. Yanî diroka peyva ''man'' pir kevn e. Herwiha bi zimanên proto-kartvelî em dibêjin ''men'' <ref>{{Jêder-malper |url=http://starling.rinet.ru/cgi-bin/response.cgi?root=config&morpho=0&basename=%5Cdata%5Ckart%5Ckartet&first=701 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2020-03-31 |tarîxa-arşîvê=2020-09-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200928003031/https://starling.rinet.ru/cgi-bin/response.cgi?root=config&morpho=0&basename=%5Cdata%5Ckart%5Ckartet&first=701 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ji bo "baregeh/jîngeh/rûniştgeh/xane". '''3.'''Peyva ''cî'' <ref>http://legerin.ferheng.org/?lang=kurd2turk&pg=search&s=yer</ref> "cih, erd" e. Lewma peyva ''kurmancî'' tê wateya "kurd kî li cihê xwe man". Yanî kurmancên ku neçûne xeribiyê. Lê dimilî (daylam <ref>http://www.iranicaonline.org/articles/deylamites</ref>) çûne xeribiyê û li gora rapora "MtDNA and Y-chromosome Variation in Kurdish Groups" <ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.zazaki.org/files/Kurds.pdf |tarîxa-gihiştinê=2011-11-20 |tarîxa-arşîvê=2008-10-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081002211738/http://www.zazaki.org/files/Kurds.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> dimilî ducar hatin erdên xwe li bakurê Kurdistanê. Herweha li gora vê raporê [[DNA]]ya kurmanc û zazayan heman/wek in. == Belavbûna kurmancî == Kurmancî zaravaya herî berbelav û berfirehê zimanê kurdî ye ku li devereke berfirehê Kurdistanê belav bûye. Zaravaya kurmancî ji xeynî deverên Kurdistanê li herêmeke berfireh ê [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] û li [[Xorasan (Îran)|Xorasanê]] jî tê axaftin.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.ethnologue.com/language/kmr/ |sernav=Kurdish, Northern Language (KMR) – L1 & L2 Speakers, Status, Map, Endangered Level & Official Use {{!}} Ethnologue Free |malper=Ethnologue (Free All) |roja-gihiştinê=2025-10-01 |ziman=en}}</ref> Li deverên Kurdistanê belavbûyîna zaravaya kurmancî ji gola [[Urmiye]] dest pê dike, heta bajarên [[Şino]] sinorên [[Îran]] û [[Îraq]]ê [[Helgurd]], [[Rewandiz]], [[Zeyî]], [[Behdînan]], [[Qers]], [[Xinûs]], [[Mûş]], [[Bedlîs]], sinorê [[Sêrt]]ê [[Hezo]], [[Farqîn]], [[Pasûr]], [[Licê]], [[Bismil]], [[Amed]], [[Erxenî]], [[Qerejdax|Çiyayê Qerej]], [[Sêwreg]], [[Semsûr]], [[Meletî]], [[Gurgum]], herêma [[Hatay|Hetayê]] [[Kirikhan]] û herêma [[Heleb]]ê [[Efrîn]], ji herêma [[Dêrsim (herêm)|Dêrsimê]] li [[Pertek]]ê, [[Mazgirt]], bakurê [[Xarpêt (parêzgeh)|Xarpêtê]], [[Kanîreş]]a ku herêma [[Çewlîg|Çepexçûrê (Çewlîg)]] ye û li gelek deverên [[Sêwaz]]ê belav bûye.<ref name=":4" /> == Deverên kurmancîaxiv == [[Ergin Öpengin]] û [[Geoffrey Haig]] ku du zimannasên [[Zanîngeha Bambergê]] ne (Almanya), di lêkolîneke de (Öpengin & Haig 2014), pênc deverên kurmancîaxiv bi vî awayî dabeş kirine.<ref>[[Ergin Öpengin]] & [[Geoffrey Haig]], ''Reginal variation in Kurmanji: A preliminary classification of dialects''. Li [[Kurdish Studies]], 2:2014, r. 143-176.</ref>: === Devera devokên başûrê rojhilat === * [[Hekarî|Colemêrg]] û [[Dihok]], devoka badînî === Devera devoka başûr === * [[Mêrdîn]], [[Batman|Êlih]], çend devokên [[Şirnex]], [[Amed]] û [[Riha]], [[Hesîçe]] û [[Şingal]] === Devera devoka bakur === * [[Mûş]], [[Agirî]], [[Erzerom]], çend devokên [[Wan]], [[Bedlîs]], [[Çewlig]] û Amed === Devera devoka başûrê rojava === * [[Semsûr]], [[Entab]], devokên rojava yên Rihayê û devokên bakur ên [[Heleb]]ê === Devera davoka bakurê rojava === * Devokên kurmancî yên [[Meraş]], [[Meletî]] û [[Sêwaz]]ê == Devokên kurmancî == === Kurmanciya rojhilat === * Botanî, serhedkî, torî, şîkakî, behdînî, qerejdaxî, wanî, hekarî === Kurmanciya navîn === Amedî, şengalî, mêrdînî, batmanî, tetwanî, mûşî, bingolî, erzîromî, laçînî li Kurdistana Sor. Ardahan û Qers dikevin rojhilatê zimanê kurmancî li hema wek navendiyê jî diaxivin === Kurmanciya rojava === * Dersimkî, kurmanciya dêrsimî * Şaddilî, sînemilî, kurmanckî * Reşoyî (li Anatolya Navîn, Semsûr, Dîlok, Meletî, Gurgum û Efrîn) * Sêwasî * Meletî, entebî, efrînkî, kobankî * Urfî, kurmanciya Anatolyayê <ref>Izady, M.R.: The Kurds, Washington 1992???</ref>{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} === Kurmanciya Xoresan û Deylaman === * Ameranlûyî, qoçanî * Bocnûrdî, canbegî, modanlûyî * Reşwanlû (Reşoyî) * Kelûn Abdû ([[Kurdên Farsê|li Farsê]])<ref>Mann, O.: Kurdische Mundarten der Kälun-Abdû, IN: Kurdisch-Persische Forschungen II.1: Die Tajik-Mundarten der Provinz Fars.</ref> == Dengnasî == === Tîpên dengdar === {| class="wikitable" |+Dengên vokal ên kurdî ! ! Pêş ! Navend ! Paş |- ! style="text-align:left;"| Nêzik | class="nounderlines" style="text-align:center" | 'i' <br>î | class="nounderlines" style="text-align:center" | 'ʉ' <br>u | class="nounderlines" style="text-align:center" | 'u' <br>û |- ! style="text-align:left;"| Nîvek | class="nounderlines" style="text-align:center" | 'e' <br>ê | class="nounderlines" style="text-align:center" | 'ɪ̈' <br>i | class="nounderlines" style="text-align:center" | 'o' <br>o |- ! style="text-align:left;"| Vebûyî | class="nounderlines" style="text-align:center" | 'æ' <br>e | class="nounderlines" style="text-align:center" | 'a' <br>a | &nbsp; |} === Tîpên bêdeng === {| class="wikitable" style=text-align:center |+Dengên konsonant ên Kurdî ! colspan="2" | !Lêvî !Diranî !Pidûyî !Arikî !Zimanokî !Hefikî !Gewriyî |- ! colspan="2" | Pozî | m | n | | ŋ | | | |- ! rowspan="4" | Teqînok ! <small>Bêdeng</small> | p | t | t͡ʃ | k | q | | |- ! <small>Dengdar</small> | b | d | d͡ʒ | ɡ | | | |- ! <small>Bêhndar</small> | pʰ | tʰ | t͡ʃʰ | kʰ | | | |- ! <small>Pêhntar</small> | bʱ | dʱ | d͡ʒʱ | ɡʱ | | | |- ! rowspan="2" | Arînok ! <small>Bêdeng</small> | f | s | ʃ | x | | ħ | h |- ! <small>Dengdar</small> | v | z | ʒ | ɣ | | ʕ | |- ! colspan="2" | Nêzok | w | l | j | | | | |- ! colspan="2" | Wîçînok | | r | | | | | |- ! colspan="2" | Civînok | | ɾ | | | | | |} == Alfabe == Kurdiya kurmancî bi alfabeya latînî ya berfireh tê nivîsandin ku ji 26 tîpên [[alfabeya latînî]] ya bingehîn ya ISO û ji 5 tîpên bi diyakrîtîk pêk tê ku bi giştî ji 31 tîpan pêk tê. {|class="wikitable" style="border-collapse:collapse; text-align: center; font-size: 90%; width: 100%;" |+ style="font-size: 110%;" |Alfabeya Hawar |- |1||2||3||4||5||6||7||8||9||10||11||12||13||14||15||16||17||18||19||20 |21||22||23||24||25||26||27||28||29||30||31 |- |bgcolor="#EFEFEF" colspan="31" |'''Formên mezin (tîpên mezin jî tê gotin)''' |- |A||B||C||Ç||D||E||Ê||F||G||H||I||Î||J||K||L||M||N||O||P||Q||R||S||Ş||T |U||Û||V||W||X||Y||Z |- |bgcolor="#EFEFEF" colspan="31" |'''Formên biçûk (tîpên biçûk jî tê gotin) |- |a||b||c||ç||d||e||ê||f||g||h||i||î||j||k||l||m||n||o||p||q||r||s||ş||t |u||û||v||w||x||y||z |} == Rêziman == === Di kurmancî de demên borî === Di zimanê kurdî de (kurmancî) pêvek ên wekê '''-ûm''','''-ne''', '''-î''' '''-ye''' demên borî rave dike. {| class="wikitable" |+ Tabloya dem ên borî |- ! Kes ! çûyîn ! hatin ! dîtin |- | 1. Kesê yekjimar (Ez) | çûbûm | hatibûm | dîtibûm |- | 2. Kesê yekjimar (Tu/Te) | çûyî | hatî | dîtiye |- | 3. Kesê yekjimar (Ew/Wî/Wê) | çûye | hatiye | dîtiye |- | 1. Kesên pirjimar (Em/Me) | çûne | hatine | dîtiye |- | 2. Kesên pirjimar (Hûn/We) | çûne | hetine | dîtine |- | 3. Kesên pirjimar (Ew) | çûne | hatine | dîtine |} === Di kurmancî de dema niha === {| class="wikitable" |+ Tabloya dema niha |- ! Kes ! çûyîn ! hatin ! dîtin |- | 1. Kesê yekjimar (Ez/Min) | çûm | hatim | dît |- | 2. Kesê yekjimar (Tu/Te) | çûy | hat | dît |- | 3. Kesê yekjimar (Ew/Wî/Wê) | çû | hat | dît |- | 1. Kesên pirjimar (Em/Me) | çûn | hatin | dît |- | 2. Kesên pirjimar (Hûn/We) | çûn | hatin | dît |- | 3. Kesên pirjimar (Ew/Wan) | çûn | hatin | dît/dîtin |} === Di kurmancî de dema ku tê === {| class="wikitable" |+ Tabloya dema ku tê |- ! Kes ! çûyîn ! hatin ! dîtin |- | 1. Kesê yekjimar (Ez/Ez ê) | herim | bêm | bimînim |- | 2. Kesê yekjimar (Tu/Te) | çûyî | werî | dîtiye |- | 3. Kesê yekjimar (Ew/Ew ê) | here | were | bibînine |- | 1. Kesên pirjimar (Em/Em ê) | herin | werin | bibînin |- | 2. Kesên pirjimar (Hûn/Hun ê) | herin | werin | bibînin |- | 3. Kesên pirjimar (Ew) | herin | werin | bibînin |} == Edebiyata herî pêşî == === Pirtûkên pîroz ên êzdiyan === [[Cilwe]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} û [[Mishefa Reş]] kevintirîn pertûkên ewên bi kurmancî hatine nivîsandin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} === Şerefxanê Bedlîsî === [[Şerefxanê Bedlîsî]] yekem dîroknivîsê kurd bu, bo yekmîn car li sala 1597an Şerefname nivîsandî ye, ko tê da behsa cografî û dîloka kurdan dike. === Eliyê Herîrî === [[Eliyê Herîrî]] yekemîn kes bûye ko helbesta kurdî nivîsandî jiyan û mirine wî dikeve di navbera salên 1009-1079an de. === Ehmedê Xanî === [[Ehmedê Xanî|Ehemedê Xanî]] yekemîn helbestavan bû ku di helbestên xwe de li ser hesta kurdayetiyê û yekîtiya kurdan nivîsandiye, ji ber ku hemû helbestvanên berî wî kesî li ser netewatiyê nenivîsandiye, helebistvanên kurdan yên berî Xanî bi tinê behsa dîn û evînê kirin di helbestên xwe de, jiyan û mirna Xanî dikeve sala 1650-1707an.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} === Erebê Şemo === [[Erebê Şemo]] nivîskarekî kurd bû û weke bavê romana kurdî tê binavkirin. Yekemîn romana kurdî ya ku bi kurdî hatiye weşandin, Şivanê Kurmanca nivîsiye. Erebê Şemo ji malbatek şêxên êzîdiya bû. == Destanên sereke == [[Memê Alan]], [[Mem û Zîn]], [[Xec û Siyemend]] û [[Derwêşê Ebdî]] û [[Zembîlfiroş]] ji wan destanên kevin ên kurdî û kurmancî ne. == Mijarên têkildar == * [[Zayenda navan di zimanê kurdî de]] * [[Kirmanckî]] * [[Soranî]] * [[Lûrî]] * [[Hewremanî]] * [[Kurdiya Başûrî]] * [[Başkurdî]] == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} {{Zimanê kurdî}} {{Zimanên îranî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kurmancî| ]] [[Kategorî:Zimanên Azerbaycanê]] [[Kategorî:Zimanên Ermenistanê]] [[Kategorî:Zimanên Gurcistanê]] [[Kategorî:Zimanên Iraqê]] [[Kategorî:Zimanên Îranê]] [[Kategorî:Zimanên Kurdistanê]] [[Kategorî:Zimanên Libnanê]] [[Kategorî:Zimanên Qazaxistanê]] [[Kategorî:Zimanên Qirgizistanê]] [[Kategorî:Zimanên Rûsyayê]] [[Kategorî:Zimanên Sûriyê]] [[Kategorî:Zimanên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Zimanên Tirkmenistanê]] [[Kategorî:Zimanên Urdunê]] cqq9vsultkdkbedvjo2m8r2vw83e1xl 0 689 2101426 2063342 2026-11-02T10:51:10Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2101426 wikitext text/x-wiki {{Zêdetir çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2025}} {{Agahîdank komên etnîkî | navê rastî = Suryoye/Sūrāyē | ala = Flag of the Syriac-Aramaic People.svg | ala sernûçe = Ala etnîkî ya suryaniyan | wêne = Assyrian world population.png | wêne sernûçe = Belavbûna suryaniyan di cihanê de | gelheKom = 2.000.000-3.300.000<ref>https://books.google.at/books?id=rWB3Bv3vuyMC&q=total+assyrian+population&pg=PA43&redir_esc=y#v=snippet&q=total%20assyrian%20population&f=false</ref><ref>https://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=aii</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trtworld.com/magazine/assyrians-return-to-turkey-from-europe-to-save-their-culture-10131 |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2023-02-01 |roja-arşîvê=2020-01-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200111212816/https://www.trtworld.com/magazine/assyrians-return-to-turkey-from-europe-to-save-their-culture-10131 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | gelheKom1 = {{Ala|Sûrî}} 200,000 - 877,000<ref>https://web.archive.org/web/20110812191457/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&link=140085</ref><ref>https://www.al-monitor.com/security/2014/04/syria-assyrians-threat-crisis.html</ref><ref>http://www.assyrianpolicy.org/</ref><br>{{Ala|Iraq}} 142,000 - 200,000<ref>Erasing the Legacy of Khabour: Destruction of Assyrian Cultural Heritage in the Khabour Region of Syria". Assyrian Policy Institute.</ref> | herêm1 = {{Ala|Swêd}} | gelhe1 = 120.000 - 150.000 | çavk1 = <ref>https://www.svt.se/nyheter/lokalt/sodertalje/statministerns-folkmordsbesked-kan-avgora-kommunvalet-underskatta-inte-fragan</ref> | herêm2 = {{Ala|DYA}} | gelhe2 = 110.807 - 300.000 | çavk2 = <ref>{{Jêder-malper |url=http://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_11_1YR_S0201&prodType=table |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2020-02-12 |roja-arşîvê=2017-10-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171010103656/https://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_11_1YR_S0201&prodType=table |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>https://www.azleg.gov/legtext/54leg/2r/bills/hcr2006p.htm</ref> | herêm3 = {{Ala|Almanya}} | gelhe3 = 70.000 - 100.000 | çavk3 = <ref>https://web.archive.org/web/20111008014028/http://www.borkenerzeitung.de/lokales/kreis_borken/borken/1561426_Diskussion_zum_Thema_Aaramaeische_Christen_im_Kapitelshaus.html</ref><ref>70,000 Syriac Christians according to REMID (of which 55,000 Syriac Orthodox).</ref> | herêm4 = {{Ala|Awistralya}} | gelhe4 = 61.000 | çavk4 = <ref>https://web.archive.org/web/20170709233002/http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Lookup/by%20Subject/2071.0~2016~Main%20Features~Cultural%20Diversity%20Article~20</ref> | herêm5 = {{Ala|Libnan}} | gelhe5 = 30.000 | çavk5 = <ref>https://www.assyrianpolicy.org/lebanon</ref> | herêm6 = {{Ala|Urdun}} | gelhe6 = 30,000 | çavk6 = <ref>https://www.christianheadlines.com/articles/assyrian-and-chaldean-christians-flee-iraq-to-neighboring-jordan-11542438.html</ref> | herêm7 = {{Ala|Holenda}} | gelhe7 = 25.000 - 35.000 | çavk7 = <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.chaldeannews.com/chaldeans-around-the-world/2021/1/27/chaldeans-in-europe-part-v |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2023-02-01 |roja-arşîvê=2022-12-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221214025802/https://www.chaldeannews.com/chaldeans-around-the-world/2021/1/27/chaldeans-in-europe-part-v |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | herêm8 = {{Ala|Kanada}} | gelhe8 = 19.685 | çavk8 = <ref>https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2021/dp-pd/prof/details/page.cfm?LANG=E&GENDERlist=1&STATISTIClist=1,4&DGUIDlist=2021A000011124&HEADERlist=31&SearchText=Canada</ref> | herêm9 = {{Ala|Fransa}} | gelhe9 = 16.000 | çavk9 = <ref>Wieviorka, Michel; Bataille, Philippe (2007). The lure of anti-Semitism: hatred of Jews in present-day France. BRILL. ISBN 978-90-04-16337-9.</ref> | herêm10 = {{Ala|Rûsya}} | gelhe10 = 14.000 | çavk10 = <ref>https://web.archive.org/web/20130724092059/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Vol4/pub-04-04.xlsx</ref> | herêm11 = {{Ala|Îran}} | gelhe11 = 7.000 - 17.000 | çavk11 = <ref>https://www.state.gov/reports/2018-report-on-international-religious-freedom/iran/</ref> | herêm12 = {{Ala|Yewnanistan}} | gelhe12 = 6.000 | çavk12 = <ref>http://www.atour.com/news/international/20030623a.html</ref> | herêm13 = {{Ala|Tirkiye}} | gelhe13 = 5.000 - 25.000 | çavk13 = <ref>http://www.aina.org/articles/turkish.htm</ref><ref>https://www.state.gov/reports/2018-report-on-international-religious-freedom/turkey/</ref> | herêm14 = {{Ala|Gurcistan}} | gelhe14 = 3.299 | çavk14 = <ref>https://web.archive.org/web/20141105030638/http://www.ecoi.net/189322::georgia/324351.316658.8309...lk.566738/others.htm</ref><ref>According to the 1989 population census, there were 5,200 Assyrians in Georgia (0.1 percent); according to the 2002 census, their number dropped to 3,299, while their percentage remained the same</ref> | herêm15 = {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} | gelhe15 = 3.000 - 4.000 | çavk15 = <ref>https://www.anthro.ox.ac.uk/</ref> | herêm16 = {{Ala|Ermenistan}} | gelhe16 = 2.769 - 6.000 | çavk16 = <ref>https://news.am/eng/news/133112.html</ref> | herêm17 = {{Ala|Awistirya}} | gelhe17 = 2.500 - 5.000 | çavk17 = <ref>https://bethnahrin.de/assyrer/assyrische-bevoelkerung-weltweit/</ref> | herêm18 = {{Ala|Dewleta Filistînê}} | gelhe18 = 1.500 - 5.000 | çavk18 = <ref>https://roadsandkingdoms.com/2015/learning-the-language-of-jesus-christ/</ref> | herêm19 = {{Ala|Îsraêl}} | gelhe19 = 1.000 | çavk19 = <ref>{{Jêder-malper |url=http://parshan.co.il/index2.php?id=11204&lang=HEB |sernav=Kopîkirina arşîvê |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190122044210/http://parshan.co.il/index2.php?id=11204 |roja-gihiştinê=2023-02-01 |roja-arşîvê=2019-01-22 |url-status=dead}}</ref> | herêm20 = {{Ala|Danîmarka}} | gelhe20 = 700 | çavk20 = <ref>https://www.kristeligt-dagblad.dk/kirke-tro/vi-har-vores-eget-sted-styrker-min-tro-og-min-foelelse-af-hoere-til-i-danmark</ref> | herêm21 = {{Ala|Qazaxistan}} | gelhe21 = 350 | çavk21 = <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.astanatimes.com/2014/12/assyrian-community-kazakhstan-survived-dark-times-now-focuses-education/ |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2023-02-01 |roja-arşîvê=2023-02-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230201185734/https://astanatimes.com/2014/12/assyrian-community-kazakhstan-survived-dark-times-now-focuses-education/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | herêm22 = {{Ala|Fînlenda}} | gelhe22 = 300 | çavk22 = <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/news/20071018142453.htm |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2023-02-01 |roja-arşîvê=2019-03-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190330044014/http://www.aina.org/news/20071018142453.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | salKom = 2022 | ziman = [[Asûrî]], [[Kurdî]], [[Erebî]], [[Tirkî]], [[Inglîzî]] yan [[Farsî]] | dîn = [[Xristiyanî]] | komên têkildar = [[Împeratoriya Asûr]] }} '''Suryanî''' yan jî '''aramî''' (bi [[zimanê aramî]]: ''suryoye'') komekî etnîkî ye ku zimanekî [[Zimanên sámî|samî]] diaxivin. Suryanî yek ji gelên xwemalî yên [[Mezopotamya|bakûrê Mezopotamyayê]] bû ku bi piranî xwedî baweriya [[xiristiyanî]] bûn û di navbera gelên [[Îslam|misilman]] wekî [[ereb]], [[kurd]] û [[tirk]] de dijiyan. Ji ber ku gelên cîran di nav 2000 salên dawî de her tim welatê wan dagir kirine, serdemek zor dîtine. [[Împeratoriya Osmanî]] zêdetirê 400 salan axa ku gelê suryanî lê dijîn dagirkiriye.<ref> {{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/genocide100.html |sernav=The Assyrian Genocide -- Assyrian International News Agency |malper=www.aina.org |tarîxa-gihiştinê=2023-02-01 }} </ref><ref> {{Jêder-kitêb |url=https://www.jstor.org/stable/j.ctvw04g61 |sernav=Genocide in the Ottoman Empire: Armenians, Assyrians, and Greeks, 1913-1923 |tarîx=2017 |weşanger=Berghahn Books |isbn=978-1-78533-432-0 |çap=1 }}</ref> Li gorî texmînan di navbera milyonek heta çend milyon suryanî li rûerdê belavbûyî dijîn. Welatê wan Mezopotamya ye ku ew jê re dibêjin ''[[Bethnahrîn]]''. Îro di navbera dewletên [[Tirkî]], [[Iraq]], [[Sûrî]] û [[Îran]]ê de li hev hatiye parkirin. Piştî [[Şerê cîhanî yê duyem]] suryanî bi çar aliyên cîhanê ve belav bûn. Ji ber ew rastî, armanca dewletekî suryanî jî rabû. == Kevnariya suryaniyan == Bi taybetî piştî ku bi awayekî girseyî kesên ji gelê suryanî ji welatê xwe dûr ketin û [[diyaspora]]yeke bi hêz li derveyî welatê xwe avakirin, bi xurtî hewl dan ku li binyada xwe bigerin. Sedêmên vê yekê di serî de gihiştina bîreke neteweyî bû ku bêhtir bi derfetên li derveyî welat bi hêz bûbû. Ev hewldan ji ber lêgera gotinek nû ya îdeolojîk bû. Îro gelek îdiayên dîroknasên suryanî û yên din li ser vê xalê hene. Anegorî dîtina herî belav bûyi ku ji aliyê piraniya dîroknasên suryanî tê pejirandin, suryanî (yên berî zayînê împeratoriyeke mezin ava kiribûn û xwediyê şaristaniyeke gelekî dewlemend bûn) ne. Kesên vê dîtinê dipejirînin û lê xwedî derdikevin di wê baweriyê de ne ku hemû gelên kevnar ên Mezopotamyayê wekî [[Babîl]]î, [[Kenanî]], [[Fenîkî]], [[Aram (Welat)|Aramî]] û hwd. Ji yek binyadê ne û [[samî]] ne. Ji ber vê sedemê ew gel bi hesanî tevlihev dibûn û di nav hevdu de diheliyan. Zimanê wan nêzîkî hev bûn, ev jî dibû sedema ku wan zimanê hevdu zû bipejiranda an jî bi hêsaniya tevlihevbûna zimanên wan zimanekî nû yê Samî diafirandin. Piştî belavbûna ola mesîhî li nav van gelên Mezopotamyayê ev gel bêhtir di nav hev de heliyan û bûn yek. Di serî de suryanî dûv re akadî, babîlî û aramî bi xêra zimanê hevbeş, rabûn û rûniştina hevbeş û êdî ola hevbeş gelekî nû anîn holê ku ev jî gelê suryanî ye. Dîtina din dibêje ku suryanî aramî ne. Ev dîtin pişta xwe dide rastiyeke dîrokî. Em îro dizanin ku piştî sedsala 8an û 7an a berî zayînê zimanê aramî li Mezopotamyayê belav dibe û dibe zimanê bazirganiyê. Dîsa dema ku [[axamenî]] (pers, fars) aramî weke zimanê fermî dipejirînin (sedsala 6an a berî zayînê) ev ziman di nav hemû gelên samî yên Mezopotamya de tê bi karanîn . Dîroknasê suryanî [[Hanna Dolaponu]] dibêje ku meriv nikare di mijara binyad û daheçûya suryaniyan de li gor krîtera nîjadê lêbigere. Dolaponu dîsa davêje holê ku suryanî ji tevlûhevbûna gelên kevnar wek Arami, fenîkî, kenanî û hind û îraniyan pêk hatine. Li gor vê dîtinê navên kesên ku dêra suryaniyan dihebînin bi giştî suryani ne. Gotina suryanî bi taybetî piştî belavbûna ola mesîhî hêdî hêdî bêhtir hate bikaranîn. == Ziman == {{Gotara bingehîn|Zimanê suryanî}} [[Wêne: Assyrian Gospel 1.jpg|thumb|Pirtûkeke berê bi zimanê suryanî]] Zimanê suryanî endamêkî ji malbatzimanên [[Zimanên semîtîk|semîtîk]] e, weki [[Zimanê erebî|erebî]] yan [[Zimanê îbranî|îbranî]] di nav de jî heye. == Dîrok == {{Beşa bêçavkanî|tarîx=adar 2024}} Êdî li gor ku ev çend gotin li ser mijara aramî-suryanî ji ku hatine me bihîstin em dikarin hindekî behsa dîroka Mezopotamya jorîn bikin. === Dîroka demên kevn === Dîroka nivîskî (dema nivîsê) ya Mezopotamyaya jorîn bi [[akad]]an dest pêdike. Di salên berî zayînê sê hezaran de li bakûrê sumeran akadan gelek dewletên serbixwe, yek bajarî avakiribûn. Ew ne dişibana [[sumer]]an û zimanê wan jî cihe bû. Zimanê wan zimanekî samî bû. Ew ji rojava (ji [[çolên Surî]]) ve hatibûn û nasên gelê (klanên) li rojava bûn. Cihê akadan di navbera Dicle û Ferat de cihekî navendî bû. Seba vê jî akadan fethên mezin di demeke kurt de karîbûn bikin. Suryani (yên kevnar) ji herêmên akadan ber bi bakûr ve belav bûn û gelek bajar avakirin ku yek ji wan jî bajarê Aram bû. Aram herwiha navê xwedayê vî bajarî bû û navê aşîra ku dema paşê navê xwe li hemû herêmê kir û hemû gelên herêmê di bin bandora xwe de hiştibû bû. Bê gûman çand û şaristaniya Arami nêzîkî ya akadan û babîliyan bû. Sedema vê yekê ev e ku arami ji ber ku akad û babîlî jî samî bûn hesanî xwedî li çand û şaristaniya wan xwedî derketin û şaristaniya xwe li ser vê bingehê ava kirin. Sedsala 15an a berî zayînê qurnê ku êdî aram li temamê Mezopotamya jorîn belav dibe ye. Vê demê aramî pir bajarên wek [[Nînova]], [[Koloh]] û hwd., ava kirin. Lê li bakûrê Mezopotamya jorîn tim bi hêzên eskerî dikarîbûn bimînin. Bi vî awayî aram bû navenda bazirganiya bi Mezopotamya jêrîn (navend û başûrê Iraqê), [[Kapadokya]] ([[Anatolya]]) û Mezopotamya jorîn (Kurdistan û [[Ermenistan]]) re. Sedsalên 8an û 7an a berî zayînê aram bi serdegirtinên eskerî ber bi Bakûr û Bakûrêrojava ve fereh bûn û bi riya Koloniyên xwe ev der dagîr kirin. Berî zayîne di sedsala 8an de keyê aram [[Salamansarê I]] bi artêşeke mezin bi ser gelên ku li Bakûrê Aram dijîn de diçe û heya bi keviya gola Vanê dixe bin destê xwe. Divê navberê de di destpêka sedsala 12an a berî zayînê êdî aramî tên Mezopotamyayê û carcaran bi ser bajarên aramî de digirin û talan dikin. Lê di sedsala X de êdî winda bûn ji ber ku wan jî êdî dest bi jiyana şaristanî kirin û tevlî aramiyan bûn. Di vê navberê de ji xwe aram gelek seferên eskerî biribûn bi ser aramiyan de û ew kole kiribûn û di avakirina avahiyên mezin yên aram de bi kar anîbûn. Pey vê yekê re êdî arami bêhtir bi bazirganiyê mijûl bûn. Ev bû sedema ku di demeke kurt de aramî bibe zimanê bazirganiyê. Piştî ku împeratoriyan aram şikestin û herwiha ya babîliyan jî êdî hemû gelên samî ketin bin destê axameniyan ku bi xwe pers bûn lê zimanê xwe yê fermî weke aramî pejirandibûn. Ev yek bû sedema ku gelên samî vê demê yên Mezopotamya jorîn zimanê aramî bi kar bînin. === Belavbûna dînê mesîhî === Çaxê ku [[mesîhîtî]] li Rojhilatanavîn belav bû gelên Mezopotamyaya jorîn yên aramî ev dîn zû pejirandin. Bi vê re gelên ku mesîhîtî pejirandin di nav hev de çêtir heliyan û bûn yek lê yên ku mesîhîtî ne pejirandin li derveyî vê yekîtiyê man. Bandora mesîhîtiyê herwiha jiyan da çanda herêmî. Êdî mîrasa kevnar û dewlemend ya Mezopotamyayê dîsa xwedî ji xwe re dîtin û gavên mezin avêtin. Navenda dêra suryanî li bajarê [[Riha]] bû. Ji vir tevgera misyonê ya mezin destpêkir û mesîhîtî di nav piraniya Aramî de belav kir. Lê gelên ne samî yên Mezopotamya jorîn mesîhîtî ne pejirandin . Di vê navberê de Bîzans hêza herêmê ya mezin bû lê navbera wê û dêra suryanî hedî hêdî vedibû. Ev yek bi cihe bûna dêra bîzansî û dêra suryanî bi encam bû (sedsala 5an û 6an a piştî zayînê). === Erebên misilman û suryanî === Çaxê ku erebên misilman hatin Mezopotamyayê dêreke yekgirtî ya suryaniyan ditîn. Herçi ku suryaniyan bawer dikir ku bi hatina artêşên îslamê ew dê ji zilma Bîzansê rizgar bin jî di demeke kin de dîtin ku ew bûne dîlên dewleta erebên misilman. Mirovên ne misilman divabûn bêyî bac û xeraca ku misilman didin bac û xeracên zêde bidin. Êdî ji ber ku îslam bû ola herî mezîn ya herêmê û ji bo ku ji barê bacê yî giran rizgar bibin gelek endamên dêra suryanî yên ku li bajaran dijîn misilman bûn. Van kesên ku ola xwe diguhertin nikarîbûn netewayetiya xwe biparêzin û di demeke kurt de di nav gelê ereb de winda dibûn. === Piştî hatina ereban bo Mezopotamya === [[Wêne:Syriac-Aramean women depicted wearing traditional clothing near Mardin, 1909.jpg|thumb|Jinên suryanî yên ji Mêrdînê (1909)]] Piştî ku bandora ereban kêm bû û selcuqiyan hikmê xwe li ser Rojhilata navîn danîn rewşa suryaniyan hinî anegora berê baştir bû. Selçukiyan memurên xwe yên herêmê ji suryaniyan hildibijartin. Ev bû sedema ku zimanê suryanî dîsa xwedî hêz bibe û were bikaranîn. Gelek bend û cild pirtûk hatin nivîsandin. Mixabin vê tevgera çandî ya pozîtîv zêde nedomand. Bi serdegirtina moxolan re gelên herêmê hatin qirkirin û çand û şaristaniyên wan hatin talankirin. Ji sedsala XIV heya XV gelek suryaniyên ku li başûrê Mezopotamyaya jorîn dijîn çûn çiyayan. Hatina osmaniyan ne weke ya ereban olî bû. Her çiqas mafê suryaniyan û gelên misilman di bin hikmê osmaniyan de ne wek hev bû jî bi hatina osmaniyan talaneke mezin çênebû anku osmaniyan hêzên avaker yên herêmê talan nekirin. Danûstandinê gundên suryaniyan li gor bercewendiyên xwe bi gelên cîran yên weke kurdan re jî hebûn. Lê belê piştî ku [[Ebdulhemîdê II]] hate ser hikim (1876–1909) bi planên xweyî panîslamîst herêmên kurd û suryaniyan xiste nav gelacê. Kurd û suryanî êdî pev diçûn. Herwiha pir cara suryaniyan serî li hember osmaniyan jî hildan û hatin qirkirin. Qirkirina yekem a demên nêzîk di sala 1843an de hate holê. Di vê salê de osmaniyan bi hezaran suryanî qir kirin. Qirkirina duwem di sala 1914an de rû da. Suryanî vê salê weke "Sala Şûr" bi nav dikin. Di vê qirkirinê de bêhtirî sedhezar suryanî ji aliyê osmanî û eşîrên kurdan (di serî de hengên [[Hemîdiye]]) ve hatin kuştin. == Partiyên siyasî == * ADM: [http://www.zowaa.org Zawaa Dimuqrateta A] - Aramean Democratic Movement (Tevgera Demokratîk a Aramî) * ADO: [http://www.ado-world.org Mtakasto Oromoyto Dimoqratoyto]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya pêşîn 2024 }} - Aramean Democratic Organization (Organisyona Demokratîk a Aramî) * ADP: Gabba Dimuqrataya Athuraya - Aramean Democratic Party (Partiya Demokratîk a Aramî) * APP: [http://www.atranaya.org/ Gabba Atranaya Athuraya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080224184531/http://www.atranaya.org/ |date=2008-02-24 }} - Aramean Patriotic Party (Partiya Patrîotîk a Aramî) * MUB: [http://www.qenneshrin.com/ Mawtbo Umthonoyo d-Bethnahrin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071009050237/http://www.qenneshrin.com/ |date=2007-10-09 }} - Bethnahrin National Council (Konsûlê Neterwer a Bethnahrin * GFA: [http://www.furkono.com Gabo d-Furqono d-Athur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180808000143/http://furkono.com/ |date=2018-08-08 }} - Aramean Liberation Party (Partiya Rizgariya Aramî) * [http://www.shuraya.com Gabba d-Shuraya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070727215409/http://www.shuraya.com/ |date=2007-07-27 }} - Shuraya Party (Partiya Şûrayê) * [[Gabo d´Hirutho d´Bethnahrin]] * WCA: [http://wca-ngo.org Huyodo Suryoyo Tibeloyo] - World Council of Arameans [Syriacs] == Suryaniyên navdar == [[Wêne: Franso hariry.jpg|thumb|Franso Herîrî]] * [[Fawzi Toma Hariri]] * [[Franso Herîrî]] * [[Kristo Yalda Torkhan]] * [[Nenif Matran Hariri]] * [[Serkîs Axacan Mamendo]] - Cîgirê Serokwezîrê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] == Têkildarî == {{InterWiki|Asûrî|code=arc}} * [[Nîjadkujiya ermeniyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gel]] [[Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navneteweyî hatine parkirin]] [[Kategorî:Komên etnîk li Iraqê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Îranê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Rojhilata Navîn]] [[Kategorî:Komên etnîk li Sûriyê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Suryanî| ]] syxkcrmj92i6paifs8paw815ebt5wtg 0 773 2101425 2083229 2026-11-02T10:46:28Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2101425 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Sumer | sal destpêk = {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1900 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Map of Sumer.png | paytext = | ziman = [[Zimanê sumerî]] | dîn = [[Dînî sumerî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = Herêma Mezopotamyayê | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = Serdema Ubeyd | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = Serdema akadî | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Sumer''' (bi [[Zimanê sumerî|sumerî]]: 𒆠𒂗𒄀, bi [[Zimanê latînî|latînî]]: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade" an "welatê beg û esilzadeyan") şaristaniya herî kevn ê naskirî ya cihanê ye ku li herêma dîrokî ya başûrê [[Mezopotamya]]yê hatiye avakirin ku di [[Paleolîtîk|serdema kalkolîtîkê]] û di serdema bronza despêkê de di navbera hezarsalên 5 û 4ê berê zayînê de derketiye holê. Wekê [[Elam]] a nêzîk, ligel Misir, geliyê Îndusê, çanda Erligang a geliyê çemê Zer, Caral-Supe û Mezoamerîkayê, Mezopotamya jî yek ji [[Dergûşa şaristaniyê|dergûşa şaristaniya]] cîhanê ye. Cotkarên sumerî, li kêleka geliyên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê bicih bûne, gelek genim û berhemên din çandine ku zêdebûna berhemên çandiniyê derfetan daye sumeran ku wargehên bajarî ava bikin. Nivîsarên herî kevin ên naskirî yên cîhanê li bajarên sumerî yên wekê [[Urûk]] û [[Jemdet Nasr]] hatine dîtin ku dîroka van nivîsaran di navbera salên 3350 û 2500 {{bz}} de ne ku piştî serdema nivîsandina pêşîn a di navbera 4000 û 2500ê {{bz}} de derketine holê. Sumeriyan bingeha gelek şaristaniyan danîne ku li beşa başûrê Mezopotamyayê ku wekê "heyva bi adan" an jî wekê "heyva bi bereket" hatiye binavkirin (ku kembereke çandiniyê ya berhemdar e ku ji [[Kendava Farsê]] ve despê dike û ber bi bakur ve bi ser peravên çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ve di nav [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ve derbas dibe û heta peravê [[Deryaya Navîn]] ([[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]]) û bakurê [[Misira kevnare|Misirê]] dirêj dibe) derketin holê. Di heman demê de li gel nivîsandinê, [[stêrnasî]] (astronomî) jî cara yekem li Mezopotamyayê ji aliyê sumeriyan ve hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/Sumer.html |sernav=Sumer - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-05-25 |roja-arşîvê=2009-01-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090125180534/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761576369/sumer.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Sumerî yekem kes bûn ku derketin pêş û bingeha civakên şaristanî yên wekê [[bajar-dewlet]]an danîne. Di heman demê de ew di warên wekê [[Nivîsa mîxî|nivîsandin]], [[ziman]], [[bijîşkî]] û [[Matematîk|bîrkarî]] (matematîk) û her wiha di warê [[dîn]], [[falbazî]], [[sêrbazî]] û [[Mîtolojî|mîtolojiyê]] de yekem civaka naskirî ne ku derketine pêş.<ref name=":0">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} Definition, Economy, Environment, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku sumerî civakeke îzole û ne-semîtîk bûn ku li Mezopotamyayê bingeha şaristaniya herêmê ava kirine.<ref name=":0" /> == Nav == Navê "Sumer" (bi akadî: 𒋗𒈨𒊒, bi latînî: šumeru) ji peyva "sumerî" ya bi zimanê akadî hatiye ku ji bo şêniyên ne-semîtîk ên Mezopotamyayê (sumeriyan) hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |sernav=ePSD: emeĝir[Sumerian] |malper=psd.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250211213814/http://psd.museum.upenn.edu/epsd/epsd/e1283.html |roja-arşîvê=2025-02-11 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise Dictionary of Akkadian |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-447-04264-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-qIuVCsRb98C&pg=PA384 |paşnav2=George |pêşnav2=A. R. |paşnav3=Postgate |pêşnav3=J. N. }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singh |pêşnav=Vishal |tarîx=1974 |sernav=Book Reviews : SOUTH-EAST ASIA Howard Palfrey Jones. Indonesia: The Possible Dream. New York, N. Y.: Harcourt Brace Jovanovich, 1971. Pp. 473. Price $ 12.95 |url=https://doi.org/10.1177/002088177401300210 |kovar=International Studies |cild=13 |hejmar=2 |rr=357–358 |doi=10.1177/002088177401300210 |issn=0020-8817 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fortson IV |pêşnav=Benjamin W. |tarîx=2008 |sernav=The Cambridge encyclopedia of the world's ancient languages. Ed. by Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. Pp. xx, 1162. ISBN 0521562562. $195 (Hb). |url=https://doi.org/10.1353/lan.0.0020 |kovar=Language |cild=84 |hejmar=2 |rr=442–448 |doi=10.1353/lan.0.0020 |issn=0097-8507 }}</ref><ref name="Day1997">{{Jêder-kovar |paşnav=Day |pêşnav=Alan |tarîx=1997 |sernav=The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt9773Bill Manley. ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Egypt''. London: Penguin Books 1996. 144 pp, ISBN: 0‐14‐051331‐0 £9.99 |url=https://doi.org/10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |kovar=Reference Reviews |cild=11 |hejmar=1 |rr=57–58 |doi=10.1108/rr.1997.11.1.57.73 |issn=0950-4125 }}</ref> Sumeriyan di nivîsên xwe de, welatê xwe wekê "Kengir" ku tê wateya "welatê begên esilzadeyan" (bi sumerî: 𒆠𒂗𒄀, bi latînî: ki-en-gi (-r), wate: "welat" + "beg" + "esîlzade") û zimanê xwe jî wekê "Emegir" (Sumerî: 𒅴𒂠, bi latînî: eme-g̃ir an 𒅴𒄀 eme-gi) bi nav kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dictionary of Deities and Demons in the Bible |paşnav=Toorn |pêşnav=Karel van der |weşanger=Eerdmans Publishing Company |tarîx=1999 |isbn=978-0-8028-2491-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yCkRz5pfxz0C&pg=PA32 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sumerian grammar |url=https://archive.org/details/sumeriangrammar0000edza |paşnav=Edzard |pêşnav=Dietz Otto |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-474-0340-1 |cih=Leiden Boston |series=Handbook of Oriental studies. Section 1, Near and Middle East Handbuch der Orientalistik }}</ref> Piştre akadiyan ku civakekî bi zimanê semîtîk a rojhilat diaxivîn bajar-dewletên sumerî dagirkirin e, navê sereke ya "Sumer" li sumeriyan danîne lê pêşveçûna fonolojîk a peyva šumerû ya akadî heya roja îro nehatiye diyarkirin.<ref name="Toorn1990">{{Jêder-kovar |paşnav=Toorn |pêşnav=K. van der |paşnav2=Horst |pêşnav2=P. W. van der |tarîx=1990 |sernav=Nimrod Before and After the Bible |url=https://www.cambridge.org/core/journals/harvard-theological-review/article/abs/nimrod-before-and-after-the-bible/0BC3FCE0DE038734776EDF2882A9580F |kovar=Harvard Theological Review |ziman=en |cild=83 |hejmar=1 |rr=1–29 |doi=10.1017/S0017816000005502 |issn=1475-4517 }}</ref> Peyva [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya שִׁנְעָר Šinʿar, peyva misirî Sngr û peyva hîtîtî ya Šanhar(a) ku hemî behsa başûrê Mezopotamyayê dikin, dibe ku guhertoyên rojavayî yên navê Sumerê bin.<ref name="Toorn1990" /> == Kok == [[Wêne:Enthroned King of Ur.jpg|thumb|çep|260px|Padîşahê sumerî ya Urê û dibe ku Ur-Pabilsag, digel xizmetkarên xwe li ser textê rûniştiye. Standarda Urê, li dora sala 2600ê {{bz}}.]] Piraniya dîroknasan pêşniyar kirine ku cara yekem di navbera salên 5500 û 3300ê {{bz}} de ji aliyê gelekî [[Rojavayê Asyayê]] ve ku bi zimanê sumerî diaxivîn (wekê delîl navên bajaran, çeman, karên bingehîn û hwd.) bicih bûne ku zimanekî îzolekirî yê ne-semîtîk û ne-hind-ewropî axivîne û bi awayekê mayînde li herêma Mezopotamyayê bi cih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In the World of Sumer: An Autobiography |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=Wayne State University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-8143-2121-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KliA7MjJEDQC&pg=PA44 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |sernav=Mesopotamia: The Invention of Writing |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25 |roja-arşîvê=2013-11-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131105200811/http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/ED/TRC/MESO/writing.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |sernav=Eslê sumeriyan |malper=oi.uchicago.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25 |roja-arşîvê=2014-03-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140321143949/http://oi.uchicago.edu/pdf/saoc63.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hinek dîroknasên din jî pêşniyar kirine ku sumerî gelekî ji bakurê Afrîkayê bûn ku ji [[Çola Kesk]] koçê [[Rojavayê Asyayê]] bûne û gelên pêşengên bûn ku bûne sedema belavbûna çandiniya li [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Iberia: Genetics, Anthropology, and Linguistics : [proceedings of an International Conference on Prehistoric Iberia : Genetics, Anthropology, and Linguistics, Held November 16-17, 1998, in Madrid, Spain] |paşnav=Arnaiz-Villena |pêşnav=Antonio |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2000-01-31 |isbn=978-0-306-46364-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=MJWcSRSz9wEC&pg=PA22 |paşnav2=Martínez-Laso |pêşnav2=Jorge |paşnav3=Gómez-Casado |pêşnav3=Eduardo }}</ref> Lêbelê delîlên berevajî bi tundî nîşan didin ku çandiniya yekem li deverê "heyva bi bereket" derketiye holê.<ref name="Lazaridis2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016-08-25 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5003663/ |kovar=Nature |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054 }}</ref> Her çiqas bi taybetî behsa sumeriyan nekin jî, Lazaridis û kesên din di sala 2016an de piştî ceribandina genomên hilgirên çanda neolîtîk a natufî û berê serdema dîzkariyê, ji bo hinek çandên pêş-semîtî yên Rojhilata Navîn, bi taybetî eslê natufiyan ji Afrîkaya Bakur pêşniyar kirine.<ref name="Lazaridis2016" /> Her wiha analîzên kranîometrîk nîşan daye ku di navbera Natufî û [[Afrîkaya Bakur]] ê kevnar de têkiliyeke heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lazaridis |pêşnav=Iosif |paşnav2=Nadel |pêşnav2=Dani |paşnav3=Rollefson |pêşnav3=Gary |paşnav4=Merrett |pêşnav4=Deborah C. |paşnav5=Rohland |pêşnav5=Nadin |paşnav6=Mallick |pêşnav6=Swapan |paşnav7=Fernandes |pêşnav7=Daniel |paşnav8=Novak |pêşnav8=Mario |paşnav9=Gamarra |pêşnav9=Beatriz |paşnav10=Sirak |pêşnav10=Kendra |paşnav11=Connell |pêşnav11=Sarah |paşnav12=Stewardson |pêşnav12=Kristin |paşnav13=Harney |pêşnav13=Eadaoin |paşnav14=Fu |pêşnav14=Qiaomei |paşnav15=Gonzalez-Fortes |pêşnav15=Gloria |tarîx=2016 |sernav=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |url=https://www.nature.com/articles/nature19310 |kovar=Nature |ziman=en |cild=536 |hejmar=7617 |rr=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |issn=1476-4687 |pmc=5003663 |pmid=27459054 }}</ref> Her çiqas hinek zanyaran koka sumeriyan bi [[Hurî|hûrî]] û [[ûrartû]]yan ve girê bidin jî,<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-10-06 |sernav=Шумеры имели связи с Кавказом |url=https://scientificrussia.ru/articles/shumery-imeli-svjazi-na-kavkaze |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=«Научная Россия» — наука в деталях! |ziman=ru }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-25 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000186004 |sernav=The Diversity of the Chechen culture: from historical roots to the present |malper=unesdoc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-05-25 }}</ref> heya roja îro vê yekê qebûlkirineke gelemperî bidest nexistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012 }}</ref> Ji bo gelekî pêşdîrokî yê ku berê sumeriyan li herêmê dijiyan û wekê "proto-firatî" an "ubeyîdî"<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Sumer {{!}} ancient region, Iraq |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/573176/Sumer |roja-gihiştinê=2026-05-25 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> (ku bi zimaneke proto-hind û ewropî an jî zimaneke îzole axivîne)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bukharin |pêşnav=Mikhail D. |paşnav2=Sapanzha |pêşnav2=Olga S. |tarîx=2020-12-30 |sernav=HISTORY OF ANCIENT EAST AND ART HISTORY OF ANCIENT WORLD IN MATERIALS OF DISCUSSIONS OF THE ALL-RUSSIAN ACADEMY OF ARTISTS IN 1938 |url=https://doi.org/10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |kovar=Journal of historical philological and cultural studies |cild=4 |hejmar=70 |rr=282–300 |doi=10.18503/1992-0431-2020-4-70-282-300 |issn=1992-0431 }}</ref> hatine binavkirin û tê texmînkirin ku ji çanda Samarra ya bakurê Mezopotamyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cities, Change, and Conflict |paşnav=Kleniewski |pêşnav=Nancy |weşanger=Cengage Learning |tarîx=2010-03-23 |isbn=978-0-495-81222-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dWuQ70MtnIQC&q=samarra+culture&pg=PA51 |paşnav2=Thomas |pêşnav2=Alexander R. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the "Cradle of Civilization". |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Psychology Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-415-04742-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tupSM5y9yEkC&q=samarra+culture&pg=PA139 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-10976-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i7_hcCxJd9AC&q=ubaid+samarra&pg=PA147 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Dictionary of Archaeology |paşnav=Shaw |pêşnav=Ian |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2002-05-13 |isbn=978-0-631-23583-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=zmvNogJO2ZgC&q=samarra+culture&pg=PA505 |paşnav2=Jameson |pêşnav2=Robert }}</ref> Her çiqas sumeriyan bi xwe qet behsa ubeydiyan nekiribin jî, zanyarên îro ubeydiyan wekê yekem hêza şaristanî ya sumeran texmîn kirine. Ubeydan li herêmê şilekan ji bo çandiniyan ziwa kirine, bazirganî pêş xistine û pîşesaziyan ava kiribûn ku di nav de dîzkarî, çermçêkirin, metal, dîwar û seramîk hebûn.<ref name=":1" /> == Rêveberî û polîtîka == Di dawiya hezarsala 4ê a berê zayînê de, Sumer veguheriye duwanzdeh dewlet-bajar ên serbixwe ku sinorên wan bi qenal û nîşaneyên sinoran ve hatibûn destnîşankirin. Ev bajar her yek navendeke bazirganiyê yên mezin bûn. Her yek ji van bajaran li dora perestgehekê hatibû avakirin ku ji xwedawendê taybetê bajêr re hatibû veqetandin û bajar ji aliyê rêvebereke (Ensî), an hinek caran jî ji aliyê padîşaheke (lugal) ve dihatin birêvebirin. Rêveber (Ensî) kahînên bilind û serokên leşkerî yên mayînde bûn ku arîstokrasiyeke ji burokratê û kahînên li bajêr alîkarê wan bûn. Pateşiyan çêkirina bendavan, qenalên avdanê, perestgeh û sîloyan kontrol dikirin û bacên ku li tevahiya nifûsê hatibû ferz dikirin û birêve dibirin. Ji ber ku sumeriyan bawer dikirin ku xwedawendan bajaran damezrandiye ku bibin navendên baweriyê, bajar-dewletên Sumerê bi kevneşopî bajarên perestgehê bûn. Paşê li gorî dînê, wekê xwedawendan wekê ku bi tenê planên perestgehan ji serweran ragihînîn hatiye bi sinor kirin. Girêdana di navbera perestgeh û rîtûelên dînî li bajaran gelek nêzîk bûn. Perestgeh (ku di nav wan de zîguratên pîramîdî derdiketin pêş) bi desthilatdariya dewletê ve girêdayî bûn û dewlemendiya wan ji aliyê serweran ve dihat bikar anîn ku wekê navbeynkarên di navbera xwedawendan û mirovan de dihatin hesibandin. Li gel perestgehên bajaran, ji bo rêzgirtina xwedayên ne neasayî zîgguratan, pîramîdên ku ji kerpîçên zexm ên di bin tavê de pijandî hatibûn avakirin ku wekê perestgeh û gihîştina xwedayan ku di dema ku ew di cejnan de dadiketin ba gelê xwe, xizmet dikirin. Bi pêşketina bajaran re hewldanên serdestiya bajarekî li ser bajarekî din derkevin hole. Bi qasê heyama hezar salan, têkoşînên ji bo kontrolkirina mafên avê, rêyên bazirganiyê û berhevkirina bacên ji eşîrên koçer berdewam kiriye. === Bajar-dewletên Sumerê === {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | caption_align = center | align = right | direction = vertical | header = Zîgûrata Anû û Perestgeha Spî | image2 = The White Temple 'E at Uruk, 3500-3000 BCE.jpg | image1 = White Temple ziggurat in Uruk.jpg | footer = Zîgûrata Anu û Perestgeha Spî ya li Urûkê. Avahiya pîramîd a resen "Zîgurata Anû" ku dîroka perestgehê li dora 4000 {{bz}} vedigere û Perestgeha Spî li ser zîgûratê {{nêzîkî}} sala 3500ê {{bz}} hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |paşnav1=Crüsemann |pêşnav1=Nicola |paşnav2=Ess |pêşnav2=Margarete van |paşnav3=Hilgert |pêşnav3=Markus |paşnav4=Salje |pêşnav4=Beate |paşnav5=Potts |pêşnav5=Timothy |sernav=Uruk: First City of the Ancient World |tarîx=2019 |weşanger=Getty Publications |isbn=978-1-60606-444-3 |rûpel=325 |url=https://books.google.com/books?id=muCvDwAAQBAJ&pg=PT325 |ziman=en }}</ref> Sêwirandina zîgûratê dibe ku pêşengiya pîramîdên Misirê bû ku pîramîdên herî kevintir in ku dîroka zîgûratan li dora sala 2600ê {{bz}} vedigere.<ref>"The stepped design of the Pyramid of Zoser at Saqqara, the oldest known pyramid along the Nile, suggests that it was borrowed from the Mesopotamian ziggurat concept." in {{Jêder-kitêb |paşnav1=Held |pêşnav1=Colbert C. (University of Nebraska) |sernav=Middle East Patterns, Student Economy Edition: Places, People, and Politics |tarîx=2018 |weşanger=Routledge |isbn=978-0-429-96199-1 |rûpel=63 |url=https://books.google.com/books?id=fOlgDwAAQBAJ&pg=PA63 |ziman=en }}</ref> }} {| style="background:transparent" |- valign="top" | Pênc bajarên pêşîn ên berî xanedaniyê:&nbsp;&nbsp;&nbsp; # [[Erîdû]] # [[Bad-tîbîra]] # [[Larsa]] # [[Sîppar]] # [[Şûrûppak]] Bajarên din ên mezin: <ol start="6"> <li> [[Kîş]] <li> [[Urûk]] <li> [[Ur]] <li> [[Nîppûr]] <li> [[Lagaş]] <li> [[Ngîrsû]] <li> [[Uma]] <li> [[Hamazî]] ¹ <li> [[Adab]] <li> [[Marî]] ² <li> [[Akşak]] ¹ <li> [[Akad]] ¹ <li> [[İsin]] </ol> <small>(¹Cihê wan ne diyar e)</small><br /> <small>(²Bajarên ku li bakurê Mezopotamyayê ne.)</small> | Bajarên biçûk (ji başûr ber bi bakur ve): # [[Kuara (Sumer)|Kuara]] # [[Zabala (Sumer)|Zabala]] # [[Kîsûrra]] # [[Marad]] # [[Dîlbat]] # [[Borsîppa]] # [[Kutha]] # [[Der (Sumer)|Der]] # [[Eshnuna]] # [[Nagar]] ² <small>(²Bajarên li bakurê Mezopotamyayê ne.)</small> |} == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka sumeran}} [[Wêne:Cities of Sumer (ku).svg|thumb|Nexşeya bajarên Sumerê]] Cihê derketina sumeran nayê heya roja îro bi awayekê baş nehatiye zanîn. Hatiye texmînkirin ku dîroka sumeran li dora sala 5000ê berê zayînê di navbera çemên [[Dîcle]] û [[Ferat]]ê de li başûrê Mezopotamyayê dest pê kiriye. Bajar-dewletên sumeriyan di serdemên pêşdîrokî yên Ubeyd û Urukê hêz bidest xistine. Dîroka nivîskî ya sumeran heta sedsala 27ê berê zayînê û berê vê serdemê diçe lê tomarên dîrokî heta serdema xanedaniya pêşîn a sêyem, nêzîkî sedsala 23ê yê berê zayînê nepenî mane û piştê vê serdemê zimanê tomarên nivîskî yên sumerî bi hêsantir hatiye deşîfrekirin ku ev yek bûye ku arkeolog tomar û nivîsên hemdem ên sumeran bi hêsanî bixwînin. Xanedaniya akadiyan yekem dewlet bû ku di sedsala 23ê yê berê zayînê de beşên berfireh ên Mezopotamyayê dagirkiriye. Piştê serdema gutiyan, xanedaniya sêyem a Urê li beşên bakur û beşên başûrê Mezopotamyayê xanedaniya xwe ava kiriye ku xanedaniya wan heya destpêka hezarsala duyem a berê zayînê bi êrîşên amorîtan bi dawî dibe, berdewam kiriye. Heya dema ku Mezopotamya di bin desthilatdariya babîliyan de bûye yek perçe "xanedaniya îsin" a amorîtan heta li dora sala 1700ê berê zayînê berdewam kiriye. * Serdema neolîtîkê: {{nêzîkî}} 10000 – {{nêzîkî}} 5000 {{bz}} ** Serdema Ubeyd: {{nêzîkî}} 6500 – {{nêzîkî}} 4100 {{bz}} * Serdema kalkolîtîkê: {{nêzîkî}} 5000 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} ** Serdema Urûkê: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} *** Qonaxên Urûkê XIV-V: {{nêzîkî}} 4100 – {{nêzîkî}} 3300 {{bz}} *** Qonaxa Urûkê IV: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê I: {{nêzîkî}} 3300 – {{nêzîkî}} 3000 {{bz}} ** Serdema Cemdet Nasr (qonaxa sêyem a Urukê): {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} *** Qonaxa sêyem a Urûkê: {{nêzîkî}} 3100 – {{nêzîkî}} 2900 {{bz}} * Serdema bronzê a destpêkê II: {{nêzîkî}} 3000 – {{nêzîkî}} 2700 {{bz}} ** Qonaxa xanedaniya destpêkê: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê I: {{nêzîkî}} 2900 – {{nêzîkî}} 2800 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê II: {{nêzîkî}} 2800 – {{nêzîkî}} 2600 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIa: {{nêzîkî}} 2600 – {{nêzîkî}} 2500 {{bz}} *** Qonaxa xanedaniya destpêkê IIIb: {{nêzîkî}} 2500 – {{nêzîkî}} 2334 {{bz}} * Serdema bronza destpêkê III: {{nêzîkî}} 2700 – {{nêzîkî}} 2200 {{bz}} ** Qonaxa akadiyan: {{nêzîkî}} 2334 – {{nêzîkî}} 2154 {{bz}} *** Xanedana akadiyan (Sargon) * Serdema bronza destpêkê IV: {{nêzîkî}} 2200 – {{nêzîkî}} 2100 {{bz}} ** Qonaxa gutiyan: {{nêzîkî}} 2154 – {{nêzîkî}} 2119 {{bz}} *** Xanedaniya Urûkê IV *** Xanedaniya gutiyan * Serdema bronza navîn I: {{nêzîkî}} 2100 – {{nêzîkî}} 2000 {{bz}} ** Qonaxa Ur III: {{nêzîkî}} 2119 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}} *** Xanedaniya Urûk V *** Xanedaniya Ur III * Serdema bronza navîn II: {{nêzîkî}} 2000 – {{nêzîkî}} 1750 {{bz}} ** Qonaxa Isin-Larsa: {{nêzîkî}} 2004 – {{nêzîkî}} 1736 {{bz}} *** Xanedaniya Îsin I *** Xanedaniya Larsayê * Serdema bronza navîn II B: {{nêzîkî}} 1750 – {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} ** Qonaxa Babîliya Kevin: {{nêzîkî}} 1736 – {{nêzîkî}} 1475 {{bz}} *** Xanedaniya Sealandê === Serdema Ubeyd === [[Wêne:Frieze-group-3-example1.jpg|thumb|Dîmena cêrikeke seramîkê ku ji serdema dawî ya Ubaidê ve maye]] Di serdema Ubeyd bi şêwazeke cihêreng a seramîkên rengekirî yên bi kalîteya bilind hatiye destnîşankirin ku li seranserê Mezopotamyayê û [[Kendava Farsê]] belav bûye. Delîlên herî kevin ên ji bo bicihbûnê li ''Tell el-'Oueili'' hatine dîtin lê ji ber ku şert û mercên jîngehê li başûrê Mezopotamyayê ji bo bicihbûna mirovan pir berê serdema Ubeyd guncaw bûn, dibe ku deverên kevintir ên ku mirov lê bicih bûne hene ku heya roja îro nehatine dîtin. Hatiye dîtin ku ev çand ji [[Çanda Samarranê|çanda Samarran]] a ji bakurê [[Mezopotamya]]yê hatiye wergirtin. Bi awayekê baş nehatiye zanîn ka ev sumerên rastîn bûn yan na ku bi çanda dawî ya Urukê ve hatine naskirin. Çîroka derbasbûna diyariyên şaristaniyê (ez) ku ji [[Ea|Enkî]] (xwedawendê aqilê û xwedawendê sereke yê Erîdûyê ye) derbasê Înannayê dibe ku xwedawenda Urukê û xwedawenda evîn û şerê bû, dibe ku derbasbûna ji Erîdû yê ber bi Urukê nîşan bide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Inanna, queen of heaven and earth : her stories and hymns from Sumer |paşnav=Wolkstein |pêşnav=Diane |weşanger=New York : Harper & Row |tarîx=1983 |isbn=978-0-06-014713-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/inanna00dian |paşnav2=Kramer |pêşnav2=Samuel Noah }}</ref> === Serdema Urûkê === Guhertina arkeolojîk a ji serdema Ubeyd ber bi serdema Urûkê ve bi veguherîneke hêdî ji seramîkên rengekirî yên li hundirê welat ku li ser çerxek hêdî hatine hilberandin ber bi curbicur seramîkên nerengekirî ve çûye. Serdema Urûkê berdewamiya serdema Ubeyd e ku guherîna sereke ya berbiçavê di navbera her du serdeman de guherîna şêwaza hilberîna dîzikan e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Upon this Foundation: The ʻUbaid Reconsidered : Proceedings from the ʻUbaid Symposium, Elsinore, May 30th-June 1st 1988 |paşnav=Henrickson |pêşnav=Elizabeth F. |weşanger=Museum Tusculanum Press |tarîx=1989 |isbn=978-87-7289-070-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gnpyREWsfG0C&pg=PA353 |paşnav2=Thuesen |pêşnav2=I. }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Invention of Cuneiform: Writing in Sumer |paşnav=Glassner |pêşnav=Jean-Jacques |weşanger=JHU Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-8018-7389-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fhMTRcUm9WsC&pg=PA31 }}</ref> {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 250 | caption_align = center | direction = vertical | header = Qiral-kahînê Urukê keriyê pîroz xwedî dike | image1 = Yale University. Uruk period priest-king.jpg | caption1 = Qiral-kahîn û şagirtê wî keriyê pîroz xwedî dikin. Serdema Urukê {{nêzîkî}} 3200 {{bz}} | image2 = Uruk King priest feeding the sacred herd.jpg | caption2 = Mohra silindirî ya serdema Urukê, {{nêzîkî}} 3100 {{bz}} li Muzexaneya Louvre }} Di serdema Ûrûkê de li dora 4100 û li dora 2900ê {{bz}} rêjeya kelûpelên bazirganiyê yên ku li ser qenal û çemên başûrê Mezopotamyayê dihatin veguhastin, rê li ber avakirina gelek bajarên mezin û navenda perestgehan vekiriye ku nifûsa van bajaran ji 10.000î zêdetir bûye û bajêr bi rêveberiyên navendî hatiye birevebirin karkerên pispor li bajaran hatine erkdar kirin. Hatiye piştrastkirin ku di serdema Ûrûkê de bajarên sumerî kesên ku ji deverên çiyayî hatine dîlgirtin wekê karker dane xebitandin û di nivîsarên herî kevin ê ku herêmê hatine dîtin di derbarê van karkerên dîlgirtî de gelek çavkanî hene. Berhemên dîrokî û hetta koloniyên vê şaristaniya Urukê li qadeke fireh ku ji çiyayên Torosê li Bakurê Kurdistanê, heta Deryaya Navîn li rojava û heta Rojhilata Kurdistanê li rojhilat hatine dîtin.<ref name="Algaze2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Uruk world system : the dynamics of expansion of early Mesopotamian civilization |paşnav=Algaze |pêşnav=Guillermo |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-226-01382-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/urukworldsystemd0000alga }}</ref> Şaristaniya serdema Urukê wekê deverên li ''Tell Brak'' ku ji aliyê bazirgan û kolonîstên sumerî ve hatiye hinardekirin, bandor li ser hemî gelên derdorê kiriye ku hêdî hêdî aborî û çandên xwe yên berawirdî û reqabetkar pêş xistine. Di heman de bajarên sumeran nikarîne bi hêza leşkerî koloniyên dûr biparêzin.<ref name="Algaze2005" /> Di serdema Urûkê de dibe ku bajarên sumerî teokratîk bûn û dibe ku ji aliyê qiraleke dîndar (ensi) ve dihatin birêvebirin ku ew qiral jî ji aliyê konseyeke temenmezin ku hem mêran û hem jî ji jinan pêk dihatin dihate araste kirin.<ref name="Goetze1941">{{Jêder-kovar |paşnav=Goetze |pêşnav=Albrecht |tarîx=1941-10-01 |sernav=''The Sumerian King-List''. By Thorkild Jacobsen. |url=https://doi.org/10.2307/499541 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=45 |hejmar=4 |rr=633–634 |doi=10.2307/499541 |issn=0002-9114 }}</ref> Dibe ku panteona sumerî ya paşîn li ser vê awayê siyasî hatibe modelkirin. Di serdema Urûkê de delîlên şerê rêxistinkirî an leşkerên profesyonel kêm bûn û bi gelemperî bajar bê dîwar bûn. Di vê heyamê de Urûk bûye bajarê herî mezinê cîhanê ku yekemcar di vê serdemê nifûsa bajarekî ji 50.000 kesan derbas bûye. Lîsteya rêveberê sumerî yên kevnar xanedanên destpêkê yên çend bajarên navdar ên vê serdemê vedihewîne. Hatiye diyarkirin ku navên destpêkên di lîsteyê de, berê lehiyeke mezin hikum kirine. Ev navên destpêkê dibe ku xeyalî bin û dibe ku hinek kesayetiyên evsanewî û mîtolojîk ên wek Alulim û Dumuzid, di nav xwe de bigirin.<ref name="Goetze1941" /> Dawiya serdema Urukê bi osîlasyona Piora re hevdem bû ku serdemeke hişk ê di navbera salên 3200 û 2900 {{bz}} bû û serdem dawiya serdemeke dirêj a avhewayê ya şiltir û germtir ê li dora 9000 heta 5000ê {{bz}} bû ku wekê optîmuma avhewaya Holosenê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climate, history and the modern world |url=https://archive.org/details/climatehistorymo0000lamb |paşnav=Lamb |pêşnav=Hubert H. |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-0-415-12735-6 |çap=2. edition, reprint |cih=London }}</ref> === Serdema xanedaniya destpêkê === [[Wêne:Stele of Ushumgal MET DT849.jpg|thumb|çep|Kevirê Ûşûumgalê, 2900-2700 berê zayînê. Dibe ku ji Umayê be]] Di serdema xanedaniya sestpêka sumeran ({{nêzîkî}} 2900–2350 {{bz}}) de li başûrê Mezopotamyayê yekem bajar-dewletên serbixwe (Ur, Uruk, Lagaş) hatine damezrandin û nivîsandinên mîxî ji tomarên îdarî ber bi nivsarên wêjeyê ve çûye. Ev serdem bi reqabeta siyasî û dewlemendiya çandî ve hatiye destnîşankirin. Di vê serdemê de bajarên serbixwe derketine holê ku toreke bajar-dewletên serbixwe bûn ku ji aliyê perestgeh û qiral ve hatine birêvebirin. Navendên giring ên vê serdemê Ur, Uruk, Lagaş, Uma, Kîş û Nîpûr bûn ku bajarên sumeriyên herî bihêz ên serdema xanedaniya destpêkê bûn ku her dem bi hev re di nav reqabetê de bûn. Qiralê herî kevn ê xanedaniyê ku navê wî di çavkaniyên evsanewî de derbas bûye, Etana bû ku qiralê 13em ê xanedana yekemê Kîşê bû. Qiralê herî kevin ku bi delîlên arkeolojîk hatiye piştrastkirin Enmebaragesî yê Kîş (serdema sanedaniya destpêkê I) e ku navê wî di destana gilgameş de hatiye behs kirin û ev bûye sedema fikira ku Gilgameş bi xwe qiraleke dîrokî yê Urukê be. Wekî ku destana gilgamêşê hatiye destnîşankirin ev serdem bi zêdebûna şer û pevçunan derketiye pêş. Ji ber ku gundên neparastî yên li başûrê Mezopotamyayê rastê êrîşan hatine û ji holê rabûne, bajar bi dîwaran hatine dorpêçkirin û mezinahiya bajaran berfireh bûye. Hatiye bawerkirin ku hem Gilgameş û hem jî Enmerkar ku ji hikumdarên di beriya wî de ye, dîwarên Urukê ava kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=George |pêşnav=Andrew |tarîx=2018-07-31 |sernav=The Epic of Gilgamesh — Selections |url=https://doi.org/10.1017/9781942401223.002 |kovar=Primary Sources on Monsters |rr=7–16 |doi=10.1017/9781942401223.002 }}</ref> ==== Xanedaniya yekemê Lagaşê ==== [[Wêne:Stele of Vultures detail 02.jpg|thumb|çep|Perçeyek ji kevirê (stel) Qermiçîyan a Eannatumê]] Her çiqas di lîsteya padîşahan de nehatibe dîtin jî hebûna xanedaniya Lagaş ({{nêzîkî}} 2500–2270 {{bz}}) bi gelek abîdeyên giring û bi gelek vedîtinên arkeolojîk bi awayekê baş hatiye tespîtkirin. Her çiqas xanedaniya Lagaşê xanedaniyeke temenkurt be jî, yek ji împeratoriyên pêşîn ên bû ku di dîrokê de hatiye zanîn ku împeratoriya Eannatum a Lagaşê bû ku hema hema tevahiya Sumerê, tevî Kîş, Uruk, Ur û Larsayê zevt kiriye û ji bajar-dewleta Umayê ku dijberê sereke yê Lagaşê bû bac standiye. Di heman demê de sinorên dewleta wî heta hinek beşên Elamê û li kêleka Kendava Farisî dirêj bûye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |url=https://archive.org/details/ancientiraq0000roux_h6g4 |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology }}</ref> Piştre Lugal-zage-si ku qiral-kahîn ê Umayê bû, serdestiya xanedana Lagaşê li herêmê hilweşandiye, piştre jî Uruk zevt kiriye û wekê paytexta xwe ragihandiye. Hatiye diyarkirin ku Lugal-zage-si padîşahê dawî yê etnîkî ya sumerî bû ku li pey wî Sargonê akadî bûye qiralê Sumerê.<ref name="Leick2009">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Mesopotamia |paşnav=Leick |pêşnav=Gwendolyn |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2009 |isbn=978-0-8108-6324-8 |url=https://doi.org/10.5771/9780810863248 }}</ref> === Serdema xanedaniya akadiyan === Xanedaniya akadiyan ku dîroka xanedaniyê ji salên 2334 û 2154ê {{bz}} vedigere (kronolojiya navîn) bi dagirkirina axa sumeriyan ve ji aliyê Sargonê akadî ve hatiye damezrandin.<ref name="Roux1992"/> Zimanê akadî ya semîtîk ê rojhilat cara yekem di navên taybet ên padîşahên Kîşê de li dora sala 2800ê {{bz}} hatiye dîtin ku di lîsteya qiralên dawî de jî hatiye dîtin. Di vê serdemê de nivîsarên ku bi tevahî bi zimanê akadiya kevin hatine nivîsandin hene ku dîroka wan ji dora sala 2500ê {{bz}} vedigere. Bikaranîna zimanê akadiyê kevin di dema serweriya Sargonê akadî (2334–2279 {{bz}}) de gihiştiye bilindeya xwe lê di wî demê jî piraniya tabletên îdarî bi zimanê sumerî hatiye nivîsandin ku di wî demê de jî zimanê sumerî ji aliyê nivîskaran ve hatiye bikar anîn.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=6. Toward the Image of Tammuz |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1970-12-31 |rr=73–103 |url=https://doi.org/10.4159/harvard.9780674334731.c8 }}</ref> Zimanê akadî û zimanê sumerî demek dirêj wekê zimanên herêmî bi hev re hatine bikaranîn lê heta dora sala 1800 ê {{bz}} zimanê sumerî bûye zimanekî edebî ku bi piranî tenê ji aliyê zanyar, nivîskaran û elîtan ve hatiye axavtin. Zimanê akdî jî zêdetir wekê zimanê çîna jêrîn hatiye bikaranîn. Hatiye piştrastkirin ku zimanê akadî ji bo demek kurt li ser beşên cîran ên Elamê ku berê ji aliyê Sargonê akadî ve hatibûn dagirkirin jî hatibû ferzkirin.<ref name=":2" /> === Serdema xanedaniya gutiyan === [[Wêne:Gutian inscription-AO 4783-gradient.jpg|thumb|Tableta Lugalanatumê "Gutium"]] Gelê gutî yek ji gelên ne-semîtîk bûn ({{nêzîkî}} 2220 – 2119 {{bz}}, kronolojiya navîn) ku ji çiyayên Zagrosa bakurê rojhilatê Mezopotamyayê derketine. Xanedaniya gutiyan a sumerî di dema bidawî bûn û hilweşîna xanedaniya akadiyan de gihîştiye asta herî bilind. Piştî mirina hikumdarê dawî yê akadî, Şar-Kalî-Şerrî (2218 – 2193 {{bz}}), gutiyan hêdî hêdî navendên akadî, tevî paytext akadiyan di sala 2193ê {{bz}} de xistine bin kontrola xwe. Di serdema gutiyan de xanedaniya akadiyan hatiye hilweşandin û hilweşîna dawî ya akadiyan ku di sala 2154ê {{bz}} de pêk hatiye, bûye nîşana bilindeya hêza gutiyan. Di derbarê hikumdar û gelê gutî de agahî gelek kêm in ku pir caran ev serdem serdem wekê serdemeke tarî ya sumeriyan hatiye binavkirin ku navbereke di navbera xanedaniya akadî û xanedaniya sêyem a Urê de ye. Serdema gutiyan bi serketina Utu-hengalê Urukê (2119 – 2112 {{bz}}) bi dawî hatiye ku padîşahê dawî yê gutiyan, Tîrîgan têk biriye û xanedana 5em a Uruk a ku temenkurt ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lambert |pêşnav=W.G. |tarîx=2007-01-01 |sernav=WALTHER SALLABERGER, KONRAD VOLK and ANNETTE ZGOLL (eds), Literatur, Politik und Recht in Mesopotamien: Festschrift fur Claus Wilcke |url=https://doi.org/10.1093/jss/fgl042 |kovar=Journal of Semitic Studies |cild=52 |hejmar=1 |rr=139–141 |doi=10.1093/jss/fgl042 |issn=0022-4480 }}</ref> Piştî demek kurt Ur-Nammu yê Urê (2112 - 2094 {{bz}}) padîşahiya Utu-hengal hilweşandiye û xanedaniya sêyem a Urê di sala 2112ê {{bz}} de ava kiriye. ==== Xanedaniya duyemê Lagaşê ==== Piştê hilweşîna akadiya ku ji aliyê gutiyan ve hatiye hilweşandin, hikumdarekî din ê xwemalî yê sumerî, Gudea yê Lagaşê, gihîşt asteke giring ê herêmî û pratîkên dînê padîşahên sargonîk berdewam kiriye. Xanedaniya Lagaş a destpêkê Gudea û neviyên wî jî pêşveçûna hunerî pêşve xistine û hêjmareke mezin berhemên arkeolojîk li pey xwe hiştine. === Serdema sêyemê Urê === [[Wêne:Self-praise of Shulgi (Shulgi D).jpg|thumb|240px|Nivîsara "xwepesnêkirina Şulgî (Shulgi D) ku rêveberekê xanedaniya sêyemê Urê bû]] Serdema sêyem Ûrê ({{nêzîkî}} 2112 – {{nêzîkî}} 2004 {{bz}}, kronolojiya navîn) piştê serdestiyên akad û gutiyan xanedaniya dawî ya sumerî li başûrê Mezopotamyayê ku ji aliyê Ur-Nammu ve hatiye damezrandin û wekê "dewleta nû yê sumerî" jî tê zanîn zanîn, hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Presargonic Period: Early Periods, Volume 1 (2700-2350 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-05-17 |isbn=978-1-4426-9047-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8PNAnIome3AC&pg=PT910 }}</ref> Ew serdem "împaratoriyeke arşîvî" ya pir navendî û burokrasî ye ku hemî çalakiyên aborî bi baldarî li ser tabletên herî hatine tomar kirin. Ev serdem ji aliyê qiral Ur-Nammû ve hate destpêkirin ku dawî li desthilatdariya gutiyan aniye. Serdema wê ya herî bi heybet ji di dema xanedaniya Şulgî de qewimiye ku sinorên xwe ji Kendava Farsê heta sinorên îro ya Rojavayê Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê berfireh kiriye. Her çiqas "dîwarê Amurru" ji bo rawestandina pêlên koçberiyê yên ji rojava ve hatibe çêkirin jî, pêlên koçberiyê nehatiye sekinandin û hevsengiya demografîk a xanedaniyê têk çûye. Xanedaniya sêyemê Urê bi qasê heyameke ku sed salan berdewam kiriye hebûna berdewam kiriye. Piştre êrîşên xanedanî rastî êrîşên wêrankar ên elamiyan hatiye û paytext Urê dawî li vê serdemê anîne. Ev wêranî di nivîsar navdar ên "şîna Urê" de ku bi zimanê sumerî hatine nivîsandin hatiye vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ur III Period (2112-2004 BC) |paşnav=Frayne |pêşnav=Douglas |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=1997 |isbn=978-1-4426-2376-7 |cih=Toronto |series=RIM The Royal Inscriptions of Mesopotamia }}</ref> === Dawiya sumeriyan === [[Wêne:Laments on the ruin of Ur AO6446 mp3h9137.jpg|thumb|çep|240px|Nivîsara şîna li ser wêrankirina Urê, li Muzexaneya Louvre]] Dawiya sumeran bi gelek şer navxweyî şerên derveyê li dijî xanedaniya dawî ya Urê û bi bûyerên ekolojîk bileztir bûye. Ev serdem bi gelemperî wekê guheztineke mezin a nifûsê ji başûrê Mezopotamyayê ber bi bakur hatiye qebûlkirin. Ji aliyê ekolojîk ve hilberîna çandiniyê ya axên sumerî ji ber zêdebûna şorbûnê di maye di bin metirsiyan de. Şorbûna axê li vê herêmê demek dirêj ji aliyê gelên herêmê ve wekê kêşeyeke mezin hatibû zanîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |paşnav2=Adams |pêşnav2=Robert M. |tarîx=1958-11-21 |sernav=Salt and Silt in Ancient Mesopotamian Agriculture |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.128.3334.1251 |kovar=Science |cild=128 |hejmar=3334 |rr=1251–1258 |doi=10.1126/science.128.3334.1251 }}</ref> Axên avî yên bi avdaniyeke nebaş û di keşûhewayeke hişk de bi astên bilind ên dûkeliyê bûye sedema kombûna xwêyên bişivîn a di axê de ku di dawiyê de berhemên çandiniyê bi giranî kêm kiribû.<ref name="Thompson2004">{{Jêder-kovar |paşnav=Thompson |pêşnav=William R. |tarîx=2004-11-26 |sernav=Complexity, Diminishing Marginal Returns, and Serial Mesopotamian Fragmentation |url=https://jwsr.pitt.edu/ojs/jwsr/article/view/288 |kovar=Journal of World-Systems Research |ziman=en |rr=613–652 |doi=10.5195/jwsr.2004.288 |issn=1076-156X }}</ref> Di qonaxên akadî û Ur III de, ji çandina genim ber bi cehê ve veguheriye ku ceh dikare di axa bi xwê de şîn bibe lê çandina cehê têrê nekiriye û hatiye texmînkirin ku nifûsa vê herêmê di navbera salên 2100 {{bz}} û 1700ê {{bz}} de bi qasê sisê ji pênc ê nifûsa herêmê kêm bûye.<ref name="Thompson2004" /> Vê yekê hevsengiya hêza herêmê gelek xira kiriye, deverên ku sumerî lê dihat axavtin qels kiriye û deverên ku zimanê sereke zimanê akadî bû bihêz kiriye. Ji vê demê û pê ve, zimanê sumerî tenê wekê zimanekî edebî û rîtûelî maye. Di dawiyê de sumerî hêza xwe yê siyasî hêdî hêdî winda dikin û li dora sala 2000ê berê zayînê de tevlê gelên herêmê bûne ji qada dîrokî winda bûne.<ref name="jchyla2021">{{Jêder-malper |url=https://archeowiesci.pl/en/1739-bc-year-when-the-sumerian-civilization-collapsed/ |sernav=1739 BC – year when the Sumerian civilization collapsed |tarîx=2021-10-25 |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en-GB |paşnav=j.chyla }}</ref> Lêbelê îcadkirina wan a nivîsandina mîxî, pergalên hiqûqî, mîtolojî û zanista astronomiyê bingehên şaristaniyên paşê daniye ku di serdemên dirêj de şaristaniyên herêmê ji sîstem û îcadên sumeriyan sûd wergirtine.<ref name="jchyla2021" /> == Demografî == Bajarê Urûkê yek ji bajarên herî mezin ên Sumerê bû û hatiye texmînkirin ku di serdema herî qerebalix de de nifûsa bajêr di navbera 50.000 û 80.000 kesan bû. Ji ber faktorên bajarên din ên Sumerê û nifûsa mezin a çandiniyê hatiye texmîn kirin dibe ku nifûsa Sumerê di navbera 0,8 milyon û 1,5 milyon kesan de be.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ebsco.com/ |sernav=Sumerian Civilization {{!}} Anthropology {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |malper=EBSCO |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de hatiye texmîn kirin ku di vê serdemê de nifûsa tevahî ya cihanê bi qasê 27 milyon bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Atlas of world population history |paşnav=McEvedy |pêşnav=Colin |weşanger=Lane |tarîx=1978 |isbn=978-0-7139-1031-5 |cih=London |paşnav2=McEvedy |pêşnav2=Colin |paşnav3=Jones |pêşnav3=Richard }}</ref> Sumeriyan bi zimanekî îzolekirî diaxivîn ku li gorî dîroknasên serdema nûjen zimanê sumerî zimaneke ne-semîtîk û zimaneke ne-hind-ewropî bû. Di heman demê de ji ber ku navên hinek bajarên mezin ên Sumerê ne sumerî ne ku ev yek nîşaneyên niştecihên berê sumeriyan nîşan dide, hêjmarek zimannasan îdia kirine ku ew dikarin zimanekî pêşzimanê zimanê sumerî ku bi dabeşkirineke nenas ew, tesbît bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daily life in ancient Mesopotamia |url=https://archive.org/details/dailylifeinancie00neme |paşnav=Nemet-Nejat |pêşnav=Karen Rhea |weşanger=Greenwood Pr |tarîx=1998 |isbn=978-0-313-29497-6 |çap=1. publ |cih=Westport, Conn. |series=Greenwood Press "Daily life through history" series }}</ref> Lêbelê tomarên arkeolojîk berdewamiya çandî ya bênavber a zelal ji serdema destpêkê ya Ubeyd (5300–4700 {{bz}}, C-14) li başûrê Mezopotamyayê nîşan dane. Gelê sumerî yê ku li vir bi cih bûne, erdên vê herêmê ku ji ber axa ji aliyê Dîcle û Firatê ve hatiye komkirin û ji ber ku axeke berhemdar bû, li vê herêmê karê çandiniyê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/sumer |sernav=Sumer - Dîroka Kevnare, Nexşe û Şaristanî |malper=HISTORY |tarîx=2017-12-07 |roja-gihiştinê=2026-05-26 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> == Çand == === Jiyana civakî û malbatî === [[Wêne:Reconstructed sumerian headgear necklaces british museum.JPG|thumb|230px|Di serdemê Urê de serpoş û gerdaniyên jinên çîna jorîn a sumerî]] Di serdema destpêk an sumeriyan de, pîktogramên destpêkê van yekan nîşan didin:<ref name="Sayce1908"/> * Xebatên dîzkarî yê pir zêde bûn û şêweyên vazo, tas û firawên pirreng bûn ku ji bo hingiv, rûn, rûnê malan û şerabê kûpên taybet hebûn. Hinek ji vazoyên bi lingên şût hebûn û li ser stûnên bi lingên xaçkirî disekinin. Kûpên din jî binê wan rast bûn û li ser çarçoveyên çargoşeyên darîn hatibûn danîn. Kupên rûnê û kûp ên din jî, bi devgirtekên axê hatibûn girtin. * Serpêçek û kûfiyên sumeriyan bi perik bûn. Tivikên wan ên mezin û biçûk hebûn. * Di nav amûrên wan de Kêr, birxûl, dasûk û amûreke dişibûya birrekê hebûn. Di heman demê de di şeran de rim, kevan, tîr û xencer bikaranîne. * Ji bo nivîsandinê tabletên herî hatine bikaranîn. Sumeriyan mêr metal û xencerên destik darîn bi xwe re digerandin û ji sîfîran lewheyan çêdikirn û di heman demê de ji zêran jî gerdanî çêkirine. * Dem bi heyv û salnameyan dihatin hesabkirin. Derbarê muzîka sumerî de gelek delîl hene. Ji aliyê sumeran ve lîr û bilûr dihatin lêxistin ku di nav mînakên herî navdar de lîrên Urê bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Gilgamesh And The Literary Traditions Of Ancient Mesopotamia |paşnav=George |pêşnav=A. R. |weşanger=Routledge |isbn=978-0-203-94623-7 |url=https://doi.org/10.4324/9780203946237.ch31 }}</ref> Çanda sumerî çandeke baviksalarî û tebeqeyî bû. Qanûna Ur-Nammu, qanûnnsmeya herî kevin e ku heta niha hatiye kifşkirin ku dîroka qanûnnameyê vedigere serdema Ur III ku ev yek nêrîneke di derbarê avaniya civakî ya di qanûna sumerî ya dereng de nîşan dide. Koma di bin ''lu-gal'' ("mirovê mezin" an padîşah), hemî endamên civakê yek ji du tebeqeyên bingehîn bûn ku di nav wan de "lu" an kesê azad û kole (mêr, ''arad''; ''geme'' jin) hebûn. Kurekî luyan (kesên çîna jêrîn) heta ku bizewice wekê ''dumu-nita'' hatiye binavkirin. Jin (''munus'') dema ku ne zewicî bû wekê ''dumu-mi'' hatibû binavkirin û piştê ku keçek dizewice wekê ''dam'' hatibû binavkirin. Piştre dema ku jineke mêrê wê dimire û dibe jinebî wekê ''numasu'' dihate binavkirin û piştre ew jina jinebî dikarî bi mêreke din ê ji heman eşîrê re bizewiciya. Di nav sumerên destpêkê de jinan wekî kahîn roleke giring ê sazûmanî dilîstin. Di heman demê de jinan dikaribûn bibin xwedî milk, karsaziyê bikin û mafên wan ji aliyê dadgehan ve dihatin parastin. Keç û kurên sumerî bi şertên wekhev mîrasên ku ji dêûbavê wan dimanî werdigirtin. Rewşa jinan di sedsalên piştî sala 2300ê {{bz}} de her ku çûye xirabtir bûye ku mafê wan ê birêvebirina milkê xwe bi sinor bûye û xwedawendên jin jî giringiya xwe ya berê winda kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Germanic City States |paşnav=Glassman |pêşnav=Ronald M. |weşanger=Springer International Publishing |tarîx=2017 |rr=1517–1526 |isbn=978-3-319-51693-6 |cih=Cham |url=https://doi.org/10.1007/978-3-319-51695-0_128 }}</ref> Nivîsên ku reformên padîşah Urukagina ya Lagaşê ({{nêzîkî}} 2350 {{bz}}) vedibêjin diyar kiriye ku wî edeta berê ya ku jineke bi çend mêran re dizewice li welatê xwe betal kiriye û ferman daye ku jineke ku gelek mêran bizewice were kevir kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Gender and the Journal: Diaries and Academic Discourse |paşnav=Gannett |pêşnav=Associate Professor of English and Director of Core Writing Cinthia |weşanger=SUNY Press |tarîx=1992-01-01 |isbn=978-0-7914-0683-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=mpjk74blFDgC&dq=urukagina+%22two+men%22&pg=PA62 |paşnav2=Gannett |pêşnav2=Cinthia }}</ref> Zewac bi gelemperî ji aliyê dê û bavê bûk û zavayê ve dihatin sazkirin ku nişana wan bi gelemperî bi pejirandina peymanên ku li ser tabletên axê hatine tomar kirin dihatin temam kirin.<ref name="Kramer1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Sumerians: their history, culture, and character |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=The Univ. of Chicago Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-226-45238-8 |çap=12. [pr.] |cih=Chicago }}</ref> Ev zewac dema ku zava diyariyek bûkê dida bavê bûkê qanûnî dibûn. <ref name="Kramer1995" />Gotineke ji gotinên pêşiyên sumerî zewaca îdeal û bextewar, bi devê mêrekî vedibêje ku pesnê xwe dide ku jina wî heşt kur ji wî re aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daily life in ancient Mesopotamia |url=https://archive.org/details/dailylifeinancie00neme |paşnav=Nemet-Nejat |pêşnav=Karen Rhea |weşanger=Greenwood Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-313-29497-6 |cih=Westport, Conn |series=The Greenwood Press "Daily life through history" series }}</ref> === Nivîs û ziman === {{Gotara bingehîn|Zimanê sumerî}} [[Wêne:P1150884 Louvre Uruk III tablette écriture précunéiforme AO19936 rwk.jpg|thumb|Dîmeneke tabletek bi nivîsa pêş-mîxî ya pîktografîk ku di dîroka tabletê ji dawîya hezarsala 4ê a berî zayînê vedigere ku ji kevirê kisilî hatiye çêkirin]] Sumerî civakeke dîrokî bûn ku bi dîtina nivîsandinê ji bo miroviyê nûvedanên giring bidest xistine. Vedîtinên arkeolojîk ên herî giring ê li Sumerê hejmareke zêde yê ji tabletên gil ên bi tîpên mîxî ne ku zimanê sumerî hatine nivîsandin. Nivîsa sumerî ne tenê şiyana hilanîna tomarê dîroka mirovahiyê pêşvexistiye, di heman demê de di afirandina berhemên wêjeyî ya hem bi nivîsandina destan û çîrokên helbestî û hem jî bi nivîsandina rîtûel û qanûnanê, wekê qonaxek giring hatiye qebûlkirin. Her çiqas pergala nivîsandina sumeriyan di destpêkê de hiyeroglîfîk bû ku îdeograman bikar dianî jî, nivîsandina kunîformî ya logosîlabîk di demek kurt de li pey wê hatiye. Sumeriyan qamîşên sêgoşeyî yên tûjik ji bo nivîsandinê li ser tabletên axa şil bikaranîne. Di serdema îro de bi sedhezaran nivîsên bi zimanê sumerî hatine dîtin ku di nav wan de nameyên şexsî û nameyên karsaziyê, lîsteyên ferhengî, qanûn, beyt, rîtûel, çîrok û tomarên rojane hene. Li Sumerê pirtûkxaneyên tijî yên tabletên ji heriyê hatine dîtin. Li seranserê Sumerê nivîs û nivîsên mezin ên li ser tiştên cuda, wek peyker an kerpîçan jî pir gelemperî ne. Ji ber ku ew bi berdewamî ji aliyê nivîskarên di perwerdeyê de hatine nivîsandin, gelek nivîs di gelek nusxeyan de mane. Demek dirêj ê piştî ku axaftvanên semîtî li Mezopotamyayê serdest bûne, zimanê sumerî li Mezopotamyayê wekê zimanê rîtûelî û wekê zimanê hiqûqê berdewam kiriye. Mînakên sereke yên nivîsa mîxî helbestek dirêj e ku di kavilên Urûkê de hatiye dîtin. Destana Gilgameşê ku berhemeke wêjeyî ya navdarê sumerî ye, bi nivîsandina mîxî ya standard a sumerî hatiye nivîsandin. Destana Gilgameşê behsa padîşahekî ji serdema destpêkê ya xanedaniya duyem kiriye ku navê wî Gilgamêş an jî "Bilgamêş" a bi sumerî bû. Destana Gilgamêşê çîroka xeyalî ya Gilgameş û hevalê wî Enkîdû ya ku bi xwîn û şîrînî diaxivin, vedibêje. Destan li ser çend tabletên axê hatiye nivîsandin û hatiye texmînkirin ku mînaka herî kevin ê mayî ya wêjeya xeyalî ye. Ji ber ku zimanê sumerî girêdayî ti malbateke zimanî nîne, bi gelemperî di zimannasiyê de wekê zimanekî îzolekirî hatiye qebûlkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Russell |pêşnav=James R. |tarîx=2008 |sernav=Roger D. Woodard (ed.), The Cambridge Encyclopedia of the World’s Ancient Languages (Cambridge, UK: Cambridge University Press, 2004), XX + 1162 pp. |url=https://doi.org/10.1007/s12138-008-0031-0 |kovar=International Journal of the Classical Tradition |cild=15 |hejmar=1 |rr=136–140 |doi=10.1007/s12138-008-0031-0 |issn=1073-0508 }}</ref><ref name="Day1997"/> Ji bo girêdana zimanê sumerî bi malbatên zimanên din re, gelek hewldanên têkçûyî çêbûne. Zimanê sumerî zimanekî agglutinatîf e. Bi gotineke din morfem e ("yekîneyên wateyê") ku li hev tên zêdekirin ku peyvan çêbikin ku berevajiyê zimanên analîtîk ku morfem bi tenê li hev tên zêdekirin da ku hevokan çêbikin. Hinek zanyaran pêşniyar kirine dibe ku delîlên zimanekî binesazî an tebeqeyî ji bo taybetmendiyên erdnîgarî û çalakiyên curbicur ên hunerî û çandiniyê hebin ku bi awayên cûda wekê proto-firatî an proto tigreyî hatiye binavkirin,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=SPACE PHILOSOPHY OF THE ANCIENT EAST |paşnav=Bakina |pêşnav=Valentina |weşanger=LCC MAKS Press |tarîx=2025-11-13 |isbn=978-5-317-07482-1 |url=https://doi.org/10.29003/m4813.978-5-317-07482-1 }}</ref><ref name="Bailkey1963">{{Jêder-kovar |paşnav=Bailkey |pêşnav=Nels |tarîx=1963-10-01 |sernav=The Sumerians: Their History, Culture, and Character. By ''Samuel Noah Kramer''. (Chicago: University of Chicago Press. 1963. Pp. xiv, 355. $7.95.) |url=https://doi.org/10.1086/ahr/69.1.92 |kovar=The American Historical Review |cild=69 |hejmar=1 |rr=92–93 |doi=10.1086/ahr/69.1.92 |issn=1937-5239 }}</ref> lê hinek zanyarên din jî vê yekê bi nakok diyar kirine.<ref name="Bailkey1963" /> === Dîn === {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 400 | caption_align = center | align = right | direction = horizontal | header = Dînî sumeriyan | image1 = Wall plaque showing libation scene from Ur, Iraq, 2500 BCE. British Museum (adjusted for perspective).jpg | caption1 = Plaqeyek dîwêrê ku qurbanê ji xwedawendeke rûniştî re û perestgehekê nîşan dide. [[Ur]], 2500 {{bz}} | image2 = Wall plaque showing libation scene from Ur, Iraq, 2500 BCE. British Museum (libation detail).jpg | caption2 = Rehîbeke tazî li perestgeheke sumerî xwarina qurbaniyê pêşkêş dike, [[Ur]], 2500 {{bz}} | footer = }} Di [[Mîtolojî|mîtolojiya]] sumeran de xwedawend û xwedeyên giring [[Înanna]], [[Nînhursag]], [[En]], [[Enlîl]] û [[Enkî]] ne. [[Gilgameş]] keyekî sumeran bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Sumerians: their history, culture and character |url=https://archive.org/details/sumerianstheirhi0000kram_i6b4 |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |weşanger=University of Chicago press |tarîx=1963 |isbn=978-0-226-45238-8 |cih=Chicago (Ill.) }}</ref> Nirxandina mijarek wekê dînê sumerî dikare tevlihev be, ji ber ku pratîk û baweriyên ku ji aliyê van gelan ve hatine pejirandin û li gorî dem û cihî pir diguherin ku her bajarek xwedî nêrîna xwe ya cîhanê ya mîtolojîk an teolojîk bû. Hatiye texmînkirin dibe ku sumeriyên pêşîn di warê bawerî û mîtolojiyê de edet û kevneşopiyên gelên din ên pêş sumerî wergirtine. Sumeriyên pêşîn li ser baweriyên xwe nivîsandine ku paşê li ser gelek mîtolojî, dîn û astrolojiya Mezopotamyayê de bandora sumeriyên pêşîn di warê bawerî û mîtolojiyê de çêbûye. Sumeriyan di derbarê hemî mijarên têkildarî xwe de bi xwedawendên xwe bi ewleh bûn û li hember hêzên kozmîk ên wekê mirin û xezeba Xwedayî, dilnizmiya xwe nîşan dane.<ref name="Kramer1995"/> Wisa dixuyê ku dînê sumerî li ser du evsaneyên kozmojenîk ên cuda hatiye damezrandin. Ya yekem afirandinê wekê encama rêze zewacên pîroz an jî hieroi gamoi didîtin ku lihevhatina dijberan vedihewîne ku wekê hatina hev a hebûnên xwedayî yên mêr û jin ên xwedawend, hatiye texmînkirin. Vê şêwaz bandor li ser efsaneyên herêmî yên Mezopotamyayê kiriye. Ji ber vê yekê, di Enuma Elish a akadî ya paşîn de, afirandin wekê yekîtiya ava şirîn û ava şor ê di navbera Abzu yê nêr û Tîamata mê de hatiye dîtin. Berhemên vê yekîtîyê, Lahm û Lahmu "yên bi çemûr" bûn ku navên yekem ên dergevanên perestgeha E-Abzu ya Enkî ya li bajarê Erîdûyê bû. Her yek ji xwedawendên sumerî (bi zimanê xwe, dingir û di pirjimar de, dingir-dingir an dingira-ne-ne) bi bajarên cuda ve girêdayî bûn û giringiya dînî ya ku ji wan re dihat dayîn li gorî hêza siyasî ya bajarê têkildar zêde an kêm dibû. Li gorî kevneşopiya sumeriyan, xwedawendan mirov ji axê afirandine ku xizmeta wan bikin. Dema ku xwedawend hêrs an bêzar dibûn, xwedayan hestên xwe bi rêya erdhej an karesatên xwezayî diyar dikirin. Ji ber vê yekê bingeha despêka dînî sumerî li ser baweriya ku hemî mirovahî di bin destpêşxêriya xwedawendan de ye, ava bûye. ==== Xwedawendên sumerî ==== [[Wêne:Ea (Babilonian) - EnKi (Sumerian).jpg|thumb|Mohra silindirî ya akadî ku li dora sala 2300ê {{bz}} ku xwedawendên sumerî yên Înanna, Utû, Enkî û Îsimûd nîşan dide]] Sumeriyan baweriya xwe bi polîteîzma antropomorfîk aniye, an jî wekê din baweriya bi gelek xwedayên di ku dişibûna mirovan aniye. Komek xwedayên hevpar tune bûn ku her bajar-dewletek xwedî xwedawendeke parastvan, perestgeh û padîşahên xwe yên taybet bû. Bi yekê re xwedayên bajarekî din di heman demê de pir caran li cihek an li bajareke din dihatin pejirandin. Axaftvanên sumerî di nav gelên herî pêşîn de bûn ku baweriyên xwe bi nivîskî tomar kirine û îlhama sereke yê mîtolojî, dîn û astrolojiya Mezopotamyaya paşîn bûn. Xwedawendên serekeyên ku sumeriyan dihebandin ev bûn: * [[Anu]] di nav sumeriyan de wek xwedayê tamdemî ya bihuştê hatiye zanîn. Di heman demê de peyva ''an'' di zimanê sumerî de tê wateya ezman û navê Kî ku hevjîna Anu bû tê wateya erdê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://oracc.museum.upenn.edu/amgg/listofdeities/an/ |sernav=Anu }}</ref> * [[Enkî]] li başûr li perestgeha li Erîdûyê bû. Enkî xwedawendê xêrxwazî û şehrezayiyê bû û hikumdarê kûrahiyên ava şirîn ên bin erdê de, şîfakar û dostê mirovahiyê bû ku di mîtolojiya sumerî de hatiye bawerkirin ku huner û zanist, pîşesazî û rêbazên şaristaniyê daye mirovan û pirtûka qanûnan a yekem wekê afirandina wî hatiye hesibandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der Gott Ea/Enki in der akkadischen Überlieferung. Eine Bestandsaufnahme des vorhandenen Materials. Dissertationen der Universität Graz 58. Graz: dbv-Verlag 1983. |paşnav=Galter |pêşnav=Hannes D. |tarîx=1983-01-01 |url=https://www.academia.edu/45092567/Der_Gott_Ea_Enki_in_der_akkadischen_%C3%9Cberlieferung_Eine_Bestandsaufnahme_des_vorhandenen_Materials_Dissertationen_der_Universit%C3%A4t_Graz_58_Graz_dbv_Verlag_1983 }}</ref> * [[Enlîl]] di mîtolojiya sumerî de xwedayê ba, baran û bahozê bû. Di heman demê xwedawendê sereke yê panteona sumerî bû û xwedayê parêzvan ê bajarê Nîppurê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kramer |pêşnav=Samuel Noah |tarîx=1983 |sernav=The Sumerian Deluge Myth |url=https://www.cambridge.org/core/journals/anatolian-studies/article/abs/sumerian-deluge-myth/04DEE2B5D84A0BF01B4D4E782DB49464 |kovar=Anatolian Studies |ziman=en |cild=33 |rr=115–121 |doi=10.2307/3642699 |issn=2048-0849 }}</ref> Hevjîna wî xwedabanû [[Ninlîl]] bû ku xwedawenda bayê başûr bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Literature of Ancient Sumer |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2004 |isbn=978-0-19-929633-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=a1W2mTtGVV4C&pg=PA106 }}</ref> * [[Înanna]] xwedawenda evîn, zayendî û şerê bû.<ref name="Black2014">{{Jêder-kitêb |sernav=Gods, demons, and symbols of ancient Mesopotamia: an illustrated dictionary |url=https://archive.org/details/godsdemonssymbol0000blac |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Univ. of Texas Press |tarîx=2014 |isbn=978-0-292-70794-8 |cih=Austin |paşnav2=Green |pêşnav2=Anthony |paşnav3=Rickards |pêşnav3=Tessa }}</ref> Bi awayekî din apoteoza (xwedawendî kirin) Venûsê bû ku stêrka sibehê (rojhilat) û êvarê (rojava), li perestgehê (ku bi An re parvekirî bû) li Urûkê bû. Dibe ku padîşahên hatine xwedawendî kirin zewaca Înanna û Dumuzîd bi kahînan re ji nû ve pêk anîne.<ref name="Black2014" /> * [[Şamaş]] xwedawendê rojê ye ku peykerê wî li Larsayê li başûr û li bakur jî li Sipparayê heye.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://publikationen.badw.de/en/rla/index |sernav=BAdW · Reallexikon der Assyriologie |malper=publikationen.badw.de |roja-gihiştinê=2026-05-28 }}</ref> * [[Sîn (xwedawend)|Sîn]] xwedawendê heyvê bû ku li Urê bû.<ref name=":5"/> Ev xwedawendên ku li jor hatine destnîşan kirin panteona sereke yê sumeriyan pêk anîne û ji xeynî van xwedawendan sereke bi sedan xwedawendên din ên piçûk jî hebûn. Xwedawendên sumerî pir caran bi bajarên cuda ve girêdayî bûn û giringiya wan a dînî pir caran bi hêza siyasî ya van bajaran re zêde bûye an an jî kêm bûye. ==== Kozmolojî ==== Sumeriyan Dinyayê wekê qadeke çargoşeyî ku ji çargoşeyan pêk hatiye xeyal kirine.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Gods, demons, and symbols of ancient Mesopotamia: an illustrated dictionary |url=https://archive.org/details/godsdemonssymbol0000blac |paşnav=Black |pêşnav=Jeremy A. |weşanger=Univ. of Texas Press |tarîx=2014 |isbn=978-0-292-70794-8 |cih=Austin |paşnav2=Green |pêşnav2=Anthony |paşnav3=Rickards |pêşnav3=Tessa }}</ref> Jiyana piştî mirinê ya sumeran wekê daketina nav dinyayeke tarî û derbaskirina bêdawîyê di jiyaneke belengaz ê wekê Gidim (rih) hatiye ravekirin.<ref name=":3" /> Sumeriyan gerdûnê li çar beşan dabeş kiribûn. * Li bakur xelkê çiyayî yên [[subarto]]yî hebûn ku dem bi dem welatên wan ji bo dar û materyal din ên xam dihatin talankirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Frangipane |pêşnav=Marcella |tarîx=2018-03-01 |sernav=Different Trajectories in State Formation in Greater Mesopotamia: A View from Arslantepe (Turkey) |url=https://doi.org/10.1007/s10814-017-9106-2 |kovar=Journal of Archaeological Research |ziman=en |cild=26 |hejmar=1 |rr=3–63 |doi=10.1007/s10814-017-9106-2 |issn=1573-7756 }}</ref> * Li rojava martû hebûn ku gelên kevnar ên semîtîaxêv ên ku wekê koçerên şivanî dijiyan û keriyên pez û bizinan xwedî dikirin. * Li başûr welatê Dilmunê hebû ku dewletek bazirganî bû ku bi welatê miriyan û cihê afirandinê ve girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Looking for Dilmun |paşnav=Bibby |pêşnav=Geoffrey |weşanger=Stacey Publishing Limited |tarîx=2012 |isbn=978-0-905743-90-5 |cih=London |paşnav2=Crawford |pêşnav2=Harriet E. W. |series=Origins of Arabia }}</ref> * Li rojhilat elamî hebûn ku gelekî reqîbê sumeriyan bûn ku sumerî gelek caran bi wan re di şer û pevçunan de bûn. Cîhana ku sumeriyan dizaniya ji Deryaya Jorîn an jî peravên [[Deryaya Navîn]] bigire heta Deryaya Jêrîn, [[Kendava Farsê]] û welatê Meluhha (dibe ku Geliyê Îndus) û Magan (Oman) ku bi kanên xwe yên sifirê navdar bû, pêk hatibû. ==== Evsaneya afirandinê ==== Li gorî mîtolojiya sumeriyan di destpêkê de erd û ezman yek bûn. Paşê ji aliyê xwedayan ve ezman û erd ji hev hatine veqetandin. Bingeha gerdûnê di baweriya sumeriyan de wiha hatiye ravekirin: * Di destpêkê de, deryayeke seretayî hebû ku li ser deryayê an jî çêbûna deryayê ti tiştek nehatiye gotin, dibe ku Sumeriyan xeyal kiribin ku ew her tim hebûye. * Deryaya seretayî bûye sedema rabûna çiyayê kozmîk ku ji yekîtiya erd û asîman pêk hatiye. * Dema ku xwedawend veguherîne bi şiklê mirovan Anu (ezman) nêr bû û Ki (erd) jî mê bû. Ji yekîtiya wan xwedawendê hewayê Enlîl ji dayik bûye. * Xwedawendê hewayê Enlîl erd ji asîman veqetandiye û di demekê de ku bavê wî Anu kontrola asîman girt destê xwe, Enlîl kontrola dayîka xwe Kî girtiye destê xwe ku erdê dagir kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kramer, Samuel Noah (1897-1990), Sumerologist and historian |paşnav=Van De Mieroop |pêşnav=Marc |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2000 |url=https://doi.org/10.1093/anb/9780198606697.article.2001461 |series=American National Biography Online }}</ref> ==== Perestgeh û birêvebirina perestgehan ==== Zîgurat (perestgehên sumerî) her yek xwedî naveke cuda bûn û xwedî hewşeke xwedî goleke biçûk bûn ku ji bo paqijkirinê dihatin bikaranîn.<ref name="Leick2009"/> Perestgeh xwedî nefek navendî bûn ku li her du aliyên wê korîdor hebû. Li kêleka korîdoran odeyên kahînan hebûn. Li seriyekê qadeke û maseyek ji kerpîçên heriyê bûn ku ji bo bexşkirina heywanên qurbanî û sebzeyan dihatin bikaranîn. Cebilxane û embar bi gelemperî li nêzîkî perestgehan bûn. Piştê demekê sumeriyan dest bi li ser avahiyên çargoşe yên pir-qatî dest bi çêkirina perestgehan kirine ku bi awayên rêze terasên bilind hatine çêkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jarzombek |pêşnav=Mark |paşnav2=Prakash |pêşnav2=Vikramaditya |tarîx=2025-01-10 |sernav=Modern architecture: A house deconstructed |url=https://doi.org/10.56367/oag-045-11759 |kovar=Open Access Government |cild=45 |hejmar=1 |rr=258–259 |doi=10.56367/oag-045-11759 |issn=2516-3817 }}</ref> === Cotkarî û nêçîrvanî === [[Wêne:Issue of barley rations.JPG|thumb|çep|Nivîsek li ser rasyonên ceh ên mehane ku dane kesên mezinan û zarokan ku bi tîpên mîxî li ser tabletek axê hatiye nivîsandin ku di sala 4ê qiral Urukagina de, li dora sala 2350 yê {{bz}} de hatiye nivîsandin.]] Dibe ku sumeriyan di destpêka salên 5000 - 4500ê {{bz}} de dest bi çandiniyê kirine. Herêmê hejmarek teknîkên bingehîn ên çandiniyê nîşan daye ku di nav de avdana organîzekirî, çandiniya zeviyên berfireh û bikaranîna hêzeke kar a pispor a çandiniya di bin kontrola burokrasiyê hebûn. Pêwîstiya birêvebirina hesabên perestgehê bi vê rêxistinê re bûye sedema pêşketina ({{nêzîkî}} 3500 {{bz}}) nivîsandinê. Pîktogramên kevnar nîşan dane ku di serdema despêka sumera Urûkê de ji aliyê sumeran ve pez (mêşin), bizin, dewar û beraz hatine kedîkirin. Di heman demê de sumeran ga wekê ajalên sereke yên birina barên giran bikar anîne û ker an hespan jî wekê heywanên sereke yê çûnûhatinan bi kar dianîn û "cil û bergên hirî û her wiha xalîçe ji hirî û ji pirçên ajalan dihatin çêkirin". Li kêleka xaniyan wan baxçeyekî dorpêçkirî hebû ku lê dar û nebat hatibûn çandin. Genim li zeviyan hatibûn çandin û ji bo avdanê ''şaduf'' (bîrên ku şêwaza sumeriyan hatibûn çêkirin) hatine bikaranîn.<ref name="Sayce1908">{{Jêder-kitêb |sernav=The archæology of the cuneiform inscriptions |paşnav=Sayce |pêşnav=A. H. (Archibald Henry) |weşanger=London : Society for Promoting Christian Knowledge ; New York : E. S. Gorham |tarîx=1908 |kesên-din=University of California Libraries |url=http://archive.org/details/archaeologyofcun00sayc |paşnav2=Society for Promoting Christian Knowledge (Great Britain). General Literature Committee }}</ref> Sumeriyan ji bo cotkariyê qenal û teknîkên avdaniyê pêş xistine.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2007-12-01 |sernav=Jack, Alexander G. Mackenzie, (1851–2 Aug. 1927), retired |url=https://doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u198405 |kovar=Who Was Who |weşanger=Oxford University Press }}</ref> Antropologê amerîkî Robert McCormick Adams dibêje ku pêşkevtina avdanê bi bajarvaniyê ve girêdayî ye ku di serdema sumeran de ji %89ê nifûsa welat li bajaran jiyan kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Grayson |pêşnav=A. Kirk |tarîx=1982-06-01 |sernav=Robert Mcc. Adams. ''Heartland of Cities: Surveys of Ancient Settlement and Land Use on the Central Flood-plain of the Euphrates''. Chicago: University of Chicago Press. 1981. Pp. xx, 362 |url=https://doi.org/10.1086/ahr/87.3.752 |kovar=The American Historical Review |cild=87 |hejmar=3 |rr=752–753 |doi=10.1086/ahr/87.3.752 |issn=1937-5239 }}</ref> Sumeriyan ceh, nok, nîsk, genim, xurme, pîvaz, sîr, xas û xerdel çandine. Sumeriyan gelek caran masî girtine û nêçîra mirîşk û xezalan kirin. Çandiniya sumeran bi giranî bi avdanê ve girêdayî bû. Avdanî bi şaduf, qenalên avê, cihukên avê û bi bendavokên biçûk dihat kirin. Lehiyên dijwar ên ku gelek caran ji ber bilindbûna Dîcleyê pêk dihat û hinek caran jî ji ber bilindbûna Firatê pêk dihat ziraran daye qenalên ava sumeriyan ku gelek caran paqij kirin nûjen kirina qenalan hewce kiriye. Her çiwas dewlemendan dikariyan xwe ji vê yekê azad bikin, hikûmetê ji bajariyan dixwest ku ji bo paqijkirin û nûjen kirina qenalên avê bi awayekê ''corvée'' bixebitin. Wekê ku di "salnameya cotkarên sumerî" de hatiye diyarkirin, piştê demsala lehiyê û piştî ekînoksa biharê û ekîtû an cejna sersalê, bi bikaranîna qenalan, cotkar zeviyên xwe bi avê tije dikirin û piştre jî avê vala dikirin. Piştre dewaran zeviyên xwe pêpes dikirin ku kokê giyayên biyanî bikujin. Piştê vê yekê piştre zeviyên xwe bi cotan şov dikirin. Berê sumerî winda bibin ji ber rêje avdana zêde û rêjeya bilind dûkeliya ava rûyê zeviyan bû sedema zêdebûna hêdî hêdî ya şorbûna zeviyan. Ji ber ku ceh dikaribû di axa şorbûyî de şîn bibe di serdema Ur III de cotkaran ji çandiniya genimê derbasê çandiniya cehê bûne.<ref name="Thompson2004" /> Lê ji bo xwedîkirina nifûsê tenê çandiniyê cehê têrê nekiriye ku ev bûyera ekolojîk bûye sedema encameke dramatîk ku sumerî hêza xwe winda bikin di nav gelên din ên semîtîk de asîmîle bibin.<ref name="Thompson2004" /> === Huner === Sumerî di warê hunerê de civakeke pêşketî bûn.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://digitalmapsoftheancientworld.com/ancient-art/sumerian-art/ |sernav=Sumerian Art |malper=Digital Maps of the Ancient World |tarîx=2020-10-26 |roja-gihiştinê=2026-05-28 |ziman=en }}</ref> Berhemên sumerî bi hûrgilî û xemilandinên mezin nîşan dane ku kevirên nîv-qîmet ên ji welatên din anîne ku dav de kevirên wekê lapis lazuli, mermer û dîorît hebûn û bi metalên hêja yên wekê zêrê hatine xemilandin ku di encamê de sêwiranên hêja derketine holê. Ji ber ku kevir gelek kêm bûn tenê ji bo peykersaziyê hatiye bikaranîn. Materyalê herî berbelav ê li Sumerê gil bû û ji ber yekê gelek tiştên sumerî ji gilan hatibûn çêkirin. Metalên wekê zêr, zîv, sîfîr û bronz, digel qalik û kevirên hêja, ji bo peykersaziyên herî baş û xemilandinan hatine bikaranîn. Kevirên biçûk ên bi her cûre ku di nav de kevirên hêja yên wekê lapis lazuli, alabaster û serpentîn hebûn ji bo mohrên silindirî hatine bikar anîn.<ref name=":4" /> Hinek ji hunerên hêja yên herî navdar lîrên Urê ne ku wekê amûrên bi têl ên herî kevin ên cîhanê hatine pejirandin. Ev lîr ji aliyê Leonard Woolley ve dema ku goristana qraliyeta Urê di navbera salên 1922 û 1934an de hate kolandin, hatine dîtin. <gallery widths="170px" heights="170px"> Cylinder seal and modern impression- ritual scene before a temple facade MET DP270679.jpg|Mohra silindirî û çapa ku tê de dîmenek ayînî li ber rûyê perestgehê xuya dike; 3500–3100 BZ; kevirê kilsinî li Muzexaneya Hunerê ya Metropolitan (Bajarê New Yorkê) Raminathicket2.jpg|Peykerê beraneke ku di nav daristanekê de daye nîşan; 2600–2400 {{bz}}; zêr, sîfîr, qalik, lapis lazuli û kevirê kisilî li Muzexaneya Brîtanî (London) Denis Bourez - British Museum, London (8747049029) (2).jpg|Standarda Urê; 2600–2400 {{bz}}; qalik, kevirê sor ê kilsinî û lapis lazuli û li ser darê hatiye çêkirin, li Muzexaneya Brîtanî. Bull's head ornament for a lyre MET DP260070.jpg|Xemilandina serê gayekî ji lîrê; 2600–2350 {{bz}}; ji bronza bi qalik û bi lapis lazuli hatiye xemilandin, li Muzexaneya Hunerê ya Metropolitanê </gallery> === Mîmarî === [[Wêne:Ancient ziggurat at Ali Air Base Iraq 2005.jpg|thumb|Demeke Zîgurata Mezin ya Urê ku di dema xanedana sêyem a Urê de ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) hatiye avakirin ku diyariyê ji bo xwedawenda heyvê Nannayê hatiye kirin]] Li gorî deverên din ên herêmê li deşta Dîcle û Firatê de dar û kevir gelek kêm in. Ji ber vê yekê sumeriyan bi gelemperî avahiyên xwe ji kerpîçên heriyê çêkirine. Avahiyên ku ji kerpîçên heriyê hatibûn çêkirin bi demê re xira dibûn. Ji ber vê yekê ew dem bi dem hatine hilweşandin, nûjen kirin û li heman cihê ji nû ve hatine avakirin. Ev ji nû ve avakirina berdewam hêdî hêdî rêjeya bajaran qonax bi qonax zêde kiriye û bi vî awayî cihê bajaran li gorî ji deştên derdorê bilindtir bûne. Girên ku ji vê yekê çêbûne ku wekê girên arkeolojîk têne zanîn, li seranserê Rojhilata Nêzîk û Kurdistanê têne dîtin. Li gorî Archibald Sayce, pîktogramên destpêka serdema sumerî ya destpêkê (an Urûk) nîşan didin ku "Kevir kêm bû û kevirên mayî jî bi awayên blokan û hatibûn birîn." Kerpîç materyalê avahîsaziyê ya qanûnî bû û bi kerpîçan bajar, keleh, perestgeh û xanî dihatin çêkirin. Bajar bi birc hatibûn hatibûn avakirin ku li ser platformeke çêkirî disekinîn û xanî jî mîna bircan hatibûn avakirin. Deriyeke avahiyan hebû ku bi menteşeyekê dizivirî û bi cureyekî mifteyê dihat vekirin. Deriyê bajêr mezintir bû û xuya ye ku duderî bû. Kevirên bingehîn - bi hinek tiştên pîroz ku di bingeha an jî di binê kerpîç ên xaniyekê dihatin danîn ku xêr ji avahiyan bibînin.<ref name="Sayce1908"/> === Bîrkarî === Sumeriyan li dora sala 4000ê {{bz}} sîstemeke tevlihev a metrolojiyê (zanista pîvanê) pêş xistine ku ev metrolojiya pêşketî bûye sedema afirandina aritmetîkê, geometrî û cebrê. Ji dora sala 2600ê {{bz}} û vir ve sumeriyan tabloyên caranan (têgeheke matematîkî) li ser tabletên axê nivîsandine û bi xêzkirinên geometrîk û pirsgirêkên paran ê (têgeheke matematîkî) re eleqedar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://it.stlawu.edu/~dmelvill/mesomath/3Mill/chronology.html |sernav=Bîrkarî li Sumerê |malper=it.stlawu.edu |roja-gihiştinê=2026-05-28 |roja-arşîvê=2018-07-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180707213616/http://it.stlawu.edu/~dmelvill/mesomath/3Mill/chronology.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di qonaxa 2700 – 2300ê {{bz}} de, abakus û tabloyek ji stûnên li pey hev ku rêzên mezinahiya li pey hev ên ku pergala hêjmarên şêşstî diyar dikirin, cara yekem xuya bûne. Sumerî yekem kes bûn ku sîstema hêjmartina bi nirxê xaneyî (têgeheke matematîkî) bi kar anîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The universal history of computing: from the abacus to the quantum computer |url=https://archive.org/details/unset0000unse_w3q2 |paşnav=Ifrah |pêşnav=Georges |weşanger=John Wiley |tarîx=2001 |isbn=978-0-471-39671-0 |cih=New York }}</ref> Her wiha delîlên anekdotîk hene ku sumeriyan dibe ku di hesabên astronomîkî de cureyeke qaîdeya slaytê bi kar anîne. Di heman demê de sumerî yekem kes bûn ku rûbera sêgoşeyê û qebareya kupê (m³) dîtine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sherlock Holmes in Babylon: And Other Tales of Mathematical History |paşnav=Anderson |pêşnav=Marlow |weşanger=MAA |tarîx=2004-10-14 |isbn=978-0-88385-546-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=BKRE5AjRM3AC&q=sherlock+holmes+in+babylon |paşnav2=Katz |pêşnav2=Victor |paşnav3=Wilson |pêşnav3=Robin }}</ref> === Bijîşkî === Li Sumerê sîstema dermankirin sîstemeke tevlihev bû ku tê de çavdêriyên ceribandinî û baweriyên gîyanî bi hev ve girêdayî bûn. Baweriya wan ew bû ku nexweşî ji ber hêzên şeytanî an jî cezayên xwedayan çêdibin. Ji ber vê yekê rêbazên dermankirinê hem dermanên fîzîkî û hem jî ji bo başkirina nexweşiyan rîtûelên efsûnî bi awayekê wekhev hatiye bikaranîn.<ref name="Mark2026">{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2026-01-26 |sernav=Medicine in Ancient Mesopotamia: A Gift of the Gods to Their People |url=https://www.worldhistory.org/article/687/medicine-in-ancient-mesopotamia/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Bijîjkên bi navê Asu nexweşiyan bi rêbazên fizîkî û ceribandinî yên wekê dermanên giyayî, melhem û bi pêçandinan derman dikirin.<ref name="Mark2026"/> Tabletek ku li Nîpûrê hatiye dîtin hatiye texmîn kirin dibe ku wekê yekem pirtûka bijîşkî ya cîhanê were pejirandin. Ev tablet ku formulên kîmyewî û efsûnî (sêr) vedihewîne ku termînolojiyeke bi heman şêwaza taybet bikar aniye ku wergerandina tabletê alîkariya kîmyageran hewce kiribû.<ref name="Mark2026" /> == Miras == Delîlên wesayîtên bi çerxe di nîvê hezarsala 4ê berê zayînê de, hema hema di heman demê de li Mezopotamya, Qefqasyaya Bakur (çanda Maykop) û Ewropaya Navendî xuya bûye. Çerxe di destpêkê de bi awayê çerxa seramîkê bû. Ev têgeha nû bûye sedema wesayîtên bi çerxe û kevirên aşê. Nivîsa mîxî ya sumeriyan nivîsa herî kevn e ku hatiye deşîfrekirin (rewşa nivîsên hêj kevintir ên wekê sembolên Jiahu û tabletên Tartaria bi nakok e). Sumerî di nav stêrnasên pêşîn de bûn ku stêrkan di nav komstêran de dabeş kirine ku gelek ji wan di zodyakê de heya roja mane û ji aliyê yewnaniyên kevnar ve jî hatine nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://members.optusnet.com.au/~gtosiris/page11-4.html |sernav=History of Constellation and Star Names |malper=members.optusnet.com.au |roja-gihiştinê=2026-05-28 |paşnav=Thompson |pêşnav=Gary |roja-arşîvê=2012-08-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120821025411/http://members.optusnet.com.au/~gtosiris/page11-4.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di heman demê de sumerî hay ji ji pênc gerstêrkên ku bi çavê tazî bi hêsanî dihatin dîtin hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sumerian.org/sumerfaq.htm#s39 |sernav=Sumerian Questions and Answers |malper=www.sumerian.org |roja-gihiştinê=2026-05-28 }}</ref> Sumeriyan bi karanîna çend sîstemên hejmarên cûda ku di nav de sîstemeke radîks a tevlihev ê bi bingehên 10 û 6 ên alternatîf ên aritmetîk îcad kirine û pêş xistine. Ev sîstema şêştî li Sumerê û Babîlê bûye sîstema hejmartina standard. Dibe ku wan formasyonên leşkerî îcad kiribin û dabeşkirinên bingehîn di navbera piyade, siwar û tîrvanan de destnîşan kiribin. Di heman demê de sumeriyan sîstemên qanûnî û îdarî yên kodkirî yên yekem ên naskirî, digel dadgeh, girtîgeh û tomarên hikûmetê, pêşxistine. Yekem bajar-dewletên rastîn ku li Sumerê derketine holê, bi qasî hevdemî bi hebûna dewletên wekhev ên li Mezopotamyayê û li Lubnana îro yek bûn. Çend sedsalan piştî îcadkirina nivîsa mîxî, bikaranîna nivîsandinê ji belgeyên deyn/dravdanê û navnîşên envanterê wêdetir berfireh bûye û cara yekem li dora sala 2600ê {{bz}} de ji bo peyam û radestkirina nameyan, dîrok, efsane, matematîk, tomarên astronomîk û lêgerînên din hatiye bikaranîn. Li gel belavbûna nivîsandinê, yekem dibistanên fermî hatine damezrandin ku bi gelemperî di bin sîwana perestgeha sereke ya bajar-dewletê de hatine xebitandin. == Mijarên têkildar == * [[Zimanê sumerî]] * [[Dîroka sumeran]] * [[Sumernasî]] * [[Mezopotamya]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015040254/http://kovarabir.com/xelil-birini-zimane-sumeriyan-u-kurmanci-1-2/ |date=2018-10-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Sumer| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Şaristanî]] afusaldr9kt5ffchqq8lvsk0ytodc75 0 1116 2101373 2094355 2026-11-02T02:32:17Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2101373 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| di derbarê '''herêma otonom a Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane | wêneyê nexşe = Kurdistan Region (orthographic projection).svg | wêneyê nexşe2 = | }} '''Herêma Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}</ref> herêmeke îdarî ya otonom e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] birêve dibe. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e. Di seranserê sedsala 20an de kurdên Başûrê Kurdistanê di li dijî dagirkerî û komkujiyên rejîma baesê nav têkoşîna parastinê de bûn ku di vê heyamê de Başûrê Kurdistanê di bin rejîma baesê de, ji aliyê hikûmeta Bexdayê ve rastê kapmanyayên erebkirin û komkujiyên qirkirinên giran hatine ku di encama van qirkirinan de bi sedhazaran kurd jiyana xwe jidest dane û bi sedhazaran kurd jî ji cihwarên xwe hatine koçber kirin. Di encama kampayayên valakirin û erebkirina deverên kurdan de bajar navçeyên Başûrê Kurdistanê hatine valakirin û li gund û navçe û bajarên kurdan erebên ji deverên din ên Iraqê hatine bicihkirin.<ref name=":11">{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan in Middle Eastern politics |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-315-46840-2 |cih=London New York |paşnavê-edîtor=Danilovič |pêşnavê-edîtor=Alex }}</ref> Lêbelê dema ku [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê herêmên qedexekirî yên firînê li [[Başûrê Kurdistanê]] ragihandine ku piştî Şerê Kendavê û serhildanên Başûrê Kurdistanê ya 1991ê desthilata hikûmeta Iraqê li deverên Herêma Kurdistanê hatiye bi sinor kirin, rêveberiya herêmê hatiye avakirin û herêma xweser di sala 1992an de bi awayekî de facto hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://calhoun.nps.edu/bitstream/handle/10945/9104/unitedstateskurd00lamb.pdf?sequence=1&isAllowed=y |sernav=Calhoun Repository :: Login |malper=calhoun.nps.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09 }}</ref> Piştre jî dema ku di şerê Iraqê de rejêma baesê tê têk birin, destûreke federal û demokratîk a Iraqê hatiye pejirandin, Herêma Kurdistanê wekê herêmeke otonom hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |sernav=Iraq Timeline: Since the 2003 War |malper=United States Institute of Peace |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |roja-arşîvê=2019-09-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190905231729/https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Herêma Kurdistanê bi piranî ji ber bêpariyên ku di salên dawî yên desthilatdariya Sedam Huseyn de li deverên din ên Iraqê û her weha ji tevlêheviya piştî hilweşandina rejîma baes a Sedam Huseyn di [[Şerê Iraqê]] (2003–2011) de ku bandor li herêmê kiribû, rizgar bûye û demokrasiyeke parlamenterî avakiriye û piştê rêveberiya otonom a Herêma Kurdistanê, geşedaneke aborî ya mezin bidest xistiye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-07-03 |sernav=South Kurdistan profile |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-28147263 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin. Bi polîtîkaya erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê kurdên ji van deveran ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin.<ref name="Long2013"/> Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Heta dawiya sedsala 20an ji bo dagirkirina bajar û gundên kurdan nêzîkî 1,5 milyon kurd ji deverên ku di nav de [[Kerkûk]], [[Mûsil]], [[Tûz Xurmatû]] û navendên din hene hatiye koçber kirin û li van herêman ereb hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23 }}</ref> == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên ku li Şanederê hatiye kirin, diroka jiyana mirovahiya li Şikefta Şanederê ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:111. Part of the wall of Erbil Citadel, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Keleha Hewlêrê ku dîroka kelehê ji 6000 salên berê niha vedigere]] Herêma Kurdistanê wekê herêmên din ên [[Kurdistan]]ê yek ji herêmên herî kevin ê cihanê ye ku malavaniya mirovahiyê kiriye.<ref name="Pomeroy2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-04-10 |roja-arşîvê=2026-05-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260521050644/https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li gorî delîlên ku di qada arkeolojîk a [[Şaneder|şikefta Şanederê]] de hatiye dîtin dîroka mirovahî ya li Herêma Kurdistanê ji 75 hezar salên berê niha vedigere.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=www.cam.ac.uk |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}</ref> Li gorî lêkolînên ku di destpêka salên 2020an de li qada arkeolojîk Şanederê de hatiye kirin de hatiye tesbîtkirin ku dîroka bermahiyên Neandertalan 75.000 sal berê niha ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Di heman demê de Herêma Kurdistanê li di dora sala 7000 ê {{bz}} de malavaniya çanda Çermo kiriye. Cihê Neolîtîk ê herî kevn ê li Kurdistanê li Hasûnayê ye ku navenda çanda Hassuna ye û dîroka çandê ji 6000 salên {{bz}} vedigere. Mezinahî, cih û dirêjahiya [[keleha Hewlêrê]] kelehê wekê yek ji cihên herî girîng ên Kurdistanê nîşan dide ku xwedî potansiyela beşdarbûnek bingehîn ê di têgihîştina arkeolojîk a herêmê de ye.<ref name="Kopanias2016">{{Jêder-kitêb |sernav=The Archaeology of the Kurdistan Region and Adjacent Regions |paşnav=Kopanias |pêşnav=Konstantinos |weşanger=Archaeopress Publishing Ltd |tarîx=2016-06-23 |isbn=978-1-78491-394-6 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=BkxmEAAAQBAJ&pg=PA415&dq=Prehistoric+history+of+the+Kurdistan+region&hl=tr&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjm99PmyeKTAxXBB9sEHV95K0oQ6AF6BAgLEAM#v=onepage&q=Prehistoric%20history%20of%20the%20Kurdistan%20region&f=false |paşnav2=MacGinnis |pêşnav2=John }}</ref> Lêkolîna rûberî ya berê nîşan daye ku li ser gir bermahiyên ku herî kêm diroka wan ku 6.000 sal berê niha vedigerin hene û dibe ku ev dîrok hê kevintirîn be jî.<ref name="Kopanias2016" /> Di heman demê de lêkolînên dawî yên li ser nivîsên kevnar ên mîxî yên (MacGinnis 2014) li bajarê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]], di dîroka Kurdistanê de Hewlêrê wekê ciheke girîng ê dîrokî yên li Kurdistanê destnîşan kiriye.<ref name="Kopanias2016" /> Di vê serdemê hatiye dîtin ku dîroka mirovahiyê ya li Herêma Kurdistanê ji 75.000 salên berê niha vedigere.<ref name="Pomeroy2020" /><ref name=":6" /><ref name=":7" /> Ev dîrok bi gelemperî wekê serdema paleolîtîkê an 70-75 hezar salên berê niha hatiye belgekirin.<ref name="Kopanias2016" /> Li nêzîkî keleha Hewlêrê delîlên hebûna mirovî di serdema mezolîtîk de (nêzîkî 13000-8500 {{bz}}) li binê keleha Hewlêrê hatine dîtin.<ref name="Kopanias2016" /> Hebûna cihên li deştên derdora bajêr ku di serdema Xelefê de (5800-5300 {{bz}}) mirovan lê jiyan kirine, daye nişan dibe ku Hewlêrê malavaniya çanda Xelef ê kiribe.<ref name="Kopanias2016" /> Perçeyên dîzikên ku di lêkolînên arkeolojîk ên di girê keleha Hewlêrê hatine dîtin nîşan dane ku di serdema Ûbeyd de (5300-4500 {{bz}}) li Hewlêrê niştecihbûneke mirovan hatiye avakirin.<ref name="Kopanias2016" /> "[[Dergûşa şaristaniyê]]" têgeheke nûjen e ku ji bo herêmeke berfireh ê [[Kurdistan]]ê jî hatiye bikaranîn ku malavaniya şaristaniya [[sumer]]iyan kiriye.<ref name="Maisels2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the 'Cradle of Civilization' |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2005-10-24 |isbn=978-1-134-66469-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7-KFAgAAQBAJ&pg=PA6 }}</ref> Şaristaniya sumeriyan, şaristaniyeke herî kevn ê naskirî ye ku di serdema kalkolîtîkê (serdema Ubeyd) de li ser çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê hatiye avakirin ku du çemên Kurdistanê ne ku ji bakurê Kurdistanê derdikevin û ber bi rojava û başûrê Kurdistanê ve diherikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bibliographie |paşnav=Daoudy |pêşnav=Marwa |weşanger=CNRS Éditions |tarîx=2005 |rr=215–244 |isbn=978-2-271-07815-5 |cih=Paris |url=https://doi.org/10.4000/books.editionscnrs.2461 }}</ref> Kurdistan cihê yekem pergala nivîsandina naskirî ya cîhanê ye ku di dawiya hezarsala 4ê {{bz}} de derketiye holê. Di heman demê de Kurdistanê malavaniya şaristaniya sumeriyan kiriye ku yekem netewe bûn ku sumeriyan çerxeyan bikar anîne û [[bajardewlet]]an ava kirine. Nivîsên sumerî, delîlên yekem ên naskirî yên matematîk (bîrkarî), astronomî, astrolojî, qanûna nivîskî, bijîşkî û dîn û baweriyên rêxistinkirî tomar kirine ku ev yek bi gelemperî li herêma di navbera Firat û Dîcleyê de qewimine.<ref name="Maisels2005" /> === Serdema kevnar === [[Wêne:Near East 600BC.svg|thumb|Li dora 600 berî zayînê nexşeya [[Rojhilata Nêzîk]] ku Medyayê nîşan dide]] Di Serdema destpêkê û serdema navîn a bronzê de herêm ji aliyê erdnîgarî ve wekê Subartu hatiye naskirin û ligel [[gutî]] û [[Lolobî|lolobiyan]], subariyên ku bi zimanê hûrî diaxivin li herêmê bicih bûne. Di sala 2200 ê {{bz}} de herêm ji aliyê Naram-Sin ê akadî ve hatiye dagirkirin û carek din dîsa di sala 2150 yê {{bz}} de ji aliyê gutiyan ve ku gelê xwemaliyên herêmê bûn, hatiye rizgarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Akkad: The First World Empire : Structure, Ideology, Traditions |paşnav=Liverani |pêşnav=Mario |weşanger=Sargon |tarîx=1993 |isbn=978-88-11-20468-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CHYMAQAAMAAJ&q=naram+sin+subartu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/11510264/Ur%20etal%202013%20EPAS%20Iraq.pdf |sernav=Ancient Cities and Landscapes in the Kurdistan Region: The Erbil Plain Archaeological Survey 2012 Season |malper=dash.harvard.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09 |archive-date=2021-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210421014544/https://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/11510264/Ur%20etal%202013%20EPAS%20Iraq.pdf |url-status=dead }}</ref> [[Împeratoriya Med]]an ku di navbera sedsalên 7ê {{bz}} heya nivê sedsala û 6ê {{bz}} (700 {{bz}} – 550 {{bz}}) li ser erdnîgariyeke berfireh ê ku li hemî herêmên [[Kurdistan]]ê, [[Îran]] û hinek deverên [[Anatolya]]yê di nav de bû li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikûm kiriye. Di serdema kevnar de Herêma Kurdistanê yek ji herêmên Kurdistanê bû ku di navbera salên 624-550 {{bz}} de ji aliyê [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]] ve ku împeratoriyeke [[kurd]] bû,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Geschichte des Artachsir i Papakan aus dem Pehlewi uebersetzt |paşnav=Theodor Noldeke |ziman=de |url=http://archive.org/details/GeschichteDesArtachsirIPapakanAusDemPehlewiUebersetzt }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kârnâmê î Artakhshîr î Pâpakân: being the oldest surviving records of the Zoroastrian emperor Ardashîr Bâbakân, the founder of the Sâsânian dynasty in Irân ; the original Pahlavi text edited for the first time with a trans-literation in Roman characters, translation into the English and Gujerati languages, with explanatory and philological notes, an introduction, and appendices |paşnav=Sanjānā |pêşnav=Dārāb Peshotan |weşanger=Printed at the Education Society's Steam Press |tarîx=1896 |ziman=en |url=https://books.google.iq/books?id=NMwzAQAAMAAJ&pg=PA22&dq=The+K%C3%A2rn%C3%A2m%C3%AA+%C3%AE+Artakhsh%C3%AEr+%C3%AE+P%C3%A2pak%C3%A2n+median+king+of+the+kurds&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwizo5fBx8HuAhVGZMAKHUViDnAQ6AEwAHoECAYQAg#v=onepage&q&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/946967827 |sernav=The medieval reception of the Shahnama as a mirror for princes {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-04-11 |ziman=en }}</ref> hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Karname I Artakshir I Papakan : being the oldest surviving records of the Zeroastrian emperor Ardashir Babakan |paşnav=Sanjana |pêşnav=Darab Dastur Peshotan |weşanger=Education Society Steam Press, Bombay |tarîx=1896 |url=http://archive.org/details/dli.ministry.15864 }}</ref> === Serdema navîn === Heta sedsala 7ê {{bz}} herêm ji aliyê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] ve hatiye birêvebirin. Piştre di heman sedsalê de (sedsala 7ê {{bz}}) bi hinceta belavbûna [[îslam]]ê herêm rastî gelek êrîşên ereban hatiye bajarê [[Kerkûk]]ê, [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û hinek deverên Herêma Kurdistanê ji aliyê ereban ve hatiye dagirkirin. Di sedsala 9an de Hewlêr ji aliyê [[Xanedana Hezbanî|xanedana hezbaniyan]] ve hatiye parastin û herêm ji aliyê hezbaniyan ve hatiye birêvebirin. Herêma Kurdistanê yek ji wan deveran e ku piştê sedsala 10an bi caran rastî êrîşan hatiye û di encama van êrîşan de bi caran hatiye dagirkirin. Di heman demê de di sedsala 13an de wekê dever û herêmên din ên li gelek deverên din ên [[Kurdistan]]ê û herêmên li [[Rojhilata Navîn]], Herêma Kurdistanê jî ji [[mongol]]an ve hatiye dagirkirin û bajar ên herêmê û keleha Hewlêrê ji aliyê mongolan ve hatiye şelandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-04-11 |ziman=en |doi=10.1086/372531 }}</ref> Berê ku mongol herêmê dagir bikin di sala 1258an de [[Bexda]]yê dagir dikin û piştê ketina Bexdayê ji bo dagirkirina Kurdistanê berê xwe dane Hewlêrê.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://kar.zcu.cz/ovp/data/blob.php?table=internet_list&name=FileName&type=FileType&file=Data&id=IDInternet&idname=200 |sernav=Research of the Arbil Citadel, Kurdistan, First Season |malper=kar.zcu.cz |roja-gihiştinê=2026-04-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250806085124/https://www.kar.zcu.cz/ovp/data/blob.php?table=internet_list&name=FileName&type=FileType&file=Data&id=IDInternet&idname=200 |roja-arşîvê=2025-08-06 |url-status=dead }}</ref> Keleha Hewlêrê li dijî dorpêç kirin û êrîşên mongolan şeş meh berxwe dide û piştê berxwedana şeş mehan keleh ji aliyê mongolan ve tê dagirkirin.<ref name=":5" /> Di sedsala 10an de careke din dîsa Kerkûk û deverên din ên Herêma Kurdistanê ji aliyê kurdan ve hatiye rizgarkirin, Kerkûkê û deverên derdora Kerkûkê ji sala 1014an heya 1120an ji aliyê kurdên hesenweyhî û kurdên enazîdî ve hatiye birêvebirin. Piştre bajêr ji aliyê tirkên selçûqî ve hatiye kontrolkirin û çend salan bajêr û dever di bin kontrola selçûqiyan dimîne. === Serdema nûjen a despêkê === ==== Mîrektiya Soran (1399 - 1836) ==== [[Wêne:Soran Emirate (1832-1835).png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Soran]] Di serdema nûjen a despêkê de Herêma Kurdistanê wekê ciheke stratejîk, di navenda şerên di navbera osmanî û sefewiyan de maye. Her çiqas di vê serdemê de Herêma Kurdistanê di navbera şerên her du aliyan bimîne jî û hinek caran ji aliyê van hêzan were kontrol kirin jî di dîrokên cûda de ji aliyê reveberiya [[Mîrektiya Soran]] (d. 1399 – 1836)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mariscotti |pêşnav=Cathlyn |tarîx=1997 |sernav=A Modern History of the Kurds |url=https://doi.org/10.1080/03612759.1997.9952739 |kovar=History: Reviews of New Books |cild=25 |hejmar=2 |rr=84–85 |doi=10.1080/03612759.1997.9952739 |issn=0361-2759 }}</ref> hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.crwflags.com/fotw/flags/krd_slvd.html |sernav=Kurdistan: Short-lived independent states |malper=www.crwflags.com |roja-gihiştinê=2026-04-18 }}</ref> Di navbera sedsala 13 û sedsala 19an de yek ji desthilatên Herêma Kurdistanê Mîrektiya Soran bû ku demek dirêj li herêmeke berfireh ê Kurdistanê birêve biriye û yek ji mîrekiyên herî girîng û herî bi hêzê dîroka Kurdistanê ye. Rêveberê herî bi hêz ê mîrektiyê [[Mîr Muhemmed Paşa]] bû ku di serdema wî de (di sedsala 19an de) gihîştiye bilindeya desthilatdariya xwe ya herî bi hêz.<ref>{{Jêder-malper |url=https://e-space.mmu.ac.uk/326242/1/Sharameen%20Ebraheem%2007977278%20phd%202013-1.pdf |sernav=The Impact of Architectural Identity on Nation Branding: The Case Study of South Kurdistan. }}</ref> Paytexta Mîrektiya Soran navçeya [[Rewandiz]]ê bû ku niha yek ji navçeyên bi ser [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ve ye. Mîrektiya Soran herêmeke berfireh ê [[Kurdistan]]ê birêve biriye. Bajarên girîng ên Kurdistanê ku ji aliyê mîrektiyê ve hatine birêvebirin bajarên wekê [[Sêrt]], [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]], [[Qamişlo]], [[Dihok]], [[Mûsil]], [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]], [[Kerkûk]] û bajarê [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bedirxan, Begê Cizîra Botan: Salên Berxwedan û Serhildanê |paşnav=Kardam |pêşnav=Ahmet |weşanger=Dipnot |tarîx=2011 |ziman=tr |url=https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Archival Document Collection Codes from the Başbakanlik Arşivi (Bbk)/Ottoman Prime Ministry Archives |weşanger=I.B.Tauris |tarîx=2015 |isbn=978-1-78076-852-6 |url=https://doi.org/10.5040/9780755693351.0008 }}</ref> === Serdema nûjen === ==== Mîrektiya Babanan (1649 – 1850) ==== [[Mîrektiya Baban]] a Kurdistanê di navbera sedsalên 16an û 19an de li devereke berfireh ê [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Rojhilata Kurdistanê]] serwerî kiriye ku demek dirêj rêveberiya xwe parastine.<ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baban-2/ |sernav=BĀBĀN |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-04-18 |ziman=en-US }}</ref> Mîrektî li devera [[Pijdarê]] [[Feqî Ehmed]] (rêv. 1649-1670) ve hatiye damezrandin û di sedsala 17an de pêş ketiye. Di dema avakirina mîrektiyê paytexta mîrektiyê navçeya [[Qeladizê]] bû û piştre jî di sala 1784an de bajarê Silêmanî ji aliyê [[Îbrahîm Paşayê Baban]] ve hatiye avakirin û paytexta mîrektiyê derbasê bajarê Silêmaniyê bûye. Mîrektiya Baban bikaranîna [[Soranî|kurdiya soranî]] di nav nivîskarên wêjeyî yên herêmî de teşwîq kiriye û mêrektî di warê pêşketina xwe yê [[wêjeya kurdî]] hatiye zanîn.<ref name=":8" /> Herêma Kurdistanê heya sedsala 18an ji aliyê Mîrektiya Babanan ve hatiye birêvebirin û Herêma Kurdistanê serweriya mîrektiyê heya sala 1850an berdewam kiriye. Di heyema rêveberiya Babanan de, bi taybetî di sedsalên 18 û 19an de li navenda mîrektiyê li bajarê Silêmanî bû Herêma Kurdistanê serdemeke zêrîn a siyasî û çandî derbas kiriye.<ref name=":8" /> ==== Hewlên destpêka ji bo serxwebûnê (1923 – 1975) ==== {{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}} [[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]] Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]]yan ku di meha çirî ya sala 1918an de hilweşiyaye û berî ku Iraq di sala 1923an de bibe dewleteke serbixwe, kurdên Başûrê Kurdistanê bi serhildanên Mehmûd Berzencî têkoşîna xwe ya serxwebûnê li dijî Iraq a di bin kontrola Brîtanî de daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Nationalism on Stage: Performance, Politics and Resistance in Iraq |paşnav=Rostami |pêşnav=Mari R. |weşanger=I. B. Tauris & Company, Limited |tarîx=2019 |isbn=978-1-78831-870-9 |cih=London |series=Kurdish Studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds Divided |paşnav=O’Ballance |pêşnav=Edgar |weşanger=Palgrave Macmillan UK |tarîx=1996 |rr=12–20 |isbn=978-1-349-39576-7 |cih=London |url=https://doi.org/10.1057/9780230377424_2 }}</ref> Bi hilweşîna osmaniyan re Mehmûd Berzencî hewl daye ku ji osmaniyan veqete û herêmeke xweser a kurdî di bin çavdêriya Brîtanyayê de ava bike. Berzencî ji aliyê konseya esilzadeyên kurd ên li herêma Silêmaniyê ve wekî serokê hikûmetê hatiye hilbijartin. Dema ku di 25ê cotmeha sala 1918an de leşkerên îngilîz derbasê Kerkûkê dibin Berzencî ber bi deverên di bin kontrola osmanî de diçe û van deveran kontrol dike û soza dilsoziya xwe dide Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100049244985.0x00008a |sernav='HISTORY OF THE GREAT WAR BASED ON OFFICIAL DOCUMENTS. THE CAMPAIGN IN MESOPOTAMIA 1914-1918. VOLUME IV.' [‎166v] (337/540) |malper=Qatar Digital Library |tarîx=2016-10-07 |roja-gihiştinê=2026-04-18 |ziman=en }}</ref> Herêmên din ên Kurdistanê wekê Ranye û Koy Sanjaq bi awayê serxwebûna xwe ragehandine.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=http://etheses.lse.ac.uk/2625/1/U615574.pdf |sernav=Britain's Policy Towards The Kurdish Question, 1915-1923 |roja-gihiştinê=2026-04-18 |roja-arşîvê=2019-10-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191031085954/http://etheses.lse.ac.uk/2625/1/U615574.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mehmûd Berzencî ji aliyê Brîtanyayê ve wekê waliyê Herêma B hatiye erkdar kirin ku ji başûrê Çemê Zap a Biçûk heta sinorê kevin ê osmanî û farisî dirêj dibû.<ref name=":9" /> Berzencî hewl daye ku bandora xwe li derveyî herêma diyarkirî berfireh bike û ji bo dabînkirina mûçeyên leşkerên xwe û ji bo alîkariya başbûna ji wêraniyên şer, subvansiyonên brîtanî bi kar aniye. Berzencî hêvî dikir ku bi wergirtina dilsoziya serokê eşîran bingeha desthilatdariya xwe xurt bike.<ref name="McDowall1997">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=1997 |isbn=978-1-86064-185-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=xpefAAAAMAAJ }}</ref> Ev yek bû sedema xirabûna pêwendiyên bi Brîtaniyayê re û di encamê de bibû sedema nakokî û şerên di navbeyna Berzencî û hêzên Brîtanyayê.<ref name="McDowall1997" /> Digel astengî û êrîşên li dijî kurdan ku di dîrokên cihêreng de ku ji aliyê hêzên cihêreng ve pêk hatiye, têkoşîna kurdan berdewam kiriye ku Mistefa Barzanî di destpêka salên 1920an de ji bo doza neteweperwer a kurd gav bi gav pêş ketiye û di şerên [[Başûrê Kurdistanê]] û Iraqê ku di sedsala 20an de qewimiye, bûye xwedî roleke girîng. Di sala 1943an de Mistefa Barzanî li dijî herêmên di bin kontrola hêzên Iraqê û bi serdegirtina qereqolên polîsên Iraqê ku li Kurdistanê bicih bibûn kiriye. Hikûmeta [[Bexda]]yê ji bo êrîşên li dijî kurdan 30.000 leşker dişîne [[Kurdistan]]ê. Ji ber êrîşan li ser Herêma Kurdistanê serokatiya kurdên Başûrê Kurdistanê neçar dimîne ku di sala 1945an de derbasê [[Rojhilata Kurdistanê]] bibin. Li [[Rojhilata Kurdistanê]] [[Mistefa Barzanî]] [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] damezrandiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraq in the Twenty-First Century: Regime Change and the Making of a Failed State |paşnav=Ismael |pêşnav=Tareq Y. |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2015 |isbn=978-1-317-56759-2 |cih=Hoboken |series=Durham Modern Middle East and Islamic World Series }}</ref> Ji sala 1961ê heta 1970an şerê yekem ê Iraqê û hêzên kurd berdewam kiriye ku di encamê vê şerê de [[Peymana Xweseriyê 1970|peymana otonomiya kurdî]] hatiye îmzekirin. Lê belê hikûmeta erebî ya Îraqê li gel peymana otonomiya kurdî li herêmên kurdî dest bi paqijkirina etnîkî kiriye ku dest dayne li deverên Herêma Kurdistanê ku li gorî rêjeya hêjmara nifûsê dihatin diyarkirin.<ref name=":11"/> Paqijkirina etnîkî yên li deverên Kurdistanê ji bo vê peyamê dibe sedema nebaweriyê ku di encamê di navbera salên 1974 û 1975an de dibe sedema sedema şerê duyem ê Iraqê û hêzên kurd ku ev şer ji bo hêzên kurd dibe sedema şikestineke giran û di encama vê şikestinê de hêzên kurd neçar dimînin ku careke din dîsa vekişin Rojhilata Kurdistanê. ==== Avabûna xweseriya Herêma Kurdistanê ==== [[Wêne:Shar Park, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şehrpark a Hewlêrê ku bajêr piştê rêveberiya kurd pêşketineke girîng bidest xistiye]] [[Wêne:Slemanijpg.jpg|thumb|çep|Dîmenek bajarê Silêmanî ku yek bajarên mezin ê Herêma Kurdistanê ye.]] Piştê [[Şerê Kendavê 1991|şerê kendavê ya yekem]] rejêma baesê di sala 1991ê de ji bo komkujiyên nû berê dide Kurdistanê ku di encama van êrîşan de bi milyonan mirov ber bi sinorên Bakurê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ve herikîne.<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.voanews.com/a/turkey-concerned-at-growing-numbers-of-syrian-refugees-142346395/180465.html |sernav=Turkey Concerned at Growing Number of Syrian Refugees |malper=Voice of America |tarîx=2012-03-11 |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Hatiye diyarkirin ku di dema vê koçberiyê 1.500 kurd ji ber sermayê di rê de jiyana jidest dane.<ref name="Long2013" /> Ji bo pêşîgirtina li vê [[krîza mirovî]] û parastina kurdan [[Neteweyên Yekbûyî]] (NY) [[Biryara 688an a Neteweyên Yekbûyî|biryara 688]] pejirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://digitallibrary.un.org/search?f1=author&as=1&sf=title&so=a&rm=&m1=e&p1=UN.+Security+Council+(46th+year+:+1991)&ln=en |sernav=Resolution 688 (1991) / adopted by the Security Council at its 2982nd meeting, on 5 April 1991. |malper=digitallibrary.un.org |roja-gihiştinê=2026-04-19 }}</ref> Piştê vê biryarê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbuyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê li bakurê hêlîpan a 36em qedexekirina firînê ragihandine ku bi vê awayê kurd ji komkujî û êrîşên hewayî yên rejîma baesê hatine parastin. Piştê vekişîna hêzên rejêma baesê otonomiya Herêma Kurdistanê hatiye ragihandin û di 19ê gulana sala 1992an de [[Hilbijartina Parlamena Herêma Kurdistanê, 1992|yekem hilbijartinên]] [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ya demokratîk hatiye lidarxistin.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.parliament.krd/english/about-parliament/history-of-parliament/ |sernav=History of Parliament |malper=Kurdistan Parliament - Iraq |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Di vê hilbijartinê de nêzîkî milyonek hilbijêran li seranserê herêmê dengên xwe dane ku beşdarbûna vê hilbijartinê nîşana herî xurt a xwesteka wan a ji bo avakirina nîzameke siyasî ya nû yê li Herêma Kurdistanê bû. [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK) û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK) piraniya dengan bi dest xistine û hikûmetek parvekirina desthilatdariyê ava kirine<ref name=":12" /> ku wekê hevpeymaniya "pêncî-pêncî" (50/50) hatibû zanîn. Bi vê hilbijartinê ji meqamên wezîran bigire heta kadroyên hikûmeta herêmî, her meqam bi awayekî wekhev di navbera her du partiyên Herêma Kurdistanê de hatibû dabeşkirin.<ref name=":12" /> Di navbera salên 1994 û 1998an de ji ber nakokiyên li ser parvekirina dahatê û kontrola îdarî şerê dramatîk a birakujiyê di navbera partiyên siyasiyên Herêma Kurdistanê KDP û YNKê de rû daye. Di vê pêvajoyê de Herêma Kurdistanê bi du deverên îdarî hatiye dabeş kirin yek ku deverek parêzgeha [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] (KDP) û devera din jî parêzgeha Silêmaniyê (YNK) bûne navendên partiyên siyasiyên Herêma Kurdistanê. Piştre di sala 1998an de ev nakokî bi peymana [[Washington (parêzgeh)|Washingtonê]] (1998) bi navbeynkariya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, di navbera [[Mesûd Barzanî]] û [[Celal Talebanî]] de peymanek aştiyê hatiye çêkirin ku bi fermî şerên birakujiyê bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/kurdish-agreement-signals-new-us-commitment |sernav=Kurdish Agreement Signals New U.S. Commitment {{!}} The Washington Institute |malper=www.washingtoninstitute.org |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Piştê destwerdana [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ya Iraqê ku di sala 2003an de li dijî rejîma baes a Sedam Huseyn pêk hatibû,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/persian-gulf-war |sernav=Persian Gulf War: Dates & Operation Desert Storm - HISTORY |malper=HISTORY |tarîx=2009-11-09 |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> rewş û statuya Herêma Kurdistanê bi tevahî hatiye guhertin. Piştê [[Şerê Iraqê|Şerê Iraq û DYAyê]], bi destûra bingehîn ê nû yê Iraqê ya sala 2005 Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federe hatiye nas kirin. Di çarçoveya destûra nû de [[zimanê kurdî]] li kêleka [[zimanê erebî]] wekê zimanê fermî ya Iraqê hatiye qebûlkirin. Di sala 2006an de di çarçoveya pêvajoya "yekgirtinê" rêveberiyên cuda yên li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] û li [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] di bin hikûmetek yekgirtî de hatine yek kirin û [[Nêçîrvan Barzanî]] bûye yekem serokwezîrê hikûmeta yekgirtî ya Herêma Kurdistanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/ |sernav=Region {{!}} Facts & Figures |malper=Kurdistan Regional Government |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de Herêma Kurdistanê di bin desthilatiya Hikûmeta Herêma Kurdistanê de pêşketinên girîng ên siyasî û aborî bidestxistiye. Di salan li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev sal wekê destpêka "serdema zêrîn" Herêma Kurdistanê hatine binavkirin.<ref name=":13">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=fr }}</ref> Di van salan de li bajarên wekê Hewlêr û Silêmaniyê, projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşçûnên nûjen bidest xistine.<ref name=":13" /> ==== Şerê li dijî DAIŞê (2014–2017) ==== {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Peshmerga Kurdish Army (15304802181).jpg |width1 = 150 |caption1 = Dîmenek ji pêşmergeyên Herêma Kurdistanê ku di amadekariya operasyonekê de ne |image2 = Peshmerga Kurdish Army (15267333592).jpg |width2 = 188 |caption2 = Dîmenek ji operasyona hêzên (Pêşmerge) Herêma Kurdistanê ku di sala 2014an de li dijî DAIŞê hatibû destpêkirin |}} Herêma Kurdistanê yek ji wan deveran bû ku rastê êrîşên DAIŞê hatibû. Di heyama beriya dagirkirina Iraqê ji aliyê DAÎŞê ve ku di hezîrana sala 2014an de pêk hatibû, pêwendiyên Herêma Kurdistanê bi bi Iraqê re di rewşek baş de nebû û di dema şerê li dijî DAÎŞê re xirabtir bibû. Pêşketina DAIŞê ber bi Hewlêrê ve û êrîşa DAÎŞê li ser herêma Şingalê bûye sedema krîza mirovî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ihd.org.tr/en/ihd-statement-on-the-yazidi-genocide/ |sernav=IHD STATEMENT ON THE YAZIDI GENOCIDE – İHD |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=tr |roja-arşîvê=2026-03-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260308171501/https://ihd.org.tr/en/ihd-statement-on-the-yazidi-genocide/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di encamê de li Şingalê li dijî êzîdiyan komkujî û gelek dîlgirtin diqewime.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://freeyezidi.org/yezidi-genocide-2014/ |sernav=Yezidi Genocide 2014 – Free Yezidi Foundation |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en-US }}</ref> Bi hezar kurdên êzîdî berê xwe dabûn çiyayê Şingalê ku xwe ji komkujiya DAIŞê xilas bikin.<ref name=":10" /> Di encama encama êrîşan de gerîlayên Partiya Karkerên Kurdistanê ku di wî demê de derbasê Herêma Kurdistanê bibûn ji bo gelên ku ji Şingalê direvin rastî êrîşan neyê li çiyayê Şingalê korîdoreke mirovî avakiribû. Ev krîza mirovî bûye sedema destwerdana civaka navneteweyî û koalîsyona bi pêşengiya Amerîkayê ku bi êrîşên hewayî li Şingalê êrîşê DAÎŞê bikin. Dema ku hêzên Iraqê ji ber êrîşên DAÎŞê direvin û ji bajarên Başûrê Kurdistanê bajarê wekê Mûsil, Kerkuk, Xaneqîn, Celewla û Başîqayê vekişiyan Herêma Kurdistanê neçar dimîne ku di eniyeke bi qasê dirêjahiya 1000 kîlometre li dijî êrîşên DAÎŞê Herêma Kurdistanê biparêze. Bajarên Başûrê Kurdistanê ku di nav van bajaran de Kerkûk, Xaneqîn, Celewla, Başîqa, Şingal hebûn aliyê DAÎŞê ve hatibûn dagirkirin. Piştê demek dirêj ê şerê Herêma Kurdistanê ku li dijî DAIŞê hatibû berdewam kirin bajarên wekê Kerkûk, Xaneqîn, Celewla, Başîqa, Şingal û Mexmûr, ji aliyê gerîla û pêşmergeyên Kurdistanê ve ji DAÎŞê hatibûn rizgarkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-10-18 |sernav=Iraq takes disputed areas as Kurds 'withdraw to 2014 lines' |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-41663350 |roja-gihiştinê=2026-04-19 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == === Herêm û sinor === [[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]] Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US }}</ref> Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&nbsp;km ne. Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}</ref> Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US }}</ref> [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px; |{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}} |{{Legend|#a72835|Herêmên bi nakok}} |{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestî û di bin kontrolê de ne}} |{{Legend |#dea5a5|Herêmên mayî yên Başûrê Kurdistanê}} |{{Legend |#fefee9|Iraq}} }}]] Heya roja îro tevahiya erdên Başûrê Kurdistanê neketiye destê rêveberiya Herêma Kurdistanê. Gelek deverên Başûrê Kurdistanê bi polîtîkaya erebkirina rejîma baesê û bi berdewamî ya heman polîtîkaya erebkirinê di bin di bin navê deverên nakokî di bin desteserkirina Iraqê de ye. Ji ber vê yekê xaka Herêma Kurdistanê bi awayekî rast nehatiye destnîşankirin û bi demê re bi şêweyên guherbar ên kontrola de facto û bi hukmên destûrî û pêşketinên siyasî re pêşketiye. Hikûmeta Herêma Kurdistanê di demên cuda de kontrola li ser deverên Başûrê Kurdistanê ku ji aliyê Iraqê ve hatine desteser kirin pêk aniye. Ev kontrol nemaze di demên pevçûnên wekê piştî sala 2003an û di navbera 2014 û 2017an de pêk hatiye ku hêzên Herêmê Kurdistanê (Pêşmerge) van deverê Başûrê Kurdistanê ji dagirkirkirina DAÎŞê rizgar kiribû. Ji ber polîtîkaya erebkirinê ku di dîrokên cihêreng de ereb li deverên kurdî hatine bicihkirin û wekê herêmên bi nakok hatiye destnîşankirin ku di pêşerojê de kurdên ku ji aliyê rejîma baesê ve ji gund û herêmên xwe hatiye derxistin, vegerin malên û ev deverên bi kurdan bi ser hikumeta Herêma Kurdistanê ve were girêdan.<ref name=":14">{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/turkish/kurdistan/210220266 |sernav=Hikûmeta Herêma Kurdistanê: Li deverên nakokbar erebkirin û guhertina demografîk pêk tê. |malper=Rudaw |tarîx=2026-02-21 |roja-gihiştinê=2026-06-05 |ziman=tr }}</ref> Lê haya roja îro ji aliyê hikûmeta navendî ya Iraqê gavên erênî nehatine avêtin û heya roja îro ev herêmên kurdan ji aliyê hikumeta Iraqê ve desteserkirî ye.<ref name=":14" /> === Avhewa === Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 }}</ref> Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&nbsp;°C ê heta 24&nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&nbsp;°C û 11&nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&nbsp;°C û 0&nbsp;°C an.<ref name=":0" /> == Rêveberî û siyaset == {{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}} {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Seal of the President of the Kurdistan Region.svg |width1 = 162 |caption1 = Nîşana serokatiya Herêma Kurdistanê. |image2 = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg |width2 = 160 |caption2 = Nîşana hikûmeta Herêma Kurdistanê. |}} Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166 }}</ref> === Dezgeha qanûndanînê === Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/394269/slug |sernav=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |malper=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |tarîx=2024-03-13 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Partiyên siyasî yên jêrîn ku di parlamentoya Kurdistanê de hene ev in: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e. === Rêveberî === {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Nechirvan Barzani 2025 (cropped).jpg |width1 = 151 |caption1 = Serokê Herêma Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]]. |image2 = Masrour Masoud 2025 (cropped).jpg |width2 = 150 |caption2 = Serokwezîrê Herêma Kurdistanê [[Mesrûr Barzanî]]. |image3 = Qubad Talabani Photo.jpg |width3 = 172 |caption3 = Cîgirê serokwezêrê Herêma Kurdistanê [[Qubad Talebanî]]. |}} Serokê Herêma Kurdistanê ji aliyê parlementoyê ve tê hilbijartin û wekê serokê dewletê kar dike. Serokê Herêma Kurdistanê dikare du heyamên ku ji çar salan pêk tê li ser erka xwe bisekine û di heman divê dema ku qanûnan bikevin meriyetê ji aliyê serokê herêmê were pesend kirin. Di heman demê de parlamentoya Kurdistanê dikare her guhertinek betal bike. Serokkomarê niha [[Nêçîrvan Barzanî]] (PDK) ye ku di 1ê hezîrana sala 2019an de dest bi erka xwe kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |sernav=Nechirvan Barzani elected president of Kurdistan Region of Iraq |url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-kurds/nechirvan-barzani-elected-president-of-kurdistan-region-of-iraq-idUSKCN1SY0TE |roja-gihiştinê=2026-04-05 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}</ref> Serokwezîrê Herêma Kurdistanê serokê Hikumeta Herêma Kurdistanê ye û kabîneya wî ya wezîran û hinek kursî ji bo jin û komên kêmneteweyan hatine veqetandin. Serokwezîrê niha [[Mesrûr Barzanî]] (KDP) ye ku di sala 2019an de dest bi kar kiriye. Kursîyên kabîneyê berê bi wekhevî di navbera KDP û YNKê de dihatin parvekirin lê KDP ji ber nûnertiya wî ya zêdetir a li parlamentoyê li dijî berdewamiya vê rêjeyê ye. === Dadwerî === [[Konseya Dadwerî ya Kurdistanê]] (KDK) li Herêma Kurdistanê li gorî qanûna desthilata dadwerî ya hejmara 14e ya sala 1992an hatiye damezrandin û wekê dadgeha temyîzê ya herêmê kar dike. Li gorî qanûna 23ê ya sala 2007an Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji aliyê îdarî û darayî ve ji şaxa cîbicîkirinê serbixwe ye. Wek mînak serokê dadgeha Herêma Kurdistanê ji aliyê dadweran ve têne hilbijartin û dadwer jî ji aliyê [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ve têne erkdar kirin.<ref name="Chomani2019">{{Jêder-malper |url=https://timep.org/2019/01/11/judiciary-in-kurdistan-region-in-peril/ |sernav=Judiciary in Kurdistan Region in Peril |malper=The Tahrir Institute for Middle East Policy - |tarîx=2019-01-11 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en-US |paşnav=Chomani |pêşnav=Kamal }}</ref> Lêbelê analîst û rêxistinên wekê Enstîtuya Tahrîr a ji bo Siyaseta Rojhilata Navîn destnîşan dikin ku dadwerî bi pirsgirêkên girîng re rû bi rû maye. Gelek bendên qanûna hejmar 23 ya sala 2007an bi tevahî nehatine bicîhanîn ku ev yek jî dibe sedema têgihîştina siyasîbûna dadweriyê. Bi demê re PDK û YNK bandora xwe di nav Hikûmeta Herêma Kurdistanê de berfirehtir kirine û li gorî raporê dadwer ne ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve têne erkdar kirin, ji aliyê serokwezîrê herêma ve têne erkdar kirin. Serokê dadgehê ji aliyê serokwezîrê herêmê ve hatiye erkdar kirin û gelek dadwer wekê girêdayî yek ji du partiyên serdest ên herêmê têne dîtin.<ref name="Chomani2019" /> === Destûra bingehîn a Herêma Kurdistanê === [[Wêne:Kurdistan Parliament.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Parlamentoya Kurdistanê, Hewlêr]] Bingehên rêveberiya kurdan li Başûrê Kurdistanê di 8ê nîsana sala 1992an de bi qanûna hilbijartinê ya qanûna hejmar 1ê, piştî rêkevtinek di navbera Eniya Kurdistanê de ku hevpeymaniyek e ku PDK û YNK jî di nav de ye, hatiye danîn. Ev yek rê li ber avakirina saziyên qanûndanînê, rêveberî û dadwerî vekiriye ku li ser bingehek fiîlî dixebitin.<ref name="I•CONnect2025">{{Jêder-malper |url=https://www.iconnectblog.com/three-decades-without-a-social-contract-a-call-for-constitutional-adoption-in-the-kurdistan-region-of-iraq/ |sernav=Three Decades Without a Social Contract: A Call for Constitutional Adoption in the Kurdistan Region of Iraq |malper=www.iconnectblog.com |tarîx=2025-08-03 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav=I•CONnect }}</ref> Di sala 2002an de, [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] destûreke herêmî ya ji ku 78 bendan pêk hatiye amade kirîye lê ji ber bêîstîqrariya siyasî ya li Iraqê û zextên derveyî yên welatên cîran, bi taybetî li ser statuya Kerkukê wekê paytexta pêşniyarkirî ya Herêma Kurdistanê, nehatiye pejirandin. Lêbelê ev amadekariya qanûnê ji bo nîqaşên destûrî yên paşê de wekê xaleke referansê maye.<ref name="I•CONnect2025" /> Piştî şerê Iraqê ya di sala 2003an de û ji nû ve organîzekirina siyasî ya ji aliyê desthilata demkî ya koalîsyonê ve, Destûra bingehîn a Iraq a sala 2005an hatiye pejirandin. Bi bandora prensîbên wekê federalîzm û cudakirina desthilatan, Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federal li gorî benda 117an qanûna bingehîn a Iraqê, hatiye naskirin û rewatiya destûrî daye herêmê û saziyên herêmê ya heyî hatiye piştrast kirin. Benda 120an rê daye herêmê ku destûra xwe ya herêmî qebûl bike. Piştre di sala 2009an de komîteyeke nû ya destûrî hatiye avakirin û pêşnûmeyeke duyem a destûrî ku ji 122 bendan pêk dihat, hatiye amadekirin. Lêbelê nakokiyên siyasî yên berdewam di navbera partiyên sereke de, bi taybetî li ser ka divê sîstem nîv-serokatî be an jî parlemanî be, rê li ber pêşkêşkirina pêşnûmayê ji bo referandûmê girtiye û pêşnûme awayeke bi bandor hatiye paşvexistin.<ref name="I•CONnect2025" /> Di encama vê yekê de Herêma Kurdistanê bêyî destûreke nivîskî ya neteweyî ya herêmî berdewam dike. Bêyî çarçoveyeke destûrî ya bilindtir ku dibe sedema pirsgirêkên siyasî yên berdewam, rêveberî bi giranî li ser qanûnên ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatine derxistin dimîne.<ref name="I•CONnect2025" /> === Partiyên siyasî === Di partiyên sereke yên Herêma Kurdistanê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|PDK]] û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|YNK]] ye ku di sala 1975an de ji hev veqetiyane. PDK li parêzgehên Hewlêr û Dihokê serdest e YNK jî li parêzgehên wekê Silêmanî û Helebçeyê serdest e. Ev herdu partî ji aliyê malbatên Barzanî û Talabanî ve hatine damezrandin û bi hev re desthilatdariya Herêma Kurdistanê parve dikin. Tevgera Gorran di salên 2010an de ji bo demek kurt wekê hêzek mezin a opozisyonê derket holê, li dijî serdestiya YNKê siyaset kiriye lê ji wê demê ve paşve çûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-10398/CBP-10398.pdf |sernav="Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile" }}</ref> Hilbijartinên pêşîn ku di 19ê gulana sala 1992an de di bin çavdêriya rêxistinên mafên mirovan de hatiye lidarxistin, di wê demê de wekê hilbijartinên herî demokratîk ên [[Rojhilata Navîn]] dihatin hesibandin ku bi beşdariya dengdêran a bêhempa pêk hatiye. Rêjeya beşdariya dengdêran li Herêma Kurdistanê ji deverên din ên Iraqê bi her dem bi berdewamî bilindtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/978-3-032-03953-8_3.pdf |sernav=Yoshioka, Akiko (3 December 2025). "Hybrid Governance with Armed Non-State Actors in a Fragile State: The Case of Iraq and the Kurdistan Region". }}</ref> === Parêzgehên Herêma Kurdistanê === Tenê çar parêzgehên Başûrê Kurdistanê di bin serweriya Herêma Kurdistanê ji çar parêzgeh. Parêzgehên ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê têne birêve birin parêzgehên Hewlêrê, Silêmanî, Dihok û Helebçeyê. Navendên bi heman navên parêzgehan navendên îdarî yên parêzgehan e û bi tevahî 26 navçeyan pêk hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.krso.net/ |sernav=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |malper=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> [[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Nexşeya parêzgehên Herêma Kurdistanê]] {| class="wikitable sortable" ! colspan="1" |Parêzgeh !Nifûs (2020) !Qad (km²) |- | [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] | align="right" |2.932.800 | align="right" |14.873 |- | [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] | align="right" |2.250.000 | align="right" |20.144 |- | [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] | align="right" |1.292.535 | align="right" |10.956 |- | [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]] | align="right" |109.000 | align="right" |889 |- ! Tevahî ! align="right" |6.584.335 ! align="right" |46.862 |} Di sala 2012an de dabeşkirineke îdarî ya din ê bi navê rêveberiya serbixweji bo parêzgehan hatiye damezrandin. Yekem ji van dabeşên îdarî rêveberiya [[Raparîn]]ê bû ku deverên [[Ranye]] û [[Qeladizê|Qeladiza]] girtiye nav xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://uor.edu.krd/en/history-of-raparin-area/ |sernav=History of Raparin Area |malper=University of Raparin |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Ev statû nenavendîbûneke mezintir peyda dike û desthilatê zêdetir dide rayedarên herêmî ku xizmetên giştî baştir bikin. Rêveberiyên serbixwe yên din rêveberiya [[Soran (navçe)|Soran]] û [[Zaxo]] ne ku her du di sala 2021ê de hatine damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388679/slug |sernav=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |malper=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |tarîx=2022-06-13 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388443/slug |sernav=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |malper=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |tarîx=2022-05-23 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> === Pêwendiyên derve === [[Wêne:President Trump at Davos (49425059701).jpg|thumb|Civîneke serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî û serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald J. Trump di 22ê çileya 2020an li Navenda Kongreyê ya Davosê li Davosê, Swîsreyê]] Herêma Kurdistanê pêwendiyeke xurt ê derve bi gelek welatên cîhanê re birêve dibe. Herêma Kurdistanê pêwendiyên çêker bi welatên cîran re berdewam dike û bi gelek welatên ewropî re xwedî pêwendiyên baş e. Dezgeha sereke ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji bo birêvebirina karûbarên derve, Wezareta Pêwendiyên Derve (WPD) ye. Armancên sereke yên wezaretê ew in ku profîla Herêma Kurdistanê li ser asta cîhanî bilind bike, têkiliyên navneteweyî yên herêmê bi hikûmet û rêxistinên navneteweyî yên cûrbecûr re baştir bike û derfetên karsaziyê yên nû li Herêma Kurdistanê ji aktorên herêmî û navneteweyî re pêşkêş bike.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://investingroup.org/home/ |sernav=Overview: Kurdistan Region of Iraq |malper=Fin-Afford |tarîx=2022-09-28 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Vîzyona siyaseta derve ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê rê li ber damezrandina nûnertiyên dîplomatîk ên cûrbecûr li Kurdistanê vekiriye.<ref name=":1" /> Her çiqas Herêma Kurdistanê welatekê deryayî nebe jî siyaseteke derve ya proaktîv dimeşîne ku tê de xurtkirina têkiliyên dîplomatîk ên bi Îran, Tirkiye, Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Fransayê re heye. Nûnerên dîplomatîk ên 31 welatan li Herêma Kurdistanê heye û di heman demê de Herêma Kurdistanê li 14 welatan xwedî ofîsên nûnertiyê ye. Dezgehên pirneteweyî ku di nav de YE, NY, ICRC, JICA û KOICA hene li Herema Kurdistanê ofîsên xwe vekirine.<ref name=":1" /> === Hêz === {{Gotara bingehîn|Pêşmerge}} [[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15020884968).jpg|thumb|Dîmenek ji şervanekî pêşmerge ya Herêma Kurdistanê]] Ji sala 1991ê vir ve Herêma Kurdistanê ji aliyê hêzên [[Pêşmerge]] ve tê parastin. Ewlhehî û aramiya herêmê ji aliyê Pêşmerge, asayîş û polîsên Herêma Kurdistanê ve tê birêve birin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://repo.uum.edu.my/id/eprint/10401/1/S1.pdf |sernav=Kurdistan Region: A Country Profile }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/38238638/2015_WPS_Working_Papers.pdf?1738221140=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DUS_Naval_War_College_Women_Peace_and_Sec.pdf&Expires=1770726432&Signature=ebQH0-17rc00MeCuOZzxgYMgOTJfAwxzfjUvQ0Q4tFEyrORlFskBA9rivIt2DYgPJEv~9-CvEvysZsUNX40CswVQo0JJF841XK0yMWoh5Es7Iw8CODRSxt~GBe4U5o12S238diBSuM20ICXFs-V7cf~N2aq5CN6D0JR8hvBl4qDRB9cXjN~9plC3VqCFGPuMlZqo67yUbva44u1pgQWucAKVRIBsfW-6XA1kTXVNZqF21KUS66ivyYOVxaxQg462d-5tuakzsnyUqgdaUFGLmp7ncckohLkX73p96c4C2NPQMnNbJyBqQGQj6b8lrK5yN9E2eHmVDSX1AK6Iq4NOJg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=317 |sernav=THE SUB-CONFLICT BETWEEN ISIL AND THE KURDISH FORCES: WOMEN'S PARTICIPATION BEYOND ARMED STRUGGLE }}</ref> Li gorî benda 117an a destûra bingehîn a Iraqê ya sala 2005an Herêma Kurdistanê bi hêzên xwe yên ewlehiyê yên navxweyî ku di nav de "polîs, hêzên ewlehiyê û parêzvanên herêmê" hene parastina xwe dike. Hêzên Herêma Kurdistanê bi tevahî ji hêzên Iraqê hêzeke serbixwe xwe ye ku biryarên xwe bi zincîra fermandariya xwe werdigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gppi.net/assets/Gaston__Horvath__van_den_Toorn__Mathieu-Comtois___2017__Literature_Review_of_Local__Regional_or_Sub-State_Defense_Forces_in_Iraq.pdf |sernav=Backgrounder: Literature Review of Local, Regional or Sub-State Defense Forces in Iraq }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sosnowski |pêşnav=Piotr |tarîx=2019-03-28 |sernav=Rentier economy of the Kurdish region in Iraq as a source of barriers for the regional security sector reform |url=https://securityanddefence.pl/Rentier-economy-of-the-Kurdish-region-in-Iraq-as-a-source-of-barriers-for-the-regional,105429,0,2.html |kovar=Security and Defence Quarterly |ziman=en |cild=23 |hejmar=1 |rr=144–157 |doi=10.35467/sdq/105429 |issn=2300-8741 }}</ref> Hêzên Pêşmerge ku hêzeke girêdayê [[Wezareta Pêşmerge]] ye, sereke hêzên leşkerî Herêma Kurdistanê ye. Li gel hêza Pêşmerge, Herêma Kurdistanê xwedî rêzek saziyên ewlehiyê ye ku di nav wan de polîsê Herêma Kurdistanê, ewlehî û îstîxbarata navxweyî ([[Asayîş û Konseya Ewlekariya Herêma Kurdistanê]]), îstîxbarata biyanî ([[Ajansa Parastinê û Zanyariyê ya Herêma Kurdistanê|Parastin]] û [[Zanyarî]]), hêzên cendermeyan ([[Zeravanî]] û [[Hêzên Parastinê û Awarte]]) û [[hêzên dijî-terorê]] û yên taybet ên wekî Daîreya Dijî Terorê, CTG Kurdistan û Hêzên Komando yên Kurdistanê hene. == Demografî == === Nifûs === Li gorî daneyên hêjmara nifûsa sala 2024an, nifûsa Herêma Kurdistanê 6.370.668 kes e Nêzîkî ji %84ê nifûsa Herêma Kurdistanê li deverên bajarî û ji %16 ji nifûsa herêmê jî li deverên gundewarî dijîn. Li Herêma Kurdistanê 1,38 milyon malbata heye û bi navînî serê malbatê 4,3 kes dikeve. Nifûs li gorî zayendê hema hema bi awayekî wekhev dabeşkirî ye û nifûsa herêmê ciwan e ku ji %31,9 di bin 15 salî de û ji %63,07 jî di temenê xebatê de ne. Herêm ji sala 2009an vir ve bi rêjeya ji %2,48 nifûsa herêmê zêde bûye. {{Bajarên Herêma Kurdistanê}} === Ziman === Herêma Kurdistanê herêmeke pirzimanî ye ku gelek ziman û zaravayên cuda lê herêmê têne axatin. Piraniya nifûsê bi zaravayên cûrbecûr ên kurdî diaxivin ku [[zimanê kurdî]] li gel çend zimanên din yek ji fermî yê herêmê ye. Du zaravayên sereke yên kurdî li herêmê [[Soranî|kurdiya navendî]] (soranî) ku li Hewlêrê û Silêmanî tê axaxtin û [[Kurmancî|kurdiya bakur]] e (kurmancî) ku bi piranî li Dihokê tê axavtin. Di roja îro de nêzîkî hemî nifûsa Herêma Kurdistanê dikarin her du zaravayên sereke biaxivin an jî jê fem bikin.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-language/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Language |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Ziman û zaravayên din ên kurdî ku ji aliyê civakên wan ve têne axavtin hewramî û kurdiya başûrî ye. Di heman demê de zimanê erebî, neo-aramî (ku di nav de keldanî û suryanî hene), zimanê ermenî û zimanê tirkmenî li herêmê têne axavtin. Hikûmeta Herêma Kurdistanê pirrengiya zimanî pêş dixe û hinek dibistan bi karanîna van zimanên kêmneteweyan wekê navgîniya sereke ya perwerdeyê hatine damezrandin.<ref name=":4"/> Li gorî qanûna zimanên fermî ya sala 2014an ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatiye derxistin, zimanê tirkmenî, suryanî û zimanê ermenî li Herema Kurdistanê ligel zimanê kurdî, zimanên naskirî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishglobe.krd/kurdistan-a-safe-haven-for-iraqs-minorities/ |sernav=Kurdistan a safe haven for Iraq’s minorities |malper=Kurdishglobe |tarîx=2025-08-18 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav= }}</ref> === Dîn === Herêma Kurdistanê xwedî nifûseke dînî ya cihêreng e ku ev serdestî bi derketina DAÎŞê ji ber ku endamên gelek komên kêmnetewe reviyan herêmê, hinek zêdetir xurt bûye. Dînê serdest a li Herêma Kurdistanê baweriya îslamê ye ku piraniya niştecihên Herêma Kurdistanê vê dînê dihebînin. Di nav kesên ku baweriya xwe bi dînê îslamê anîne de kurd, tirkmenên Herêma Kurdistanê û ereb hene ku bi piranî wan girêdayî mezheba şafiî ya îslama sunî ne. Her wiha hejmareke hindik ji kurdên yeylî yên şîe yên Herêma Kurdistanê hene.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=http://masaratiraq.org/wp-content/uploads/2013/04/Minorities-in-Iraq.pdf |sernav="Minorities in Kurdistan: Memory, Identity and Challenges" |malper=masaratiraq.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> Di heman demê de li Herêma Kurdistanê kesên ku baweriya xwe bi dînê xiristiyanê anîne hene ku di nav wan de asûrî, keldanî, kurd û ermenî hene. Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl dide ku tevlêbûna civakên xiristiyan pêş bixe; wek mînak, hikûmeta Herêma Kurdistanê di sala 2015an de qanûnek derxist ku bi fermî kêmneteweyên dînî biparêze, ji bo avakirina dêr û saziyên perwerdehiyê alikariya darayî peyda kiriye û di sala 2021ê de xweseriyeke berfireh daye Ankawayê ku taxeke Hewlêrê ye ku bi piranî xiristiyanên Herêma Kurdistanê lê dijîn.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.ekd.de/ekd_de/ds_doc/01_Link_Kurdistan_BAMF_laenderreport-68-Irak.pdf |sernav=Länderreport 68 Irak: Die Autonome Region Kurdistan }}</ref> Baweriya êzîdî yek ji baweriyên girîng ên Herêma Kurdistanê ye ku li gorî daneyên sala sala 2005an nêzîkî 650.000 kes<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/reports/yezidiscpt.pdf |sernav=Kurdistan's Yezidis: A Religious and Ethnic Minority Group Faces Repression and Assimilation |malper=www.aina.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> li Herêma Kurdistanê baweriya xwe dînê êzdêtî anîne.<ref name=":3" /> Nêzîkî 200.000 kes baweriya bi baweriya yarsanî (ehlî heq an kakaî) anîne.<ref name=":3" /> Di sala 2020an de hatiye ragihandin ku 60 malbatên xwedî baweriya zerdeştî li Herêma Kurdistanê dijîn,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/382656/slug |sernav=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |malper=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |tarîx=2020-06-21 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> di heman demê de çavkaniyên din texmîn kirine ku li Herêma Kurdistanê 15.000-30.000 kesên ku baweriya xwe bi dînê zerdeştî tînin hene. Her çiqas hêjmara kesên girêdayî zerdeştê bi awayekê baş diyar nebe jî hatiye texmîn kirin ku ji ber hinek kurd zerdeştîtiyê wekî dînî xwe ya "resen" dibînin û ji neteweperestiya kurdî bandor bûne û piştî wehşetên ku ji aliyê Dewleta Îslamî (DAÎŞ) ve hatine kirin, ji îslamê dûr ketine û baweriya bi dînî zerdeştî anîne.<ref name=":2" /> Yekem perestgeha zerdeştî ya nûjen di îlona sala 2016an de li bajarê Silêmanî yê hatiye vekirin<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/210920163 |sernav=Hopes for Zoroastrianism revival in Kurdistan as first temple opens its doors |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> û di heman demê de perestgeheke din jî di sala 2020an de li Hewlêrê hatiye vekirin.<ref name=":2" /> Li herêmê civateke etno-dînî ya biçûk a mandaiyan jî heye. Komeleya neteweyî ya cihûyên ji Kurdistanê li Îsraêlê diyar kirine ku hejmareke kêm ji cihûyên koçber li Herêma Kurdistanê hene lê ti cihû ji civakên cihûyên resen nemane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://docs.google.com/document/d/1O7JJ_94H8tw8HZq2BUnor2aaSGF-bub_kvAP9ouxQuE/edit?usp=embed_facebook |sernav=2020-11-17 Quadruple communique from the National Association |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/use-of-jewish-issue-by-krg-official-may-cause-confusion-and-damage-436499 |sernav=Publicity seeking Kurdish official brings back memories of Jewish Kurd aliya fiasco {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2015-12-07 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en }}</ref> Endamên dînê baha'î jî li Herêma Kurdistanê hatine naskirin.<ref name=":2" /> === Koçberî === Çalakiyên aborî yên berfireh di navbera Herêma Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê de derfet dane kurdên Bakurê Kurdistanê ku koçê Herêma Kurdistanê bi cih bibin. Rojnameyeke kurdî texmîn kiriye ku di sala 2009an de nêzîkî 50.000 kurdên ji Bakurê Kurdistanê li Herêma Kurdistanê bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=An unusual new friendship |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2009/02/19/an-unusual-new-friendship |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Li gorî amarên kanûna sala 2017an, Herêma Kurdistanê malavaniya 1,2 milyon koçberên navxweyî yên iraqî kiriye ku ji ber şerê li dijî Dewleta Îslamî (DAÎŞ) koçberê Herêma Kurdistanê bibûn. Berê sala 2014an nêzîkî 335.000 koçberên navxweyî û penaber li herêmê hebûn û hinek ji van koçberan di sala 2014an de ji ber aloziyên li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê di êrîşên destpêkê ya DAÎŞê gihîştibûn Herêma Kurdistanê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/220220183 |sernav=Urgent reconstruction needed for returning Iraqi refugees: IOM |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}</ref> === Perwerdehî === [[Wêne:University of sulaimani front gate (old campus).jpg|thumb|Dîmenên ji Zanîngeha Silêmanî ku di sala 1968 hatiye vekirin]] Dibistana navneteweyî ya Şûeyfatê ku yekem dibistana navneteweyî ye ku di sala 2006an de şaxê dibistanê li Herêma Kurdistanê hatine vekiriye. Dibistanên din ên navneteweyî jî hatine vekirin û Dibistanên Navneteweyî yên Brîtanî li Kurdistanê ya herî dawî ne ku hatibû plankirin ku di îlona 2011an de li Silêmaniyê werin vekirin. Li Herêma Kurdistanê li gel zimanê kurdî, bi zimanî îngilîzî, erebî û çend zimanên din ên kêmneteweyan perwerdehî tê dayîn. Piştê damezrandina rêveberiya otonomî ya Herêma Kurdistanê geşedanên akademîk bi awayekê berbiçav li herêmê pêş ketiye. Li gel zanîngehên heyî gelek zanîngeh taybet û kolej li Herêma Kurdistanê hatine avakirin. Zanîngeha herî kevin ê Herêma Kurdistanê [[Zanîngeha Silêmaniyê]] ye ku di sala 1968an hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://univsul.edu.iq/en/history/ |sernav=History |malper=University of Sulaimani |roja-gihiştinê=2026-04-08 |ziman=en-US }}</ref> Zanîngehên din ên herêmê [[Zanîngeha Selahedînê]], [[Zanîngeha Dihokê]], [[Zanîngeha Zaxoyê]], [[Zanîngeha Koyeyê]], [[Zanîngeha Hewlêrê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Silêmaniyê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Dihokê]], [[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]], [[Zanîngeha Fransî ya Libnanî]], [[Zanîngeha Cîhanê]], [[Zaningeha Işik]], [[Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Komarê]], [[Zanîngeha Soran]], [[Zanîngeha Newrozê]], [[Zanîngeha Pêşveçûna Mirovî]], [[Zanîngeha Polîteknîk a Silêmaniyê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://spu.edu.iq/ku/?page_id=34176 |sernav=دەربارەی زانکۆ |malper=زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی |roja-gihiştinê=2026-04-08 }}</ref> [[Zanîngeha Zanînê û Zanîngeha Katolîk a Hewlêrê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cue.edu.krd/about/ |sernav=About CUE }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Empire World Erbil.jpg|thumb|Dîmenek ji herêma Empire World a bajarê Hewlêrê]] Aboriya Herêma Kurdistanê ji aliyê pîşesaziya petrolê û sektoreke giştî ya mezin ve serdest e ku ji ber vê yekê wekê dewleteke rantîer an jî dewleteke petrolî yên mîna welatên kendavê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Kurdish opening |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2012/11/03/the-kurdish-opening |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Piştê damezrandina hikumeta xweser, li Herêma Kurdistanê geşbûneke aborî ya bihêz çêbûye ku di navbera salên 2003 û 2006an de, hejmara milyonerên li Silêmanî ji 12 kesan bilindê 2.000 kesan bûye<ref>{{Jêder-malper |url=http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |sernav=Iraqi President Talabani's Letter to America - DefendAmerica News |malper=defendamerica.mil |roja-gihiştinê=2026-04-07 |roja-arşîvê=2007-02-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070215031201/http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û derfetên aborî di navbera salên 2003 û 2005an de nêzîkî 20.000 karker ji deverên din ên Iraqê ji bo kar û xebatê derbasê Herêma Kurdistanê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}</ref> Ji dawiya salên 2010î vir ve Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl daye ku aboriyê cûrbecûr bike ku xetereyên ji ber girêdayîbûna tenê bi petrolê ve derdikevin kêm bike û lawaziya qeyranên aborî kêm bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.18551%2Frjoas.2019-01.48 |sernav=Diversification Of Economy–An Insight into Economic Development with Special Reference to Kurdistan" s Oil Economy and Agriculture Economy }}</ref> Li gorî deverên din ên Iraqê, Herêma Kurdistanê xwedî rêjeyên hejariyê ya herî nizm e û xwedî aboriyeke bihêztir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna30849286 |sernav=Nearly 25 percent of Iraqis live in poverty |malper=NBC News |tarîx=2009-05-20 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}</ref> Lêbelê bêkarî li Herêma Kurdistanê hê jî zêde ye ku bi taybetî nifûsa ciwanan di dîtina kar û xebatan de zehmetiyan dikişînin. Di navbera salên 2021 û 2022an de rêxistina navneteweyî ya kedê rêjeyên bilind ên bê kariya bi berdewamî yên ji %14-18 ragihandiye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/@arabstates/@ro-beirut/documents/publication/wcms_850359.pdf |sernav=Kurdistan Labour Force Survey }}</ref> ku ji ber pandemiya COVID-19 xirabtir bûye û amarên fermî nîşan didin ku rêje di sala 2024an de ku di nav nakokiyên bi hikûmeta Iraqê ya li ser dayîna mûçeyan, ev rêje bilind ê ji %24an bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://theinsightinternational.com/iraqi-kurdistan-unemployment-2024-12-24 |sernav=Iraqi Kurdistan unemployment hits 25% amid ongoing salary crisis |malper=The Insight International |tarîx=2024-12-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en-US |paşnav=team |pêşnav=T. I. I. |roja-arşîvê=2025-07-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250708232739/https://theinsightinternational.com/iraqi-kurdistan-unemployment-2024-12-24 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nrttv.com/detail/44198 |sernav=نزیکەى ٢٥٪ى خەڵکى هەرێمى کوردستان بێکارن |malper=nrttv.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |paşnav=Corporation |pêşnav=Nalia }}</ref> Li gorî texmînan, deynê Herêma Kurdistanê di çileya sala 2016an de gihîştibû 18 milyar dolarên amerîkî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2016/01/turkey-iraq-kurds-cash-crisis-derail-battle-against-isis.html |sernav=Is the KRG heading for bankruptcy? - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}</ref> === Çavkaniyên petrol û mîneralê === Li Herêma Kurdistanê nêzîkî 4 milyar bermîl rezervên petrolê yên kivşekirî vedihewîne. Di heman demê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê texmîn kiriye ku herêm nêzîkî 45 milyar bermîl (7.2×109 m3) çavkaniyên petrolê ku hê nehatine kivşekirin vedihewîne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Iraq Kurds Cabinet Approves Plan for Starting Oil Company |url=http://www.bloomberg.com/news/2014-11-13/iraq-kurds-cabinet-approves-plan-for-starting-oil-company.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=Bloomberg |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-06-13 |sernav=New oil pipeline boosts Iraqi Kurdistan, the region made of three northern provinces |url=https://www.washingtonpost.com/business/new-oil-pipeline-boosts-iraqi-kurdistan-the-region-made-of-three-northern-provinces/2014/06/12/50635600-ef30-11e3-bf76-447a5df6411f_story.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2014/06/24/world/meast/iraq-kurds-oil-sale |sernav=Destination unknown: Will Kurds use oil to break free from Kurdistan? |malper=CNN |tarîx=2014-06-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en |paşnav=Lister |pêşnav=Tim }}</ref> Derxistina hinek rezervên nefta Kurdistanê di sala 2007an de dest pê kiriye. Ji bo ku hilberîna petrolê herêmê di 5 salên pêş de bi qasî pênc caran zêde bike û heta nêzîkî 1 milyon bermîl di rojê de (160,000 m3/d) derîne, Hikûmeta Herêma Kurdistanê şirketên biyanî aniye Kurdistanê ku li 40 deverên nû yên petrolê veberhênanê bikin. Pargîdaniyên girîng ên ku li Herêma Kurdistanê çalak in Exxon, TotalEnergies, Chevron, Talisman Energy, DNO, MOL Group, Genel Energy, Hunt Oil, Gulf Keystone Petroleum, û Marathon Oil e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |sernav=Kurdistan Oil and Gas Activity Map |malper=www.westernzagros.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |roja-arşîvê=2013-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131109173803/http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Binesazî û veguhastin == === Binesazî === Ji ber wêraniyên ku ji ber kampanyayên artêşa Iraqê di bin serokatiya Sedam Huseyîn û rejîmên berê de çêbûne, piraniya binesaziya Herêma Kurdistanê paşketî dimîne. Piştî damezrandina herêma ewle di sala 1991ê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê bi projeyên nû ji nû ve avakirina herêmê daye destpêkirin. Heta salên 2000an 4.500 (ji sedî 65ê tevahiya gundan) gundên ku di kampanyayên berê de wêran bûbûn ji nû ve hatine avakirin. Zanyaran ji nû ve avakirina herêmê ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatiye despêkirin ku diviyabû hema hema ji binî ve dest pê bike, wekê serketineke bi nav kirine. === Veguhastin === [[Wêne:Erbil International Airport entrance.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]] [[Wêne:44929 The Sulayamaniyah International Airport in 2007.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Celal Talebanî]] [[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê|Balafirga Navneteweyî ya Hewlêrê]] û [[Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê|Balafirgeha Navnetewî ya Celal Talebanî]] du balafirgehên çalak ên Herêma Kurdistanê ne ku ji gelek welatên biyanî geştên ji derveyê welat têne lidarxistin. Rêyên bejahiyê herî çalak rêya di navbera [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] de ye ku hêsanî bi rêya deriyê sinorê Xabûrê di navbera her du beşên [[Kurdistan]]ê de geşt dikarin werin pêkanîn. Du deriyên sinorê, deriyê sinorê Hacî Omeran û deriyê sînorê Başmegê ku li nêzîkî bajarê Silêmaniyê di navbera Başûrê Kurdistanê û [[Rojhilata Kurdistanê]] de çûn û hatin dikare pêk were. Di heman demê de deriyeke sinorî bi [[Rojavaya Kurdistanê]] re heye ku wekê deriyê sinorê Sêmalka tê zanîn. Ji hundirê Iraqê jî bi rêya bejahî û bi rêya gelek rêyan di navbera Başûrê Kurdistanê û Iraqê de çûn û hatin heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.upi.com/Energy-News/2008/06/13/Iraq-federal-Kurd-region-oil-chiefs-informally-agree-on-exports/47301213371522/ |sernav=Iraq federal, Kurd region oil chiefs informally agree on exports - UPI.com |malper=UPI |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}</ref> Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê û Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê geştên ber bi Rojhilata Navîn û Ewropayê li her du balafirgehan pêk tên. Pargîdaniyên ku rêwî ji her du werdigirin Turkish Airlines, Austrian Airlines, Lufthansa, Etihad, Royal Jordanian, Emirates, Gulf Air, Pegasus Airlines, Egyptair, Middle East Airlines, Fly Baghdad, Atlas Jet, Iraqi Airways, Wizz Air, Flynas û Flydubai ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.flynas.com/en/contact-us/office-locations/ |sernav=Office Locations {{!}} Flynas |malper=flynas.com |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}</ref> Li Herêma Kurdistanê herî kêm 2 balafirgehên leşkerî hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milaircomms.com/ |sernav=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |malper=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en-US }}</ref> Li Başûrê Kurdistanê bi tenê rêyeke hesin heye ku ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn hilweşandiye. === Riyên reş û asfalt === Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in. # Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê. # Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê. # Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûz Xurmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê # Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê. # Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê. # Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]]. # Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. # Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê. == Çand û huner == Çanda Herêma Kurdistanê bi giranî kurdî ye ku bi kevneşopiyên cuda yên bi muzîk, reqs, cil û berg û festîvalan herêmê ji deverên din ên Iraqê cuda dike. Pîrozbahiya salane ya cejna [[Newroz|Nevrozê]] ku wekê sersala kurdî û cejna biharê her sal di 21ê adarê de tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/902021/slug |sernav=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |malper=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |tarîx=2026-03-20 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Yek ji festîvalên girîng ên Herêma Kurdistanê pirozbahiya [[Newroza Akreyê]] ye ku her sal bi pîrozbahiyeke bêhempa li navçeya [[Akrê|Akreyê]] tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ilketv.com.tr/akre-nasil-newrozun-baskenti-oldu/ |sernav=Akrê çawa bû paytexta Cejna Newrozê? |malper=İlke TV |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=tr |paşnav=RonseCreative }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên xweser]] [[Kategorî:Kurdistan]] 2nh0ddbbod33ziaamq7m11xi6m462ug 0 1128 2101364 2065020 2026-11-01T23:02:12Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2101364 wikitext text/x-wiki {{yekkirin|[[Avarîn]]}} {{Agahîdank bajar | nav = Efrîn | navê_fermî = {{ziman|ar|عفرين|Afrīn}} | nexşeya_cihan = Sûrî#Rojavaya Kurdistanê | koordînat = {{Koord|36|30|36|N|36|52|04|E|display=inline, title}} | welat = [[Rojavaya Kurdistanê]] | dûgel = [[Sûrî]] | parêzgeh = [[Heleb (parêzgeh)|Heleb]] | gelhe = 130.000 | gelhe_sal = [[2015]] | rûerd = | bilindayî = 240 | dem = | nexşeSer = Aleppo districts (ku).PNG | nexşeSer_firehî = 250px | nexşeSer_sernav = Nexşeya parêzgehê | wêneSer = Afrin,south.jpg | wêneSer_sernav = Bajarê Efrînê | malper = }} '''Efrîn''' bajarekî [[Rojavaya Kurdistanê]] ye. Li gorî amarên sala 2020an, nifûsa giştî ya herêma Efrînê 172.095 kes bû ku ji wan 70.000 kes li bajarê Efrînê dijiyan. Berê ku di sala 2108an de ji aliyê Tirkiyeyê ve were dagirkirin ji ji ber koçberiya şerê navxweyî ya Suriyê nifûsa herêmê gihiştibû 500 hezar kesan. Bi dagirkirkirina Tirkiyeyê re bi sed hezaran kurd ji Efrîn, bajarok û gundên Efrînê hatibûn koçber kirin û li gund û bajarokên kurdan, erebên hawîrde yên ji deverên din ên Suriyê hatibûn bicihkirin. == Nav == Efrîn hinek caran li ba kurdên Rihayê Arfîn yan Erfîn<ref>[[M. Ali Ertaş]], Bajarê Çiyayê Kurmênc: Efrîn. [[Azadiya Welat]], jm. 1279, 27 cotmeh 2010.</ref> û bi zimanên ewropayî Afrin, navê deverekê ye li [[Çiyayê Kurmênc]], îro bi wîlayeta [[Heleb]]ê ve girêdayî ye. Afrîn navê bajarê navendiya eyn deverê ye jî. == Taxên bajarê Efrînê == * [[Mehmûdiyê]] * [[Zêdiyê]] * [[Eşrefiyê]] * [[Sûku'l-Hal]] * [[Elwîllat]] * [[Efrîna Qedîm]] == Erdnîgarî == Herêma Çiyayê Kurmênc ('''Efrîn''') beşê herî rojava ji [[Başurê Biçûk]] e. Ew li rojhilatê [[Çiyayê Gewr]] ([[Amanos]]) yanê senceqa [[Îskenderûn]]ê ([[Xetay]]) dikeve. Ferehiya vê herêmê ji rojhilat heya rojava dora 55&nbsp;km e û ji bakur heya başur dora 75&nbsp;km e. Xeta trênê, ku ji [[Stembol]]ê diçe [[Heleb]]ê, di vir re derbas dibe. Firehiya devera Afrînê bi tev 366 gundên xwe ve dighîne 2.033&nbsp;km çarkoşe ye. Di bajarê Efrînê de nezîkî 80.000 niştîvan dijîn. Li devera Efrînê bi giştî nizîkî 490.000 kesan dijîn. Bi navenda Efrînê ya fermî ve heft deverok yan nahiyên din girêdayî ne: Efrîn (navend), [[Cindirês]], [[Mabeta]], [[Reco]], [[Şiyê]], [[Bilbilê]] û [[Şera]]. Wateya peyva Efrînê (afirandin, afirîn) cihê çêbûna pîrozî ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Di 20ê tîrmeha 2012an de gelê kurd, ev bajarê kurd bi bajarê dî ê kurd bi [[Cindirêsê]] re kira destê xwe de. Çiyayê herî bilind li vê herêmê, [[Çiyayê Hawarê]] ye, ku 1200 m ji rûyê deryayê bilind e. Ew li bakur e; û ji rojhilat ber bi rojava ve dirêj dibe. Di bakur û rojavayê vî çiyayî re sînorê navbera Bakurê Kurdistanê û Başurê Biçûk derbas dibe. Çiyayê Hawarê, ber bi başur ve, herku diçe nizim dibe. Ew li rojhilat digihîne bilindcihên Şikakan û li rojava digihîne Çiyayên Amkan û Xastiyan. Li hembera van hersiyan, li başurê vê herêmê, [[Çiyayê Lêlûn]] (Bêlus) rawestiyaye. Çiyayê Lêlûn jî, ji rojhilat ber bi rojava ve diçe û, li der û piştên vî çiyayî, axa Kurdan digihîne axa Ereban. Di navbera Çiyayê Lêlûn û Çiyayê Xastiyan de, [[Deşta Cûmê]] heye. Deşta Cûme gelek bi xêr û bêr e. Ew li rojava digihîne [[Deşta Hemqê]] û li rojhilat, li ber bajarê Efrîn, ber bi bakur ve diçe û teng dibe. Ew, bi vî awayî, navçeya Şikakan ji Çiyayê Xastiyan cuda dike. [[Çemê Efrîn]], ku ji Bakurê Kurdistanê, ji navbera [[Meraş]]ê û [[Dilok]]ê (Entabê) hildavêje, li nêziya Kela Horî dikeve herêma Çiyayê Kurmênc. Çem, di navçeya Şikakan re, tê heya ber bajarê Efrîn û di Deşta Cûmê re derbas dibe û diçe Deşta Hemqê, ku ew tevî [[Çemê Asê]] û [[Çemê Reş]] dibe; û gişt bi hevre, li nêziya Entekê (Hetayê) dikevin Derya Sipî. === Çandinî === Herêma Çiyayê Kurmênc (Efrîn) ji aliyê Çandiniyê ve, gelek dewlemend e. Ev herêm, berî her tiştî, bi zeytûnên xwe gelek bi nav û deng e. Bi milyonan darên zeytûnan li vir hene û hema tu kûda binêrî her zeytûn xuyadikin. Darên zeytûnan, ku hatine rêzkirin, axa vê herêmê pir rind û xweşik xemilandine. Kurd ji zeytûnan zeytê derdixin û difiroşin, yan jî zeytûnan wisa difiroşin. Zeytûn ji bo zeytê ne, yan jî ew tên şêrînkirin û xwarin. Meywên tirî, berê li vê herêmê, ji niha bêtir bûn, lê dîsan jî, li gelek navçeyan hên tirî pir heye. Li bajarê Efrîn hên mîrxana ereqê jî heye. Darên fêkiyan li vir gelek hene; wek: [[Henar]], [[sêv]], [[hulûk]], [[kerez]] (gîlaz) [[ciftele]], [[mişmiş]] (qeysî) [[hejîr]], [[tû]], [[hirmî]] û [[bihûk]]. Li hin navçeyan [[gûz]] û [[behîv]] (badem) jî pir in. Ji bilî van, [[genim]], [[ceh]], [[şofan]], [[garis]], [[kuncî]], [[berbero]], [[nîsk]], [[nok]], [[çolban]], [[titûn]] û [[bembi]] jî pir tê çandin. Li hêla din, [[zebeş]] (şûtî) [[qawîn]], [[şimam]], [[behcan sor]] (firingî) [[behcan reş]], [[pîvaz]], [[sîr]], [[kundir]], [[tirûzî]] (xetî) [[xeyar]] (aro) [[encûr]], [[qernebît]], [[îsot]], [[tirp]] (tivir) [[bamî]], [[fasîle]], [[lopik]] û hwd. Gelek peyda dibin. Hin berhemên siruştî wek [[simaq]], [[zehter]] û [[ridar]], ji berê de, ji [[Çiyayê Kurmênc]] dertên. === Xwedîkirina lawiran (heywanan) === Berê, li vê herêmê, pezê gewr û pezê reş jî gelek dihat xwedîkirin, lê niha tenê li hin deveran heye; û bi taybetî, ji bo hewcedariya malê. Her wisa jî mirîşk, qaz û ordek hene. Hesp, bergîr, qantir, ker, çêl û camûs jî, li hin cihan, peyda dibin. Xwedîkirina mêşên hinguv jî berê pir hebû. == Dîrok == === Çiyayê Kurmênc === Navê vê herêmê, ji berê û paşê de, bi navê Kurdan ve girêdayî ye. Hên di dema Yûnaniyan û Romaniyan de jêre hin caran KARDIYA û hin caran jî KURDÎKA hatiye gotin. Ereban jêre gotine: Cebel-ûl Ekrad; û Osmaniyan jî jêre gotine: Kürd-Dağ (yanê dîsa Çiyayê Kurdan). Kurdan jî hergav gotine: [[Çiyayê Kurmênc]]. Herêma Çiyayê Kurmênc beşek e ji herêma Mîrîtiya Kurdan ya Kilisê. Ji Mîrîtiya Kilisê re, li gor mîrên vê herêmê, Mîrgeha [[Mend]] yan jî Mîrîtiya Canpolatan hatiye gotin. Lê belê, ev mîrîtiya Kurdan, di dema geşbûna xwe de, ji herêma Çiyayê Kurmênc gelek firehtir bû. Di dema mîrê mezin de, Mîrê Mend, ji bakurê bajarê Hemayê heyanî bi başurê [[Meraş]]ê; û ji [[Derya Sipî]] heya bi rojhilatê Kilisê û Ezazê axa vê mîrîtiyê bû. Mîrê Mand, di dema şerê Xaçeperestan(Selîbiyan) de, arîkariya Kurdên [[Eyûbî]] kiribû û wan jî, wek spasî, herêma Qusêrê diyarî dabûn wî. Di dema malbata [[Canbolat]] de, kursiya serdariyê ji bajarê Kilisê çûbû bajarê Helebê; û mîrên Canpolatî li Helebê jî serdarî dikirin. Di sala 1606an de, ku Mîr Husênê Canpolatî nexwestibû bi Osmaniyan re biçe şerê Eceman, Sedir El-Ehzem Qiwîcî Mûrad Paşa Mîr Husên vexwend ba xwe û ew bi xinizî(îxanetî) kuşt. Ji lewre, birayê wî Mîr Elî Canpolat, li dijî dewleta Osmanî, serhildan pêkanî. Wî, ji bilî mîrîtiya xwe, heya nêzîkî Şamê û Libnanê jî xiste bin destê xwe û serxwebûna xwe ji Dewleta Osmanî diyarkir. [[Mîr Elî Canpolat]] pêwendiyên dîplomatîk li gel Mîrîtiya Toskana ya îtalî (Mîr Fêrdînand) li darxistin. Wî, pere jî li ser navê xwe çapkirin û, di mizgeftan de, bi navê wî xutbe hate xwendin. [[Dewleta Osmanî]] ji vê yekê gelek enirî (tore bû) û leşker kişand ser Mîr Elî Canpolat. Ji bilî leşkerê osmanî 40.000 Kurdên Zulqadirî jî, bi serdariya Zûlfiqar Paşa, ji herêma Albistanê(Elbistan) bi ser Mîr Elî de hatin. Mîr Elî 20.000 siwar û 20.000 peya amade kiribûn û li Deşta Orûcê bi wan re ket şer. Di vî şerê newekhev de, nîvê leşkerê Mîr Elî Canpolat hate kuştin û nema karîbû li Helebê jî raweste. Bi vî awayî, ev mîrîtiya dewlemend, mîrîtiya Mîrê Mand û Canpolatan bi dawî bû, perdeya reş bi ser de hate berdan; û ew kete bin serdariya waliyên osmanî ya yekser(dîrekt). Mîr Elî Canpolat di şer de nemir, wî xwe da aliyekî û piştî demekê, ew çû ba Siltan Ehmedê Yekemîn û baxşandina xwe(yanê efûkirina xwe) ji wî xwast. Siltan Ehmed ew pejirand, ew kir Beglerbeg û şande Romaniya, ku bibe waliyê bajarê Tîmîşwara. Birayê wî, yê biçûk jî xiste Dibistana Siltaniyê. Mîr Elî ji Stenbolê bi rê ket û gihîşt bajarê Bêlgirad (paytextê Sirbiya). Lê Sedir El-Ehzem Qiwîcî Mûrad Paşa kîna xwe ji bîr nekiribû. Wî, bi nehînî (bi dizî) peyayên xwe li pey Mîr Elî şandin, û wan, li bajarê Bêlgirad, di Kela Kalîmêkdan de, bi îxanetî, Mîr Elî Canpolat kuşt. Di vê navberê de, divêt bête gotin, ku ew malbata niha li Libnanê, li Çiyayê Şûf, bi navê Cumbilat [[Kemal Canpolat]] , kurê wî [[Welîd Canpolat]] , pêşengiya [[Duriz]]an dike, ji nifşên malbata mîrên Canpolat in. === Navend û navçeyên Çiyayê Kurmênc === Piştî şerê cîhanê yî yekemîn û avakirina Dewleta Sûriyê, herêma Îskenderûnê (Hetayê) û herêma Çiyayê Kurmênc li aliyê Sûriyê man. Lê belê bajarê Kilisê, ku serdariya Çiyayê Kurmênc ji wir de dihate kirin, li aliyê bakur ma. Ji lewre, serdarî (yanê hukûmet) di destpêkê de hat gundê Mabetan. Piştî demekê, ku bajarê Efrîn nû hatibû avakirin, serdarî (hukûmet) çû bajarê Efrîn. Bi awayekî fermî Efrîn bû herêm (qeza) û sê navçeyên wê hatin çespandin (tesbît kirin). Ew navçe jî ev bûn: Hemam, Bilbil û Reco. Lê belê, sala 1938an, [[Frensa]] wilayeta Îskenderûnê (Hetayê) diyarî da Tirkiyê, daku ew piştgiriya Almaniya di şerê cîhanê yî duwemîn de neke. Bi vê dozê re bajarê Hemamê bi xêza(xeta) sînor hate perçekirin. Ji bona vê yekê, navçe (wek nawend) ji Hemamê hat gundê Cindirêsê. Cindirês êdî bû navçe (nahiye). Di salên 60î de, sê navçeyên din, bi awayekî fermî, hatin çespandin. Ew jî ev in: Mabetan, Şeran û Şiyê. Ji ber wilo, niha navçeyên Efrînê şeş in (Cindirês, Bilbil, Reco, Mabetan, Şeran û Şiyê). Herêma Çiyayê Kurmênc bi giştî ji 366 gund û nawendan pêktê û hema hemî jî Kurd in. Di destpêka salên 60î de, ku dewletê rêforma axê pêkanî (belavkirina erdê axan li ser cotkaran) bi vê sedemê, hin erd dan Ereban jî. Lê hejmara wan gelek kêm e û heya ew jî hînî zimanê kurdî bûne. == Gelhenasî == === Êl û eşîrên Çiyayê Kurmênc === Di rastiyê de, êlîtî êdî li vê herêmê namye û heya pir kes jî hene, ku nizanin ka ew ji kîjan êlê ne. Lê dîsan jî, emê êl û eşîrên Çiyayê Kurmênc bidin naskirin. Êlên li vê herêmê ev in: * [[Amkan]] (Amkî): Ji Bilbilê heya Reco û Şiyê belav dibin. * [[Biyan]] (Biyî): Bi taybetî li aliyê navçeya Bilbilê ne. * [[Şêxiyan]] (Şêxî): Li aliyê Bilbil, Reco û heya Çiyayê Xastiyan belav dibin. * [[Xastiyan]] (Xastî): Li Çiyayê Xastiyan dimînin (navçeya Mabetan). * [[Cûmiyan]] (Cûmî): Li Deşta Cûmê dimînin (navçeya Cindirêsê). Ev pênc êlên pêşîn niştecihên vê herêmê ne, yanê ew ji berê de li vir in. Bi taybetî êlên Amkan û Cûmiyan, ku navê wan di heyamên kevnare de jî derbas dibe. Ji bilî van ev êlên din jî hene, ku dibe ew paşê hatibin vê herêmê. Ew jî ev in: * [[Şikak]]ên (Şikakî): Li aliyê rojhilat dimînin (navçeya [[Şêrane]]). Dibe ku ev êl, di demekê de, ji Şikakên rojhilata Kurdistanê veqetiyabe û hatibe vê herêmê. * [[Robaran]] (Robarî): Li rojhilatê Çiyayê Lêlûn dimînin. * [[Şêrewan]] (Şêrewî): Li rojavayê Robaran, li Çiyayê Lêlûn û kuntarên wî de dimînin. * [[Heyştiyan]] (Heyştî): Li kuntara Çiyayê Xastiyan, li ber Deşta Cûmê dimînin. Hinek ji êla Rojkî, ku warê wan ê bingehîn li herêma Bedlîsê ya Bakurê Kurdistanê ye, li gundê Şêxorzê û derûdorên wî hene. Hin kes jî, bi taybetî ji gundên Coqê û Maratê û hin gundên din dibêjin, ku ew Çeqelî ne (êla Çeqeliyan). Hin malbat ji êlên herêmên Kurdistanê yên din jî li Çiyayê Kurmênc peyda dibin wek: Dinî, [[Hevedan|Hevêdî]] (Hevêdan) Zagî û hwd.. Gundên bi navê [[Xerzan]], [[Xaltan]], [[Dimilî]]yên û [[Behdînan]] xweş didin xuyakirin, ku pêwendiya wan bi kîjan êl û herêmên Kurdistanê re heye. === Dîn û mezheb === Piraniya kurdên vê herêmê misilman in û mezhebê wan henefî ye (ne şafiî ye mîna piraniya kurdên din). Êzîdî berê li vê herêmê gelek bûn, lê niha ew ne ewqas pir in. Bi tenê çend gund mane, ku bi giştî hên êzîdî ne. Li hin gundên din ew nîve-nîv in. Li vê herêmê bi tenê gundê Mabetan elewî ne. == Çand û huner == === Folklor û çanda gelêrî === Cilên folklorî yên herêma Çiyayê Kurmênc, yên mêran, mîna cilên Partên kevnare ne (kumê sipî, şehra bi rêşî, eba bi surme û şelwerê qezmîrî yê devlingteng). Govend û semayên folklorî yên vê herêmê gelek navdar in û komikên vir yên folklorî, pir caran, li ser tenga Sûriyayê, xelatên pêşîn wergirtine. Ji berku vê herêmê zimanê xwe parastiye, wisa jî, çand û folklora gelêrî jî, bi taybetiyên xwe ve, li vir hatiye parastin. Pir dengbêjên navdar yên vê herêmê, ku navê wan hatiye naskirin, hene; wek: [[Hemûş Korik]], [[Ibramê Bêsnî]] (Îbramê Tirko) [[Cemîlê Kerê]], [[Cemîl Horo]], [[Omerê Cemlo]], [[Evdê Şehrê]], [[Hesnazî]], [[Reşîdê Memcûcanê]], [[Adîk Necar]], [[Beytaz]], [[Eliyê Kabê]], [[Elî Tico]] û hwd. == Turîzm == === Seyrangehên Çiyayê Kurmênc === Herêma Çiyayê Kurmênc ji aliyê arxêyologî û torîstîkî ve jî herêmeke gelek xweş e. Wek hemû aliyên Kurdistanê, di bin axa vê herêmê de jî, li her cihekî şopa çand û civakên kevnar heye. Lê tenê hin tişt ji wan li ber çavan tên xuyakirin. Li Çiyayê Lêlûn gelek avahiyên kevnar aşkere û diyar in. Li vî çiyayî, ya here bi nav û deng Kela Semanê ye, ku ewropayî jêre „San Sîmon“ dibêjin. Her sal, bi lekan û qeflan torîst tên li vê kelayê temaşe û mêze dikin. Li bakurê-rojhilatê herêma Efrîn Kela [[Nebî Hurî]] heye, ku ji wê re ewropayî „Sîrûs“ dibêjin. Li nêziya vê kelayê, Pira Kevnare heye. Pire li ser Çemê Efrîn hatiye avakirin û hên jî tê bikaranîn. Li Deşta Cûmê, ji aliyê Hemqê de heya Kela Horî, gelek girên kevnare yên avakirî hene. Her girek ji wan, ji her aliyekî ve, ji du girên din ve tê xuyakirin. Gava van giran dikolin, gelek tiştên bi nirx ji wan derdikevin. [[Girê Endarê]] jî cihek pêwist e. Ji aliyê din ve, seyrangeh û cihên bihinvedanê jî gelek hene. Ewên bi nav û deng ev in: Kefircenê: Bi av, dar û berên xwe tê naskirin. Li vir gelek aşxane û cihên şahiyan hene, ku ew her roj dagirtî ne. [[Basûtê]]: Bi darên henaran û kaniya xwe navdar e. Dibêjin ku xwarina aşxana vir bê kêmasî ye. Meydankê û Gemrûkê bi sîlavên avê tên naskirin. Ava Sarisabûnê, li binaniya Kela Horî, gelek seyrangeran ber bi xwe ve dikişîne û wisa jî Kitix û Tislor. Kaniya Batmanê jî wek seyrangeh li ber Ava Reş e, lê ji ber ku ew li ber sînor e, pir mirov naçin wir. === Warên pîroz === Gelê vê herêmê, bi taybetî hin cihan, wek warên pîroz nasdike: Kela Horî, Ziyareta Henên, Ziyareta Abdurehmên, Şêx-Berkat, Ziyareta Çêlxanê û her wisa jî Menan û Deyan. Dibêjin ku Kaniya Turindê û Golbehîr jî ji avên pîroz in. Li Ziyareta Henên niştimanperwerê mezin NÛRÎ DÊRSIMÎ hatiye veşartin. == Aborî == === Kargeh û pîşyî === Piraniya kurdên vê herêmê bi çandinî û xwedîkirina lawiran xerîk in. Bi awyekî giştî, êdî cot bi tiraktoran tê ajotin. Cotê bi dewêr gelek kêm maye. Lê ji bilî çandiniyê, gelek kar û pîşeyên din jî hene. Berê hemû aş bi avê dihatin gerandin û mehserên zeytûnan jî bi dewaran (bergîr yan jî qantir). Di dema îro de, ew hemî geriyane ser kehrevê (êlêktirîkê). Li herêma Efrîn, niha gelek mekbesên zeytûnan yên nûjen hatine avakirin. Ji bilî van, kargeha tenekan, ya pelûş (keşmûn, bêrîn) ya sabûnê û ya cilan (mehfûran) heye. Kanên keviran û yên çêkirina hewcedariyên avakirina xaniyan û malan jî gelek peyda dibin. === Kirîn, firoştin û Bazirganî === Di warê bazirganiyê de, kurdên vê herêmê ne gelek jîr in. Tevî dewlemendiya Efînê, xêr û bêrên wan ji wan re namînin. Pir kes berhema xwe pêşde, bi erzanî, difiroşin bazirganên Helebê û ew bi vî awayî, her sal, her deyndar in. Ew peran bi kar û nirxên biha deyndikin û wisa, xêr û bêrên wan, ji wan re namînin. Li nawenda bajarê Efrîn û hin navçeyan, di hefteyê de, rojekê bazar çêdibe. Wek nimûne: Li Efrîn roja çarşemê, li Cindirêsê roja duşemê û hwd. Li bazarê, bi awayekî giştî, ji bo hewcedariya malê, kirîn û firoştin pêktê. == Navên gund û bajerokan li Kurdaxê, herêma (mentiqa) Efrînê == '''Navên gund û bajerokan li herêma (mentiqa) Efrînê (Kurdaxê) bi kurdî û 'arabî bi tev hejmara niştîvanan (sala 2007) û navên deverên (naĥiyayên) wana.''' <ref>''2001-2009 Abdallah Osman, weşanvan, Berlin.''</ref> # [[Alemdara]] (’Elemdaran) علمدار 823 Reco (Rajo) # [[Abû Keb]] أبو كعب 235 Cindirês (Jindires) # [[Altaniya]] ('Eltaniya) Reco (Rajo) # [[Anqelê]] أنقلة 2085 Şiyê (Shiye) # [[Aqîbê]] ('Eqîbe) عقيبة 5300 Afrin (Efrîn) # [[Arindê]] أرندة / المزينة 2544 Şiyê (Shiye) # [[Aşkê Şerqî]] (Aşkan Rohatî) أشكان شرقي 1235 Cindirês (Jindires) # [[Aşkê Xerbî]] (Aşkan Rovayî) اشكان غربي 1148 Cindirês (Jindires) # [[Atmana]] (Atemana, 'Etmana) عطمانلي 2085 Reco (Rajo) # [[Avrezê]] (Afrazê, Avrazê) أبرز 823 Mobetan (Me’betlî) # [[Axcelê]] آغجلة / البياضة 1045 Cindirês (Jindires) # [[Bablîtê]] بابليت 164 Afrin (Efrîn) # [[Baflorê]] بافللور / الزهرة 1589 Cindirês (Jindires) # [[Baliya]] (Baylan Bilbilê) بالي كوي / بالي 1075 Bilbilê (Bulbul) # [[Banîkê]] (Banîkan) بانيك / بان 418 Reco (Rajo) # [[Basilê]] باصلحايا 512 Afrin (Efrîn) # [[Basûfanê]] (Paswanê) باصوفان 901 Afrin (Efrîn) # [[Basûtê]] (Basote) باسوطه 2389 Afrin (Efrîn) # [[Baziyê]] (Baziyan) بازيانلي /البازية 171 Şiyê (Shiye) # [[Bedina]] (Behdînan, Be'dinlî) بعدنلي 5384 Reco (Rajo) # [[Bêlê]] (Bêlanê) بيلان كوي / بيلان 1517 Bilbilê (Bulbul) # [[Bênê]] أبين 1142 Afrin (Efrîn) # [[Beradê]] براد 1229 Afrin (Efrîn) # [[Berbenê]] (Berdendê) بربند 1615 Reco (Rajo) # [[Berkaşê]] بركشلي / بركشة 436 Bilbilê (Bulbul) # [[Bêxçe]] باقجة قوناق / قوناق 739 Bilbilê (Bulbul) # [[Biiyê]] باعي 626 Afrin (Efrîn) # [[Bîbeka]] (Bîbekan) بيبك أوشاغي / الطفلة 1312 Bilbilê (Bulbul) # [[Bilbilê]] (Bulbul) بلبل 4815 Bilbilê (Bulbul) # [[Bilêlko]] بلاليكو / بلاليه 2048 Reco (Rajo) # [[Bircê]] Abd-Allo برج عبدالو 1224 Afrin (Efrîn) # [[Bircê Hêdrê]] برج حيدر 616 Afrin (Efrîn) # [[Bircikê]] (Bircê Kemoşê) كموش برج / برج كوش 647 Cindirês (Jindires) # [[Bitêtê]] بتيته ( مزرعة ) 54 Afrin (Efrîn) # [[Brîmce]] برمجه / برماجه 2052 Mobetan (Me’betlî) # [[Cela]] (Celalan) جيلانلي / الغزلان 947 Reco (Rajo) # [[Celemê]] جلمه 3705 Cindirês (Jindires) # [[Çençeylan]] جنجلي 1369 Reco (Rajo) # [[Çeqela Jêrîn]] جقاللي تحتاني / وادي الثعالب 694 Şiyê (Shiye) # [[Çeqelê Cûmê]] جقللي جوم/ جوم 1225 Cindirês (Jindires) # [[Çêqilme]] جلقمه 258 Reco (Rajo) # [[Çeqmaqê Piçok]] (Çeqmaqan) جقمق صغير/ صوان صغير 714 Reco (Rajo) # [[Çeqmaqê Mezin]] (Çeqmaqan) جقحق كبير/ صوان كبير 3360 Reco (Rajo) # [[Çerxûta]] (Çerxûtan) جرختلي 373 Reco (Rajo) # [[Çetelê]] (Zaretê) جتل زيارة/الزيارة 1009 Afrin (Efrîn) # [[Cidêdê]] جديدة ( مزرعة ) 122 Afrin (Efrîn) # [[Cilbirê]] جلبل 461 Afrin (Efrîn) # [[Cindirês]] (Cindrêsê; Jindires) جنديرس 11054 Cindirês (Jindires) # [[Çobana]] (Çobana Cindrêsê) جوبانلي 474 Cindirês (Jindires) # [[Çobana Reco]](Çobana Reco) جوبانلي / الراعي 577 Reco (Rajo) # [[Çolaqa]] (Çolaqan) جولقان / جلق 1557 Cindirês (Jindires) # [[Çomazne]] (Çomaznê, Comaznê) جومازانلي / البلوطيه 244 Mobetan (Me’betlî) # [[Coqê]] (Ciwêqê) جويق / الخضراء 1131 Afrin (Efrîn) # [[Cûmkê]] (Cûmê) جومكه / الجميله 28 Afrin (Efrîn) # [[Dargirê]] داركير / دار كبير 3199 Mobetan (Me’betlî) # [[Dela]] داليانلي / الداليه 437 Mobetan (Me’betlî) # [[Dêrbelûtê]] دير بلوط 771 Cindirês (Jindires) # [[Dêwê Jêrin]] (Dêwê Ĥoko) ديوان تحتاني 410 Cindirês (Jindires) # [[Dêwê Jorîn]] ديوان فوقاني 604 Cindirês (Jindires) # [[Dêwrîş]] (Derwîşan) درويش أوبه سي /الدرويشية 1071 Reco (Rajo) # [[Dîkê]] (Dîkan) ديك أوبه سي / الديك 942 Bilbilê (Bulbul) # [[Dodo]] ضوضو 1751 Reco (Rajo) # [[Dumilia]] (Dumbilê) دومبللي / الأمسية 2183 Reco (Rajo) # '[[Ebûdanê]] عبودان 615 Bilbilê (Bulbul) # '[[Edema]] ('Ademan) أده مانلي / اده 1159 Reco (Rajo) # 'Efrîn (Afrin) عفرين 36562 Afrin (Efrîn) # '[[Elî Bîskê]] علي بسكي / العلياء 573 Reco (Rajo) # '[[Elî Kera]] عليكار / علي الأطرش 731 Bilbilê (Bulbul) # '[[Emara]] (Anbaran) أنبارلي / أنبار 663 Mobetan (Me’betlî) # '[[Ên Darê]] (Ain Dara, Ayin Darê) عيندارة 248 Afrin (Efrîn) # '[[Enabkê]] ('Inabkê, Anabkê) أناب 879 Afrin (Efrîn) # Ên-[[Hecerê Şerqê]] (Ayin Ĥecer Rohat) عين الحجر 1375 Mobetan (Me’betlî) # Ên-[[Hecerê Xerbî]] (Ayin Ĥecer Rova) عين الحجر Mobetan (Me’betlî) # '[[Ereb Şêxo]] عرب شيخو / شيخ العرب 393 Mobetan (Me’betlî) # '[[Ereba]] ('Ereb Uşaxî, 'Ereban) عرب أوشاغي / أولاد العرب 3409 Mobetan (Me’betlî) # '[[Eşqîbarê]] (Qîbarê) عرش قيبار / الهوى 743 Afrin (Efrîn) # '[[Eşûnê]] ('Eşûn) عشونة /عشاني 645 Bilbilê (Bulbul) # [[Fafirtînê]] فافرتين 507 Afrin (Efrîn) # [[Feqîran]] (Qerebaş) فقيران/قره باش/ الرأس الأسود 1726 Cindirês (Jindires) # [[Firêriyê]] (Firêrkê, Firêrkan) فريرية 1594 Cindirês (Jindires) # [[Gazê]] (Gazê) تبه كوي / تليلة 735 Reco (Rajo) # Gazê ([[Gezê]]) غازي تبه / تل غازي 51 Afrin (Efrîn) # [[Gemrûkê]] (Gemrok) كمروك / الجمركية 2860 Mobetan (Me’betlî) # [[Gewenda]] (Gawinda) كاونده / البتراء 2704 Reco (Rajo) # [[Gewrika]] (Gewrikan) كاوركان / الفسحة 2417 Cindirês (Jindires) # [[Gobekê Gulîka]] الصرة 1433 Mobetan (Me’betlî) # [[Goliyê Jêrîn]] كوليان تحتاني / ضحاك ت 549 Reco (Rajo) # [[Goliyê Jorîn]] كوليان فوقاني / ضحاك ف 739 Reco (Rajo) # [[Gorda]] (Gordan) كوردانلي / كوردان 1370 Cindirês (Jindires) # [[Gundê Çiyê]] طاغ أوبه سي / الجبليه 895 Reco (Rajo) # [[Gundê Hesen]] حسن كلكاوي / الحسنية 560 Reco (Rajo) # [[Gundê Heyatê]] الحياة 526 Mobetan (Me’betlî) # [[Gundê Kerê]] صاغر أوبه سي / صاغر 1170 Bilbilê (Bulbul) # [[Gundê Kurdo]] هاي أوغلي / العالية 570 Bilbilê (Bulbul) # [[Gundê Mehê Reco]] (Rajo) # [[Gundê Selo]] سلو / سليمانية ( مزرعة ) 499 Mobetan (Me’betlî) # [[Gundê Şêx]] شيخلر أوبه سي / الشيوخ 593 Reco (Rajo) # [[Gundê Mezin]] ﮔندي مازن / الكبيرة / بيوك أوبة /ذوق الكبير 109 Afrin (Efrîn) # [[Hec Bila]] حاج بلال 569 Şiyê (Shiye) # [[Hec Hesena]] حاج حسنلي / حاج حسن 1399 Cindirês (Jindires) # [[Hec Îskenderê]] حاج اسكتدر 1176 Cindirês (Jindires) # [[Hec Qasm]]a حاج قاسملي / حاج قاسم 580 Mobetan (Me’betlî) # [[Hec Xelîl]] حاج خليل 4156 Reco (Rajo) # [[Hecîka]] (Ĥecîkan) حجيكانلي / الحجيج 414 Reco (Rajo) # [[Hecilerê]] حاجيلر / الحجاج 1429 Cindirês (Jindires) # [[Hêkiçê]] هيكجه / بدر 1110 Cindirês (Jindires) # [[Hemamê]] حمام 3175 Cindirês (Jindires) # [[Hemêlkê]] جميلك / جميل 550 Cindirês (Jindires) # [[Hemlorik]] (Gundê Ĥebo) حملورك / الدفلة / حبو 824 Mobetan (Me’betlî) # [[Hemo Reco]] (Rajo) حمو راجو 673 Mobetan (Me’betlî) # [[Hesen Dêra]] حسن ديرلي / دير حسن 1986 Bilbilê (Bulbul) # [[Heyama]] هياملي / النور 939 Bilbilê (Bulbul) # [[Holîlê]] (Holîlkan) هوليلو / هليل 801 Reco (Rajo) # [[Hopka]] (Hopkan) هوبكانلي / القادرية 685 Reco (Rajo) # [[Hucmala]] (Ĥeceman) حجمانلي / حوجمان 767 Reco (Rajo) # [[Îska]] (Îskan) إسكان 1116 Afrin (Efrîn) # [[Kaxrê]] (Kaxirê) إيكي آخور / ياخور 4163 Mobetan (Me’betlî) # [[Kefer Betrê]] كفر بطرة 63 Afrin (Efrîn) # [[Kefer Mizê]] كفر مز 466 Afrin (Efrîn) # [[Kefer Nebo]] كفر نبو ( مزرعة ) 140 Afrin (Efrîn) # [[Kefer Sefrê]] كفر صفرة 4234 Cindirês (Jindires) # [[Kefer Şîlê]] كفر شيل 271 Afrin (Efrîn) # [[Kefer Zîtê]] كغر زيت 727 Afrin (Efrîn) # [[Keferdelê Jêrîn]] كفردلي تحتاني1 282 Afrin (Efrîn) # [[Keferdelê Jorîn]] كفردلي فوقاني2 198 Afrin (Efrîn) # [[Kêl Îbo]] كيل إيبو / الأقرع 343 Mobetan (Me’betlî) # [[Kêla]] (Kêlanê) كيلانلي /السمحة 1256 Bilbilê (Bulbul) # [[Kenê Gewrkê]] شيخ عبدالرحمن 1059 Cindirês (Jindires) # [[Kersanê]] كرسنطاش 148 Afrin (Efrîn) # [[Kîbaşînê]] كباشين 583 Afrin (Efrîn) # [[Kifêrê]] كفير 213 Afrin (Efrîn) # [[Kîlana]] كيلانلي / الملساء 227 Şiyê (Shiye) # [[Kîmarê]] كيمار 660 Afrin (Efrîn) # [[Kokana Jorîn]] كوكان / الجزرونية 2141 Mobetan (Me’betlî) # [[Kokebê]] كوكبة 173 Afrin (Efrîn) # [[Kora]] (Koran) كوران 1911 Cindirês (Jindires) # [[Kosa]] (Kûsan) كوسانلي 1105 Reco (Rajo) # [[Kotana]] (Kutana, Kitana) كوتانلي / المدلله 2409 Bilbilê (Bulbul) # [[Kum Reşê]] كمرش / الطاقية 706 Reco (Rajo) # [[Kûra]] (Kûran) كوران 986 Reco (Rajo) # [[Kurê]] (Kirrê, Kurrê) كري / النصر ( مزرعة ) 502 Reco (Rajo) # [[Kurkê Jêrin]] (Kurrkan Jêrîn) كوركان تحتاني/ الظاهرة الدنيا 970 Mobetan (Me’betlî) # [[Kurkê Jorin]] (Kurrkan Jorîn) ) كوركان فوقاني / الظاهرة العليا 1446 Mobetan (Me’betlî) # [[Kurzêlê]] قرزيحل 1548 Afrin (Efrîn) # [[Kurzêlê]] كورزيل / السعيدة 765 Bilbilê (Bulbul) # [[Mabeta]] (Mobetan, Me'betlî) المعبطلي 7757 Mobetan (Me’betlî) # [[Maratê]] معراته 1134 Afrin (Efrîn) # [[Maseka]] (Mosekan) ماسكانلي/ ماسيكان 2107 Reco (Rajo) # [[Memila]] (Mamilan, Ma'mila Uşaxî) معمل اوشاغي 3601 Reco (Rajo) # [[Medaya]] مدايا 40 Cindirês (Jindires) # [[Mehmediyê]] محمدية 327 Cindirês (Jindires) # [[Memalê Mezin]] (Memalan Mezin) ماملي Reco (Rajo) # [[Memalê Pçok]] (Memalan Piçok) ماملي / الثدي 1833 Reco (Rajo) # [[Mêremînê]] مريمين 810 Afrin (Efrîn) # [[Meriskê]] معرسة الخطيب 655 Afrin (Efrîn) # [[Merîwanê Jêrîn]] مرونة تحتاني 750 Cindirês (Jindires) # [[Merîwanê Jorîn]] مرونة فوقاني 594 Cindirês (Jindires) # [[Meserkê]] (Me'sarkê) معصرجق / المعصرة 1003 Mobetan (Me’betlî) # [[Meydan Ekbez]] (Meydan Akpas, Stasûnê) ميدان اكبس 1275 Reco (Rajo) # [[Mile Xelîla]] (Dukanê) منلا خليل / دوكان /شيخ خليل 571 Cindirês (Jindires) # [[Mîrkan]] (Gundê Ĥusê, Ĥemtato, Mîrka) ميركان / الأميرية 3142 Mobetan (Me’betlî) # [[Miskê]] مسكة 1452 Cindirês (Jindires) # [[Mist Eşûra]] مستو عاشور/ عاشور 513 Mobetan (Me’betlî) # [[Mistikan]] مستكانلي / مستكان 583 Şiyê (Shiye) # [[Mixarciqê]] مغارجق / مغار 928 Şiyê (Shiye) # [[Mûskê]] (Mûskan) موسيك اوبه سي / موسيه 2660 Reco (Rajo) # [[Nisriyê]] نسرية 1012 Cindirês (Jindires) # [[Obê]] (Obê Baliya, Obekan) بك أوبة سي / أوبة 1180 Bilbilê (Bulbul) # [[Penêreka Reco]] (Penêrekan Reco) بندرك / القلم 77 Reco (Rajo) # [[Penêreka]] (Penêrekan) بندرك /بنيرك /القلم 786 Bilbilê (Bulbul) # [[Qarşiqa]] قارشق 215 Bilbilê (Bulbul) # [[Qaşa]] قاش أوغلي / الحاجب 705 Bilbilê (Bulbul) # [[Qenterê]] (Qentarê) قنطرة 2065 Mobetan (Me’betlî) # [[Qere Baba]] (Qara Baba) قره بابا / السوده 967 Reco (Rajo) # [[Qermîliqê]] (Qermîliqan) قرة متلق / الخزفية 2775 Şiyê (Shiye) # [[Qêsim]] (Gundê Qêsim) جتال قويو / البئرين 1749 Reco (Rajo) # [[Qestelê]] قسطل مقداد / شرقانلي / المشرقة 402 Bilbilê (Bulbul) # [[Qîlê]] قيلة 557 Cindirês (Jindires) # [[Qiri Golê]] (Qirî Golê) قوري كول / اليابسة 2377 Bilbilê (Bulbul) # [[Qitraniyê]] قطرانلي / قطران 131 Mobetan (Me’betlî) # [[Qizil Başê]] (Kumsorê) قزلباش / الرأس الأحمر 872 Bilbilê (Bulbul) # [[Qopê]] (Ĥemşelek) حمشلك / حمشو 1652 Reco (Rajo) # [[Qornê]] قورنة 1467 Bilbilê (Bulbul) # [[Qorta]] (Qortan; Qortan Uşaxî) قورت أوشاغي / هوزان 1361 Bilbilê (Bulbul) # [[Qota]] (Qotan) قوطانلي / قوطان 2194 Bilbilê (Bulbul) # [[Qude]] (Kude) قوده كوي / المرتفعة 1824 Reco (Rajo) # [[Qujûma]] (Qucemana) قوجه مان / الضخم 1229 Cindirês (Jindires) # [[Qurbê]] قوربة 298 Cindirês (Jindires) # Reco ([[Rajo]]) راجو 4231 Reco (Rajo) # [[Remedena]] رمضانلي / رمضان 707 Cindirês (Jindires) # [[Remediyê]] رماديه 829 Cindirês (Jindires) # [[Rotenk]] روتنك 10 Afrin (Efrîn) # [[Ruta]] (Rutan, Rûtkan) روطانلي / المعزولة 768 Mobetan (Me’betlî) # [[Şadêrê]] شيح الدير 714 Afrin (Efrîn) # [[Sariya]] صاري أوشاغي / الصفراء 1200 Mobetan (Me’betlî) # [[Satê]] ساتي أوشاغي / الصاتي 1390 Şiyê (Shiye) # [[Satya]] صاتيان / العطية 1008 Mobetan (Me’betlî) # [[Şediya]] (Şediyan) شديانلي 446 Reco (Rajo) # [[Seholcikê]] سعولجك / السهلية 1062 Şiyê (Shiye) # [[Sêmala]] (Sêmalkan) سيمالك / الئلائية 2661 Reco (Rajo) # [[Sêmalka]] سه مالك / السمال 964 Mobetan (Me’betlî) # [[Senarê]] سنارة 2753 Şiyê (Shiye) # [[Şerenlê]] (Şehranê) شهرانلي 72 Afrin (Efrîn) # [[Şêrqiya]] شرقانلي / شرقان 1144 Bilbilê (Bulbul) # [[Şewarxa]] شوارغة الأرز 383 Afrin (Efrîn) # [[Şewarxa Gûzan]] شوارغة الجوز 1095 Afrin (Efrîn) # [[Sêwiya]] أوكسزلي / اليتيمه 813 Mobetan (Me’betlî) # [[Şêx Bila]] شيخ بلال (مزرعة) 447 Reco (Rajo) # [[Şêx Çeqelî]] شيخ جقاللي(جقاللي) تل الثعالب 1603 Şiyê (Shiye) # [[Şêx Kêlê]] شيخ كيلو / الشيخ الأقرع 752 Mobetan (Me’betlî) # [[Şêx Mihemed]] شيخ محمدلي 1033 Reco (Rajo) # [[Şêx Ûtka]] (Hîtkan) شيخ هيتكو / الشيخاني 1013 Mobetan (Me’betlî) # [[Şêxorzê]] (Cyrrhus, Sêxorzê, Nebî Horî) شيخ خروز / ( خوروس) 2854 Bilbilê (Bulbul) # [[Şeytana]] (Rehmana) رحمانيه 1030 Mobetan (Me’betlî) # [[Shiyê|Şiyê]] (Shiye) شيخ الحديد 10098 Şiyê (Shiye) # [[Sifriyê]] سفرية 364 Cindirês (Jindires) # [[Siiriya]] (Sihriyan) سعريانلي / السعرة 820 Bilbilê (Bulbul) # [[Sindiyankê]] سنديانكي/ زندة كان / زندة 584 Cindirês (Jindires) # [[Şingêlê]] (Şinkêlê) شنكيل / شنكل 719 Bilbilê (Bulbul) # [[Şîtka]] (Şîtkan, Şîrkan) شيركانلي / شيركان 1407 Mobetan (Me’betlî) # [[Şorbe]] شوربة أوغلي / الشوربة 1167 Mobetan (Me’betlî) # [[Sorkê]] (Sorkan) سورك / سور 96 Reco (Rajo) # [[Soxĝanekê]] صوغانة / البصليه 311 Afrin (Efrîn) # [[Til Hemo]] تل حمو 268 Cindirês (Jindires) # [[Til Silorê]] تل سلور 750 Cindirês (Jindires) # [[Til Tawîlê]] تل طويل 211 Afrin (Efrîn) # [[Tilifê]] تلف 200 Afrin (Efrîn) # [[Tirmîşa]] (Tirmûşan, Tirmişkan ) درمشكانلي / درمش 2230 Şiyê (Shiye) # [[Topel Mehmûd]] محمود أوبه سي / المحمودية 177 Bilbilê (Bulbul) # [[Turindê]] (Tirindê) طرندة / الظريفه 706 Afrin (Efrîn) # [[Ubila]] أبل أوشاغي / آبل 915 Bilbilê (Bulbul) # [[Uga]] ('Ukan) عوكانلي / عوكان 2561 Bilbilê (Bulbul) # '[[Umera]] ('Omeran) عمر اوشاغي 1054 Reco (Rajo) # [[Welîklî]] واليكلي / الولي ( مزرعة ) 425 Reco (Rajo) # [[Xalta]] (Xaltan) خالتان / خالديه 26 Afrin (Efrîn) # [[Xaziyana Jêrîn]] خازيان تحتاني 896 Mobetan (Me’betlî) # [[Xaziyana Jorîn]] خازيان فوقاني 679 Mobetan (Me’betlî) # [[Xelîlaka]] (Xelîlankan) خليلاك أوشاغي / الخليل 2147 Bilbilê (Bulbul) # [[Xelîlê Kalko]] خليل كولكو / الوردية 1486 Şiyê (Shiye) # [[Xelnêrê]] خلنير / النيرة 122 Afrin (Efrîn) # [[Xeltê Şerqî]] خالطان شرقي 1221 Cindirês (Jindires) # [[Xeltê Xerbî]] خالطان غربي 997 Cindirês (Jindires) # [[Xerza]] (Xerzan) خرزان 712 Cindirês (Jindires) # [[Xezîwê]] (Xezewiyê) غزاويه 1413 Afrin (Efrîn) # [[Xidiriya]] (Xidiran) خضريانلي / خضر 2708 Bilbilê (Bulbul) # [[Xilalka]] (Xilalkan) صولاقلي / المروية 3491 Bilbilê (Bulbul) # [[Xurêbkê]] (Xirabkê) خربة الحياة 654 Afrin (Efrîn) # [[Yalanqozê]] (Reyhanê) ) يلانقوز / الريحان 1763 Cindirês (Jindires) # [[Zêdiyê]] زيادية 444 Afrin (Efrîn) # [[Zelaqê]] زلاقة 36 Cindirês (Jindires) # [[Zerê]] (Za'rê) زعرة 1650 Bilbilê (Bulbul) # [[Zerka]] (Zerkan) زركانلي / المطله 804 Reco (Rajo) # [[Zivingê]] عشونة / زفنك 397 Bilbilê (Bulbul) == Dagirkirina Efrînê == {{Gotara bingehîn|Berxwedana Efrînê}} Di 20ê çileya sala 2018ê de Efrîn û bajarokên bi ser Efrînê ve ji aliyê Tirkiye û komên paramîlîterên erebên ku ji aliyê Tirkiyeyê ve dihatin fînanse kirin ve hatibû dagirkirin. == Navdarên bajêr == *[[Îlham Ehmed]], siyasetmedar *[[Hêvî Îbrahîm]], siyasetmedar *[[Arîn Mîrkan]], şervan *[[Ebdo Mihemed]], stranbêj == Mijarên têkildar == * [[Kantona Efrînê ya Rojavaya Kurdistanê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.cantonafrin.com/ku/ Malpera fermî ya Kantona Efrînê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150208001112/http://cantonafrin.com/ku/ |date=2015-02-08 }} * [http://www.kurdefrin.com www.kurdefrin.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100301114642/http://www.kurdefrin.com/ |date=2010-03-01 }} * [http://www.tirejafrin.com www.tirejafrin.com] {{Mirin girêdan|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.afrin23.com www.afrin23.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161023132644/http://www.afrin23.com/ |date=2016-10-23 }} * [http://www.efrin.net www.efrin.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170713143925/http://efrin.net/ |date=2017-07-13 }} * [http://www.jindires.com www.jindires.com] * [http://www.efrintv.de www.efrintv.de] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211229152634/https://efrintv.de/ |date=2021-12-29 }} {{Bajar û gundên Efrînê}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|36|30|36|Bk|36|52|04|Rh|type:city(80000)|display=title}} [[Kategorî:Bajarên Rojavayê Kurdistanê]] [[Kategorî:Efrîn| ]] os3jlm4j6iw15z2sq0e1bekk0rrg2sz 0 1502 2101298 2069968 2026-11-01T18:35:53Z MikaelF 935 /* Berhem */ 2101298 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank nivîskar | nav = Osman Sebrî | navê_rastî = | bernav = Apo | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | pîşe = Nivîskar, helbestvan | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|7|1|1905}} | cihê_jidayikbûnê = [[Narince]] ([[Kolik]], [[Semsûr]], [[Bakurê Kurdistanê]], [[Tirkiye]]) | roja_mirinê = {{Mirin|11|1|1993|7|1|1905|temen=erê}} | cihê_mirinê = [[Berkevir]] ([[Dirbêsî]], [[Rojavaya Kurdistanê]], [[Sûrî]]) | netewe = [[Kurd]] | ziman = [[Kurdî]] | tevger = | şêwe = Helbest, çîrok | malper = | berhem = {{Indented plainlist| *· [[Alfabeya kurdî ya latînî (pirtûk)|Alfabeya kurdî ya latînî]], 1954. *· [[Bahoz]], Şam, 1956. *· [[Derdên me (pirtûk)|Derdên me]], gotar û çîrok, Şam, 1956. *· [[Çar leheng]], Şam, 1984. *· [[Gotinên xav napijin bê tav]], helbest, Almanya, 1981. Helbestên vê dîwanê hêja Hemereş Reşo ji kovarên Hawar û Ronahiyê daye hev û pêşgotina xwe û pêşgotina Dr. [[Nûredîn Zaza]] çapkir. *· Elifbêya tekûz, Şam, 1982. *· Berseva hoşeng, Şam, 1992.}} | jêrenot = | şanenav = }} '''Osman Sebrî''' (jdb. 5<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://amouda.com/osman-sebri.htm |roja-gihiştinê=2008-06-08 |roja-arşîvê=2016-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160305065833/http://amouda.com/osman-sebri.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> / 7<ref name="Osman Sebrî 2004">Osman Sebrî (2004). Bîranînên Osman Sebrî. Weşanên Aram, Stembol.</ref> kanûna paşîn 1905, li gundê [[Narince]]ya [[Kolik]]a [[Semsûr]]ê, [[Bakurê Kurdistanê]] - {{Dîrok|11|kanûna paşîn|1993}} li gundê [[Berkevir]], li [[Başûrê Rojavaya Kurdistanê]]), mamoste, siyasetmedar, helbestvan û serokêşirê kurd bû. Ew yek ji helbestvan û nivîskarên rewteka kovara [[Hawar]]ê bû. Apê Osman ji serokên [[êl]]a [[Mêrdêsî]] bû. Ji xêncî helbestvanî û nivîskariyê, ew pardarî xebata rizgarîxwaz a gelê xwe jî bûye. == Jînenîgarî == Osman Sebrî di sala 1905ê de li gundê [[Narince]]ya Kolîka [[Semsûr]]ê çêbûye. Bavê wî serokê êla Mêrdêsiyan bûye. Dema Osman Sebrî hêşta zarok bûye, bavê wî li sala 1915ê çûye ber dilovaniya Xwedê û apê Osman Sebrî ku bûye serokê nû yê êlê, ew xwedî kiriye. Di 16 saliya wî de apê wî Şikrî Axa jinek jê re anî û wisa ji xwendinê dûr ket. Ji wê jinê sê kur, du ji wan zû mirin û yê siyan kurê wî Welato bû. Piştî [[Serhildana Şêx Seîd]], Osman jî digel herdu apên wî [[Şukrî Mêrdêsî|Şukrî]] û [[Nûrî Mêrdêsî|Nûrî]] li sala 1926ê hatine girtin û li [[zîndana Amedê]] hatine darve kirin. Osman du salan di zindana [[Denîzlî (parêzgeh)|Denizliyê]] da maye û piştî efûyeka giştî, li sala 1928ê hatiye berdan. == Partiya Xoybûnê == Di sala 1929ê de, careka din Osman digel 26 serokên kurd tê girtin, lê dîsa zû tê berdan. Ew di 24ê kanûna paşîn ayê pêşîna 1929ê de direve [[Sûriye]]yê, bi maweya du salan wekî endamê [[Partiya Xoybûnê]] xebat dike û di [[kovara Hawarê]] de li ser mijarên cihêreng dest bi nivîsandinê dike. Gelek helbestên wî hatine çap kirin û hîn yên ne çap kirî jî hene. == Partiya Demokrat a Kurdî li Suriyê == Sala [[1957]]ê Apê Osman ligel hin welatparêzên kurd, di xebata damezirandina [[Partiya Demokrat a Kurdî li Sûriyeyê]] de cih digire û wekî sekreterê partiyê tê hilbijartin. == Malbat == Di 1944an de Apo Osman Sebrî de ji nû ve dizewice û xanima wî çerkesî bû. Bi tevahî şeş zarokên wan hene, sê kur [[Hoşeng Osman Sebrî|Hoşeng]], [[Hoşînê kurê Osman Sebrî|Hoşîn]] û [[Hevalê kurê Osman Sebrî|Heval]] ([[m.]] 8 çiriya paşîn 2023) û sê keç [[Hingira keça Osman Sebrî|Hingir]] (Hingûr), [[Hêviya keça Osman Sebrî|Hêvî]] (Hêvîn) û [[Kewê keça Osman Sebrî|Kewê]].<ref>[[Fener Rojbiyanî]] (1993). "Hevpeyvîn: Ez Osman Sebrî.", Welat, 54:1993, r. 16.</ref> == Mirin == Osman Sebrî roja 11ê kanûna paşîn a sala [[1993]]ê diçe rehma Xwedê û li gundê [[Berkevir (gund)|Berkevirê]], li [[binxet]]ê tê veşartin. == Jiyana dîrokrêzî ya Osman Sebrî (Apo) == * 1905 - Ew di 7ê kanûna paşîn a 1905an de li gundê [[Narince]]ya [[Kolik]]a [[Semsûr]]ê çavên xwe vedike. * 1915 - Bavê wî [[Sebrî Axa]] ji ber nexweşiya [[tîfo]] di bihara 1915an de diçe ber dilovaniya Xwedê. * 1922 - Apê wî jinek jê re anî û wiha ji xwendina dibistana "Rûştiye" dûr ket. * 1928 - da dawiya vê salê di zîndana [[Denizli]] de * 1929 - li [[Meletî]]yê didin dadgeha Cengî (Dîwanî Herb) * 1929 - Ew di 24ê kanûna pêşîn a 1929an de derbasî binxetê ([[Sûrî]]) dibe û dibe endamek ji endamên partiya [[Xoybûn]]<ref name="Osman Sebrî 2004"/> * 1930 - vedigere [[Bakurê Kurdistanê]] * 1930 - Dûrxistin (sirgûn) li bajarê [[Reqa]] * 1930 - Di 1ê tîrmeha vê salê de dîsa dikeve Bakurê Kurdistanê bo alîkariya [[Şoreşa Agiriyê]] * 1930 - meha 10an xweveşartin di nava [[Iniz]]an de * 1930 - dawiya salê derbasî [[Kurdistana Başûr]] ([[Barzan]]) ji bo xwe bigihîne [[Birkoyê Celalî]], Şoreşa Agirî * 1931 - meha [[gulan]]ê li [[Mûsil]] û [[Bexda]] di girtîgehê de * 1931 - meha hezîranê rev nav [[Bedewî]]yan li [[Tilelqed]] * 1931 - meha çiriya paşîn heya sala [[1935]]an dûrxistin li [[Aman]] û [[Filistîn]] * 1935 - direve nav eşîra [[Berazan]], tê dîlgirtin du mangî di girtîgehê de * 1936 - Dûrxistin li girava [[Madagaskar]] ([[Afrîka]]) * 1937 - vegerandina [[Lûbnan]]ê * 1938 - vegerandina [[Şam]]ê û heya sala [[1941]]ê danxwandina zarokên kurd di "[[Nadî Seleheddîn]]" de * 1941 - payîza vê salê dîsa direve Kurdistana Bakur (bi tevî lawê xwe [[Welato]] yê ku paşê tê şehîdxistin) * 1942 - heya sala [[1943]]an xebat di kovara [[Hawar]]ê de, tev [[Celadet Bedirxan]] * 1944 - heya sala [[1949]]an karmendiyê dike û bi destê wezîrê (neroyê) hundirî tê avêtin (ji ber xebatên wî yên Kurdewarî) * 1956 - danîna hîmê Partiya Demokratî Kurdî li Sûrî * 1960 - heya sala [[1962]]an di girtîgehê de * 1962 - heya sala [[1963]]an li [[Beyrût]] * 1963 - 23.05 ya vê salê heya 31.12.1964 di girtîgehê de * 1969 - 14.06 ya vê salê dikeve nav Kurdistana Bakur, ji ber ku di 16.03.1969an de biryara 2 sal girtîgehê li ser hatibû dayîn * 1972 - heya sala 1973an dîsa di girtîgehê de, li Şamê * 1973 - Dewleta Sûrî ji bo wî biryara çavnêriya nêzîkî (Nezareta binçavî) ya temendirêjiyê dertîne û heya dawiya jiyana xwe di bin kontrola polîsên Surî de jiya. == Kurtehelbestek ji Osman Sebrî == <poem> Maf Ger zilmê hene top û tifing, keştî û leşker Têk de dişîne ser xwedîmaf pê rê dike şer Ew tev nikarin destên wê yên pola bibestin Zorbaz û sîtemkarên keleş tê de diwestin Her maf wekî ro nayê veşartin bi tevayî Bayek tê, dibe ewrên di reş, zû dike sayî Şam, 1960, Zîndana Mêzê çavkanî: Arşîva [[Bablekan]] </poem> == Berhem == * ''[[Alfabeya kurdî ya latînî (pirtûk)|Alfabeya kurdî ya latînî]]'', 1954. * ''[[Bahoz]]'', Şam, 1956. * ''[[Derdên me (pirtûk)|Derdên me]]'', gotar û çîrok, Şam, 1956. * ''[[Çar leheng]]'', Şam, 1984. * ''[[Gotinên xav napijin bê tav]]'', helbest, Almanya, 1981. Helbestên vê dîwanê hêja Hemereş Reşo ji kovarên Hawar û Ronahiyê daye hev û pêşgotina xwe û pêşgotina Dr. [[Nûredîn Zaza]] çapkir. * ''[[Elifbêya tekûz]]'', Şam, 1982. * ''[[Berseva hoşeng]]'', Şam, 1992. * ''Bahoz û Çend Nivîsarên din'', Weşanên Lîs, Amed (2026) == Çavkanî == {{Çavkanî}} * [http://amouda.com/osman-sebri.htm Nivîsa Konê Reş li ser Osman Sebrî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305065833/http://amouda.com/osman-sebri.htm |date=2016-03-05 }} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1905]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 20an]] [[Kategorî:Mirin 1993]] [[Kategorî:Nivîskarên ji Kolikê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd ên mêr ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Osman Sebrî| ]] 4sxc2wtibxkvhd8kvzv41iirfe3v2w5 0 1517 2101277 1911759 2026-11-01T17:04:45Z MikaelF 935 /* Berhemên wê */ 2101277 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank nivîskar | roja_jidayikbûnê = sala 1962 | cihê_jidayikbûnê = [[Amed]], [[Tirkiye]] | netewe = [[Kurd]] | hevwelatî = [[Tirkiye]] | perwerde = [[Zanîngeha Dîcleyê]] | pîşe = Nivîskar | salên_çalak = 1983 - niha }} '''Suzan Samanci''' (jdb. sala [[1961]] li [[Heşolê]], [[Amed]], [[Bakurê Kurdistanê]]) nivîskareke kurd e. Bi kitêbên xwe yên bi tirkî tê naskirin. Samanci di [[1961]]ê li gundê [[Heşolê|Heşola]] [[Amed]]ê hatiye dinyayê. Wê sereta bi ristina helbestan dest bi edebiyatê kir. Helbestên wê yên pêşîn di nav salên [[1985]]-[[1987]]an de li kovara ''Sanat Olayı'' weşiyan. Çîrokên xwe yên pêşî di kitêba bi navê ''Eriyip Gidiyor Gece'' (Şev dihele û diçe) de dan weşandin. Kitêbên wê yên çîrokan, di sala 1993an de ''Reçine Kokuyordu Hêlîn'' (Bêhna gêzoyê ji Helînê dihat), di sala [[1996]]an de ''Kıraç Dağlar Kar Tuttu'' (Çiyayên bejî berfên girtin) weşiyan. ''Reçine Kokuyordu Hêlîn'', li [[Swêd]]ê bi zimanê [[almanî]], li [[Spanya]] û [[Belgiya]]yê jî bi zimanê [[flamanî]] weşiyan. ''Kıraç Dağlar Kar Tuttu'' jî, li [[Mecaristan]]ê çap bû. Dîsa, ''Reçine Kokuyordu Hêlîn'' bi navê ''Bajarê Mirinê'' ji [[Weşanên Avesta]] derçû. Kitêba wê ya bi navê ''Kıraç Dağlar Kar Tuttu'' di pêşbaziya çîrokan a [[Orhan Kemal]] de duyemîn xelata sala [[1997]]an wergirt. Çîroka Samanci ya bi navê ''Perili Kent'' (Bajarê bi perî) di pêşbaziyeke "Radyoya Dengê Almanyayê" de, di nav 25 çîrokên pêşîn de hate nirxandin û bi zimanê [[tirkî]] û almanî weşiya. Çîroka wê ya bi navê ''İki Anne'' (Du dayîk) jî bo [[îngilîzî]] hate wergerandin û di kovara PENa Navnetewî de weşiya. Di sala 2015an de kitêba wê ya ewil a kurdî ya bi navê ''Ew jin û mêrê bi maskê'' ji Weşanên Avesta derket. == Berhemên wê == * * ''Eriyip Gidiyor Gece'', çîrok, 1991. * ''Reçine Kokuyordu Helin'', çîrok, Weşanên Can, 1993, û Weşanên İletişim, 1996. * ''Kıraç Dağlar Kar Tuttu'', çîrok, 1996, Weşanên Can. * ''Bajarê mirinê'', çîrok, Weşanên Avesta, 1996. (ISBN 975-7112-08-9). * ''Suskunun Gölgesinde'', çîrok, Weşanên İletişim. Stembol, 2001. (ISBN 9789754708721). * ''Siya Bêdengiyê'', Weşanên Aram ([[Roşan Lezgîn]] ji tirkî wergerand kurdî), 2002. (ISBN 975-8242-51-2). * ''Korkunun Irmağında'', roman, Weşanên Metis, 2004.. * ''Halepçe'den Gelen Sevgili'', roman, Weşanên Sel, 2009. * ''Ew jin û mêrê bi maskê'', çîrok, (Kitêba yekê ko bi kurdî nivîsiye) Weşanên Avesta, Stembol, 2015. (ISBN 9786059082105).<ref>[[Elîf Gun]] (2021). "Wêjeya kurdî ya femînen û 'Yadîgar'.", [[Xwebûn]], 87:2021, r. 5.</ref> * ''Koca Karınlı Kent'', roman, Weşanên Aytıntı, 2016. * ''Mîrzaye reben'', roman, Weşanên Avesta, 2019. * Çirokên Jinên Dilşikestî Weşanên Avesta 2021 * Payiz An jî Ziyab Weşanên Avesta 2024 == Bîblyografî derheqê Suzan Samancî == * Tufan Erbarıştıran, ''Suzan Samancı’nın Öyküleri Üzerine Bir Deneme'', Istanbul, Dorlion Yayınevi, 2019, 198 p. (ISBN 978-6-05249259-8). * Suat Baran, ''Dilsel Travmadan Sessizlik Hallerine: Suzan Samancı'', Istanbul Bilgi Üniversitesi, 2014, 109 p. {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1961]] [[Kategorî:Kesên ji Amedê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd ên jin]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê tirkî]] p33519opzh85d28wos3v3lxfpcu0cfk 2101278 2101277 2026-11-01T17:05:26Z MikaelF 935 2101278 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank nivîskar | roja_jidayikbûnê = sala 1962 | cihê_jidayikbûnê = [[Amed]], [[Tirkiye]] | netewe = [[Kurd]] | hevwelatî = [[Tirkiye]] | perwerde = [[Zanîngeha Dîcleyê]] | pîşe = Nivîskar | salên_çalak = 1983 - niha }} '''Suzan Samanci''' (jdb. sala [[1961]] li [[Heşolê]], [[Amed]], [[Bakurê Kurdistanê]]) nivîskareke kurd e. Bi kitêbên xwe yên bi tirkî tê naskirin. Samanci di [[1961]]ê li gundê [[Heşolê|Heşola]] [[Amed]]ê hatiye dinyayê. Wê sereta bi ristina helbestan dest bi edebiyatê kir. Helbestên wê yên pêşîn di nav salên [[1985]]-[[1987]]an de li kovara ''Sanat Olayı'' weşiyan. Çîrokên xwe yên pêşî di kitêba bi navê ''Eriyip Gidiyor Gece'' (Şev dihele û diçe) de dan weşandin. Kitêbên wê yên çîrokan, di sala 1993an de ''Reçine Kokuyordu Hêlîn'' (Bêhna gêzoyê ji Helînê dihat), di sala [[1996]]an de ''Kıraç Dağlar Kar Tuttu'' (Çiyayên bejî berfên girtin) weşiyan. ''Reçine Kokuyordu Hêlîn'', li [[Swêd]]ê bi zimanê [[almanî]], li [[Spanya]] û [[Belgiya]]yê jî bi zimanê [[flamanî]] weşiyan. ''Kıraç Dağlar Kar Tuttu'' jî, li [[Mecaristan]]ê çap bû. Dîsa, ''Reçine Kokuyordu Hêlîn'' bi navê ''Bajarê Mirinê'' ji [[Weşanên Avesta]] derçû. Kitêba wê ya bi navê ''Kıraç Dağlar Kar Tuttu'' di pêşbaziya çîrokan a [[Orhan Kemal]] de duyemîn xelata sala [[1997]]an wergirt. Çîroka Samanci ya bi navê ''Perili Kent'' (Bajarê bi perî) di pêşbaziyeke "Radyoya Dengê Almanyayê" de, di nav 25 çîrokên pêşîn de hate nirxandin û bi zimanê [[tirkî]] û almanî weşiya. Çîroka wê ya bi navê ''İki Anne'' (Du dayîk) jî bo [[îngilîzî]] hate wergerandin û di kovara PENa Navnetewî de weşiya. Di sala 2015an de kitêba wê ya ewil a kurdî ya bi navê ''Ew jin û mêrê bi maskê'' ji Weşanên Avesta derket. == Berhemên wê == * * ''Eriyip Gidiyor Gece'', çîrok, 1991. * ''Reçine Kokuyordu Helin'', çîrok, Weşanên Can, 1993, û Weşanên İletişim, 1996. * ''Kıraç Dağlar Kar Tuttu'', çîrok, 1996, Weşanên Can. * ''Bajarê mirinê'', çîrok, Weşanên Avesta, 1996. (ISBN 975-7112-08-9). * ''Suskunun Gölgesinde'', çîrok, Weşanên İletişim. Stembol, 2001. (ISBN 9789754708721). * ''Siya Bêdengiyê'', Weşanên Aram ([[Roşan Lezgîn]] ji tirkî wergerand kurdî), 2002. (ISBN 975-8242-51-2). * ''Korkunun Irmağında'', roman, Weşanên Metis, 2004.. * ''Halepçe'den Gelen Sevgili'', roman, Weşanên Sel, 2009. * ''Ew jin û mêrê bi maskê'', çîrok, (Kitêba yekê ko bi kurdî nivîsiye) Weşanên Avesta, Stembol, 2015. (ISBN 9786059082105).<ref>[[Elîf Gun]] (2021). "Wêjeya kurdî ya femînen û 'Yadîgar'.", [[Xwebûn]], 87:2021, r. 5.</ref> * ''Koca Karınlı Kent'', roman, Weşanên Aytıntı, 2016. * ''Mîrzaye reben'', roman, Weşanên Avesta, 2019. * Çirokên Jinên Dilşikestî Weşanên Avesta 2021 * Payiz An jî Ziyab Weşanên Avesta 2024 == Bîblyografî derheqê Suzan Samancî == * Tufan Erbarıştıran, ''Suzan Samancı’nın Öyküleri Üzerine Bir Deneme'', Istanbul, Dorlion Yayınevi, 2019, 198 p. (ISBN 978-6-05249259-8). * Suat Baran, ''Dilsel Travmadan Sessizlik Hallerine: Suzan Samancı'', Istanbul Bilgi Üniversitesi, 2014, 109 p. {{Çk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1961]] [[Kategorî:Kesên ji Amedê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd ên jin]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê tirkî]] i243pl5j91ckyo5wisdzdbc0u7f0nu9 0 2965 2101424 2083442 2026-11-02T10:20:43Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2101424 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank pevçûnên leşkerî | pevçûn = Serhildana Qoçgiriyê | perçeyekî = [[Dîroka Bakurê Kurdistanê|Şerê Tirkiye û Bakurê Kurdistanê]] û [[Şerê Rizgariya Tirkiyeyê|Şerê Serxwebûna Tirkiyeyê]] | dîrok = 6ê adara 1921an - 17ê hezîrana 1921an | herêm = Qoçgirî (li parêzgehên wekê [[Sêwas (parêzgeh)|Sêwas]], [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]] û [[Erzîngan (parêzgeh)|Erzîngan]]) | encam = Serhildan têk diçe * Gund û bajarokên kurdan hatin wêrankirin * Komkujiya Tirkiyeyê li dijî sivîlên Qoçgiriyê dêst pê kir | sedem = Binpêkirina mafên [[kurd]]an <br> Avakirina [[Kurdistan]]ekî serbixwe | şervan1 = {{Sembola alayê|Tirkiye}} [[Hikûmeta Meclîsa Neteweyî ya Mezin|Hikumeta Enqereyê]] * {{Sembola alayê|Tirkiye}} [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê|Artêşa Navendî]] | fermandar1 = {{Sembola alayê|Tirkiye}} [[Mustafa Kemal Atatürk|Mustafa Kemal Paşa]]<br>{{Sembola alayê|Tirkiye}} [[Nûredîn Paşa]]<br>{{Sembola alayê|Tirkiye}} Halis Beg{{Suîqest}}<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=T.B.M.M. zabıtalarından Doğu ve Güney Doğu meselesi |paşnav=Meclisi |pêşnav=Turkey Büyük Millet |weşanger=Hamle Yayın-Dağıtım |tarîx=1992 |rr=197 |ziman=tr |url=https://books.google.at/books?id=hX5pAAAAMAAJ&q=%C5%9Fehit&redir_esc=y }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/?cs=print |sernav=Accueil {{!}} Sciences Po Violence de masse et Résistance - Réseau de recherche |malper=www.sciencespo.fr |roja-gihiştinê=2025-11-27 }}</ref><br>{{Sembola alayê|Tirkiye}} [[Topal Osman]] | şervan2 = {{Sembola alayê|Kurdistan}} Eşîret û hêzên û hêzên wan <br> Eşîra Atman<ref name=":0">Güneş, Ergin (2014). Boztuğ, Onursal (ed.). Berxwedana Dêrsimê di çarçoveya serhildana Qoçgiriyê de. Gotarên ku di sempozyûmê de hatin pêşkêşkirin, 20–22 îlona 2013 (bi [[Zimanê tirkî|tirkî]]). [[Zanîngeha Dêrsimê|Zanîngeha Munzurê]]. r. 244.</ref><br>Eşîra [[Dirêjan (eşîr)|Dirêjan]]<ref name=":0" /><br>Eşîra [[Qoçgirî (eşîr)|Qoçgirî]]<ref name=":0" /><br>Eşîra [[Parçikan]]<ref name=":0" /><br>Eşîra Pevîzan<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aşiretler raporu |weşanger=Kaynak Yayınları |tarîx=1998 |isbn=978-975-343-220-7 |çap=1. basım |cih=Beyoğlu, İstanbul |paşnavê-edîtor=Kaynak Yayınları (Firm) }}</ref><br>Eşîra [[Zerikan (eşîr)|Zerikan]]<ref name=":0" /><br>[[Cemiyeta Tealiya Kurd]] | fermandar2 = {{Sembola alayê|Kurdistan}} [[Elîşan Beg]]<br>{{Sembola alayê|Kurdistan}} [[Elîşêr Efendî]]<br>{{Sembola alayê|Kurdistan}} [[Zerîfe Xanim]]<br>{{Sembola alayê|Kurdistan}} [[Nûrî Dêrsimî]]<br>{{Sembola alayê|Kurdistan}} [[Mistafa Axa]]<br>{{Sembola alayê|Kurdistan}} Paso Axa<br>{{Sembola alayê|Kurdistan}} [[Seyîd Ebdulqadir]] | hêz1 = {{Sembola alayê|Tirkiye}} '''Tirkiye''': <br> {{Derdora}} 6.000 siwarî{{sfn|Mango|1999|p=330}}<br>{{Derdora}} 25.000 piyade{{sfn|Mango|1999|p=330}}<br>{{Derdora}} 10.000 çete<ref name=":0" /> | hêz2 = {{Sembola alayê|Kurdistan}} '''Qoçgirî''': <br> {{Derdora}} 6.000 (piranî siwar)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=AKŞAM |pêşnav=Fatma |tarîx=2023-06-22 |sernav=Hüseyin Rahmi Gürpınar'ın Kuyruklu Yıldız Altında Bir İzdivaç ve Gulyabani romanlarında Halk Edebiyatı İzleri |url=https://doi.org/10.30622/tarr.1295578 |kovar=Turkish Academic Research Review - Türk Akademik Araştırmalar Dergisi [TARR] |rr=163-165 |doi=10.30622/tarr.1295578 |issn=2602-2923 }}</ref><br>2.500 tiving<ref name=":0" /> | windahî1 = {{Sembola alayê|Tirkiye}} '''Tirkiye''': <br> {{Derdora}} 300 mirin<ref name=":0" /><br>1 Fermandar<ref name=":0" /><br>{{Derdora}} 900 birîndar<ref name=":0" /><br>40-100 girtin<ref name=":0" /> | windahî2 = {{Sembola alayê|Kurdistan}} '''Qoçgirî''':<br>200-400 mirin<br>600+ birîndar<ref name=":0" /><br>600 girtin<ref name=":0" /><br>{{Derdora}} 3000 sivîl hatin kuştin<ref name=":0" /> | wêne = [[Wêne:Armenian revolutionaries with firearms 1911-11-12.jpg|300px]] | binnivîs = Wêneya şervanên Qoçgiriyê di serdema serhildanê de, 1921 }} '''Serhildana Qoçgiriyê''' serhildaneke ku di destpêka sala 1921ê de dest pê kiriye û yek ji girîngtirîn [[Lîsteya serhildanên kurdan|serhildanên]] destpêkê yên [[kurd]]an e ku li dijî hikumeta neteweperest a Tirkiye ya nû pêk hatiye. Bi koka xwe hem di kevneşopiyên eşîrî û hem jî di ramana neteweperwer a kurdî a nû de, ew ji bo xurtkirina [[Hikûmeta Meclîsa Neteweyî ya Mezin|desthildariya Enqereyê]] li [[Bakurê Kurdistanê]] bû sedema dijwariyeke ji dil.{{sfn|Olson|1989|p=42}} Her çend serhildan di dawiyê de hatibe tepisandin jî, bandorên wê yên îdeolojîk û siyasî berdewam kiriye û bandorek mayînde li ser rêça têkiliyên kurd û tirkan hêştiye. Di bingeha xwe de, eşîra [[Qoçgirî (eşîr)|qoçgirî]] tevlîheviyek ji desthilatdariya eşîrî û armancên neteweyî yên kurd temsîl dikir. Konfederasyona qoçgirî - ku navenda wê li deverên çiyayî yên [[Qoçgîr]], [[Macîran]] û [[Gercan (navçe)|Gercanê]] bû - demek dirêj xweseriya civakî bi dest xistibû û avahiyên navxweyî yên serokatiyê parastibû.{{sfn|Bruinessen|1992|pp=278–279}} Ji bo serokên wekî [[Alîşêr]], [[Zerîfe Xanim]] û [[Nûrî Dêrsimî]], serhildan ne tenê serhildanek eşîran bû lê îfadeyek vîzyonek siyasî ya berfirehtir bû ku bi sozên xwerêveberiyê û mafên çandî ve girêdayî bû. Jîngeha jeopolîtîk a piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] ji bo serhildêrên Qoçgiriyê hem hêvî û hem jî xeter pêşkêş kir. Her çend pêkanîna peymanê spekulatîf mabûn jî [[Peymana Sevrê]] (1920) xuya bû ku rêyek ber bi xweseriya kurdan ava bike.{{sfn|Kieser|2019|p=310-311}} Dema ku Enqereyê di bin serokatiya [[Mustafa Kemal Atatürk|Mustafa Kemal]] de [[Xweserîtî|xweseriya]] kurdan red kir û dewletek navendî û yekgirtî li pey xwe hişt, rêberên qoçgirî ev yek wekî redkirina daxwazên wan ên rewa şîrove kirin.{{sfn|Gingeras|2016|p=117-118}} Di dawiyê de serhildan dê bibe kêşeyek ku tê de sinorên ajansa kurdan di Komara Tirkiyeyê ya nû de werin ceribandin. == Berê serhildanê == Piştî hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]], serokên kurd li herêmên cûrbecûr dest bi rêxistinkirinên siyasî kirine û li rêyan geriyane ku hêza xwe ya kevneşopî veguherînin çarçoveyek neteweyî ya nû. Di nav van de, eşîrên qoçgirî bi kapasîteya xwe ya rêxistinî û bandora xwe ya herêmî derketibûn pêş. Axa wan ku bi piranî çiyayî û nîvxweser bû, bi dehsalan kontrola rasterast ji hêla rayedarên derve ve dijwartir kiribû.{{sfn|Bruinessen|1992|pp=278–279}} [[Seyîd Ebdulqadir]], kurê [[Şêx Ubeydullahê Nehrî]] û serokê [[Cemiyeta Teawun û Tereqiya Kurd]], piştgirî da ramana otonomiya kurd ên di nav Tirkiyeyê de. Lê Nûrî Dêrsimî û Alîşêr Efendî ji otonomiyê bêtir dixwestin ku li gorî xala 64an a peymanê [[Kurdistan]]ek serbixwe were ava kirin. Kesayetên sereke yên di serhildanê de Alîşêr, rewşenbîr û helbestvanekî kurd bû ku daxwaza mafên kurdan dikir. Zerîfe Xanim, hevkarê wî yê hevalbend; Nûrî Dersîmî, ramanwerekî neteweperwer ê navdar; [[Mustafa Paşayê Qoçgirî|Mustafa Paşa]] û [[Alişan Beg|Alîşan Beg]], serokê eşîrên bi bandorên girîng bûn. Van kesan pirek di navbera cîhanên serokatiya eşîrê, otorîteya dînî û siyaseta neteweperwer a nûjên de danîn. Hewldana wan a hevbeş bêhempa bû ku bi yekkirina neteweperweriya rewşenbîrî bi pergala eşîrî re, wan eniyek berfireh afirandibûn ku ji gelek aliyan ve otorîteya Enqereyê dixist ber pirsê. Peymana Sevrê her çend bi tevahî nehatibe pêkanîn jî, roleke katalîtîk lîstibû. Li gorî bendên peymanê, ji aliyê teorîk ve soza xweseriyeke berbiçav ji kurdan re hatibû dayîn (Xalên 62-64) û komîteyên kurd li [[Sêwas]], [[Ezirgan]] û bajarên din ji vê hêviyê sûd wergirtin. Li Qoçgirî, rêberên herêmî peyman wekî bingehek rewa ji bo daxwazên xwe yên siyasî şîrove dikirin. Wan daxwazname amade kirin ku temsîliyeta kurdan, xweseriya îdarî, naskirina mafên [[zimanê kurdî]] û rêzgirtina ji bo serokatiya kevneşopî di nav avaniyeke dewletê ya reformkirî de dixwestin.{{sfn|Gingeras|2016|p=117-118}} Lêbelê hikumeta Enqereyê di bin serokatiya Mustafa Kemal de bi tundî li dijî her cure parçebûna axî an siyasî derket. Tevgera nîjadperest a tirkî ku di [[Şerê Rizgariya Tirkiyeyê|Şerê Serxwebûnê]] de cih girtibû, daxwazên kurdan wekî gefek bêîstîqrar didît. Di encamê de, zemîna rûbirûbûnek ku dê hêz û hevgirtina tevgera neteweyî ya kurd biceribîne, amade bû. == Danûstandin == Kurdên li dora [[Dêrsim (herêm)|Dêrsimê]] dest bi amadekariyên ji bo pevçûneke dawî bi nîjadperestên tirk re kirin û wan dest bi desteserkirinên çend depoyên çekên tirkan kiribûn. Heta cotmeha sala 1920an wan têra xwe çek û cebilxane desteser kiribûn ku xwe di rewşek bihêz de hîs bikin û Elîşan Beg, serokê [[Gercan (navçe)|Gercanê]], eşîran ji bo serxwebûnê amade kiribû. Di dawiyê de, di 15ê mijdara sala 1920an de, wan daxuyaniyek ji [[Kemalîzm|kemalîstan]] re şand ku tê de wiha digot. * Divê hikumeta Enqereyê pabendî peymana ku kurdan bi siltanê Stembolê re kiribûn be û xweseriya kurdan qebûl bike. * Divê hikumeta Enqereyê kesên ku deklarasyon nivîsandine jî derbarê nêzîkatiya xwe ya ber bi Kurdistaneke xweser ve agahdar bike. * Divê hemî girtiyên kurd ên li zindanên [[Ezirgan]], [[Meletî]], [[Xarpêt (navçe)|Xarpêt]] û [[Sêwas]]ê werin berdan. * Divê rêveberiya tirk a li herêmên ku piraniya wan kurd in derkeve. * Û divê leşkerên tirk ên ku ji herêmên kurdan re hatine şandin vekişin. Eşîrên kurd ji bo vê daxuyaniyê ji rayedarên tirk heta 24ê mijdara 1920an bersiv xwestibûn. Di 25ê kanûnê de, kurd dîsa daxwaz kirin ku li wîlayetên [[Diyarbekir (parêzgeh)|Diyarbekir]], [[Bêdlîs (parêzgeh)|Bêdlîs]], [[Wan (parêzgeh)|Wan]] û [[Xarpêt (parêzgeh)|Xarpêt]] mafên siyasî yên zêdetir ji wan re werin dayîn, wekî ku di [[peymana Sevrê]] de li hev kiribûn. Kemalîstan di destpêkê de guh dan daxwazên wan ên ji bo azadiya siyasî ya zêdetir lê di heman demê de leşkerên girîng şandin herêmê ku serhildanê bitepisînin. Lêbelê hikumeta tirkî hewl da ku kurdan bixapîne, ji ber vê yekê wan waliyê Xarpêtê şand [[Pêrtag]]ê ku wan piştrast bike ku [[Mustafa Kemal Atatürk|Mustafa Kemal]] bi daxwazan razî ye. Mustafa Kemal heta endamên din ên parlamenterê ji herêmê jî destnîşan kiribû. Hikumeta tirk herwiha pêşniyar kiribû ku mutesarifekî kurd ji bo herêmê destnîşan bike lê şoreşgerên ku ji aliyê [[Seyîd Riza]] û Elişan Beg ve hatine temsîlkirin, pêşniyaran red kirin û daxwaza xwe dubare kirin ku ew hikumetek serbixwe ya kurdî dixwazin, ne ya ku ji aliyê Enqereyê ve were ferzkirin. == Serhildan == Serhildana Qoçgiriyê li herêmeke stratejîk girîng û çandî ya hevgirtî ya [[Bakurê Kurdistanê]] pêk hatibû ku tê de pergala eşîrî, tecrîda erdnîgarî û şilbûna siyasî ya serdema piştîosmanî şert û mercên serhildaneke berfireh a kurdan afirandibûn. Pêşveçûna wê ji rêze pevçûnên herêmî bo serhildaneke çekdarî ya berfireh ne xweber bû û ne jî bê rêxistin bû; berevajî vê, ew tevlîheviyeke aloz a berjewendiyên eşîrî, hestên neteweperest ên ku derketiye holê û avaniyên hêzê yên bi lez diguherin, li Enqereyê di salên destpêkê yên Tevgera Neteweyî ya Tirkiyeyê de nîşan daye.{{sfn|Olson|1989|p=45-46}} Erdnîgariya fîzîkî ya axa Qoçgiriyê roleke diyarkar di awayê serhildanê de lîstiye. Ev herêm, deşteke bilind e ku bi geliyên kûr û korîdorên çiyayî yên bilind ve dihate qutkirin ku navçeyên wekên[[Qoçgîr]], [[Macîran]], [[Gercan (navçe)|Gercan]] û sinorê [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsimê]] bi hev ve girêdida. Ev gelî û daristanên asê ji bo eşîrên qoçgirî parastina xwezayî li dijî kontrola osmaniyan peyda kiribûn û dihiştin ku ew xweseriya xwe ya pileya bilind biparêzin.{{sfn|Bruinessen|1992|pp=278–279}} Dema ku serhildan dest pê dike, ev xweserî veguherî avantajeke taktîkî ku serhildêran li ser girên çiyayan, rêyên çiyayan û xalên dorpêçkirinê yên ber bi Qoçgîr û [[Sêwas]]ê ve diçûn pozîsyonên fermandariyê digirtin û dihiştin ku ew hewlên destpêkê yên hikumetê yên ji bo vegerandina desthilatdariyê dereng bixin an jî bişkînin. Di çileya 1921an de, serokatiya kurd kontrola herêmî xurttir dike. Elîşêr ku pir caran wekî kesayetiya rewşenbîrî ya tevgerê dihat binavkirin, dest bi hevrêzkirina ragihandinê di navbera gundan de kir û komîteyên berpirsiyar ji bo berhevkirina xwarinê, dabînkirina çekan û belavkirina şervanan ava kiribû.{{sfn|Kieser|2019|p=310-311}} Her çend hişyar bin jî ku ji daxwazên neteweperestên kurd re sempatî nîşan didan, [[Nûrî Dêrsimî]] hevpeymanên eşîrî seferber dike ku bandora xwe dirêjî komên Dêrsimê yên nêzîk dike.{{sfn|Gingeras|2016|p=117-118}} Bi hev re, wan rêxistineke nîvîdarî ava kirine, ragihandinên nivîskî weşandin, daxwaza vekişîna karbidestên ku ji aliyê Enqerê ve hatine tayînkirin, dikin û banga bicîhanîna sozên ku di dawiya serdema osmanî û destpêka serdema piştî şer de ji kurdan re hatine dayîn kirine. Her çend hejmarên rast ji ber rêxistina wan a nenavendî ne diyar bin jî, di destpêkê de hêzên wan ji çend sed kesan pêk dihatin lê di demek kurt de hejmara wan berfireh bû û gihîşte texmînkirî 1000-1500 şervanan.{{sfn|Gingeras|2016|p=118}} Di vê çaxê de, serhildêran rêyên sereke yên wekî Qizildax û çend girên biçûktir ên ku rêyên di navbera Qoçgîr û Dîvrîgî de ne, girtin.{{sfn|Bruinessen|1992|pp=278–279}} Van cihên stratejîk rê dan wan ku tevgera hikumetê rawestînin, xalên kontrolê ava bikin û rê li ber rayedarên ku ji aliyê Enqereyê ve hatine tayînkirin bigirin ku bikevin herêmê. Heta sibatê, rêveberiya herêmî bi bandor hilweşiya û şûna wê komîteyên kurd ên ku fermanan derdixin, pêdiviyan berhev dikin û bi navçeyên cîran re danûstandinan dikin, hatin bicihkirin. Yekem pevçûnên rasterast dema ku cendirmeyên hikumetê hewl dan ku li nêzîkî Macîranê dîsa bikevin herêmê qewimîn. Serhildêr ku jixwe li ser erdê bilind bi cih bûbûn, kemînek bi bandor pêk anîn û leşker neçar kirin ku ber bi Sêwasê vekişin.{{sfn|Olson|1989|p=45-46}} Van serkeftinan moralê xurt kir û eşîrên dudil razî kirin ku tevlî serhildanê bibin. Piştre serhildêran rêze êrîşên bilez û hevrêz li ser depoyên nêzîk pêk anîn, tifing, cebilxane û heywanên bargir desteser kirin.{{sfn|Gingeras|2016|p=119-120}} Li çend gundan, komîteyên kurd ên herêmî cihê karmendên dewletê girtin û bi bingehîn herêmek xweser ava kirin. Di vê qonaxê de, axa di bin bandora serhildêran de ber bi rojava ve ber bi Qoçgîr û ber bi rojhilat ve li kêleka sinorê Dêrsimê dirêj dibû. Rêyên bazirganiyê yên di navbera Sêwas û Erzirganê de hatin astengkirin û hikumetê kontrola pratîkî ya li ser herêmeke çiyayî ya mezin winda kir.{{sfn|Bruinessen|1992|pp=278–279}} Enqereyê dest pê kir ku serhildanê ne wekî aloziyeke eşîrî ya tenê, wekî gefek cidî li ser desthilatdariya nazik a Tevgera Neteweyî li ser Bakurê Kurdistanê bibîne. === Bersiva hikumeta Enqereyê === Di destpêka adara 1921an de, raporên ji rayedarên parêzgehê rewş wekî "serhildaneke rêxistinkirî ya kurdan" bi nav kirin.{{sfn|Kieser|2019|p=312}} Meclîsa Mezin a Neteweyî li ser pêwîstiya çalakiyek biryardar nîqaş kir û hinek endaman li dijî hêza zêde hişyarî dan. Lêbelê Mustafa Kemal di dawiyê de desthilatek berfireh da [[Nûredîn Paşa]] ku wekê fermandarê Artêşa Navendî ku bi nêzîkatiya xwe ya bêtawîz dihat nas kirin. Nûredîn Paşa dest bi komkirina hêzeke yekgirtî kir: * tabûrên piyade ji [[Toqad]] û Sêwasê, * alayên siwarî yên ku ji bo erdnîgariyên dijwar hatine perwerdekirin, * yekîneyên milîsên alîkar, di nav de yekîneyên di bin serokatiya [[Topal Osman]] de, * komên topxaneyê yên ku bi topên çiyayî hatine sazkirin.{{sfn|Bruinessen|1992|pp=278–279}} Ji bo rêgirtina li belavbûna serhildanê ji bo ser Dêrsimê an herêmên din ên Kurdistanê, van hêzan hatin talîmatkirin ku herêma serhildanê dorpêç bikin, xetên dabînkirinê bibirin û serhildanê zû bitepisînin. ==== Yekem şerên mezin ==== Yekem êrîşa mezin a leşkerên hikumetê bi hewldana ewlekirina rêya Sêwas-Erzirganê ku damareke mentiqî ya girîng bû, dest pê kir. Dema ku ev yek bi ser ket, artêşa navendî êrîşên piralî da destpêkirin ku armanc ew bû ku kelehên serhildêran îzole bikin. Dema ku cendirmeyên hikûmetê hewl dan desthilatdariya dewletê ji nû ve ava bikin, yek ji pêvçûnên girîng li nêzîkî gundên rojavayê Macîranê qewimî. Komên serhildêr zû dewriye dorpêç kirin û neçar kirin ku ber bi Sêwasê vekişin.{{sfn|Olson|1989|p=45-46}} Vê serkeftinê cesaret da serhildêran, yên ku dest bi berfirehkirina kontrola xwe ber bi başûr ve kirin, di navçeyên [[Dîvrîgî]] û [[Qenxal]]ê. Dema ku serhildêrên Qoçgirî êrîşî depoyên çekan ên li navçeyên derdorê kirin û tifing û cebilxane desteser kirin, alozî hîn bêtir zêde bû.{{sfn|Gingeras|2016|p=119}} Van êrîşan Enqereyê qanih kir ku serhildan ne aloziyeke herêmî ya sinorkirî bû, lê hewldaneke hevrêz a neteweperestên kurd bû ku gef dixwar ku li seranserê Bakurê Kurdistanê aloziyan derxe holê. ==== Şerê Geliyê Qerebudaq ==== Leşkerên hikumetê yên ku di Qerebudaqê re derbas dibûn, rastî gulebarana giran a serhildêrên ku li ser zinaranên derdorê asê mabûn, hatin.{{sfn|Olson|1989|p=48}} Tengbûna geliyê di nav xetên piyadeyan de kaos çêkir û rê da serhildêran ku windahiyên girîng bidin û pêşveçûnê dereng bixin. Tenê piştî ku topên çiyayî bi destan li ser girên bilind hatin hilgirtin, hêzên hikumetê dikarin ku berxwedanê bişkînin û serhildêran neçar kirin ku kûrtir ber bi hundir ve vekişin. ==== Berxwedana Qizildaxê ==== Şerekî din ê mezin li dora çiyayê Qizildaxê qewimî ku li wir Elîşan Beg û şervanên wî xendekên bilind ên ku rêyên ji Qoçgîrê vedigerandin kontrol dikirin.{{sfn|Bruinessen|1992|pp=280–281}} Li vir, serhildêran bi israr şer kirin, erd bikar anîn da ku siwaran bixin kemînê û têkiliya di navbera yekîneyên hikumetê de qut bikin. Şer çend rojan berdewam kir ku ev şer yek ji pevçûnên herî dijwar ên serhildanê bû. ==== Komkujî û dorpêçkirina sîstematîk û hilweşîna xetên dabînkirina serhildêran ==== Heta meha nîsanê, Nûredîn Paşa stratejiya xwe guhert. Li şûna ku tenê xwe bispêre şerên rasterast, wî dorpêçkirineke rêbazî ya herêmên serhildêr pêk anî.{{sfn|Gingeras|2016|p=119-120}} Hêzên wî: * rê li ber gihîştina Dêrsimê ê rêya li ber hêzên teqwiyeyê (hêzên alikar) girtin. * dest danîn ser ajalên gumanbar ên alîgirên serhildêran. * depo û rezervên genim şewitandin. * kesayetên navdar ên eşîran dîl girtin. * û gundan bi gefa cezakirina kolektîf neçar kirin ku çekan radest bikin. Ev stratejî ne tenê têkbirina serhildêran ji aliyê leşkerî ve bû lê di heman demê de bêparkirina wan ên ji bingehên wan ên mintiqî bû. Bêyî genim, xwarin, an çavkaniyên stargehê, amûr û tiştên tiştan serhildêran kêm dibe ku kapasîteya wan a parastinê qels kiribû. Vegotinên hemdem û lêkolînên dîrokî yên piştre li hev dikin ku tepeserkirina serhildana Qoçgiriyê bi tolhildanên berfireh û pir caran hovane li dijî nifûsa sivîl ên li navenda serhildanê re pêk hatiye. Operasyonên hikumetê yekîneyên artêşa birêkûpêk û alayên dilxwaz ên nerêkûpêk li hev kirin ku axa di bin kontrola serhildêran de veqetînin û van operasyonan pir caran cezayên kolektîv vedihewandiye ku kesên neşervan li gel serhildêran hatine hedef girtin. Wêjeya akademîk tekez dike ku tolhildan şewitandina gundan, desteserkirina ajalan û dabînkirina xwarinê, bidarvekirinên kurt ên serhildêrên gumanbar û alîgirên wan û koçberkirina bi zorê ya civakan ji herêma Qoçgiriyê vedihewîne.{{sfn|Olson|1989|pp=50–53}}{{sfn|Bruinessen|1992|pp=280–282}} Şêweya erdnîgarî ya tepeserkirinê li gorî deverên sereke yên kontrola serhildêran e. Çavkanî herêmên li dora Macîran, Qoçgîr, Gercan û gund û rêyên cîran wekî cihên ku tedbîrên cezakirinê herî tund bûn destnîşan dikin. Raporên herêmî yên hemdem û lêkolînên akademîk ên paşê hejmarek bûyerên tundûtûjiyê li gund û geliyên bilind ên ku komên serhildêr lê parastine an piştgirî dane wan, destnîşan dikin; ev vegotin windabûna milkê berfireh û kuştina gelek sivîlan di hefteyên piştî şerên mezin de vedibêjin.{{sfn|Gingeras|2016|pp=119–120}}{{sfn|Kieser|2019|pp=312–314}} Texmînên qurbaniyan diguherin û bi nakok in. Hinek hesabên hemdem û herêmî ji bo mirin û kesên bêwar hejmarên pir bilindtir (bi hezaran kes) didin; lêkolînên akademîk ên nû bi gelemperî bi baldarîtir in, hişyar dikin ku ji ber şert û mercên kaotîk ên şer û xwezaya perçebûyî ya belgeyên mayî, hêjmartina rast dijwar e. Ji ber vê yekê dîroknas pêşniyar dikin ku her texmînek hejmarî ya yekane bi baldarî were lêkolîn kirin û li cihê wê, xwe bispêrin delîlên hevgirtî yên celeb û pîvana tepeserkirinê ku di nav de wêrankirina milkê di pîvanek mezin, kuştinên takekesî yên piştî şer û koçberiyên bi zorê yên nifûsê li seranserê gelek komunan li herêma Qoçgirî hene.{{sfn|Bruinessen|1992|pp=281–282}}{{sfn|Olson|1989|pp=51–53}} Hêzên tepeserkirinê ji yekîneyên artêşa birêkûpêk ên di bin desthilata fermandarên ji Enqereyê hatine şandin (bi taybetî Nûredîn Paşa) û yekîneyên dilxwaz ên nerêkûpêk pêk dihatin ku li herêmê an jî ji aliyê neteweperestan ve hatine avakirin (yekîneyên ku bi kesayetiyên wekî Topal Osman ve girêdayî ne). Çend lêkolînên nû destnîşan dikin ku alayên dilxwaz ên di bin serokatiya Topal Osman û milîsên bi heman rengî yên rêxistinkirî, di dema kampanyaya Qoçgirî de beşdarî operasyonên dijîserhildanê bûn ku ev yekîne di gelek serpêhatiyan de bi tedbîrên taybetî yên hovane yên di dema operasyonên şer û piştî şer de hatine girêdan.{{sfn|Kieser|2019|p=312}}{{sfn|Bruinessen|1992|p=280}} Her çend gelek çavkaniyên duyemîn radigihînin ku dilxwazên Topal Osman di tolhildanê de roleke pêşeng girtine jî, dîroknas hişyar dikin ku daxuyaniyên ku rasterast ji Topal Osman re li ser komkujiyan têne vegotin divê berî ku wekî gotin werin pêşkêş kirin, ji hêla çavkaniyek sereke ve werin belgekirin. Belavokên dîplomatîk ên hemdem (Wezareta Karên Derve, raporên Mandata Fransî), rojname û bîranînên herêmî celebê şahidiyê dihewînin ku carinan daxuyaniyên înflamatuar ên fermandar û efseran radigihînin; lêbelê ger gotinek rasterast were dubarekirin, divê ev tişt bi ferdî werin vegotin. Ji ber nebûna nivîsarek sereke ya rasterast a ku were vegotin, zanistiya nûjen xwe bi danasîna rol û navûdengê Topal Osman ve sînordar dike, ne ku formulasyonên devkî yên neverastkirî dubare bike.{{sfn|Olson|1989|pp=51–53}}{{sfn|BrillVolume|1992|p=xx}} Bandorên demdirêj ên tolhildanê girîng bûn. Wêrankirina aboriyên gundan, desteserkirina pez û sirgûnkirin an jî bidarve kirina navdarên herêmî, avaniya civakî û siyasî yên eşîrên Qoçgirî qels kirin û ev yek rê da Enqereyê ku saziyên herêmî bi rayedarên navendî yên tayînkirî biguhezîne. Bandora psîkolojîk piştî dîtina dijwarbûna tolhildanê, tirsa ji seferberiya siyasî zêde kir û di heman demê de bandorek tirsnak li ser çalakiyên siyasî yên kurd ên paşê li herêmê çêkir. Zanyar tolhildana Qoçgirî di nav rêzeberdanên dewletê de dibînin ku di serdema komarê ya destpêkê de xweseriya kurdan bi awayekî gav bi gav bi sinor kirin.{{sfn|Bruinessen|1992|pp=281–282}}{{sfn|Gingeras|2016|p=120}} === Qonaxa dawî (hezîrana 1921an) === [[Wêne:Kımıl Aziz, Mehmet Ali, Baytar Nuri.JPG|thumb|200px|Qimil Ezîz, Mehmedê Elî û [[Nûrî Dêrsimî]] di zindana îşkenceyê a tirkî li [[Dîvrîgî]], piştî tepiskirina serhildanê]] Qonaxa dawî ya serhildana Qoçgiriyê dema ku hikumeta Enqereyê hemî hêza xwe ya leşkerî ji bo tepeserkirina serhildanê bikar anî, dest pê kir. Di dawiya nîsana sala 1921ê de, hêzên neasayî di bin fermandariya Topal Osman de, bi piştgiriya yekîneyên Artêşa Navendî, bi awayekî sîstematîk ber bi herêma Qoçgîrê ve pêşve çûn. Operasyonên wan li ser îzolekirina gundên di bin kontrola serhildêran de, qutkirina xetên ragihandinê û zextkirina li ser serokên eşîrên sereke yê ji bo radestbûnê bûn. Hêza çekdariya zêde û şiyana mintiqî ya hêzên hikumetê hevsengiya şer zêdetir guherand. Her ku leşkerên hikumetê ber bi herêmê ve diçûn, serhildêr bi dijwarîyên mezin re rû bi rû dimînin. Nakokîyên navxweyî yên di navbera serokên eşîran de û nebûna alîkarîya derve - tevî hêviyên berê yên piştgirîya aktorên navneteweyî - tevgerê ji aliyê stratejîk ve lawaz dihêle. Hewldanên serokên kurd ên wekî Elîşêr û Zerîfe Xanim ji bo ji nû ve organîzekirina pozîsyonên parastinê li dora erdê çiyayî pêşveçûna hikûmetê hêdî dike lê di dawiyê de nekarî dorpêçkirinê asteng bike. Gundên ku di qonaxa destpêkê ya serhildanê de wekî keleh xizmet dikirin, piştî operasyonên dijwar ên ku bi wêranî pêk hatibûn, hatine dagirkirin û koçberîya bi darê zorê bi li gundiyan hatibûn ferz kirin. Di destpêka hezîrana 1921an de, berxwedana rêxistinkirî ya bi bandor hilweşiyabû. Gelek serokên serhildanan hatin kuştin, hatin girtin, an jî neçar man ku birevin. Dinheman demê de malbatên mayî û sivîl hatin kuştin. Tepeserkirina serhildana Qoçgirî peyamek zelal şand derbarê pabendbûna hikumeta Enqereyê ya ji bo xurtkirina desthilatdariyê û jiholêrakirina armancên siyasî yên xweser ên kurdan. Ev qonaxa dawî ku bi tolhildanên dijwar û hilweşandina avahiyên eşîrî ve hate nîşankirin, ji bo siyaseta dewletê ya li hember herêmên kurdî di dehsalên paşîn de mînakek danî. Berî ku serhildêran hatin tepeser kurin, Nûredîn Paşa got (li gorî hin çavkaniyan, ev gotin a Topal Osman e):{{Sfn|Mango|1999|p=330}} {{Quote|Di welatê me de ([[Tirkiye]]) me kesên ku dibêjin “zo” ([[Ermenî|ermeniyan]]) paqij kir, ez ê jî kesên ku dibêjin “lo” ([[kurd]]an) di koka wan de paqij bikim.}} Hovîtiya kiryarên hêzên tirk heta hinek endamên meclîsa neteweyî ya Enqereyê jî matmayî kiriye. Yek ji nûneran got: "Barbarên afrîkî jî dê van zêdegaviyan qebûl nekin".{{Sfn|Gingeras|2016|p=284}} == Piştê serhildanê == Di cih de piştî serhildanê, Enqere kampanyayek sîstematîk da destpêkirin da ku pergala eşîrî û civakî yên ku piştgirî dabûn serhildanê hilweşîne. Serokatiya kevneşopî ya Qocgîrê qels dibe ku gelek serok ên eşîran hatin girtin, bandora wan ji holê rabû, an jî neçar man ku sirgûn bibin.{{sfn|Bruinessen|1992|p=281}} Ji bo ferzkirina kontrola navendî yên li ser [[Bakurê Kurdistanê]] û kêmkirina xweseriya konfederasyonên eşîrî yên kurdan ji nû ve avakirin, beşek ji polîtîkayeke dewletê ya berfirehtir bû. Hikumetê bersiva xwe bi tenê ji nû ve rêxistinkirina siyasî sinordar nekir. Di salên piştî 1921ê de, polîtîkayên ku armanca wan asîmîlekirin an jî tepeserkirina nasnameya kurdî bû, zêdetir dibin. Reformên îdarî cihê serokatiya herêmî bi rayedarên ji hêla Enqereyê ve hatine tayînkirin girtin û rêveberiya herêmî bi tundî hatiye kontrolkirin.{{sfn|Kieser|2019|p=314}} Derbirînên çandî yên kurdî, di nav de ziman jî hebûn, her ku diçûn marjînalîze dibûn; çalakvaniya siyasî ya kurd dihat şopandin û nerazîbûn ên kurdan bi tepeserkirineke din re rûbirû mabûn Herwiha, gelek şervanên Qoçgirî û malbatên wan ji beşdarbûna siyasî ya vekirî bi guman bûn. Tepeserkirina hovane ya 1921ê serhildanên girseyî yên paşê bêhêvî dike lê bîranîna Qoçgirî wekî çîrokeke hişyariyê ji bo neteweperestên kurdî zindî maye. Vegotina standard di dîroka dewleta Tirkiyeyê de bi piranî serhildanê paşguh kir an jî wekî serhildaneke eşîrî ya paşverû nîşan daye ku aliyên wê yên îdeolojîk û rehên wê di daxwazên neteweperestên kurd de kêm kiriye. == Mîras == [[Wêne:Alîşêr Efendî & Zarîfe Xatun.jpg|thumb|[[Elîşêr]] û [[Zerîfe Xanim]]]] Serhildana Qoçgiriyê wekî yek ji hewildanên rêxistinkirî yên herî despêkê ya ji bo bidestxistina mafên siyasî yên kurdan di serdema komarê de, di dîroknûsiya [[kurdperwerî]] de cihekî girîng digire.{{sfn|Olson|1989|p=57}} Her çend serhildanên paşê - wekî [[serhildana Şêx Seîdê Pîranî]] û [[Serhildanên Agiriyê|serhildana Agiriyê]] - bala navneteweyî bêtir kişandibe jî, Koçgirî wekî sembola berxwedana kurdan radiweste ku pergala eşîrî bi bîrdoziya siyasî ya nûjen re li hev kiriye. Kesayetiyên mîna [[Elîşêr]] û [[Zerîfe Xanim]] di bîra kolektîv a kurdan de bûne wekê kesayetên efsanewî. Navûdengên wan ên rêbertiyê ji rolên wan ên dîrokî yên tavilê wêdetir diçin û daxwazên berfirehtir ên ji bo edalet û xwerêveberiyê temsîl dikirin.{{sfn|Bruinessen|1992|pp=283–284}} Zanyariyên akademîk pir caran Qoçgirî wekî bûyerek girîng di pêşveçûna ramana neteweperwer a kurdî de dibînin ku hem derfet û hem jî tepeseriyê di salên destpêkê yên [[Komara Tirkiyeyê]] de temsîl dike.{{sfn|Gingeras|2016|p=123}} Di gotara siyasî ya kurd a hemdem de, mîrasa Qoçgiriyê berdewam deng dide. Ji aliyê tevgerên neteweperwer ên nûjen ve wekî mînakek ji bo seferberiya destpêkê ya kurd û ji aliyê aktorên dewletê ve wekî presedanek dîrokî ya hişyarkar tê destnîşan kirin. Bîranîna serhildanê di heman demê de wekî şahidiyek ji bo tevliheviya nasnameya kurd - eşîrî, rewşenbîrî û siyasî - û ji bo dijwarîyên domdar ên di bidestxistina xweseriya watedar de di nav dewletek navendî de radiweste. == Binerê == * [[Cemiyeta Teawun û Tereqiya Kurd]] * [[Qoçgirî (eşîr)|Eşîra qoçgirî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === {{Refbegin}} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Dêrsimî|pêşnav=Mehmed Nûrî |sernav=Kürdistan Tarihinde Dersim |weşanger=Ani Matbaası |sal=1952 |isbn=975-6876-44-1 |cih=Aleppo |rr= |ziman=tr |jêgirtin= |lînka-nivîskar=Nûrî Dêrsimî|sala-orîjînal= }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Olson |pêşnav=Robert W. |sernav=The Emergence of Kurdish Nationalism and the Sheikh Said Rebellion, 1880–1925 |url=https://archive.org/details/emergenceofkurdi0000olso |tarîx=1989 |weşanger=University of Texas Press |isbn=978-0-292-77619-7 |rr= }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Mango |pêşnav=Andrew |sernav=Atatürk: The Biography of the Founder of Modern Turkey |weşanger=John Murray |sal=1999 |isbn=978-0-7195-6592-2 |cih= |lînka-nivîskar=Andrew Mango }} * {{Jêder-kovar |paşnav1=Olson |pêşnav1=Robert |paşnav2=Rumbold |pêşnav2=Horace |tarîx=1989 |sernav=The Koçgiri Kurdish rebellion in 1921 and the draft law for a proposed autonomy of Kurdistan |url= |kovar=Oriente Moderno |cild=8 (69) |hejmar=1/6 |rr=41 |doi=10.1163/22138617-0690106006 |issn=0030-5472 |jstor=25817079 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Soileau |pêşnav=Dilek Kızıldağ |sernav=Kürt Tarihi ve Siyasetinden Portreler |weşanger=İletişim Yayıncılık |sal=2018 |isbn=978-975-05-2529-2 |paşnavê-edîtor=Bora |pêşnavê-edîtor=Tanıl |rr= |ziman=tr |beş=Koçgirili Alişer Efendi |paşnavê-edîtor2=Yanık |pêşnavê-edîtor2=Aybars }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Demir |pêşnav=Halim |sernav=Milli Mücadele: Kuvay-ı Milliye - İttihatçılar ve Muhalifler |weşanger=Ozan Yayıncılık |sal=2008 |isbn=9789944143219 |ziman=Tr }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Akçam |pêşnav1=Taner |sernav=A Shameful Act: The Armenian Genocide and the Question of Turkish Responsibility |lînka-sernav=A Shameful Act |tarîx=2007 |weşanger=Picador |isbn=9781466832121 |lînka-nivîskar=Taner Akçam }} {{Refend}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} * [https://web.archive.org/web/20191114134902/https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/fr/document/repression-koa-giri-rebellion-1920-1921 Tepisandina Serhildana Qoçgiriyê 1921] (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]) {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Komkujiyên li dijî kurdan]] [[Kategorî:Serhildana Qoçgiriyê| ]] [[Kategorî:Şerê Rizgariya Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Tawanên şer ên Tirkiyeyê]] 928syaav7k8kezovuyauozeco9i6na3 4 4082 2101391 2101198 2026-11-02T06:11:45Z Kawa63 105128 /* Huner û şahî */ 2101391 wikitext text/x-wiki {{see also|[[WP:Gotarên bingehîn]]}} Gelek projeyên [[Wikipedia|Wîkîpediyayê]] hene; ji wan çend mezin, çend biçûk in. Çend gotarên bingehîn ji bo hemî Wîkîpediyayan pêwîst in. Heger dirêj nebin jî, bila qet nebe kurt û di awayê [[Wîkîpediya:Şitl|şitl]]an de bin. Li jêr lîsteya 1.000 gotarên bingehîn heye ku tê pêşniyazkirin di her Wîkîpediyayê de hebin. Divê ev gotar bi zimanekî gelekî hêsan werin nivîsandin û agahiyên herî bingehîn di nav xwe de bihewînin. {| class="wikitable" |+ |- !Sernav!!Hejmara niha!!Hejmara hewce |- |[[#Jînenîgarî|Jînenîgarî]]||198||''TBD'' |- |[[#Felsefe|Felsefe]]||13||''TBD'' |- |[[#Ol|Ol]]||22||''TBD'' |- |[[#Zanistên_civakî|Zanistên civakî]]||77||''TBD'' |- |[[#Ziman_û_wêje|Ziman û wêje]]||48||''TBD'' |- |[[#Pîvan|Pîvan]]||12||''TBD'' |- |[[#Zanist|Zanist]]||250||''TBD'' |- |[[#Xwarin_û_çandinî|Xwarin û çandinî]]||34||''TBD'' |- |[[#Teknolojî|Teknolojî]]||68||''TBD'' |- |[[#Huner_û_şahî|Huner û şahî]]||76||''TBD'' |- |[[#Dîrok|Dîrok]]||54||''TBD'' |- |[[#Erdnîgarî|Erdnîgarî]]||148||''TBD'' |- !'''Hevok'''!!'''1000'''!!'''1000''' |}<small>Kontrolkirina hejmarê: 26 Sibat 2026 (UTC)</small> == Jînenîgarî [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == === Fîlozof û zanyarên civakî === # [[Arîstotelês]] # [[Simone de Beauvoir]] # [[Çanakya]] # [[Konfuçyus]] # [[René Descartes]] # [[Sigmund Freud]] # [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]] # [[Martin Heidegger]] # [[Ibn Xeldûn]] # [[Immanuel Kant]] # [[John Maynard Keynes]] # [[John Locke]] # [[Niccolò Machiavelli]] # [[Karl Marx]] # [[Friedrich Nietzsche]] # [[Platon]] # [[Jean-Jacques Rousseau]] # [[Jean-Paul Sartre]] # [[Sima Qian]] # [[Adam Smith]] # [[Sokratês]] # [[Voltaire]] # [[Max Weber]] # [[Ludwig Wittgenstein]] # [[Zhu Xi]] === Kesên dînî û teolojiyê === # [[Îbrahîm]] # [[Buda]] # [[Îsa]] # [[Martin Luther]] # [[Meryem]] # [[Mûsa]] # [[Mihemed]] # [[Şêx Adî]] # [[Xezalî]] # [[Zerdeşt]] === Rêberên sîyasî === # [[Abraham Lincoln]] # [[Adolf Hitler]] # [[Daryûsê Mezin]] # [[Augustus]] # [[Cengîz Xan]] # [[Karlê Mezin]] # [[Mistefa Barzanî]] # [[Che Guevara]] # [[Ekberê Mezin]] # [[Qazî Mihemed]] # [[Franklin Delano Roosevelt]] # [[George Washington]] # [[Îskenderê Mezin]] # [[Leyla Qasim]] # [[Jawaharlal Nehru]] [[:en:Jawaharlal Nehru|(en)]] # [[Yosîf Stalîn]] # [[Julius Caesar]] # [[Konstantînê Mezin]] # [[Kûruşê Mezin]] # [[Kiyaksar]] # [[Louis XIV.]] # [[Mahatma Gandî]] # [[Mao Zedong]] # [[Martin Luther King]] # [[Napoléon Bonaparte]] # [[Nelson Mandela]] # [[Omer ibn Xetab]] # [[Otto von Bismarck]] # [[Pyotrê Mezin]] # [[Qin Shi Huang]] # [[Rosa Luxemburg]] # [[Selahedînê Eyûbî]] # [[Simón Bolívar]] # [[Siltan Silêmanê Qanûnî]] # [[Sun Yat-sen]] [[:en:Sun Yat-sen|(en)]] # [[Tîmûrleng]] # [[Vladîmîr Îlyîç Lenîn]] # [[Winston Churchill]] === Dahêner, zanyar û matematîknas === # [[Alan Turing]] # [[Albert Einstein]] # [[Arşîmed]] # [[Brahmagupta]] # [[Carl Friedrich Gauss]] [[:en:Carl Friedrich Gauss|(en)]] # [[Carl Linnaeus]] # [[Charles Darwin]] # [[David Hilbert]] [[:en:David Hilbert|(en)]] # [[Dmîtrî Mendeleyev]] [[:en:Dmitri Mendeleev|(en)]] # [[Xwarezmî]] # [[Enrico Fermi]] # [[Ernest Rutherford]] [[:en:Ernest Rutherford|(en)]] # [[Erwin Schrödinger]] # [[Galênos]] # [[Galileo Galilei]] # [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] # [[Henry Ford]] # [[Isaac Newton]] # [[Îbn Sîna]] # [[James Clerk Maxwell]] # [[James Joule]] # [[James Watt]] # [[Johann Gutenberg]] # [[Johannes Kepler]] # [[Leonhard Euler]] [[:en:Leonhard Euler|(en)]] # [[Louis Pasteur]] # [[Marie Curie]] # [[Max Planck]] # [[Michael Faraday]] # [[Nîkola Tesla]] # [[Nîkolaws Kopernîkus]] # [[Thomas Alva Edison]] # [[Tim Berners-Lee]] [[:en:Tim Berners-Lee|(en)]] === Hunermend û mîmar === # [[Albrecht Dürer]] [[:en:Albrecht Dürer|(en)]] # [[Andy Warhol]] # [[Diego Velázquez]] # [[Frank Lloyd Wright]] [[:en:Frank Lloyd Wright|(en)]] # [[Francisco Goya]] [[:en:Francisco Goya|(en)]] # [[Frida Kahlo]] # [[Henri Matisse]] [[:en:Henri Matisse|(en)]] # [[Hokusai|Katsushika Hokusai]] [[:en:Katsushika Hokusai|(en)]] # [[Le Corbusier]] [[:en:Le Corbusier|(en)]] # [[Leonardo da Vinci]] # [[Michelangelo]] # [[Mîmar Sînan]] # [[Pablo Picasso]] # [[Peter Paul Rubens]] [[:en:Peter Paul Rubens|(en)]] # [[Raffaello Sanzio]] # [[Rembrandt]] [[:en:Rembrandt|(en)]] # [[Salvador Dalí]] # [[Vincent van Gogh]] === Kompozîtor û muzîkvan === # [[Antonín Dvořák]] [[:en:Antonín Dvořák|(en)]] # [[Antonio Vivaldi]] # [[Frédéric Chopin]] # [[Franz Schubert]] [[:en:Franz Schubert|(en)]] # [[Georg Frîderîk Handel|Georg Friedrich Händel]] [[:en:Georg Friedrich Händel|(en)]] # [[Giuseppe Verdi]] [[:en:Giuseppe Verdi|(en)]] # [[Gustav Mahler]] [[:en:Gustav Mahler|(en)]] # [[Giovanni Pierluigi da Palestrina]] [[:en:Giovanni Pierluigi da Palestrina|(en)]] # [[Îgor Stravînskî|Igor Stravinsky]] [[:en:Igor Stravinsky|(en)]] # [[Johann Sebastian Bach]] # [[Johannes Brahms]] [[:en:Johannes Brahms|(en)]] # [[Joseph Haydn]] [[:en:Joseph Haydn|(en)]] # [[Ludwig van Beethoven]] # [[Louis Armstrong]] [[:en:Louis Armstrong|(en)]] # [[Michael Jackson]] # [[Pyotr Ilyich Tchaikovsky]] # [[Richard Wagner]] [[:en:Richard Wagner|(en)]] # [[The Beatles]] # [[Ûm Kulsûm]] [[:en:Umm Kulthum|(en)]] # [[Wolfgang Amadeus Mozart]] === Derhêner û nivîskarên fîlman === # [[Akira Kurosawa]] # [[Alfred Hitchcock]] [[:en:Alfred Hitchcock|(en)]] # [[Federico Fellini]] [[:en:Federico Fellini|(en)]] # [[George Lucas]] # [[Ingmar Bergman]] # [[Satyajit Ray]] [[:en:Satyajit Ray|(en)]] # [[Sergei Eisenstein]] [[:en:Sergei Eisenstein|(en)]] # [[Stanley Kubrick]] # [[Steven Spielberg]] [[:en:Steven Spielberg|(en)]] # [[Walt Disney]] === Nivîskar, şanonivîs û helbestvan === # [[Aleksandr Pûşkîn]] # [[Anton Çexov]] # [[Charles Dickens]] # [[Dante Alighieri]] # [[Ebû Nuwas]] [[:en:Abu Nuwas|(en)]] # [[Franz Kafka]] # [[Fyodor Dostoyevskî]] # [[Gabriel García Márquez]] # [[Geoffrey Chaucer]] # [[Hafizê Şîrazî]] # [[Hans Christian Andersen]] # [[Homêros]] # [[James Joyce]] # [[Jane Austen]] # [[Johann Wolfgang von Goethe]] # [[Jorge Luis Borges]] # [[Kalidasa]] [[:en:Kalidasa|(en)]] # [[Tolstoy]] # [[Li Bai]] [[:en:Li Bai|(en)]] # [[Lord Byron]] [[:en:Lord Byron|(en)]] # [[Marcel Proust]] # [[Mark Twain]] # [[Matsuo Bashō]] # [[Miguel de Cervantes]] # [[Molière]] # [[Nacîb Mahfûz]] # [[Ovidius]] # [[Rabindranath Tagore]] # [[Sofoklês]] # [[Vergilius]] # [[Victor Hugo]] # [[William Shakespeare]] === Vebîner û gerokvan === # [[Christopher Columbus]] # [[Ferdinand Magellan]] # [[Hernán Cortés]] # [[Îbn Betûte]] # [[Jacques Cartier]] # [[James Cook]] [[:en:James Cook|(en)]] # [[Marco Polo]] # [[Neil Armstrong]] # [[Roald Amundsen]] # [[Vasco da Gama]] # [[Yuri Gagarin]] # [[Zheng He]] == Felsefe [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == # [[Ateîzm]] # [[Berahî]] [[:en:Reality|(en)]] # [[Diyalektîk]] # [[Epîstemolojî]] # [[Estetîk]] # [[Exlaq]] # [[Felsefe]] # [[Konfuçyûsîzm]] [[:en:Confucianism|(en)]] # [[Mentiq]] # [[Materyalîzm]] # [[Rastî]] # [[Vîna azad]] # [[Zanîn]] == Dîn [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == # [[Bûdîzm]] # [[Dîn]] # [[Hîmîtî]] [[:en:Fundamentalism|(en)]] # [[Giyan]] # [[Hinduîzm]] # [[Îslam]] ## [[Sinnî]] ## [[Şîa]] # [[Mîtolojî]] # [[Xwedê]] ## [[Monoteîzm|Yekxwedayî]] ## [[Pirxwedayî]] # [[Xiristiyanî]] ## [[Dêra Katolîk]] ## [[Protestanîzm]] # [[Reenkarnasyon]] [[:en:Reincarnation|(en)]] # [[Cihûtî]] # [[Elewîtî]] # [[Yarsan]] # [[Êzidîtî]] # [[Taoîzm]] # [[Zerdeştîtî]] == Zanistên civakî [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == # [[Perwerde]] # [[Şaristanî]] # [[Civak]] === Psîkolojî === # [[Aqil]] # [[Hizir]] # [[Hest]] # [[Evîn]] # [[Psîkolojî]] # [[Reftar]] [[:en:Behavior|(en)]] === Malbat û têkilî === # [[Jin]] # [[Zewac]] [[:en:Marriage|(en)]] # [[Law]] # [[Malbat]] # [[Mêr]] === Siyaset === # [[Bîrdozî]] ## [[Anarşîzm]] ## [[Faşîzm]] ## [[Kapîtalîzm]] ## [[Komunîzm]] ## [[Şopparêzî]] ## [[Lîberalîzm]] ## [[Marksîzm]] ## [[Neteweperwerî]] ## [[Sosyalîzm]] # [[Dîplomasî]] # [[Dewlet]] # [[Hikûmet]] ## [[Dîktatorî]] ## [[Komar]] ## [[Monarşî]] ## [[Demokrasî]] ## [[Kolonîtî]] # [[Împeryalîzm]] # [[Partiya siyasî]] [[:en:Political party|(en)]] # [[Propaganda]] # [[Siyaset]] === Kar û aborî === # [[Aborî]] # [[Bazirganî]] # [[Dirav]] ## [[Dolara DYAyê]] [[:en:United States dollar|(en)]] ## [[Ewro]] # [[Sermaye]] # [[Pere]] # [[Pîşesazî]] # [[Bac]] [[:en:Tax|(en)]] === Hiqûq === # [[Destûr]] # [[Hiqûq]] === Rêxistinên navneteweyî === # [[ASEAN]] [[:en:ASEAN|(en)]] # [[Koma Bankeya Dinyayê]] [[:en:World Bank|(en)]] # [[Hevpeymaniya Neteweyan]] [[:en:Commonwealth of Nations|(en)]] # [[Yekîtiya Erebî]] # [[NATO]] # [[Neteweyên Yekbûyî]] ## [[Dîwana Navneteweyî ya Dadê]] [[:en:International Court of Justice|(en)]] ## [[IMF|Sindoqa Diravî ya Navneteweyî]] [[:en:International Monetary Fund|(en)]] ## [[Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê]] ## [[UNESCO]] # [[OPEC]] # [[Xelata Nobelê]] # [[Rêxistina Bazirganî ya Cîhanî]] [[:en:World Trade Organization|(en)]] # [[Tevgera Navneteweyî ya Xaçê Sor û Heyva Sor]] [[:en:International Red Cross and Red Crescent Movement|(en)]] # [[Yekîtiya Afrîkayê]] # [[Yekîtiya Ewropayê]] === Şer û leşkerî === # [[Aştî]] # [[Leşkerî]] [[:en:Military|(en)]] # [[Şer]] ## [[Şerê navxweyî]] [[:en:Civil war|(en)]] # [[Terorîzm]] === Pirsgirêkên civakî === # [[Cezayê mirinê]] # [[Dîskrîmînasyon]] ## [[Nîjadperestî]] # [[Femînîzm]] # [[Globalîzasyon]] [[:en:Globalization|(en)]] # [[Mafên mirovan]] # [[Xizanî]] # [[Xulamtî]] # [[Zarokjiberbirin]] == Ziman û wêje [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == # [[Ziman]] # [[Zimannasî]] # [[Gramer]] # [[Peyv]] ## [[Vac]] ## [[Kîtek]] # [[Pergala nivîsê]] ## [[Alfabeya erebî]] ## [[Alfabeya yewnanî]] ## [[Alfabeya latînî]] ## [[Alfabeya kîrîlî]] [[:en:Cyrillic script|(en)]] ## [[Tîpên çînî]] [[:en:Chinese characters|(en)]] # [[Xwendewarî]] # [[Werger]] # [[Wêje]] ## [[Pexşan]] [[:en:Prose|(en)]] ### ''[[Hunera Şer (pirtûk)]]'' ## [[Honak]] [[:en:Fiction|(en)]] ### ''[[Hezar û yek şev]]'' ## [[Roman]] ### ''[[Çîroka Genji]]'' [[:en:The Tale of Genji|(en)]] ## [[Helbest]] ### ''[[Destana Gilgamêş]]'' ### ''[[Îlyada]]'' ### ''[[Şahname]]'' ## Deqên Olî ### ''[[Incîl]]'' ### ''[[Mahabharata]]'' [[:en:Mahabharata|(en)]] ### ''[[Quran]] # Zimanên taybet ## [[Zimanê almanî|Almanî]] ## [[Zimanê bengalî|Bengalî]] ## [[Zimanê çînî|Çînî]] ## [[Zimanê erebî|Erebî]] ## [[Zimanê fransî|Fransî]] ## [[Zimanê yewnanî|Grekî]] ## [[Zimanê hindistanî|Hindî-Urdu]] [[:en:Hindustani|(en)]] ## [[Zimanê îbranî|Îbranî]] ## [[Zimanê îngilîzî|Îngilîzî]] ## [[Zimanê japonî|Japonî]] ## [[Zimanê korêyî|Korêyî]] ## [[Zimanê kurdî|Kurdî]] ## [[Zimanê latînî|Latînî]] ## [[Zimanê farsî|Farsî]] ## [[Zimanê portûgalî|Portûgalî]] ## [[Zimanê rûsî|Rûsî]] ## [[Zimanê sanskrîtî|Sanskrîtî]] ## [[Zimanê spanî|Spanî]] ## [[Zimanê swahîlî|Swahîlî]] ## [[Zimanê tirkî|Tirkî]] == Pîvan [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == {{div col|2}} # [[Sîstema Navneteweyî ya Yekînan]] # [[Pîvan]] === Giranî, qebare û dûrahî === # [[Kîlogram]] # [[Lîtir]] # [[Metre]] === Dem === # [[Salname]] ## [[Salnameya gregorî]] # [[Saet]] # [[Sanî]] # [[Roj]] # [[Sal]] # [[Beşa saetê]] {{div col end}} == Zanist [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == # [[Zanist]] # [[Xweza]] === Stêrnasî === {{div col|2}} # [[Teqîna Mezin]] # [[Dûvstêr]] [[:en:Comet|(en)]] # [[Galaksî]] ## [[Kadiz]] # [[Gerdûn]] # [[Gerstêrk]] ## [[Erd]] ## [[Jupîter]] ## [[Mars]] ## [[Neptûn]] ## [[Saturn]] ## [[Tîr]] ## [[Ûranûs]] ## [[Venûs]] # [[Asteroîd]] # [[Firîna fezayî]] [[:en: Spaceflight|(en)]] # [[Heyv]] # [[Çala Reş]] # [[Pergala Rojê]] # [[Stêrk]] ## [[Roj]] # [[Stêrnasî]] {{div col end}} === Biyolojî === # [[Biyolojî]] # Materyalên biyolojîk ## [[DNA]] ## [[Enzîm]] ## [[Hormon]] ## [[Proteîn]] # [[Riweknasî]] # [[Ekolojî]] ## [[Cureyên bi xetereya nemabûnê]] # [[Jiyan]] # [[Mirin]] ## [[Xwekujî]] # [[Dabeşandina biyolojîk]] ## [[Cure]] ==== Pêvajoyên biyolojîk ==== {{div col|2}} # [[Metabolîzm]] [[:en:Metabolism|(en)]] ## [[Fotosentez]] ## [[Hormonên herisê]] ## [[Henase]] # [[Pêşveçûn]] # [[Zayîn]] [[:en:Reproduction|(en)]] ## [[Ducanî]] ## [[Seks]] {{div col end}} ==== Organîzma ==== # [[Alga]] # [[Arkeya]] [[:en:Archaea|(en)]] # [[Bakterî]] # [[Karok]] # [[Organîzm]] # [[Plant]] ## [[Dar]] ## [[Fêkî]] ## [[Kulîlk]] # [[Protîst]] [[:en:Protist|(en)]] # [[Heywan]] ## [[Artropod]] ### [[Mêş û mûr]] #### [[Mêşhingiv]] #### [[Morî]] #### [[Mixmixk]] ### [[Pîrevonk]] ## [[Chordate]] ### [[Bejavî]] ### [[Balinde]] #### [[Kewok]] #### [[Mirîşk]] ### [[Xijende]] #### [[Kosî]] #### [[Mar]] ### [[Guhandar]] #### [[Beraz]] #### [[Cirdon]] #### [[Çêlek]] #### [[Hêştir]] #### [[Hesp]] #### [[Kêvroşk]] #### [[Mirov]] #### [[Pisîk]] #### [[Prîmat]] #### [[Mih]] #### [[Seg]] #### [[Balîna]] [[:en:Cetacea|(en)]] ### [[Masî]] #### [[Segmasî]] ## [[Moluska]] [[:en:Mollusca|(en)]] ## [[Nematoda]] [[:en:Nematoda|(en)]] ==== Anatomî ==== # [[Anatomî]] # [[Koendama hestê]] ## [[Poz]] ## [[Çav]] ## [[Guh]] ## [[Çêjtin]] # [[Sîstema gera xwînê]] ## [[Dil]] ## [[Xwîn]] # [[Koendama herisê ya mirovan]] ## [[Kezeb]] ## [[Rûviya zirav]] ## [[Rûviya stûr]] # [[Koendama henaseyê]] # [[Sîstema hormonan]] # [[Sîstema pirbûnê]] [[:en:Reproductive system|(en)]] # [[Koendama demarê]] ## [[Demar]] ## [[Mêjî]] # [[Kakût]] # [[Xane]] # [[Masûlke]] # [[Çerm]] === Tenduristî û bijîşkî === # [[Bijîşkî]] # [[Derman]] ## [[Dermanên dijbakterî]] # [[Diransazî]] # [[Adet (bijîşkî)|Menstruasyon]] [[:en:Menstruation|(en)]] # [[Nexweşî]] # [[Pandemî]] # [[Sîstema bergiriyê]] [[:en:Immune system|(en)]] # [[Tenduristî]] # [[Vaksîn]] # [[Vîrus]] ==== Nexweşî û Rewşên Taybet ==== # [[Alûdebûn]] [[:en:Addiction|(en)]] ## [[Etanol]] [[:en:Ethanol|(en)]] ## [[Titûn]] # [[Astengdarî]] [[:en:Disability|(en)]] ## [[Keratî]] [[:en:Deafness|(en)]] ## [[Korîtî]] # [[Epîlepsî]] # [[Nexweşiya zarokan a felçiyê]] [[:en:Poliomyelitis|(en)]] # [[Arsim]] # [[Bedxwerî]] # [[Krîza dil]] # [[Lerzeta]] # [[Nexweşiya Alzheimer]] [[:en:Alzheimer's disease|(en)]] # [[Psîkopatî]] # [[Gastroenterît]] [[:en:Gastroenteritis|(en)]] # [[Nexweşiya pişikê ya demdirêj]] [[:en:Chronic obstructive pulmonary disease|(en)]] # [[Nexweşiya şekir]] # [[Enfeksîyonên bi riya cinsî derbas dibin]] [[:en:Sexually transmitted infection|(en)]] ## [[AIDS]] # [[Obezîte]] [[:en:Obesity|(en)]] # [[Penceşêr]] # [[Sekta mêjî]] [[:en:Stroke|(en)]] # [[Serêş]] [[:en:Headache|(en)]] # [[Serma]] [[:en:Common cold|(en)]] # [[Tuberkuloz]] # [[Xurika Reş]] [[:en:Smallpox|(en)]] # [[Zatûre]] [[:en:Pneumonia|(en)]] === Kîmya === # [[Biyokîmya]] # [[Element]] ## [[Alûmînyûm]] ## [[Mis]] ## [[Hesin]] ## [[Hîdrojen]] ## [[Karbon]] ## [[Nîtrojen]] ## [[Oksîjen]] ## [[Pîl]] ## [[Sîstema vedorî ya elementan]] ## [[Zêr]] ## [[Zîv]] # [[Kîmya]] # [[Kîmyaya analîtîk]] [[:en:Analytical chemistry|(en)]] # [[Kîmyaya fîzîkî]] [[:en:Physical chemistry|(en)]] # [[Kîmyaya înorganîk]] [[:en:Inorganic chemistry|(en)]] # [[Kîmyaya organîk]] [[:en:Organic chemistry|(en)]] ## [[Alkol]] ## [[Karbohîdrat]] ## [[Lîpîd]] # [[Molekul]] # [[Pêkhateya kîmyayî]] [[:en:Chemical compound|(en)]] ## [[Asîd]] ## [[Baz]] ## [[Xwê]] === Zanistên erdê === # [[Avhewa]] # [[Dora avê]] [[:en:Water cycle|(en)]] # [[El Niño]] [[:en:El Niño|(en)]] # [[Erdhej]] # [[Guherîna avhewayê]] # [[Hewa]] ## [[Ba]] ## [[Baran]] ## [[Berf]] ## [[Ewr]] ## [[Bagera bihêz a tropîkal]] ## [[Tornado]] # [[Jeolojî]] ## [[Kevir]] ## [[Mîneral]] [[:en:Mineral|(en)]] ### [[Elmas]] ## [[Tektonîka lewheyan]] [[:en:Plate tectonics|(en)]] # [[Karesata xwezayî]] [[:en:Natural disaster|(en)]] ## [[Lehî]] ## [[Tsûnamî]] # [[Volkan]] === Fîzîk === # [[Fîzîk]] # [[Lezdan (fizîk)|Lezdan]] # [[Atom]] # [[Wize]] ## [[Parastina Wize]] [[:en:conservation of energy|(en)]] # [[Radyasyonên elektromagnetîk]] [[:en:electromagnetic radiation|(en)]] ## [[Înfrasor]] [[:en:infrared|(en)]] ## [[Ultraviyole]] [[:en:Ultraviolet|(en)]] ## [[Ronahî (fizîk)|Ronahî]] ### [[Reng]] # [[Mekanîka klasîk]] [[:en:classical mechanics|(en)]] # [[Hêz]] ## [[Elektromagnetîzm]] [[:en:Electromagnetism|(en)]] ### [[Qada magnetîkî]] [[:en:magnetic field|(en)]] ## [[Rakêş]] ## [[Hevtesîriya bihêz]] [[:en:Strong interaction|(en)]] ## [[Hevtesîriya lawaz]] [[:en:Weak interaction|(en)]] # [[Kişanek]] # [[Bariste]] # [[Kanza]] ## [[Polat]] [[:en:Steel|(en)]] # [[Fîsyona nukleerî]] [[:en:Nuclear fission|(en)]] # [[Rewşa maddeyê]] [[:en:State of matter|(en)]] ## [[Gaz]] ## [[Şile]] ## [[Plazma]] [[:en:Plasma|(en)]] ## [[Biring]] # [[Mekanîka kuantûmî]] [[:en:Quantum mechanics|(en)]] # [[Hilweşîna Radyoaktîvîtê]] [[:en:radioactivity|(en)]] # [[Rêjeyiya giştî]] [[:en:general relativity|(en)]] # [[Rêjeyiya taybet]] [[:en:special relativity|(en)]] # [[Nîvragihbar]] # [[Deng]] # [[Lezahî]] [[:en:velocity|(en)]] ## [[Leza ronahiyê]] # [[Germahî]] # [[Dem]] # [[Termodînamîk]] # [[Valahî]] === Matematîk === # [[Analîza matematîkî]] [[:en:Mathematical analysis|(en)]] ## [[Analîza hejmarî]] [[:en:Numerical analysis|(en)]] ## [[Hevkêşeya dîferensiyel]] # [[Arîtmetîk]] [[:en:Arithmetic|(en)]] ## [[Hejmar]] ## [[Logarîtma]] [[:en:Logarithm|(en)]] ## [[Bîrdoza jimare]] # [[Cebîr]] [[:en:Algebra|(en)]] ## [[Cebîra lîner]] [[:en:Linear algebra|(en)]] ## [[Hejmarên kompleks]] [[:en:Complex number|(en)]] ## [[Wekhevî]] # Îhtîmal û îstatîstîk ## [[Îhtîmal]] [[:en:Probability|(en)]] ## [[Amar]] # [[Geometrî]] ## [[Hoke]] ## [[Pi]] ## [[Rûerd]] ## [[Sîmetrî]] [[:en:Symmetry|(en)]] ## [[Sîstema koordînatê]] [[:en:Coordinate system|(en)]] ## [[Teorema Pîtagoras]] ## [[Trîgonometrî]] # Lojîk û bingeh ## [[Bêdawî]] ## [[Fonksiyon]] [[:en:Function (mathematics)|(en)]] ## [[Îsbata matematîkî]] [[:en:Mathematical proof|(en)]] ## [[Teoriya koman]] [[:en:Set theory|(en)]] # [[Matematîk]] == Xwarin û çandinî [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == === Çandinî === # [[Çandinî]] ## [[Avdan]] ## [[Gîsin]] [[:en:Plough|(en)]] ## [[Kedîkirin]] [[:en:Domestication|(en)]] === Xwarin === # [[Biharat]] # [[Findeq]] [[:en:Nut (fruit)|(en)]] # [[Goşt]] # [[Hingiv]] # [[Mûz]] # [[Nan]] # [[Penîr]] # [[Sêv]] # [[Dan]] ## [[Birinc]] ## [[Ceh]] ## [[Garis]] ## [[Baçîk]] ## [[Genim]] # [[Narinc]] # [[Soya]] # [[Şekir]] # [[Çoklata]] # [[Tirî]] # [[Xwarin]] # [[Xwê]] # [[Sebze]] ## [[Kartol]] === Vexwarin === # [[Av]] # [[Avmêwe]] # [[Bîra]] # [[Çay]] # [[Qehwe]] # [[Şerab]] # [[Şîr]] == Teknolojî [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == # [[Bîoteknolojî]] # [[Endezyarî]] ## [[Makîne]] ## [[Çerxe]] ## [[Cer]] [[:en:Screw|(en)]] ## [[Robot]] # [[Metalurjî]] [[:en:Metallurgy|(en)]] # [[Nanoteknolojî]] # [[Cil]] ## [[Pembû]] # [[Teknolojî]] === Ragihandin === # [[Agahî]] ## [[Ensîklopedî]] # [[Çapkirin]] [[:en:Printing|(en)]] # [[Pirtûkxane]] ## [[Pirtûk]] # [[Pêragihandin]] # [[Rojnamegerî]] ## [[Rojname]] # [[Telefon]] === Elektronîk === # [[Elektronîk]] ## [[Frekans]] ## [[Sirêma elektrîkê]] # Pêkhate ## [[Tirûş]] ## [[Diod]] ## [[Înduktor]] ## [[Kondansator]] ## [[Transformator]] [[:en:Transformer|(en)]] ## [[Transîstor]] ==== Kompûter û înternet ==== # [[Jîriya çêkirî]] # [[Înternet]] ## [[E-Peyam]] ## [[World Wide Web]] # [[Kompûter]] ## [[Hard dîsk]] ## [[Yekeya pêvajoyê ya navendî]] # [[Nermalav]] # [[Pergala xebatê]] # [[Teknolojiya agahiyê]] [[:en:Information technology|(en)]] ## [[Algorîtma]] # [[Zimanê bernamesaziyê]] === Enerjî û sotemenî === # [[Agir]] # [[Elektrîk]] ## [[Enerjiya nukleerî]] [[:en:Nuclear power|(en)]] # [[Enerjiya venûker]] [[:en:Renewable energy|(en)]] # [[Motor]] ## [[Motora dûkelê]] [[:en:Steam engine|(en)]] ## [[Makîneya şewata hundirîn]] [[:en:Internal combustion engine|(en)]] # [[Sotemeniya fosîlî]] [[:en:Fossil fuel|(en)]] === Materyal === # [[Cam]] # [[Dar]] # [[Kaxez]] # [[Plastîk]] === Veguhastin === # [[Balafir]] # [[Noqav]] [[:en:Submarine|(en)]] # [[Bisîklet]] # [[Keştî]] # [[Otomobîl]] # [[Trên]] # [[Veguhastin]] [[:en:Transport|(en)]] === Çek === # [[Çek]] ## [[Çek (amûr)]] ### [[Mîtralyoz]] [[:en:Machine gun|(en)]] ## [[Çeka nukleerî]] ## [[Şûr]] # [[Tank]] # [[Teqemenî]] [[:en:Explosive material|(en)]] ## [[Barût]] == Huner û şahî == # [[Çand]] # [[Dans]] # [[Huner]] ## [[Romana resimî]] [[:en:Comics|(en)]] ## [[Kûzikvan]] [[:en:Pottery|(en)]] ## [[Peyker]] ## [[Nîgar]] ## [[Wênekêşî]] [[:en:Photography|(en)]] # [[Mode]] [[:en:Fashion|(en)]] # [[Şano]] # [[Xweşnivîsî]] === Avahîsazî û endezyariya şaristanî === # [[Avahîsazî]] # [[Bendav]] # [[Birc]] # [[Kemer]] # [[Pir]] # [[Piramîd]] # [[Kanal]] # [[Qube]] # [[Xanî]] # Avahiyên taybet ## [[Angkor Wat]] [[:en:Angkor Wat|(en)]] ## [[Basîlîkaya Saint Peter]] [[:en:St. Peter's Basilica|(en)]] ## [[Bendava Sê Newala]] ## [[Birca Eiffel]] ## [[Dîwarê Mezin ê Çînê]] ## [[Girê Mirazan]] ## [[Keleha Hewlêrê]] ## [[Kolezyûm]] ## [[Pîramîdên Gîzeyê]] ## [[Parthenon]] [[:en:Parthenon|(en)]] ## [[Peykerê Azadiyê]] ## [[Tac Mehel]] === Fîlm, radyo û televîzyon === # [[Fîlm]] ## [[Anîmasyon]] [[:en:Animation|(en)]] # [[Radyo]] # [[Televîzyon]] === Muzîk === # [[Dengbêjî]] # [[Muzîk]] # [[Stran]] # Cureyên muzîkê yên taybet ## [[Blues]] ## [[Hîp hop]] ## [[Cez]] ## [[Muzîka elektronîk]] [[:en:Electronic music|(en)]] ## [[Muzîka klasîk]] ### [[Opera]] ### [[Senfonî]] [[:en:Symphony|(en)]] ## [[Muzîka rock]] ## [[Reggae]] ## [[Samba]] [[:en:Samba|(en)]] ## [[Flamenko]] # Amûrên muzîkê yên taybet ## [[Bilûr]] ## [[Dahol]] [[:en:Drum|(en)]] ## [[Gîtar]] ## [[Keman]] ## [[Piyano]] ## [[Borazan]] [[:en:Trumpet|(en)]] === Rekreasyon === # [[Hunera şerî]] [[:en:Martial arts|(en)]] ## [[Cudo]] [[:en:Judo|(en)]] # [[Lîstik]] ## [[Go]] [[:en:Go (game)|(en)]] ## [[Lîstika vîdyoyê]] ## [[Nerd]] ## [[Sedrenc]] # [[Lîstikên Olîmpiyadê]] # [[Leyzok]] # [[Melevanî]] # [[Qumar]] [[:en:Gambling|(en)]] # [[Werziş]] ## [[Atletîzm]] ## Lîstikên bi top ### [[Basketbol]] ### [[Beyzbol]] ### [[Futbol]] ### [[Golf]] ### [[Krîket]] [[:en:Cricket|(en)]] ### [[Yekîtiya Ragbî]] ### [[Tenîs]] == Dîrok == # [[Dîrok]] ==== Dîroka berî dîrokê û ya kevnar ==== # [[Berî dîrokê]] # [[Împeratoriya Guptayan]] [[:en:Gupta Empire|(en)]] # [[Împeratoriya Romê]] # [[Mezopotamya]] # [[Misira kevnare]] # [[Serdema bronzî]] # [[Serdema hesinî]] # [[Serdema kevirî]] # [[Sumer]] # [[Şaristaniya Mayayan]] [[:en:Mayan Civilization|(en)]] # [[Xanedana Han]] # [[Xanedana Tang]] # [[Yewnanistana kevnare]] === Dîroka kurd === # [[Dîroka Bakurê Kurdistanê]] # [[Dîroka Başûrê Kurdistanê]] # [[Dîroka Rojavaya Kurdistanê]] # [[Dîroka Rojhilatê Kurdistanê]] # Dewletên dîrokî ## [[Xanedana Eyûbî]] ## [[Xanedana Merwanî]] ## [[Împeratoriya Med]] ## [[Împeratoriya Hexamenişî]] ==== Serdema Navîn û Ronesans ==== # [[Aztek]] # [[Împeratoriya Bîzansê]] # [[Împeratoriya Malî]] [[:en:Mali Empire|(en)]] # [[Împeratoriya Mongolî]] # [[Împeratoriya Osmanî]] # [[Împeratoriya Romê ya Pîroz]] # [[Înka]] [[:en:Inca Empire|(en)]] # [[Ronesans]] # [[Seferên Xaçperestan]] # [[Serdema Navîn]] # [[Vîkîng]] # [[Xanedana Ming]] # [[Xanedana Ebasiyan]] ==== Serdema nûjen a pêşîn û ya nûjen ==== # [[Almanyaya Nazî]] # [[Apartheid]] # [[Holokost]] # [[Împeratoriya Brîtanî]] # [[Krîza Mezin]] [[:en:Great Depression|(en)]] # [[Reformasyon]] [[:en:Reformation|(en)]] # [[Restorasyona Meiji]] [[:en:Meiji Restoration|(en)]] # [[Serdema Ronahîbûnê]] [[:en:Age of Enlightenment|(en)]] # [[Şerê Cîhanê yê Duyem]] # [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] # [[Pevçûna Rojhilata Navîn]] # [[Şerê navxweyî yê Amerîkayê]] # [[Şerê Sar]] # [[Şerê Viyetnamê]] # [[Şoreşa Fransayê]] # [[Şoreşa Pîşesaziyê]] # [[Şoreşa Rûsyayê]] [[:en:Russian Revolution|(en)]] # [[Xanedana Qing]] # [[Yekîtiya Sovyetê]] == Erdnîgarî == # [[Bajar]] # [[Çem]] # [[Çiya]] # [[Beyaban]] # [[Daristan]] # [[Derya]] # [[Erdnîgarî]] # [[Okyanûs]] # [[Parzemîn]] # [[Cemsera Bakur]] # [[Cemsera Başûr]] === Parzemîn û herêmên sereke === # [[Afrîka]] # [[Amerîkaya Bakur]] # [[Amerîkaya Başûr]] # [[Antarktîka]] # [[Asya]] # [[Ewropa]] # [[Okyanûsya]] # [[Rojhilata Navîn]] === Welat === ==== Afrîka ==== # [[Afrîkaya Başûr]] # [[Cezayir]] # [[Etiyopya]] # [[Kongoya Demokratîk]] # [[Misir]] # [[Nîjerya]] # [[Sûdan]] # [[Tanzanya]] ==== Asya ==== # [[Bengladeş]] # [[Çîn]] # [[Efxanistan]] # [[Erebistana Siûdî]] # [[Filîpîn]] # [[Hindistan]] # [[Îndonezya]] # [[Îran]] # [[Iraq]] # [[Îsraêl]] # [[Japon]] # [[Kurdistan]] # [[Korêya Başûr]] # [[Pakistan]] # [[Taylenda]] # [[Tirkiye]] # [[Viyetnam]] ==== Ewropa ==== # [[Almanya]] # [[Awistirya]] # [[Fransa]] # [[Holenda]] # [[Îtalya]] # [[Keyaniya Yekbûyî]] # [[Polonya]] # [[Portûgal]] # [[Rûsya]] # [[Spanya]] # [[Swîsre]] # [[Ûkrayna]] # [[Vatîkan]] ==== Amerîkaya Bakur ==== # [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] # [[Kanada]] # [[Kûba]] # [[Meksîk]] ==== Amerîkaya Başûr ==== # [[Arjentîn]] # [[Brezîl]] # [[Kolombiya]] ==== Okyanûsya ==== # [[Awistralya]] === Bajar === ==== Afrîka ==== # [[Cape Town]] [[:en:Cape Town|(en)]] # [[Kînşasa]] # [[Lagos]] # [[Naîrobî]] # [[Qahîre]] ==== Asya ==== # [[Bangkok]] # [[Bexda]] # [[Delhî]] # [[Daka]] # [[Dubai]] # [[Hewlêr]] # [[Hong Kong]] # [[Cakarta]] # [[Keraçî]] # [[Kolkata]] # [[Meke]] # [[Mumbaî]] # [[Orşelîm]] # [[Pekîn]] # [[Sêûl]] # [[Singapûr]] # [[Şam]] # [[Şanghay]] # [[Tehran]] # [[Tokyo]] ==== Ewropa ==== # [[Amsterdam]] # [[Atîna]] # [[Berlîn]] # [[Bruksel]] # [[London]] # [[Madrîd]] # [[Mosko]] # [[Parîs]] # [[Roma]] # [[Sankt Petersburg, Rûsya|Sankt Petersburg]] # [[Stembol]] # [[Viyana]] ==== Amerîkaya Bakur ==== # [[Los Angeles]] # [[Meksîko]] # [[New York]] # [[Washington, D.C.]] ==== Amerîkaya Başûr ==== # [[Bogotá]] # [[Buenos Aires]] # [[Rio de Janeiro]] # [[São Paulo]] ==== Okyanûsya ==== # [[Sîdney]] === Av === # [[Amazon]] # [[Îndus]] # [[Kongo (çem)]] # [[Mîsîsîpî (çem)]] # [[Çemê Nîjerê]] [[:en:Niger River|(en)]] # [[Çemê Zer]] # [[Danûb]] # [[Deryaya Bakur]] # [[Deryaya Baltîk]] # [[Deryaya Çîna Başûr]] # [[Deryaya Karîbê]] # [[Deryaya Navîn]] # [[Deryaya Reş]] # [[Deryaya Qezwînê]] # [[Çemê Ganjê]] # [[Gola Baykalê]] [[:en:Lake Baikal|(en)]] # [[Golên Mezin]] # [[Gola Viktoria]] # [[Nîl]] # [[Okyanûsa Arktîk]] # [[Okyanûsa Atlantîk]] # [[Okyanûsa Başûr]] # [[Okyanûsa Hindî]] # [[Okyanûsa Pasîfîk]] # [[Kanala Panamayê]] # [[Kanala Swêşê]] # [[Besta binavî ya mezin]] # [[Reyn]] # [[Volga]] # [[Yangtsê]] === Çiya û çol === # [[Alp]] # [[And]] # [[Çiyayên Zinarî]] # [[Everest]] # [[Hîmalaya]] # [[Çiyayê Kilîmanjaro]] # [[Sahara]] {{Core topics}} f522nw0btzvw4t9qfb8sqc3xkh2asgv 2101394 2101391 2026-11-02T06:14:25Z Kawa63 105128 2101394 wikitext text/x-wiki {{see also|[[WP:Gotarên bingehîn]]}} Gelek projeyên [[Wikipedia|Wîkîpediyayê]] hene; ji wan çend mezin, çend biçûk in. Çend gotarên bingehîn ji bo hemî Wîkîpediyayan pêwîst in. Heger dirêj nebin jî, bila qet nebe kurt û di awayê [[Wîkîpediya:Şitl|şitl]]an de bin. Li jêr lîsteya 1.000 gotarên bingehîn heye ku tê pêşniyazkirin di her Wîkîpediyayê de hebin. Divê ev gotar bi zimanekî gelekî hêsan werin nivîsandin û agahiyên herî bingehîn di nav xwe de bihewînin. {| class="wikitable" |+ |- !Sernav!!Hejmara niha!!Hejmara hewce |- |[[#Jînenîgarî|Jînenîgarî]]||198||''TBD'' |- |[[#Felsefe|Felsefe]]||13||''TBD'' |- |[[#Ol|Ol]]||22||''TBD'' |- |[[#Zanistên_civakî|Zanistên civakî]]||77||''TBD'' |- |[[#Ziman_û_wêje|Ziman û wêje]]||48||''TBD'' |- |[[#Pîvan|Pîvan]]||12||''TBD'' |- |[[#Zanist|Zanist]]||250||''TBD'' |- |[[#Xwarin_û_çandinî|Xwarin û çandinî]]||34||''TBD'' |- |[[#Teknolojî|Teknolojî]]||68||''TBD'' |- |[[#Huner_û_şahî|Huner û şahî]]||76||''TBD'' |- |[[#Dîrok|Dîrok]]||54||''TBD'' |- |[[#Erdnîgarî|Erdnîgarî]]||148||''TBD'' |- !'''Hevok'''!!'''1000'''!!'''1000''' |}<small>Kontrolkirina hejmarê: 26 Sibat 2026 (UTC)</small> == Jînenîgarî [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == === Fîlozof û zanyarên civakî === # [[Arîstotelês]] # [[Simone de Beauvoir]] # [[Çanakya]] # [[Konfuçyus]] # [[René Descartes]] # [[Sigmund Freud]] # [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]] # [[Martin Heidegger]] # [[Ibn Xeldûn]] # [[Immanuel Kant]] # [[John Maynard Keynes]] # [[John Locke]] # [[Niccolò Machiavelli]] # [[Karl Marx]] # [[Friedrich Nietzsche]] # [[Platon]] # [[Jean-Jacques Rousseau]] # [[Jean-Paul Sartre]] # [[Sima Qian]] # [[Adam Smith]] # [[Sokratês]] # [[Voltaire]] # [[Max Weber]] # [[Ludwig Wittgenstein]] # [[Zhu Xi]] === Kesên dînî û teolojiyê === # [[Îbrahîm]] # [[Buda]] # [[Îsa]] # [[Martin Luther]] # [[Meryem]] # [[Mûsa]] # [[Mihemed]] # [[Şêx Adî]] # [[Xezalî]] # [[Zerdeşt]] === Rêberên sîyasî === # [[Abraham Lincoln]] # [[Adolf Hitler]] # [[Daryûsê Mezin]] # [[Augustus]] # [[Cengîz Xan]] # [[Karlê Mezin]] # [[Mistefa Barzanî]] # [[Che Guevara]] # [[Ekberê Mezin]] # [[Qazî Mihemed]] # [[Franklin Delano Roosevelt]] # [[George Washington]] # [[Îskenderê Mezin]] # [[Leyla Qasim]] # [[Jawaharlal Nehru]] [[:en:Jawaharlal Nehru|(en)]] # [[Yosîf Stalîn]] # [[Julius Caesar]] # [[Konstantînê Mezin]] # [[Kûruşê Mezin]] # [[Kiyaksar]] # [[Louis XIV.]] # [[Mahatma Gandî]] # [[Mao Zedong]] # [[Martin Luther King]] # [[Napoléon Bonaparte]] # [[Nelson Mandela]] # [[Omer ibn Xetab]] # [[Otto von Bismarck]] # [[Pyotrê Mezin]] # [[Qin Shi Huang]] # [[Rosa Luxemburg]] # [[Selahedînê Eyûbî]] # [[Simón Bolívar]] # [[Siltan Silêmanê Qanûnî]] # [[Sun Yat-sen]] [[:en:Sun Yat-sen|(en)]] # [[Tîmûrleng]] # [[Vladîmîr Îlyîç Lenîn]] # [[Winston Churchill]] === Dahêner, zanyar û matematîknas === # [[Alan Turing]] # [[Albert Einstein]] # [[Arşîmed]] # [[Brahmagupta]] # [[Carl Friedrich Gauss]] [[:en:Carl Friedrich Gauss|(en)]] # [[Carl Linnaeus]] # [[Charles Darwin]] # [[David Hilbert]] [[:en:David Hilbert|(en)]] # [[Dmîtrî Mendeleyev]] [[:en:Dmitri Mendeleev|(en)]] # [[Xwarezmî]] # [[Enrico Fermi]] # [[Ernest Rutherford]] [[:en:Ernest Rutherford|(en)]] # [[Erwin Schrödinger]] # [[Galênos]] # [[Galileo Galilei]] # [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] # [[Henry Ford]] # [[Isaac Newton]] # [[Îbn Sîna]] # [[James Clerk Maxwell]] # [[James Joule]] # [[James Watt]] # [[Johann Gutenberg]] # [[Johannes Kepler]] # [[Leonhard Euler]] [[:en:Leonhard Euler|(en)]] # [[Louis Pasteur]] # [[Marie Curie]] # [[Max Planck]] # [[Michael Faraday]] # [[Nîkola Tesla]] # [[Nîkolaws Kopernîkus]] # [[Thomas Alva Edison]] # [[Tim Berners-Lee]] [[:en:Tim Berners-Lee|(en)]] === Hunermend û mîmar === # [[Albrecht Dürer]] [[:en:Albrecht Dürer|(en)]] # [[Andy Warhol]] # [[Diego Velázquez]] # [[Frank Lloyd Wright]] [[:en:Frank Lloyd Wright|(en)]] # [[Francisco Goya]] [[:en:Francisco Goya|(en)]] # [[Frida Kahlo]] # [[Henri Matisse]] [[:en:Henri Matisse|(en)]] # [[Hokusai|Katsushika Hokusai]] [[:en:Katsushika Hokusai|(en)]] # [[Le Corbusier]] [[:en:Le Corbusier|(en)]] # [[Leonardo da Vinci]] # [[Michelangelo]] # [[Mîmar Sînan]] # [[Pablo Picasso]] # [[Peter Paul Rubens]] [[:en:Peter Paul Rubens|(en)]] # [[Raffaello Sanzio]] # [[Rembrandt]] [[:en:Rembrandt|(en)]] # [[Salvador Dalí]] # [[Vincent van Gogh]] === Kompozîtor û muzîkvan === # [[Antonín Dvořák]] [[:en:Antonín Dvořák|(en)]] # [[Antonio Vivaldi]] # [[Frédéric Chopin]] # [[Franz Schubert]] [[:en:Franz Schubert|(en)]] # [[Georg Frîderîk Handel|Georg Friedrich Händel]] [[:en:Georg Friedrich Händel|(en)]] # [[Giuseppe Verdi]] [[:en:Giuseppe Verdi|(en)]] # [[Gustav Mahler]] [[:en:Gustav Mahler|(en)]] # [[Giovanni Pierluigi da Palestrina]] [[:en:Giovanni Pierluigi da Palestrina|(en)]] # [[Îgor Stravînskî|Igor Stravinsky]] [[:en:Igor Stravinsky|(en)]] # [[Johann Sebastian Bach]] # [[Johannes Brahms]] [[:en:Johannes Brahms|(en)]] # [[Joseph Haydn]] [[:en:Joseph Haydn|(en)]] # [[Ludwig van Beethoven]] # [[Louis Armstrong]] [[:en:Louis Armstrong|(en)]] # [[Michael Jackson]] # [[Pyotr Ilyich Tchaikovsky]] # [[Richard Wagner]] [[:en:Richard Wagner|(en)]] # [[The Beatles]] # [[Ûm Kulsûm]] [[:en:Umm Kulthum|(en)]] # [[Wolfgang Amadeus Mozart]] === Derhêner û nivîskarên fîlman === # [[Akira Kurosawa]] # [[Alfred Hitchcock]] [[:en:Alfred Hitchcock|(en)]] # [[Federico Fellini]] [[:en:Federico Fellini|(en)]] # [[George Lucas]] # [[Ingmar Bergman]] # [[Satyajit Ray]] [[:en:Satyajit Ray|(en)]] # [[Sergei Eisenstein]] [[:en:Sergei Eisenstein|(en)]] # [[Stanley Kubrick]] # [[Steven Spielberg]] [[:en:Steven Spielberg|(en)]] # [[Walt Disney]] === Nivîskar, şanonivîs û helbestvan === # [[Aleksandr Pûşkîn]] # [[Anton Çexov]] # [[Charles Dickens]] # [[Dante Alighieri]] # [[Ebû Nuwas]] [[:en:Abu Nuwas|(en)]] # [[Franz Kafka]] # [[Fyodor Dostoyevskî]] # [[Gabriel García Márquez]] # [[Geoffrey Chaucer]] # [[Hafizê Şîrazî]] # [[Hans Christian Andersen]] # [[Homêros]] # [[James Joyce]] # [[Jane Austen]] # [[Johann Wolfgang von Goethe]] # [[Jorge Luis Borges]] # [[Kalidasa]] [[:en:Kalidasa|(en)]] # [[Tolstoy]] # [[Li Bai]] [[:en:Li Bai|(en)]] # [[Lord Byron]] [[:en:Lord Byron|(en)]] # [[Marcel Proust]] # [[Mark Twain]] # [[Matsuo Bashō]] # [[Miguel de Cervantes]] # [[Molière]] # [[Nacîb Mahfûz]] # [[Ovidius]] # [[Rabindranath Tagore]] # [[Sofoklês]] # [[Vergilius]] # [[Victor Hugo]] # [[William Shakespeare]] === Vebîner û gerokvan === # [[Christopher Columbus]] # [[Ferdinand Magellan]] # [[Hernán Cortés]] # [[Îbn Betûte]] # [[Jacques Cartier]] # [[James Cook]] [[:en:James Cook|(en)]] # [[Marco Polo]] # [[Neil Armstrong]] # [[Roald Amundsen]] # [[Vasco da Gama]] # [[Yuri Gagarin]] # [[Zheng He]] == Felsefe [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == # [[Ateîzm]] # [[Berahî]] [[:en:Reality|(en)]] # [[Diyalektîk]] # [[Epîstemolojî]] # [[Estetîk]] # [[Exlaq]] # [[Felsefe]] # [[Konfuçyûsîzm]] [[:en:Confucianism|(en)]] # [[Mentiq]] # [[Materyalîzm]] # [[Rastî]] # [[Vîna azad]] # [[Zanîn]] == Dîn [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == # [[Bûdîzm]] # [[Dîn]] # [[Hîmîtî]] [[:en:Fundamentalism|(en)]] # [[Giyan]] # [[Hinduîzm]] # [[Îslam]] ## [[Sinnî]] ## [[Şîa]] # [[Mîtolojî]] # [[Xwedê]] ## [[Monoteîzm|Yekxwedayî]] ## [[Pirxwedayî]] # [[Xiristiyanî]] ## [[Dêra Katolîk]] ## [[Protestanîzm]] # [[Reenkarnasyon]] [[:en:Reincarnation|(en)]] # [[Cihûtî]] # [[Elewîtî]] # [[Yarsan]] # [[Êzidîtî]] # [[Taoîzm]] # [[Zerdeştîtî]] == Zanistên civakî [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == # [[Perwerde]] # [[Şaristanî]] # [[Civak]] === Psîkolojî === # [[Aqil]] # [[Hizir]] # [[Hest]] # [[Evîn]] # [[Psîkolojî]] # [[Reftar]] [[:en:Behavior|(en)]] === Malbat û têkilî === # [[Jin]] # [[Zewac]] [[:en:Marriage|(en)]] # [[Law]] # [[Malbat]] # [[Mêr]] === Siyaset === # [[Bîrdozî]] ## [[Anarşîzm]] ## [[Faşîzm]] ## [[Kapîtalîzm]] ## [[Komunîzm]] ## [[Şopparêzî]] ## [[Lîberalîzm]] ## [[Marksîzm]] ## [[Neteweperwerî]] ## [[Sosyalîzm]] # [[Dîplomasî]] # [[Dewlet]] # [[Hikûmet]] ## [[Dîktatorî]] ## [[Komar]] ## [[Monarşî]] ## [[Demokrasî]] ## [[Kolonîtî]] # [[Împeryalîzm]] # [[Partiya siyasî]] [[:en:Political party|(en)]] # [[Propaganda]] # [[Siyaset]] === Kar û aborî === # [[Aborî]] # [[Bazirganî]] # [[Dirav]] ## [[Dolara DYAyê]] [[:en:United States dollar|(en)]] ## [[Ewro]] # [[Sermaye]] # [[Pere]] # [[Pîşesazî]] # [[Bac]] [[:en:Tax|(en)]] === Hiqûq === # [[Destûr]] # [[Hiqûq]] === Rêxistinên navneteweyî === # [[ASEAN]] [[:en:ASEAN|(en)]] # [[Koma Bankeya Dinyayê]] [[:en:World Bank|(en)]] # [[Hevpeymaniya Neteweyan]] [[:en:Commonwealth of Nations|(en)]] # [[Yekîtiya Erebî]] # [[NATO]] # [[Neteweyên Yekbûyî]] ## [[Dîwana Navneteweyî ya Dadê]] [[:en:International Court of Justice|(en)]] ## [[IMF|Sindoqa Diravî ya Navneteweyî]] [[:en:International Monetary Fund|(en)]] ## [[Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê]] ## [[UNESCO]] # [[OPEC]] # [[Xelata Nobelê]] # [[Rêxistina Bazirganî ya Cîhanî]] [[:en:World Trade Organization|(en)]] # [[Tevgera Navneteweyî ya Xaçê Sor û Heyva Sor]] [[:en:International Red Cross and Red Crescent Movement|(en)]] # [[Yekîtiya Afrîkayê]] # [[Yekîtiya Ewropayê]] === Şer û leşkerî === # [[Aştî]] # [[Leşkerî]] [[:en:Military|(en)]] # [[Şer]] ## [[Şerê navxweyî]] [[:en:Civil war|(en)]] # [[Terorîzm]] === Pirsgirêkên civakî === # [[Cezayê mirinê]] # [[Dîskrîmînasyon]] ## [[Nîjadperestî]] # [[Femînîzm]] # [[Globalîzasyon]] [[:en:Globalization|(en)]] # [[Mafên mirovan]] # [[Xizanî]] # [[Xulamtî]] # [[Zarokjiberbirin]] == Ziman û wêje [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == # [[Ziman]] # [[Zimannasî]] # [[Gramer]] # [[Peyv]] ## [[Vac]] ## [[Kîtek]] # [[Pergala nivîsê]] ## [[Alfabeya erebî]] ## [[Alfabeya yewnanî]] ## [[Alfabeya latînî]] ## [[Alfabeya kîrîlî]] [[:en:Cyrillic script|(en)]] ## [[Tîpên çînî]] [[:en:Chinese characters|(en)]] # [[Xwendewarî]] # [[Werger]] # [[Wêje]] ## [[Pexşan]] [[:en:Prose|(en)]] ### ''[[Hunera Şer (pirtûk)]]'' ## [[Honak]] [[:en:Fiction|(en)]] ### ''[[Hezar û yek şev]]'' ## [[Roman]] ### ''[[Çîroka Genji]]'' [[:en:The Tale of Genji|(en)]] ## [[Helbest]] ### ''[[Destana Gilgamêş]]'' ### ''[[Îlyada]]'' ### ''[[Şahname]]'' ## Deqên Olî ### ''[[Incîl]]'' ### ''[[Mahabharata]]'' [[:en:Mahabharata|(en)]] ### ''[[Quran]] # Zimanên taybet ## [[Zimanê almanî|Almanî]] ## [[Zimanê bengalî|Bengalî]] ## [[Zimanê çînî|Çînî]] ## [[Zimanê erebî|Erebî]] ## [[Zimanê fransî|Fransî]] ## [[Zimanê yewnanî|Grekî]] ## [[Zimanê hindistanî|Hindî-Urdu]] [[:en:Hindustani|(en)]] ## [[Zimanê îbranî|Îbranî]] ## [[Zimanê îngilîzî|Îngilîzî]] ## [[Zimanê japonî|Japonî]] ## [[Zimanê korêyî|Korêyî]] ## [[Zimanê kurdî|Kurdî]] ## [[Zimanê latînî|Latînî]] ## [[Zimanê farsî|Farsî]] ## [[Zimanê portûgalî|Portûgalî]] ## [[Zimanê rûsî|Rûsî]] ## [[Zimanê sanskrîtî|Sanskrîtî]] ## [[Zimanê spanî|Spanî]] ## [[Zimanê swahîlî|Swahîlî]] ## [[Zimanê tirkî|Tirkî]] == Pîvan [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == {{div col|2}} # [[Sîstema Navneteweyî ya Yekînan]] # [[Pîvan]] === Giranî, qebare û dûrahî === # [[Kîlogram]] # [[Lîtir]] # [[Metre]] === Dem === # [[Salname]] ## [[Salnameya gregorî]] # [[Saet]] # [[Sanî]] # [[Roj]] # [[Sal]] # [[Beşa saetê]] {{div col end}} == Zanist [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == # [[Zanist]] # [[Xweza]] === Stêrnasî === {{div col|2}} # [[Teqîna Mezin]] # [[Dûvstêr]] [[:en:Comet|(en)]] # [[Galaksî]] ## [[Kadiz]] # [[Gerdûn]] # [[Gerstêrk]] ## [[Erd]] ## [[Jupîter]] ## [[Mars]] ## [[Neptûn]] ## [[Saturn]] ## [[Tîr]] ## [[Ûranûs]] ## [[Venûs]] # [[Asteroîd]] # [[Firîna fezayî]] [[:en: Spaceflight|(en)]] # [[Heyv]] # [[Çala Reş]] # [[Pergala Rojê]] # [[Stêrk]] ## [[Roj]] # [[Stêrnasî]] {{div col end}} === Biyolojî === # [[Biyolojî]] # Materyalên biyolojîk ## [[DNA]] ## [[Enzîm]] ## [[Hormon]] ## [[Proteîn]] # [[Riweknasî]] # [[Ekolojî]] ## [[Cureyên bi xetereya nemabûnê]] # [[Jiyan]] # [[Mirin]] ## [[Xwekujî]] # [[Dabeşandina biyolojîk]] ## [[Cure]] ==== Pêvajoyên biyolojîk ==== {{div col|2}} # [[Metabolîzm]] [[:en:Metabolism|(en)]] ## [[Fotosentez]] ## [[Hormonên herisê]] ## [[Henase]] # [[Pêşveçûn]] # [[Zayîn]] [[:en:Reproduction|(en)]] ## [[Ducanî]] ## [[Seks]] {{div col end}} ==== Organîzma ==== # [[Alga]] # [[Arkeya]] [[:en:Archaea|(en)]] # [[Bakterî]] # [[Karok]] # [[Organîzm]] # [[Plant]] ## [[Dar]] ## [[Fêkî]] ## [[Kulîlk]] # [[Protîst]] [[:en:Protist|(en)]] # [[Heywan]] ## [[Artropod]] ### [[Mêş û mûr]] #### [[Mêşhingiv]] #### [[Morî]] #### [[Mixmixk]] ### [[Pîrevonk]] ## [[Chordate]] ### [[Bejavî]] ### [[Balinde]] #### [[Kewok]] #### [[Mirîşk]] ### [[Xijende]] #### [[Kosî]] #### [[Mar]] ### [[Guhandar]] #### [[Beraz]] #### [[Cirdon]] #### [[Çêlek]] #### [[Hêştir]] #### [[Hesp]] #### [[Kêvroşk]] #### [[Mirov]] #### [[Pisîk]] #### [[Prîmat]] #### [[Mih]] #### [[Seg]] #### [[Balîna]] [[:en:Cetacea|(en)]] ### [[Masî]] #### [[Segmasî]] ## [[Moluska]] [[:en:Mollusca|(en)]] ## [[Nematoda]] [[:en:Nematoda|(en)]] ==== Anatomî ==== # [[Anatomî]] # [[Koendama hestê]] ## [[Poz]] ## [[Çav]] ## [[Guh]] ## [[Çêjtin]] # [[Sîstema gera xwînê]] ## [[Dil]] ## [[Xwîn]] # [[Koendama herisê ya mirovan]] ## [[Kezeb]] ## [[Rûviya zirav]] ## [[Rûviya stûr]] # [[Koendama henaseyê]] # [[Sîstema hormonan]] # [[Sîstema pirbûnê]] [[:en:Reproductive system|(en)]] # [[Koendama demarê]] ## [[Demar]] ## [[Mêjî]] # [[Kakût]] # [[Xane]] # [[Masûlke]] # [[Çerm]] === Tenduristî û bijîşkî === # [[Bijîşkî]] # [[Derman]] ## [[Dermanên dijbakterî]] # [[Diransazî]] # [[Adet (bijîşkî)|Menstruasyon]] [[:en:Menstruation|(en)]] # [[Nexweşî]] # [[Pandemî]] # [[Sîstema bergiriyê]] [[:en:Immune system|(en)]] # [[Tenduristî]] # [[Vaksîn]] # [[Vîrus]] ==== Nexweşî û Rewşên Taybet ==== # [[Alûdebûn]] [[:en:Addiction|(en)]] ## [[Etanol]] [[:en:Ethanol|(en)]] ## [[Titûn]] # [[Astengdarî]] [[:en:Disability|(en)]] ## [[Keratî]] [[:en:Deafness|(en)]] ## [[Korîtî]] # [[Epîlepsî]] # [[Nexweşiya zarokan a felçiyê]] [[:en:Poliomyelitis|(en)]] # [[Arsim]] # [[Bedxwerî]] # [[Krîza dil]] # [[Lerzeta]] # [[Nexweşiya Alzheimer]] [[:en:Alzheimer's disease|(en)]] # [[Psîkopatî]] # [[Gastroenterît]] [[:en:Gastroenteritis|(en)]] # [[Nexweşiya pişikê ya demdirêj]] [[:en:Chronic obstructive pulmonary disease|(en)]] # [[Nexweşiya şekir]] # [[Enfeksîyonên bi riya cinsî derbas dibin]] [[:en:Sexually transmitted infection|(en)]] ## [[AIDS]] # [[Obezîte]] [[:en:Obesity|(en)]] # [[Penceşêr]] # [[Sekta mêjî]] [[:en:Stroke|(en)]] # [[Serêş]] [[:en:Headache|(en)]] # [[Serma]] [[:en:Common cold|(en)]] # [[Tuberkuloz]] # [[Xurika Reş]] [[:en:Smallpox|(en)]] # [[Zatûre]] [[:en:Pneumonia|(en)]] === Kîmya === # [[Biyokîmya]] # [[Element]] ## [[Alûmînyûm]] ## [[Mis]] ## [[Hesin]] ## [[Hîdrojen]] ## [[Karbon]] ## [[Nîtrojen]] ## [[Oksîjen]] ## [[Pîl]] ## [[Sîstema vedorî ya elementan]] ## [[Zêr]] ## [[Zîv]] # [[Kîmya]] # [[Kîmyaya analîtîk]] [[:en:Analytical chemistry|(en)]] # [[Kîmyaya fîzîkî]] [[:en:Physical chemistry|(en)]] # [[Kîmyaya înorganîk]] [[:en:Inorganic chemistry|(en)]] # [[Kîmyaya organîk]] [[:en:Organic chemistry|(en)]] ## [[Alkol]] ## [[Karbohîdrat]] ## [[Lîpîd]] # [[Molekul]] # [[Pêkhateya kîmyayî]] [[:en:Chemical compound|(en)]] ## [[Asîd]] ## [[Baz]] ## [[Xwê]] === Zanistên erdê === # [[Avhewa]] # [[Dora avê]] [[:en:Water cycle|(en)]] # [[El Niño]] [[:en:El Niño|(en)]] # [[Erdhej]] # [[Guherîna avhewayê]] # [[Hewa]] ## [[Ba]] ## [[Baran]] ## [[Berf]] ## [[Ewr]] ## [[Bagera bihêz a tropîkal]] ## [[Tornado]] # [[Jeolojî]] ## [[Kevir]] ## [[Mîneral]] [[:en:Mineral|(en)]] ### [[Elmas]] ## [[Tektonîka lewheyan]] [[:en:Plate tectonics|(en)]] # [[Karesata xwezayî]] [[:en:Natural disaster|(en)]] ## [[Lehî]] ## [[Tsûnamî]] # [[Volkan]] === Fîzîk === # [[Fîzîk]] # [[Lezdan (fizîk)|Lezdan]] # [[Atom]] # [[Wize]] ## [[Parastina Wize]] [[:en:conservation of energy|(en)]] # [[Radyasyonên elektromagnetîk]] [[:en:electromagnetic radiation|(en)]] ## [[Înfrasor]] [[:en:infrared|(en)]] ## [[Ultraviyole]] [[:en:Ultraviolet|(en)]] ## [[Ronahî (fizîk)|Ronahî]] ### [[Reng]] # [[Mekanîka klasîk]] [[:en:classical mechanics|(en)]] # [[Hêz]] ## [[Elektromagnetîzm]] [[:en:Electromagnetism|(en)]] ### [[Qada magnetîkî]] [[:en:magnetic field|(en)]] ## [[Rakêş]] ## [[Hevtesîriya bihêz]] [[:en:Strong interaction|(en)]] ## [[Hevtesîriya lawaz]] [[:en:Weak interaction|(en)]] # [[Kişanek]] # [[Bariste]] # [[Kanza]] ## [[Polat]] [[:en:Steel|(en)]] # [[Fîsyona nukleerî]] [[:en:Nuclear fission|(en)]] # [[Rewşa maddeyê]] [[:en:State of matter|(en)]] ## [[Gaz]] ## [[Şile]] ## [[Plazma]] [[:en:Plasma|(en)]] ## [[Biring]] # [[Mekanîka kuantûmî]] [[:en:Quantum mechanics|(en)]] # [[Hilweşîna Radyoaktîvîtê]] [[:en:radioactivity|(en)]] # [[Rêjeyiya giştî]] [[:en:general relativity|(en)]] # [[Rêjeyiya taybet]] [[:en:special relativity|(en)]] # [[Nîvragihbar]] # [[Deng]] # [[Lezahî]] [[:en:velocity|(en)]] ## [[Leza ronahiyê]] # [[Germahî]] # [[Dem]] # [[Termodînamîk]] # [[Valahî]] === Matematîk === # [[Analîza matematîkî]] [[:en:Mathematical analysis|(en)]] ## [[Analîza hejmarî]] [[:en:Numerical analysis|(en)]] ## [[Hevkêşeya dîferensiyel]] # [[Arîtmetîk]] [[:en:Arithmetic|(en)]] ## [[Hejmar]] ## [[Logarîtma]] [[:en:Logarithm|(en)]] ## [[Bîrdoza jimare]] # [[Cebîr]] [[:en:Algebra|(en)]] ## [[Cebîra lîner]] [[:en:Linear algebra|(en)]] ## [[Hejmarên kompleks]] [[:en:Complex number|(en)]] ## [[Wekhevî]] # Îhtîmal û îstatîstîk ## [[Îhtîmal]] [[:en:Probability|(en)]] ## [[Amar]] # [[Geometrî]] ## [[Hoke]] ## [[Pi]] ## [[Rûerd]] ## [[Sîmetrî]] [[:en:Symmetry|(en)]] ## [[Sîstema koordînatê]] [[:en:Coordinate system|(en)]] ## [[Teorema Pîtagoras]] ## [[Trîgonometrî]] # Lojîk û bingeh ## [[Bêdawî]] ## [[Fonksiyon]] [[:en:Function (mathematics)|(en)]] ## [[Îsbata matematîkî]] [[:en:Mathematical proof|(en)]] ## [[Teoriya koman]] [[:en:Set theory|(en)]] # [[Matematîk]] == Xwarin û çandinî [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == === Çandinî === # [[Çandinî]] ## [[Avdan]] ## [[Gîsin]] [[:en:Plough|(en)]] ## [[Kedîkirin]] [[:en:Domestication|(en)]] === Xwarin === # [[Biharat]] # [[Findeq]] [[:en:Nut (fruit)|(en)]] # [[Goşt]] # [[Hingiv]] # [[Mûz]] # [[Nan]] # [[Penîr]] # [[Sêv]] # [[Dan]] ## [[Birinc]] ## [[Ceh]] ## [[Garis]] ## [[Baçîk]] ## [[Genim]] # [[Narinc]] # [[Soya]] # [[Şekir]] # [[Çoklata]] # [[Tirî]] # [[Xwarin]] # [[Xwê]] # [[Sebze]] ## [[Kartol]] === Vexwarin === # [[Av]] # [[Avmêwe]] # [[Bîra]] # [[Çay]] # [[Qehwe]] # [[Şerab]] # [[Şîr]] == Teknolojî [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == # [[Bîoteknolojî]] # [[Endezyarî]] ## [[Makîne]] ## [[Çerxe]] ## [[Cer]] [[:en:Screw|(en)]] ## [[Robot]] # [[Metalurjî]] [[:en:Metallurgy|(en)]] # [[Nanoteknolojî]] # [[Cil]] ## [[Pembû]] # [[Teknolojî]] === Ragihandin === # [[Agahî]] ## [[Ensîklopedî]] # [[Çapkirin]] [[:en:Printing|(en)]] # [[Pirtûkxane]] ## [[Pirtûk]] # [[Pêragihandin]] # [[Rojnamegerî]] ## [[Rojname]] # [[Telefon]] === Elektronîk === # [[Elektronîk]] ## [[Frekans]] ## [[Sirêma elektrîkê]] # Pêkhate ## [[Tirûş]] ## [[Diod]] ## [[Înduktor]] ## [[Kondansator]] ## [[Transformator]] [[:en:Transformer|(en)]] ## [[Transîstor]] ==== Kompûter û înternet ==== # [[Jîriya çêkirî]] # [[Înternet]] ## [[E-Peyam]] ## [[World Wide Web]] # [[Kompûter]] ## [[Hard dîsk]] ## [[Yekeya pêvajoyê ya navendî]] # [[Nermalav]] # [[Pergala xebatê]] # [[Teknolojiya agahiyê]] [[:en:Information technology|(en)]] ## [[Algorîtma]] # [[Zimanê bernamesaziyê]] === Enerjî û sotemenî === # [[Agir]] # [[Elektrîk]] ## [[Enerjiya nukleerî]] [[:en:Nuclear power|(en)]] # [[Enerjiya venûker]] [[:en:Renewable energy|(en)]] # [[Motor]] ## [[Motora dûkelê]] [[:en:Steam engine|(en)]] ## [[Makîneya şewata hundirîn]] [[:en:Internal combustion engine|(en)]] # [[Sotemeniya fosîlî]] [[:en:Fossil fuel|(en)]] === Materyal === # [[Cam]] # [[Dar]] # [[Kaxez]] # [[Plastîk]] === Veguhastin === # [[Balafir]] # [[Noqav]] [[:en:Submarine|(en)]] # [[Bisîklet]] # [[Keştî]] # [[Otomobîl]] # [[Trên]] # [[Veguhastin]] [[:en:Transport|(en)]] === Çek === # [[Çek]] ## [[Çek (amûr)]] ### [[Mîtralyoz]] [[:en:Machine gun|(en)]] ## [[Çeka nukleerî]] ## [[Şûr]] # [[Tank]] # [[Teqemenî]] [[:en:Explosive material|(en)]] ## [[Barût]] == Huner û şahî == # [[Çand]] # [[Dans]] # [[Huner]] ## [[Komîk]] [[:en:Comics|(en)]] ## [[Kûzikvan]] [[:en:Pottery|(en)]] ## [[Peyker]] ## [[Nîgar]] ## [[Wênekêşî]] [[:en:Photography|(en)]] # [[Mode]] [[:en:Fashion|(en)]] # [[Şano]] # [[Xweşnivîsî]] === Avahîsazî û endezyariya şaristanî === # [[Avahîsazî]] # [[Bendav]] # [[Birc]] # [[Kemer]] # [[Pir]] # [[Piramîd]] # [[Kanal]] # [[Qube]] # [[Xanî]] # Avahiyên taybet ## [[Angkor Wat]] [[:en:Angkor Wat|(en)]] ## [[Basîlîkaya Saint Peter]] [[:en:St. Peter's Basilica|(en)]] ## [[Bendava Sê Newala]] ## [[Birca Eiffel]] ## [[Dîwarê Mezin ê Çînê]] ## [[Girê Mirazan]] ## [[Keleha Hewlêrê]] ## [[Kolezyûm]] ## [[Pîramîdên Gîzeyê]] ## [[Parthenon]] [[:en:Parthenon|(en)]] ## [[Peykerê Azadiyê]] ## [[Tac Mehel]] === Fîlm, radyo û televîzyon === # [[Fîlm]] ## [[Anîmasyon]] [[:en:Animation|(en)]] # [[Radyo]] # [[Televîzyon]] === Muzîk === # [[Dengbêjî]] # [[Muzîk]] # [[Stran]] # Cureyên muzîkê yên taybet ## [[Blues]] ## [[Hîp hop]] ## [[Cez]] ## [[Muzîka elektronîk]] [[:en:Electronic music|(en)]] ## [[Muzîka klasîk]] ### [[Opera]] ### [[Senfonî]] [[:en:Symphony|(en)]] ## [[Muzîka rock]] ## [[Reggae]] ## [[Samba]] [[:en:Samba|(en)]] ## [[Flamenko]] # Amûrên muzîkê yên taybet ## [[Bilûr]] ## [[Dahol]] [[:en:Drum|(en)]] ## [[Gîtar]] ## [[Keman]] ## [[Piyano]] ## [[Borazan]] [[:en:Trumpet|(en)]] === Rekreasyon === # [[Hunera şerî]] [[:en:Martial arts|(en)]] ## [[Cudo]] [[:en:Judo|(en)]] # [[Lîstik]] ## [[Go]] [[:en:Go (game)|(en)]] ## [[Lîstika vîdyoyê]] ## [[Nerd]] ## [[Sedrenc]] # [[Lîstikên Olîmpiyadê]] # [[Leyzok]] # [[Melevanî]] # [[Qumar]] [[:en:Gambling|(en)]] # [[Werziş]] ## [[Atletîzm]] ## Lîstikên bi top ### [[Basketbol]] ### [[Beyzbol]] ### [[Futbol]] ### [[Golf]] ### [[Krîket]] [[:en:Cricket|(en)]] ### [[Yekîtiya Ragbî]] ### [[Tenîs]] == Dîrok == # [[Dîrok]] ==== Dîroka berî dîrokê û ya kevnar ==== # [[Berî dîrokê]] # [[Împeratoriya Guptayan]] [[:en:Gupta Empire|(en)]] # [[Împeratoriya Romê]] # [[Mezopotamya]] # [[Misira kevnare]] # [[Serdema bronzî]] # [[Serdema hesinî]] # [[Serdema kevirî]] # [[Sumer]] # [[Şaristaniya Mayayan]] [[:en:Mayan Civilization|(en)]] # [[Xanedana Han]] # [[Xanedana Tang]] # [[Yewnanistana kevnare]] === Dîroka kurd === # [[Dîroka Bakurê Kurdistanê]] # [[Dîroka Başûrê Kurdistanê]] # [[Dîroka Rojavaya Kurdistanê]] # [[Dîroka Rojhilatê Kurdistanê]] # Dewletên dîrokî ## [[Xanedana Eyûbî]] ## [[Xanedana Merwanî]] ## [[Împeratoriya Med]] ## [[Împeratoriya Hexamenişî]] ==== Serdema Navîn û Ronesans ==== # [[Aztek]] # [[Împeratoriya Bîzansê]] # [[Împeratoriya Malî]] [[:en:Mali Empire|(en)]] # [[Împeratoriya Mongolî]] # [[Împeratoriya Osmanî]] # [[Împeratoriya Romê ya Pîroz]] # [[Înka]] [[:en:Inca Empire|(en)]] # [[Ronesans]] # [[Seferên Xaçperestan]] # [[Serdema Navîn]] # [[Vîkîng]] # [[Xanedana Ming]] # [[Xanedana Ebasiyan]] ==== Serdema nûjen a pêşîn û ya nûjen ==== # [[Almanyaya Nazî]] # [[Apartheid]] # [[Holokost]] # [[Împeratoriya Brîtanî]] # [[Krîza Mezin]] [[:en:Great Depression|(en)]] # [[Reformasyon]] [[:en:Reformation|(en)]] # [[Restorasyona Meiji]] [[:en:Meiji Restoration|(en)]] # [[Serdema Ronahîbûnê]] [[:en:Age of Enlightenment|(en)]] # [[Şerê Cîhanê yê Duyem]] # [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] # [[Pevçûna Rojhilata Navîn]] # [[Şerê navxweyî yê Amerîkayê]] # [[Şerê Sar]] # [[Şerê Viyetnamê]] # [[Şoreşa Fransayê]] # [[Şoreşa Pîşesaziyê]] # [[Şoreşa Rûsyayê]] [[:en:Russian Revolution|(en)]] # [[Xanedana Qing]] # [[Yekîtiya Sovyetê]] == Erdnîgarî == # [[Bajar]] # [[Çem]] # [[Çiya]] # [[Beyaban]] # [[Daristan]] # [[Derya]] # [[Erdnîgarî]] # [[Okyanûs]] # [[Parzemîn]] # [[Cemsera Bakur]] # [[Cemsera Başûr]] === Parzemîn û herêmên sereke === # [[Afrîka]] # [[Amerîkaya Bakur]] # [[Amerîkaya Başûr]] # [[Antarktîka]] # [[Asya]] # [[Ewropa]] # [[Okyanûsya]] # [[Rojhilata Navîn]] === Welat === ==== Afrîka ==== # [[Afrîkaya Başûr]] # [[Cezayir]] # [[Etiyopya]] # [[Kongoya Demokratîk]] # [[Misir]] # [[Nîjerya]] # [[Sûdan]] # [[Tanzanya]] ==== Asya ==== # [[Bengladeş]] # [[Çîn]] # [[Efxanistan]] # [[Erebistana Siûdî]] # [[Filîpîn]] # [[Hindistan]] # [[Îndonezya]] # [[Îran]] # [[Iraq]] # [[Îsraêl]] # [[Japon]] # [[Kurdistan]] # [[Korêya Başûr]] # [[Pakistan]] # [[Taylenda]] # [[Tirkiye]] # [[Viyetnam]] ==== Ewropa ==== # [[Almanya]] # [[Awistirya]] # [[Fransa]] # [[Holenda]] # [[Îtalya]] # [[Keyaniya Yekbûyî]] # [[Polonya]] # [[Portûgal]] # [[Rûsya]] # [[Spanya]] # [[Swîsre]] # [[Ûkrayna]] # [[Vatîkan]] ==== Amerîkaya Bakur ==== # [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] # [[Kanada]] # [[Kûba]] # [[Meksîk]] ==== Amerîkaya Başûr ==== # [[Arjentîn]] # [[Brezîl]] # [[Kolombiya]] ==== Okyanûsya ==== # [[Awistralya]] === Bajar === ==== Afrîka ==== # [[Cape Town]] [[:en:Cape Town|(en)]] # [[Kînşasa]] # [[Lagos]] # [[Naîrobî]] # [[Qahîre]] ==== Asya ==== # [[Bangkok]] # [[Bexda]] # [[Delhî]] # [[Daka]] # [[Dubai]] # [[Hewlêr]] # [[Hong Kong]] # [[Cakarta]] # [[Keraçî]] # [[Kolkata]] # [[Meke]] # [[Mumbaî]] # [[Orşelîm]] # [[Pekîn]] # [[Sêûl]] # [[Singapûr]] # [[Şam]] # [[Şanghay]] # [[Tehran]] # [[Tokyo]] ==== Ewropa ==== # [[Amsterdam]] # [[Atîna]] # [[Berlîn]] # [[Bruksel]] # [[London]] # [[Madrîd]] # [[Mosko]] # [[Parîs]] # [[Roma]] # [[Sankt Petersburg, Rûsya|Sankt Petersburg]] # [[Stembol]] # [[Viyana]] ==== Amerîkaya Bakur ==== # [[Los Angeles]] # [[Meksîko]] # [[New York]] # [[Washington, D.C.]] ==== Amerîkaya Başûr ==== # [[Bogotá]] # [[Buenos Aires]] # [[Rio de Janeiro]] # [[São Paulo]] ==== Okyanûsya ==== # [[Sîdney]] === Av === # [[Amazon]] # [[Îndus]] # [[Kongo (çem)]] # [[Mîsîsîpî (çem)]] # [[Çemê Nîjerê]] [[:en:Niger River|(en)]] # [[Çemê Zer]] # [[Danûb]] # [[Deryaya Bakur]] # [[Deryaya Baltîk]] # [[Deryaya Çîna Başûr]] # [[Deryaya Karîbê]] # [[Deryaya Navîn]] # [[Deryaya Reş]] # [[Deryaya Qezwînê]] # [[Çemê Ganjê]] # [[Gola Baykalê]] [[:en:Lake Baikal|(en)]] # [[Golên Mezin]] # [[Gola Viktoria]] # [[Nîl]] # [[Okyanûsa Arktîk]] # [[Okyanûsa Atlantîk]] # [[Okyanûsa Başûr]] # [[Okyanûsa Hindî]] # [[Okyanûsa Pasîfîk]] # [[Kanala Panamayê]] # [[Kanala Swêşê]] # [[Besta binavî ya mezin]] # [[Reyn]] # [[Volga]] # [[Yangtsê]] === Çiya û çol === # [[Alp]] # [[And]] # [[Çiyayên Zinarî]] # [[Everest]] # [[Hîmalaya]] # [[Çiyayê Kilîmanjaro]] # [[Sahara]] {{Core topics}} o801m2f0z6r4rhr7hi75wxkrh80rr4a 0 4824 2101326 2090987 2026-11-01T19:22:16Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2101326 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''Amerîka'''{{Efn|Bi navê '''Emêrîka'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref> jî tê nasîn}} yan jî '''Parzemîna Amerîkayê''' parzemîneke ku ji tevahîya [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]] pêk tê. Amerîka piştî Asyayê duyem parzemîna herî mezin e û ji rûberê û ji aliyê nifûsê ve sêyem parzemîna herî mezin ê [[Cîhan|Cîhanê]] ye. Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojavaya Cîhanê pêk tîne û di heman demê de piraniya axa "cîhana nû" li parzemîna Amerîkayê ye. Parzemîn hinek caran bi navê India Nova hatiye binavkirin. Li gel giravên girêdayî parzemînê parzemîna Amerîkayê ji %8ê rûbera giştî ya Cîhanê û ji %28,4 ê rûbera bejahiyê ya Cîhanê vedigire. Li topografyaya parzemînê [[Zincîreçiyayê Kordîlera Amerîkî]] serdest e ku ji zincîreçiyeke dirêj ê çiyayan pêk aniye û li dirêjahiya perava rojava dirêj dibe. Aliyê rohilatî yên parzemîna Amerîkayê hewzên çemên mezin ên serdest ên wekê [[Amazon]], St. Lawrence River–Great Lakes, Mississippi û La Plata cih girtine. Ji ber ku Amerîka ji bakur ber bi başûr ve 14.000 kîlomêtre dirêj dibe, avhewa û ekolojiya parzemînê pir diguhezin ku ji tundra arktîk a bakurê Kanada, [[Grînlenda]] û [[Alaska]]yê heya daristanên baranên tropîkal ên li [[Amerîkaya Navîn]] û [[Amerîkaya Başûr]] berfireh dibe. Mirovên destpêkê di navbera 20.000 û 16.000 sal berê de ji [[Asya|Asyayê]] koçê Parzemîna Amerîkayê bûne. Koça duyem ku axêverên zimanê Na-Dene bûn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Koçberiya paşê ya Înuîtê ber bi neoarktîkê ve li dora sala 3500 {{bz}} de pêk hatiye ku ev koçberî bi gelemperî ji aliyê gelên xwemaliyên Amerîkayê ve pêk hatine. Di kolonîzasyona norsî ya Amerîkaya Bakur de çend wargeh li [[Grînlenda|Grînlendayê]] û dibe ku li ser parzemînê jî hatin avakirin lêbelê ev dever carekê din dîsa hatine terikandin. Seferên spanyayî yên [[Krîstofor Kolumbus]] ji 1492 heta 1504 bûn sedema pêwendiyên mayînde yên bi hêzên ewropî (û paşê, hêzên din ên cîhana kevin) ku di dawiyê de bûye sedema danûstandina bi [[Kolombiya|Kolombiyayê]] re û serdemeke keşifkirinê, fetih û kolonyalîzmê daye destpêkirin ku bandor û encamên van yekan heya roja îro jî berdewam dike. Yekem bicih bûna ewropî ya naskirî yê li Amerîkayê ji aliyê kaşîfê skandînavî Leif Erikson ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml |sernav=BBC - History - Leif Erikson |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2024-12-26 |ziman=en-GB}}</ref> Lêbelê kolonî tu carî mayînde nebûye û paşê jî hatiye terikandin. Hebûna [[Spanya|Spanyayê]] kolekirina hejmareke mezin ji nifûsa xwemaliyên Amerîkayê vedihewîne. Nexweşiyên ji [[Ewropa]] û [[Afrîkaya Rojava]] hatine anîn gelên xwemaliyên Amerîkayê qir kiriye û parzemîna Amerîkayê ji aliyê hêzên ewropî ve hatiye dagir kirin. Koçberiya girseyî yên ji Ewropayê, tevî hejmareke mezin ji xizmetkarên bi peyman û anîna koleyên afrîkî bi giranî cihê gelên xwemalî yên li piraniya Amerîkayê girtiye. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî di salên 1770an de dest pê kiriye û bi giranî bi Şerê Spanya-Amerîkî di dawiya salên 1890an de bi dawî bûye. Niha, hema hema hemî nifûsa Amerîkayê li welatên serbixwe dijî lêbelê mîrata kolonîzasyonê û bicihbûna ji aliyê ewropiyan ve bûye sedem ku Amerîka gelek taybetmendiyên çandî yên hevpar parve bikin ku bi taybetî xiristiyanî û bikaranîna zimanên [[Ewropaya Rojava]] ku di nav de bi giranî zimanên wekê zimanê spanî, zimanê îngilîzî, zimanê portûgalî, zimanê fransî û bi rêjeyeke kêmtir jî zimanê holendî li seranserê parzemînê tê axavtin. Li seranserê parzemîna Amerîka ji milyareke zêdetir mirov dijîn ku du ji sêyan ji wan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Brezîl|Brezîlê]] û [[Meksîk|Meksîkê]] dijîn. Di heman demê de parzemîn malavaniya heşt megabajar ne (herêmên metropolîtanên ku nifûsa wan 10 milyonan zêdetir e) dike ku bajarên mezin ên wekê bajarê [[Meksîka Mezin]] (21,2 milyon), [[São Paulo]] (21,2 milyon), bajarê [[New York City|New York]] (19,7 milyon), [[Los Angeles]] (18,8 milyon), [[Buenos Aires]] (15,6 milyon), [[Rio de Janeiro]] (13,0 milyon), [[Bogotá]] (10,4 milyon) û Lima (10,1 milyon) li vê parzemîna Amerîkayê ye. == Etîmolojî û binavkirin == [[Wêne:Amerigo Vespucci (with turban).jpg|thumb|çep|Kaşifê îtalî Amerigo Vespucci ku parzemîna Amerîkayê navê xwe ji navê wî wergirtiye]] Navê "Amerîka" cara yekem di sala 1507an de hatiye tomar kirin. Nexşeya cîhan a ku ji aliyê Martin Waldseemüller ve hatiye çêkirin, bikaranîna herî destpêka tomarkirî ya vê têgehê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/8ea8f3f87201426f946b400b5c78ce7f |sernav=AP Exclusive: Oldest map to use word 'America' up for sale |malper=AP News |tarîx=2017-11-07 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref> Nav her wiha (bi hev re bi têgeha Amerigen ve têkildar e) di Cosmographiae Introductio de ku tê dîtin, ji aliyê Matthias Ringmann ve hatiye nivîsandin û bi referansa Amerîkaya Başûr hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Heman têgeh di sala 1538an de ji aliyê Gerardus Mercator ve hem ji bo Amerîkaya Bakur û hem jî ji bo Amerîkaya Başûr hatiye bikaranîn. Navê "Amerîka" yê ji Americus hatiye ku guhertoya latînî ya navê pêşîn ê keşifgerê îtalî Amerigo Vespucci ye. Forma mê ya Amerîka di destpêkê de ji bo parzemîna nû yê kifşkirî hatiye bikar anîn ku ji ber vê yekê bi navên mê yên parzemînên din ên wekê Asya, Afrîka û Ewropayê re hatiye lihevkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Toby Lester, "Putting America on the Map", Smithsonian, 40:9 (December 2009)}}</ref> Lêbelê ji salên 1950î vir ve<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lewis-myth.html |sernav=The Myth of Continents |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi gelemperî ji aliyê îngilîzîaxivan ve wekê parzemînên cuda têne hesibandin û bi hev re wekê parzemînên Amerîkayê, an jî bi kêmasî jî be wekê Amerîka hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/america |sernav=Definition of AMERICA |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Marjorie Fee and Janice MacAlpine, Oxford Guide to Canadian English Usage (2008) page 36 says "In Canada, American is used almost exclusively in reference to the United States and its citizens." Others, including The New Zealand Oxford Dictionary, The Canadian Oxford Dictionary, The Australian Oxford Dictionary and The Concise Oxford English Dictionary all specify both the Americas and the United States in their definition of "American".}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to the English language |url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont00mcar |paşnav=McArthur |pêşnav=Tom |weşanger=Oxford university press |tarîx=1992 |isbn=978-0-19-214183-5 |cih=Oxford}}</ref> Dema ku wekê perçeyên parzemîna Amerîkayê wekê parzemînek yekgirtî were hesibandin, form bi gelemperî wekê parzemîna Amerîkayê tê binavkirin. Lêbelê bêyî çarçoveyeke zelal, yekjimar Amerîka di îngilîzî de bi gelemperî behsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dike.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdema berê kolombiyan === [[Wêne:CPN WEST COURT 01.jpg|thumb|Plazaya Occidental a li Copán, Hondurasê]] Serdema berê kolombiyayî hemî dabeşkirinên serdemê di dîrok û pêşdîroka Amerîkayê de berê xuya bûna bandorên giring ên ewropî yên li ser parzemînên Amerîkayê vedigere ku ji dema niştecihbûna resen ê di serdema paleolîtîka jorîn (niştecihên xemaliyên amerîkî) heta kolonîzasyona ewropî yê di serdema destpêka nûjen de vedihewîne. Têgeha "berê kolombiyan" bi taybetî di çarçoveya şaristaniyên mezin ên xwemaliyên Amerîkayê de, wekê şaristaniyên mezoamerîkayê (Olmec, Toltec, Teotihuacano, Zapotec, Mixtec, Aztec, Maya) û şaristaniyên Andê (Inca, Moche, Chavín, Muisca, Cañari) hatiye bikar anîn. Gelek şaristaniyên berê kolombiyayî taybetmendî û nîşanên sereke ava kirine ku di nav wan de wargehên daîmî an bajarî, çandinî, avahîsaziya sivîl (mîmariya sivîl) û monumental û hiyerarşiyên civakî yên tevlihev hebûn. Hinek ji van şaristaniyan heta dema hatina pêşîn a daîmî ya ewropî (nêzîkî dawiya sedsala 15an - destpêka sedsala 16an) gelek ji zû de ve winda bibûn û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine zanîn. Şaristaniyên din jî şaristaniyên hevdemê vê serdemê bûn û ji vegotinên dîrokî yên wê demê jî têne zanîn. Çend ji van şaristaniyan wek mînak şaristaniya Maya xwedî tomarên xwe yên nivîskî bûn ku nivîsandinê bikaranîne. Lêbelê, piraniya ewropiyan di wê demê van nivîsan wekê baweriyeke pagan didîtine û piraniya van belgeyan ji aliyê xiristiyanên ewropî ve hatine şewitandin. Di roja îro de tenê çend belgeyên veşartî mane ku dîroknasên nûjen bi vedîtinên çandî û bi vedîtinên zanîna kevnar ve rû bi rû dihêle.<ref>{{Cite book |sernav=Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601}}</ref> ==== Bicihbûna parzemîna Amerîkayê ==== [[Wêne:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400px|Li ser bingeha teoriya koçberiya ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.]] Li gorî lêkolînên serdema nûjen şêniyên pêşîn ji Asyayê koçê Amerîkayê bûne. Li gorî daneyên van lêkolînan dîroka cihên niştecîbûnên li Alaska û Yukonê herî kêm ji 20.000 salên berê niha vedigere û dîroka van niştecihan heta 40.000 sal berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |sernav=Parks Canada - Unearthing the Law - Archaeology at : Unearthing the Law |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en |paşnav=Parks Canada Agency, Government of Canada |archive-date=2011-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110424103401/http://www.pc.gc.ca/eng/docs/r/pfa-fap/sec1.aspx |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |sernav=Archaeology - Information Sources |malper=yukon.taiga.net |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2008-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081022085345/http://yukon.taiga.net/vuntutrda/archaeol/info.htm |url-status=dead }}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.bradshawfoundation.com/stephenoppenheimer/index.php |sernav=Bradshaw Foundation - Journey of Humankind |malper=Bradshaw Foundation |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Ji xeynî vê, taybetmendiyên koçberiya paleo-hindî ya ber bi Amerîkayê ve û ber bi seranserê Amerîkayê ve tevê dîrok û rêyên ku hatine bikaranîn, mijara lêkolîn û nîqaşên berdewam in.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?era=e003 |sernav=Atlas of the Human Journey - The Genographic Project |malper=genographic.nationalgeographic.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Jiyana berbelav a Amerîkayê piştî serdema bilind a qeşaya dereng, ji 16.000 sal heta 13.000 sal ên berê niha pêk hatiye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bonatto |pêşnav=S. L. |paşnav2=Salzano |pêşnav2=F. M. |tarîx=1997-03-04 |sernav=A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC20009/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=94 |hejmar=5 |rr=1866–1871 |doi=10.1073/pnas.94.5.1866 |issn=0027-8424 |pmc=20009 |pmid=9050871}}</ref> [[Wêne:Palazzo Ferreria statue 4 America.jpeg|thumb|200px|çep|Dîmenek ji peykera ku li Palazzo Ferreria, li Valletta, Maltayê ye ku nûnertiya parzemîna Amerîkayê dike.]] Teoriya kevneşopî ev e ku ev koçberên pêşîn nêzîkê 40.000-17.000 sal berê niha,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Journey of Man: A Genetic Odyssey |paşnav=Wells |pêşnav=Spencer |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-691-11532-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WAsKm-_zu5sC&q=The%20Journey%20of%20Man&pg=PA138}}</ref> di dema ku asta deryayê ku di dema qeşagirtina çarem de bi giringî daketiye, bi rêya pira bejahî ya Berîngiyaya di navbera Sîbîryaya rojhilat û Alaskaya îro de pêk hatiye.<ref name=":2" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI//nmnh/origin.htm |sernav=Encyclopedia Smithsonian: Paleoamerican Origins |malper=www.si.edu |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev mirovên koçber li korîdorên bê qeşayê yên di navbera qeşeyên Laurentideyê û Kordîleranê de dirêj dibûn, keriyên megafaunayên pleîstosenên ku niha nemane, şopandine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.physorg.com/news169474130.html |sernav=The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health |malper=www.physorg.com |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Rêyeke din a pêşniyarkirî ew e ku bi peya an jî bi bikaranîna keştiyên kevnare, ev mirov ji peravên Pasîfîkê ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fladmark |pêşnav=K. R. |tarîx=1979 |sernav=Routes: Alternate Migration Corridors for Early Man in North America |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-antiquity/article/abs/routes-alternate-migration-corridors-for-early-man-in-north-america/AF58E7FD1F4C97A6E6566339992946C4 |kovar=American Antiquity |ziman=en |cild=44 |hejmar=1 |rr=55–69 |doi=10.2307/279189 |issn=0002-7316}}</ref> Delîlên paşîn ên ji wê demê bi bilindbûna asta deryayê ku bi sedan metreyan piştê serdema qeşaya dawî bilind bûye hatine veşartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.realclimate.org/index.php/archives/2009/01/sea-will-rise-to-levels-of-last-ice-age/ |sernav=RealClimate: Sea will rise ‘to levels of last Ice Age’ Il mare raggiungerà “I livelli dell’ultima era glaciale” |tarîx=2009-01-26 |roja-gihiştinê=2026-08-14 |ziman=en-US |paşnav=Stefan}}</ref> Her çiqas delîlên genetîkî nîşan didin ku tenê yek nifûseke damezrîner hebe jî, dibe ku her du rê jî hatibin bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ledford |pêşnav=Heidi |tarîx=2009-01-08 |sernav=Earliest Americans took two paths |url=https://www.nature.com/articles/news.2009.7 |kovar=Nature |ziman=en |doi=10.1038/news.2009.7 |issn=1476-4687}}</ref> Cûrbecûr û belavbûna mîkro-satelît a taybetî ya gelên xwemaliyên yên Amerîkaya Başûr nîşan dide ku ji kolonî kirina destpêka herêmê ve hinek nifûsên xwemalî dikarîn xwe ji mirovên ku nû hatine parzemînê îzole bikin.<ref>{{Cite web |url=http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |sernav=Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q |roja-gihiştinê=2026-08-14 |archive-date=2011-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510204204/http://64.40.115.138/file/lu/6/52235/NTIyMzV9K3szNTc2Nzc%3D.jpg?download=1 |url-status=dead }}</ref> Koçberiyeke duyem piştê koçberiya yekemê Amerîkayê pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref> ku axivarên zimanê na deneyê ku bi piranî di komên Amerîkaya Bakur de bi rêjeyên genetîkî yên cûda têne dîtin, bi rêjeya herî bilind a ku di nav athabaskanan de bi rêjeya ji %42 tê dîtin, ji vê pêla duyem hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Patterson |pêşnav2=Nick |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Desmond |paşnav4=Tandon |pêşnav4=Arti |paşnav5=Mazieres |pêşnav5=Stéphane |paşnav6=Ray |pêşnav6=Nicolas |paşnav7=Parra |pêşnav7=Maria V. |paşnav8=Rojas |pêşnav8=Winston |paşnav9=Duque |pêşnav9=Constanza |paşnav10=Mesa |pêşnav10=Natalia |paşnav11=García |pêşnav11=Luis F. |paşnav12=Triana |pêşnav12=Omar |paşnav13=Blair |pêşnav13=Silvia |paşnav14=Maestre |pêşnav14=Amanda |paşnav15=Dib |pêşnav15=Juan C. |tarîx=2012 |sernav=Reconstructing Native American population history |url=https://www.nature.com/articles/nature11258 |kovar=Nature |ziman=en |cild=488 |hejmar=7411 |rr=370–374 |doi=10.1038/nature11258 |issn=1476-4687 |pmc=3615710 |pmid=22801491}}</ref> Zimannas û biyolog li ser bingeha analîza komên zimanên amerindî û belavbûna [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema komên xwînê ya ABO]] gihîştine encameke bi vê awayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America |paşnav=Meltzer |pêşnav=David J. |weşanger=University of California Press |tarîx=2009-05-27 |isbn=978-0-520-94315-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Rnc-bg2voI8C&pg=PA146}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Introduction to the Languages of the World |paşnav=Lyovin |pêşnav=Anatole |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-508116-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y6Y-L4ogfhIC&q=Indigenous+languages+of+the+Americas&pg=PA309}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mithun |pêşnav=Marianne |tarîx=1990-10-01 |sernav=Studies of North American Indian Languages |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=19 |hejmar=Volume 19, 1990 |rr=309–330 |doi=10.1146/annurev.an.19.100190.001521 |issn=0084-6570}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-Siberian-Link-with-Na-Dene-Languages-Vajda/9d75c662044ff828c56c5461be58bbd4b10f46a1 |sernav=A Siberian link with Na-Dene languages |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-08-14}}</ref> Paşê gelên kevneşopiya amûrên piçûk ên Arktîkê ku hebûneke çandî ya berfireh bû ku li Nîvgirava Alaska, li dora kendava Bristolê û li peravên rojhilatê tengava Beringê nêzîkê sala 2500ê {{bz}} pêş ketiye û koçê Amerîkaya Bakur bûne.<ref>{{Cite book |sernav=Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3.}}</ref> Kevneşopiya amûrên biçûk ên Arktîk ku çandeke paleo-eskimo bû, veguheriye du guhertoyên çandî ku di nav wan de kevneşopiya berê-dorset û kevneşopiya serxwebûna Grînlendeyê hebûn.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Health Transitions in Arctic Populations |paşnav=Bjerregaard (M.D.) |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-0-8020-9109-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uTim7CZnKGEC&pg=PA121}}</ref> Neviyên koma çandî yê berî dorsetê, çanda dorsetê, di sala 1000 {{pz}} de ji aliyê koçberên dawî yên ji xeta perava deryaya Beringê, gelê Thule (bav û kalên înuîtên îro) ve ji cih warên xwe hatine koçberkirin.<ref name=":3" /> ==== Kolonîzasyona norsiyan ==== Nêzîkê heman dema ku înuîtî koçê Grînlendayê bûne, niştecihên vîkîng di sala 982an de dest bi hatina Grînlendayê kirine û demek kurt piştê gihîştina Grînlendayê jî gihîştin Vînlendayê û li L'Anse aux Meadows, nêzîkê serê herî bakur ê Newfoundlandê, wargeheke ava kirin. Pêwendiya di navbera koloniyên norsî û Ewropayê de berdewam kiriye. James Watson Curran di derbarê vê pêwendiyê de wiha dibêje:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Here was Vinland: The Great Lakes Region of America |paşnav=Curran |pêşnav=James Watson |weşanger=Sault Daily Star |tarîx=1939 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=eSxCAAAAIAAJ}}</ref> {{Quote|Ji sala 985an heta sala 1410an, Grînlenda bi cîhanê re di têkiliyê de bû û piştre jî bêdengiyeke çêbûye. Di sala 1492an de Vatîkanê destnîşan kiriye ku 80 sal in tu nûçeyek ji wî welatî "di dawiya cîhanê de" nehatiye wergirtin û ger ew biçe û "xirîstiyantiyê li wir sererast bike, serokatiya koloniyê ji keşîşekî diyarkirî re hatiye pêşkêş kirin" lê ew neçûye.}} === Kolonîkirina ewropî ya di asta berfireh de === [[Wêne:Landing of Columbus (2) (cropped).jpg|thumb|Tabloya daketina Kolumbus ku aliyê John Vanderlyn ve di sala 1847an de hatiye çêkirin]] Her çend berê pêwendiyeke transokyanûsî hebe jî, kolonî kirina berfireh a Amerîkayê ji aliyê ewropiyan ve bi rêwîtiya yekem a Kristof Kolumbus di sala 1492an de dest pê kiriye. Yekem wargeha Spanyayê li Amerîkayê La Isabelaya li bakurê Hîspanyolayê bû. Ev bajarok demek kurt hatiye terikandin û li cihê bajarê kevin, bajarê Santo Domingo de Guzmán di sala 1496an de hatiye avakirin ku bajarê herî kevinê Amerîkayê ye ku ji aliyê ewropiyan ve hatibû avakirin. Di heman demê de bajarê Santo Domingo gelek caran rastê êrîşên korsanên îngilîzî û fransî dihatin. Ev bingeha monarşiya Spanyayê bû ku koloniyên xwe yên nû û berfirehkirina wan li vir birêve biriye. Conquistador Lucas Vázquez de Ayllón ku kesekî spanî bû li ser Çemê Pee Dee ya li Karolînaya Başûr, bajarê San Miguel de Guadalupe ava kiriye yekem wargeha ewropî li cihê ku niha Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Di nîvê yekem ê sedsala 16an de, kolonîstên spanyayî li seranserê hewza Karayîbê gelek serdegirtinan pêk anîne ku di encama van serdegirtinan de gelek kesên dîlgirtî ji [[Amerîkaya Navîn|Amerîkaya Navendî]], bakurê [[Amerîkaya Başûr]] û ji [[Florîda|Florîdayê]] anîne [[Hispania|Hispanyayê]] û wargehên din ên Spanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ldhi.library.cofc.edu/exhibits/show/african_laborers_for_a_new_emp/the_spanish_and_new_world_slav |sernav=The Spanish and New World Slavery · African Laborers for a New Empire: Iberia, Slavery, and the Atlantic World · Lowcountry Digital History Initiative |malper=ldhi.library.cofc.edu |roja-gihiştinê=2026-08-15}}</ref> Fransa bi serokatiya Jacques Cartier û Giovanni da Verrazzano,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/Giovanni-da-Verrazzano |sernav=Giovanni da Verrazzano {{!}} Biography, Accomplishments, Exploration, Facts, & Route {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> bi giranî li deverên Amerîkaya Bakur sekiniye. Vedîtinên îngilîzan li Amerîkayê ji aliyê Giovanni Caboto û Sir Walter Raleigh ve hatine birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/John-Cabot |sernav=John Cabot {{!}} Biography, Accomplishments, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> Holendîyên li New Netherlandê operasyonên xwe bi girava Manhattan, girava Long, geliyê Çemê Hudson û cihê ku paşê bûye New Jersey sînordar kirine. Belavbûna nexweşiyên nû yên ku ji aliyê ewropî û koleyên efrîkî ve hatine anîn bûye sedema mirina gelek ji şêniyên [[Amerîkaya Bakur]] û [[Amerîkaya Başûr]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thornton |pêşnav=Russell |tarîx=1997 |sernav=Aboriginal North American Population and Rates of Decline, ca. a.d. 1500‐19001 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/204615 |kovar=Current Anthropology |cild=38 |hejmar=2 |rr=310–315 |doi=10.1086/204615}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Crosby |pêşnav=Alfred W. |tarîx=1976 |sernav=Virgin Soil Epidemics as a Factor in the Aboriginal Depopulation in America |url=https://www.jstor.org/stable/1922166 |kovar=The William and Mary Quarterly |cild=33 |hejmar=2 |rr=289–299 |doi=10.2307/1922166 |issn=0043-5597}}</ref> û kêmbûna nifûsa giştî ya amerîkiyên xwemalî di nîvê sedsala 16an de pêk hatiye ku pir caran pir berî têkiliya bi ewropiyan pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dobyns |pêşnav=Henry F. |tarîx=1993-10-01 |sernav=Disease Transfer at Contact |url=https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |kovar=Annual Review of Anthropology |ziman=en |cild=22 |hejmar=Volume 22, 1993 |rr=273–291 |doi=10.1146/annurev.an.22.100193.001421 |issn=0084-6570}}</ref> Yek ji nexweşiyên herî wêrankar nexweşiya çîçekê bû ku bûye sedema mirina gelek gelên xwemaliyên Amerîkayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/smallpox |sernav=Smallpox {{!}} Definition, History, Vaccine, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2026-08-06 |roja-gihiştinê=2026-08-15 |ziman=en}}</ref> [[Wêne:Americas independence map.PNG|thumb|Nexşeya Amerîkayê ku dîrokên serxwebûna ji hêzên ewropî nîşan dide. Reş deverên ku herêmên girêdayî ne an jî beşên welatên ku paytexta wan li derveyî Amerîkayê ye nîşan dide.]] Koçberên ewropî gelek caran beşdarê hewildanên ku ji aliyê dewletan ve ji bo damezrandina koloniyan li Amerîkayê dihatin piştgirîkirin bûne. Ji ber ku mirov ji ber zilm û zordariya dînî an jî li dû derfetên aborî direviyan koçberiya ber bi Amerîkayê ve berdewam kiriye. Bi milyonan kes bi zorê wekê kole, girtî an jî xizmetkarên bi peyman ber bi Amerîkayê ve hatine veguhestin. Dekolonîzasyona Amerîkayê bi şoreşa amerîkî û şoreşa Haîtî yê di dawiya salên 1700an de dest pê kiriye. Piştê van şoreşan di destpêka salên 1800î de gelek şerên serxwebûna [[Amerîkaya Latînî]] çêbûne. Di navbera salên 1811 û 1825an de, Paraguay, Arjentîn, Şîlî, Kolombiyaya Mezin, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîkaya Navendî, Meksîk, Brezîl, Perû û Bolîvyayê bi şoreşên çekdarî ji Spanya û Portûgalê serxwebûnên xwe bi dest xistine. Piştî ku [[Komara Domînîk]] ji [[Haîtî]] yê serxwebûna xwe bi dest xistiye, di sala 1861ê de ji aliyê Spanyayê ve ji nû ve hate îlheqkirin lê di sala 1865an de bi dawiya şerê vegerandina Domînîkî serxwebûna xwe ji nû ve bi dest xistiye. Beşa dawî ya tundûtûjiya dekolonîzasyonê şerê serxwebûna [[Kûba|Kûbayê]] bû ku veguheriye şerê spanî-amerîkî ku di sala 1898an de bûye sedema serxwebûna Kûbayê û bûye sedema veguhestina serweriya li ser [[Porto Rîko|Porto Rîkoyê]] ku ji Spanyayê qetiyaye û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve hatiye girêdan. Dekolonîzasyona aştiyane Louisiana ji Fransayê di sala 1803an de, Florîda ji [[Spanya|Spanyayê]] di sala 1819an de, [[Alaska]] ji [[Rûsya|Rûsyayê]] di sala 1867an de û Hindistana Rojava ji [[Danîmarka|Danîmarkayê]] di sala 1916an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye kirîn. Kanada bi deklarasyona Balfour a sala 1926an û statuya Westminster a sala 1931ê dest pê kiriye û bi vegerandina destûra bingehîn a Kanadayê di 1982an de bi dawî bûye û ji [[Keyaniya Yekbûyî]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. Bi heman awayî Domînyona Newfoundlandê bi deklarasyona Balfourê û statuya Westminsterê de serxwebûna xwe bi dest xistiye lê di sala 1934an de dev ji xweseriya xwe berdaye û piştre jî di sala 1949an de bi [[Kanada|Kanadayê]] re beşdarê heman konfederasyonê bûye.<ref>{{Cite web |url=https://www.heritage.nf.ca/articles/politics/commission-government.php |sernav=The Commission of Government, 1934-1949 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231209010155/https://www.heritage.nf.ca/articles/politics/commission-government.php |roja-gihiştinê=2026-08-15 |roja-arşîvê=2023-12-09 |url-status=dead}}</ref> Koloniyên ewropî yên mayî li Karayîban piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn dest bi serxwebûnên aştiyane kirine. Jamaîka û Trînîdad û Tobago di sala 1962an de serbixwe bûne û Guyana û Barbados di sala 1966an de serxwebûnên xwe bi dest xistine. Di salên 1970an de, Bahama, Grenada, Domînîka, St. Lucia û St. Vincent û Grenadîn hemî ji Keyaniya Yekbûyî serbixwebûnên xwe bidest xistine û Suriname jî ji [[Holenda|Holendayê]] serbixwebûna xwe bidestxist xistiye. == Erdnîgarî == === Sinor û xalên parzemînê === [[Wêne:Map of the American continent.svg|thumb|çep|Parzemîna Amerîkayê]] Parzemîna Amerîka piraniya erdê li nîvkada rojava ya Dinyayê pêk tîne.<ref>{{Cite book |sernav=Western Hemisphere", Merriam-Webster's Geographical Dictionary (3rd ed.), Springfield, MA: Merriam-Webster, 2001, p. 1294, The part of the Earth comprising North and South America and surrounding waters; longitudes 20°W and 160°E are often considered its boundaries}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=O'Neal, Mary, ed. (2011). The Chambers Dictionary (12 ed.). London: Chambers Harrap Publishers, Ltd. p. 1780. ISBN 978-0-550-10237-9.}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldbook.com/ |sernav=World Book {{!}} Award-Winning Encyclopedias, Children's Books, and Educational Materials |malper=www.worldbook.com |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Xala herî bakur ê Amerîkayê girava Kaffeklubbenê ye ku xala herî bakur a bejahî li ser [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye. Her çiqas carinan giravên [[Antarktîka|Antarktîk]] ên Thuleyên Başûr werin dîtin jî, xala herî başûr a ku nayê nîqaşkirin girava Águilayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Earth's Landscape: An Encyclopedia of the World's Geographic Features [2 volumes] |paşnav=Quinn |pêşnav=Joyce A. |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2015-02-03 |isbn=978-1-61069-446-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HuTNEAAAQBAJ&dq=%C3%81guila+Islet&pg=PA127 |paşnav2=Woodward |pêşnav2=Susan L.}}</ref> Parzemîna Amerîkayê girava herî dirêj a bejahî ya cîhanê ye ku ji bakur ber bi başûr ve dirêj bûye. Dûrahiya di navbera her du xalên cemserî ya parzemîna Amerîkayê, Murchison Promontory li nîvgirava Boothiyaya li bakurê Kanadayê ye û [[pozikê Frowardê]] li [[Patagonya]] [[Şîlî|Şîlî yê]] ye, navbera her du xalan bi qasê 14.000 km dirêj e.<ref name=":5">{{Cite book |sernav=America". The World Book Encyclopedia. Vol. 1. World Book, Inc. 2006. p. 407. ISBN 0-7166-0106-0.}}</ref> Xala herî rojavayî ya parzemînê dawiya [[Nîvgirava Sewardê|nîvgirava Seward]] a li [[Alaska|Alaskayê]] ye û di heman demê de girava Attuyê ku li rojava dûrî peravên Alaskayê ye, wekê xala herî rojavayî ya Amerîkayê hatiye dîtin. Ponta do Seixas ku li bakurê rojhilatê [[Brezîl|Brezîlê]] ye, dawiya herî rojhilatî ya parzemînê pêk tîne. Di heman demê de Nordostrundingen ku li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ye, xala herî rojhilatî ya parzemîna Amerîkayê ye.<ref name=":5" /> Parzemîna Amerîkayê ji aliyê bakur ve, ji bakurê Kanada dest pê dike heya digihîje başûrê Arjentînê, berdewam dike. Parzemîna bi sê beşên erdnigarî yên wekê [[Amerîkaya Bakur]], [[Amerîkaya Navîn]] û [[Amerîkaya Başûr]] hatiye dabeşkirin. === Jeolojî === Amerîkaya Başûr nêzîkî 135 milyon sal berê ji rojavayê superparzemîna [[Gondwana|Gondwanayê]] dabeş bûye û parzemîna xwe ava kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Storey |pêşnav=Bryan C. |tarîx=1995 |sernav=The role of mantle plumes in continental breakup: case histories from Gondwanaland |url=https://www.nature.com/articles/377301a0 |kovar=Nature |ziman=en |cild=377 |hejmar=6547 |rr=301–308 |doi=10.1038/377301a0 |issn=1476-4687}}</ref> Nêzîkê 15 milyon sal berê, li hevketina plaqeya Karayîb û plaqeya Pasîfîkê bûye sedema derketina rêze volkanên li ser sinor ku hejmareke giravan afirandine. Valahiya cihê arşîpela Amerîkaya Navîn bi xwelî û kevirên ku ji Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr derketine hatiye dagirtin û di heman demê de bi erdên nû yên ku ji ber volkanîzma berdewam derketiye rûyê erdê tije bûye. Sê milyon sal berê, parzemînên Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr bi rêya [[berzaxa Panamayê]] bi hev ve hatiye yekkirin ku bi vê yekê her du axên sereke yê Amerîkayê bi hev ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://science.nasa.gov/earth/earth-observatory/ |sernav=Earth Observatory - NASA Science |tarîx=1999-04-29 |roja-gihiştinê=2026-08-17 |ziman=en-US}}</ref> === Topografî === [[Wêne:Aconcagua (aerial).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji çiyayê Aconcaguayê, li Arjentînê ku bilindeya herî bilind ê Amerîkayê ye]] Erdnîgariya rojavayê Amerîkayê ji aliyê kordîlera amerîkî ve serdest e ku And li perava rojavayê Amerîkaya Başûr dirêj dibe û çiyayên kevirî (çiyayên Rocky yê) û rêzeçiyayên din ên kordîlera Amerîkaya Bakur li aliyê rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usgs.gov/home |sernav=USGS.gov {{!}} Science for a changing world |malper=www.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-17 |ziman=en}}</ref> Çiyayên Apalaçiyan ên ku 2.300 kîlometre dirêj in, ji Alabamayê heta Newfoundlandê li perava rojhilatê Amerîkaya Bakur dirêj bûne. Di heman demê de li bakurê Apalaçiyanan jî kordîlera Arktîkê li ser perava rojhilatê Kanadayê dirêj bûye. Çiyayên herî mezin ên parzemîna Amerîkayê çiyayên Andê û çiyayên Rocky ne. Sierra Nevada û rêzeçiyayên Cascade digihîjin bilindahiyên wekhev ên çiyayên Rocky yê lê bi giringî piçûktir in. Li Amerîkaya Bakur bilindahiya herî zêde yê çiyayan digihîjin 4 hezar metre yan ku li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne û bi taybetî li eyaleta Kolorado ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne. Bilindeya herî bilind ên Amerîkayê li li çiyayên Andê ne û çiyayê Aconcagua ya Arjentînê ye ku xala herî bilind ê Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur Denali (Çiyayê McKinley) li eyaleta Alaska ya DYA ye ku xala herî bilind ê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ye. Li Amerîkaya Bakur di navbera rêzeçiyayên wê yên peravê de, deverên deştî yên berfireh hene. Deştên navîn bi topografiyeke nizm li piraniya parzemînê belav bûne. Mertala Kanadayê nêzîkê 5 milyon km² rûber ji Amerîkaya Bakur vegirtiye û bi gelemperî pir deşt e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://redpath-museum.mcgill.ca/Qbp/Natural%20History/nat_hist.html |sernav=Natural History of Quebec |malper=redpath-museum.mcgill.ca |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Bi heman awayê bakurê rojhilatê Amerîkaya Başûr ji aliyê hewza Amazona deştî ve hatiye nixumandin. Çiyayên bilind ên Brezîlê li perava rojhilat pir berwar in lê di awayê erdê de hinek cûdahî nîşan didin lê li ber bi başûr ve Gran Chaco û Pampas deştên berfireh in. === Avhewa === [[Wêne:Americas Köppen Map.png|thumb|250px|Nexşeya avhewaya parzemîna Amerîkayê]] Avhewaya Amerîkayê dikere herêm bi herêm gelek guherbar be. Avhewaya daristanên baranên tropîkal ên li firehiya Amazonê, li daristanên ewrî yên amerîkî, başûrê rojhilatê Florîdayê û li Darién Gapê çêdibe. Li çiyayên kevirî û li Andê, avhewayên hişk û parzemînî têne dîtin. Pir caran bilindahiyên bilind ên van çiyayan bi berfê girtî ne. Başûrê rojhilatê Amerîkaya Bakur bi bûyerên tornado û bahozan tê naskirin ku piraniya tofanan li Tornado Alley ya Dewletên Yekbûyî û di heman demê de heman bahoz li Dixie Alley ya başûr di demsalên dawiya zivistanê û destpêka bihara Amerîkaya Bakur de çêdibin. Gelek caran beşên Karayîbê dikare rastê bandorên tund ên bahozan werin. Ev sîstemên hewayê ji ber pevçûna hewaya hişk û ji ber hewaya sar ê ji Kanadayê û hewaya şil û germ a ji Atlantîkê pêk tên. === Hîdrolojî === Bi çiyayên peravê û deştên navxweyî, li Amerîkayê çend hewzên çemên mezin hene ku av didin parzemînên welêt. Hewza çemê Mississippiyê li Amerîkaya Bakur mezintirîn hewza çemî ye ku duyem hewza herî mezin a cîhanê vedihewîne. Sîstema çemên Mississippi-Missouri av dide piraniya 31 eyaletên Dewletên Yekbûyî, piraniya deştên mezin û av dide deverên mezin ên di navbera çiyayên Rocky û Appalachianê. Mississippi-Missouri çarem sîstema çemê herî dirêj e û dehem sîstema çemê herî mezin a Cîhanê ye. Li Amerîkaya Bakur li rojhilatê Çiyayên Apalaçiyan, çemên mezin tunene lê belê rêze çem û robarên wekê çemên Hudson, Saint John û Savannah hene ku ber bi rojhilat ve diherikin û li Okyanûsa Atlantîkê bidawî dibin. Mînakek bi vê awayê bi çemên navendî yên Kanadayê re jî çêbûye ku diherikin kendava Hudsonê ku çemê herî mezin çemê Churchillê ye. Li perava rojavayê Amerîkaya Bakur, çemên sereke yên deverê çemê Koloradoyê, çemê Kolumbiyayê, çemê Yukonê, çemê Fraserê û çemê Sacramentoyê ne. Çemê Koloradoyê li deverên piraniya çiyayên kevirî yên başûr û li hinek beşên parêzgeha Basin û Range diherike. Çem bi qasê 2.330 km diherike nav kendava Kalîforniyayê ku di vê navberê de bi demê re bûyerên xwezayî yên wekê kanyona Grandê derxistiye holê û deryaya Saltonê afirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pubs.usgs.gov/of/1987/ofr87-242/ |sernav=ofr87-242--Largest Rivers in the United States |malper=pubs.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Çemê Kolombiyayê çemekî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye ku bi dirêjahiya 2.000 km li navenda rojavayê Amerîkaya Bakur dirêj bûye û çemê herî bi hêz ê li perava rojava ya Amerîkayê ye. Li bakurê rojavayê Amerîkaya Bakur çemê Yukonê li piraniya nîvgirava Alaskayê diherike û bi qasê dirêjahiya 3.190 km ji hinek beşên Yukonê û ji herêma bakurê rojava ve ber bi Pasîfîkê ve diherike. Berevajiya çemê St Lawrence ku ji golên mezin ên başûrê Kanadayê dirijîne Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, çemê Mackenzie yê ku diherike Okyanûsa Arktîk a Kanadayê, ava wî ji golên mezin ên Arktîk ên Kanadayê diherike û ber bi Okyanûsa Atlantîkê ve diçe. Çemê Mackenzie çemê herî mezin ê Kanadayê ye ku bi qasê 1.805.200 km² rûerd drene kiriye. Hewza çemê herî mezin ê li Amerîkaya Başûr çemê Amazonê ye ku xwedî herikîna herî zêde ya hemî çemên li ser Dinyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.greatestplaces.org/notes/amazon.htm |sernav=Greastest Places: Notes: Amazonia |malper=www.greatestplaces.org |roja-gihiştinê=2026-08-17}}</ref> Di heman demê de duyem çavkaniya ava herî mezin a Amerîkaya Başûr çemê Paraná ye ku hewza çem bi qasî 2.582.074 km² rûerd vegirtiye. === Ekolojî === Dema ku axa sereke yê her du beşê parzemînê bi rêya berzaxa Panamayê gihîştine hev Amerîkaya Bakur û Amerîkaya Başûr nêzîkî 2,5 milyon sal berê dest bi pêşxistina cureyeke hevpar ê flora û faunayê kirine. Di destpêkê de, danûstandina biyotayê bi qasî hev bû ku cureyên Amerîkaya Bakur ber bi Amerîkaya Başûr ve koç bûne û bi heman rêjeyên jî cureyên Amerîkaya Başûr ber bi Amerîkaya Bakur ve koç bûne. Ev danûstandin wekê danûstandina mezin a amerîkî tê zanîn. Piştê nêzîkê milyonek salan, hevsengiya danûstandin xirab bûye û belavbûna giştî ya cureyên Amerîkaya Başûr li Amerîkaya Bakur ji belavbûna cureyên Amerîkaya Bakur li Amerîkaya Başûr pir kêmtir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Webb |pêşnav=S. David |tarîx=1991 |sernav=Ecogeography and the Great American Interchange |url=https://www.cambridge.org/core/journals/paleobiology/article/abs/ecogeography-and-the-great-american-interchange/356BAFF52D26DE6274AE0BD13B65D404 |kovar=Paleobiology |ziman=en |cild=17 |hejmar=3 |rr=266–280 |doi=10.1017/S0094837300010605 |issn=0094-8373}}</ref> == Dewlet û herêm == 35 dewletên serbixwe li ser parzemîna Amerîkayê hene, herwiha [[Grînlenda|welateke xweser]] a [[Danîmarka]]yê, sê departmanên [[Fransa]]yê, sê kolektîvên Fransayê,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/?les-collectivites.html |sernav=Les Collectivités |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=[[Ministère des Outre-Mer]] }}</ref> û yek herêmeke bê nifûs a Fransayê, heşt herêmên [[Keyaniya Yekbûyî]], sê herêmên [[Holenda]]yê, sê saziyên giştî yê Holendayê, du herêmên bênavber a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û yek herêmeke vala yê Dewletên Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |sernav=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |tarîx=20 îlon 2011 |roja-gihiştinê=30 tebax 2012 |weşanger=United Nations Department of Economic and Social Affairs }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border:1px solid #aaa;" |- style="background:#ececec;" ! Dewlet an Herêm ! data-sort-type="number" | Rûerd bi têvahî<br />(km²)<ref>Unless otherwise noted, land area figures are taken from {{Jêder-malper |sal=2008 |sernav=Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |weşanger=United Nations Statistics Division |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> ! data-sort-type="number" | Nifûs ! data-sort-type="number" | Belaviya nifûsê<br />(her km²) ! Paytext |- | style="text-align:left;" | [[Anguîla]] ([[Keyaniya Yekbûyî]]) | style="text-align:right;"| {{nts|91}} | style="text-align:right;"| {{nts|13452}} | style="text-align:right;"| {{nts|164.8}} | style="text-align:left;" | [[The Valley, Anguilla|The Valley]] |- | style="text-align:left;" | [[Antîgua û Berbûda]] | style="text-align:right;"| {{nts|442}} | style="text-align:right;"| {{nts|86295}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.1}} | style="text-align:left;" | [[St. John's, Antigua and Barbuda|St. John's]] |- | style="text-align:left;" | [[Arjentîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|2766890}} | style="text-align:right;"| {{nts|42669500}} | style="text-align:right;"| {{nts|14.3}} | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] |- | style="text-align:left;" | [[Aruba]] | style="text-align:right;"| {{nts|180}} | style="text-align:right;"| {{nts|101484}} | style="text-align:right;"| {{nts|594.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Bahama]] | style="text-align:right;"| {{nts|13943}} | style="text-align:right;"| {{nts|351461}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.5}} | style="text-align:left;" | [[Nassau, Bahamas|Nassau]] |- | style="text-align:left;" | [[Bajo Nuevo Bank]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Barbados]] | style="text-align:right;"| {{nts|430}} | style="text-align:right;"| {{nts|285000}} | style="text-align:right;"| {{nts|595.3}} | style="text-align:left;" | [[Bridgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Belîze]] | style="text-align:right;"| {{nts|22966}} | style="text-align:right;"| {{nts|349728}} | style="text-align:right;"| {{nts|13.4}} | style="text-align:left;" | [[Belmopan]] |- | style="text-align:left;" | [[Bermûda]] (Keyaniya Yekbûyî) | style="text-align:right;"| {{nts|54}} | style="text-align:right;"| {{nts|64237}} | style="text-align:right;"| {{nts|1203.7}} | style="text-align:left;" | [[Hamilton, Bermuda|Hamilton]] |- | style="text-align:left;" | [[Bolîvya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1098580}} | style="text-align:right;"| {{nts|10027254}} | style="text-align:right;"| {{nts|8.4}} | style="text-align:left;" | [[La Paz]] and [[Sucre]]<ref>[[La Paz]] paytexta desthildarî a [[Bolîvya]]yê; [[Sucre]] paytexta hiqûqî ye.<br /></ref> |- | style="text-align:left;" | [[Bonaîre]] (Holenda) | style="text-align:right;"| {{nts|294}} | style="text-align:right;"| {{nts|12093}} | style="text-align:right;"| {{nts|41.1}} | style="text-align:left;" | [[Kralendijk]] |- | style="text-align:left;" | [[Brezîl]] | style="text-align:right;"| {{nts|8514877}} | style="text-align:right;"| {{nts|203106000}} | style="text-align:right;"| {{nts|23.6}} | style="text-align:left;" | [[Brasília]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|151}} | style="text-align:right;"| {{nts|29537}} | style="text-align:right;"| {{nts|152.3}} | style="text-align:left;" | [[Road Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Kanada]] | style="text-align:right;"| {{nts|9984670}} | style="text-align:right;"| {{nts|37,411,592}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.8}} | style="text-align:left;" | [[Ottawa]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Kaymanê]] | style="text-align:right;"| {{nts|264}} | style="text-align:right;"| {{nts|81546}} | style="text-align:right;"| {{nts|212.1}} | style="text-align:left;" | [[George Town, Cayman Islands|George Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Şîle]] | style="text-align:right;"| {{nts|756950}} | style="text-align:right;"| {{nts|17773000}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Santiago]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Clipperton]] | style="text-align:right;"| {{nts|6}}<ref name="areacia">Land area figures taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=31 kanûna paşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia">These population estimates are for 2010, and are taken from {{Jêder-malper |sernav=The World Factbook: 2010 edition | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |weşanger=Government of the United States, Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 |roja-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004113653/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Kolombiya]] | style="text-align:right;"| {{nts|1138910}} | style="text-align:right;"| {{nts|47757000}} | style="text-align:right;"| {{nts|40}} | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] |- | style="text-align:left;" | [[Kosta Rîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|51100}} | style="text-align:right;"| {{nts|4667096}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.6}} | style="text-align:left;" | [[San José, Costa Rica|San José]] |- | style="text-align:left;" | [[Kûba]] | style="text-align:right;"| {{nts|109886}} | style="text-align:right;"| {{nts|11167325}} | style="text-align:right;"| {{nts|102.0}} | style="text-align:left;" | [[Havana]] |- | style="text-align:left;" | [[Curaçao]] | style="text-align:right;"| {{nts|444}} | style="text-align:right;"| {{nts|150563}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.1}} | style="text-align:left;" | [[Willemstad]] |- | style="text-align:left;" | [[Domînîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|751}} | style="text-align:right;"| {{nts|71293}} | style="text-align:right;"| {{nts|89.2}} | style="text-align:left;" | [[Roseau]] |- | style="text-align:left;" | [[Komara Domînîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|48671}} | style="text-align:right;"| {{nts|10378267}} | style="text-align:right;"| {{nts|207.3}} | style="text-align:left;" | [[Santo Domingo]] |- | style="text-align:left;" | [[Ekuador]] | style="text-align:right;"| {{nts|283560}} | style="text-align:right;"| {{nts|15819400}} | style="text-align:right;"| {{nts|53.8}} | style="text-align:left;" | [[Quito]] |- | style="text-align:left;" | [[El Salvador]] | style="text-align:right;"| {{nts|21041}} | style="text-align:right;"| {{nts|6401240}} | style="text-align:right;"| {{nts|293.0}} | style="text-align:left;" | [[San Salvador]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravèn Falkland]]<ref>Ji [[Arjentîn]]yayê îdîakirin.<br /></ref> | style="text-align:right;"| {{nts|12173}} | style="text-align:right;"| {{nts|3000}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.26}} | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|342}} | style="text-align:right;"| {{nts|2155}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.4}} | style="text-align:left;" | Tune |- | style="text-align:left;" | [[Guyanaya Fransî]] | style="text-align:right;"| {{nts|91000}} | style="text-align:right;"| {{nts|237549}} | style="text-align:right;"| {{nts|2.7}} | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] |- | style="text-align:left;" | [[Grînlenda]] | style="text-align:right;"| {{nts|2166086}} | style="text-align:right;"| {{nts|56483}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.026}} | style="text-align:left;" | [[Nuuk]] |- | style="text-align:left;" | [[Grenada]] | style="text-align:right;"| {{nts|344}} | style="text-align:right;"| {{nts|103328}} | style="text-align:right;"| {{nts|302.3}} | style="text-align:left;" | [[St. George's, Grenada|St. George's]] |- | style="text-align:left;" | [[Guadeloupe]] | style="text-align:right;"| {{nts|1628}} | style="text-align:right;"| {{nts|405739}} | style="text-align:right;"| {{nts|246.7}} | style="text-align:left;" | [[Basse-Terre]] |- | style="text-align:left;" | [[Guatemala]] | style="text-align:right;"| {{nts|108889}} | style="text-align:right;"| {{nts|15806675}} | style="text-align:right;"| {{nts|128.8}} | style="text-align:left;" | [[Guatemala City]] |- | style="text-align:left;" | [[Guyana]] | style="text-align:right;"| {{nts|214999}} | style="text-align:right;"| {{nts|784894}} | style="text-align:right;"| {{nts|3.5}} | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] |- | style="text-align:left;" | [[Haîtî]] | style="text-align:right;"| {{nts|27750}} | style="text-align:right;"| {{nts|10745665}} | style="text-align:right;"| {{nts|361.5}} | style="text-align:left;" | [[Port-au-Prince]] |- | style="text-align:left;" | [[Hondûras]] | style="text-align:right;"| {{nts|112492}} | style="text-align:right;"| {{nts|8555072}} | style="text-align:right;"| {{nts|66.4}} | style="text-align:left;" | [[Tegucigalpa]] |- | style="text-align:left;" | [[Jamaîka]] | style="text-align:right;"| {{nts|10991}} | style="text-align:right;"| {{nts|2717991}} | style="text-align:right;"| {{nts|247.4}} | style="text-align:left;" | [[Kingston, Jamaica|Kingston]] |- | style="text-align:left;" | [[Martinique]] | style="text-align:right;"| {{nts|1128}} | style="text-align:right;"| {{nts|392291}} | style="text-align:right;"| {{nts|352.6}} | style="text-align:left;" | [[Fort-de-France]] |- | style="text-align:left;" | [[Meksîk]] | style="text-align:right;"| {{nts|1964375}} | style="text-align:right;"| {{nts|119713203}} | style="text-align:right;"| {{nts|57.1}} | style="text-align:left;" | [[Mexico City]] |- | style="text-align:left;" | [[Montserrat]] | style="text-align:right;"| {{nts|102}} | style="text-align:right;"| {{nts|4922}} | style="text-align:right;"| {{nts|58.8}} | style="text-align:left;" | [[Plymouth, Montserrat|Plymouth]]; [[Brades, Montserrat|Brades]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravê Massalayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|5}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | [[Lulu Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Nîkaragua]] | style="text-align:right;"| {{nts|130373}} | style="text-align:right;"| {{nts|6071045}} | style="text-align:right;"| {{nts|44.1}} | style="text-align:left;" | [[Managua]] |- | style="text-align:left;" | [[Panama]] | style="text-align:right;"| {{nts|75417}} | style="text-align:right;"| {{nts|3405813}} | style="text-align:right;"| {{nts|45.8}} | style="text-align:left;" | [[Panama City]] |- | style="text-align:left;" | [[Paraguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|406750}} | style="text-align:right;"| {{nts|6783374}} | style="text-align:right;"| {{nts|15.6}} | style="text-align:left;" | [[Asunción]] |- | style="text-align:left;" | [[Perû]] | style="text-align:right;"| {{nts|1285220}} | style="text-align:right;"| {{nts|30814175}} | style="text-align:right;"| {{nts|22}} | style="text-align:left;" | [[Lima]] |- | style="text-align:left;" | [[Porto Rîko]] | style="text-align:right;"| {{nts|8870}} | style="text-align:right;"| {{nts|3615086}} | style="text-align:right;"| {{nts|448.9}} | style="text-align:left;" | [[San Juan, Puerto Rico|San Juan]] |- | style="text-align:left;" | [[Saba]] | style="text-align:right;"| {{nts|13}} | style="text-align:right;"| {{nts|1537}}<ref name="nethant">Population estimates are taken from the {{Jêder-malper |nivîskar=Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles |sernav=Statistical information: Population | url=http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110706074029/http://www.cbs.an/population/population_b2.asp |roja-arşîvê=6 tîrmeh 2011 |weşanger=Government of the Netherlands Antilles |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2010 }}</ref> | style="text-align:right;"| {{nts|118.2}} | style="text-align:left;" | [[The Bottom]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Barthélemy]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|8938}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|354.7}} | style="text-align:left;" | [[Gustavia, Saint Barthélemy|Gustavia]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Kitts û Nevîs]] | style="text-align:right;"| {{nts|261}} | style="text-align:right;"| {{nts|55000}} | style="text-align:right;"| {{nts|199.2}} | style="text-align:left;" | [[Basseterre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Lucia]] | style="text-align:right;"| {{nts|539}} | style="text-align:right;"| {{nts|180000}} | style="text-align:right;"| {{nts|319.1}} | style="text-align:left;" | [[Castries]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Martin]] | style="text-align:right;"| {{nts|54}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|36979}} | style="text-align:right;"| {{nts|552.2}} | style="text-align:left;" | [[Marigot, St. Martin|Marigot]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Pierre and Miquelon]] | style="text-align:right;"| {{nts|242}} | style="text-align:right;"| {{nts|6081}} | style="text-align:right;"| {{nts|24.8}} | style="text-align:left;" | [[Saint-Pierre, Saint Pierre and Miquelon|Saint-Pierre]] |- | style="text-align:left;" | [[Saint Vincent û Giravên Grenadîn]] | style="text-align:right;"| {{nts|389}} | style="text-align:right;"| {{nts|109000}} | style="text-align:right;"| {{nts|280.2}} | style="text-align:left;" | [[Kingstown]] |- | style="text-align:left;" | [[Seranilla]] | style="text-align:right;"| {{nts|100}}<ref name="areacia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0}}<ref name="popcia" /> | style="text-align:right;"| {{nts|0.0}} | style="text-align:left;" | N/A |- | style="text-align:left;" | [[Saint Eustatius]] | style="text-align:right;"| {{nts|21}} | style="text-align:right;"| {{nts|2739}}<ref name="nethant" /> | style="text-align:right;"| {{nts|130.4}} | style="text-align:left;" | [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]] |- | style="text-align:left;" | [[Sint Marteen]] | style="text-align:right;"| {{nts|34}} | style="text-align:right;"| {{nts|37429}} | style="text-align:right;"| {{nts|1176.7}} | style="text-align:left;" | [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]] |- | style="text-align:left;" | [[Başûrê Georgiya û Başûrê Giravên Sandwich]] | style="text-align:right;"| {{nts|3093}} | style="text-align:right;"| {{nts|20}} | style="text-align:right;"| {{nts|0.01}} | style="text-align:left;" | [[King Edward Point]] |- | style="text-align:left;" | [[Sûrînam]] | style="text-align:right;"| {{nts|163270}} | style="text-align:right;"| {{nts|534189}} | style="text-align:right;"| {{nts|3}} | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] |- | style="text-align:left;" | [[Trînîdad û Tobago]] | style="text-align:right;"| {{nts|5130}} | style="text-align:right;"| {{nts|1328019}} | style="text-align:right;"| {{nts|261.0}} | style="text-align:left;" | [[Port of Spain]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Turks û Kaykosê]] | style="text-align:right;"| {{nts|948}} | style="text-align:right;"| {{nts|31458}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.8}} | style="text-align:left;" | [[Cockburn Town]] |- | style="text-align:left;" | [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|9629091}} | style="text-align:right;"| {{nts|320206000}} | style="text-align:right;"| {{nts|34.2}} | style="text-align:left;" | [[Washington, D.C.]] |- | style="text-align:left;" | [[Giravên Vîrjîn ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] | style="text-align:right;"| {{nts|347}} | style="text-align:right;"| {{nts|106405}} | style="text-align:right;"| {{nts|317.0}} | style="text-align:left;" | [[Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands|Charlotte Amalie]] |- | style="text-align:left;" | [[Ûrûguay]] | style="text-align:right;"| {{nts|176220}} | style="text-align:right;"| {{nts|3286314}} | style="text-align:right;"| {{nts|19.4}} | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] |- | style="text-align:left;" | [[Venezuela]] | style="text-align:right;"| {{nts|916445}} | style="text-align:right;"| {{nts|30206307}} | style="text-align:right;"| {{nts|30.2}} | style="text-align:left;" | [[Karakas]] |- class="sortbottom" ! Tevahî | style="text-align:right;"| {{nts|42320985}} | style="text-align:right;"| {{nts|973186925}} | style="text-align:right;"| {{nts|21.9}} | |} == Aborî == [[Wêne:View of Empire State Building from Rockefeller Center New York City dllu (cropped).jpg|thumb|Dîmenek ji bajarê New Yorkê ku yek ji navendên giring ên darayî ya parzemîna Amerîkayê ye]] Li gorî daneyên sala 2020an di warê hinarde û derhanîn kirina [[Cîhan|Cîhanê]] de [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] duyem hinardekar (bi qasê 1,64 trilyon dolarê amerîkî) û derhanînkarê herî mezin ê (bi qasê 2,56 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê bû. Di heman demê de li gorî daneyên heman salê [[Meksîk]] dehemîn hinardekar û derhanînkarê herî mezin ê Cîhanê bû. Her wiha [[Kanada]] jî diwanzdehem welatê herî mezin ê hinardekar û derhanînkarê Cîhanê bû. Brezîl di warê hinardekarê de di rêza 24em de û di warê derhanînkarê de jî di rêza 28em de bû. Şîlî di warê hinardekarê di rêza 45em de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 47em de bû. [[Arjentîn]] ku yek ji welatên parzemîna Amerîkayê ye di warê hinardekarê de di rêza 46em de bû û di warê derhanînkarê de di rêza 52em de bû. Li gorî daneyên sala 2020 Kolombiya jî di warê hinardekarê di rêza 54em de de bû û di warê derhanînkarê de jî di rêza 51em de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/(X(1)S(wxymkd45vpinba45qduyc345))/Country_SelProduct.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C1&AspxAutoDetectCookieSupport=1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/tradestat/Country_SelProduct_TS.aspx?nvpm=1%7C%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C1%7C2%7C1%7C2%7C1%7C1%7C1 |sernav=ITC Trade Map |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Çandiniya parzemînê pir bihêz û cûrbecûr e. Welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Kanada, Meksîk û Arjentîn di nav hilberînerên çandiniyê yên herî mezin ên cîhanê de ne. Di sala 2019an de, parzemîna Amerîkayê di hilberîna cîhanî ya soyayê de serdest bû (ku nêzîkê ji %90ê tevahiya Cîhanê, Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Arjentîn, Paraguay, Kanada û Bolîvya di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qamîşê şekirê ku nêzîkê ji %55ê tevahiya çandiniya Cîhanê pêk aniye, [[Brezîl]], Meksîk, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û [[Guatemala]] di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di warê çandiniya qehwe yê de ku nêzîkê ji %55ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk aniye Brezîl, [[Kolombiya]], Honduras, Perû û Guatemala di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne û di warê çandiniya genimê de ku nêzîkê ji %48ê çandiniya tevahiya Cîhanê pêk tîne Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Arjantîn û Meksîk di nav 10 welatên herî hilberîner ên Cîhanê de ne. Di heman demê de parzemîna Amerîkayê nêzîkê ji %40ê porteqala Cîhanê hildiberîne ku di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de Brezîl, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Meksîk cih digire. Di warê çandiniya ananasê de nêzîkî ji %37ê hilberîna ananasê Cîhanê de welatên wekê Kosta Rîka, Brezîl, Meksîk û Kolombiya di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne. Di warê hilberîna lîmonê de nêzîkê ji %35ê hilberîna lîmona Cîhanê welatên wekê Meksîk, Arjentîn, Brezîl û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û di warê çandiniya pembûyê de nêzîkê ji %30ê pembûya cîhanê de welatên wekê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Brezîl, Meksîk û Arjentîn di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.fao.org/faostat/en/ |sernav=FAOSTAT |malper=www.fao.org |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> [[Wêne:Aerial view of Silicon Valley.jpg|thumb|Dîmenek ji Geliyê Silîkonê ku yek ji herêmên herî girîng ê pîşesaziya parzemîna Amerîkayê ye]] Di warê ajaldariyê de parzemîna Amerîkayê hilberînerên sereke yê Cîhanê ye. Di sala 2018an de parzemînê nêzîkê ji %45ê goştê Cîhanê hilberandiye ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl, Arjentîn, Meksîk û Kanada di nav 10 hilberînerên herî mezin ên cîhanê de ne. Di heman demê de di warê hilberîna goştê mirîşkan de jî nêzîkî ji %36ê goştê mirîşkên Cîhanê li parzemînê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî, Brezîl û Meksîk di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne û nêzîkî ji %28ê şîrê çêlekan a Cîhanê li parzemîna Amerîkayê tê hilberandin ku Dewletên Yekbûyî û Brezîl di nav 10 hilberînerên herî mezin ên Cîhanê de ne.<ref name=":4" /> Ji aliyê pîşesaziyê ve Banqeya Cîhanê her sal li gorî nirxa giştî ya hilberînê, welatên hilberîner ên herî zêde navnîş dike. Li gorî lîsteya sala 2019an, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwediyê duyem pîşesaziya herî biqîmet a (2,3 trilyon dolarê amerîkî) Cîhanê ye. Meksîk xwediyê 12em pîşesaziya herî biqîmet a cîhanê ye (217,8 milyar dolarê amerîkî), Brezîl xwediyê 13em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (173,6 milyar dolarê amerîkî), Kanada xwediyê 15em pîşesaziya herî biqîmet a Cîhanê ye (151,7 milyar dolarê amerîkî), Venezuela xwedî 30em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (58,2 milyar dolarê amerîkî lê ji bo bidestxistina vê rêjeyê bi petrolê ve girêdayî ye), Arjentîn 31em pîşesaziya herî mezin ê Cîhanê ye (57,7 milyar dolarê amerîkî), Kolombiya xwedî 46em pîşesaziyê herî bi qîmetê Cihanê ye (35,4 milyar dolarê amerîkî), Perû xwedî 50yem pîşesaziyê herî mezinê Cîhanê ye (28,7 milyar dolar) û Şîlî jî xwedî 51em pîşesaziya herî mezinê (28,3 milyar dolarê amerîkî) Cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-08-16}}</ref> Di hilberîna [[neft]] de ji 30 welatên hilberînerên herî mezin ên cîhanê 8 welat li parzemîna Amerîkayê bû ku di van 8 welatan de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (1emê Cîhanê), Kanada (4em), Brezîl (8em), Meksîk (14em), Kolombiya (20em), [[Venezuela]] (26em), [[Ekvator|Ekvador]] (27em) û Arjentîn (28em ê Cîhanê) hebûn.<ref>{{Cite web |url=https://www.eia.gov/international/data/world/petroleum-and-other-liquids/annual-petroleum-and-other-liquids-production?pd=5&p=0000000000000000000000000000000000vg&u=0&f=A&v=mapbubble&a=-&i=none&vo=value&t=C&g=00000000000000000000000000000000000000000000000001&l=249-ruvvvvvfvtvnvv1vrvvvvfvvvvvvfvvvou20evvvvvvvvvvnvvvs0008&s=94694400000&e=1735689600000 |sernav="International - U.S. Energy Information Administration (EIA)"}}</ref> == Demografî == === Nifûs === Di sala 2021ê de nifûsa giştî ya Amerîkayê nêzîkê 1,03 milyar kes bû ku li gorî perçeyên parzemîna Amerîkayê wiha hate dabeşkirin: * Amerîkaya Bakur: 596.6 milyon (di nav de Amerîkaya Navîn û Karayîb heye) * Amerîkaya Başûr: 434.3 milyon === Navendên bajarî yên herî mezin === Sê navendên bajarî hene ku her yek ji wan li gorî sê têgehên demografîk ên sereke sernavên herêma herî mezin a nifûsê digirin:<ref>{{Cite book |sernav=David E. Bloom; David Canning; Günther Fink; Tarun Khanna; Patrick Salyer. "Urban Settlement" (PDF). Working Paper No. 2010/12. Helsinki: World Institute for Development Economics Research. Archived from the original (PDF) on June 13, 2011. Retrieved May 29, 2011.}}</ref> * Navendên bajarî Navendên bajaran deverek e ku sinorên vê deverê ji aliyê qanûnî ve hatine destnîşankirin û statuyek bajarî ya ji aliyê îdarî ve hatiye nas kirin heye ku bi gelemperî ji aliyê hinek formên rêveberiya herêmî ve hatine diyar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationsonline.org/oneworld/most_pop_cities_usa.htm |sernav=United States most populated cities - Nations Online Project |malper=www.nationsonline.org |roja-gihiştinê=2026-08-19}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://esa.un.org/unup/index.asp?panel=6 |sernav=World Urbanization Prospects: The 2007 Revision Population Database |malper=esa.un.org |roja-gihiştinê=2026-08-19}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://millenniumindicators.un.org/unsd/demographic/sconcerns/densurb/densurbanNotes.htm |sernav=United Nations Statistics Division - Demographic and Social Statistics |malper=millenniumindicators.un.org |roja-gihiştinê=2026-08-19 |archive-date=2011-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110623192351/http://millenniumindicators.un.org/unsd/demographic/sconcerns/densurb/densurbanNotes.htm |url-status=dead }}</ref> * Herêma bajarî Herêm an qadên bajarî bi nifûsê xwe ya bilindtir ku li herêma bajareke cih digirin hatiye diyar kirin. Herêm an qadên bajarî dikarin li herêma bajarekî, bajarok an jî li herêma navçeyekî werin avakirin. * Herêmên metropolî Herêmên metropolî berevajî herêmeke bajarî, herêmeke metropolîtan ne ku tenê herêmên herêma bajarî vedigire nav xwe. Ev dever di heman demê de bajarên satelîtî û erdê gundewarî yê navberê jî dikare vegire ku ji aliyê civakî-aborî ve bi navenda bajaran ve girêdayî ye ku bi gelemperî bi ji ber kar bi rêya çûnûhatinê ve bi bajaran ve girêdayî ne. Li gorî van pênaseyan sê navendên nifûsê yên herî mezin ên li parzemîna Amerîkayê ev in: Bajarê Meksîko ku qada metropolîtan a herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye; Bajarê New Yorkê ku qada bajarî ya herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye û bajarê São Paulo ye ku bajarê herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye. Di roja îro de ev her sê bajar senifandina xwe ya alfa û bandorên xwe yên di asta bilind de diparêzin. <gallery class="center" widths="230" heights="200" caption="Qadên bajarî yên li parzemîna Amerîkayê"> Wêne:Mexico City Reforma skyline (cropped).jpg|Dîmenek ji bajarê Meksîkoyê ku mezintirîn herêma metropolîtan a parzemîna Amerîkayê ye. Li gorî daneyên sala 2017an nifûsa bajarê 22.300.000 kes bû. Wêne:CENU, São Paulo, Brasil (cropped).jpg|Dîmenên ji bajarê São Pauloyê ku bajarê herî mezin ê parzemîna Amerîkayê ye. Li gorî daneyên sala 2016an bi nifûsa bajêr 12.038.175 kes bû. Wêne:Luchtfoto van Lower Manhattan.jpg|Dîmenek ji bajarê New Yorkê ku herêma bajarî ya herî mezin ê parzemîna Amerîkayê. Li gorî daneyên sala 2010an nifûsa deverê 18.351.295 kes bû. </gallery> === Etnolojî === Nifûsa parzemîna Amerîkayê ji neviyên çar komên nîjadî yên mezin û tevlîheviyên wan pêk hatiye. * Gelên xwemaliyên yên Amerîkayê ji komên wekê amerîndî û înuît-yupîk-unangan pêk hatiye. * Komên nîjadî yên ku bi eslê xwe Ewropî ne, bi piranî spanî, îngilîzî, îrlendî, portûgalî, almanî, îtalî, fransî û holendî ne ku di dîrokên cihêreng de koçê parzemîna Amerîkayê bûne. * Komên nîjadî yên ku bi eslê xwe afrîkî ne, bi piranî ji rojavayê Afrîkayê koçê parzemînê bûne * Asyayî, kesên ku bi eslê xwe ji rojhilatê Asyayê, başûrê rojhilatê Asyayê û ji başûrê Asyayê ne di dem û dîrokên cihêreng de koçê welatên cihêreng ên parzemînê bûne. * Mestîzoyî (gelê metî yên li Kanadayê) komeke tevlê hev e ku zarokên kesên bi eslên tevlihev ên ewropî û amerîndî ne. * Zambosî (bi spanî) an kafuzosî (bi portûgalî), komeke etnîkî ye ku zarokên kesên ku bi eslê afrîkî û gelên xwemaliyên yên tevlîhev in. Piraniya nifûsa ku li Amerîkaya Latînî dijî û navên xwe ji çandên xwe yên serdest digire ku kokên xwe ji Ewropaya Latînî werdigirin (di nav de du zimanên serdest, spanî û portûgalî, her du jî zimanên romanî ne), bi taybetî neteweyên îberî yên Portûgalê û Spanyayê (ji ber vê yekê têgîna îbero-amerîkî wekê hevwate tê bikar anîn) ne. Amerîkaya Latînî bi gelemperî bi Anglo-Amerîkayê re hatiye berawirdkirin ku tê de zimanê îngilîzî, zimanekî germanî ye, berbelav e ku Kanada (ji xeynî Kanadaya fransîafon ku koka wan li Ewropaya Latîn [Fransa] ye - li Quebec û Acadia binêre) û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê vedihewîne. Her du welat jî li Amerîkaya Bakur cih digirin ku çandên wan bi giranî ji bi eslê xwe ji brîtanî ne û ji kokên din ên germanî hatine. === Dîn === Baweriyên herî berbelav ên li parzemîna Amerîkayê ev in:<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/religion/2011/12/19/global-christianity-exec/ |sernav=Global Christianity |malper=Pew Research Center |tarîx=2011-12-19 |roja-gihiştinê=2026-08-19 |ziman=en-US |paşnav= |pêşnav=}}</ref> * Xiristiyanî (ji sedî 86) ** Katolîsîzma romayî: Ji %69ê nifûsa Amerîkaya Latînî girêdayê vê mezhebê ne (ji %61ê Brezîlê ku nifûsa wê ya katolîk a romayî ya bi qasê 134 milyon e ku ji hemî neteweyên parzemînê mezintir e) ku bi qasê ji %24ê nifûsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û bi qasê ji %39ê nifûsa Kanadayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/religion/2014/11/13/religion-in-latin-america/ |sernav=Religion in Latin America |malper=Pew Research Center |tarîx=2014-11-13 |roja-gihiştinê=2026-08-19 |ziman=en-US |paşnav=Wormald |pêşnav=Benjamin}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://g1.globo.com/mundo/noticia/2013/03/america-latina-abriga-40-dos-catolicos-do-mundo.html |sernav=América Latina abriga 40% dos católicos do mundo |malper=Mundo |tarîx=2013-03-13 |roja-gihiştinê=2026-08-19 |ziman=pt-br |paşnav=Presse |pêşnav=France}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/ |sernav=United States - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-08-19 |ziman=en |archive-date=2025-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250316043011/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-states/ |url-status=dead }}</ref><ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/130508/dq130508b-eng.htm?HPA |sernav=The Daily — 2011 National Household Survey: Immigration, place of birth, citizenship, ethnic origin, visible minorities, language and religion |malper=www150.statcan.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-08-19 |ziman=en |paşnav=Government of Canada, Statistics Canada}}</ref> ** Protestanîzm: Bi piranî kesên girêdayê vê mezhebê li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ne ku nîvê nifûsê protestan e. Di heman demê de li Kanadayê kesên ku baweriya bi vê mezhebê anîne hinekî ji çaryeka nifûsê zêdetir e û li Grînlendayê jî kesên girêdayê vê mezhebê hene. Mirovên Amerîkaya Latînî bi piranî katolîk in ku kontîngentek zêde yê tevgerên evanjelîk û pentekostal heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/worldtoday/archive/default.htm |sernav=The World Today Archive - ABC listen |malper=www.abc.net.au |roja-gihiştinê=2026-08-19 |ziman=en-AU}}</ref> ** Ortodoksiya rojhilat: Bi piranî li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (1%) nr û li Kanadayê jî têne dîtin. Ev koma xiristiyan ji gelek komên din ên xiristiyan ên li Kanadayê zûtir zêde dibib û niha bi qasê ji 3% ji nifûsa Kanadayê baweriya xwe bi vê mezhebê tînin.<ref name=":6" /> ** Xiristiyanên bê mezheb û xiristiyanên din jî li welatên parzemîna Amerîkayê têne dîtin (nêzîkî 1.000 mezheb û mezhebên cûda yên xiristiyanî yên ku li parzemîna Amerîkayê hene). * Bêbawerî: Nêzîkê ji sedê 12 ji tevahiya (tevê ateîst û agnostîkan û her weha kesên ku hinek awayên giyaniyan dipejirînin lê xwe wekî endamên tu dînên rêxistinkirî nabînin) kesên bêbawerin. * Îslam: Bi hev re, misilman nêzîkê ji sedê 1ê nifûsa Amerîkaya Bakur û ji sedê 0,3ê ji hemî amerîkayên latînî pêk tînin. Ji sedê 3ê kanadayiyan û ji sedê 0,6ê nifûsa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê baweriya bi baweriya îslamê tînin. Arjentîn xwedî nifûsa misilmanên herî zêde yê li Amerîkaya Latînî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71446.htm |sernav=Argentina |malper=2001-2009.state.gov |roja-gihiştinê=2026-08-19 |ziman=en |paşnav=Department Of State. The Office of Electronic Information |pêşnav=Bureau of Public Affairs}}</ref> * Cihûtî: baweriyeke ku ji %2 Amerîkaya Bakur baweriya xwe bi vê dînê tînin. Bi qasê ji %2,5ê nifûsa Dewletên Yekbûyî û bi qasê ji %1,2ê ji nifûsa Kanadayê û her wiha ji bi qasê ji %0,23ê amerîkayiyên latînî girêdayê baweriya cihûtiyê ye. Arjentîn bi 200.000 endaman xwedî nifûsa herî mezin a cihûyên li Amerîkaya Latînî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.jcpa.org/cjc/cjc-robinson-06.htm |sernav=Canadian Jewry Today: Portrait of a Community in the Process of Change - Ira Robinson |malper=www.jcpa.org |roja-gihiştinê=2026-08-19 |archive-date=2009-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090917083053/http://www.jcpa.org/cjc/cjc-robinson-06.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ujc.org/page.html?ArticleID=26170 |sernav=First Planeload of Jews Fleeing Argentina Arrives in Israel |malper=www.ujc.org |roja-gihiştinê=2026-08-19 |ziman=en |archive-date=2008-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080201175808/http://www.ujc.org/page.html?ArticleID=26170 |url-status=dead }}</ref> Di nav baweriyên din ên parzemînê budîzm; hindûîzm; sikîzm; baweriya bahaî; cûrbecûr din ên xwemalî ku gelek ji wan dikarin wekê anîmîst werin dabeş kirin; dîn ên serdema nûjen û gelek dîn ên afrîkî û dîn ên ku bi koka xwe ji afrîkî ne têne dîtin. Baweriyên sînkretîk jî dikare li seranserê Amerîkayê were dîtin. === Ziman === [[Wêne:Languages of the American Continent.png|thumb|Nexşeya zimanên ku li Amerîkayê têne axavtin]] Li Amerîkayê gelek ziman têne axavtin ku hinek ji van zimanan bi koka xwe ewropî ne û hinek zimanên din jî ji aliyê gelên xwemalî ve têne axavtin an jî mîna zimanên kreol tevlîheviyek ji gelek zimanan pêk tên.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.latinobarometro.org/latNewsShow.jsp |sernav=Latinobarómetro Database |malper=www.latinobarometro.org |roja-gihiştinê=2026-08-19 |ziman=en}}</ref> Zimanê zikmakiyê herî berbelav li parzemîna Amerîkayê zimanê spanî ye ku piştre zimanê îngilîzî û zimanê portûgalî tên. Her çend neteweya herî qelebalix a Amerîkaya Latînî, Brezîl, bi zimanê portûgalî biaxive jî, zimanê serdest ê Amerîkaya Latîn spanî ye. Li Amerîkaya Latîn jî, herêmên piçûk ên bi fransî, holendî û îngilîzîaxêv hene ku bi taybetî ev ziman li Guyanaya Fransî, Sûrînam û Belîze û Guyana têne axavtin. Zimanên xwemaliyên li Amerîkaya Latînî ji zimanên Anglo-Amerîkayê zêdetir berbelav in ku nahuatl, quechua, aymara û guaraní wekê zimanên herî berbelav têne hesibandin. Gelek zimanên din ên xwemalî li seranserê Anglo-Amerîka û Amerîkaya Latînî bi frekanseke kêmtir têne axaftin. Zimanên Creole ji xeynê kreole ya haîtîyî li hinek deverên Amerîkaya Latînî jî têne axaftin. Zimanê serdest ê anglo-amerîkî zimanê îngilîzî ye. Zimanê fransî li Kanadayê jî fermî ye ku li wir zimeneke serdest ê li Quebecê ye û ligel zimanê îngilîzî zimanekî fermî yê li New Brunswickê ye. Di heman denê de zimanê înglîzî zimanekî girîng ê li Louisianayê ye û zimanê îngîlîzî li hinek deverên New Hampshire, Maine û li Vermontê ji welatiyan ve tê axavtin. Zimanê spanî li başûrê rojavayê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ku beşek ji cîgirê şahzadetiya Spanyaya Nû pêk dihat, hebûna xwe ya berdewam, berdewam kiriye, bi taybetî li Kalîforniya û New Mexiko ku cûrbecûr zimanê spanî yê ku ji sedsala 17an vir ve tê axaftin li wir maye. Di demên dawî de ji ber koçberiya zêde ji Amerîkaya Latînî ev ziman li deverên din ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi berfirehî hatiye axavtin. Bi gelemperî ji ber cudahîyên zimanî yên ji Amerîkaya Latînî, cudahîyên erdnîgarî ji Anglo-Amerîkayê û cudahiyên çandî û dîrokî yên her du herêman ku neteweyên wekê guyana, sûrînam û belîzê ne di nav Anglo-Amerîkayê de ne û ne jî Amerîkaya Latînî de ne. Zimanê îngilîzî zimanê sereke yê Guyana û Belîzê ye û zimanê holendî jî zimanê sereke yê Sûrînamê ye. Bi gelemperî astên bilind ên koçberiyê cûrbecûriyeke mezin a zimanî aniye Anglo-Amerîkayê ku ji zêdetirî 300 zimanan ku tenê li Dewletên Yekbûyî têne axaftin lê piraniya zimanan tenê li enklavên piçûk û ji aliyê komên koçber ên piçûk ve têne axavtin. Piraniya zimanên nexwemalî, heta astên cuda, ji welatê cuda pêş ketine lê bi gelemperî hê jî ji hev fêm dikin. Lêbelê hinek ji wan bi hev re bûne yek ku ev jî bûye sedema zimanên ji tevahiyeke nû yê ku wekê papiamento tê zanîn ku tevlîheviyeke ji zimanê portûgalî, spanyayî, holendî pêk hatiye (ku nûnertiya kolonyalîstên têkildar dikin), arawak-a ya xwemalî ku zimanên afrîkî yên cûrbecûr e û di demên dawî de jî zimanê îngilîzî ye. Zimanê hevpar ê portuñolî tevlîheviyeke zimanên portûgalî û spanî ye ku li herêmên sinor ên Brezîlê û li welatên cîran ên spanî tê axavtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lipski |pêşnav=John M. |tarîx=2006 |paşnavê-edîtor=Face |pêşnavê-edîtor=Timothy L. |paşnavê-edîtor2=Klee |pêşnavê-edîtor2=Carol A. |sernav=Too Close for Comfort? The Genesis of "Portuñol/Portunhol" |url=http://www.lingref.com/cpp/hls/8/abstract1251.html |kovar=Selected Proceedings of the 8th Hispanic Linguistics Symposium |cih=Somerville, MA |weşanger=Cascadilla Proceedings Project |rr=1–22 |isbn=978-1-57473-408-9}}</ref> Bi taybetî zimanê riverense portuñol ji aliyê nêzîkê 100.000 kesan ve li herêmên sinor ên Brezîlê û Ûrûguayê tê axavtin. Ji ber koçberiyê gelek civak hene ku zimanên din ji her deverên cîhanê, bi taybetî li Dewletên Yekbûyî, Brezîl, Arjentîn, Kanada, Şîlî, Kosta Rîka û li Ûrûgûayê têne axavtin, cihê giring ên koçberan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache:xMNl1h24Z5oJ:www.eclac.org/publicaciones/xml/6/20606/lcg2230e_cap8.pdf+conosur+argentina+chile+y+uruguay+recibieron+inmigrantes+europeos&gl=cl&pid=bl&srcid=ADGEESgPKhHPhWvASrcdlpdyAdXFt6Kh7N5j-HbzcmA8nSVHcnjm1oaGPUs1LqWeMWLJngvABPlFZm0Ho4ZnZzcuFldFPqnh_0NzjP8w6yt5n1Z5M1ff9y4bVv9pITvkAKRfF-VQFl0W |sernav=Etnicidad y ciudadanía en América Latina |malper=docs.google.com |roja-gihiştinê=2026-08-19}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://umng.edu.co/ |sernav=Universidad Militar Nueva Granada {{!}} UMNG - Sitio Oficial |malper=umng.edu.co |roja-gihiştinê=2026-08-19 |ziman=es}}</ref> == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|America}} {{Parzemîn}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîka| ]] [[Kategorî:Cîhan]] [[Kategorî:Parzemîn]] [[Kategorî:Superparzemîn]] 6hplbjke2kjarkiybopvfjnb57f03xq 0 6657 2101378 2100733 2026-11-02T04:24:10Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2101378 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2 | konvansiyonel navê dirêj = Kurdistan<br>{{nobold|{{ziman|ckb|کوردستان}}}} | wêneyê ala = Flag of Kurdistan.svg | sirûda netewî = ''[[Ey Reqîb]]''<br/>{{Ziman|ckb|ئەی ڕەقیب}}<br/> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{Navîn|[[Wêne:Kurdistan (Instrumental).ogg]]}}</div> | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Herêmên niştecihbûnê yên kurdan (li gorî [[Ajansa Navendî ya Saloxgeriyê|CIA]], 1992)<ref>{{Jêder-malper |sernav=Kurdish lands |url=https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=20 çiriya pêşîn 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191020110824/https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=The Kurdish lands. |url=https://www.loc.gov/item/93682579/ |malper=Library of Congress |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=15 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200515013340/https://www.loc.gov/item/93682579/ |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | paytext = [[Amed]] an [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] (li gorî perspektîvên herêmî û dîrokî) | bajarê mezin = [[Amed]], [[Dîlok]], [[Hewlêr]], [[Silêmanî]], [[Sine]], [[Ûrmiye]], [[Wan]] | awayê ziman = Zimanên sereke | ziman = [[Zimanê kurdî|Kurdî]] ([[kurmancî]], [[soranî]], [[Zimanên zazakî-goranî|zazakî-goranî]]), [[Zimanê erebî|erebî]], [[Zimanê farisî|farisî]], [[Zimanê tirkî|tirkî]] | komên etnîkî = [[Kurd]], [[tirk]], [[ereb]], [[faris]], [[suryanî]], [[tirkmen]] | demonîm = [[Kurd]] | rûerd km2 = 392000 | rûerd jêrenot = <ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2002 |sernav=Kurds, Kurdistān |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |kovar=Encyclopaedia of Islam |çap=2 |weşanger=[[Brill Publishers|BRILL]] |isbn=9789004161214 |paşnav1=Bois |pêşnav1=Th |paşnav2=Minorsky |pêşnav2=V. |paşnav3=MacKenzie |pêşnav3=D. N. |roja-arşîvê=26 adar 2023 |roja-gihiştinê=20 çiriya pêşîn 2025 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230326022054/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | nifûs texmînkirin = 40–45 milyon<ref>{{Jêder-malper |tarîx=12 nîsan 2023 |sernav=Kurdish People Fast Facts |url=https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2023 |malper=CNN |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200110105918/https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | hatûçûn = rast }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeo-çandî yê [[Rojhilata Navîn]] û [[Rojavayê Asyayê]] ye ku bingeha [[çand]], [[ziman]] û [[nasname]]ya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakurê navendî) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê bi çiyayên bilind û deştên tektonîk ên bilind tê karakterîzekirin. Ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an vediguhere deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên berfireh ên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ev erdnîgariya çiyayî ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan bi awayekî bênavber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]]ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatiye nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikaranîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn ji bo destnîşankirina herêma bakur û herêma başûr û herêma rojhilata Kurdistana îro hatiye bikaranîn.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di [[Serdema Navîn|serdema navîn]] de navê Kurdistanê bi forma îro cara yekem di kronîkên [[Selcûqî|selçûqiyan]] ên sedsala 11an de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek [[Lîsteya xanedan û dewletên kurdan|xanedan û mîrektiyên kurd]] ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikûm kirine. Parçebûna Kurdistanê yekem car di 17ê gulana 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[peymana Zehabê]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşandina xanedaniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasê yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq|Iraq]] û [[Îran]] heye bi çar parçe an beşan hatiye parçekirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di sedsala 20an de li herêmên cihêreng ên Kurdistanê û li herêmên derveyê Kurdistanê dewlet û rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Kurdistanê]] (1946) hatine damezrandin. Piştî [[peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistanê bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye parçekirin. Dewletên ku li ser esasên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabeşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar parçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de parçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Etîmolojî == === Binavkirina di serdema sumeran de === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' hatiye binavkirin ku tê wateya welatiyên çiyayî.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] ya Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên desnîşan kirina Kurdistanê hatiye nivîsandin. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'' an ''Karda'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. === Navê Kurdistanê === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' ku ji du peyvên hevgirtî yên ''kurd''+''istan'' pêk hatiye ku tê wateya "welatê kurdan" cara yekem di sedsala 11an de di kronîkên [[selcûqî|selcûqiyan]] de hatiye bikaranîn ku selcûqiyan navçêya Bahara li başûrê [[Hamedan]]ê wekê "Kurdistan" bi nav kiriye. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wekê Kurdistan hatibû nas kirin. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} [[Wêne:Map of Kurds demography.png|thumb|Belavbûna kurdan li Kurdistanê û li deverên din ên dereveyê Kurdistanê]] Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetmendiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/401/boundaries-political-geography/ |sernav=Boundaries & Political Geography - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en-US }}</ref> Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> [[Wêne:Mountains of Kurdistan,.,.jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide]] [[Wêne:Jezirah 0001.jpg|thumb|Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide]] Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr }}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |url=https://archive.org/details/earlyperennialst0000roge |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fizîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km²]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/494/the-water/ |sernav=The Water - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |url=https://archive.org/details/readersdigestnat00sche |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ye ku li xala herî rojhilatê Kurdistanê cih girtiye. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |url=https://archive.org/details/historicaldictio0000gunt_k3q4 |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> === Xweza û jîngeh === Erdnîgariya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke ku ji aliyê çiyayên bilind ên Torosan û Zagrosan hatiye karakterîze kirin. Xwezaya Kurdistan bi çavkaniyên ava xwe yên zêde, çiyayên bilind, geliyên kûr, zozanên bilind ên kesk û bi deştên berfireh hatiye nas kirin. Topografiya çiyayî ya Kurdistanê û şert û mercên avhewayê yên guherbar herêmê bûye sedem ku Kurdistan bibe xwedî biyocureyeke dewlemend. Çiyayên Zagrosê û çiyayên Torosê ku deverên sereke yên çiyayî yên Kurdistanê ne ji bo ger û geştên xwezayî di nav cihên herî populer ên herêmî de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://untamedborders.com/itinerary/trek-kurdistan-zagros-mountain/ |sernav=Trek Kurdistan - Zagros Mountain Trail |malper=Untamed Borders - Adventure travel |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Xwezaya Kurdistanê"> Mount Ararat-3.jpg|Çiyayê Agiriyê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Kanyona Rewandizê Akhtamar Island on Lake Van with the Armenian Cathedral of the Holy Cross.jpg|Gola Wanê Urmia-Lake-3.jpg|Gola Ûrmiyê Nemrut Krateri.jpg|Gola Krater a Nemrûdê </gallery> Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye ku di nav dewletên desthilatdar de hatiye perçe kirin. Ji aliyê dewletên serwer ên li ser axa Kurdistanê bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiyên derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[kurdên Anatoliya Navîn]], [[kurdên Xoresanê]], [[kurdên Qefqazê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&# Abbas-&# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498 }}</ref><ref name="Schaller2008">{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528 }}</ref> Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref name="Long2013"/> kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&pg=PT150 }}</ref> û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin. Piştê peymana Zehabê û peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdistan bi çar beşên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Islamic civilization: an encyclopedia |weşanger=Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-96691-7 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Meri |pêşnavê-edîtor=Josef W. |series=Routledge encyclopedias of the Middle Ages |paşnavê-edîtor2=Bacharach |pêşnavê-edîtor2=Jere L. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://wwi.lib.byu.edu/index.php/Treaty_of_Lausanne |sernav=Treaty of Lausanne - World War I Document Archive |malper=wwi.lib.byu.edu |roja-gihiştinê=2026-06-30 |ziman=en }}</ref> === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = | width = 330 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê yek ji beş û herêmên Kurdistanê ye û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên pişavtin (asîmîlasyon) [[Tirkiye]]yê de maye ku heta roja îro bi gelek awayan li hemberî ziman û çanda kurdî polîtîkayên astengkirinê û polîtîkayên înkar kirine ji aliyê Tirkiyeyê ve hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/524552/kurtce-yazilar-bakanlik-talimatiyla-siliniyormus |sernav=Li Bakurê Kurdistanê nivîsên bi kurdî bi fermana wezaretê têne jêbirin. |malper=Evrensel.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr-TR |paşnav=Gazetesi |pêşnav=Evrensel }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://artigercek.com/guncel/khk-ile-kapatilan-kurtce-gazete-welat-internet-uzerinden-yayina-basladi-144935h |sernav=Rojnameya Kurdî ya girtî Welat li ser înternetê dest bi weşanê kir |malper=Artı Gerçek |tarîx=2020-11-27 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr |paşnav=Gerçek |pêşnav=Artı }}</ref> Li gel zextên Tirkiyeyê dînamîk ên siyasî yên Bakurê Kurdistanê di nav hewildanên statû û di nav hewldanên ji nav birina zexta li ser ziman û çanda kurdî de ne ku bi salan e di bin zext ên giran û înkar kirina Tirkiyeyê de maye. Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind ku bi gelemperî herêmeke çiyayî ye û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fizîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku }}</ref> û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":4" /> Xala herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fizîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref> [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":1" /> ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} [[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]] [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]] Başûrê Kurdistanê wekê herêmên din ên Kurdistanê bi deverên çiyayî, deverên deştî û bi çiyayên bilind û geliyên kûr hatiye karakterîze kirin. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&pg=PT195&printsec=frontcover }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku }}</ref> Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî ji ber polîtîkayên erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin rêveberiya rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/861150/slug |sernav=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |malper=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |tarîx=2025-09-01 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt }}</ref> Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died, medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19 }}</ref> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} {{Nexşeya Rojhilata Kurdistanê|mezinahî=220px|hêl=right|sernav=Sinorên Rojhilata Kurdistanê}} Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ji rojava ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |url=https://archive.org/details/readersdigestnat00sche |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref> Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên [[Bakurê Kurdistanê]] û li seranserê sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku [[Îlam (parêzgeh)|parêzgeha Îlamê]] û hinek deverên [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=""Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers"" |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê. Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] (<small>{{mapframe|30.95,51.4333|zoom=6|type=maplink}}</small>) ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên berfireh hene ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn.<ref name=":7" /><ref name=":8" /> Ev deştên Rojhilata Kurdistanê ku di nav çiyayên Zagrosê berfireh bûne ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X }}</ref> ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|thumb|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavayê Kurdistanê an jî bi kurtasî Rojava herêma herî jêrîn ê Kurdistanê ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=We Have No Friends But the Mountains: Transmitting Kurdish Indigenous Knowledge, Culture, and Identity in Changing Contexts |paşnav=Brenneman |pêşnav=Robert Lee |weşanger=University of Minnesota |tarîx=2006 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hRT-KVhnbi0C }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: A Concise Handbook |paşnav=Izady |pêşnav=Mehrdad R. |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=1992 |isbn=978-0-8448-1727-9 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?hl=de&id=I9mr6OgLjBoC&pg=164&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false }}</ref> û yek ji herêmên dîrokî yê Kurdistanê ye ku di navbera salên 1600 {{bz}} – 1260 {{bz}} malavaniya dewleta [[Mîtanî|mîtaniyan]] kiriye ku yek ji gelên proto-kurd bûn.<ref name=":13">{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2023-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230624124120/https://www.academia.edu/642020 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":3" /> Rojavayê Kurdistanê bi dirêjahiya 900 kîlometreyan li seranserê Bakurê Kurdistanê dirêj bûye û yek ji herêmên deştî yên Kurdistanê ye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.geo-ref.net/ph/xks.htm |sernav=Map Rojava - Popultion density by administrative division |malper=www.geo-ref.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê li gorî erdnîgariya herêmên din ên Kurdistanê erdnigariyeke deştî ye ku herêm xwedî deştên mezin û berfireh e. Herêm ji aliyê rojava ve ji çiyayên [[Efrîn]]ê dest pê dike û heta çemê Dîcle û sinorê Başûrê Kurdistanê ya li rojhilat ([[Dêrika Hemko]]yê) berdewam dike. Rojavayê Kurdistanê li rojhilat deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe û ev deverên deştî heya herêma [[Kobanî|Kobanê]] berdewam dike. Deverên çiyayî yên Rojavayê Kurdistanê bi taybetî li herêma [[Efrîn (herêm)|Efrînê]] ye ku ev herêm xwedî deverên çiyayî û daristanî ye.<ref name=":6" /> Herêma Efrînê deverên herî rojavayî ye ku ji ber cihê xwe yê erdnîgarî xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] e. Li herêmê din ên ber bi rojhilat ve ku deştên berfireh ên [[Mezopotamya]]yê vedigire nav xwe xwedî avhewaya bejahî ya nîv-hişk ew ku di mehên havinan de germ û ziwa ye û di mehên zivistanan de jî jî sar û şil e. Çemên herî giringên Rojavayê Kurdistanê çemê [[Firat]] û çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] ne ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikevin û di nav axa Rojavayê Kurdistanê re ber bi jêr ve diherikin. Li ser çemê Firatê çend bendavên mezin hatine çêkirin ku ji bo enerjî û avdaniyê xwedî giringî yên stratejîk in. Deştên giring ên Rojavayê Kurdistanê Deşta Hesîçeyê, Deşta Qamişloyê, Deşta Kobanê (Deşta Herêma Firatê) û Deşta Girê Spî ye ku ev deşt herêmên giring ên çandiniya li Rojavayê Kurdistanê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/western-kurdistan-rojava |sernav=Western Kurdistan (Rojava) |malper=Kurdish History |tarîx=2026-02-25 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en |paşnav=Sabir |pêşnav=Sherko }}</ref> === Bîyocure === ==== Flora ==== [[Wêne:Inverted tulips in the village of kırıkdag - panoramio.jpg|thumb|Guldexwîna Kurdistanê, Colemêrgê, Bakurê Kurdistanê]] Kurdistanê (Çiyayên Torosê, Çiyayên Zagrosê, Deştên Mezopotamyayê û Hewza Dîcle-Firatê) ji aliyê flora û faunayê ve xwedî biyocureyeke dewlemend e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.florakurdica.com/ |sernav=Flora Kurdica - A project documenting the diverse flora of Kurdistan |malper=www.florakurdica.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref> Çiyayên Toros-Zagros û deştên bilind ên ku li seranserê erdnîgariya Kurdistanê dirêj bûne, yek ji navendên herî dewlemend ên cîhanê ye ku xwedî florayeke endemîk e. Ekosîstemên çiyayî yên dijwar ên Kurdistanê ji bo cureyên kevnar ên ku ji [[Serdema qeşayê|serdemên qeşayê]] şîn mane û filitîne bûye penageh û rêjeyeke zêde endemîzma deverî (lokal) (tenê li geliyek an li çiyayekî mezin dibin) pêş ketiye. Yek ji cureyên endemîk ên riwekên Kurdistanê [[Tule|guldexwîna Kurdistanê]] (Tulipa kurdica) ye ku cureyek guldexwîna kovî ya pir kêm e ku li [[Deşta Mûşê]] û li deverên çiyayên Zagrosê bi rengên sor-porteqalî şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.natureiraq.org/uploads/9/2/7/0/9270858/haji_omran-iq018-sep-25-final.pdf |sernav="Haji Omran Mountain (IQ018)" }}</ref> Gula Kurdistanê (Cousinia kurdistanica / carduchorum) cureyek gulên bi stêrê yê Kurdistanê ye ku ji malbata gulan e ku bi koka xwe ya stûr û bi berxwedana xwe ya li hember şert û mercên dijwar ên avhewayê tê nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gbif.org/species/3101721 |sernav=Cousinia Cass. |malper=www.gbif.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref> [[Zengila Zoma|Zengila zoma]] (Fritillaria imperialis) yek ji gulên sembolîk ên Kurdistanê ye ku li Kurdistanê bi awayekê kovî şîn dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pieroni |pêşnav=Andrea |paşnav2=Zahir |pêşnav2=Hawre |paşnav3=Amin |pêşnav3=Hawraz Ibrahim M. |paşnav4=Sõukand |pêşnav4=Renata |tarîx=2019-11-27 |sernav=Where tulips and crocuses are popular food snacks: Kurdish traditional foraging reveals traces of mobile pastoralism in Southern Iraqi Kurdistan |url=https://doi.org/10.1186/s13002-019-0341-0 |kovar=Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine |ziman=en |cild=15 |hejmar=1 |rr=59 |doi=10.1186/s13002-019-0341-0 |issn=1746-4269 |pmc=6882212 |pmid=31775812 }}</ref> Ev gul nemaze li deverên bilind ên kevirî yên Colemêrg, Wan, Şirnex û li herêma Çiyayên Zagrosê şîn dibin. Li hinek deveran gul bi navên "bûka digirî" û "taca padîşah" tê zanîn. [[Pizîlaq|bilbizêka Kurdistanê]] (Bellevalia kurdistanica) yek ji riwekeke endemîk e ku di mehên biharê de dema ku berf dihele li zozanên bilind kulîlk şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000761460 |sernav=Bellevalia kurdistanica }}</ref> Ji ber ku yekemcar çandinî li ser axa Kurdistan hatiye destpêkirin li deverên cihêreng ên Kurdistanê cureyên genim û cehê kovî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morrell |pêşnav=Peter L. |paşnav2=Clegg |pêşnav2=Michael T. |tarîx=2007-02-27 |sernav=Genetic evidence for a second domestication of barley (Hordeum vulgare) east of the Fertile Crescent |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1805597/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=104 |hejmar=9 |rr=3289–3294 |doi=10.1073/pnas.0611377104 |issn=0027-8424 |pmc=1805597 |pmid=17360640 }}</ref> ==== Fauna ==== [[Wêne:Golden Eagle (53334412798).jpg|thumb|Dîmenek ji Eyloyê Zêrîn ku yek ji balindeyên Kurdistanê ye.]] Qada faunaya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke cihêreng e ku ji aliyê erdnîgariyeke çiyayî ku li seranserê Kurdistanê berfireh û dirêj bûye hatiye karakterîze kirin. Kurdistan warê cureyên endemîk ên guhandarên nêçîrvan ên wek [[hirç]], [[gur]], [[Rûvî|rovî]], [[werşeq]] û [[pilingê Kurdistanê]] ye û her wiha Kurdistanê xwedî biyocureyeke dewlemend ên wekê çûk, perperok û xijendeyan e. [[Pezkovî]] yek ji ajalên kovî yên Kurdistanê ye ku bi taybetî li deverên çiyayiyên [[Dêrsim (herêm)|Dersimê]] û li hinek deverên din ên Kurdistanê têne dîtin. [[Ask|Xezal]], [[pezkovî]] û [[pilingê Kurdistanê]] (Panthera pardus tulliana) di nav cureyên îkonîk de ne ku kêm têne dîtin û li çiyayên bilind, kevirî û asê yên Kurdistanê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Li çiyayên Zagrosê pilingên Kurdistanê hate dîtin |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Pezkovî yên Kurdistanê û pilingê Kurdistanê hebûna wan di bin metirsiyê de ye. [[pilingê Kurdistanê]] li deverên çiyayî yên Zagrosê û Torosan têne dîtin. Di nav cureya [[balindeyên Kurdistanê]] de gelek cureyên teyran û çûkan hene. Di nav balindeyên Kurdistanê teyrên wekê [[Çirg|bet]], eylo, [[Leglega spî|leylek]], [[kew]], [[teyrê pepûkê]], [[Qiraka bikumik|qirak]], [[quling]], reşêlek, [[Qirika reş|qijik]], [[Silêmanê dunikul|daydok]] û [[qelaşînk]] hene. Bet an jî cirg yek ji cureyên endemîk ên balindeyên Kurdistanê ye ku tenê li Deşta Mûşê dijîn û ji ber ku hebûna wan din metirsiyê de ye, di bin parastinê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/mus-ovasi-toy-kuslarina-da-yuva-oluyor/3214290 |sernav=Deşta Mûşê ji bo Betan dibe hêlîn |malper=Anadolu Ajansı |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=tr }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Faunaya Kurdistanê"> Persian Leopard sitting.jpg|Pilingê Kurdistanê Euroazijski ris Lynx lynx Zagreb 112010 1.jpg|Werşeq Flickr - Rainbirder - Eurasian Crane (Grus grus) (cropped).jpg|Quling Дрофа Otis tarda.jpg|Bet/Cirg Alectoris chukar.jpg|Kew </gallery> === Avhewa === Avhewaya Kurdistanê hem xwedî taybetmendiyên avhewaya parzemînî û hem jî xwedî taybetmendiyên avhewaya çiyayî ye. Rêzeçiyayên Toros û Zagrosê herêmên bilind ên bakur û rojhilatê Kurdistanê faktorên sereke yên guhertina avhewaya Kurdistanê ne. Deverên jêrîn ên Kurdistanê an jî başûrê Torosan û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ji ber deştên berfireh û ji ber nêzîkatiya [[Deryaya Navîn]] ji avhewaya Deryaya Navîn a germ bi bandor bûye ku di mehên havînan de germ û şil e û di mehên zivistanan de jî bi baran û bi qismî hênik e. Herêmên jorîn ên Kurdistanê û herêma [[Rojhilata Kurdistanê]] ji ber herêmên bilind ên çiyayî xwedî [[Avhewaye parzemînî|avhewayeke parzemînî]] ye ku di mehên havînan de hênik e û di mehên zivistanan de jî sar, bi berf û bi baran e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/907505/slug |sernav=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |malper=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |tarîx=2026-04-12 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Li deverên çiyayî û bilind, an jî li herêmên jorîn ên Kurdistanê germahiya navînî ya havînê li gorî bilindahiyan gelek diguhere ku bi gelemperî ji 16&nbsp;°C heta 19&nbsp;°C û li deştên nizm jî ji 25&nbsp;°C heta 30&nbsp;°C diguhere. Di mehên [[zivistan]]an de ev herêm pir sar in ku berfek zêde dibare û berf demek dirêj li erdê dimîne. Germahiya navînî ya di mehên zivistanan de ji -4&nbsp;°C heta -15&nbsp;°C diguhere. Nemaze li deverên bilind ji ber bilindahî û bandora avhewaya parzemînî germahiya şevê ji -20&nbsp;°C heta -30&nbsp;°C dadikeve. Li gorî daneyên di navbera salên 1991 û 2020an de barîna navînî ya salane ya li herêmên bilind ên Kurdistanê di navbera 500 û 600 mm de ye (bi navînî 537 mm) de bû. Bi taybetî li herêma jorîn ê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê) cudahiyên germahiyê di navbera şev û rojê de û di navbera demsalên havîn û zivistanê de pir zêde ne. Li herêmên û deştên jêrîn ên Kurdistanê (deştên berfireh ên Rojavayê Kurdistanê û deştên Başûrê Kurdistanê) di mehên havînan de gelek germ in û di mehên zivistanan de jî bi baran û hênik derbas dibin. [[Havîn]] ên herêmê jêrîn dirêjtir û germ in ku gelî û deştên nizm û germahiya havînê pir caran ji 40&nbsp;°C derbas dibe. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye ku diroka jiyana mirovahiya li vir ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji girê arkeolojîk ê Girê Mirazan ku dîroka girê ji 10.000 salên {{bz}} vedigere.]] Kurdistan yek ji deverên herî kevn ên [[Cîhan]]ê ye ku li gorî delîlên arkeolojîk, delîlên jiyana mirovan ji serdema [[Pleîstosen]]ê ve li Kurdistanê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Cosgrove |pêşnav=Richard |tarîx=2001 |sernav=Neanderthals and Modern Humans in Western Asia. Takeru Akazawa, Kenichi Aoki and Ofer Bar-Yosef editors. 1998. Kluwer Academic/Plenum Publishers, New York, xi + 539 pp. $79.50 (cloth), ISBN 0-306-45924-8. |url=https://doi.org/10.2307/2694622 |kovar=American Antiquity |cild=66 |hejmar=2 |rr=382–383 |doi=10.2307/2694622 |issn=0002-7316 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2004-11-15 |sernav=Matthews, R. 2003. The Archaeology of Mesopotamia: Theories and Approaches. |url=https://doi.org/10.5334/pia.214 |kovar=Papers from the Institute of Archaeology |cild=15 |hejmar=0 |doi=10.5334/pia.214 |issn=2041-9015 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Elizabeth |pêşnav=Twohig |tarîx=2005 |sernav=Chris Scarre (ed.), The Human Past: World Prehistory &amp; the Development of Human Societies. (London: Thames &amp; Hudson, 2005, 784 pp., 753 illus [211 in col.], pbk, ISBN 0–500–28531–4) |url=https://doi.org/10.1017/s1461957100070054 |kovar=European Journal of Archaeology |cild=8 |hejmar=3 |rr=315–316 |doi=10.1017/s1461957100070054 |issn=1461-9571 }}</ref> Bi qasê 2,5 milyon sal berê di serdema pleyîstosen de (serdema qeşayê) li Kurdistanê serdemeke jeolojîk a krîtîk qewimiye ku di vê serdemê de çiyayên [[Toros]] û çiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] bi tebeqeyên qeşayî hatine girtin û civakên mirovên destpêk ên wekê [[Neandertal|Neanderthal]] û ''[[Homo sapiens]]'' wekê nêçîrvan-berhevkar di şikeft û stargehên keviran de li jiyanê mane. Di vê serdemê de ku bi qasê 2,5 milyon sal û heta 11.700 salên berê niha diguhere, li çiyayên bilind ên Kurdistanê (Zagros û Toros) cemed hebûn û li deverên nizm ên Kurdistanê nebat û şînahî serdest bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=H. E. |paşnav2=Jr |tarîx=1962-01-15 |sernav=Pleistocene glaciation in Kurdistan |url=https://egqsj.copernicus.org/articles/12/131/1962/ |kovar=E&G Quaternary Science Journal |ziman=en |cild=12 |hejmar=1 |rr=131–164 |doi=10.3285/eg.12.1.12 |issn=0424-7116 }}</ref> Li gorî delîlên ku li qada arkeolojîk a şikefta [[Şaneder]] a li quntara çiyayên Zagrosê (Başûrê Kurdistanê) hatiye kirin dîroka Neanderthalên ku li şikefta Şanederê bicih bûne ji 75 hezar salên berê niha vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/ |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |malper=historyofkurd.com |roja-gihiştinê=2026-07-13 |roja-arşîvê=2026-05-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260521050644/https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê yek ji herêmên cîhanê ye ku malavaniya yekem şaristaniyên kevnar ên mirovahiyê kiriye ku şaristaniyên li herêma [[Mezopotamyaya Jorîn]] û şaristaniyên çiyayên Zagrosê vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=University of Cambridge |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Lewsey |pêşnav=Published: 2 May 2024Story: Fred }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê navenda [[Şoreşa Neolîtîkê]] (Serdema Kevirî ya Nû) ye ku dîroka mirovahiyê ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnî, çandinî û ber bi bikaranîna metalan ve veguheriye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên li [[Girê Kortikê]] hatiye diyar kirin ku ji 10400 û 9250 salên {{bz}} vir ve jiyana mirovî li van deverên arkeolojîk ên Kurdistanê heye. Perestgeha herî kevin ê Cîhanê [[Girê Mirazan]] e (Bakurê Kurdistanê) ku dîroka perestgehê ji sala 9500 berê zayînê vedigere<ref>{{Jêder-malper |url=https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |sernav="Kêmasîya ku li Girê Mirazan derketîye holê bêdewletbûna kurdan e" {{!}} Le Monde diplomatique Kurdî |malper=diplo-kurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=ku |roja-arşîvê=2021-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210602214843/https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Rûdaw Kurdî |sernav=Çîroka Girê Miraza behsa çi dike? |tarîx=2019-01-09 |url=https://www.youtube.com/watch?v=SF0NwdWolS8 |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> û wargeha herî kevin ê Cîhanê [[Qota Berçem]]ê ku dîroka wargehê 8000 salên berê zayînê vedigere li Kurdistanê hatine avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dainst.blog/the-tepe-telegrams/2016/05/08/the-current-distribution-of-sites-with-t-shaped-pillars/ |sernav=The current distribution of sites with T-shaped pillars – Tepe Telegrams |tarîx=2019-04-25 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en-US |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260518024932/https://www.dainst.blog/the-tepe-telegrams/2016/05/08/the-current-distribution-of-sites-with-t-shaped-pillars/ |roja-arşîvê=2026-05-18 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Girê Mirazan: Genesis of the Gods: The Temple of the Watchers and the Discovery of Eden |paşnav=Collins |pêşnav=Andrew |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2014-05-01 |isbn=978-1-59143-835-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q1koDwAAQBAJ&pg=PT93 }}</ref> Bermahiyên ji serdemên paleolîtîk û mezolîtîkê di [[Şikeftên Hasûnî]] ya li nêzîkê [[Farqîn]]a [[Amed]]ê û [[Şikeftên Hîlarê]] ya li nêzîkî navçeya [[Erxenî]] ya Amedê hatine tespîtkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sur.bel.tr/tarihce |sernav=Dîroka Bakurê Kurdistanê |malper=www.sur.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Navçeya [[Heskîf]]a kevn ku di roja îro de di bin ava Bendava Heskîfê de maye yek ji qadên arkeolojîk ên Kurdistanê bû ku di lêkolînên arkeolojîk ên ku li [[Girê Heskîfê]] hatibûn kirin de hatiye tespîtkirin ku jiyana mirovî ya li Heskîfê ji 12000 salên berê zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ebsco.com/ |sernav=Hasankeyf (town) {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |malper=EBSCO |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://seethis.place/tyrkiet/hasankeyf/en/ |sernav=Hasankeyf — Ruined City, Êlih {{!}} See This Place |malper=seethis.place |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref> Di vê serdemê de çiyayên Zagrosê cihê destpêka kedîkirina pez, bizin û çandina dexlên wekê genim bû li Kurdistanê hatiye çandin. Gundên destpêkê yên li Rojhilata Kurdistanê (wekê gundên li [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]]) mînakên herî kevn ên şaristaniya mirovahiyê ne. Deverên Zagrosan ku navendeke sereke ya şoreşa neolîtîkê ye li vê herêmê, mirov ji nêçîrvaniyê derbasî çandiniyê û xwedîkirina ajalan bûne. Di vê serdemê de mirovên [[Neandertal|Neanderthal]] û mirovên pêşîn li şikeftên Çiyayên Zagrosê jiyan kirine ku li herêma [[Kirmaşan]]ê û li derdora Silêmaniyê şopên destpêkê yên jiyana şikeftan hatine dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E.L. |tarîx=1990 |sernav=Architectural innovation and experimentation at Ganj Dareh, Iran |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1990.9980111 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=323–335 |doi=10.1080/00438243.1990.9980111 |issn=0043-8243 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E. L. |tarîx=1974 |sernav=Ganj Dareh Tepe |url=https://www.persee.fr/doc/paleo_0153-9345_1974_num_2_1_4186 |kovar=Paléorient |ziman=fr |cild=2 |hejmar=1 |rr=207–209 |doi=10.3406/paleo.1974.4186 |issn=0153-9345 }}</ref> Li Rojava Kurdistanê ku navenda [[Hîlala Berhemdar|Heyva Berhemdar]] e di vê serdemê de mirov ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnê ve çûne û gelek bingehên pêşîn ên [[Şaristanî|şaristaniyan]] li vê herêmê hatiye avakirin. Berê ku mirov derbasî jiyana niştecihbûnê bibin di vê serdemê de civakên koçer ên pêşîn li qeraxên çemên [[Firat]]ê, çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] bi nêçîr û berhevkirinê jiyana xwe berdewam kirine. Tewerên destan û amûrên kevnar ên ji kevirê hesteyên ji vê serdemê li Geliyê Firatê hatine dîtin. [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] yek ji van deverên li Cîhanê ye ku di navbera salên 10000 û 5000 berê zayînê de çandinî û xwedîkirina ajalan cara yekem li vir dest pê kiriye. Mirov ji şikeftan derketine, li kêleka çeman gundên mayînde yên pêşîn ava kirine, genim çandine û dest bi çêkirina dîzan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/2022/03/04/complete-guide-on-ancient-mesopotamia/ |sernav=Complete Guide on Ancient Mesopotamia |malper=History of Kurdistan |tarîx=2019-05-09 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |paşnav=admin_en |roja-arşîvê=2026-02-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260211210756/https://historyofkurd.com/english/2022/03/04/complete-guide-on-ancient-mesopotamia/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|thumb|Li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê ku deverên gutî û sobartoyan nîşan dide]] Kurdistanê di serdema kevnare de (berê serdema klasîk û di dema serdema klasîk) ji ber taybetmendiya xwe yê erdnîgarî serdemeke stratejîk derbas dike ku şahidiya gelek xanedaniyên biçûk û şahidiya xanedaniyên mezin ên bihêz kiriye. Ev serdem ku li dora sala 3000ê {{bz}} heta dawiya serdema kevnare ya klasîk berdewam dike, ji bo avakirina nasnameya etnîkî (nîjadî) û siyasî ya Kurdistanê serdemeke giring e. Çavkaniyên Mezopotamyayê ([[sumer]], [[Akadî|akad]], [[Suryanî|asûr]]) pir caran behsa gelên xwemaliyên ku li çiyayên Zagrosê û li derdorê çiyayên Zagrosê dijîn dikin ku ev civak ji aliyê zanayarên nûjen ên îro ve wekê bav û kalên [[ziman]]î û [[çand]]î yên herî kevin ên kurdên nûjen hatine destnîşan kirin. Navê herî kevn ê Kurdistanê Kar-da-ka di vê serdemê de ji aliyê ji aliyê sumeriyan ve ji bo deverên rojhilat û bakurê [[Mezopotamya]]yê (erdnîgariya Kurdistana îro) hatiye bikaranîn ku yekem car di nivîsarên tabletên sumeran de derbas dibe ku dîroka tabletên navê kevn ê Kurdistanê (Kar-da-ka) ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê (~ 2100 b.z.) vedigere.<ref name=":12" /> [[Wêne:Carte du Mitanni.png|thumb| Di sala 1490ê {{bz}} de Keyaniya Mîtannî ku di bin rêveberiya Barattarna de deverkê berfireh ên Kurdistanê û deverekê berfireh ên herêmê vegirtiye]] Gelên xwemaliyên Kurdistanê [[gutî]],<ref name=":9">{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-06-21 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[subarto]]yî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=North Mesopotamia in the third millennium BC |weşanger=Routledge |tarîx=2013-08-29 |rr=486–501 |isbn=978-0-203-09660-4 |çap=0 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Crawford |pêşnavê-edîtor=Harriet |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781136219122/chapters/10.4324/9780203096604-37 |doi=10.4324/9780203096604-37 }}</ref> [[hurî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> [[mîtanî]]<ref name=":11">{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_33 |kovar=academia.edu }}</ref> û [[lolobî]]<ref name="Bahrani2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ }}</ref> ku ji aliyê zanyarên serdema nûjen ve wekê gelên [[Proto kurdî|proto-kurd]] hatine destnîşan kirin di vê serdemê derketine holê û li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikûm kirine. Gûtî yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku wekê yek ji gelên proto-kurd hatine destnîşan kirin ku li dora sala 2200ê berê zayînê ji çiyayên Zagrosê daketine û dawî li xanedaniya akadî anîne ku nêzîkî sedsalekê li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikum kirine.<ref name=":9" /> Di heman demê de lolobî ku yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn konfederasyoneke bihêz a eşîrî bûn ku li deverên wekê [[Helebce]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] jiyane û bi dewletên Mezopotamyayê re di nav şer û pêvçûnan de bûn.<ref name="Bahrani2008" /> Di heman demê de [[Kasayî|kasîtî]] ku yek gelên xwemaliyên serdema kevnare ya Kurdistanê bûn dawî li xanedaniya [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] anîne û yek ji xanedaniyên herî aram ê Mezopatamyayê ava kirine ku serdemeke dirêj li Mezopotamyayê û li hinek deverên Kurdistanê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of ancient Iran |url=https://archive.org/details/oxfordhandbookof0000unse_s1j3 |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-19-973330-9 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Potts |pêşnavê-edîtor=Daniel T. |series=Oxford handbooks }}</ref> [[Hurî]] û mîtanî ku yek ji gelên proto-kurd û yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku di serdema kevnare de li Bakurê Kurdistanê û li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] keyaniya mezin a [[Mîtanî]] ava kirine ku di navbera salên 1500-1300 berê zayînê de wekê hêzeke giring ê herêmî li Kurdistanê hikum kirine. Keyaniya Mîtanî ku yek ji hêzên giring ên Kurdistanê û herêmê bû, ligel hevalbendê xwe ya [[Misira kevnare|Misirê]] yek ji hêzên super ên serdema kevnare bûn ku navenda keyaniyê li Rojavayê Kurdistanê bû. Paytexta keyaniyê li bajarê [[Waşşûkanî|Waşşûkanniyê]] ([[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]]) bû ku sinorê keyaniyê ji [[Deryaya Navîn]] heta çiyayên Zagrosê û ji [[Gola Wanê]] heta [[Kerkûk]]ê berfireh bibû.<ref name=":11" /><ref name=":13"/> [[Wêne:Median Empire-en.svg|thumb|Di sedsala 6ê a berî zayînê de nexşeya Împeratoriya Med, Misir, Împeratoriya Lîdyayê û Împeratoriya Neo-Babîlê]] [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]], [[Medya (herêm)|Medya]] an jî împeratoriya Medyayê ku yek ji împeratoriyên herî bi hêzên serdema kevnare bû ku di navbera salên 700 û 550 berê zayînê de li seranserê Kurdistanê û li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikum kiriye. Împaratoriya Medan ji aliyê [[med]]an ve hatibû avakirin ku gelekî kurd ên ji deverên Zagrosê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/455/are-kurds-descended-from-the-medes/ |sernav=Are Kurds Descended From the Medes? - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/institute/who_are_the_kurds.php |sernav=Who Are the Kurds? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en }}</ref> Paytexta împeratoriyê li bajarê [[Ekbatana|Ektabanayê]] ([[Hemedan]]) bû ku li ser sinorê îro yê [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. Di sala 612ê berê zayînê medan bi babîlan re hevpeymaniyek çêkiriye û li dijî xanedaniya asûriyan ku gelek caran êrîşê axa Medyayê kiribûn hilweşandiye û li seranserê Kurdistanê, [[Îran]]ê û li Mezopotamyayê bibûn hêzek mezin. Sinorên Împaratoriya Medyayê li rojava ([[Bakurê Kurdistanê]]) ji [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]] (çemê halîsê) despê kiriye û heya xetên sinor ên ku herêmên partî û baxtriyayê despê dike, li rojhilat dirêj bibû. Berfirehiya împeratoriyê ji bakur ji [[Deryaya Qezwînê]] despê kiriye û li sinorê başûr heya [[Kendava Farsê]] berdewam kiriye. Împaratoriya Medyayê di destpêka sedsala 6ê berî zayînê de, di asta herî berfireh de, qadeke berfirehê bi qasê 2,8 milyon kîlometreçargoşe rûerd vegirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Median_dynasty |sernav=Median dynasty |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/the-medes-the-forefathers-of-the-kurds |sernav=The Medes - the Forefathers of the Kurds |malper=Kurdish History |tarîx=2026-01-31 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=R |pêşnav=Daniel }}</ref> [[Kardox|Keyaniya Kordyeneyê]] (Gordyene an Kardoxya) keyaniyeke serdema kevnareyê Kurdistanê bû ku di navbera salên 189 berê zayînê û sala 90ê piştê zayînê de li Bakurê Kurdistanê (li deverên [[Şirnex]], [[Cizîr]] û [[Bidlîs]]ê) hikum kiriye. Bi qelsbûna [[Împeratoriya Seleukî]] re Keyaniya Kordyeneyê serxwebûna xwe bi dest xistiye ku ji aliyê kardoxiyan ve hatiye birêvebirin ku yek ji gelên proto-kurd ên Kurdistanê bûn. Kardoxî yek ji gelên proto-kurd ên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê bûn ku li hemberê farisan li ber xwe dane û ji aliyê dîroknasê kevnar Xenophon ve di berhema wî ya Anabasis de behsa wan hatiye kirin ku bingeha vê Keyaniya Kordyeneyê danîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/carduchi-latin-form-of-greek-kardokhoi/ |sernav=CARDUCHI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Michał |pêşnav=Marciak, |sernav=GORDYENE |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |kovar=referenceworks |ziman=en |roja-gihiştinê=2026-06-22 |roja-arşîvê=2024-02-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240211204120/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di çavkaniyên kevnare de Kordyene wekê herêmeke çiyayî û berhemdar ku bi mêrgên xwe dewlemend hatiye wesifandin. Di heman demê de şopên baweriyên wekê xwedawendê ezman ê hûrî Tešup li deverên Keyaniya Kordyeneyê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bulatbiyev |pêşnav=Idris |tarîx=2021-01-01 |sernav=On the Etymology of the Hurrian Theonym Teššub |url=https://www.academia.edu/112462877/On_the_Etymology_of_the_Hurrian_Theonym_Te%C5%A1%C5%A1ub |kovar=CAUCASIOLOGIC PAPERS №11 }}</ref> === Serdema navîn === ==== Rêveberî û xanedaniyên Kurdistanê ==== Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de Kurdistan ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. Di vê serdemê de xanedaniyên kurd ên wekê [[Xanedana Şedadî]] (951–1174), [[Xanedana Merwanî]] (990–1085), [[Xanedana Hesnewî]] (959–1015), [[Xanedana Rewadî]] (955–1071), [[Xanedana Enazî]] (990–1117), [[Xanedaniya Zend]] (1750-1794) û [[Xanedana Eyûbî|Dewleta Eyûbiyan]] (1171–1250) li Kurdistanê û li herêmên derve yên Kurdistanê hatine avakirin. [[Wêne:Rawadids shaddadids nakhchivan1.png|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Şedadiyan (bi rengê keskê vekirî û zer) ku bi sê navendan hatiye birêvebirin]] [[Xanedana Şedadî|Xanedaniya Şedadî]] ku yek ji xanedaniyên kurd ên serdema navîn bû ku li derveyê Kurdistanê hatiye avakirin û di navbera salên 951 û 1174an de li herêmeke berfirehê [[Ermenistan]] û li hinek deverên [[Azerbaycan]]ê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century |paşnav=Kennedy |pêşnav=Hugh |weşanger=Routledge |tarîx=2015-12-14 |isbn=978-1-317-37639-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Kak0CwAAQBAJ&dq=%22The+Kurdish+dynasties+which+emerged+in+the+second+half%22&pg=PA215 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Peacock |pêşnav=Andrew |tarîx=2005 |sernav=Nomadic Society and the Seljūq Campaigns in Caucasia |url=https://brill.com/view/journals/ic/9/2/article-p205_1.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=9 |hejmar=2 |rr=205–230 |doi=10.1163/157338405774829331 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/shaddadids/ |sernav=SHADDADIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Xanedanî ji aliyê [[Muhemmedê Şedad|Mihemedê Şedadî]] ve hatiye damezrandin ku navenda xanedaniyê li [[Dvîn]] bû û piştre jî sinorê xanedaniyê heya [[Erran]] û [[Ermenistan]]ê berfireh bûye û bajarê [[Gence]]yê wekê paytexta xanedaniyê xizmet kiriye.<ref name="Kurdistan242018">{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/431021/slug |sernav=LÊKOLÎN - Şaristaniyeke Kurdî di Serdema Navîn de: Şedadî |malper=Kurdistan24 |tarîx=2018-09-09 |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Di serdema xwe yê herî bihêz de xanedanî ji sê navendên cuda ve hatiye birêvebirin.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Genceyê ku navenda herî bihêz û navenda herî berfireh ê xanedaniyê bû ku di sala 971ê de ji aliyê Elî Leşkerî ve wekê paytext hatiye ragihandin, bajarê Genceyê di vê serdemê de veguheriye navendeke giring ê çand û zanistê.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Aniyê di salên 1040î de ji aliyê qiral Eswar Şavur ve hatiye damezrandin ku li hemberê cîranên (keyaniyên ermenî û gurcî) wekê herêmeke bergirk (herêmên tampon) xizmet kiriye û navenda Dvînê jî wekê yekem navenda niştecîbûnê mabû ku bingeha dewletê pêk anîbû.<ref name="Kurdistan242018" /> [[Wêne:Nexşeya Xanedana Merwaniyan.svg|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Merwanî]] Yek ji xanadaniyên bi hêz ên serdema navîn a Kurdistanê [[Xanedana Merwanî]] bû ku di salên 990 û 1085an li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê û li hinek deverên Başûrê Kurdistanê hikum kiriye. Xanedanî ji aliyê [[Bazê Dostikî]] ve hatiye damezrandin û di serdema xwe yê herî berfireh de ji aliyê rojhilat rojava ve ji [[Gola Wanê]] heta Rihayê û ji bakur ber bi başûr ve ji [[Mûş]]ê heya [[Mûsil]]ê berfireh bibû. Paytexta xanedaniyê navçeya [[Farqîn|Meyafarqînê]] bû û bi qasê 95 salan li herêmeke berfireh ê Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&dq=%22In+the+West+were+the+Marwanids%22&pg=PA382 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish national movement: its origins and development |url=https://archive.org/details/kurdishnationalm0000jwai |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-8156-3093-7 |çap=1. ed., [Nachdr.] |cih=Syracuse, New York |series=Contemporary issues in the Middle East }}</ref> [[Xanedana Hesnewî]] ku yek ji xanadaniyên bi hêzên Kurdistanê bû li deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye. Xanedana Hesnewiyan di navbera salên 959 û 1015an de li herêma Zagrosê (li bajarên wekê [[Şehrezûr|Şehrîzûr]], Dînewar, [[Hemedan]] û [[Nihawend]]) ku di nav herêma di navbera rojhilat û başûrê Kurdistanê de ne hikumdarî kiriye.<ref name="Alsancakli2023">{{Jêder-kovar |paşnav=Alsancakli |pêşnav=Sacha |tarîx=2023-01-01 |sernav=Tales of Woe, Ruthless Foes, and Patriotic Heroes: A Historical-Literary Study of Kurdish (Dis)unity in the Early Modern Era |url=https://www.academia.edu/106699468/Tales_of_Woe_Ruthless_Foes_and_Patriotic_Heroes_A_Historical_Literary_Study_of_Kurdish_Dis_unity_in_the_Early_Modern_Era |kovar=Alireza Korangy and Mahlagha Mortezaee (eds.), Essays on Modern Kurdish Literature, Berlin: De Gruyter, pp. 39-96 |doi=10.1515/9783110634686-004 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese, Kurds, Iranians and the Silk Road: A Historical Perspective |paşnav=Dadparvar |pêşnav=Shabnam |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |tarîx=2025-04-29 |isbn=978-1-0364-4785-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=h5xbEQAAQBAJ |paşnav2=Shams |pêşnav2=Ismail }}</ref> [[Xanedana Rewadî]] (955–1071) yek ji xanadaniyên kurd ên serdema navîn e ku li Rojhilata Kurdistanê û li hinek deverên Azerbaycan û Ermenistanê hatiye damezrandin. Di destpêka avabûna xanedaniyê de paytexta xanedaniyê li Erdebîlê bû û piştre jî paytexta xanedaniye derbasê [[Tewrêz]]ê bûye. Di heman demê de yek ji xanadaniyên vê serdemê [[Xanedana Enazî]] (990–1117) ye ku deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê wekê berdewamiya Xanedana Hesnewî hatiye damezrandin. Navend û bajarên herî giring ên di bin desthilatdariya xanedaniyê de bûn bajarên [[Qesra Şîrîn]], [[Kirmaşan]], [[Şehrezûr|Şarezûr]], [[Herêma Dînewerê|Dînewer]] û bajarê [[Daqûq|Daquqê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=ʿAnnazid dynasty {{!}} Middle East, Iraq & Iran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Annazid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref name="Alsancakli2023"/> Yek ji xanadaniyên bihêz û xanedaniyên giring serdema navîn ên Kurdistanê (Lur/Lek) [[Xanedana Zend]] (1750-1794) bû ku li Rojhilata Kurdistanê û li herêmeke berfireh ê Îranê û li hinek deverên [[Qefqasya]]yê hikum kiriye. Rêveber û damezrînerê xanedaniyê [[Kerîm Xanê Zend]] bû ku şerê navxweyî Îranê bi dawî kiriye û bajarê [[Şîraz]]ê wekê paytexta xanedaniyê ava kiriye ku bi vî awayê li herêmê serdemeke dadmend û aştiyane daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Karim Khan Zand: A History of Iran, 1747-1779 |paşnav=Perry |pêşnav=John R. |weşanger=University of Chicago Press |tarîx=2015-05-14 |isbn=978-0-226-66102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_eaEDwAAQBAJ }}</ref> Xanedaniya Zend di destpêkê de di sedsala 18an de li Rojhilata Kurdistanê û navenda Îranê hikum kiriye û piştre jî berfireh bûye ku piraniya mayî ya Îrana hemdem (ji xeynê parêzgeha [[Sîstan û Belûçistan (parêzgeh)|Sîstan û Belûçistan]] û herêma [[Xorasane|Xorasanê]] bêyî Sebzewar) û di heman demê de hinek deverên Başûrê Kurdistanê jî di nav xwe de girtibû. Bajarê Şîrazê di vê serdemê de veguherîneke mezin a çandî û mîmarî bidest xistiye ku avahiyên di vê serdemê hatine avakirin heya roja li ser pîyan mane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/302/origin-of-the-kurds/ |sernav=Origin of The Kurds - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en-US }}</ref> ==== Xanedaniya Eyûbiyan ==== [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan (1171 – 1250)]] [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên kurd bû<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de Bakurê Kurdistanê, [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Selahedînê Eyûbî berê ku Dewleta Eyûbiyan ava bike di karûbarên dewletê de xizmeta hikumdar [[Nûredîn Zengî]] kiribû ku li Misira Fatimiyan fermandariya artêşa Nûredîn Zengî kiriye ku li wir ew wekê wezîreke bû. Piştî mirina Nûredîn Zengî di sala 1174an de, Selahedîn Eyûbî ji aliyê [[Xanedana Ebasiyan|Xanedana Ebasî]] ve wekê yekem siltanê Misirê hatiye ragihandin, û bi lez û bez siltanetiya nû yê Misirê ber bi derveyê Misirê be berfireh bûye ku piraniya Sûriyeyê girtiye nav xwe. Seferên leşkerî yên Selahedînê Eyûbî bi qasê 350 sal bandor li sinor û rewşa hebûna giştî ya siltanetiya Misirê kiriye. Piştî mirina Selahedîn di sala 1193an de, ji bo deshilatdariya xanedaniyê di navbera kurên wî ji bo niqaş û pêvçûn derketiye lê birayê Selahedîn, Adil Eyûbî di dawiyê de di sala 1200an de bûye siltanê xanedaniyê. Piştê mirina [[Selahedînê Eyûbî]] hemî sultanên Eyûbî yên Misrê yên paşê neviyên Selahedînê Eyûbî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ayyubids/ |sernav=AYYUBIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Di salên 1230an de, mîrektiyên Sûriyeyê hewl dane li dijî Misirê serxwebûna xwe ragihînin. Di vê serdemê de dewleta Eyûbî parçebûyî dimîne heta ku siltan Salih Eyûbî heta sala 1247an ji xeynî [[Heleb]]ê careke din dîsa yekîtiya xanedaniyê vegerandiye. Piştî mirina Salih Eyûbî di sala 1249an de, kurê wî Muazzem Turanşah li Misrê cihê Salih Eyûb girtiye. Lê heta wê demê, xanedanên ereb ên herêmî yên misliman Eyûbiyan ji Yemen û ji Hîcazê derxistibûn. Piştre di demek kurt de xanedanî ji aliyê generalê memlûk ê xanedaniyê ve hatiye hilweşandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-01-01 |isbn=978-0-7914-5994-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=p032TMrEI5oC }}</ref> ==== Êrîşên mongolan ==== Di dawiya serdema navîn de Kurdistan yek ji van herêman e ku rastê êrîş, talanî û wêraniyên giran ên mongolan hatiye. Di qonaxên dagirkirinên mongol ên di sedsalên 14 û 15an de ku di bin fermandariya Cengîz Xan û piştre jî di fermandariya Hulagû Xan de pêk hatine, li Kurdistanê wêranî û talankirinên mezin qewimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hulagu |sernav=HÜLÂGÛ |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr }}</ref> Di vê serdemê de piştî dorpêçkirina Bexdayê (1258) herêm ketiye bin desthilatdariya îlxaniyan û mîrektiyên kurd ên li herêmê hem berxwedaneke dijwar nîşan dane û hem jî carinan siyaseteke hevsengiya leşkerî meşandine. Talankirinên mongolan yekem car di salên 1220an de dema ku li pêy Celaledîn Xwarezmşah diçûn ji aliyê fermandarên Cengîz Xan ve pêk hatiye ku Kurdistan bi talanên mezin re rû bi rû maye. Piştê ketina Bexdayê di sala 1258an de û piştê hilweşîna Xîlafeta Ebasiyan, mongolan berê xwe daye Kurdistanê û pirraniya Kurdistanê ji aliyê îlxaniyan ve hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Digital Transformation: and its impact on society |paşnav=Strømmen-Bakhtiar |pêşnav=Abbas |weşanger=Informing Science Press |isbn=978-1-68110-050-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=sEXODwAAQBAJ&pg=PA235&lpg=PA235&dq=Baghdad,+then+the+capital+of+the+Abbasid+Caliphate,+the+Mongols+embarked+on+a+seven-day+killing+spree+that+killed+200,000+to+1,000,000+inhabitants+of+the+city.&source=bl&ots=rPOY_bFydj&sig=ACfU3U0xbMfzorEELyO_pjfON-BhHkixGw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiVxfXk3-TrAhVuo4sKHYoSC5YQ6AEwAHoECAEQAQ#v=onepage&q=Baghdad,%20then%20the%20capital%20of%20the%20Abbasid%20Caliphate,%20the%20Mongols%20embarked%20on%20a%20seven-day%20killing%20spree%20that%20killed%20200,000%20to%201,000,000%20inhabitants%20of%20the%20city.&f=false }}</ref> Li kelehên kurdan ên herêmî (bi taybetî li Colemêrgê û li derdora Colemêrgê) li dijî êrîşên mongolan şer û pêşveçûna bi xwîn û berxwedanên dijwar hatiye meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pirtukakurdi.com/urun/kurtler-ve-mogollar |sernav=Li dijî mongolan berxwedana kurdan |malper=www.pirtukakurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/221/kurdistan-toward-a-cultural-historical-definition/ |sernav=Kurdistan: Toward a Cultural-Historical Definition - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Lausanne 2.jpg|thumb|Şandeya tirk piştî îmzekirina Peymana Lozanê ku serokatiya şandeyê ji aliyê Îsmet Înönü (li navîn) ve dihat kirin ku di encama vê peymanê de Kurdistan hatiye perçe kirin]] Serdema nûjena Kurdistanê şahidiya gelek bûyer û pêvajoyên dramatîk kiriye ku yekem perçe kirin û parvekirina Kurdistanê, komkujiyên ku bûye sedema mirina bi sedhezaran kurdan, koçber kirina kurdan û [[guhertinên demografîk]] ên li ser axa Kurdistanê di vê serdemê de pêk hatiye.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/1988-anfal-campaign-iraqi-kurdistan.html |sernav=The 1988 Anfal Campaign in Iraqi Kurdistan {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance - Research Network |malper=www.sciencespo.fr |tarîx=2016-01-19 |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241217183310/https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/1988-anfal-campaign-iraqi-kurdistan.html |roja-arşîvê=2024-12-17 |url-status=dead }}</ref><ref name=":14">{{Jêder-nûçe |paşnav=Dana Taib Menmy ــ Iraq |sernav=Halabja marks 34 years since Saddam Hussein’s gas attack |url=https://www.newarab.com/news/halabja-marks-34-years-saddam-husseins-gas-attack |roja-gihiştinê=2026-06-23 |xebat=The New Arab |ziman=en-EN |roja-arşîvê=2024-12-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241204180031/https://www.newarab.com/news/halabja-marks-34-years-saddam-husseins-gas-attack |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/kurdistan/dewlet-sopen-komkujiya-zilane-ji-hole-radike-116107 |sernav=Dewlet şopên komkujiya Zîlanê ji holê radike! |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=ku }}</ref> Ev serdem ji sedsala 19an ve bi hilweşandina mîrnişînên kevneşopî yên kurd ku ji aliyê xanedaniya osmaniyan ve hatiye hilweşandin dest pê dike û bi perçe kirina Kurdistanê berdewam dike ku piştê [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] di navbera çar dewletan de hatiye perçe kirin û heta têkoşînên siyasî yên roja îro berdewam dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yalcin-Heckmann |pêşnav=Lale |paşnav2=van Bruinessen |pêşnav2=Martin |tarîx=1993 |sernav=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan. |url=https://doi.org/10.2307/2803444 |kovar=Man |cild=28 |hejmar=2 |rr=387 |doi=10.2307/2803444 |issn=0025-1496 }}</ref> Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17ê gulana sala 1639an de bi [[Peymana Zehabê]] piştê şerê osmanî û safewiyan di navbera [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|safewiyan]] de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://infowelat.com/380-sal-bi-ser-peymana-qesra-sirin-re-derbas-dibe.html |sernav=Qesra Şîrîn Kurdistan kir du parçe |malper=Infowelat |tarîx=2019-05-21 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en |paşnav=infowelat.com }}</ref> Perçebûna dawî ya Kurdistanê bi [[Peymana Lozanê]] ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê hatiye perçe kirin ku piştî perçebûna Kurdistanê,<ref name="McDowall2021">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=2021 |isbn=978-0-7556-0076-2 |url=https://doi.org/10.5040/9780755600762 }}</ref> Kurdistanê bi komkujî û qirkirinên giran, guhertinên demografîk, polîtîkayên koçberiyê, [[bişavtin]] (asîmîlasyon) û bi astengî û qedexe bûna li hemberê çand û zimanê kurdî re rû bi rû maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-4502-0033 |sernav=middle-east-watch-reports-the-anfal-campaign-in-iraqi-kurdistan-the-destruction-of-koreme-jan-1993-126-pp |malper=Human Rights Documents online |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Settlement Issue in Turkey and the Kurds |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |weşanger=BRILL |tarîx=2007-05-28 |isbn=978-90-474-2011-8 |url=https://doi.org/10.1163/ej.9789004155572.i-355 }}</ref> Komkujiyên wekê [[Komkujiya Enfalê 1988|Komkujiya Enfalê]] (1988),<ref name=":10" /> [[Komkujiya Helebceyê 1988|Komkujiya Helebceyê]] (1988),<ref name=":14" /> [[Komkujiya Geliyê Zîlan 1930|Komkujiya Geliyê Zîlan]] (1930)<ref name=":15" /> û [[Serhildana Dêrsimê 1937|Komkujiya Dersimê]] (1937)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ayata |pêşnav=Bilgin |paşnav2=Hakyemez |pêşnav2=Serra |tarîx=2013-03-01 |sernav=The AKP’s engagement with Turkey’s past crimes: an analysis of PM Erdoğan’s “Dersim apology” |url=https://doi.org/10.1007/s10624-013-9304-3 |kovar=Dialectical Anthropology |ziman=en |cild=37 |hejmar=1 |rr=131–143 |doi=10.1007/s10624-013-9304-3 |issn=1573-0786 }}</ref> ku di van komkujiyan de çekên kîmyewî û bi bikaranîna şêwazên curbicur ên komkujiyan hebûn, ji aliyê dewletên ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin pêk hatine. Di encama van komkujiyên ku di dîrokên cihêreng de li Kurdistanê pêk hatine bi sedhezaran kurd jiyana xwe jidest dane. Bi armanca guhertina demografiya Kurdistanê li çar perçeyên Kurdistanê bi milyonan kurd ji cih û warên xwe hatine derxistin û komên etnîkî yên wekê tirk û ereb li gund û deverên Kurdistanê hatine bicihkirin. Di serdemê de rêveberiyên serbixwe yên wekê [[Komara Agiriyê]] (1927 – 1931) [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] (1946) ku li Kurdistanê hatine avakirin li hemberê êrîşên dewletên ku li ser axa hatine damezrandin rû bi rû mane û ji aliyê van dewletan ve hatine hilweşandin û di encamê de gelek pêşengên kurd hatine sirgûn kirin an jî hatine bidarvekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |paşnav2=Eagleton |pêşnav2=William |tarîx=1963 |sernav=The Kurdish Republic of 1946 |url=https://doi.org/10.2307/1569911 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283 |doi=10.2307/1569911 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021" /> ==== Mîrektiyên Kurdistanê ==== [[Wêne:Kurdish states 1835.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiyên Kurdistanê (1300 - 1900)]] Di navbera sedsalên 13an û 19an de herêmên Kurdistanê ji aliyê gelek mîrektî yên serbixwe yên kurd ve hatiye birêvebirin ku ev mîrektî di karûbarên xwe yên navxweyî de serbixwe mane û avaniya xwe yên leşkerî û îdarî parastine. Mîrektiyên giring ên kurd ku di tomarên dîrokî de derdikevin pêş [[Mîrektiya Soran]] (1399 - 1836), [[Mîrektiya Botan]] (1335–1855), [[Mîrektiya Erdelan]]ê (1400–1868) [[Mîrektiya Baban]] (1649-1850), [[Mîrektiya Hekarî|Mîrektiya Hekariyê]] (1380–1847) û [[Mîrektiya Paloyê]] (1495-1841) ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdishglobe.net/display-article.html?id=01049DD6BFAED3CC91CD1C6113D2014A |sernav=Mîrektiyên Kurdistanê |malper=www.kurdishglobe.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-02-12 |isbn=978-0-7914-5993-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CttLWEaTrJUC&pg=PA49 |paşnav2=Özo?lu |pêşnav2=Hakan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Formation of Ottoman Kurdistan: Social, Economic and Political Developments in Ottoman Kurdistan before the Nineteenth Century (1514–1800) |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2017 |rr=64–92 |isbn=978-1-107-18123-6 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Yadirgi |pêşnavê-edîtor=Veli |url=https://www.cambridge.org/core/books/political-economy-of-the-kurds-of-turkey/formation-of-ottoman-kurdistan-social-economic-and-political-developments-in-ottoman-kurdistan-before-the-nineteenth-century-15141800/382C2DF544D0CFEBB91CA2C0C0D3FD83 }}</ref> [[Wêne:Bohtan.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Botan (1335–1855)]] [[Mîrektiya Botan]] ku serdemeke dirêj li Kurdistanê hikum kiriye yek mîrektiya herî mezin û yek ji mîrektiyên bihêz ên Kurdistanê bû ku li deverên berfireh ên [[Bakurê Kurdistanê]] hikum kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=kurdistanchronicle |sernav=The Emirate of Botan |url=https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |roja-arşîvê=2024-12-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241204082735/https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mîrektiya Botan di dema xwe yê herî bi berfireh de deverên bajarên wekê [[Şirnex]], [[Sêrt]], hinek deverên [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]], [[Amed]], [[Zaxo]], [[Şingal]] û [[Êlih]]ê a îro vegirtiye. Mîrektî ji aliyê malbata ezîzan ve hatiye birêvebirin ku malbateke bi kok ên Kurdistanê ne. Mîrektiyê navê xwe ji eşîra botiyan wergirtiye ku eşîreke bi şervaniya xwe hatine nas kirin. Mîrê dawî ya mîrektiyê mîrê herî bi navdar ê mîrektiyê [[Bedirxan Beg]] (1821-1847) bû ku bi avakirina artêşeke bihêz, binesaziya pîşesaziyê û rêveberiyeke nîvserbixwe li herêmê ava kiriye.<ref name="Ates2021">{{Jêder-kitêb |sernav=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |paşnav=Ates |pêşnav=Sabri |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=73–103 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Aktürk |pêşnav=Ahmet Serdar |tarîx=2018 |sernav=Family, Empire, and Nation: Kurdish Bedirkhanis and the Politics of Origins in a Changing Era |url=https://journals.upress.ufl.edu/JGSS/article/view/729 |kovar=Journal of Global South Studies |ziman=en |cild=35 |hejmar=2 |rr=390–423 |doi=10.1353/gss.2018.0032 |issn=2476-1419 }}</ref> [[Mîrektiya Soran]] yek mîrnişînên Kurditanê bû ku li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku di nav de deverên berfireh ên Bakurê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê û deverên berfireh ên Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref> Mîrektiya Soran ji sala 1514an heya sala 1835an wekê hêzeke girig ê Kurdistanê hebûna xwe parastiye. Mîrektî di dawiya sedsala 12an de ji aliyê [[Îsa Beg]] ve hatiye damezrandin ku dîroka xwe ya bi qasî 650 salî de ji aliyê 24 mîran ve hatiye birêvebirin. Di seranserê dîroka mîrekiyê de bajarên wekê [[Herîr, Hewlêr|Herîr]], [[Şeqlawe|Şeklawe]], [[Xelîfan, Hewlêr|Xelîfan]] û [[Dîvîn]]ê wekê navendên mîrektiyê xizmet kirine û navçeya Rewandizê paytexta dawî û bajarê herî giring ê mîrektiyê bû. Mîrektî demek kurt ji aliyê Xanzad ve ku rêvebereke jin bû hatiye birêvebirin. Mîrektiya Soran di serdema [[Mîr Muhemmed Paşa|Mîr Muhemmed]] de serdema xwe ya zêrîn derbas kiriye ku di sala 1814an de hatiye ser desthilatdariyê. Mîr Muhemmed di artêşê de reformên mezin kiriye, bikaranîna çekên agirîn daye destpêkirin û keleh û bircên leşkerî ava kiriye.<ref name="Ates2021"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA |url=https://books.google.com/books?id=hQIxDwAAQBAJ }}</ref> ==== Komarên Kurdistanê ==== [[Wêne:Republic of Ararat.png|thumb|230px|Nexşeya Komara Agiriyê (1927–1931)]] [[Komara Agiriyê]] ku yek ji komarên sedsala 19ê Kurdistanê bû di navbera salên 1927 û 1931ê li herêmeke berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Komar rêveberiyeke yekalî bû ku ji aliyê serokên [[Xoybûn|Cemiyeta Xoybûnê]] ve di dema [[Serhildanên Agiriyê]] hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan: crafting of national selves |url=https://archive.org/details/kurdistancraftin0000hous |paşnav=Houston |pêşnav=Christopher |weşanger=Indiana Univ. Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-253-22050-9 |cih=Bloomington, Ind }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the peoples of Africa and the Middle East |url=https://archive.org/details/encyclopediaofpe0000unse_h6k0 |weşanger=Facts On File |tarîx=2009 |isbn=978-0-8160-7158-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Stokes |pêşnavê-edîtor=Jamie |series=Facts on File library of world history }}</ref> Gundê [[Kurdava]] ku niha gundekî bi ser navçeya [[Bazîd]]ê ve ye wekê paytexta demkî ya komarê hatibû hilbijartin. Komarê li herêma rizgarkirî ala xwe bilind kiriye, rojnameyek bi navê Agirî derxistiye û ji bo naskirina komarê name ji hêzên mezin re şandiye ku di nav de [[Cemiyeta Miletan]] jî hebû daxwaza naskirina navneteweyî ya Komara Agiriyê kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |sernav=Dengê Kurdistan> |malper=www.dengekurdistan.nu |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2021-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210305123517/http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |sernav=Republics of Ararat |malper=www.ekurds.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2020-12-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201217050457/http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Biroyê Heskî Têlî]] wekê serokê rêveberiya sivîl ê komarê hatiye erkdar kirin û ji bo baskê leşkerî [[Îhsan Nûrî Paşa]] ku efserê berê ya osmanî bû hatibû erkdar kirin. Yek ji komarên sedsala 19an ku li Kurdistanê hatiye damezrandin [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] bû ku ji aliyê [[Qazî Mihemed]] ve di sala 1946an de li Rojhilata Kurdistanê, li bajarê Mehabadê hatiye ragihandin. Komara Mehabadê di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] (1941) de dema ku hêzên hevpeymanan ku di nav de hêza [[Brîtanyaya Mezin]] û hêza [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hebû ji bo ku polîtîkayên alîgirî yên Şah Riza ku aliyê [[Almanyaya Nazî|Almanyayê]] dikir êrîşê Îranê kiribûn hatibû damezrandin. Qazî Mihemed wek serokê komarê hatibû hilbijartin û kabîneyeke hikûmetê ku ji 13 wezîran pêk dihat hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |tarîx=1963 |sernav=William Eagleton: The Kurdish Republic of 1946, London: Oxford University Press, 1963, VII, 142. Seiten, 30/- |url=https://doi.org/10.1163/157006063x00246 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283–284 |doi=10.1163/157006063x00246 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021"/> ==== Herêmên otonom ên Kurdistanê ==== Di roja îro de du herêmên xweser an jî herêmên otonom ên Kurdistanê hene. [[Herêma Kurdistanê]] ku yek ji herêmên otonom ên Kurdistanê ye di sala 2005an hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Loft |pêşnav=Philip |tarîx=2026-12-06 |sernav=Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile |url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-10398/ |kovar=commonslibrary.parliament.uk |ziman=en-GB }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de [[Başûrê Kurdistanê]] di bin desthilatiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] de pêşketinên giring ên siyasî û aborî bidestxistiye ku di nav van salên dawî de li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev salên dawî wekê destpêka "serdema zêrîn" Başûrê Kurdistanê hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=fr }}</ref> Di heman demê de di serdema Hikûmeta Herêma Kurdistanê li bajarên wekê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]], projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşveçûnên nûjen bidest xistine. Herêma Kurdistanê di sala 2005an statûya xwe yê qanûnî bidest xistiye û ji xeynî hinek deveran Başûrê Kurdistanê ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêvebirin. Yek herêmên xweser ên Kurdistanê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye piştê ku piştê şerê navxweyî yê Sûriyê herêm bi awayekê defakto xweseriya bidest xistiye. Her çiqas Rojavayê Kurdistanê bi awayekî fermî rêveberiyeke otonom bidest ne xistibe jî herêm ji sala 2013an ve vir ve ji aliyê [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê]] ve tê birêvebirin.<ref name="Allsopp2019">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref><ref name="Allsopp2019"/> == Demografî == [[Wêne:Komên etnîkî yên Kurdistanê2.jpg|thumb|çep|Grafîka komên etnîkî yên Kurdistanê]] Nifûs serekeyê Kurdistanê ji [[kurd]]an pêk tê ku li tevahiya Kurdistanê di navbera 40-45 milyonan de hatiye texmîn kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 |sernav=The Kurdish population |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=fr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youngpioneertours.com/ethnicities-in-kurdistan/ |sernav=Ethnicities in Kurdistan - Who Lives In Southern Kurdistan in 2026? |malper=Young Pioneer Tours |tarîx=2025-01-02 |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en }}</ref> Ji xeynê nifûsa heyî ya kurdan komên etnîkî yên wekê [[tirk]], [[ereb]], [[Gelê Farsê|fars]], [[ermenî]] û [[suryanî]] jî li Kurdistanê dijîn. Her çiqas bi awayekê fermî nehatibe diyar kirin, ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne nifûsa kurdên li Bakurê Kurdistanê di navbera 18 û 20 milyon kes de hatiye texmîn kirin. Di heman demê hejmara nifûsa Bakurê Kurdistanê ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne hejmara wan navbera 5 û 6 milyon kes hatiye texmîn kirin. Nifûsa Rojhilata Kurdistanê di navbera 8 û 10 milyonan de ye û nifûsa Başûrê Kurdistanê jî ji 10 milyonan derbas bûye ku li gorî hejmara nifûsa sala 2025an nifûsa herêmê 10 milyon û 496 hezar û 112 kes hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/kurmanci/kurdistan/021220257 |sernav=Nifûsa Başûrê Kurdistanê 10 milyon derbas kir |malper=Rudaw |tarîx=2025-12-02 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=kurmanci |paşnav=RÛDAW }}</ref> Ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê deverên navxweyî yên Sûriyê bûne li Rojavayê Kurdistanê bi qasê 2,5 milyon kurd dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/syrias-ethnic-and-religious-groups-explained/a-71014065 |sernav=Syria's ethnic and religious groups explained |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://dckurd.org/kurdistan/ |sernav=KURDISTAN {{!}} Washington Kurdish Institute |tarîx=2015-05-03 |roja-gihiştinê=2026-07-02 |ziman=en-US |paşnav=Institute |pêşnav=Washington Kurdish }}</ref> Bi nifûsa 1,86 milyon kesan (2026) bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê bajarê [[Dîlok]]ê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/gaziantep-nufusu |sernav=Nifûsa Dîlokê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi nifûsa 1,58 milyon kes (2026) ku di nav de deverên metropolî jî hene duyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] e ku niha paytexta [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldometers.info/tr/demografi/irak-demografisi/ |sernav=Hewlêr Demographics 2026 (Population, Age, Sex, Trends) |malper=Worldometer |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr }}</ref> Bi nifûsa 1,18 milyon kes (2026) sêyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê jî [[Amed]]ê ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/diyarbakir-nufusu |sernav=Nifûsa Amedê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr }}</ref> û çarem bajarê herî qerebalix bi nifûsa 871.000 kes (2026) [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.macrotrends.net/global-metrics/cities/21540/sulaimaniya/population |sernav=Sulaimaniya, Kurdistan Metro Area Population (1950-2026) {{!}} MacroTrends |malper=www.macrotrends.net |roja-gihiştinê=2026-06-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250807082009/https://www.macrotrends.net/global-metrics/cities/21540/sulaimaniya/population |roja-arşîvê=2025-08-07 |url-status=dead }}</ref> === Komên etnîkî yên Kurdistanê === Ji xeynê kurdan ku koma etnîkî ya xwemalî ya Kurdistanê ne gelên koçberên wekê tirk û ereb di dîrokên cihêreng koçê bajarên Kurdistanê bûne. Berê perçe bûna Kurdistanê û piştê perçebûna Kurdistanê an jî di sedsala 18an de û di sedsala 19an de bi polîtîkayên guhertina demografiya Kurdistanê gelek kurd ji Kurdistanê hatine sirgûn kirin û komên koçber ên wekê ereb û tirk li Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Schaller2008"/> Di roja îro de li Kurdistanê de komên etnîkî yên wekê kurd, tirk, ereb, ecem, azerî, ermenî û asûrî dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdarastirmalari.com/details/zidi-ve-musluman-kurtlerin-ortak-gecmisi |sernav=Dîroka hevbeş a kurdên êzîdî û kurdên misilman |malper=Kürd Araştırmaları |roja-gihiştinê=2026-07-02 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youngpioneertours.com/ethnicities-in-kurdistan/ |sernav=Ethnicities in Kurdistan - Who Lives In Iraqi Kurdistan in 2026? |malper=Young Pioneer Tours |tarîx=2025-01-02 |roja-gihiştinê=2026-07-02 |ziman=en }}</ref> {{multiple image | align = center | direction = square | caption_align = center | header = Bajarên mezin ên Kurdistanê | header_align = left/right/center | image1 = Deriyê Çiyê Amed 2010.JPG | width1 = 220 | alt1 = [[Amed]] | caption1 = [[Amed]] | image2 = Shar Park, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg | alt2 = Hewlêr | width2 = 240 | caption2 = [[Hewlêr]] | image3 = Aerial Photo Of Sanandaj 13960613 01.jpg | alt3 = | width3 = 220 | caption3 = [[Sine]] | image4 = Assyrian Church of the East parish in al-Hasakah.jpg | alt4 = [[Hesîçe]] | width4 = 220 | caption4 = [[Hesîçe]] }} === Ziman === {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} [[Wêne:Kurdish languages map.svg|thumb| Belavbûna zimanê kurdî|{{Unbulleted list|style=text-align:left;padding-top:5px; |{{legend|#ef6662|[[Kurmancî]]}} |{{legend|#c63143|[[Soranî]]}} |{{legend|#a56c24|[[Zazakî]]}} |{{legend|#c8a65d|[[Xwarîn]] (zimanê [[Goranî]] jî di nav de ye)}} |{{legend|#b3d423|Herêmên tevlîhev}} |}}]] [[Zimanê kurdî]] zimanê sereke yê Kurdistanê ye ku zaravayên cihêreng ên zimanê kurdî li seranserê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/388/kurdish-language/ |sernav=Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish language {{!}} Kurdish Dialects, Writing System & Grammar {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Kurdish-language |roja-gihiştinê=2026-06-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Zaravaya [[kurmancî]] (kurdiya bakur) zaravaya herî berbelav ê Kurdistanê ye ku li seranserê Bakurê Kurdistanê, li seranserê Rojavayê Kurdistanê, li deverê [[Behdînan]] a Başûrê Kurdistanê û devereke berfireh ê bakurê [[Rojhilata Kurdistanê]] ji aliyê kurdan ve tê axavtin. Di heman demê de zaravaya [[zazakî]] ku yek ji zaravayên kurdî ye li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Standard Alphabet for reducing unwritten languages and foreign graphic systems to a uniform orthography in European letters |paşnav=Lepsius |pêşnav=Carl Richard |weşanger=Seeleys |tarîx=1863 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=9cb_l3NJv-4C&printsec=frontcover&dq=Standard+Alphabet+for+Reducing+Unwritten+Languages+and+Foreign+Graphic&hl=tr&sa=X&ved=2ahUKEwj5ldHb66HwAhXtoosKHazKBFUQ6AEwAHoECAQQAg#v=snippet&q=zaza&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Treasury of languages; a rudimentary dictionary of universal philology |paşnav=Bonwick |pêşnav=James |weşanger=London : Hall and Co. |tarîx=1873 |kesên-din=University of California Libraries |url=http://archive.org/details/treasuryoflangua00bonwiala }}</ref> Zaravaya [[soranî]] (kurdiya navendî) yek ji zaravayên sereke yên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The History and Development of Literary Central Kurdish |paşnav=Sheyholislami |pêşnav=Jaffer |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=633–662 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/history-and-development-of-literary-central-kurdish/FBF398CC551D62E4C751A9445A5A4E3C |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli |doi=10.1017/9781108623711.026 }}</ref> Zaravaya [[xwarîn]]î (kurdiya başûr) yek ji zaravayên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-ii-history-of-kurdish-studies/ |sernav=KURDISH LANGUAGE ii. History of Kurdish Studies |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectes kurdes méridionaux: étude linguistique et dialectlogique |paşnav=Fattah |pêşnav=Ismaïl Kamandar |weşanger=Peeters |tarîx=2000 |isbn=978-90-429-0918-2 |cih=Leuven |series=Acta iranica }}</ref> Di heman demê demê zimanê biyanî yên wekê zimanê tirkî, zimanê erebî û zimanê farisî ji aliyê kurdên li herêmên Kurdistanê û aliyê komên etnîkî yên ku koçê herêmên Kurdistanê bûne têne axaftin. Zimanê kurdî ji xeynê Kurdistanê li herêmeke berfireh ê [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] ji aliyê [[Kurdên Anatolyayê]] û li herêma Xorasanê jî ji aliyê [[Kurdên Xorasanê]] ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Nefel |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/391/the-history-of-kurdish-language/ |sernav=The History of Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> Di roja îro de zimanê kurdî li Başûrê Kurdistanê û li Rojavayê Kurdistanê wekê zimanê fermî û zimanê perwerdehiyê tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Duman |pêşnav=Dr Yasin |sernav=Li Rojavayê Kurdistanê Perwerdehiya bi Zimanê Kurdî û Rêveberiya Sêzimanî [Education in Kurdish and Multilingual Administration in Rojava, Western Kurdistan] |url=https://www.academia.edu/16571017/Li_Rojavay%C3%AA_Kurdistan%C3%AA_Perwerdehiya_bi_Ziman%C3%AA_Kurd%C3%AE_%C3%BB_R%C3%AAveberiya_S%C3%AAziman%C3%AE_Education_in_Kurdish_and_Multilingual_Administration_in_Rojava_Western_Kurdistan_ |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.gov.krd/dfr/dfr.gov.krd/p/p9728.html |sernav=Zimanên fermî yên Herêma Kurdistanê |malper=archive.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Zimanê kurdî yek ji zimanên ji malbata zimanê hind û îranî ye ku bi koda zimanî yên wekê [[ISO 639-1]] ku û bi koda zimanî ya [[ISO 639-2]] kur hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iso.org/standard/22109.html |sernav=ISO 639-1:2002 |malper=ISO |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/standards/iso639-2/php/code_list.php |sernav=ISO 639-2 Language Code List - Codes for the representation of names of languages (Library of Congress) |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> === Dîn === {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} Her çiqas baweriya herî berbelav ê Kurdistanê [[Sunîtî|îslama sunnî]] be jî<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali |pêşnav=Othman |tarîx=1997-10-01 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914 |url=https://doi.org/10.1080/13602009708716377 |kovar=Journal of Muslim Minority Affairs |cild=17 |hejmar=2 |rr=283–291 |doi=10.1080/13602009708716377 |issn=1360-2004 }}</ref> li Kurdistanê gelek baweriyên cihêreng têne dîtin. Li gel îslama sunî li hinek deverên Bakurê Kurdistanê [[elewîtî]] jî baweriyeke berbelav e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/569/alevism/ |sernav=Alevism - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> Dînê [[zerdeştî]] ku baweriyeke berê îslamê bû û dîneke kevn ê Kurdistanê bû heya roja îro li Kurdistanê hebûna xwe parastiye ku li hinek deverên Kurdistanê kesê xwedî baweriya zerdeştî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szanto |pêşnav=Edith |tarîx=2018-05-15 |sernav=“Zoroaster was a Kurd!”: Neo-Zoroastrianism among the Iraqi Kurds |url=https://brill.com/view/journals/ic/22/1/article-p96_8.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=22 |hejmar=1 |rr=96–110 |doi=10.1163/1573384X-20180108 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de [[Şiîtî|îslama şîe]] jî yek ji baweriyên Kurdistanê ye ku li Rojhilata Kurdistanê kesên xwedî vê baweriyê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The balance of truth: essays in honour of Professor Geoffrey Lewis |weşanger=The Isis Press |tarîx=2000 |isbn=978-975-428-162-0 |çap=First printing |cih=Istanbul |paşnavê-edîtor=Balım-Harding |pêşnavê-edîtor=Çiğdem |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Geoffrey L. }}</ref> [[Êzdîtî]] ku baweriyeke sînkretîk û yekxwedayî ye, yek ji dînên kevn ê Kurdistanê ye ku li Başûrê Kurdistanê bi taybetî li [[Şingal]]ê baweriya sereke yê kurdên êzîdî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Yezidism--its Background, Observances, and Textual Tradition |paşnav=Kreyenbroek |pêşnav=Philip G. |weşanger=E. Mellen Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-7734-9004-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OTQqAQAAMAAJ&q=Ancient+iranian }}</ref> Li Kurdistanê baweriya [[yarsan]]î baweriyeke berbelav ê Kurdistanê ye ku bi giranî li Başûrê Kurdistanê û li seranserê sinorê Rojhilata Kurdistanê berbelav e û baweriyeke xwedî taybetmendiyên ezoterîk û mîstîk e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uu.nl/organisatie/faculteit-geesteswetenschappen |sernav=Faculteit Geesteswetenschappen - Universiteit Utrecht |malper=www.uu.nl |tarîx=2026-06-22 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=nl }}</ref> Di heman demê de li Kurdistanê kesên xwedî baweriya xiristiyaniyê jî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan: Political Development and Emergent Democracy |paşnav=Stansfield |pêşnav=Gareth R. V. |weşanger=Routledge |tarîx=2003-08-29 |isbn=978-1-134-41416-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FB4ErXPRRd0C&q=hawraman+kurdistan+assyrians&pg=PA214 }}</ref> == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} Çanda Kurdistanê an jî çanda kurdan mîrateke dewlemend a Kurdistanê ye ku kurd yek ji gelên xwemaliyên yên Rojhilata Navîn ku şopên şaristaniyên kevnar û baweriyên kevin ji erdnîgariya Kurdistanê wergirtine. Çanda Kurdistanê ku li dora Mezopotamya û Çiyayên Zagrosê ava bûye, bi wêje, muzîk, têkiliyên malbatî yên xurt û bi koka xwe yên mîtolojîk derketiye pêş. === Çanda gelêrî === [[Wêne:Map of Kurdish vocal styles.png|thumb|çep|Nexşeya zimannasî û etnomuzîkolojî ya Kurdistanê ku belavbûna herêmî ya şêwazên muzîka kevneşopî ya kurdî nîşan dide]] [[Wêne:Kurdish girl in iran.jpg|thumb|Dîmenek keçên kurd ku di pîrozbahiya [[Newroz]]a sala 2024an de govendê girtine (Rojhilata Kurdistanê)]] [[Wêne:Tambourine playing ceremony.jpg|thumb|Dîmenek ji keçên kurd ku li defê didin (Palangan, Rojhilata Kurdistanê)]] Yek ji çandên kevneşopî yên Kurdistanê çanda dengbêjiyê ye ku bi gelemperî bê enstrûmanan ji aliyê dengbêjan be tê gotin û bi stranên û helbestên dengbêjan bûyerên giring ên dîrokî yên Kurdistanê hatine tomarkirin. Taybetmendiya çanda dengbêjiyê ev bû ku di serdemên ku çanda nivîskî belav nebûye de bûye sedem ku koçberiyên mezin, şer, pevçûnên eşîrî, çîrokên evînê yên destanî, trajediyên mezin û bûyerên dîrokî nifş bi nifş were veguhastin û neyên jibîrkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Beyter |pêşnav=Önder |tarîx=2024-12-30 |sernav=Şerê Gamêşvanê di Wesîqeyên Dîrokî û Kilamên Dengbêjan da |url=https://doi.org/10.55118/kurdiyat.1555616 |kovar=Kurdiyat |hejmar=10 |rr=67–87 |doi=10.55118/kurdiyat.1555616 |issn=2717-8315 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DEMİRAL |pêşnav=Serkan |paşnav2=KOÇAK |pêşnav2=Zafer |paşnav3=KOÇAK |pêşnav3=Esmeray |tarîx=2022-03-15 |sernav=Xezîneya Çanda Devkî ya Anatolyayê Dengbejî |url=https://doi.org/10.37154/cudes.2022.48 |kovar=JOURNAL OF CURRENT DEBATES IN SOCIAL SCIENCES |doi=10.37154/cudes.2022.48 |issn=2632-1734 }}</ref> Di çanda Kurdistanê de muzîk ne tenê çandeke şahiyê ye. Çanda muzîka Kurdistanê di serdema nûjen de jî li ser formata xwe heyî berdewam kiriye ku bûyerên li Kurdistanê qewimî ne tîne ziman ku di nav de koçberî, bûyerên dîrokî, evîn û bûyerên rewşa hemdem ê Kurdistanê hene. Enstrumanên serekeyên muzîka gelêrî ya kurdî bilûr, def/erebane, tembûr, dihol û zirneye. Her çiqas muzîka kurdî şêwaza modal a herêma Rojhilata Navîn nîşan bide jî, bi teknîkên xwe yên vokal, rîtm û melodiyên xwe yên melankolîk ên bêhempa ji muzîka Rojhilata Navîn cuda dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blum |pêşnav=Stephen |paşnav2=Christensen |pêşnav2=Dieter |paşnav3=Shiloah |pêşnav3=Amnon |tarîx=2001 |sernav=Kurdish music |url=https://doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.15686 |kovar=Oxford Music Online |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-1-56159-263-0 }}</ref> Di çanda kurdî de stîla dans an reqsa kurdî wekê "govend" hatiye binavkirin. Govend di çanda Kurdistanê de sembola kolektîv, yekîtî û hevgirtinê ye ku di dema gerandina govendê de kesên ku govendê digerînin destê hev digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://jindergi.com/ceviri/direnis-olarak-kurt-dansi-govendden-baleye/ |sernav=Reqsa Kurdî wek berxwedan: Ji Govendê heta Baletê |malper=Jin dergi |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=tr }}</ref> Her dem di dema gerandina govendê de keseke pispor serkêşiya govendê dike. Ev kesê serkêş ku li serê govendê dileyize wekê serkêşê govendê tê binavkirin û kesê ku li dawiya govendê dileyize wekê berpêşê govendê tê binavkirin. Serkêşê govendê bi destmala ku digire rîtm, leza û guhertinên fîguran kontrol dike û govendê birêve dibe. Bi gelemperî govend bi rîtmên hêdî û an jî bi govenda sê pê dest pê dikin û her ku rîtm zûtir dibe, ger û rîtma govendê bileztir dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishlessons.com/kurdish-dance/ |sernav=Kurdish Dance |malper=Kurdish Kurmanji Lessons |tarîx=2023-10-28 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US |paşnav=Lessons |pêşnav=Kurdish }}</ref> Di serdema nûjen de govenda kurdî wekê nasnameya polîtîk a çanda neteweyî ya Kurdistanê hatiye dîtin ku ji aliyê kurdên ve li qadên civînên polîtîk bigire heya şahî û komcivînên biçûk dikare were lîstin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Karakecili |pêşnav=Fethi |sernav=Kurdish Dance Identity In Contemporary Turkey. |url=https://www.academia.edu/6546183/Kurdish_Dance_Identity_In_Contemporary_Turkey |kovar=academia.edu }}</ref> === Wêje === Wêjeya kurdî ji aliyê dîrokî ve li ser kevneşopiyeke devkî ya kûr û mîrateyeke nivîskî ya dewlemend hatiye avakirin ku ji sedsala 15an û vir ve pêşketiye. Berhemên ku bi zaravayên kurmancî û soranî hatine hilberandin ku di çarçoveya medrese û mîrektiyên Kurdistanê de pêş ketiye. Helbestvanên kurd ên herî pêşîn ên naskirî [[Ebdulsemedê Babek|Evdilsemedê Babek]], [[Eliyê Herîrî]], [[Mela Huseynê Bateyî]], [[Melayê Cizîrî]], [[Feqiyê Teyran|Faqiyê Tayran]] û [[Ehmedê Xanî]] ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/533728/slug |sernav=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |malper=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |tarîx=2017-02-11 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://polen.itu.edu.tr/bitstream/11527/18141/1/513167.pdf |sernav=DSpace |malper=polen.itu.edu.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Şaîrên Klasîk ên Kurd |weşanger=Jîna Nû |tarîx=1988 |isbn=978-91-970927-8-4 |çap=Çapa 1 |cih=Uppsala |paşnavê-edîtor=Yûsuf |pêşnavê-edîtor=Abdulreqîb |series=Weşanên Jîna Nû |paşnavê-edîtor2=Sêr |pêşnavê-edîtor2=El ̂ }}</ref> Evdilsemedê Babek di sedsala 10an de, Elî Herîrî di sedsala 11an de û helbestvanên din jî di navbera sedsalên 15 û 17an de jiyane û bi zaravayê kurmancî ya kurdî berhemên xwe nivîsandine. Di vê serdemê de, navenda wêjeya ya Kurdistanê [[Mîrektiya Botan]]ê bû ku paytexta mîrektiyê li [[Cizîr]]ê bû. Di heman demê de ji xeynê Cizîrê, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] û [[Sine]] jî navendên din ên giring ên wêjeyî yên Kurdistanê bûn. Zimanekî din ê giring ê wêjeyî ya Kurdistanê goranî bû ku zaravaya goranî ji aliyê [[Mîrektiya Erdelan]] û Sineyê ve dihat piştgirîkirin. Lê piştre wêjeya goranî hêdî hêdî bandora xwe winda kiriye. Destanên herî navdar ên Kurdistanê destan ên mîtolojîk ên [[Siyabend û Xecê]] û [[Mem û Zîn]]ê ne. Ev destan û çîrok ên mîtolojîk bi rêya stranên dengbejî û çirokbejan heya roja îro hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Siyabend û Xecê: destan |paşnav=Zinar |pêşnav=Zeynelabidîn |weşanger=Pencînar, Weşanxaneya Çanda Kurdî (Kurdiska kulturförl |tarîx=1992 |isbn=978-91-630-1222-8 |cih=Stockholm }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Destpêka edebiyata Kurdî |paşnav=Uzun |pêşnav=Mehmed |weşanger=Ithaki Publishing |tarîx=2011 |isbn=978-975-273-369-5 |ziman=ku |url=https://books.google.fr/books?id=nD1EUhRIms8C&pg=PA38&dq=siyamend+%C3%BB+xec%C3%AA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwial8CJqvntAhWGy4UKHUN1CPMQ6AEwA3oECAIQAg#v=onepage&q=siyamend%20%C3%BB%20xec%C3%AA&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://sirnak.ktb.gov.tr/TR-56428/mem-u-zin.html |sernav=Mem u Zin |malper=sirnak.ktb.gov.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200814104414/https://sirnak.ktb.gov.tr/TR-56428/mem-u-zin.html |roja-arşîvê=2020-08-14 |url-status=dead }}</ref> == Rêveberiyên xweser == === Herêma Kurdistanê === {{Gotara bingehîn|Herêma Kurdistanê}} Di serdema nûjen de tekane herêma xweser ku bi statuya destûrî ya navneteweyî hatiye nas kirin Herêma Kurdistanê ye ku di roja îro de hinek deverên Başûrê Kurdistanê ji aliyê rêveberiya [[Herêma Kurdistanê]] tê birêvebirin. <ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/ |sernav=Region {{!}} Facts & Figures |malper=Kurdistan Regional Government |roja-gihiştinê=2026-07-11 |ziman=en }}</ref> Navenda rêveberiya Herêma Kurdistanê li Hewlêrê ye ku li gel [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] gelek kar û xebatên dîplomatîk li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê bireve birin. Herêma Kurdistanê wekê herêmeke federal a otonom ji aliyê destûra ningehîn a Iraqê ve bi qanûnî hatiye naskirin. Di roja îro de parêzgehên wekê parêzgeha [[Dihok]]ê, parêzgeha Hewlêrê, parêzgeha Silêmaniyê û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebceyê]] ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve tê birêvebirin. Her çiqas devereke berfireh ê [[Başûrê Kurdistanê]] ji aliyê rêveberiya kurd were birêvebirin jî lê heya roja îro jî hinek deverên Başûrê Kurdistanê beşdarê rêveberiya hikûmeta Herêma Kurdistanê nebûye ku demografiya van deverên Başûrê Kurdistanê di dîrokên cihêreng de ji aliyê hikumeta baesê ve hatiye guhertin û kurd ji van deveran hatine derxistin û erebên hawîrde li van deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin. Herêm Kurdistanê xwedî parlamento, hikumet û hêzên çekdarî ([[Pêşmerge]]) xweser e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Destination Kurdistan: Is This Autonomous Iraqi Region a Budding Tourist Hot Spot? {{!}} TIME.com |url=https://world.time.com/2012/12/31/destination-kurdistan-is-this-autonomous-iraqi-region-a-budding-tourist-hotspot/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=TIME.com |ziman=en-us }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tîrmeh 2026 }}</ref> === Rojavayê Kurdistanê === Di roja îro yek ji rêveberiyên serbixwe yê defakto li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye ku ji rêveberiya Bakur û rojhilatê Sûriyê ve tê birêvebirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=The New Arab & agencies |sernav=Syria Kurds adopt constitution for autonomous federal region |url=https://www.alaraby.co.uk/english/news/2016/12/30/syria-kurds-adopt-constitution-for-autonomous-federal-region |roja-gihiştinê=2026-07-11 |xebat=alaraby |ziman=en }}</ref><ref name=":17">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref> Her çiqas deverên Rojhilata Kurdistanê bi awayekê fermî heya ji ji aliyê rêveberiya xweser ve neyê birêvebirin jî di roja îro de devereke berfireh ê Rojavayê Kurdistanê bi awayekê defakto di bin [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê|rêveberiya xweser]] de ye. Herêmê di sala 2012an de di çarçoveya pevçûna Rojava ya berdewam û şerê navxweyî yê berfireh ê Sûriyeyê de ku hêza wê ya leşkerî ya fermî, [[Hêzên Sûriya Demokratîk]] (SDF), tê de beşdar bûye, xweseriyeke kirayrî ya serbixwe bi dest xistiye. Her herêm çiqas hinek pêwendiyên derve birêve dibe jî, ji xeynî parlamentoya [[Ketelonya]]yê ne ji aliyê hikûmeta Sûriyeyê, ne dewlet, ne jî saziyên din ên hikûmetê ve bi fermî wekê rêveberiyeke xweser nehatiye naskirin. Rojavayê Kurdistanê xwedî demografiyeke pir-etnîkî ye û li herêmê nifûseke girîng a ereb, kurd û asûrî heye û civakên biçûktir ên herêmê jî ji tirkmen, ermenî, ji çerkezan pêk tê.<ref name=":17"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Middle Eastern Minorities: The Impact of the Arab Spring |paşnav=Zabad |pêşnav=Ibrahim |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2017-03-27 |isbn=978-1-317-09673-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=XiAlDwAAQBAJ }}</ref> == Ala û nîşan == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} === Alaya Kurdistanê === [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Ala Kurdistanê Alaya Kurdistanê sembola neteweyî ya gelê kurd e ku di roja îro de wekê alaya fermî ya [[Herêma Kurdistanê]] hatiye bilind kirin. Ayala Kurdistanê cara yekem di sala 1920an de ji aliyê Komeleya Tealî ya Kurdistanê ve li [[Stembol]]ê hatiye sêwirandin<ref name=":16">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/the_national_flag_of_kurdistan.php |sernav=The National Flag of Kurdistan |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |sernav=Seîd Veroj/ Ala Kurdistanê; berhemê têkoşîna netewî ya miletê Kurd e û berîya sed (100) salan hatîye çêkirin {{!}} Kovara Bîr |malper=kovarabir.com |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr |roja-arşîvê=2024-07-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240717203808/https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û piştre jî ji bi guhertoyên cihêreng ji aliyê [[Komara Agiriyê|Komara Agirî]] û [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] ve hatiye bilind kirin. Alaya Kurdistanê ji jor ber bi jêr ve ji sê xetên rasteber pêk hatiye ku bi rengên [[sor]], [[Spî (reng)|spî]] û [[kesk]] hatiye xemilandin û nîşana roja zer bi 21 yek tîrêjan ([[Rojê Kurdî|roja kurdan]]) li navenda alayê cih digire. Rêjeya firehî û dirêjahiya Alaya Kurdistanê 2:3ê ye. Wateya rengê Alaya Kurdistanê wiha hatiye diyarkirin: rengê sor; xwîna şehîd û pakrewanên Kurdistanê rave dike ku ji bo ji bo azadiya Kurdistanê jiyana xwe jidest dane, rengî spî: aramî, aştî, azadî û wekheviyê rave dike, rengê kesk; sirûşt û xwezaya Kurdistanê rave dike û roja kurd jî li dijî tarîtiyê ronahiyê rave dike.<ref name=":16" /> Alaya Kurdistanê di roja îro de wekê alaya fermî yê Herêma Kurdistanê hatiye naskirin û di dema civîn û hevdîtinên dîplomatîk ên rêveberiya Herêma Kurdistanê de ji bo destnîşankirina Herêma Kurdistanê li kêleka alayên cihêreng ên dewletên Cîhanê tê danîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/449956/slug |sernav=Neçirvan Barzani ile Trump Davos’ta görüştü |malper=Nêçîrvan Barzanî û Trump li Davosê civiyan. |tarîx=2020-01-22 |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> === Roja kurd === [[Wêne:Roj emblem.svg|thumb|200px|Roja kurd ku sembola neteweyî ya Kurdistanê ye]] [[Rojê Kurdî|Roja kurdî]] ya Kurdistanê yek ji sembolên herî bingehîn ên çand, dîrok û nasnameya neteweyî ya kurdan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thekurdishproject.org/history-and-culture/kurdish-culture/kurdish-flag/ |sernav=Learn About the Kurdistan Flag |malper=The Kurdish Project |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Roja kurdî semboleke ku ji demên kevnar ve li Mezopotamyayê û li Zagrosê hatiye bikar anîn ku di roja îro de sembola sereke yê Kurdistanê ye ku nûnertiya çand, ronakbarî û azadiya Kurdistanê dike. Di heman demê de roja kurd ji şaristaniyên kevnar ên Mezopotamyayê ve xwedî giringiyeke dînî, çandî û dîrokî ye. Di roja îro de jî roja kurd bi fermî li ser alaya Kurdistanê cih digire. Roj ji 21 tîrêjan pêk hatiye ku di baweriyên kevnar ên Mezopotamya û sembola ji nû ve hebûn û ronakbariyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/english/kurdistan/210720171 |sernav=Years before independence talk someone had foresight to standardize the Kurdish flag |malper=Rudaw |tarîx=2017-07-21 |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> Pîroziya roj û agirê vedigere baweriyên kevnar û mîtolojiyên kevnare yên Kurdistanê. Roja kurdî di serdema Medan de sembola sereke yê padîşahî û desthilatdariyê bû. Di heman demê de ji ber roj ku tariyê têk dibe, di çanda Kurdistanê de nîşana baweriya ku qencî her tim li dijî xirabiyê biser dikeve û edaleta her tim li dijî zilmê biser dikeve. Di heman de di serdema nûjen de hejmara 21 tîrêjên roja kurd bi cejna Newrozê ve hatiye girêdan ku cejneke neteweyî ya Kurdistanê ye ku di her sal di 21ê adarê de ji aliyê kurdan tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=The Christian Science Monitor |tarîx=2004-03-23 |sernav=For Kurds, a day of bonfires, legends, and independence |url=https://www.csmonitor.com/2004/0323/p07s02-woiq.html |roja-gihiştinê=2026-07-01 |xebat=The Christian Science Monitor |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish diasporas: a comparative study of Kurdish refugee communities |url=https://archive.org/details/kurdishdiasporas0000wahl |paşnav=Wahlbeck |pêşnav=Östen |weşanger=St. Martin's Press in association with Centre for Research in Ethnic Relations, University of Warwick |tarîx=1999 |isbn=978-0-312-22067-9 |cih=New York |series=Migration, minorities, and citizenship }}</ref> == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e ku helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en }}</ref> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] bqnjvx3vw39n2dbkb2nm1nqss8ndd3u 0 6970 2101357 1753141 2026-11-01T21:07:07Z Atcovi 19665 mujawwad --> murattal 2101357 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | zimanê_navê_rastî = ar }} '''Şûra''' an jî '''sûreya Pirsînê''' ji [[Quran]]a Pîroz a misilmanan sûreyek e û li gorî baweriya îslamê li bajarê [[Meke]]yê dahatiye. Bi temamî ji 53 ayetan pêk tê. Sûre navê xwe ji ayeta 38em ji peyva erebî bi nav ''Shûra'' girtiye. ''Shûra'' bi zimanê [[kurdî]] de tê maneya "pirsîn yan istîşare". Di sûreyê da ji bona [[misilman]]an ra tê gotin ku bila karên xwe di nav xwe da bi pirsîn û muşawereyê bi rêva bibin. Êdî sûre qala ayetên di gerdûnê da kû yên yekbûna [[Xwedê]] nîşan didin û qala rewşa roja dawî yê dinyayê (qiyametê) dike. [[Wêne:Chapter 42, Ash-Shura (Murattal) - Recitation of the Holy Qur'an.mp3|çep|thumb|'''الشورى''']] {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Sûre]] 9zyeisn1ge36v9xbnln1by0u99g0weg 0 10398 2101294 1938985 2026-11-01T18:14:57Z MikaelF 935 /* Gula Reş */ 2101294 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank navçe | nav = Navçeya Xelfetiyê | navê_din = | navê_fermî = Halfeti | wêne = XelfêtîyaKevn.JPG | sernavê_wêne = Bajarê Xelfetiya Kevn | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] <!--- KARGÊRIYÎ --------------> | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Riha (parêzgeh)]] | serbajar = [[Xelfetî (bajar)|Xelfetî]] | qeymeqam = Hüseyin Cicek | hejmara_nahiyeyan = 1 <!--- BINEBEŞ ----------------> | hejmara_bajarokan = 3 | hejmara_taxan = | hejmara_gundan = 31 | hejmara_mezrayan = | nifûs = 40.464 <!--- GELHE û ERDNÎGAR -------> | sala_nifûsê = [[2010]] | nifûsa_bajarî = 8.985 | nifûsa_gundewarî = 31.479 | temamiya_qadê_km2 = 643 | berbelaviya_nifûsê_km2 = 62,9 | nifûsa_serbajarê = 8.500 <!--- BAJARÊ NAVENDÎ ---------> | sala_nifûsa_serbajarê = [[2010]] | qada_serbajarê_km2 = | bilindahî_m = 400 | koda_postayê = 63950 | koda_telefonê = (+90) 414 | nexşeya_reptiyeyê = Bakurê Kurdistanê#Riha#Tirkiye | koordînat = {{Koord|37|14|47|N|37|52|3|E|display=inline, title}} }} '''Navçeya Xelfetiyê''' ({{bi-tr|'' Halfeti ilçe''}}) yek ji navçeyên [[Riha]]yê ye. Navçeya Xelfetiya Rihayê di nava axa Mezopotamya de xwedî xweserî û mîmariyeke taybet e. Navçe bi dîrok û erdnîgariya xwe wekî [[bihuşt]]eke biçûk tê binavkirin. Piştî çêkirina [[Bendava Bêrecûkê]] gelek gund û piraniya bermahiyên [[dîrok]]î di bin avê de man. Herwiha, ev navçeya wekî "Bihuşta Gula Reş" jî tê nasîn. Niviyê axa bajarê ku 120&nbsp;km li Bakurê Rojava dikeve, piştî projeya [[GAP]]ê di bin bendavê de ma. == Etîmolojî == Rûniştvanên herêmê dibêjin ku bajar û navçe navên xwe ji efsaneyeke stendine. Ew efsaneya xemgîn behsa du ciwanên ku berê evîndara hev bûne dike. Berî demeke kevn du ciwanên bi navê Xel û Fatê gelek ji hev hez kirine, lê malbata herduyan nehîştine ew du evîndar bigihêjin hev. Xel û Fatê jî ji ber vê yekê xwe çekirine ava Ferêt û bi wî awayî di mirinê de gihîştine hev. Ji wê demê bi şundê bajar wek warê Xel û Fatê tê nasîn û bi derbasbûna demê bûye Xelfetî û Halfeti. == Gelhenasî == Gelê Xefetiyê bi piranî [[kurd]] in, lê kêm bin jî gundên eslê xwe [[ermenî]] û [[tirkmen]] jî hene. Heta 20 salan berî vê li Xelfetiyê sê zimanên herêmî dihatin axaftin. Ji bilî zimanên kurdî û tirkî, li gundê [[Cîbîn]]ê çend kal û pîr hebûn, yên ku bi zimanê ermenî - zimanê wan ê dayikê - xeber didan. Dema ew zarok bûn, li dêra gundê Cîbînê perwerdehiya [[Încîl]]ê stendine. Îro, meriv kare bibêje ku li Xelfetiyê ji axaftvanên ermenî êdî ti kes nemaye. Tenê neviyên wan, nav û paşnavên wan ên ermenî têne zanîn. Ermeniyên ku eslê wan ermenî ne, ola xwe û zimanê xwe parastine li [[diyaspora]]yê (li welatên wek [[Sûriye]], [[Misir]], [[DYA]] û [[Ewropa]]yê) dijîn. Li gorî agahiyên fermî hêjmara gelê Xelfetiyê di sala 2008an de 40.747 bû<ref>[http://tuikrapor.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnks=&report=turkiye_ilce_koy_sehir.RDF&p_il1=63&p_kod=1&desformat=html&ENVID=adnksEnv Türkisches Institut für Statistik, abgerufen 8.10.2008]</ref>. Gelê Xelfetiyê bi piranî di gundan de dije. Pêşketina hejmara navçê wihanî derbas bûye: {| class="wikitable" style="font-size:0.906em; width:60%; text-align:center" |- ! style="background-color:#ccccff; width:10%;" | Sal ! style="background-color:#ccccff; width:10%;" | Hejmara bajêr ! style="background-color:#ccccff; width:10%;" | Hejmara gundan ! style="background-color:#ccccff; width:10%;" | Kom |- | 2011 || 8.522 || 31.371 || 39.893<ref>{{Jêder |sernav=2011 genel nüfus sayımı verileri. Türkiye İstatistik Kurumu, roja serlêxistinê: 07.09.2013 |url=http://rapor.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2 |tarîxa-gihiştinê=2012-11-03 |tarîxa-arşîvê=2012-11-03 |urlya-arşîvê=https://www.webcitation.org/6BuHFJlg9?url=http://rapor.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |- | 2010 || 8.985 || 31.479 || 40.464<ref>{{Jêder |sernav=Şanlıurfa'nın Nüfus bilgileri TUIK tarafından açıklandı. İşte Ceylanpınar, Hilvan ve Halfeti ilçe merkezi ve köyleri, roja serlêxistinê: 03.02.2010 |url=http://www.sanliurfa.com/news_detail.php?id=15644 |tarîxa-gihiştinê=2010-02-03 |tarîxa-arşîvê=2010-02-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100201064052/http://www.sanliurfa.com/news_detail.php?id=15644 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |- | 2008 || 9.609 || 31.138 || 40.747<ref>{{Jêder |sernav=Türkiye istatistik Kurumu, roja serlêxistinê: 20.12.2009 |url=http://www.tuik.gov.tr/IcerikGetir.do?istab_id=139 |tarîxa-gihiştinê=2010-02-03 |tarîxa-arşîvê=2014-12-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141204073334/http://www.tuik.gov.tr/IcerikGetir.do?istab_id=139 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- | 2007 || 10.238 || 30.562 || 40.800<ref>[http://www.halfeti.bel.tr/alt.php?tip=288&id=329 Malpera saredariya Xelfêtiyê, roja serlêxistinê: 20.12.2009]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> |- | 2000 || 2.608 || 30.859 || 33.467 <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cewek.byethost13.com/Link/Halfeti.htm |sernav=Malpera gundê Cêwek, roja serlêxistinê: 20.12.2009 |tarîxa-gihiştinê=2009-12-20 |tarîxa-arşîvê=2009-06-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090614132439/http://www.cewek.byethost13.com/Link/Halfeti.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- | 1990 || 4167 || 31.930 || 36.058 <ref>[http://www.duyguforum.com/sanliurfa-halfeti-t98033.html?p=457358 Malpera duyguforum.com, roja serlêxistinê: 20.12.2009]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> |- | 1980 || 2.374 || 28.291 || 30.665 <ref>{{Jêder |sernav=Malpera botav.org, roja serlêxistinê: 20.12.2009 |url=http://www.botav.org/halfeti/ |tarîxa-gihiştinê=2009-12-20 |tarîxa-arşîvê=2009-10-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091005115523/http://www.botav.org/halfeti/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |} {{Graph:Chart|width=500|height=250|xAxisTitle=Sal|yAxisTitle=Kes|legend=Ravek|type=rect |x = 2011,2010,2008,2007,2000,1990,1980 |y1 = 8522,8985,9609,10238,2608,4167,2374 |y2 = 31371,31479,31138,30562,30859,31930,28291 |y3 = 39893,40464,40747,40800,33467,36058,30665 |colors = #800000aa,#80ff8000,seagreen |y1Title = Hejmara bajêr |y2Title = Hejmara gundan |y3Title = Kom }} == Turîzm == [[Wêne:Fortress of Rumkale 01.jpg|thumb|Firat li Xelfetî, Riha, Bakurê Kurdistanê]] Navçeya Xelfetî li gel xwezaya xwe berhem û warên dîrokî jî zêde bala derdorê dikşînin û mirovan dikşînin nava xwe. Wekî din, her sal di [[4'ê nîsanê]] de bi hezaran kurd ji bo Rojbûyina Rêberê PKK'ê Abdullah Ocalan têne navçê û '[[Meşa Amara]]" li dar dixin. Bi ev taybetiyên xwe Xelfetî hêdî hêdî deriyê xwe ji Navenda Turîzmê re vedike. Navçeya ku hemû xweşikahiya Çemê Firatê û xwezayê di nava xwe de vedihewîne, ji ber ku heta niha zêde xizmet lê nehatibû kirin zêde bala [[turîzm]]ê nedikişand ser xwe. Îro navçeya Xelfetî ji ber xwezaya xwe her roj bi hezaran mirovên derdorê û derve têne wir û li navçeyê digerin. Bi taybetî [[Dêra Azîz Nerses]], [[Manastira Bar Şavma]], [[Dêra Rûmkale]] ku wekî cihê [[Încîl]] lê hatiye zêdekirin tê nas kirin zêde bala turîstan dikşîne ser xwe. == Xweza == [[Wêne:Ferat (Dîlok - Riha).jpg|thumb|rast||220px|Ferat, di nav parêzgehên Riha û Dîlokê]] Di navçeya Xelfêtiyê de gelek derên taybet hene, wekî şkeftên bilind, çavkaniyên xwezayî û eserên dîrokî. Mixabin ev eseran ji ber bêtehemultiyê ji hev dikevin û hêdî hêdî wenda dibin. === Ferat === Ferat, yek ji behrên herî mezin ên Rojhilata Navîn, ji rojavayê Xelfetiyê derbas dibe û bi xuyabûna xwe him jî boy xweza, him jî ji bo gel xwediyê girîngbûneke mezin e. Ev çend hezar sal in Xelfêtî bi ava wî dixemilî. Heta sala 2000an Xelfetî xwediyê dîmeneke şîn û taybet bû: Baxçên Xelfetiyê yên ku li kenara behrê radiwestin ji boy îqlîma xwe ya taybet di vê herêmê de gelek nas bûn, ji ber ku darên [[sêv]], [[leymûn]] û [[pirteqal]]an tenê li vê derê bi awayeke xwezayî mezin dibûn. Di sala 1999an de dewlet ji ber projeya xwe ya GAPê bendavan çêkir û yek ji wan Bendava Bêrecûkê bû. Bi avakirina vê bendavê ava Ferêt bilindtir bû û hemî baxçên derdora wî ketine bin avê. Ne tenê baxçê, bajarê Xelfetî bi nivî û gelek gundên li derdora behrê bi timî hatin hedimandin. === Gula Reş === [[Wêne:GulaResXelfeti.jpg|thumb|220px|rast| Gula Reş a Xelfetiyê (2006)]] Yek ji sembolên Xelfetiyê bêguman [[Gula Reş a Xelfetiyê|Gula Reş]] e. Ji ber mîkro-iqlima ya ku li Xelfetiyê peyda ye, di vê herêmê de gulên reş ên ku bala meriv dikşînin mezin dibin.<ref>[[Bêrîvan Karatorak]] (2021). "Gula Reş û efsûna axa Xelfetî.", [[Xwebûn]], 88:2021, r. 11.</ref> Lêkolîner dibêjin ku gulên reş [[endemîk]] in û lewra bi tenê li Xelfetiyê wuha derdikevin holê. Pêwîst e ku rengê gulan vekirî be, lê ji ber ku ew gul endemîk in bi bandora mîkro-iqlima Xelfetiyê rengê xwe diguherînin û bi vî awayî reş xuya dikin. Ev gul bi taybetî di mehên buhar û payizê de mezin dibin. Lê dema ku meriv ev gulan qut dike û li derekî din diçîne gul taybetiya xwe wenda dike û rengê taybet ê vî gulî xwe diguhêrîne. Bi çandina biziran jî rengê gulan reş nabe. Ji ber vê yekê gelê Xelfetiyê gulên reş di baxçên xwe de diçînin da ku turîst ew gulên balkêş bibînin. === Sinbula Mezopotamyayê === '''Sinbula Mezopotamyayê''' an jî '''simbula Mezopotamyayê''' (bi [[latînî]]: ''Scilla mesopotamica'' Speta) piştî [[Gula Reş]] yek ji kulîlkên herî navdar ên Xelfetiyê ye. Ev kulîlka ku ji [[famîleya simbulan]] (''Hyacinthaceae'') e tenê li Xelfetiyê mezin dibe û cara ewil berî 116 salan hatibû keşfkirin, lê piştî bin av ketina Xelfetiyê ev kulîlk wek cûreyeke tinebûyî dihat zanîn. Di sala 2004an de bi xebatên Fakulteya Wêjeya Fenê ya [[Herran]]ê dîsa hat keşfkirin. Kulîlk di sala [[1888]]an de ji aliyê lêkolînerê giyayê yê [[elman]] [[Paul Sinteris]] li Xelfetiyê hatiyê dîtin û navê xwe ji warê xwe [[Mezopotamya]] stendiye. Herwiha, di sala [[1977]]an de ji aliyê lêkolînereke xerîb yê bi navê Speta ji cîhanê re hatiye naskirin. Wek Gula Reş, simbula Mezopotamyayê jî kulîlkeke endemîk e û lewra di [[ekosîstem]]ên biçûk ên mîna li Xelfetî derketiye holê. === Belesor: gundekî di bin avê === [[Wêne:Belesor.jpg|thumb|220px|rast| Gundê Belesor yê ku kete bin avê (sal 2007)]] Bi avakirina bendava Bêrecûkê gelek gund ketine bin avê. Yek ji ewan gundan Belesor e. Belesor (bi tirkî Savaşan) gundekî [[Xelfêtî]]yê (di parêzgeha [[Riha]]yê) ye. Gund heta sala 1999an de li kênara çemê Feratê bû û li hemberî Hromklayê disekiniya. Piştî çêkirina [[Bendava Bêrecûkê]] gundê Belesor bi timî kete bin avê. Tenê [[mînare]]ya camiya gund ji avê derdikeve ber bi jor û dîmeneke taybet tîne pêş cavan. Ji aliyê hikumetê ve gund li cihekî din ji nu ve hat avakirin. Tê gotin ku dîroka vî gundî digihêje heta berî jidayikbûna Îsa, ji ber ku li dîwarên derdora gund gelek [[nivîs]]ên [[asûrî]] hatine dîtin. Herwiha, gelek şikeft û tirbên dîrokî hebûn, lê pirek ji wan ketin bin avê. şikefta gund a ku berê wek dêr dihat bikaranîn li herêmê binavûdeng e. === Newala Xelfetiyê === [[Wêne:DereyaXelfetiye.JPG|thumb|rast|220px|Newala Xelfetiyê (bi tirkî Değirmen Deresi)]] '''Newala Xelfetiyê''' (bi navê xwe yê tirkî ''Değirmen Deresi'') newaleke xwezayî ye ku li Xelfetiyê ye. Di vê newalê ava çavkaniyê diherike ava Ferêt. .<ref name="halfeti.meb.gov.tr">[http://halfeti.meb.gov.tr/gezintiler.html halfeti.meb.gov.tr: Halfeti Millî Eğitim Bakanlığı] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090124230133/http://halfeti.meb.gov.tr/gezintiler.html |date=2009-01-24 }}, abgerufen am 19. Mai 2008</ref> Taybetiyeke vê newalê ev e ku têketana xwe ji ber nêzikbûna behra Ferêt gelek bi keskawî ye. çewek ji newalê ve dadikeve jêr, dibe yek û diherike behrê. Newal ji kevira qeracê pêk tê. Ji ber ku hindik av ji dîwaran jî diherike jêr, li ser rûyê dîwaran xêzên reş û spî tên dîtin. Av dema kû digihêje erdê dibe yek û berdewama rêya xwe dike, heta ku bigihêje ava Ferêt. Tê gotin ku berê mirov bi alîkariya aşê enerjiya avê bikaranîn e û lewma nava newalê bûye "Degirmen Deresi". Herwiha, di Newala Xelfetiyê de [[dîwar]]ek wekî [pêl]eke kevirî heye û bilindbûna vî pêlî digihêje 10 metreyan. Dirêjbûna wî jî nêzika 80 metreyan e. Tê gotin ku ew dîwar ji ber [[erozyon]]ê bi mîlyar salan gihîştîye vî şekilî. Ev dîwar ewqas taybet e ku mirov dibêje qey pêleke kevirî ye. Newala Xelfetî ji aliyê mirovên bajêr ve wekî cihê pîknîkê (bindarokî) tê bikaranîn.<ref name="halfeti.meb.gov.tr"/><ref>[http://bp3.blogger.com/__6mFbGJz32E/R-qzBLlLzqI/AAAAAAAAA4E/NLgwN1Vc8SI/s1600-h/SANY0060.JPG Ein Foto des Schildes, das sich in Halfeti bfindet, eschreibt Değirmen Deresi], abgerufen am 21. Mai 2008</ref> === Kaniya Eyno === [[Wêne:KaniyaEyno.jpg|thumb|rast|220px|Kaniya Eyno (sal 2007)]] Di navçeya Xelfetî de kêm kanî hene, lê ew ji ber zelalbûna xwe ji aliyê gelê Xelfetî ve têne naskirin û hezkirin. Ji ew kaniyan navê hinekan wisa ne: * Tat-Eyn: girêdayî gundê Tat-Eynê ye. * Kaniya Eyno: girêdayî gundê Eyno ye. [[Kaniya Eyno]] ji ava ku ji zinarên bilind ve derdikeve û diherike jêr pêk tê. Ava ku rêya xwe digere ji ber qewareke xwezayî xwe kom dike û dibe wek goleke biçûk. Kûrahiya vê golê digijêhe 1.5m metran, lewra dema havîn dibe gelek malbat bi zarokên xwe têne wê derê û pîknîk dikin. Der û dora kaniya Eyno gelek kesk e û li wê derê hinek dar jî peyda ne. Dema ku meriv ava kaniya Eyno dişopîne meriv digihêje ber ava Ferêt. Ji ber avakirina Bendava Bêrecûkê cihên herî taybet û xwesik ên kaniya Eyno mixabin ketin bin avê. Lê di sala 2006an de rêyek ku ji gundê Eyno ve digihêje kaniyê hat çêkirin û lewra girîngbûna kaniya Eyno ji bo turîzma herêmê bilindtir bû. === Zareta Karababa === [[Wêne:Halfetii.jpg|thumb|rast|220px|Di sala 2008an de Zareta Karababa nêzî gundê Tishê (Xelfetî)]] Zareta Karababa nêzî gundê Tishê ye. Li ser qoteke bi tene kî zane desthilatdariya çend sed salan kiriye. Zareta Karababa, ji dûr ve bi tene were xuyane jî, bêgûman gel wi qet bi tenê nehiştiye u dem bi dem çuye zarete. Ji bo ku meriv bigihêje wê derê imkanen cûda hene. Meriv kare di rojen buharê de bi meş here cem. Dema ku demsal havîn be û roj germ bin gihîştina bi traktore bi merivan re hêsantir te. Lê bêgûman rêya herî xweş ajotina erebeya bergiran e. Gelek sedemen ku Zareta Karababa çima derekî taybet e, hene. çar ji ew sedeman wiha ne: * Zareta Karababa li ser qoteke bi tenê peyda ye û li derdora dar û tirbê dîwarek bi keviran hatiye lêkirin, û weki din ti tişt peyda nînin. Ev yek taybet e ji ber ku, wextê meriv tirban tîne peş çavan, gor u goristan bi tirbeke tenê xuya nabin. Gundê herî nêz Tishe ye, û ew gund nêzi 2 kilometran ji zaretê dûr disekine. * Dema ku meriv ji dûr ve (mesela ji gunde Qeremezre) nêrinek li Zareta Karababa dike, dareka mezin (sê darên pelûtan) tê xuyane. Lê daren pelûtan bi gelemperî di vê herêmê de nînin, û heger hebin jî, gerez daristanek hebe. Li ber koka ew sê daran jî, tirbeke betal heye. * Ji aliyê gelê Tishê bi navê "Zareta Karababa" binavûdeng e. Dibe ku ew gora dîrokî li ser navê miroveke nas hatibe çekirin, lê çima bi taybetî navê "Karababa" (Bave Reş") lê hatiye kirin naye zanin. Balkêş e ku tirbên wek ya Karababa heta 2 hezar salan berê di hundirê tehtan dihatin çekirin. Lê ew tirb kicax, ji boy kê û ji aliyê kê ve hatiye çekirin naye zanîn. * Li hemberî rastiya ku ola Islame daren dîleke nas nake, ew darên ku li we derê serê xwe bilind dikin weke darên piroz têne hesibandin. Û ji ber vê yekê mirov diçin zaretê da ku dua bikin û dîlekên xwe bigirin. Li gorî dîroknasan çanda darên pîroz digihêje dema berî jidayikbûna Îsa. Di wê demê de olên xwezayî hukum dikirin û meriv xweza û bi taybetî daran piroz didît. Nehêniya Zareta Karababa qet nehatibe vekirin jî zaret bi darên xwe yên kevn û bi gora xwe ya ecêb wê hertim bala meriv bikişîne. Gerez meriv li derekî ewqas bi sirr xwedî derkeve weke cihekî dîrokî û sosyojeografîk biparêze. === Dara Zaretê === [[Wêne:DaraZarete.jpg|thumb|rast|220px|Dara Zaretê ji hêla başûr ve (sal 2007)]] Dara Zaretê bi çar darên ku pirr nêza hev in pêk tê û ewan, ji dûr ve wekî dareka mezin xûya dibe. Dara Zaretê li ser tepeya gundê Qeremezrê - ku neha bûye taxeke Xelfêtiya Nuh - radiweste û ji her çar aliyan ve baş tê dîtin. Lewma bûye sembola Qeremezrê û ji aliyê gundiyan ve gelek tê hezkirin. Her buharê gundî diçin zaretê û di bin siya darê pîknîkan dikin. Li gorî gotinên mezinan be, rojeke grubek gundî xwestiye ew daran jê bike, lê di heman rojê de hemî malbat nexweş ketine û ji tirsan ve dev ji plana xwe berdane. Lewma hin gundî bawer in ku ew dar û tepe pîroz in. Dara Zaretê cend salên xwe tenê li ser qotê derbas dikir, lê di sala 2006an de taxekî nuh li nêzî wê hate avakirin. == Berhem û warên dîrokî == Esera dîrokî ya herî nas a Xelfetiyê [[Rumkale]] ye (keleka ermenî). Wekî din camiya bajêr a kevn ku di dema [[Osmanî]]yan de hatiye çêkirin hîn jî tê bikaranîn. === Mîmariya bajarê kevin === [[Wêne:MimariyaXelfeti.jpg|thumb|rast|220px|Mînakek ji mîmariya Xelfetiya kevin]] Hêjayî gotinê ye ku Xelfetiya kevin heta sedsala 20'min navenda şêx û axayên mezin ên navçê bû. Lewra gelek malbatên bajarê jêrîn jiyaneke sosyete derbas dikirin. Axayên bajêr xwediyê gelek erd û milkan bûn û prestîja wan jî di nava civata navçê de gelek bilind bû. Ew prestîj hê jî xwe parastiye û îro xwe di avahiyên dîrokî ya bajêr de xwe destnîşan dike. Ji ber vê sedemê ye ku malên Xelfetiya kevin fireh in û xwediyê gelek taybetiyên mîmarî ne. Her malik xwediyê xemilandinên taybet e û mînakeke bêhempa ya hunera mîmarî ye. Lê hemû avahî ji heman kevirê ve hatine lekirin, ku navê wê kevirê 'havara' ye. Herwiha, malên Xelfetiya kevin bi hemû xweşkahî û zelalbûna xwe taca serê Xelfetiyê ne. Mixabin gelek ji wan - bi bermahiyên din ên dîrokî - bi bilindbûna ava bendavê wenda bûne. Xelfetiya kevin esereke [[mîmariya ermenî]] ye. Ew malên axayan giş ji kevira Xelfetiyê hatine avakirin, ku gel navê 'Havara' lê kiriye. Bajarê Xelfetiya kevin bi malên xwe yên kevirî, bi kuçeyên xwe yên nehênî û ava Ferêt a zelal dîmenek bêhempa dide bajêr. Taybetiyeke din a Xelfetiya kevin ev e ku hemû mal berê xwe didin çemê Ferêt, ango bi gotinên din: ava şîn a Ferêt xwe ji her malê re dide nîşan. Evya dîsa mînakek ji bo hostayiya mîmariya ermenî ya wê demê ye. ==== Mizgefta Xelfetiyê ==== Mizgefta kevin a bajêr îro li ber ava Ferêt disekine û hindurê wê qasî 40–50&nbsp;cm di bin avê de ye. Tê zanîn ku mizgeft di sala 1804'an de ji aliyê mîmarê ermenî 'Adir Usta' ve hatiye lêkirin û lêkirina mizgeftê di sala 1807'an de jî bi dawî bûye.<ref>[http://hurarsiv.hurriyet.com.tr/goster/printnews.aspx?DocID=-47897 Hurriyet.com.tr: Halfeti’nin siyah gülü (portreyek li ser Xelfetî)]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=gulan 2025 }}, dîtin: 22'ê cotmehê 2013'an</ref> Ev mizgeft, yek ji mînakên bêhempa yên mîmariya ermenî û osmaniyan e. Tê gotin ku Adir Usta mizgeftê li ser navê biratiya ol û gelan lêkiriye<ref>[http://gundem.milliyet.com.tr/meclis-ten-uc-bakanliga-cami-ultimatomu/gundem/gundemdetay/12.12.2011/1474243/default.htm Milliyet.com.tr: Meclis’ten üç bakanlığa cami ültimatomu]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2024 }}, dîtin: 22'ê cotmehê 2013'an</ref> . Wek mizgefta Xelfetiyê, gelek eserên din ên mîmariya ermenî hene ku yek ji wan hemama dîrokî ya bajêr e. Ev hemam - û gelek avahiyên din ên hêja - ji sala 1999'an û pêde di bin avê de ne. === Hromkla === {{Gotara bingehîn|Hromkla}} [[Wêne:Hromkla Halfeti.jpg|thumb|rast|220px|Kelha Hromklayê ({{bi-tr|Rumkale}})]] Hromkla (bi [[ermenî]]: Հռոմկլայ - ''Hromkla'', bi [[aramî]]: ''Kala-Rhomata'', bi [[kurdî]] ''Kela Zêrrîn'', bi [[yewnanî]] Ρωμαιων Κουλα, bi [[tirkî]] ''Rumkale'', bi [erebî] (bi erebî: قلعة الروم) û bi naven xwe yên din ''Qal'at ar-Rum'' yanjî ''Ranculat'') îro keleka xirbe ku nêzika cemê Ferêt radiweste, ye. Girêdaya parêzgeha [[Dîlok]]ê ye, lê nêztira Xelfêtiyê (Rihayê) ye. Ehleqeya navê "Rumkale" bi Rûman (Yûnanan) tune ye, lê ev nav avahîyeke Romayî (Bîzantînî) mebest dike. Bi avakirina [[Bendava Bêrecûkê]], meydana kelhê mixabin di bin avê ma. === Dêra Nixrût === Li hinek gundên navcê - wek Wanê, Cîbîn, Belasor, Ehnes û Nixrût - bermayiyên dêran hene. Yek ji ew dêrên herî balkês dêra Nuxrût e. Nixrût yan jî Nuxrût/Nuhrut ({{bi-tr|Gürkuyu}}) 20&nbsp;km li rojhilata bajarê Xelfêtî disekine û gundekî kevnar e. Lo gorî lêkolîneran ev gund berî jidayikbûna Îsa hatiye avakirin û di gelek nivîsên rêwiyên nas de navê gund derbas dibe. Dêrên gundên Xelfêtiyê bi tunebûnê re rûbirû bimînin jî, nêzî her car dîwarên dêra Nixrûtê hîn li ser pê ne, lê bana dêrê bi timî mixabin hilweşî ye. Mirov kare bêje ku heger xwedîlêderketin tunebe, wê ew der jî wenda bibe. Li gorî lêkolîneran dêra Nixrûtê dêreke bîzantînî ye û di sedsala 500an de hatiye avakirin. Dirêjbûna dêr digihêje 17 metran, firehiya wê jî 10 metran e. Li ber dîwara rojavayê de odeyekî bicûk heye, plana odeyê jî gilover e.<ref>[http://20gp.ovh.net/~zeugma/zeugma/ftp/report2002.pdf Project Zeugma: Mission Archéologique de Zeugma. Satellite remote sensing and archaeological survey on the Euphrates 2002]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}, 03.02.2008</ref> === Gundên ermenî === Li Xelfêtiyê hinek gundên ku berê ermenî tê de jiyabûn hene. Tê gotin ku gundên Cîbîn, Ereh û Wanê berê yên ermenî bûn. Herwiha, îro di ewan gundan de tenê misilman bijîn jî, li hinek deran dêr û sembolên xaçê têne dîtin. [[Wêne:4-buk u zava.jpg|thumb|rast|220px|Buk û Zava di sala 2006an de]] Di gundê Cîbîn dêra berê îro weke camî tê bikaranîn. Di Belasorê jî şkeftek ku berê weke dêr hatiye bikaranîn heye û li dîwarên şkeftê nivîsên ermenî û sembolên xaçê (sembola xrîstiyanan) peyda ne. === Şkeftên navcê: Bûk û Zava === {{Gotara bingehîn|Bûk û Zava}} Gelek skeftên taybet ên Xelfêtiyê hene, yek ji wan jî şkefta '''Bûk û Zava''' ye. Bûk û Zava [[şkeft]]eke pirqatî û bilind e. Kî dizane, cend hezar salan berî vê li hindurê zinarekî de hatiye avakirin û li ber behra [[Ferat]]ê, li hemberî gundê [[Wanê]] (li [[Xelfêtî]]) disekine. Nêzî neh qatên şkefta Bûk û Zava hene û bilindbûna xwe diguhêje 40 metran. Meriv kare ji hundur ve hilbikeve heta qata herî jorîn. Ji hêla mimarî de Bûk û Zava xwediyê taybetiyeke ecêb e: hemî neh qat ji aliyê korîdorên teng bi hev re girêdayî ne. Korîdorên di nav qatan bi gelemperî tîkane hatine cêkirin û meriv ji bo ku biguhêje qatên bilind wan korîdorên tîkane hildikeve. Li dîwarên ew korîdoran derên kûr ên bicûk hene, da ku meriv xwe pê bigire û biguhêje qata bilindtir. Dû têketinên Bûk û Zava hene: ya mezin du qatî ye û heman li ber kenara behra Ferêt disekine. Ya dûwemîn ji ya din bilindtir radiweste: Ev têketin ewqas taybet e ku li erdê, di kevirê kilsînî de merdêwanek hatiye cêkirin û ev merdêwan li ber têketina dûwemîn diqede. Dirêjbûna merdêwana kevirî qasî 15-20 metran e û ji nêzî 30 gihanekan pek tê. Derveya Bûk û Zava xwariyeke bi rengê qehweyî tê dîtin. Ev derên ku qehweyî xuya dikin dibe ku ji aliyê însanan ve hatine bandor kirin. Bi rêya oksîdasyonê ev deran rengên xwe wergerandine qehweyî. === Tirbên dîrokî === [[Wêne:TirbêndîrokîWanê.jpg|thumb|rast|220px|Tirbeke dîrokî li gundê Wanê di navceya Xelfêtî, Riha. Sal 2007]] Di gelek gundên Xelfêtiyê tirbên dîrokî têne dîtin. Ewan, bi gelemperî di tehtan de hatine cêkirin û lewmane bi hêsanî têne dîtin. Ev tirb ji boy kevnbûna ew gundan bernîşanên xort in. Heman heman li nêzî hemî gundan, li cihên ku erd bi tehtên duz pêk tê ew tirb têne dîtin, lê mixabin gelek tirb bêxwedî mane î lewmane zerarên mezin dîtine. Xuyabûna her tirb cûda ye û werganî xuya dike ku her tirb bêhempa ye. Li gundê Wanê bi dehan tirbên werganî hene û bi gelemperî merdêwan wan hene. Ew merdêwan dicin jêr û meriv dibin têketina tirbê. Gelek têketinên tirban bi dekorasyonên cûr bi cûr hatine xemilandin. Terzê têketinan bile taybet in û wek qentirme xuya dikin. Hundurê tirban ji cend odeyên bicûk pêk tên. Dema ku meriv dikeve hundir, li her hêla rastê, cepê û li hemberî dêrî yek ode hene. Tê gotin ku ew tirb berê wek ên malbatan hatine bikaranîn, lê kes nizane ew tirb kîcax hatine avakirin. Li gorî lêkolîneran ew tirb diguhêjin heta dema berî jidayikbûna [[Îsa]]. Bi taybetî gundê Wanê ji boy tirbên xwe yên dîrokî nas e. === Hemamên dîrokî === Hemamên taybet ên ku di dema Osmaniyan de hatine cêkirin bi avakirina bendava Bêrecûkê ketine bin avê. == Navdarên Bajêr == * [[Sabiha Gökçen]] (yekemîn pîlota şerê ya [[Tirkiye]] û cîhanê ye) * [[Abdullah Öcalan]] (siyasetmedar) * [[Osman Öcalan]] (siyasetmedar) * [[Dilek Öcalan]] (siyasetmedar) * [[Ömer Öcalan]] (siyasetmedar) * [[Ahmet Kanneci]] (hunermendê gîtara klasîk) * [[Bêrîvan Arîn]] (hunermenda kurd) * [[Müslüm Gürses]] (stranbêjê arabeskî) * [[Nuri Sesigüzel]] (stranbêj) * [[Şevket Arman]] (nîgarkêş) == Şaredariyên navçê == Sê şaredariyên navçê hene: '''Xelfetiya Nu''' û Xelfetiya Kevn xwediyê şaredareke hevpar in. {{Gotara bingehîn|Xelfetî (bajar)}} Şaredariya '''Gogana Jorîn''' {{Gotara bingehîn|Gogana Jorîn}} Şaredariya '''Erxil''' {{Gotara bingehîn|Erxil}} == Gundên navçeya Xelfêtiyê == {{Gotara bingehîn|Lîsteya gundên Xelfetî}} == Çavkanî == === Nîşe === {{Çavkanî|2}} {{Pisûle | Navend = Xelfetî | Bakur = [[Kele]] | Bakur rojhilat = | Rojhilat = [[Hewenc]] | Başûr rojhilat = | Başûr = [[Bêrecûg]] | Başûr rojava = | Rojava = [[Cîngîve]] | Bakur rojava = }} == Bîbliyografî == * Köylerimizin adlari (1928). == Girêdanên derve == * [http://bazur.com/ Bazûr] * [http://cibin.de/ Cîbîn] * [http://www.cakallikoyu.com/ Çeqelan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121031120820/http://www.cakallikoyu.com/ |date=2012-10-31 }} * [http://www.xn--gkl-sna6a.de/ Gogana Jorin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080523232847/http://www.xn--gkl-sna6a.de/ |date=2008-05-23 }} * [http://www.keferan.tr.gg/ Keferan] * [http://karamezre.net/ Qeremezre] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090409065222/http://karamezre.net/ |date=2009-04-09 }} * [http://halfeti.gov.tr/ Xelfetî] {{Koord|37|14|47|N|37|52|03|E|type:city|display=title|name=Xelfetî}} {{Bajar û gundên Xelfetiyê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Xelfetî| ]] h5crbqzmhllv5t7aeffpb2kugfv048s 0 13843 2101330 2028248 2026-11-01T20:00:14Z Kawa63 105128 /* */ 2101330 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} '''Naûrû''' welatekî [[Okyanûsa Pasîfîk]]a rojava ye û li başûrê [[Ekvator]]ê xwiya dike. Komara Naûrû ji sala [[1968]]an ve serbixwe ye. == Herêmên Naûrû == Naûrû ji 14 herêman pêk tê: {| | * [[Aiwo]] * [[Anabar]] * [[Anetan]] * [[Anibare]] * [[Baiti]] * [[Boe]] * [[Buada]] * [[Denigomodu]] * [[Ewa]] * [[Ijuw]] * [[Meneng]] * [[Nibok]] * [[Uaboe]] * [[Yaren]] | [[Wêne:Nauru-Distrikte.png|çep|top|250px]] |} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Nauru}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1968an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku inglîzî zimanê resmî ye]] [[Kategorî:Naûrû| ]] oi0j6udohkyitgle59db5l4dm8loke0 2101331 2101330 2026-11-01T20:00:49Z Kawa63 105128 /* Girêdanên derve */ 2101331 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} '''Naûrû''' welatekî [[Okyanûsa Pasîfîk]]a rojava ye û li başûrê [[Ekvator]]ê xwiya dike. Komara Naûrû ji sala [[1968]]an ve serbixwe ye. == Herêmên Naûrû == Naûrû ji 14 herêman pêk tê: {| | * [[Aiwo]] * [[Anabar]] * [[Anetan]] * [[Anibare]] * [[Baiti]] * [[Boe]] * [[Buada]] * [[Denigomodu]] * [[Ewa]] * [[Ijuw]] * [[Meneng]] * [[Nibok]] * [[Uaboe]] * [[Yaren]] | [[Wêne:Nauru-Distrikte.png|çep|top|250px]] |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Nauru}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1968an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku inglîzî zimanê resmî ye]] [[Kategorî:Naûrû| ]] 4xi2d3vbdqqv14ilz7dejw98aj3znoo 0 16731 2101282 2047609 2026-11-01T17:39:47Z MikaelF 935 2101282 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Mestûre Erdelanî | navê_rastî = Mah Şeref Xanim | bernav = Mestûre | wêne = Mesture Erdelan.jpg | sernavê_wêne = Peykerê Mestûre Erdelan, Li [[Sine]]yê | roja_jidayikbûnê = [[1805]]<ref name=":0">{{Jêder-kovar |paşnav=Mistefa |pêşnav=Taram Elî |sernav=Mah Şeref Xanim Erdelan (Mastureya Kurdistanî) Dîroknas û nivîskar (1805–1847 {{Pz}}) Jiyan û Serdema wî |tercimeya-sernav= |url=https://journals.uhd.edu.iq/index.php/juhd/article/view/267 |kovar=[[Kovara Zanîngeha Geşepêdana Mirovî]] |rr=1 }}</ref> | cihê_jidayikbûnê = [[Sine]] - [[Mîrektiya Erdelan|Erdelan]] | roja_mirinê = [[1847–1948]] (42–43 salî)<ref name=":0"/> | cihê_mirinê = [[Silêmanî]] - [[Mîrektiya Baban|Baban]] | serdem = Sedsala 18an | xebatên_navdar = [[Dîroka Erdelanê (pirtûk)|Dîroka Erdelanê]], Dîwan | hevjîn = {{zewac|[[Xesrew Xan Erdelan]]|1828|1834|sedem=m}} | hevwelatî = [[Erdelan (mîrgeh)|Erdelan]] | netewe = [[Kurd]] | pîşe = [[Helbestvan]], [[Dîroknas]] | bav = Ebul Hesen Mihemed Axa | bandorker = [[Mewlewiyê Kurd]], Mîrza Şukrullah Sineyî, Reza Qulîzanî }} '''Mestûre Erdelanî''' an '''Mah Şeref Xanim''' an jî '''Mestûre Kurdistanî''' (jdb. [[1805]] [[Sine]], [[Mîrektiya Erdelan]] - m. [[1947]]/[[1848]] [[Silêmanî]], [[Mîrektiya Baban]]) [[helbestvan]], [[nivîskar]] û [[dîroknas]]a [[kurd]] e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.amidakurd.net/qunciknivis/mest-re-erdelan-sine-sil-man |malper=www.amidakurd.net |tarîxa-gihiştinê=2023-06-02 |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-arşîvê=2023-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230602154457/https://www.amidakurd.net/qunciknivis/mest-re-erdelan-sine-sil-man |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Berhema wê zêdetirî kurdî (goranî) bûye. Wan berhamên herî girîng [[Mêjûy Erdelan|Dîroka Erdelanê]] ye. Ew li bajarê [[Sine]]yê ji dayîk dibe û li [[Silêmanî|Silêmaniyê]] mezin dibe. Ji malbateke desthilatdar bû. Bi zimanê [[erebî]] û [[Zimanê farisî|farisî]] jî dizanî. Ew wekî yekem dîroknasa jinê ya rojhilatê navîn jî tê zanîn. Li ser binemala [[Erdelan]], bûyerên demê tomarkirinên girîng ên dîrokî kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mistefa |pêşnav=Taram Elî |sernav=Mah Şeref Xanim Erdelan (Mastureya Kurdistanî) Dîroknas û nivîskar (1805–1847 {{Pz}}) Jiyan û Serdema wî |tercimeya-sernav= |url=https://journals.uhd.edu.iq/index.php/juhd/article/view/267 |kovar=[[Kovara Zanîngeha Geşepêdana Mirovî]] |rr=1-2, 10 }}</ref> Di sala 2005an de bo pîrozkirina rojbûyîna wê ya 200î li [[Hewlêr]]ê statûyeka wê hatiye danîn. Pirtûkên wê li zimanên [[Zimanê farisî|farisî]], [[almanî]] û [[Zimanê inglîzî|înglîzî]] hatine wergerandin. {{Helbest| ''Min ew jinem ke le pakî le serûy hemîwan im,''<br> ''Le hemû xêlê jinan de niye kes hawşan im:'' ''Le jêr serwênekem de serêke hêjay tac,''<br> ''Belam le zebrî zeman wa qetîsî dewran im.'' |nivîskar = ''Mestûre Erdelanî''<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mmo.org.tr/resimler/dosya_ekler/24c6eaaccc8b602_ek.pdf?dergi=1127 |sernav=Rûpela 37an |roja-gihiştinê=2011-07-04 |roja-arşîvê=2015-06-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150619193639/http://www.mmo.org.tr/resimler/dosya_ekler/24c6eaaccc8b602_ek.pdf?dergi=1127 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> }} == Jiyan == Mah Şeref Xanim bi bernavkê Mesture, di salan 1805-1806an de li sine hate dinê. Bavê wê Ebul Hesen Mihemed kesekî zana û wêjekar bû. Mihemed, Şeref Xanimê di mijarên ilm û wêjeyê de serdema xwe li gorî jinên din, bi awayek cuda perwerde kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mistefa |pêşnav=Taram Elî |sernav=Mah Şeref Xanim Erdelan (Mastureya Kurdistanî) Dîroknas û nivîskar (1805–1847 {{Pz}}) Jiyan û Serdema wî |tercimeya-sernav= |url=https://journals.uhd.edu.iq/index.php/juhd/article/view/267 |kovar=[[Kovara Zanîngeha Geşepêdana Mirovî]] |rr=3 }}</ref> == Miras == Li navçeya [[Rezik, Amed|Rêzane ya Amedê]], Pirtûkxaneya Mestûre Erdelanê hatiye avakirin. Ev Pirtûkxaneya di 27ê mijdara 2025an bi merasîmekê hatiye vekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/2711202520-amp |sernav=AMED - Pirtûkxaneya Mestûre Erdelanê hat vekirin |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref> == Pirtûk == * Baweriya îslamê û Rîsaleya 'Îbadetê. (Bi Farisî) * Dîwan (Dîwan-î Masturah Kurdistanî) - [[Farisî]] û [[Kurdî]] * Mêjûy Erdelan (Khronika Doma Ardalan: Ta'rikh-i Ardalan/ Dîroka Erdelanê == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya kurdan|Listeya kurdan]] * [[Lîsteya fîlozofên kurd]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Ansîklopediya Kurdistanê|mahseref-mesture-erdelani}} * [http://www.kurdishacademy.org/english/literature/literature.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060213122656/http://www.kurdishacademy.org/english/literature/literature.html |date=2006-02-13 }} {{Wêjevanên kurd}} {{Dîroknasên misilman}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Zanyar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Dîroka Erdelan]] [[Kategorî:Dîroknasên kurd]] [[Kategorî:Fîlozofên jin]] [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên jin ên sedsala 19an]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd ên jin]] [[Kategorî:Helbestvanên sedsala 19an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1805]] [[Kategorî:Jinên kurd]] [[Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 19an]] [[Kategorî:Mirin 1848]] [[Kategorî:Nivîskarên îranî yên jin]] [[Kategorî:Nivîskarên ji Sineyê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd ên jin]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Zanayên kurd]] [[Kategorî:Zanyarên kurd]] j49orrjts8k261y5epd35fh94h7q99w 2101286 2101282 2026-11-01T17:50:19Z MikaelF 935 2101286 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Mestûre Erdelanî | navê_rastî = Mah Şeref Xanim | bernav = Mestûre | wêne = Mesture Erdelan.jpg | sernavê_wêne = Peykerê Mestûre Erdelan, li [[Sine]]yê | roja_jidayikbûnê = [[1805]]<ref name=":0">{{Jêder-kovar |paşnav=Mistefa |pêşnav=Taram Elî |sernav=Mah Şeref Xanim Erdelan (Mastureya Kurdistanî) Dîroknas û nivîskar (1805–1847 {{Pz}}) Jiyan û Serdema wî |tercimeya-sernav= |url=https://journals.uhd.edu.iq/index.php/juhd/article/view/267 |kovar=[[Kovara Zanîngeha Geşepêdana Mirovî]] |rr=1 }}</ref> | cihê_jidayikbûnê = [[Sine]] - [[Mîrektiya Erdelan|Erdelan]] | roja_mirinê = [[1847–1948]] (42–43 salî)<ref name=":0"/> | cihê_mirinê = [[Silêmanî]] - [[Mîrektiya Baban|Baban]] | serdem = Sedsala 18an | xebatên_navdar = [[Dîroka Erdelanê (pirtûk)|Dîroka Erdelanê]], Dîwan | hevjîn = {{zewac|[[Xesrew Xan Erdelan]]|1828|1834|sedem=m}} | hevwelatî = [[Erdelan (mîrgeh)|Erdelan]] | netewe = [[Kurd]] | pîşe = [[Helbestvan]], [[Dîroknas]] | bav = Ebul Hesen Mihemed Axa | bandorker = [[Mewlewiyê Kurd]], Mîrza Şukrullah Sineyî, Reza Qulîzanî }} '''Mestûre Erdelanî''' an '''Mah Şeref Xanim''' an jî '''Mestûre Kurdistanî''' (jdb. [[1805]] [[Sine]], [[Mîrektiya Erdelan]] - m. [[1947]]/[[1848]] [[Silêmanî]], [[Mîrektiya Baban]]) [[helbestvan]], [[nivîskar]] û [[dîroknas]]a [[kurd]] e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.amidakurd.net/qunciknivis/mest-re-erdelan-sine-sil-man |malper=www.amidakurd.net |tarîxa-gihiştinê=2023-06-02 |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-arşîvê=2023-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230602154457/https://www.amidakurd.net/qunciknivis/mest-re-erdelan-sine-sil-man |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Berhema wê zêdetirî kurdî (goranî) bûye. Wan berhamên herî girîng [[Mêjûy Erdelan|Dîroka Erdelanê]] ye. Ew li bajarê [[Sine]]yê ji dayîk dibe û li [[Silêmanî|Silêmaniyê]] mezin dibe. Ji malbateke desthilatdar bû. Bi zimanê [[erebî]] û [[Zimanê farisî|farisî]] jî dizanî. Ew wekî yekem dîroknasa jinê ya rojhilatê navîn jî tê zanîn. Li ser binemala [[Erdelan]], bûyerên demê tomarkirinên girîng ên dîrokî kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mistefa |pêşnav=Taram Elî |sernav=Mah Şeref Xanim Erdelan (Mastureya Kurdistanî) Dîroknas û nivîskar (1805–1847 {{Pz}}) Jiyan û Serdema wî |tercimeya-sernav= |url=https://journals.uhd.edu.iq/index.php/juhd/article/view/267 |kovar=[[Kovara Zanîngeha Geşepêdana Mirovî]] |rr=1-2, 10 }}</ref> Di sala 2005an de bo pîrozkirina rojbûyîna wê ya 200î li [[Hewlêr]]ê statûyeka wê hatiye danîn. Pirtûkên wê li zimanên [[Zimanê farisî|farisî]], [[almanî]] û [[Zimanê inglîzî|înglîzî]] hatine wergerandin.<ref>[[Muqades Agirî]] (2021). "Di şopa dîrokê de Mustûre Erdelan.", [[Xwebûn]], 88:2021, r. 5.</ref> {{Helbest| ''Min ew jinem ke le pakî le serûy hemîwan im,''<br> ''Le hemû xêlê jinan de niye kes hawşan im:'' ''Le jêr serwênekem de serêke hêjay tac,''<br> ''Belam le zebrî zeman wa qetîsî dewran im.'' |nivîskar = ''Mestûre Erdelanî''<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mmo.org.tr/resimler/dosya_ekler/24c6eaaccc8b602_ek.pdf?dergi=1127 |sernav=Rûpela 37an |roja-gihiştinê=2011-07-04 |roja-arşîvê=2015-06-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150619193639/http://www.mmo.org.tr/resimler/dosya_ekler/24c6eaaccc8b602_ek.pdf?dergi=1127 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> }} == Jiyan == Mah Şeref Xanim bi bernavkê Mesture, di salan 1805-1806an de li sine hate dinê. Bavê wê Ebul Hesen Mihemed kesekî zana û wêjekar bû. Mihemed, Şeref Xanimê di mijarên ilm û wêjeyê de serdema xwe li gorî jinên din, bi awayek cuda perwerde kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mistefa |pêşnav=Taram Elî |sernav=Mah Şeref Xanim Erdelan (Mastureya Kurdistanî) Dîroknas û nivîskar (1805–1847 {{Pz}}) Jiyan û Serdema wî |tercimeya-sernav= |url=https://journals.uhd.edu.iq/index.php/juhd/article/view/267 |kovar=[[Kovara Zanîngeha Geşepêdana Mirovî]] |rr=3 }}</ref> == Miras == Li navçeya [[Rezik, Amed|Rêzane ya Amedê]], Pirtûkxaneya Mestûre Erdelanê hatiye avakirin. Ev Pirtûkxaneya di 27ê mijdara 2025an bi merasîmekê hatiye vekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/2711202520-amp |sernav=AMED - Pirtûkxaneya Mestûre Erdelanê hat vekirin |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref> == Pirtûk == * Baweriya îslamê û Rîsaleya 'Îbadetê. (Bi Farisî) * Dîwan (Dîwan-î Masturah Kurdistanî) - [[Farisî]] û [[Kurdî]] * Mêjûy Erdelan (Khronika Doma Ardalan: Ta'rikh-i Ardalan/ Dîroka Erdelanê == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya kurdan|Listeya kurdan]] * [[Lîsteya fîlozofên kurd]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Ansîklopediya Kurdistanê|mahseref-mesture-erdelani}} * [http://www.kurdishacademy.org/english/literature/literature.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060213122656/http://www.kurdishacademy.org/english/literature/literature.html |date=2006-02-13 }} {{Wêjevanên kurd}} {{Dîroknasên misilman}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Zanyar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Dîroka Erdelan]] [[Kategorî:Dîroknasên kurd]] [[Kategorî:Fîlozofên jin]] [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên jin ên sedsala 19an]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd ên jin]] [[Kategorî:Helbestvanên sedsala 19an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1805]] [[Kategorî:Jinên kurd]] [[Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 19an]] [[Kategorî:Mirin 1848]] [[Kategorî:Nivîskarên îranî yên jin]] [[Kategorî:Nivîskarên ji Sineyê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd ên jin]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Zanayên kurd]] [[Kategorî:Zanyarên kurd]] eovfcmkpwed8acofjhfcm0huuma6mv2 2101287 2101286 2026-11-01T17:51:29Z MikaelF 935 /* Jiyan */ 2101287 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Mestûre Erdelanî | navê_rastî = Mah Şeref Xanim | bernav = Mestûre | wêne = Mesture Erdelan.jpg | sernavê_wêne = Peykerê Mestûre Erdelan, li [[Sine]]yê | roja_jidayikbûnê = [[1805]]<ref name=":0">{{Jêder-kovar |paşnav=Mistefa |pêşnav=Taram Elî |sernav=Mah Şeref Xanim Erdelan (Mastureya Kurdistanî) Dîroknas û nivîskar (1805–1847 {{Pz}}) Jiyan û Serdema wî |tercimeya-sernav= |url=https://journals.uhd.edu.iq/index.php/juhd/article/view/267 |kovar=[[Kovara Zanîngeha Geşepêdana Mirovî]] |rr=1 }}</ref> | cihê_jidayikbûnê = [[Sine]] - [[Mîrektiya Erdelan|Erdelan]] | roja_mirinê = [[1847–1948]] (42–43 salî)<ref name=":0"/> | cihê_mirinê = [[Silêmanî]] - [[Mîrektiya Baban|Baban]] | serdem = Sedsala 18an | xebatên_navdar = [[Dîroka Erdelanê (pirtûk)|Dîroka Erdelanê]], Dîwan | hevjîn = {{zewac|[[Xesrew Xan Erdelan]]|1828|1834|sedem=m}} | hevwelatî = [[Erdelan (mîrgeh)|Erdelan]] | netewe = [[Kurd]] | pîşe = [[Helbestvan]], [[Dîroknas]] | bav = Ebul Hesen Mihemed Axa | bandorker = [[Mewlewiyê Kurd]], Mîrza Şukrullah Sineyî, Reza Qulîzanî }} '''Mestûre Erdelanî''' an '''Mah Şeref Xanim''' an jî '''Mestûre Kurdistanî''' (jdb. [[1805]] [[Sine]], [[Mîrektiya Erdelan]] - m. [[1947]]/[[1848]] [[Silêmanî]], [[Mîrektiya Baban]]) [[helbestvan]], [[nivîskar]] û [[dîroknas]]a [[kurd]] e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.amidakurd.net/qunciknivis/mest-re-erdelan-sine-sil-man |malper=www.amidakurd.net |tarîxa-gihiştinê=2023-06-02 |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-arşîvê=2023-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230602154457/https://www.amidakurd.net/qunciknivis/mest-re-erdelan-sine-sil-man |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Berhema wê zêdetirî kurdî (goranî) bûye. Wan berhamên herî girîng [[Mêjûy Erdelan|Dîroka Erdelanê]] ye. Ew li bajarê [[Sine]]yê ji dayîk dibe û li [[Silêmanî|Silêmaniyê]] mezin dibe. Ji malbateke desthilatdar bû. Bi zimanê [[erebî]] û [[Zimanê farisî|farisî]] jî dizanî. Ew wekî yekem dîroknasa jinê ya rojhilatê navîn jî tê zanîn. Li ser binemala [[Erdelan]], bûyerên demê tomarkirinên girîng ên dîrokî kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mistefa |pêşnav=Taram Elî |sernav=Mah Şeref Xanim Erdelan (Mastureya Kurdistanî) Dîroknas û nivîskar (1805–1847 {{Pz}}) Jiyan û Serdema wî |tercimeya-sernav= |url=https://journals.uhd.edu.iq/index.php/juhd/article/view/267 |kovar=[[Kovara Zanîngeha Geşepêdana Mirovî]] |rr=1-2, 10 }}</ref> Di sala 2005an de bo pîrozkirina rojbûyîna wê ya 200î li [[Hewlêr]]ê statûyeka wê hatiye danîn. Pirtûkên wê li zimanên [[Zimanê farisî|farisî]], [[almanî]] û [[Zimanê inglîzî|înglîzî]] hatine wergerandin.<ref>[[Muqades Agirî]] (2021). "Di şopa dîrokê de Mustûre Erdelan.", [[Xwebûn]], 88:2021, r. 5.</ref> {{Helbest| ''Min ew jinem ke le pakî le serûy hemîwan im,''<br> ''Le hemû xêlê jinan de niye kes hawşan im:'' ''Le jêr serwênekem de serêke hêjay tac,''<br> ''Belam le zebrî zeman wa qetîsî dewran im.'' |nivîskar = ''Mestûre Erdelanî''<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mmo.org.tr/resimler/dosya_ekler/24c6eaaccc8b602_ek.pdf?dergi=1127 |sernav=Rûpela 37an |roja-gihiştinê=2011-07-04 |roja-arşîvê=2015-06-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150619193639/http://www.mmo.org.tr/resimler/dosya_ekler/24c6eaaccc8b602_ek.pdf?dergi=1127 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> }} == Miras == Li navçeya [[Rezik, Amed|Rêzane ya Amedê]], Pirtûkxaneya Mestûre Erdelanê hatiye avakirin. Ev Pirtûkxaneya di 27ê mijdara 2025an bi merasîmekê hatiye vekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/2711202520-amp |sernav=AMED - Pirtûkxaneya Mestûre Erdelanê hat vekirin |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref> == Pirtûk == * Baweriya îslamê û Rîsaleya 'Îbadetê. (Bi Farisî) * Dîwan (Dîwan-î Masturah Kurdistanî) - [[Farisî]] û [[Kurdî]] * Mêjûy Erdelan (Khronika Doma Ardalan: Ta'rikh-i Ardalan/ Dîroka Erdelanê == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya kurdan|Listeya kurdan]] * [[Lîsteya fîlozofên kurd]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Ansîklopediya Kurdistanê|mahseref-mesture-erdelani}} * [http://www.kurdishacademy.org/english/literature/literature.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060213122656/http://www.kurdishacademy.org/english/literature/literature.html |date=2006-02-13 }} {{Wêjevanên kurd}} {{Dîroknasên misilman}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Zanyar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Dîroka Erdelan]] [[Kategorî:Dîroknasên kurd]] [[Kategorî:Fîlozofên jin]] [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên jin ên sedsala 19an]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd ên jin]] [[Kategorî:Helbestvanên sedsala 19an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1805]] [[Kategorî:Jinên kurd]] [[Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 19an]] [[Kategorî:Mirin 1848]] [[Kategorî:Nivîskarên îranî yên jin]] [[Kategorî:Nivîskarên ji Sineyê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd ên jin]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Zanayên kurd]] [[Kategorî:Zanyarên kurd]] 9m6m91obg8clfet8d2lo598626ro6fz 2101288 2101287 2026-11-01T17:57:40Z MikaelF 935 2101288 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Mestûre Erdelanî | navê_rastî = Mah Şeref Xanim | bernav = Mestûre | wêne = Mesture Erdelan.jpg | sernavê_wêne = Peykerê Mestûre Erdelan, li [[Sine]]yê | roja_jidayikbûnê = [[1805]]<ref name=":0">{{Jêder-kovar |paşnav=Mistefa |pêşnav=Taram Elî |sernav=Mah Şeref Xanim Erdelan (Mastureya Kurdistanî) Dîroknas û nivîskar (1805–1847 {{Pz}}) Jiyan û Serdema wî |tercimeya-sernav= |url=https://journals.uhd.edu.iq/index.php/juhd/article/view/267 |kovar=[[Kovara Zanîngeha Geşepêdana Mirovî]] |rr=1 }}</ref> | cihê_jidayikbûnê = [[Sine]] - [[Mîrektiya Erdelan|Erdelan]] | roja_mirinê = [[1847–1948]] (42–43 salî)<ref name=":0"/> | cihê_mirinê = [[Silêmanî]] - [[Mîrektiya Baban|Baban]] | serdem = Sedsala 18an | xebatên_navdar = [[Dîroka Erdelanê (pirtûk)|Dîroka Erdelanê]], Dîwan | hevjîn = {{zewac|[[Xesrew Xan Erdelan]]|1828|1834|sedem=m}} | hevwelatî = [[Erdelan (mîrgeh)|Erdelan]] | netewe = [[Kurd]] | pîşe = [[Helbestvan]], [[Dîroknas]] | bav = Ebul Hesen Mihemed Axa | bandorker = [[Mewlewiyê Kurd]], Mîrza Şukrullah Sineyî, Reza Qulîzanî }} '''Mestûre Erdelanî''' an '''Mah Şeref Xanim''' an jî '''Mestûre Kurdistanî''' (jdb. [[1805]] [[Sine]], [[Mîrektiya Erdelan]] - m. [[1947]]/[[1848]] [[Silêmanî]], [[Mîrektiya Baban]]) [[helbestvan]], [[nivîskar]] û [[dîroknas]]a [[kurd]] bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.amidakurd.net/qunciknivis/mest-re-erdelan-sine-sil-man |malper=www.amidakurd.net |tarîxa-gihiştinê=2023-06-02 |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-arşîvê=2023-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230602154457/https://www.amidakurd.net/qunciknivis/mest-re-erdelan-sine-sil-man |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Berhema wê zêdetirî kurdî (goranî) bûye. Berhema wê ya herî girîng [[Mêjûy Erdelan|Dîroka Erdelanê]] ye. == Jiyan == Mah Şeref Xanim bi bernavkê Mesture, di salan 1805-1806an de li Sine hate dinê. Bavê wê Ebul Hesen Mihemed kesekî zana û wêjekar bû. Mihemed, Şeref Xanimê di mijarên ilm û wêjeyê de serdema xwe li gorî jinên din, bi awayek cuda perwerde kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mistefa |pêşnav=Taram Elî |sernav=Mah Şeref Xanim Erdelan (Mastureya Kurdistanî) Dîroknas û nivîskar (1805–1847 {{Pz}}) Jiyan û Serdema wî |tercimeya-sernav= |url=https://journals.uhd.edu.iq/index.php/juhd/article/view/267 |kovar=[[Kovara Zanîngeha Geşepêdana Mirovî]] |rr=3 }}</ref> Ew li [[Silêmanî|Silêmaniyê]] mezin dibe. Bi zimanê [[erebî]] û [[Zimanê farisî|farisî]] jî dizanî. Ew wekî yekem dîroknasa jinê ya rojhilatê navîn jî tê zanîn. Li ser binemala [[Erdelan]], bûyerên demê tomarkirinên girîng ên dîrokî kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mistefa |pêşnav=Taram Elî |sernav=Mah Şeref Xanim Erdelan (Mastureya Kurdistanî) Dîroknas û nivîskar (1805–1847 {{Pz}}) Jiyan û Serdema wî |tercimeya-sernav= |url=https://journals.uhd.edu.iq/index.php/juhd/article/view/267 |kovar=[[Kovara Zanîngeha Geşepêdana Mirovî]] |rr=1-2, 10 }}</ref> Di sala 2005an de bo pîrozkirina rojbûyîna wê ya 200î li [[Hewlêr]]ê statûyeka wê hatiye danîn. Pirtûkên wê li zimanên [[Zimanê farisî|farisî]], [[almanî]] û [[Zimanê inglîzî|înglîzî]] hatine wergerandin.<ref>[[Muqades Agirî]] (2021). "Di şopa dîrokê de Mustûre Erdelan.", [[Xwebûn]], 88:2021, r. 5.</ref> {{Helbest| ''Min ew jinem ke le pakî le serûy hemîwan im,''<br> ''Le hemû xêlê jinan de niye kes hawşan im:'' ''Le jêr serwênekem de serêke hêjay tac,''<br> ''Belam le zebrî zeman wa qetîsî dewran im.'' |nivîskar = ''Mestûre Erdelanî''<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mmo.org.tr/resimler/dosya_ekler/24c6eaaccc8b602_ek.pdf?dergi=1127 |sernav=Rûpela 37an |roja-gihiştinê=2011-07-04 |roja-arşîvê=2015-06-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150619193639/http://www.mmo.org.tr/resimler/dosya_ekler/24c6eaaccc8b602_ek.pdf?dergi=1127 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> }} == Miras == Li navçeya [[Rezik, Amed|Rezika Amedê]], [[Pirtûkxaneya Mestûre Erdelanê]] hatiye avakirin. Ev Pirtûkxaneya di 27ê mijdara 2025an bi merasîmekê hatiye vekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/2711202520-amp |sernav=AMED - Pirtûkxaneya Mestûre Erdelanê hat vekirin |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref> == Pirtûk == * ''Baweriya îslamê û Rîsaleya 'Îbadetê'' (bi farisî) * ''Dîwan (Dîwan-î Masturah Kurdistanî)'' (bi farisî û kurdî) * ''Mêjûy Erdelan'' (Khronika Doma Ardalan: Ta'rikh-i Ardalan/Dîroka Erdelanê (bi kurdî) == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya kurdan|Listeya kurdan]] * [[Lîsteya fîlozofên kurd]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Ansîklopediya Kurdistanê|mahseref-mesture-erdelani}} * [http://www.kurdishacademy.org/english/literature/literature.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060213122656/http://www.kurdishacademy.org/english/literature/literature.html |date=2006-02-13 }} {{Wêjevanên kurd}} {{Dîroknasên misilman}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Zanyar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Dîroka Erdelan]] [[Kategorî:Dîroknasên kurd]] [[Kategorî:Fîlozofên jin]] [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên jin ên sedsala 19an]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd ên jin]] [[Kategorî:Helbestvanên sedsala 19an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1805]] [[Kategorî:Jinên kurd]] [[Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 19an]] [[Kategorî:Mirin 1848]] [[Kategorî:Nivîskarên îranî yên jin]] [[Kategorî:Nivîskarên ji Sineyê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd ên jin]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Zanayên kurd]] [[Kategorî:Zanyarên kurd]] 8k9b59ff9o04byx1xvlof5iyxj5ggjz 2101290 2101288 2026-11-01T17:58:20Z MikaelF 935 2101290 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Mestûre Erdelanî | navê_rastî = Mah Şeref Xanim | bernav = Mestûre | wêne = Mesture Erdelan.jpg | sernavê_wêne = Peykerê Mestûre Erdelan, li [[Sine]]yê | roja_jidayikbûnê = [[1805]]<ref name=":0">{{Jêder-kovar |paşnav=Mistefa |pêşnav=Taram Elî |sernav=Mah Şeref Xanim Erdelan (Mastureya Kurdistanî) Dîroknas û nivîskar (1805–1847 {{Pz}}) Jiyan û Serdema wî |tercimeya-sernav= |url=https://journals.uhd.edu.iq/index.php/juhd/article/view/267 |kovar=[[Kovara Zanîngeha Geşepêdana Mirovî]] |rr=1 }}</ref> | cihê_jidayikbûnê = [[Sine]] - [[Mîrektiya Erdelan|Erdelan]] | roja_mirinê = [[1847–1948]] (42–43 salî)<ref name=":0"/> | cihê_mirinê = [[Silêmanî]] - [[Mîrektiya Baban|Baban]] | serdem = Sedsala 18an | xebatên_navdar = [[Dîroka Erdelanê (pirtûk)|Dîroka Erdelanê]], Dîwan | hevjîn = {{zewac|[[Xesrew Xan Erdelan]]|1828|1834|sedem=m}} | hevwelatî = [[Erdelan (mîrgeh)|Erdelan]] | netewe = [[Kurd]] | pîşe = [[Helbestvan]], [[Dîroknas]] | bav = Ebul Hesen Mihemed Axa | bandorker = [[Mewlewiyê Kurd]], Mîrza Şukrullah Sineyî, Reza Qulîzanî }} '''Mestûre Erdelanî''' an '''Mah Şeref Xanim''' an jî '''Mestûre Kurdistanî''' (jdb. [[1805]] [[Sine]], [[Mîrektiya Erdelan]] - m. [[1847]]/[[1848]] [[Silêmanî]], [[Mîrektiya Baban]]) [[helbestvan]], [[nivîskar]] û [[dîroknas]]a [[kurd]] bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.amidakurd.net/qunciknivis/mest-re-erdelan-sine-sil-man |malper=www.amidakurd.net |tarîxa-gihiştinê=2023-06-02 |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-arşîvê=2023-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230602154457/https://www.amidakurd.net/qunciknivis/mest-re-erdelan-sine-sil-man |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Berhema wê zêdetirî kurdî (goranî) bûye. Berhema wê ya herî girîng [[Mêjûy Erdelan|Dîroka Erdelanê]] ye. == Jiyan == Mah Şeref Xanim bi bernavkê Mesture, di salan 1805-1806an de li Sine hate dinê. Bavê wê Ebul Hesen Mihemed kesekî zana û wêjekar bû. Mihemed, Şeref Xanimê di mijarên ilm û wêjeyê de serdema xwe li gorî jinên din, bi awayek cuda perwerde kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mistefa |pêşnav=Taram Elî |sernav=Mah Şeref Xanim Erdelan (Mastureya Kurdistanî) Dîroknas û nivîskar (1805–1847 {{Pz}}) Jiyan û Serdema wî |tercimeya-sernav= |url=https://journals.uhd.edu.iq/index.php/juhd/article/view/267 |kovar=[[Kovara Zanîngeha Geşepêdana Mirovî]] |rr=3 }}</ref> Ew li [[Silêmanî|Silêmaniyê]] mezin dibe. Bi zimanê [[erebî]] û [[Zimanê farisî|farisî]] jî dizanî. Ew wekî yekem dîroknasa jinê ya rojhilatê navîn jî tê zanîn. Li ser binemala [[Erdelan]], bûyerên demê tomarkirinên girîng ên dîrokî kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mistefa |pêşnav=Taram Elî |sernav=Mah Şeref Xanim Erdelan (Mastureya Kurdistanî) Dîroknas û nivîskar (1805–1847 {{Pz}}) Jiyan û Serdema wî |tercimeya-sernav= |url=https://journals.uhd.edu.iq/index.php/juhd/article/view/267 |kovar=[[Kovara Zanîngeha Geşepêdana Mirovî]] |rr=1-2, 10 }}</ref> Di sala 2005an de bo pîrozkirina rojbûyîna wê ya 200î li [[Hewlêr]]ê statûyeka wê hatiye danîn. Pirtûkên wê li zimanên [[Zimanê farisî|farisî]], [[almanî]] û [[Zimanê inglîzî|înglîzî]] hatine wergerandin.<ref>[[Muqades Agirî]] (2021). "Di şopa dîrokê de Mustûre Erdelan.", [[Xwebûn]], 88:2021, r. 5.</ref> {{Helbest| ''Min ew jinem ke le pakî le serûy hemîwan im,''<br> ''Le hemû xêlê jinan de niye kes hawşan im:'' ''Le jêr serwênekem de serêke hêjay tac,''<br> ''Belam le zebrî zeman wa qetîsî dewran im.'' |nivîskar = ''Mestûre Erdelanî''<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mmo.org.tr/resimler/dosya_ekler/24c6eaaccc8b602_ek.pdf?dergi=1127 |sernav=Rûpela 37an |roja-gihiştinê=2011-07-04 |roja-arşîvê=2015-06-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150619193639/http://www.mmo.org.tr/resimler/dosya_ekler/24c6eaaccc8b602_ek.pdf?dergi=1127 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> }} == Miras == Li navçeya [[Rezik, Amed|Rezika Amedê]], [[Pirtûkxaneya Mestûre Erdelanê]] hatiye avakirin. Ev Pirtûkxaneya di 27ê mijdara 2025an bi merasîmekê hatiye vekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/2711202520-amp |sernav=AMED - Pirtûkxaneya Mestûre Erdelanê hat vekirin |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref> == Pirtûk == * ''Baweriya îslamê û Rîsaleya 'Îbadetê'' (bi farisî) * ''Dîwan (Dîwan-î Masturah Kurdistanî)'' (bi farisî û kurdî) * ''Mêjûy Erdelan'' (Khronika Doma Ardalan: Ta'rikh-i Ardalan/Dîroka Erdelanê (bi kurdî) == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya kurdan|Listeya kurdan]] * [[Lîsteya fîlozofên kurd]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Ansîklopediya Kurdistanê|mahseref-mesture-erdelani}} * [http://www.kurdishacademy.org/english/literature/literature.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060213122656/http://www.kurdishacademy.org/english/literature/literature.html |date=2006-02-13 }} {{Wêjevanên kurd}} {{Dîroknasên misilman}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Zanyar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Dîroka Erdelan]] [[Kategorî:Dîroknasên kurd]] [[Kategorî:Fîlozofên jin]] [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên jin ên sedsala 19an]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd ên jin]] [[Kategorî:Helbestvanên sedsala 19an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1805]] [[Kategorî:Jinên kurd]] [[Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 19an]] [[Kategorî:Mirin 1848]] [[Kategorî:Nivîskarên îranî yên jin]] [[Kategorî:Nivîskarên ji Sineyê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd ên jin]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Zanayên kurd]] [[Kategorî:Zanyarên kurd]] mvbzlaj784z17t6n69z3by0f7pjh9o5 2101291 2101290 2026-11-01T18:00:35Z MikaelF 935 2101291 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | nav = Mestûre Erdelanî | navê_rastî = Mah Şeref Xanim | bernav = Mestûre | wêne = Mesture Erdelan.jpg | sernavê_wêne = Peykerê Mestûre Erdelan, li [[Sine]]yê | roja_jidayikbûnê = [[1805]]<ref name=":0">{{Jêder-kovar |paşnav=Mistefa |pêşnav=Taram Elî |sernav=Mah Şeref Xanim Erdelan (Mastureya Kurdistanî) Dîroknas û nivîskar (1805–1847 {{Pz}}) Jiyan û Serdema wî |tercimeya-sernav= |url=https://journals.uhd.edu.iq/index.php/juhd/article/view/267 |kovar=[[Kovara Zanîngeha Geşepêdana Mirovî]] |rr=1 }}</ref> | cihê_jidayikbûnê = [[Sine]] - [[Mîrektiya Erdelan|Erdelan]] | roja_mirinê = [[1847–1948]] (42–43 salî)<ref name=":0"/> | cihê_mirinê = [[Silêmanî]] - [[Mîrektiya Baban|Baban]] | serdem = Sedsala 18an | xebatên_navdar = [[Dîroka Erdelanê (pirtûk)|Dîroka Erdelanê]], Dîwan | hevjîn = {{zewac|[[Xesrew Xan Erdelan]]|1828|1834|sedem=m}} | hevwelatî = [[Erdelan (mîrgeh)|Erdelan]] | netewe = [[Kurd]] | pîşe = [[Helbestvan]], [[Dîroknas]] | bav = Ebul Hesen Mihemed Axa | bandorker = [[Mewlewiyê Kurd]], Mîrza Şukrullah Sineyî, Reza Qulîzanî }} '''Mestûre Erdelanî''' an '''Mah Şeref Xanim''' an jî '''Mestûre Kurdistanî''' (jdb. [[1805]] [[Sine]], [[Mîrektiya Erdelan]] - m. [[1847]]/[[1848]] [[Silêmanî]], [[Mîrektiya Baban]]) [[helbestvan]], [[nivîskar]] û [[dîroknas]]a [[kurd]] bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.amidakurd.net/qunciknivis/mest-re-erdelan-sine-sil-man |malper=www.amidakurd.net |tarîxa-gihiştinê=2023-06-02 |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-arşîvê=2023-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230602154457/https://www.amidakurd.net/qunciknivis/mest-re-erdelan-sine-sil-man |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Berhema wê zêdetirî kurdî (goranî) bûye. Berhema wê ya herî girîng [[Mêjûy Erdelan|Dîroka Erdelanê]] ye. == Jiyan == Mah Şeref Xanim bi bernavkê Mesture, di salan 1805-1806an de li Sine hate dinê. Bavê wê Ebul Hesen Mihemed kesekî zana û wêjekar bû. Mihemed, Şeref Xanimê di mijarên ilm û wêjeyê de serdema xwe li gorî jinên din, bi awayek cuda perwerde kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mistefa |pêşnav=Taram Elî |sernav=Mah Şeref Xanim Erdelan (Mastureya Kurdistanî) Dîroknas û nivîskar (1805–1847 {{Pz}}) Jiyan û Serdema wî |tercimeya-sernav= |url=https://journals.uhd.edu.iq/index.php/juhd/article/view/267 |kovar=[[Kovara Zanîngeha Geşepêdana Mirovî]] |rr=3 }}</ref> Ew li [[Silêmanî|Silêmaniyê]] mezin dibe. Bi zimanê [[erebî]] û [[Zimanê farisî|farisî]] jî dizanî. Ew wekî yekem dîroknasa jinê ya rojhilatê navîn jî tê zanîn. Li ser binemala [[Erdelan]], bûyerên demê tomarkirinên girîng ên dîrokî kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mistefa |pêşnav=Taram Elî |sernav=Mah Şeref Xanim Erdelan (Mastureya Kurdistanî) Dîroknas û nivîskar (1805–1847 {{Pz}}) Jiyan û Serdema wî |tercimeya-sernav= |url=https://journals.uhd.edu.iq/index.php/juhd/article/view/267 |kovar=[[Kovara Zanîngeha Geşepêdana Mirovî]] |rr=1-2, 10 }}</ref> Di sala 2005an de bo pîrozkirina rojbûyîna wê ya 200î li [[Hewlêr]]ê statûyeka wê hatiye danîn. Pirtûkên wê li zimanên [[Zimanê farisî|farisî]], [[almanî]] û [[Zimanê inglîzî|înglîzî]] hatine wergerandin.<ref>[[Muqades Agirî]] (2021). "Di şopa dîrokê de Mustûre Erdelan.", [[Xwebûn]], 88:2021, r. 5.</ref> {{Helbest| ''Min ew jinem ke le pakî le serûy hemîwan im,''<br> ''Le hemû xêlê jinan de niye kes hawşan im:'' ''Le jêr serwênekem de serêke hêjay tac,''<br> ''Belam le zebrî zeman wa qetîsî dewran im.'' |nivîskar = ''Mestûre Erdelanî''<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mmo.org.tr/resimler/dosya_ekler/24c6eaaccc8b602_ek.pdf?dergi=1127 |sernav=Rûpela 37an |roja-gihiştinê=2011-07-04 |roja-arşîvê=2015-06-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150619193639/http://www.mmo.org.tr/resimler/dosya_ekler/24c6eaaccc8b602_ek.pdf?dergi=1127 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> }} == Miras == Li navçeya [[Rezik, Amed|Rezika Amedê]], [[Pirtûkxaneya Mestûre Erdelanê]] hatiye avakirin. Ev Pirtûkxaneya di 27ê mijdara 2025an bi merasîmekê hatiye vekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/2711202520-amp |sernav=AMED - Pirtûkxaneya Mestûre Erdelanê hat vekirin |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref> == Pirtûk == * ''Baweriya îslamê û Rîsaleya 'Îbadetê'' (bi farisî) * ''Dîwan (Dîwan-î Masturah Kurdistanî)'' (bi farisî û kurdî) * ''Mêjûy Erdelan'' (Khronika Doma Ardalan: Ta'rikh-i Ardalan/Dîroka Erdelanê (bi kurdî) == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya kurdan|Listeya kurdan]] * [[Lîsteya fîlozofên kurd]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Ansîklopediya Kurdistanê|mahseref-mesture-erdelani}} * [http://www.kurdishacademy.org/english/literature/literature.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060213122656/http://www.kurdishacademy.org/english/literature/literature.html |date=2006-02-13 }} {{Wêjevanên kurd}} {{Dîroknasên misilman}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Zanyar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Dîroka Erdelan]] [[Kategorî:Dîroknasên kurd]] [[Kategorî:Fîlozofên jin]] [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên jin ên sedsala 19an]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd ên jin]] [[Kategorî:Helbestvanên sedsala 19an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1805]] [[Kategorî:Jinên kurd]] [[Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 19an]] [[Kategorî:Mirin 1848]] [[Kategorî:Nivîskarên îranî yên jin]] [[Kategorî:Nivîskarên ji Sineyê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd ên jin]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Zanayên kurd]] [[Kategorî:Zanyarên kurd]] 8sxf32g0929f1p18nnk2n39exo9h8xe 2101292 2101291 2026-11-01T18:02:23Z MikaelF 935 2101292 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | nav = Mestûre Erdelanî | navê_rastî = Mah Şeref Xanim | bernav = Mestûre | wêne = Mesture Erdelan.jpg | sernavê_wêne = Peykerê Mestûre Erdelan, li [[Sine]]yê | cihê_jidayikbûnê = [[Sine]] - [[Mîrektiya Erdelan|Erdelan]] | cihê_mirinê = [[Silêmanî]] - [[Mîrektiya Baban|Baban]] | serdem = Sedsala 18an | xebatên_navdar = [[Dîroka Erdelanê (pirtûk)|Dîroka Erdelanê]], Dîwan | hevjîn = {{zewac|[[Xesrew Xan Erdelan]]|1828|1834|sedem=m}} | hevwelatî = [[Erdelan (mîrgeh)|Erdelan]] | netewe = [[Kurd]] | pîşe = [[Helbestvan]], [[Dîroknas]] | bav = Ebul Hesen Mihemed Axa | bandorker = [[Mewlewiyê Kurd]], Mîrza Şukrullah Sineyî, Reza Qulîzanî }} '''Mestûre Erdelanî''' an '''Mah Şeref Xanim''' an jî '''Mestûre Kurdistanî''' (jdb. [[1805]] [[Sine]], [[Mîrektiya Erdelan]] - m. [[1847]]/[[1848]] [[Silêmanî]], [[Mîrektiya Baban]]) [[helbestvan]], [[nivîskar]] û [[dîroknas]]a [[kurd]] bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.amidakurd.net/qunciknivis/mest-re-erdelan-sine-sil-man |malper=www.amidakurd.net |tarîxa-gihiştinê=2023-06-02 |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-arşîvê=2023-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230602154457/https://www.amidakurd.net/qunciknivis/mest-re-erdelan-sine-sil-man |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Berhema wê zêdetirî kurdî (goranî) bûye. Berhema wê ya herî girîng [[Mêjûy Erdelan|Dîroka Erdelanê]] ye. == Jiyan == Mah Şeref Xanim bi bernavkê Mesture, di salan 1805-1806an de li Sine hate dinê. Bavê wê Ebul Hesen Mihemed kesekî zana û wêjekar bû. Mihemed, Şeref Xanimê di mijarên ilm û wêjeyê de serdema xwe li gorî jinên din, bi awayek cuda perwerde kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mistefa |pêşnav=Taram Elî |sernav=Mah Şeref Xanim Erdelan (Mastureya Kurdistanî) Dîroknas û nivîskar (1805–1847 {{Pz}}) Jiyan û Serdema wî |tercimeya-sernav= |url=https://journals.uhd.edu.iq/index.php/juhd/article/view/267 |kovar=[[Kovara Zanîngeha Geşepêdana Mirovî]] |rr=3 }}</ref> Ew li [[Silêmanî|Silêmaniyê]] mezin dibe. Bi zimanê [[erebî]] û [[Zimanê farisî|farisî]] jî dizanî. Ew wekî yekem dîroknasa jinê ya rojhilatê navîn jî tê zanîn. Li ser binemala [[Erdelan]], bûyerên demê tomarkirinên girîng ên dîrokî kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mistefa |pêşnav=Taram Elî |sernav=Mah Şeref Xanim Erdelan (Mastureya Kurdistanî) Dîroknas û nivîskar (1805–1847 {{Pz}}) Jiyan û Serdema wî |tercimeya-sernav= |url=https://journals.uhd.edu.iq/index.php/juhd/article/view/267 |kovar=[[Kovara Zanîngeha Geşepêdana Mirovî]] |rr=1-2, 10 }}</ref> Di sala 2005an de bo pîrozkirina rojbûyîna wê ya 200î li [[Hewlêr]]ê statûyeka wê hatiye danîn. Pirtûkên wê li zimanên [[Zimanê farisî|farisî]], [[almanî]] û [[Zimanê inglîzî|înglîzî]] hatine wergerandin.<ref>[[Muqades Agirî]] (2021). "Di şopa dîrokê de Mustûre Erdelan.", [[Xwebûn]], 88:2021, r. 5.</ref> {{Helbest| ''Min ew jinem ke le pakî le serûy hemîwan im,''<br> ''Le hemû xêlê jinan de niye kes hawşan im:'' ''Le jêr serwênekem de serêke hêjay tac,''<br> ''Belam le zebrî zeman wa qetîsî dewran im.'' |nivîskar = ''Mestûre Erdelanî''<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mmo.org.tr/resimler/dosya_ekler/24c6eaaccc8b602_ek.pdf?dergi=1127 |sernav=Rûpela 37an |roja-gihiştinê=2011-07-04 |roja-arşîvê=2015-06-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150619193639/http://www.mmo.org.tr/resimler/dosya_ekler/24c6eaaccc8b602_ek.pdf?dergi=1127 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> }} == Miras == Li navçeya [[Rezik, Amed|Rezika Amedê]], [[Pirtûkxaneya Mestûre Erdelanê]] hatiye avakirin. Ev Pirtûkxaneya di 27ê mijdara 2025an bi merasîmekê hatiye vekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/2711202520-amp |sernav=AMED - Pirtûkxaneya Mestûre Erdelanê hat vekirin |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref> == Pirtûk == * ''Baweriya îslamê û Rîsaleya 'Îbadetê'' (bi farisî) * ''Dîwan (Dîwan-î Masturah Kurdistanî)'' (bi farisî û kurdî) * ''Mêjûy Erdelan'' (Khronika Doma Ardalan: Ta'rikh-i Ardalan/Dîroka Erdelanê (bi kurdî) == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya kurdan|Listeya kurdan]] * [[Lîsteya fîlozofên kurd]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Ansîklopediya Kurdistanê|mahseref-mesture-erdelani}} * [http://www.kurdishacademy.org/english/literature/literature.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060213122656/http://www.kurdishacademy.org/english/literature/literature.html |date=2006-02-13 }} {{Wêjevanên kurd}} {{Dîroknasên misilman}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Zanyar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Dîroka Erdelan]] [[Kategorî:Dîroknasên kurd]] [[Kategorî:Fîlozofên jin]] [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên jin ên sedsala 19an]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd ên jin]] [[Kategorî:Helbestvanên sedsala 19an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1805]] [[Kategorî:Jinên kurd]] [[Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 19an]] [[Kategorî:Mirin 1848]] [[Kategorî:Nivîskarên îranî yên jin]] [[Kategorî:Nivîskarên ji Sineyê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd ên jin]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Zanayên kurd]] [[Kategorî:Zanyarên kurd]] lj8r5sqk7g7ehieilu265qmdqdy24d2 2101293 2101292 2026-11-01T18:03:17Z MikaelF 935 2101293 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | nav = Mestûre Erdelanî | navê_rastî = Mah Şeref Xanim | bernav = Mestûre | wêne = Mesture Erdelan.jpg | sernavê_wêne = Peykerê Mestûre Erdelan, li [[Sine]]yê | cihê_jidayikbûnê = [[Sine]] - [[Mîrektiya Erdelan|Erdelan]] | cihê_mirinê = [[Silêmanî]] - [[Mîrektiya Baban|Baban]] | serdem = Sedsala 18an | xebatên_navdar = [[Dîroka Erdelanê (pirtûk)|Dîroka Erdelanê]], Dîwan | hevjîn = {{zewac|[[Xesrew Xan Erdelan]]|1828|1834|sedem=m}} | hevwelatî = [[Erdelan (mîrgeh)|Erdelan]] | netewe = [[Kurd]] | pîşe = [[Helbestvan]], [[dîroknas]] | bav = Ebul Hesen Mihemed Axa | bandorker = [[Mewlewiyê Kurd]], Mîrza Şukrullah Sineyî, Reza Qulîzanî }} '''Mestûre Erdelanî''' an '''Mah Şeref Xanim''' an jî '''Mestûre Kurdistanî''' (jdb. [[1805]] [[Sine]], [[Mîrektiya Erdelan]] - m. [[1847]]/[[1848]] [[Silêmanî]], [[Mîrektiya Baban]]) [[helbestvan]], [[nivîskar]] û [[dîroknas]]a [[kurd]] bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.amidakurd.net/qunciknivis/mest-re-erdelan-sine-sil-man |malper=www.amidakurd.net |tarîxa-gihiştinê=2023-06-02 |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-arşîvê=2023-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230602154457/https://www.amidakurd.net/qunciknivis/mest-re-erdelan-sine-sil-man |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Berhema wê zêdetirî kurdî (goranî) bûye. Berhema wê ya herî girîng [[Mêjûy Erdelan|Dîroka Erdelanê]] ye. == Jiyan == Mah Şeref Xanim bi bernavkê Mesture, di salan 1805-1806an de li Sine hate dinê. Bavê wê Ebul Hesen Mihemed kesekî zana û wêjekar bû. Mihemed, Şeref Xanimê di mijarên ilm û wêjeyê de serdema xwe li gorî jinên din, bi awayek cuda perwerde kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mistefa |pêşnav=Taram Elî |sernav=Mah Şeref Xanim Erdelan (Mastureya Kurdistanî) Dîroknas û nivîskar (1805–1847 {{Pz}}) Jiyan û Serdema wî |tercimeya-sernav= |url=https://journals.uhd.edu.iq/index.php/juhd/article/view/267 |kovar=[[Kovara Zanîngeha Geşepêdana Mirovî]] |rr=3 }}</ref> Ew li [[Silêmanî|Silêmaniyê]] mezin dibe. Bi zimanê [[erebî]] û [[Zimanê farisî|farisî]] jî dizanî. Ew wekî yekem dîroknasa jinê ya rojhilatê navîn jî tê zanîn. Li ser binemala [[Erdelan]], bûyerên demê tomarkirinên girîng ên dîrokî kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mistefa |pêşnav=Taram Elî |sernav=Mah Şeref Xanim Erdelan (Mastureya Kurdistanî) Dîroknas û nivîskar (1805–1847 {{Pz}}) Jiyan û Serdema wî |tercimeya-sernav= |url=https://journals.uhd.edu.iq/index.php/juhd/article/view/267 |kovar=[[Kovara Zanîngeha Geşepêdana Mirovî]] |rr=1-2, 10 }}</ref> Di sala 2005an de bo pîrozkirina rojbûyîna wê ya 200î li [[Hewlêr]]ê statûyeka wê hatiye danîn. Pirtûkên wê li zimanên [[Zimanê farisî|farisî]], [[almanî]] û [[Zimanê inglîzî|înglîzî]] hatine wergerandin.<ref>[[Muqades Agirî]] (2021). "Di şopa dîrokê de Mustûre Erdelan.", [[Xwebûn]], 88:2021, r. 5.</ref> {{Helbest| ''Min ew jinem ke le pakî le serûy hemîwan im,''<br> ''Le hemû xêlê jinan de niye kes hawşan im:'' ''Le jêr serwênekem de serêke hêjay tac,''<br> ''Belam le zebrî zeman wa qetîsî dewran im.'' |nivîskar = ''Mestûre Erdelanî''<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mmo.org.tr/resimler/dosya_ekler/24c6eaaccc8b602_ek.pdf?dergi=1127 |sernav=Rûpela 37an |roja-gihiştinê=2011-07-04 |roja-arşîvê=2015-06-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150619193639/http://www.mmo.org.tr/resimler/dosya_ekler/24c6eaaccc8b602_ek.pdf?dergi=1127 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> }} == Miras == Li navçeya [[Rezik, Amed|Rezika Amedê]], [[Pirtûkxaneya Mestûre Erdelanê]] hatiye avakirin. Ev Pirtûkxaneya di 27ê mijdara 2025an bi merasîmekê hatiye vekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/2711202520-amp |sernav=AMED - Pirtûkxaneya Mestûre Erdelanê hat vekirin |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref> == Pirtûk == * ''Baweriya îslamê û Rîsaleya 'Îbadetê'' (bi farisî) * ''Dîwan (Dîwan-î Masturah Kurdistanî)'' (bi farisî û kurdî) * ''Mêjûy Erdelan'' (Khronika Doma Ardalan: Ta'rikh-i Ardalan/Dîroka Erdelanê (bi kurdî) == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya kurdan|Listeya kurdan]] * [[Lîsteya fîlozofên kurd]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Ansîklopediya Kurdistanê|mahseref-mesture-erdelani}} * [http://www.kurdishacademy.org/english/literature/literature.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060213122656/http://www.kurdishacademy.org/english/literature/literature.html |date=2006-02-13 }} {{Wêjevanên kurd}} {{Dîroknasên misilman}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Zanyar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Dîroka Erdelan]] [[Kategorî:Dîroknasên kurd]] [[Kategorî:Fîlozofên jin]] [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên jin ên sedsala 19an]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd ên jin]] [[Kategorî:Helbestvanên sedsala 19an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1805]] [[Kategorî:Jinên kurd]] [[Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 19an]] [[Kategorî:Mirin 1848]] [[Kategorî:Nivîskarên îranî yên jin]] [[Kategorî:Nivîskarên ji Sineyê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd ên jin]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Zanayên kurd]] [[Kategorî:Zanyarên kurd]] 309kf4p88eosda6bvp9djn3j9pw42pn 0 20840 2101379 1917334 2026-11-02T04:30:05Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2101379 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank komên etnîkî | nav = Lek, alek, lur | wêne = Iran- Lak people 1.JPG | gelheKom = milyona zedetir<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://looklex.com/e.o/laks.htm |tarîxa-gihiştinê=2012-05-04 |tarîxa-arşîvê=2012-06-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120611222059/http://looklex.com/e.o/laks.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | salKom = | çavkKom = <!----------------Gelhe li gor herêman---> <!---------------- Ziman û ol------------> | ziman = Zikmakî: [[Lekî]]<br /> Duyem: [[Lurî]], [[Kelhûrî]] û [[Farsî]] | ol = [[Yarsan]]tî û [[Misilman]]tî <!---------------- Gelên têkildar ------------> | têkildar = '''[[Kurd]]''', '''[[Kurdên Başûrê|Kurdên Başûriyê din]]''' <br> [[Soran]], [[Zaza]], [[Goran]], [[Kurmanc]] }} '''Lek'''<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://iranicaonline.org/ |sernav=Welcome to Encyclopaedia Iranica |paşnav=Foundation |pêşnav=Encyclopaedia Iranica |malper=iranicaonline.org |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-03-28 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/3007201614 |sernav="بێڕێزیكردن بە كوردانی لەك" كاردانەوەی تووندی لێكەوتەوە |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-28 }}</ref>navê komekî li [[Rojhilata Kurdistanê|başûrê rojhilata Kurdistanê]] de ye, ku bi [[Lekî|kurdiya lekî]] diaxivi.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.at/books?id=emVnZA8KPQwC&pg=PA564&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |sernav=A Survey of Word Accentual Patterns in the Languages of the World |paşnav=Hulst |pêşnav=Harry van der |paşnav2=Goedemans |pêşnav2=Rob |paşnav3=Zanten |pêşnav3=Ellen van |tarîx=2010-12-15 |weşanger=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-019896-6 |ziman=en }}</ref> Hejmara kesên Lek ji 1 heya 1,5 milyon pêk tîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Aliakbari |pêşnav=Mohammad |paşnav2=Gheitasi |pêşnav2=Mojtaba |paşnav3=Anonby |pêşnav3=Erik |tarîx=2015-11 |sernav=On Language Distribution in Ilam Province, Iran |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iranian-studies/article/abs/on-language-distribution-in-ilam-province-iran/FC194484A759BA29B79313DC4CEF9D4F |kovar=Iranian Studies |ziman=en |cild=48 |hejmar=6 |rr=835–850 |doi=10.1080/00210862.2014.913423 |issn=0021-0862 }}</ref> Avakerên [[Xanedana Zendiyan]], wekî hikûmdar [[Kerîmxanê Zend]] bi eslê xwe lekî bûne.<ref name=":0"/> == Etîmolojî == Peyva "lek" bêjenasiya (etîmolojî) xwe di zimanê farisî de ye. Lek di farisî de tê wateya "dehhezar". Gorê efsaneya devkî, gava ku lek li warê xwe yê îroyî têne bicîhkirin, ji 10.000 malbatan hatibûne pêk.<ref name="Kurdica: Lek">{{Jêder |sernav=Kurdica: Lek |url=http://www.kurdica.com/News-sid-Die-Lek-Lak--63.html |tarîxa-gihiştinê=2012-04-05 |tarîxa-arşîvê=2010-11-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20101121034207/http://www.kurdica.com/News-sid-Die-Lek-Lak--63.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji bo wê yekê ji wan re lek hatiye gotin..<ref>Houtoum-Schindler, Albert. "Beiträge zum kurdischen Wortschatz", ZDMG (Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft, Leipzig) cild 38 r.43-116</ref> == Erdnîgarî == Eşîrên lek îro li Luristan, Kirmaşan û Îlamê dijîn. Ji warê wan re bi kevneşopî "Lekistan" têye gotin. Belê gelek eşîrên Lek li parêzgehên Kurdistan, [[Azerbaycana Rojava]] û [[Hemedan]]ê jî bicîhbûne. [[Wêne:Zaravayên kurdî yên başûr li parêzgehên loristan, kirmaşan.jpg|350px|thumb|Belavbûna kurdên başûr, lek û loran]] Qewmê Lek li parêzgehên [[Luristan (parêzgeh)|Luristan]], [[Kirmaşan (parêzgeh)|Kirmaşan]], [[Îlam (parêzgeh)|Îlam]] û [[Hemedan (parêzgeh)|Hemedan]] niştecih in. == Dîrok == === Jêderk === ==== Teoriya Yekem ==== Çawa zimanê û çand lekan jî eşkere dike, baweriya bipiranî ew e ku lek ji bakur ve koçberê Lekistanê bû ne. Gorî [[Vladîmîr Mînorskî|Mînorskî]] şahê Îranê di sedsala 16'emin de eşîrên lek ji bo piştgirtiya waliyê Luristanê dawetê [[Luristan]]ê kiriye. Sedema vê gazîkirinê serhildana eşîrên Luristanê li hember walî bû ye.<ref name="Kurdica: Lek" />{{Mirin girêdan|tarîx=adar 2024}} ==== Teoriya Duyem ==== Kurdnas Izady lekan bi etnîkî li ser kurdên gûran dijmere û diyar dike ku zimanên lekan çiqas jî dûrê gûranî/hewramî be jî, be çand û dîrokî ve ew beşeke kurdên gûran in<ref>{{Jêder-malper |url=http://kurdishacademy.org/?q=node/45 |sernav=Kurdish Academy: Lekí |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120729073946/http://www.kurdishacademy.org/?q=node/45 |roja-gihiştinê=2012-05-05 |roja-arşîvê=2012-07-29 |url-status=dead}}</ref>. Mîr [[Şerefxan]] di [[Şerefname]]ya xwe de lekan li ser eşîrên kurdên [[Gûran]] dijmêr e. Herwiha eşîra Zend a ku yek ji eşîrên lek ên bingehî ye, di nav gûranan de tê binavkirin. Belê têye xuyandin ku mîr Şerefxan navê gûran ê ku îro li Kurdistanê him wek trîbonîm ([[Gûran (êl)|Gûran]]) him jî toponîm ([[Gûran (herêm)|Gûran]]) û sosyonîm ([[Gûran]]) mewcûd e, di Şerefnameye de bi giştî ji bo kurdên erdê Îranê bikartîne.<ref name="Kurdica: Lek" />{{Mirin girêdan|tarîx=adar 2024}} ==== Teoriya Sêyem ==== Hinek êl û eşîrên kurdên lek îda dikin ku ji [[Kurdên Farsê|Farsê]] hatine warê xwe yê îroyî. Mînakî êla [[Sencabî]] ya ku bi beşî lekîaxiv e ji farsê koçberê Luristan û Kirmaşanê bû ye.<ref name="Kurdica: Lek" />{{Mirin girêdan|tarîx=adar 2024}} == Ziman == Zimanê lekan ê ku wek [[lekî]] tê binavkirin, zimanêkî îranî ji şaxa bakur-rojava ye. Tê xuyandin ku bihgeha wî [[zimanê kurdî]], bi taybetî [[kelhûrî|kurdiya başur]] e. her çiqas rêzimanê wî zimanê kurdî be jî. == Demografîk == === Ol === Mezhebê ekserê Lekan [[Şiîtiya dozdeh îmaman]]e. Hindek ji lekan jî tebîî mezheba [[Yarsan]]in === Êl û eşîrên lek === Êl û eşîrên Lek ên li [[Lûristan]]ê litev eşîrên [[Lûr]] û [[Feylî]] ve dijîn, beşeke wan heta 1970an an wek koçber an jî li deverên gundewarî dijiya. Pirraniya eşîrên lek bieslî heta destpêka sedsala 20'emin koçberbûn, akincîhkirina wan di dema Pehleviyan de dest pê dike. Ceribandina Şah [[Reza Şah|Reza Pehlewî]] eşîrên koçber ên lek bi darê zorê akincîh bike, axa û serekên eşîrên lek di sala 1927an de hêrs dike û ev li hember siyaseta Şah serî hildidin. Heman salê de şervanên eşîra [[Biranewenî|Bayrawend]] êrişên navenda [[Xurremabad]]ê dikin, bi sedan leşker û fermandarê artêşa Îranê yê Luristanê dikujin. Navê vê eşîrê Payrewan e û hinek ji wan li derdora Çiyayên Neraman, Paraw û Bêstûn bi awayekî niv koçer dijîn. Piraniya wan jî li navçe û gundê derdora van çiyan bicîh bûne. Dewleta Îranê ji bo bersiva vê êrişê deringî nakeve. Artêşên fermî yê Îranê êrişê dibin ser şervanên bayrawendiyan û zorê li wan tînin. Piştî sernefiraziya wê serhildanê Şah Riza pênc hezar malbatên bayrawendî mişextê [[Qazwên]]ê dike, gelek eşîrên lek ên din jî bi zorê têne akincîhkirin. Taybetmendiyek eşîrên lek, xeynî ziman, navên wan e. Heye ku navê hemî eşîrên lek bi paşbendika -wend (yek caran wek -wen jî tê bilevkirin) bidawî dibe. Ev paşbendik di zimanê Iranî yên kevn de jî hebû ye. Heta îro jî di Farisî de tê bikaranîn. Herwiha farisîaxiv ên li Efxanistanê xwemalî ji xwe re dibêjin "Farsîwan", yanê Faris'''î'''. Hinek êl û eşîrên kurdan ên ne lekîaxiv jî hene, navê wan bi vê paşbendikê dawî dibe: mînak [[Reşî|Reşwend (an Reşwan)]] (kurmancîaxiv), [[Hemewend]] ([[kelhûrî]]axiv), [[Xewend]] ([[şêxbizinî]]axiv) hwd.. * [[Abdelmalikî]] * [[Ehmedewenî]] * [[Bacelanî]] * [[Biranewenî]] * [[Celalawenî]] * [[Celîlavend]] * [[Çahardowalî (eşîr)|Çahardowalî]] * [[Çînginî]] * [[Dêlvend]] * [[Dilfan]] * [[Feleqedîn]] * [[Hasenewenî]] ([[Husnawenî]]) * [[Kakavend]] * [[Kurdşûlî]] * [[Mafî]] * [[Mahîdeştî]] * [[Osmanawen]]<ref>[http://www.lakestan.ir/index.php?option=com_content&task=view&id=48&Itemid=87 êl û esîrên lek (farisî)]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes|tarîx=kanûna paşîn 2021}}</ref> * [[Papî (eşîr)|Papî]] * [[Payrawenî]] * [[Silsile]] * [[Şîrazî]] * [[Tirkeşvend]] * [[Xecevend]] * [[Xiyasvend]] * [[Yûsifwen]] * [[Zend (eşîr)|Zend]] == Nêrînên nijadî li ser lekan == * [[Mary Leonora Woulfe Sheil]] di pirtûka xwe, {{ziman-en|Glimpses of Life and Manners in Persia}} de dibêje ku lek yek ji pêkhateya kurd e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://digital.library.upenn.edu/women/sheil/persia/persia.html |sernav=Glimpses of Life and Manners in Persia. |malper=digital.library.upenn.edu |tarîxa-gihiştinê=2023-03-28 }}</ref> * [[Henry Field (antropolîjîst)]], pirtûk {{ziman-en|Contributions to the Anthropology of Iran}}<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/contributionstoa291fiel |sernav=Contributions to the anthropology of Iran / by Henry Field, Curator of Physical Anthropology |paşnav=Field |pêşnav=Henry |paşnav2=Field Museum of Natural History |tarîx=1939 |weşanger=Chicago : Field Museum Press |kesên-din=University of Illinois Urbana-Champaign }}</ref> * [[Carl Ritter]] di xebatên xwe de kurdbûna lekan diyar dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ashayer.ir/index.aspx?siteid=1&pageid=160&siteid=1&pageid=160 |sernav=سازمان امور عشایر ایران |malper=www.ashayer.ir |tarîxa-gihiştinê=2023-03-28 |roja-arşîvê=2023-03-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230328224410/https://www.ashayer.ir/index.aspx?siteid=1&pageid=160&siteid=1&pageid=160 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Mijarên têkildar == * [[Dîroka Kurdistanê]] * [[Şêxbizin]] == Girêdanên derve == * [http://lakestan.ir lakestan.com (bi Zaravêye Lekî)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161027121738/http://lakestan.ir/ |date=2016-10-27 }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Eşîrên Kurdistanê]] [[Kategorî:Îlam (parêzgeh)]] [[Kategorî:Kurdên lek| ]] [[Kategorî:Lekistan| ]] [[Kategorî:Luristan (parêzgeh)]] cbx5fi8lv9dmldp4f27pvj6ybv0zns8 0 21729 2101342 1938651 2026-11-01T20:06:37Z Kawa63 105128 /* */ 2101342 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tebax 2024}} '''Webmaster''' kesekî berpirsyar ji bo dîzayn, dewlemendkirin, bazargerî yan jî aborandina [[malper]] (Sîte Web) e. Webmasterekê malper divê bi rêvebiriyê sîstemê jî navdanîn, nivîskarê malperê, yan jî rêveberê malperê. == Binihêre == * [[Malper]] * [[Malpersazî]] == Malper == * [http://www.kurdzone.org KurdZone - Webmaster & Computer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210226181702/https://kurdzone.org/ |date=2021-02-26 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Înternet]] [[Kategorî:Pîşeyên komputerê]] io6xswvo2x6ratugh4sg0mazq0eok6f 2101343 2101342 2026-11-01T20:06:45Z Kawa63 105128 /* Binihêre */ 2101343 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tebax 2024}} '''Webmaster''' kesekî berpirsyar ji bo dîzayn, dewlemendkirin, bazargerî yan jî aborandina [[malper]] (Sîte Web) e. Webmasterekê malper divê bi rêvebiriyê sîstemê jî navdanîn, nivîskarê malperê, yan jî rêveberê malperê. == Binêre == * [[Malper]] * [[Malpersazî]] == Malper == * [http://www.kurdzone.org KurdZone - Webmaster & Computer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210226181702/https://kurdzone.org/ |date=2021-02-26 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Înternet]] [[Kategorî:Pîşeyên komputerê]] tq9pbtb7u00gutfcyz4p7zqvsh4hl2f 2101344 2101343 2026-11-01T20:07:00Z Kawa63 105128 /* Malper */ 2101344 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tebax 2024}} '''Webmaster''' kesekî berpirsyar ji bo dîzayn, dewlemendkirin, bazargerî yan jî aborandina [[malper]] (Sîte Web) e. Webmasterekê malper divê bi rêvebiriyê sîstemê jî navdanîn, nivîskarê malperê, yan jî rêveberê malperê. == Binêre == * [[Malper]] * [[Malpersazî]] == Girêdanên dervê == * [http://www.kurdzone.org KurdZone - Webmaster & Computer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210226181702/https://kurdzone.org/ |date=2021-02-26 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Înternet]] [[Kategorî:Pîşeyên komputerê]] 5r1xcxfiks8ew6q60h0m608r7rawabi 0 22767 2101417 1834105 2026-11-02T08:29:19Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2101417 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | wêne = Petra Jordan BW 21.JPG | sernavê_wêne = Xezne al-Fîraûn }} '''Petra''' ({{Bi-grc|Πέτρα|wate=kevir}}; {{Bi-ar|ٱلْبَتْرَاء|al-Batrāʾ}}, bi eslê xwe ji niştecihên wê re wekî ''Raqmu'' (bi Nabatî: 𐢛𐢚𐢒 or 𐢛𐢚𐢓𐢈, *Raqēmō tê zanîn<ref>{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books?id=bpWGAgAAQBAJ&pg=PA14 |sernav=Men on the Rocks: The Formation of Nabataean Petra - Google Boeken |malper=web.archive.org |tarîx=2020-03-18 |roja-gihiştinê=2024-09-11 |roja-arşîvê=2020-03-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200318201053/https://books.google.com/books?id=bpWGAgAAQBAJ&pg=PA14 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref>) bajarokekî [[dîrok]]î yê dêris (xerabe) li [[Urdun]]ê ye. Ev şûnwarê dîrokî bi [[Avahîsazî|avahîsaziya]] xwe ya kevirî û pergalên [[Kanala avê|kanalên avê]] navdar e. Jê re "Bajarê Gulê" jî tê gotin ji ber rengê kevirê qûmê yê ku jê hatiye xemilandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://geologyscience.com/gallery/geological-wonders/the-petra-in-jordan/?amp |sernav=The Petra in Jordan » Geology Science |malper=Geology Science |tarîx=2023-01-07 |roja-gihiştinê=2024-09-11 |ziman=en-US |paşnav=MAT |pêşnav=Mahmut }}</ref> Bajar yek ji [[heft nuwazeyên nû yên cîhanê]] ye û di nav [[Kelepûra Cîhanê ya UNESCO|kelepûra cîhanî ya UNESCO]] de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/history/archaeology/lost-city-petra/ |sernav=Petra, Jordan Archaeology and History {{!}} National Geographic |malper=web.archive.org |tarîx=2019-10-10 |roja-gihiştinê=2024-09-11 |roja-arşîvê=2019-10-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191010181043/https://www.nationalgeographic.com/history/archaeology/lost-city-petra/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Bajarokê antîk ji şarezayiya [[Nebatiyan]] e û beriya ku têkeve destê [[Romaya kevnare|Romayiyan]] demekê dîrêj ji wê re [[paytext]]î kiriye. == Dîrok == === Serdema neolîtîk === Devera derdora Petra ji sala 7000ê {{bz}} ve di [[Neolîtîk|serdema neolîtîk]] de hatiye niştecîhkirin<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://www.petranationalfoundation.org/history.html |sernav=Petra |malper=web.archive.org |tarîx=2017-12-04 |roja-gihiştinê=2024-09-11 |roja-arşîvê=2017-12-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171204141534/http://www.petranationalfoundation.org/history.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref>. Li gorî bermahiyên arkeolojîk hin ji cotkarên herî kevn ên tomarkirî li [[Beidha]], rûniştgehek neolîtîk li bakurê Petra bi cih bûne.<ref name=":0"/> === Serdema bronz === Petra di çavkaniyên [[Misira kevnare]] de bi tîpên Amarna wekî Pel, Sela, an Seir hatiye navnîş kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Nationalism and Ethnosymbolism: History, Culture and Ethnicity in the Formation of Nations |paşnav=Leoussi |pêşnav=Athena |weşanger=Edinburgh University Press |tarîx=2006-12-12 |isbn=978-0-7486-2935-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=aNuqBgAAQBAJ&q=Seir }}</ref> === Serdema hesini === [[Serdema hesinî]] ya bajarokê di navbera 1200 û 600 B.Z. de dom kir. Di wê demê de, herêma Petra ji aliyê gelê [[Edomî]] ve hatibû dagirkirin. Veavakirina çiyayên li Petra hişt ku ji bo Edomiyan depoyek avê were peyda kirin. Vê yekê Petra kir rawestgehek ji bazirganan re, û ew kir herêmek berbiçav ji bo bazirganiyê. Tiştên ku li vir bazirganî dihatin kirîn û firotin [[şerab]], [[rûnê zeytûnê]] û [[dar]] bûn. Di destpêkê de, Edomî bi koçeran re dijiyan, yên ku di dawiyê ji vê derê veqetiyan, lê Edomî man û berî derketina Nabatiyan mohra xwe li Petra dan. Tê gotin ku bi hatina Nabatiyan 10.000 mêr ji çiyayê [[Umm el-Biyara]] hatine avêtin, lê rastiya vê bûyerê ji aliyê zanyaran ve hatiye nîqaşkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bibleinterp.arizona.edu/articles/2003/04/ham278001 |sernav=Petra {{!}} Bible Interp |malper=bibleinterp.arizona.edu |roja-gihiştinê=2024-09-11 }}</ref> === Pêşketina Petra di hukmdariya Nabatiyan de === Bajar dû re ji aliyê Nabatiyan, gelê [[ereb]] yê koçer ve, di sedsala 4an BZ de hatiye niştecîkirin. Petra paşê di sedsala 2mîn BZ de bûye paytexta Padîşahiya Nabatiyan .<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/history/archaeology/lost-city-petra/ |sernav=Petra, Jordan Archaeology and History {{!}} National Geographic |malper=web.archive.org |tarîx=2019-12-20 |roja-gihiştinê=2024-09-11 |roja-arşîvê=2019-10-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191010181043/https://www.nationalgeographic.com/history/archaeology/lost-city-petra/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Nabatiyan ji ber nêzîkbûna wê ya bi [[Riyên bazirganyê|riyên bazirganiya]] bixûrê re li Petra veberhênan kirin. Bi vî rengî bajarok wergeriya navendek bazirganiya herêmî ya sereke, ku ji gel re dahatek berbiçav bi dest xist.<ref>{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books?id=2PWC98JLn7QC&pg=PA56 |sernav=Retrieving the Past: Essays on Archaeological Research and Methodology in ... - Google Книги |malper=web.archive.org |tarîx=2020-06-14 |roja-gihiştinê=2024-09-11 |roja-arşîvê=2020-06-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200614160326/https://books.google.com/books?id=2PWC98JLn7QC&pg=PA56 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Berevajî [[Dijminatî|dijminên]] xwe, Nabatiyan ji bo li çolan bijîn, bi vî awayî karibûn padîşahiya xwe biparêzin. Ew bi taybetî di [[çandinî]], kolandina keviran û berhevkirina ava baranê de jêhatî bûn. Petra di sedsala 1mîn a {{pz}} de pêş ket, dema ku avahiya wê ya [[El-Xezne]], dibe ku goristana qralê nabatayî [[Aretas IV]] be, hate avakirin û [[gelhe]]ya wê bi texmînî 20,000 niştecî bû. === Serdema romayî === Welatê [[Nabateya]] di sala 106 {{pz}} de kete destê Romayiyan, ku ew pêve kirin û navê wê kirin [[Arabia Petraea]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/history/magazine/2016/01-02/petra/ |sernav=Ancient Petra Jordan's Lost Oasis |malper=web.archive.org |tarîx=2020-08-06 |roja-gihiştinê=2024-09-11 |roja-arşîvê=2020-08-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200806194914/https://www.nationalgeographic.com/history/magazine/2016/01-02/petra/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Gava ku [[rêyên bazirganiya deryayê]] derketin holê, girîngiya Petra kêm bû, û piştî [[erdhej]]ek di 363 de gelek avahî hilweşand. === Serdema bîzansî === Di serdema [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansiyan]] de, çend [[dêr]]ên [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] hatin çêkirin, lê bajar ber bi paşveçûyîna xwe ve berdewam kir û di destpêka serdema [[îslam]]î de, ji bilî çend [[Barkiranî|koçeran]] ew hat terikandin. Bajarok ji [[cîhan]]a [[rojava]]yî re heta sala [[1812]] nenas ma, heta ku gerokê swîsrî Johann Ludwig Burckhardt ew ji nû ve keşif bike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nytimes.com/2003/10/17/arts/art-review-rose-red-city-carved-from-the-rock.html |sernav=ART REVIEW; Rose-Red City Carved From the Rock - The New York Times |malper=web.archive.org |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2024-09-11 |roja-arşîvê=2017-12-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171228165453/http://www.nytimes.com/2003/10/17/arts/art-review-rose-red-city-carved-from-the-rock.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> === Ji nû ve vedîtina Petrayê === Bajarok di sala [[1812]]an de ji aliyê gerevanê [[swîsre]]yî {{Girêdan|Johann Ludwig Burckhardt|de|4=en}} ji nû ve hatiye vedîtin. Tê texmînkirin ku bi belavbûna ola [[mesîhî]] li seranser herêmê, bingeha aboriya berê hate hilweşandin û Petrayê jî êdî girîngiya xwe windakir. Ji ber sedemên aborî, bajar tê terkandin û heya vedîtinê tê jibîrkirin. Li bajarokê di dema Romayiyan de jî gelek şaheser hatine çêkirin. Şanoya wê gelek balkêş e û ji seranser cîhanê tûrîstan dikişîne. == Parastin û turîzma Petrayê == Baarokê dîrokî yê Petrayê di sala [[1985]]an de kete bin parastina [[UNESCO]] û di sala [[2007]]an de jî ketiye lîsteya heft bêhempayên nû yên cîhanê. UNESCOyê Petra wekî "yek ji hêjatirîn milkên çandî yên mîrasa çandî ya mirovan" binav kir. Petra îro sembola Urdunê ye, her wiha cihê [[Turîzm|geştiyariyê]] ya Urdunê ye ku herî zêde tê ziyaret kirin. Hejmara geştiyaran di sala [[2019]]an de gihîştiye 1,1 milyonî, ev yekem car e ku ev hejmar ji 1 mîlyonî derbas dibe. Tûrîzma li bajarê dîrokî ji hêla pandemiya [[Nexweşiya Koronayê 2019-2020|COVID-19]] ve pir zirar dît lê di demek kurt de wê dîsa ber bi başbûnê ve çû û di sala [[2022]]an de gihîşt 905,000 mêvanan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jordantimes.com/news/local/petra-welcomed-905000-visitors-2022-%E2%80%94-pdtra |sernav=Petra welcomed 905,000 visitors in 2022 — PDTRA |malper=Jordan Times |tarîx=2023-01-02 |roja-gihiştinê=2024-09-11 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230103185040/https://jordantimes.com/news/local/petra-welcomed-905000-visitors-2022-%E2%80%94-pdtra |roja-arşîvê=2023-01-03 |url-status=dead }}</ref> == Galerî == <gallery class=center caption="Petra"> Petra-Siq-52-2010-gje.jpg Petra-30-Saeule-2010-gje.jpg Petra-18-Kamele-2010-gje.jpg Petra-Jabal al-Madbah-08-Auftstieg-2010-gje.jpg Petra-Opferplatz-06-2010-gje.jpg Petra-Wadi al-Farasa-20-Loewenbrunnen-2010-gje.jpg Petra-El Deir-Klostergrab-16-2010-gje.jpg Petra-El Deir-Klostergrab-20-Urne-Kletterer-2010-gje.jpg Lower city, Petra.jpg </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên gerdê == {{Commons-biçûk|Petra}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bermahiyên bêhempa yên cîhanê]] [[Kategorî:Kelepûra Cîhanê]] [[Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Urdunê]] [[Kategorî:Petra| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] [[Kategorî:Turîzm li Urdunê]] [[Kategorî:Urdun]] 8sgf6i3zbo35l4fu27gv0vuqnaozqqy 0 41981 2101402 1832616 2026-11-02T07:11:44Z CommonsDelinker 599 [[c:COM:CDC|Bot]]: Darfur_map_(2004).png şonê Darfur_map.png 2101402 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=îlon 2024}} [[Wêne:Darfur map (2004).png|thumb|300px|Herêma Darfûrê]] '''Darfûr''' ([[erebî]]: دار فور, ''dār fūr'' ku tê wateya "Welatê [[Fûr]]an") [[herêm]]eke li [[rojava]] [[Sudan]]ê ye. [[Cînar]]ên wê [[Lîbya]], [[Çad]] û [[Komara Afrîkaya Navend]] in. Di nav xwe da sê [[parêzgeh]] in: ''[[Gharb Darfur]]'' (Darfûra Rojava), ''[[Janub Darfur]]'' (Darfûra Başûr) û ''[[Shamal Darfur]]'' (Darfûra Bakur). == Sultaniya Darfûrê == [[Sultanî]]yeke û li herêma Darfûrê di navbera salên [[1640]] û [[1916]]'an da bi girêdayî [[Împeratoriya Osmanî]] jîyaye. Di [[22’ê Gulana 1916]]'an da di [[şer]]ê navbera Sultaniya Darfûrê û [[Brîtanyaya Mezin]] da, Sultanî ya Darfûrê têk çû û hilweşiya. == Binêre == [[Pirsgrêka Darfûrê]] {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Afrîka]] [[Kategorî:Darfûr| ]] [[Kategorî:Sûdan]] 9v6x8bqgqjb853aa2a2reikh69bw4xr 2101416 2101402 2026-11-02T08:21:17Z MikaelF 935 /* Sultaniya Darfûrê */ 2101416 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=îlon 2024}} [[Wêne:Darfur map (2004).png|thumb|300px|Herêma Darfûrê]] '''Darfûr''' ([[erebî]]: دار فور, ''dār fūr'' ku tê wateya "Welatê [[Fûr]]an") [[herêm]]eke li [[rojava]] [[Sudan]]ê ye. [[Cînar]]ên wê [[Lîbya]], [[Çad]] û [[Komara Afrîkaya Navend]] in. Di nav xwe da sê [[parêzgeh]] in: ''[[Gharb Darfur]]'' (Darfûra Rojava), ''[[Janub Darfur]]'' (Darfûra Başûr) û ''[[Shamal Darfur]]'' (Darfûra Bakur). == Siltaniya Darfûrê == Di navbera salên [[1640]] û [[1916]]an de herêma Darfûrê [[Sultanî|siltaniyeke]] bi [[Împeratoriya Osmanî]] ve girêdayî bû. Di [[22ê gulana 1916]]an de [[şer]]ekî di navbera siltaniya Darfûrê û [[Brîtanyaya Mezin]] de çêbû, di encama vê nakokiyê de siltaniya Darfûrê têk çû û hilweşiya. == Binêre == [[Pirsgrêka Darfûrê]] {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Afrîka]] [[Kategorî:Darfûr| ]] [[Kategorî:Sûdan]] 408lbhxhmx0dy10dtfj45vlznm1x2gt 2101420 2101416 2026-11-02T08:37:14Z MikaelF 935 /* Binêre */ 2101420 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=îlon 2024}} [[Wêne:Darfur map (2004).png|thumb|300px|Herêma Darfûrê]] '''Darfûr''' ([[erebî]]: دار فور, ''dār fūr'' ku tê wateya "Welatê [[Fûr]]an") [[herêm]]eke li [[rojava]] [[Sudan]]ê ye. [[Cînar]]ên wê [[Lîbya]], [[Çad]] û [[Komara Afrîkaya Navend]] in. Di nav xwe da sê [[parêzgeh]] in: ''[[Gharb Darfur]]'' (Darfûra Rojava), ''[[Janub Darfur]]'' (Darfûra Başûr) û ''[[Shamal Darfur]]'' (Darfûra Bakur). == Siltaniya Darfûrê == Di navbera salên [[1640]] û [[1916]]an de herêma Darfûrê [[Sultanî|siltaniyeke]] bi [[Împeratoriya Osmanî]] ve girêdayî bû. Di [[22ê gulana 1916]]an de [[şer]]ekî di navbera siltaniya Darfûrê û [[Brîtanyaya Mezin]] de çêbû, di encama vê nakokiyê de siltaniya Darfûrê têk çû û hilweşiya. == Mijarên têkildar == [[Pirsgirêka Darfûrê]] {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Afrîka]] [[Kategorî:Darfûr| ]] [[Kategorî:Sûdan]] g9hkovzn2qigdzjdjyxhy6pzjhmpiq8 2101421 2101420 2026-11-02T08:38:54Z MikaelF 935 /* Mijarên têkildar */ 2101421 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=îlon 2024}} [[Wêne:Darfur map (2004).png|thumb|300px|Herêma Darfûrê]] '''Darfûr''' ([[erebî]]: دار فور, ''dār fūr'' ku tê wateya "Welatê [[Fûr]]an") [[herêm]]eke li [[rojava]] [[Sudan]]ê ye. [[Cînar]]ên wê [[Lîbya]], [[Çad]] û [[Komara Afrîkaya Navend]] in. Di nav xwe da sê [[parêzgeh]] in: ''[[Gharb Darfur]]'' (Darfûra Rojava), ''[[Janub Darfur]]'' (Darfûra Başûr) û ''[[Shamal Darfur]]'' (Darfûra Bakur). == Siltaniya Darfûrê == Di navbera salên [[1640]] û [[1916]]an de herêma Darfûrê [[Sultanî|siltaniyeke]] bi [[Împeratoriya Osmanî]] ve girêdayî bû. Di [[22ê gulana 1916]]an de [[şer]]ekî di navbera siltaniya Darfûrê û [[Brîtanyaya Mezin]] de çêbû, di encama vê nakokiyê de siltaniya Darfûrê têk çû û hilweşiya. {{Çk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Afrîka]] [[Kategorî:Darfûr| ]] [[Kategorî:Sûdan]] qi5icatty1rxadl83tl3qlxt2gca9h8 0 42034 2101355 1811480 2026-11-01T20:13:38Z MikaelF 935 2101355 wikitext text/x-wiki [[Wêne:GulaResXelfeti.jpg|thumb|Gula Reş a Xelfetiyê (2006)]] Yek ji sembolên [[Xelfetî|Xelfetiyê]] bêguman '''Gula Reş''' e. Ji ber mîkro-iqlima ya ku li Xelfetiyê peyda ye, di vê herêmê de gulên reş ên ku bala meriv dikşînin mezin dibin.<ref>[[Bêrîvan Karatorak]] (2021). "Gula Reş û efsûna axa Xelfetî.", [[Xwebûn]], 88:2021, r. 11.</ref> Lêkolîner dibêjin ku gulên reş [[endemîk]] in û lewra bi tenê li Xelfetiyê wuha derdikevin holê. Pêwîst e ku rengê gulan vekirî be, lê ji ber ku ew gul endemîk in bi bandora mîkro-iqlima Xelfetiyê rengê xwe diguherînin û bi vî awayî reş xuya dikin. Ev gul bi taybetî di mehên buhar û payizê de mezin dibin. Lê dema ku meriv ev gulan qut dike û li derekî din diçîne gul taybetiya xwe wenda dike û rengê taybet ê vî gulî xwe diguhêrîne. Bi çandina biziran jî rengê gulan reş nabe. Ji ber vê yekê gelê Xelfetiyê gulên reş di baxçên xwe de diçînin da ku turîst ew gulên balkêş bibînin. {{Çk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Riwek-şitil}} [[Kategorî:Riwek]] mxamw5v7ofmyzu3gx2m9ljk4crlxik5 0 48901 2101279 1753433 2026-11-01T17:19:44Z MikaelF 935 2101279 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Pound_layer_cake.jpg|thumb|Kulîçe]] '''Kulîçe'''<ref>[[Bêrîvan Karatorak]] (2021). "Li welatê me kevneşopiyeke tahmxweş: Kulîçe.", [[Xwebûn]], 87:2021, r. 11.</ref> (ji bandora romî carnan paste) ji komekê şîraniyên ji hevîrê tên çêkirin re dibêjin. Ji bo hevîrê wê bê poxandin (belkirin) hevîrtirş na, lê karbonat tê bikaranîn. == Hin ji cureyên kulîçeyên Kurdistanê == * [[Kulîçeya Şingalê]] * [[Kulîçeya Hewlêrê]], kulîçeya [[Kerkûk (parêzgeh)|Kerkûkê]], kulîçeya Soranan * [[Kulîçeya dapîrê]] * [[Kulîçeya helawê]] * [[Kulîçeya pêçange ya darçînê]], kulîçeya heciyan * [[Kulîçeya belalûkê]] * [[Kulîçeya Mem û Zînê]], kulîçeya ron a bi fêkiyan * [[Kulîçeya birçiyan]], kulîçeya herî birûn e * [[Kulîçeya bi loqim a Amedê]] Kulîçeyên nûjen gelek krema, [[fêkî]], çîkolate, vanîlya hwd bikartînin. Kulîçeyên kurdî mirov dikare di beşan de [[kom]] bike: Kulîçeyên zivistanê û yên havînê. {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Kulîçe| ]] [[Kategorî:Pêjgeha Ewropayê]] [[Kategorî:Şîranî]] jchdl3g0tajrp9dxf0jhva5ix5ep7td 2101280 2101279 2026-11-01T17:21:38Z MikaelF 935 2101280 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Pound_layer_cake.jpg|thumb|Kulîçe]] '''Kulîçe'''<ref>[[Bêrîvan Karatorak]] (2021). "Li welatê me kevneşopiyeke tahmxweş: Kulîçe.", [[Xwebûn]], 87:2021, r. 11.</ref> (ji bandora romî carnan ''paste'') ji komekê şîraniyên ji hevîrê çêkirî re dibêjin. Ji bo hevîrê wê bê poxandin (belkirin) hevîrtirş na, lê karbonat tê bikaranîn. == Hin ji cureyên kulîçeyên Kurdistanê == * [[Kulîçeya Şingalê]] * [[Kulîçeya Hewlêrê]], kulîçeya [[Kerkûk (parêzgeh)|Kerkûkê]], kulîçeya Soranan * [[Kulîçeya dapîrê]] * [[Kulîçeya helawê]] * [[Kulîçeya pêçange ya darçînê]], kulîçeya heciyan * [[Kulîçeya belalûkê]] * [[Kulîçeya Mem û Zînê]], kulîçeya ron a bi fêkiyan * [[Kulîçeya birçiyan]], kulîçeya herî birûn e * [[Kulîçeya bi loqim a Amedê]] Kulîçeyên nûjen gelek krema, [[fêkî]], çîkolate, vanîlya hwd bikartînin. Kulîçeyên kurdî mirov dikare di beşan de [[kom]] bike: Kulîçeyên zivistanê û yên havînê. {{Çk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Kulîçe| ]] [[Kategorî:Pêjgeha Ewropayê]] [[Kategorî:Şîranî]] 06lhu72kps4x8iqtmie6rxpoquxpwwo 2101281 2101280 2026-11-01T17:27:15Z MikaelF 935 2101281 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Bonex pasta reyonu.jpg|thumb|Kulîçe]] '''Kulîçe'''<ref>[[Bêrîvan Karatorak]] (2021). "Li welatê me kevneşopiyeke tahmxweş: Kulîçe.", [[Xwebûn]], 87:2021, r. 11.</ref> (ji bandora romî carnan ''paste'') ji komekê şîraniyên ji hevîrê çêkirî re dibêjin. Ji bo hevîrê wê bê poxandin (belkirin) hevîrtirş na, lê karbonat tê bikaranîn. == Hin ji cureyên kulîçeyên Kurdistanê == * [[Kulîçeya Şingalê]] * [[Kulîçeya Hewlêrê]], kulîçeya [[Kerkûk (parêzgeh)|Kerkûkê]], kulîçeya Soranan * [[Kulîçeya dapîrê]] * [[Kulîçeya helawê]] * [[Kulîçeya pêçange ya darçînê]], kulîçeya heciyan * [[Kulîçeya belalûkê]] * [[Kulîçeya Mem û Zînê]], kulîçeya ron a bi fêkiyan * [[Kulîçeya birçiyan]], kulîçeya herî birûn e * [[Kulîçeya bi loqim a Amedê]] Kulîçeyên nûjen gelek krema, [[fêkî]], çîkolate, vanîlya hwd bikartînin. Kulîçeyên kurdî mirov dikare di beşan de [[kom]] bike: Kulîçeyên zivistanê û yên havînê. {{Çk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Kulîçe| ]] [[Kategorî:Pêjgeha Ewropayê]] [[Kategorî:Şîranî]] 6wteixeksahj3ey0x05nm8d7sbq62mg 2101283 2101281 2026-11-01T17:43:00Z MikaelF 935 2101283 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Bonex pasta reyonu.jpg|thumb|Kulîçe]] '''Kulîçe'''<ref>[[Bêrîvan Karatorak]] (2021). "Li welatê me kevneşopiyeke tahmxweş: Kulîçe.", [[Xwebûn]], 87:2021, r. 11.</ref> (ji bandora romî carnan ''paste'') ji komekê şîraniyên ji [[hevîr]]ê çêkirî re dibêjin. Ji bo hevîrê wê bê poxandin (belkirin) hevîrtirş na, lê [[karbonat]] tê bikaranîn. == Hin ji cureyên kulîçeyên Kurdistanê == * [[Kulîçeya Şingalê]] * [[Kulîçeya Hewlêrê]], kulîçeya [[Kerkûk (parêzgeh)|Kerkûkê]], kulîçeya Soranan * [[Kulîçeya dapîrê]] * [[Kulîçeya helawê]] * [[Kulîçeya pêçange ya darçînê]], kulîçeya heciyan * [[Kulîçeya belalûkê]] * [[Kulîçeya Mem û Zînê]], kulîçeya ron a bi fêkiyan * [[Kulîçeya birçiyan]], kulîçeya herî birûn e * [[Kulîçeya bi loqim a Amedê]] Kulîçeyên nûjen gelek krema, [[fêkî]], çîkolate, vanîlya hwd bikartînin. Kulîçeyên kurdî mirov dikare di beşan de [[kom]] bike: Kulîçeyên zivistanê û yên havînê. {{Çk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Kulîçe| ]] [[Kategorî:Pêjgeha Ewropayê]] [[Kategorî:Şîranî]] 5pu8y1x37d0cfi83u6h286wg9kvzn0l 2101284 2101283 2026-11-01T17:46:44Z MikaelF 935 2101284 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Bonex pasta reyonu.jpg|thumb|Kulîçe]] '''Kulîçe'''<ref>[[Bêrîvan Karatorak]] (2021). "Li welatê me kevneşopiyeke tahmxweş: Kulîçe.", [[Xwebûn]], 87:2021, r. 11.</ref> (ji bandora romî carnan ''paste'') ji komeke şîraniyên ji [[hevîr]]ê çêkirî re dibêjin. Ji bo hevîrê wê bê poxandin (belkirin) [[hevîrtirş]] na, lê [[karbonat]] tê bikaranîn. == Hin ji cureyên kulîçeyên Kurdistanê == * [[Kulîçeya Şingalê]] * [[Kulîçeya Hewlêrê]], kulîçeya [[Kerkûk (parêzgeh)|Kerkûkê]], kulîçeya Soranan * [[Kulîçeya dapîrê]] * [[Kulîçeya helawê]] * [[Kulîçeya pêçange ya darçînê]], kulîçeya heciyan * [[Kulîçeya belalûkê]] * [[Kulîçeya Mem û Zînê]], kulîçeya ron a bi fêkiyan * [[Kulîçeya birçiyan]], kulîçeya herî birûn e * [[Kulîçeya bi loqim a Amedê]] Kulîçeyên nûjen gelek [[krema]], [[fêkî]], [[çîkolate]], [[vanîlya]] û hwd bikartînin. Kulîçeyên kurdî mirov dikare di beşan de [[kom]] bike: [[kulîçeyên zivistanê]] û [[kulîçeyên havînê]]. {{Çk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Kulîçe| ]] [[Kategorî:Pêjgeha Ewropayê]] [[Kategorî:Şîranî]] 4050fzv60p6tivygw1fbdxi4wo56cbu 0 51488 2101349 1327175 2026-11-01T20:09:11Z Kawa63 105128 /* */ 2101349 wikitext text/x-wiki '''Becwan''' navê terîqeteke şiî ye. Becwanî şaxeke dîrokî ya êla [[Bacelan]] a li [[xaneqîn]]ê ne, û rêxistina wan a civatî heta îro jî eşîrî ye. Bacwanî li [[Başurê Kurdistanê]], li gundên 45-50 kîlometre li başûrê rojhilata [[Mûsil]]ê dijîn.<ref>Gunter, M. Michael. Historical Dictionary Of The Kurds. The Scarecrow Press. 2004</ref> Piriya wan [[yarsan]] ne, lê gelek kurdolog bawer dikin ku ola becwanan cuda ne, lê hemanên yarsantî, [[qizilbaş]]î û [[şebek]]î di nav de jî hene.<ref>Moosa, Matti. Extremist Shiites: The Ghular Sects. Syracuse, NY: Syracuse University Press, 1988.</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Yarsantî]] l9dxglcde716s0fbq8v00caoomxq3ba 2101351 2101349 2026-11-01T20:09:24Z Kawa63 105128 /* */ 2101351 wikitext text/x-wiki '''Becwan''' navê terîqeteke şiî yê kurd e. Becwanî şaxeke dîrokî ya êla [[Bacelan]] a li [[xaneqîn]]ê ne, û rêxistina wan a civatî heta îro jî eşîrî ye. Bacwanî li [[Başurê Kurdistanê]], li gundên 45-50 kîlometre li başûrê rojhilata [[Mûsil]]ê dijîn.<ref>Gunter, M. Michael. Historical Dictionary Of The Kurds. The Scarecrow Press. 2004</ref> Piriya wan [[yarsan]] ne, lê gelek kurdolog bawer dikin ku ola becwanan cuda ne, lê hemanên yarsantî, [[qizilbaş]]î û [[şebek]]î di nav de jî hene.<ref>Moosa, Matti. Extremist Shiites: The Ghular Sects. Syracuse, NY: Syracuse University Press, 1988.</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Yarsantî]] 8tut02q6gde0fh5e8zmainqv6dy2nxj 0 59422 2101367 1915738 2026-11-01T23:28:30Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2101367 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | wêne = Wêne:Encûmana Niştimanî ya Kurdî li Sûriyê.jpg | sernavê_wêne = Logoya Encûmana Niştimanî ya Kurdî li Sûriyê (ENKS) }} '''Encûmena Niştimanî ya Kurdî li Sûriyê''' ('''ENKS''') rêxistineke siyasî ye, ku di 26ê [[kewçêr]]a [[2011]]an de<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/565261 |sernav=ENKS di 10 saliya xwe de: Ji bo pêkanîna armancên neteweyî û niştimanî berdewam in |malper=ENKS di 10 saliya xwe de: Ji bo pêkanîna armancên neteweyî û niştimanî berdewam in |tarîx=2021-10-27 |roja-gihiştinê=2025-01-03 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> li [[Hewlêr (paytext)|Hewlerê]] bi alîkariya serokê [[herêma Kurdistanê]] [[Mesûd Barzanî]] piştî destpêka [[şerê navxweyî yê Sûriyê]] hate damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.suriyegundemi.com/the-kurdish-national-council-in-syria |sernav=The Kurdish National Council in Syria |malper=Suriye Gündemi |roja-gihiştinê=2025-01-03 |ziman=tr-TR }}</ref> Ew wek hevbendiyek ji çend partî, çalakvan û kesên serbixwe ji bo nûnertiya berjewendiyên gelê kurd li Sûriyê hate avakirin. ENKSê hewla [[Federalîzm|sîstemeke federalî]] li [[Sûrî|Sûriyê]] dide, ku mafên kurdan yên [[çand]]î, [[Zimanê kurdî|zimanî]] û [[Siyaset|siyasî]] di nav Sûriyeke yekgirtî de misoger bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/373994 |sernav=We want democratic Syria that guarantees rights of Kurds: ENKS |malper=We want democratic Syria that guarantees rights of Kurds: ENKS |tarîx=2018-01-03 |roja-gihiştinê=2025-01-03 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> == Îdeolojî û armanc == ENKSê ku bi piştevaniya serok Mesûd Barzanî hatiye damezrandin, ji aliyê [[îdeolojî]]k ve nêzîkî [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|Partiya Demokrata Kurdistanê (PDK)]] ye. ENKS xeteke siyasî ya nerm dişopîne, ku xwe dispêre [[diyalog]] û piştevaniya [[Navneteweyî|navdewletî]] ji bo dîtina çareseriyek ji pirsa [[kurd]] li Sûriyê. Ew herwiha girîngiyê dide [[mafên mirovan]], [[demokrasî]] û rêzgirtina ji cihêrengiya [[etnîk]]î û [[dîn]]î. Di nava Sûriyê de, ENKS bi [[Partiya Yekîtiya Demokrat|Partiya Yekîtiya Demokratîk (PYD)]] û baskê wê yê [[leşker]]î, [[Yekîneyên Parastina Gel|Yekîneyên Parastina Gel (YPG)]] re hevrikiyê kiriye. PYDya ku defakto herêmên bakurê rojhilatê Sûriyê kontrol dike, ji aliyê ENKSê ve hatiye rexne kirin, ji ber ku ew bi awayekî otorîter herêmên kurdî bi rê ve dibe û li dijî dengên opozîsyonê zextan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.arknews.net/en/node/36026 |sernav=Within 48 hours, the PYD militias set fire to 8 ENKS headquarters and party offices-ARK NEWS |malper=www.arknews.net |roja-gihiştinê=2025-01-03 |ziman=en }}</ref> Wek mînak, endamên ENKSê çendîn caran ji aliyê asayişa PYDê ve hatibûn girtin<ref>{{Jêder-malper |url=https://channel8.com/kurmanci/17636 |sernav=Rêveberiya Xweser du endamên ENKS’ê serbest berda |tarîx=2024-12-26 |roja-gihiştinê=2025-01-03 |ziman=tr |paşnav=Kanal8 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241226190435/https://channel8.com/kurmanci/17636 |roja-arşîvê=2024-12-26 |url-status=dead }}</ref> û çend caran di navbera herdu grûpan de alozî derketibû. Ji ber vê yekê gelek serokên ENKSê li sirgûnê dijîn û nekarîn vegerin axa xwe. Lê piştî rûxandina [[Rejîma Bees|rejîma Esed]] di sala 2024an de, [[Diyaloga kurd-kurd|hewlên diyalogê]] û yekîtiyê di navbera her du aliyan de zêde bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistantv.net/kt/%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1/225516 |sernav=ENKS û HSD dicivin |malper=کوردستان تیڤی (kurdistantv.net) |tarîx=2024-12-23 |roja-gihiştinê=2025-01-03 |ziman=kt }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://channel8.com/kurmanci/17508 |sernav=HSD’ê li ser hevdîtina Mazlûm Abdî û ENKS’ê daxuyaniyek da |tarîx=2024-12-23 |roja-gihiştinê=2025-01-03 |ziman=tr |paşnav=Kanal8 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241226001341/https://channel8.com/kurmanci/17508 |roja-arşîvê=2024-12-26 |url-status=dead }}</ref> ENKS endamê [[Opozîsyona Sûriyê|opozisyona Sûriyê]] ye, ku li dijî rêjîma Esed tê birêvebirin, û nûneratiya wê di [[Hevpeymaniya Niştimanî ya Sûriyê]] de heye. Vê yekê naskirina navdewletî ya ENKSê bi xwe re anî, lê di heman demê de bûbû sedema rexneyan jî, ji ber ku hin aliyên kurd hevkariya bi komên opozisyonê yên ku ereb lê serdest in red dikirin. Le rewş pîştî rûxandina rejîma Esed guherî û ENKS, wekî aliyên din ên kurd, hewl didin ku danûstandinên di nava kurdan û aliyên din ên sûrî bêne zêdekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221220248 |sernav=Şêx Murşid Xeznewî mizgînî da: ENKSyê jî piştrast kir |malper=Rudaw.net }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://anfkurdi.com/jin/Sex-el-xeznewi-dive-partiyen-kurdistani-nakokiyen-xwe-bidin-aliyeki-191960 |sernav=Şêx El Xeznewî: Divê partiyên Kurdistanî nakokiyên xwe bidin aliyekî |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2025-01-03 |ziman=ku }}</ref> Herwiha, ENKS têdikoşe ku hevdîtin bi navbeynkariya [[Neteweyên Yekbûyî]] bêne kirin Di van salên dawî de ENKSê ji bo vegerandina [[Penaberên sûrî|penaberan]] û naskirina mafên kurdan di destûra Sûriyeya pêşerojê de xebat kiriye. Di heman demê de hewl dide ku diyaloga bi PYDê re xurttir bike, da ku di nav tevgera kurd de perçebûn çênebe. Tevî zehmetiyan, ENKS di şerê ji bo mafên kurdan li Sûriyê de dengekî girîng e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/301220245 |sernav=Ligel Renc: Hewlên yekdengiya Kurdan li Rojavayê Kurdistanê |malper=Rudaw.net }}</ref> == Partiyên encûmanenê == {| class="wikitable sortable" |- ! Nav !! Sekretêr |- | [[Partiya Demokrat a Kurdistanê li Sûriyê]] (Elpartî) || Abdul Hakim Bashar |- | Partiya Demokrat a Kurdistanê li Sûriyê (Elpartî) || Nesredîn Îbrahîm |- | Partiya Demokrat a Kurdî li Sûriyê || Abdul Rahman Aluji |- | Partiya Demokrat a Kurdî li Sûriyê || Feysel Yusuf |- | Partiya Demokrat a Kurdî Sûrî || Şêx Jamal |- | [[Partiya Yekîtî ya Demokrat a Kurd li Sûriyê]] (Yekîtî) || Mihyedîn Şêx Alî |- | Partiya Yekîtî ya Kurdî li Sûriyê || Ismaîl Hemê |- | Partiya Yekîtî ya Kurdistan || Abdul Basit Hamo |- | Partiya Wekhevî ya Demokrat a Kurdî li Sûriyê)|| Aziz Dawed |- | Partiya Azadî ya Kurdî li Sûriyê || Mustafa Oso |- | Partiya Azadî ya Kurdî li Sûriyê || Mustafa Jumaa |- | Partiya Demokrat a Pêşverû ya Kurdî li Sûriyê || Hamid Darwish |- | Partiya Çep a Kurdî li Sûriyê || Muhammad Musa |- | Partiya Çep a Kurdî li Sûriyê || Salih Gado |- | Partiya Welatparêz a Demokrat a Kurdî li Sûriyê || Tahir Sfook |- | Rêkeftina Demoqrat a Kurdî ya Sûrî || Nash’at Muhammad |} == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Rêxistinên siyasî yên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 2011an li Sûriyê]] [[Kategorî:Neteweperweriya kurdî li Sûriyê]] [[Kategorî:Partiyên siyasî yên Rojavaya Kurdistanê]] [[Kategorî:Partiyên siyasî yên Sûriyê]] [[Kategorî:Rêxistinên bi merkeza li Sûriyê]] [[Kategorî:Rêxistinên ku di 2011an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Rêxistinên neteweperwerê kurd]] [[Kategorî:Rojavaya Kurdistanê]] pvakti8yxiy7lmk783xp0wta8uxqs8y 0 63380 2101332 2025822 2026-11-01T20:02:00Z Kawa63 105128 /* */ 2101332 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = | mapframe-zoom = 12 | nexşeya_reptiyeyê = }} '''Çikîner''' ({{bi-tr|Çiğnir}}) gundekî bi ser [[Arabkîr]]a Melediyê ve ye. {{Bajar û gundên Arabkîrê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} {{Tirkiye-şitil}} [[Kategorî:Gundên Arabkîrê]] fekskmrpx4sqioawbbkj8wkp2tbok66 0 64447 2101335 1653980 2026-11-01T20:04:28Z Kawa63 105128 /* Gelhenasî */ 2101335 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Qeretaş | navê_din = | navê_fermî = Karataş | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Riha (parêzgeh)|Riha]] | navçe = [[Sirûc]] | nahiye = [[Sirûc]] (Navend) | hejmara_mezrayan = | nifûs = | sala_nifûsê = | hejmara_mêran = | hejmara_jinan = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = | koda_postayê = | koda_telefonê = | nexşeya_reptiyeyê = Tirkiye | koordînat = }} '''Qeretaş''' ({{bi-tr|Karataş}}), [[gund]]ekî bi ser navenda [[Sirûc]]a [[Riha]]yê ve ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Tax û gundên Sirûcê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gundên Sirûcê]] 7kkcavmr4pfry5m9yqflh1tls14vte7 0 64959 2101372 1716947 2026-11-02T02:10:46Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2101372 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Agahîdank TV | nav = ''Güldür Güldür Show'' | logofile = | logosize = 220px | logoalt = | navê_tam = Güldür Güldür Show | destpêk = [[27ê sibatê]] [[2013]] | şirket = [[Beşiktaş Kültür Merkezi]] (BKM) | welat = {{Ala|Tirkiye}} ([[Stembol]]) | ziman = [[tirkî]] | cîhê_ragihandinê = [[Worldwide]] | navên_kevn = [[5'er Beşer]], [[İnsanlar alemi]] | malper = [http://www.showtv.com.tr/program/programlar/guldur-guldur/104084 Güldür Güldür] | sat serv 1 = [[Turksat 4A]] | sat chan 1 = 11045 H 4800 3/4 | sat serv 2 = [[Eutelsat 7A]] | sat chan 2 = 10845 H 30000 5/6 | sat serv 3 = | sat chan 3 = }} '''''Güldür Güldür Show''''' (bi [[kurdî]]: ''Kenandin û Kenandin Show''), bi pêşkêşiya [[Ali Sunal]] berî di [[FOX TV]] dû re [[SHOW TV]] de weşaneke şahînî ye. Di bernameyê de her hefte bi bangakirina navdaran re cih digirin. == Produksiyon == Bi destpêkirina FOX TV, roja [[24ê îlonê]] [[2013]] guhaztin SHOW TV bû. Rojên ewl reytinga ketî girtin û dû re dan hev. [[25ê sibatê]] [[2014]] bi navê ''Güldür Güldür Show'' hatiye guhartin. Demsala pêşîn [[10ê hezîranê]] [[2014]] destpêkiribû. == Lîstikvan == * [[Ali Sunal]] - Aziz Güngör Esen * [[Alper Kul]] - İsmail * [[Erdem Yener]] - Hüseyin * [[İrem Sak]] - Sinem * [[Çağlar Çorumlu]] - Şevket * [[Aylin Kontente]] - Burcu * [[Onur Buldu]] - Bilal * [[Özge Borak]] - Nezaket * [[Onur Atilla]] - İbrahim * [[Meltem Yılmazkaya]] - Mehtap * [[Aziz Aslan]] - Fikri * [[Ayşegül Akdemir]] - Dilek * [[Burak Topaloğlu]] - Bahadır * [[Özgün Aydın]] - Mustafa * [[Uğur Bilgin]] - Mesut * [[Derya Karadaş]] - Aysel * [[Kıvanç Baran]] - Arslan == Lîstikvanên berî == * Mine Tugay - Bengisu * Okan Çabalar - Hakkı * Yeşim Ceren Bozoğlu - Oya * Hande Dane - Nazlı * Doğukan Polat - Adem * Sıla Çetindağ - Merve * Yavuzhan Doğan - Cem * Şirincan Çakıroğlu - Fatoş * Ozan Akbaba - Şenol * Dilşah Demir - Çiğdem * Öner Ateş - Hamit * Pınar Şenol - Sultan * Doğan Akdoğan - Tanju == Bernameya weşanê == * 1. Demsal [[Çarşem]] Saet 20.45 '''/''' Destpêka Demsal 27 sibat 2013 '''/''' Fînala Demsal 12 hezîran 2013 * 2. Demsal [[Sêşem]] Saet 23.30, [[Çarşem]] 23.15, [[Pêncşem]] 20.00-21.00 '''/''' Destpêka Demsal 1 çiriya pêşîn 2013 '''/''' Fînala Demsal 10 tîrmeh 2014 * 3. Demsal [[Pêncşem]] Saet 20.00, [[În]] 20.00 '''/''' Destpêka Demsal 11 Eylül 2014 == Girêdanên derve == * [https://web.archive.org/web/20251005201417/https://www.showtv.com.tr/program/programlar/guldur-guldur/104084%7CMalpera Güldür Güldür] * {{Twitter}} * [http://www.bkmonline.net/tr/show/guldur-guldur-show|BKM]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2021 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{TV-şitil}} [[Kategorî:Televîzyon]] lx3bwex2e7tscsugxsippq7ntvrv696 0 65774 2101403 1846738 2026-11-02T07:16:45Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2101403 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | roja_jidayikbûnê = <nowiki/> }} '''Muhemmed Fezarî''' an '''Muhemmed bin Îbrahîm Fezarî''' ( ? - m. 796 an jî 806) ({{bi-ar|محمد الفزاري|Muhammad al-Fazari}}) fîlozofekî [[misilman]] û zanyarê [[matematîk]] û [[astronomî|stêrnasiyê]] bû.<ref>http://www.kimdirhayatieserleri.com/muhammed-bin-ibrahim-fezari-kimdir-hayati-ve-eserleri.html{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> Navê bavê wî [[Îbrahîm Fezarî]] ye Ew jî matematîknas û stêrnas bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://islamsci.mcgill.ca/RASI/BEA/Fazari_BEA.htm |sernav=Fazari |malper=islamsci.mcgill.ca |tarîxa-gihiştinê=2021-06-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250805235626/https://islamsci.mcgill.ca/RASI/BEA/Fazari_BEA.htm |roja-arşîvê=2025-08-05 |url-status=dead }}</ref><ref>Science in Translation: movements of knowledge through cultures and time. r. 81.</ref> == Berhem == * ''Zîcu’s-sind Hind el-Ke-bî'' * ''Kitabu’z Zîc cala si-ru’l'Arab'' * ''El-Kaşîde fî cil-mi’n-nucûm'' * ''Kitabu'l-Mikyas Hiz-zewal'' * ''Kitabu’l-camel bi’l’Usturlab we huwe zatu’l-halak'' * ''Kitabu’l-Amel bi’l usturlabi-musat-tah'' * ''El-Urcûze îl hudûd'' * ''Kitab Tastîhi'' * ''Ez-Zîcu’l-kadîmî gunû-ni’t-tacdîl we’takwîm'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Astronomên misilman}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Stêrnas-şitil}} [[Kategorî:Fîlozofên misilman]] [[Kategorî:Kesên sedsala 8an]] [[Kategorî:Matematîknasên ereb]] [[Kategorî:Mirin 806]] [[Kategorî:Stêrnasên ereb]] 4vehrv1fuaov73ewi2ddo33tjacgzw1 0 72230 2101336 1776833 2026-11-01T20:04:53Z Kawa63 105128 /* */ 2101336 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Îbrahîm bîn Sînan''' yek ji zanyarê Ereb yê [[stêrnasî]] û [[matematîk]]ê bû.<ref>https://global.britannica.com/biography/Ibrahim-ibn-Sinan{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }}</ref> Di sala 908an de hatiye dinyayê û di 38 saliya temenê xwe de sala 946an de mir.<ref>Hélène Baylet (Hélène Bellosta), « L'analyse et la synthèse selon Ibrahim Ibn Sinan », Thèse soutenue en 1994 à l'Université de Paris 7, r. 466 </ref> Îbrahîm bîn Sînan bi koka xwe ji [[Herran]]ê ye lê malbata wan koçî [[Bexda]]yê kiribûn. == Berhem == * ''Risale fî resmil kutû’i’s selase'' (Li ser Geometriyê ye) * ''Risale fî misahatil kat’il mukafî'' (Li ser Geometriyê ye) * ''El-Mesailul muhtare'' * ''Kitab fî harekatiş şems'' * ''Kitabu Alati’l azlal'' * ''Kitâb fîmâ ista’melehû Batlamyus ‘alâ sebîli’t-tesahul'' (Li ser Astronomiyê ye) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Astronomên misilman}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Stêrnasî-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 908]] [[Kategorî:Kesên ji Rihayê]] [[Kategorî:Kesên sedsala 10an]] [[Kategorî:Matematîknasên ereb]] [[Kategorî:Mirin 946]] [[Kategorî:Stêrnasên ereb]] [[Kategorî:Zanyarên misilman]] go4js14kyw63dxnddjpwvqdqs592kt7 2101337 2101336 2026-11-01T20:05:09Z Kawa63 105128 /* */ 2101337 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Îbrahîm bîn Sînan''' yek ji zanyarê Ereb yê [[stêrnasî]] û [[matematîk]]ê bû. Di sala 908an de hatiye dinyayê û di 38 saliya temenê xwe de sala 946an de mir.<ref>Hélène Baylet (Hélène Bellosta), « L'analyse et la synthèse selon Ibrahim Ibn Sinan », Thèse soutenue en 1994 à l'Université de Paris 7, r. 466 </ref> Îbrahîm bîn Sînan bi koka xwe ji [[Herran]]ê ye lê malbata wan koçî [[Bexda]]yê kiribûn. == Berhem == * ''Risale fî resmil kutû’i’s selase'' (Li ser Geometriyê ye) * ''Risale fî misahatil kat’il mukafî'' (Li ser Geometriyê ye) * ''El-Mesailul muhtare'' * ''Kitab fî harekatiş şems'' * ''Kitabu Alati’l azlal'' * ''Kitâb fîmâ ista’melehû Batlamyus ‘alâ sebîli’t-tesahul'' (Li ser Astronomiyê ye) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Astronomên misilman}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Stêrnasî-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 908]] [[Kategorî:Kesên ji Rihayê]] [[Kategorî:Kesên sedsala 10an]] [[Kategorî:Matematîknasên ereb]] [[Kategorî:Mirin 946]] [[Kategorî:Stêrnasên ereb]] [[Kategorî:Zanyarên misilman]] s6yqpw6fttp8p2h1n2iy6kelyowpucs 2101338 2101337 2026-11-01T20:05:40Z Kawa63 105128 Kawa63 navê [[Îbrahîm bin Sînan]] guhart û kir [[Îbrahîm bîn Sînan]] 2101337 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Îbrahîm bîn Sînan''' yek ji zanyarê Ereb yê [[stêrnasî]] û [[matematîk]]ê bû. Di sala 908an de hatiye dinyayê û di 38 saliya temenê xwe de sala 946an de mir.<ref>Hélène Baylet (Hélène Bellosta), « L'analyse et la synthèse selon Ibrahim Ibn Sinan », Thèse soutenue en 1994 à l'Université de Paris 7, r. 466 </ref> Îbrahîm bîn Sînan bi koka xwe ji [[Herran]]ê ye lê malbata wan koçî [[Bexda]]yê kiribûn. == Berhem == * ''Risale fî resmil kutû’i’s selase'' (Li ser Geometriyê ye) * ''Risale fî misahatil kat’il mukafî'' (Li ser Geometriyê ye) * ''El-Mesailul muhtare'' * ''Kitab fî harekatiş şems'' * ''Kitabu Alati’l azlal'' * ''Kitâb fîmâ ista’melehû Batlamyus ‘alâ sebîli’t-tesahul'' (Li ser Astronomiyê ye) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Astronomên misilman}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Stêrnasî-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 908]] [[Kategorî:Kesên ji Rihayê]] [[Kategorî:Kesên sedsala 10an]] [[Kategorî:Matematîknasên ereb]] [[Kategorî:Mirin 946]] [[Kategorî:Stêrnasên ereb]] [[Kategorî:Zanyarên misilman]] s6yqpw6fttp8p2h1n2iy6kelyowpucs 1 72279 2101340 1483793 2026-11-01T20:05:41Z Kawa63 105128 Kawa63 navê [[Gotûbêj:Îbrahîm bin Sînan]] guhart û kir [[Gotûbêj:Îbrahîm bîn Sînan]] 1483793 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=şitil|1= {{Wîkîproje Kurdistan|muhîmî=}} }} Di kurmanciya bakurê Kurdistanê de '''Sînan''' tê bikaranîn.—<small>[[Bikarhêner:Gomada|<span style="background:Yellow">'''''<span style="font-family:Verdana;color:red">Gom<span style="color:#006400">ada</span></span></span>''''']]^{[[Gotûbêja bikarhêner:Gomada|peyam]]}</small> 09:42, 19 kewçêr 2016 (UTC) 77img1gb0sfo89g6gmcw9rkwuyz4ehp 0 72280 2101345 750666 2026-11-01T20:08:59Z Xqbot 3029 Beralîkirina ducarî li ser [[Îbrahîm bîn Sînan]] hat sererastkirin 2101345 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Îbrahîm bîn Sînan]] 2p4jmns19od2iodjyacaaiuxloz2egj 1 72281 2101348 750668 2026-11-01T20:09:09Z Xqbot 3029 Beralîkirina ducarî li ser [[Gotûbêj:Îbrahîm bîn Sînan]] hat sererastkirin 2101348 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêj:Îbrahîm bîn Sînan]] re7co1shnne8ya2rzwerk1bvr2p5g9l 0 72514 2101374 2095699 2026-11-02T02:36:22Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2101374 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank yekîneyên leşkeriyê | navê yekîneyê = Hevpeymaniya Navneteweyî li dijî Daişê | navê rastî = Combined Joint Task Force – Operation Inherent Resolve | wêne = [[Wêne:Seal of Combined Joint Task Force – Operation Inherent Resolve.svg|175px]] | wêne binnivîs = Sembola tîma xebatê.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Rosen |pêşnav=Armin |sernav=The US-Led War On ISIS Now Has A Logo |url=http://www.businessinsider.com.au/the-us-led-war-on-isis-now-has-a-logo-2014-12 |xebat=Business Insider Australia |tarîx=9 kanûna pêşîn 2014 |tarîxa-gihiştinê=9 kanûna pêşîn 2014 |tarîxa-arşîvê=13 çiriya paşîn 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161113212219/http://www.businessinsider.com.au/the-us-led-war-on-isis-now-has-a-logo-2014-12/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | sernûçe = | dem = 10 çiriya pêşîn 2014 – didome<br>({{Temena bi sal, meh, hefte û roj|month1=10|day1=10|year1=2014}})<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.defense.gov/news/newsarticle.aspx?id=123542 |sernav=Defense.gov News Article: DoD Authorizes War on Terror Award for Inherent Resolve Ops |weşanger=Defense.gov |tarîxa-gihiştinê=1 kanûna pêşîn 2014 |archive-date=2014-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141101011135/http://www.defense.gov/news/newsarticle.aspx?id=123542 |url-status=dead }}</ref><ref name="defense1">{{Jêder-malper |url=http://www.defense.gov/home/features/2014/0814_iraq/docs/Inside_the_coalition_to_defeat_ISIL_3.pdf |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150714031347/http://www.defense.gov/home/features/2014/0814_iraq/docs/Inside_the_coalition_to_defeat_ISIL_3.pdf |sernav=Inside the Coalition to defeat ISIL |weşanger=Combined Joint Task Force — U.S. Department of Defense |tarîx=21 nîsan 2015 |tarîxa-gihiştinê=27 nîsan 2015 |tarîxa-arşîvê=14 tîrmeh 2015 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |paşnav=Kohn |pêşnav=Sally |url=http://www.thedailybeast.com/articles/2014/10/14/warren-and-christie-are-the-anti-hillarys.html |sernav=Warren and Christie Are the Anti-Hillarys |tarîx=14 çiriya pêşîn 2014 |xebat=The Daily Beast |tarîxa-gihiştinê=25 tebax 2015 }}</ref> | welat = {{Ala|Iraq}}<br />{{Ala|Sûrî}} {{Collapsible list |bullets=yes |title=''Neteweyên beşdarbûn:''<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.turkishweekly.net/news/176934/us-forms-joint-anti-isil-command.html |sernav=US forms joint anti-ISIL command |kovar=The Journal of the Turkish Weekly |tarîx=9 kanûna pêşîn 2014 |tarîxa-gihiştinê=12 kanûna pêşîn 2014 |tarîxa-arşîvê=3 nîsan 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150403012422/http://www.turkishweekly.net/news/176934/us-forms-joint-anti-isil-command.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.state.gov/s/seci/index.htm |sernav=Special Presidential Envoy for the Global Coalition to Counter ISIL |weşanger=State.gov |tarîx=1 çiriya pêşîn 2014 |tarîxa-gihiştinê=23 nîsan 2015 }}</ref> |'''{{Ala|Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê}}''' |'''{{Ala|Keyaniya Yekbûyî}}''' |'''{{Ala|Fransa}}''' |'''{{Ala|Kanada}}''' |'''{{Ala|Urdun}}''' |'''{{Ala|Awistralya}}''' |'''{{Ala|Danîmarka}}''' |'''{{Ala|Holenda}}''' |'''{{Ala|Belçîka}}''' |'''{{Ala|Libnan}}'''<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav1=Spokesperson |pêşnav1=Office of the |sernav=Joint Statement Issued by Partners at the Counter-ISIL Coalition Ministerial Meeting |url=http://www.state.gov/r/pa/prs/ps/2014/12/234627.htm |xebat=U.S. Department of State |tarîx=3 kanûna pêşîn 2014 |jêgirtin="Participants commended the efforts of the Lebanese Armed Forces in fighting ISIL/Daesh, and noted that ISIL/Daesh’s finances and recruitment are also increasingly being challenged through international cooperation. Participants affirmed, however, that a successful campaign against ISIL/Daesh will take time, and will require a sustained, united, and coordinated response. Participants reiterated their long-term commitment to this effort." }}</ref> |'''{{Ala|Maroko}}''' |'''{{Ala|Erebistana Siyûdî}}''' |'''{{Ala|Tirkiye}}''' |'''{{Ala|Emirtiyên Yekbûyî yên Ereb}}'''<ref>{{Jêder-malper |paşnav1=CJTF-OIR News Release |sernav=Dec. 8: Military Airstrikes Continue Against ISIL in Syria and Iraq |url=http://www.centcom.mil/en/news/articles/dec.-8-military-airstrikes-continue-against-isil-in-syria-and-iraq |weşanger=US Central Command |tarîxa-gihiştinê=9 kanûna pêşîn 2014 |tarîxa-arşîvê=23 îlon 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150923201949/http://www.centcom.mil/en/news/articles/dec.-8-military-airstrikes-continue-against-isil-in-syria-and-iraq |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |'''{{Ala|Qeter}}''' |'''{{Ala|Bahreyn}}''' }} | dilsozî = | liq = | teşe = | rol = | mezinayî = 6,350<ref>{{Jêder-malper |url=http://newsmilitary.com/pages/39030025-4-600-international-troops-pledged-to-train-iraqi-forces |sernav=4,600 International Troops Pledged to Train Iraqi Forces |weşanger=NewsMilitary.com |tarîx= |tarîxa-gihiştinê=23 nîsan 2015 |tarîxa-arşîvê=2018-01-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180117192432/http://newsmilitary.com/pages/39030025-4-600-international-troops-pledged-to-train-iraqi-forces |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="1,300 more US soldiers deployed to Iraq">{{Jêder-malper |paşnav=Harper |pêşnav=Jon |url=http://www.stripes.com/news/us/1-000-soldiers-from-the-82nd-airborne-headed-to-iraq-1.320194 |sernav=1,000 soldiers from the 82nd Airborne headed to Iraq |weşanger=Stars and Stripes |tarîx=19 kanûna pêşîn 2014 |tarîxa-gihiştinê=23 nîsan 2015 }}</ref> | avahiya fermandariyê = {{Flagicon image|Seal of the United States Central Command.png|50px}} [[Fermandariya Biryargeha Navendî ya DYA'yê]] | garnîzon = [[Kuwêt]]<ref>{{Jêder-malper |sernav=4,600 international troops pledged to train Iraqi forces |url=http://www.militarytimes.com/story/military/2014/12/08/international-troops-pledged-train-iraqi-forces/20106625/ |weşanger=Military Times |tarîxa-gihiştinê=12 hezîran 2015 |tarîx=8 kanûna pêşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161114170607/http://www.militarytimes.com/story/military/2014/12/08/international-troops-pledged-train-iraqi-forces/20106625/ |roja-arşîvê=2016-11-14 |url-status=dead }}</ref><ref name="militants attack near Baiji">{{Jêder-malper |paşnav=Georgy |pêşnav=Michael |url=http://www.reuters.com/article/2015/06/13/us-mideast-crisis-iraq-idUSKBN0OT0BA20150613 |sernav=Militants attack government forces near Iraq's Baiji refinery |tarîx=13 hezîran 2015 |xebat=Reuters |tarîxa-gihiştinê=25 tebax 2015 |tarîxa-arşîvê=1 tîrmeh 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150701095841/http://www.reuters.com/article/2015/06/13/us-mideast-crisis-iraq-idUSKBN0OT0BA20150613 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | etîketa garnîzon = Sergeh | bernavk = | patron = | dirûşm = | reng = | etîketa rengê = | sirûd = | maskot = | salveger = | alav = | etîketa alavê = | şer = [[Destwerdana leşkerî ya li dijî DAÎŞê]] *[[Destwerdana bi pêşengiya-amerîkayê li Iraqê (2014–didome)|Şanoya Iraqê]] *[[Destwerdana bi pêşengiya-amerîkayê li Sûriyê|Şanoya Sûrî]] | dekorasyon = | qedirên şer = | etîketa qedirên şer = | hilweşandin = | saetan firrîne = | malper = | fermandarê niha = | fermandar1 = {{Sembola alayê|Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê}} Serbazê Korgeneral [[Stephen J. Townsend]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.army.mil/article/173729/new_operation_inherent_resolve_commander_continues_fight_against_isil |sernav=New Operation Inherent Resolve commander continues fight against ISIL |xebat=army.mil |tarîxa-gihiştinê=23 tebax 2016 }}</ref> | etîketa fermandar1 = Fermandarê niha | fermandar2 = {{Sembola alayê|Keyaniya Yekbûyî}} Tevgeneral [[Rupert Jones (Efserê Artêşa Brîtanî)|Rupert Jones]] | etîketa fermandar2 = Fermandarê Stratejiyê û Domandîdar | fermandar3 = {{Sembola alayê|Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê}} Tevgeneral [[Scott A. Kindsvater]] | etîketa fermandar3 = Cîgirê Fermandarê Operasyonên Îstîxbaratê | fermandar4 = {{Sembola alayê|Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê}} Tûxgeneral J. Scott O'Meara | etîketa fermandar4 = Serfermandarê Giştî yê Artêşê | fermandar5 = | etîketa fermandar5 = | fermandar6 = | etîketa fermandar6 = | fermandar7 = | etîketa fermandar7 = | fermandar8 = | etîketa fermandar8 = | fermandar9 = | etîketa fermandar9 = | fermandarên girîng = | sembola naskirinê = | etîketa sembola naskirinê = | sembola naskirinê2 = | etîketa sembola naskirinê2 = | sembola naskirinê3 = | etîketa sembola naskirinê3 = | sembola naskirinê4 = | etîketa sembola naskirinê4 = | sembola naskirinê5 = | etîketa sembola naskirinê5 = | êrîşên balafirê = | bombebarana balafirê = | balafirên elektronîk = | şervanê balafirê = | balafirên helîkopter = | êrîşên balafirên helîkopter = | kargoyên balafirên helîkopter = | pirrole balafirên helîkopter = | çavdêriyên balafirên helîkopter = | hînkarên balafirên helîkopter = | havilên balafirên helîkopter = | balafirên enterseptorê = | dewriyeya balafirê = | rayven balafirê = | hînkarên balafirê = | veguhestina balafirê = | tankera balafirê = | balafirên giştî = }} '''Hevpeymaniya Navneteweyî li dijî Daişê''', '''Hevpeymana Yekbûyî yên Hêzên Karûbar - Tevgera Biryara Gehîn''' ({{bi-en|''Combined Joint Task Force – Operation Inherent Resolve'' ('''CJTF–OIR''')}}), [[hevpeymanî|hevpeymaniyeke]] navneteweyî li dijî [[Daiş]]ê ye ku ji sala 2014an û pê ve ji [[Fermandariya Biryargeha Navendî ya Amerîkayê]] ji bo koordînasyona leşkerî li dijî Daişê û hêzên leşkerî û karmendên zêdeyî 30 welatan pêk tê.<ref>{{Cite press release|last=Katz|first=Whitney|url=http://www.jecc.mil/News/RecentNews/tabid/3796/Article/572157/jecc-assists-in-the-establishment-of-combined-joint-task-force-operation-inhere.aspx|title=JECC assists in the establishment of Combined Joint Task Force – Operation Inherent Resolve|publisher=JECC Public Affairs|date=13 kanûna paşîn 2015|accessdate=14 îlon 2015|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304133055/http://www.jecc.mil/News/RecentNews/tabid/3796/Article/572157/jecc-assists-in-the-establishment-of-combined-joint-task-force-operation-inhere.aspx|url-status=dead}}</ref> Koalîsyon yan jî hevpeymaniya li dijî DAÎŞê koalîsyoneke navneteweyî ye ku di sala 2013an de li hemberê [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê|DAÎŞê]] hatiye damezrandin. Erk û xayeya koalîsyonê ev e ku bi hevkariya welatan pêşketin û xetereya DAÎŞê were astengkirin û hêzên ku li dijî DAÎŞê şer dikin werin piştgirî kirin. Yek ji hevkarên koalîsyonê ku ji [[kurd]]an pêk [[Hêzên Sûriya Demokratîk]] (HSD) e ku li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û li herêmên din ên [[Sûrî|Sûriyê]] li dijî DAÎŞê şer kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://time.com/3273185/isis-us-nato/ |sernav=U.S. Forms Anti-ISIS Coalition at NATO Summit |malper=TIME |tarîx=2014-09-05 |roja-gihiştinê=2024-12-15 |ziman=en |paşnav=Nicks |pêşnav=Denver |roja-arşîvê=2018-10-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181012154609/http://time.com/3273185/isis-us-nato/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Herekatên leşkerî yên Portûgalê]] [[Kategorî:Hevpeymaniyên navneteweyî]] e7wqovli3y58wz8za5kye6jw7k77n0u 0 73465 2101376 2089290 2026-11-02T03:16:37Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2101376 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Joseph-Louis Lagrange | wêne = Lagrange portrait.jpg | sernavê_wêne = Lagrange | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê|1736|01|25}} | cihê_jidayikbûnê = Torîno ([[Îtalya]]) | roja_mirinê = 10ê nîsana [[1813]] | cihê_mirinê = [[Parîs]] ([[Fransa]]) | hevwelatî = {{ala|Fransa}} | perwerde = | netewe = Îtalyan-Fransayî | pîşe = [[Matematîknas]], [[fîzîknas]] û [[stêrnasî|stêrnas]] | salên_çalak = | xebatên_navdar = | dê = | bav = | xelat = Yek ji 72 kesên ku navê wan li ser Barûya Eyfelê nivîsandiye ye. | malper = }} '''Joseph Louis Lagrange '''(jdb. 1736 - m. 10ê nîsana 1813an) [[matematîknas]] û [[Stêrnasî|stêrnasê]] [[îtalyan]] bû. Li gorî rayekê ew [[matematîknas]]ê herî mezin ê sedsala hijdehem e.<ref>W.W. Rouse Ball, 1908 Joseph Louis Lagrange (1736 - 1813)[http://www.maths.tcd.ie/pub/HistMath/People/Lagrange/RouseBall/RB_Lagrange.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171201222512/https://www.maths.tcd.ie/pub/HistMath/People/Lagrange/RouseBall/RB_Lagrange.html |date=2017-12-01 }}, A short account of the history of mathematics, 4th ed.</ref> Ew beşekê jîna xwe li [[Prûsya]]yê, beşeke din jî li [[Fransa]]yê bihartiye. Ew ji teoriya hejmaran heta mekanîka esmanî xebatên girîng kiriye. Ew di sala 1766an de li ser qewîtiya Euler û d'Alembertê ve dest pê gerînendetiya matematîkê ya ''Akademiya Zanistan a Prûsyayê'' kir. Ew ji 20 sal pirtir li wê derê ma û di vî wextî de gelek berhem anî holê. Di heman katî de jî ew gelek xelat ji ''Akademiya Zanistan a Fransayê'' girt. Dozîneya wî ya ku di sala 1788an de li ser mekanîka analîtîkî kiribû, piştî Newtonê xebata herî berfireh bû û ev dozîne di sedsala nozdehem de ji bo pêşvebirina fizîka matematîkî pir alîkar bû.<ref>Lagrange, Joseph-Louis 1888–89. Mécanique Analytique, 4th ed., 2 vols. Paris: Gauthier-Villars et fils.</ref> == Jîna wî == Malbata wî îtalyan bû, belam li ber vê jî bav û kalên wî yên Fransayî hebûn. Di sala 1787an de wexta ku 51 salî bû ji Berlînê mala xwe bir Fransayê û li Fransayê bû endamê ''Akademiya Fransayî'' û heta dawiya jîna xwe li Fransayê ma. Ji ber vê yekê Lagrange carna wek [[Fransayî]] carna jî wek [[Îtalyan]] tê ramankirin. Di sala 1794an de wexta ku ''[[École polytechnique|École Polytechnique]]'' vebû, li wê derê profesorê analîz ê yekem bû. Lagrange di 10ê nîsana sala 1813an de li Parîsê mir û navê wî jî wekî navên endezyar, matematîkzan û zanyarên Fransayî, li ser [[Barûya Eyfelê]] hatiye nivîsandin. == Hevkêşeya Defransiyel a Lagrange == Lagrange di matematîkê de li ser hevkêşeyên defransiyel de gelek xebat kiriye û hevkêşeyekê bi navê wî jî heye. Hevkêşeya Lagrange bi vî awayî ye :: <math>y = xg(y')+ f(y')</math><ref>''Çözümlü Diferansiyel Denklem Problemleri'','''Doç.Dr. Erhan Pişkin''', rûpela 193yem</ref> Ji bo çareserkirina giştî ya vê hevkêşeyê, li gorî x'ê darişteya her du aliyê hevkêşeyê tê girtin. Lê belê di serî de ji bo ku di çareserkirinê de tevlihevî çê nebe, em ji darişteya y'ê re p bêjin.(<math>y'=p</math>) <math>{dy \over dx} = g(p) + xg'(p){dp \over dx}+f'(p){dp \over dx}</math> li vir derê ji bo ku em di serî ji <math>{dy \over dx}</math> re <math>p</math> gotibûn, em karin hevkêşeya xwe bi vî awayî binivîsin:<ref>''Çözümlü Diferansiyel Denklem Problemleri'','''Doç.Dr. Erhan Pişkin''', rûpela 194em</ref> <math>p = g(p)+ (xg'(p)+f'(p)){dp \over dx}</math> li vir derê heke em fonksiyona g yê girêdayî p bişeyinî aliyê din, hevkêşe wiha dibe: <math>p -g(p) =(xg'(p)+f'(p)){dp \over dx}</math> Ji vir derê: * Heke <math>p - g(p) = 0 </math> ê bibe, regeke reel ê hevkêşeyê dê hebe. Ev reg wek <math>p=a</math> tê terîfkirin û ev îfade di hevkêşeya Lagrangeê de bê nivîsandin, hevkêşeya nû dê bi vî awayî bibe: ** <math>y=xg(a)+f(a)</math> : Ev fonksiyonê ku ji neguhora kêfî re girêdayî nîn e, çareseriyeke tekane ye. * Heke <math>p -g(p)\neq0</math> bibe, hevkêşeya <math>p -g(p) =(xg'(p)+f'(p)){dp \over dx}</math> bi sererastkirinê tê vî halî: ** <math>{dx \over dp}-{g'(p) \over p-g(p)}x={f'(p) \over p-g(p)}</math> ** Bi çareserkirina vê hevkêşeya lîneer a ku li gorî x'ê hatiye nivîsandin, çareseriya <math>x=P(p,c)</math> tê bidestxistin. Di navbera ev îfade û hevkêşeyê de <math>p</math> ji navê tê rakirin û çareserî tê dîtin. == Jê cuda binêrin == * [[Hevkêşeya Defransiyel]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Endamên Akademiya Fransî ya Fenê]] [[Kategorî:Endamên Royal Society]] [[Kategorî:Matematîknasên fransî]] [[Kategorî:Mirin 1813]] [[Kategorî:Wergirên fransî yên Légion d'honneur]] m67zzt7j44exi09fhfowq4zi5giaozu 0 81239 2101333 1794039 2026-11-01T20:03:15Z Kawa63 105128 /* */ 2101333 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdanka giştî }} '''Lîstikên havînî yên olîmpiyadê 2020''' (bi [[japonî]]: 2020 年東京オリンピック, romanîzekirin: ''2020-Nen Tōkyō orinpikku''), lîstikên olîmpiyadê yên ku ji 24ê tîrmehê heta 9ê tebaxa [[2021]]ê li [[Tokyo]], [[Japon]]ê pêk hatin. Lîstik di destpêkê de diviyabûn ku ji 24ê tîrmehê heta 8ê tebaxa 2020an werin amadekirin, lê ji ber [[Nexweşiya Koronayê 2019-2020|nexweşiya Koronayê]] heta 2021ê hatine guhertin. == Girêdanên dervê == {{Commons-biçûk}}{{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Lîstikên Olîmpiyadê]] 1vlm6z0sgualcpq7haqlvdqir01b1gl 2101334 2101333 2026-11-01T20:03:35Z Kawa63 105128 /* */ 2101334 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdanka giştî }} '''Lîstikên havînî yên olîmpiyadê 2020''' (bi [[japonî]]: 2020 年東京オリンピック, romanîzekirin: ''2020-Nen Tōkyō orinpikku''), lîstikên olîmpiyadê yên ku ji 24ê tîrmehê heta 9ê tebaxa 2021ê li [[Tokyo]], Japonê pêk hatin. Lîstik di destpêkê de diviyabûn ku ji 24ê tîrmehê heta 8ê tebaxa 2020an werin amadekirin, lê ji ber [[Nexweşiya Koronayê 2019-2020|nexweşiya Koronayê]] heta 2021ê hatine guhertin. == Girêdanên dervê == {{Commons-biçûk}}{{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Lîstikên Olîmpiyadê]] rjbwsoi7snjs9dtjvhev0hclwa1f7hx 0 83991 2101347 750667 2026-11-01T20:09:04Z Xqbot 3029 Beralîkirina ducarî li ser [[Îbrahîm bîn Sînan]] hat sererastkirin 2101347 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Îbrahîm bîn Sînan]] 2p4jmns19od2iodjyacaaiuxloz2egj 1 83992 2101350 750669 2026-11-01T20:09:14Z Xqbot 3029 Beralîkirina ducarî li ser [[Gotûbêj:Îbrahîm bîn Sînan]] hat sererastkirin 2101350 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêj:Îbrahîm bîn Sînan]] re7co1shnne8ya2rzwerk1bvr2p5g9l 10 84348 2101257 1891649 2026-11-01T15:11:05Z MikaelF 935 2101257 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Polîtîka û dîrektîv | state = {{{state<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} | title = [[Wîkîpediya:Polîtîka û dîrektîv|Polîtîka û Dîrektîv]] | bodyclass = hlist | titlestyle = {{{titlestyle|}}} | group1 = Gelemperî | list1 = * [[Wîkîpediya:Pênc hîm|Pênc hîm]] * [[Wîkîpediya:Polîtîka û dîrektîv|Polîtîka û dîrektîv]] * [[Wîkîpediya:Lîsteyên polîtîka û dîrektîv|Lîsteyên polîtîka û dîrektîv]] ** [[Wîkîpediya:Lîsteyên polîtîka|Lîsteyên polîtîka]] ** [[Wîkîpediya:Lîsteyên dîrektîv|Lîsteyên dîrektîv]] | group2 = Hêman gelemperî | list2 = * [[Wîkîpediya:Yekîtîya raman|Yekîtîya raman]] * [[Wîkîpediya:Serastkirina ixtilafa|Serastkirina ixtilafa]] * [[Wîkîpediya:Polîtîkayê Serastkirin|Polîtîkayê Serastkirin]] | group3 = Polîtîkayê naverok | list3 = * [[Wîkîpediya:Bêalîtî|Bêalîtî ]] * [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî|Dirûvbarîtî]] | group4 = Polîtîkayên naverokê din | list4 = * [[Wîkîpediya:Sernavên nivîsar|Sernavên nivîsar]] *[[Wîkîpediya:Wateya "Hemû rêzikan berde" çi ye ?|Wateya "Hemû rêzikan berde" çi ye ?]] * [[Wîkîpediya:Polîtîkayê jêbirin|Polîtîkayê jêbirin]] * [[Wîkîpediya:Bikaranîna Wêneyan|Bikaranîna Wêneyan]] | group5 = Dîrektivê naverok | list5 = * [[Wîkîpediya:Destnîşana çavkaniyê|Destnîşana çavkaniyê]] * [[Wîkîpediya:Kurtenav|Kurtenav]] | group6 = Polîtîkayên tevger | list6 = * [[Wîkîpediya:Nezaketî|Nezaketî]] * [[Wîkîpediya:Şerê guhartinê|Şerê guhartinê]] * [[Wîkîpediya:Tacîz|Tacîz]] * [[Wîkîpediya:Xwedîtîya gotarên Wîkîpediya|Xwedîtîya gotarên Wîkîpediya]] * [[Wîkîpediya:Bûkok|Bûkok]] * [[Wîkîpediya:Rûpelên êriş|Rûpelên êriş]] | group7 = Dîrektivê tevger | list7 = * [[Wîkîpediya:Bi niyeta paqij bifikire|Niyeta paqij]] * [[Wîkîpediya:Rêz û rêziken edebê|Rêz û rêziken edebê]] * [[Wîkîpediya:Ji kerema xwe bikarhênerên nû gez nekin|Ji kerema xwe bikarhênerên nû gez nekin]] | group8 = Dîrektivê serastkirinê | list8 = * [[Wîkîpediya:Rehendê gotarên Wîkîpediya|Rehendê gotarên Wîkîpediya]] * [[Wîkîpediya:Wêrek be|Wêrek bibe]] * [[Wîkîpediya:Îmze|Îmze]] * [[Wîkîpediya:Rûpela bikarhêner|Rûpela bikarhêner]] * [[Wîkîpediya:Vandalîzm|Vandalîzm]] * [[Wîkîpediya:Civata Wîkîproje|Civata Wîkîproje]] | group9 = Rêz û rêzika şêwaz | list9 = * [[Wîkîpediya:Destepirtûka Şêwaz|Destepirtûka Şêwaz]] * [[Wîkîpediya:Destepirtûka Şêwaz/Sernav|Sernav]] * [[Wîkîpediya:Destepirtûka Şêwaz/Tarîx û numare|Tarîx û numare]] * [[Wîkîpediya:Destepirtûka Şêwaz/Pêwendî|Pêwendî]] * [[Wîkîpediya:Destepirtûka Şêwaz/Lîste|Lîste]] | group10 = Dîrektivê polandin | list10 = * [[Wîkîpediya:Kategorîkirin|Kategorîkirin]] |grup11 = Wikimedia Foundation |liste11 = * [[:Wikimedia:Policies|Policies]] * [[:Wikimedia:Resolution:Licensing policy|Resolution:Licensing policy]] * [[:Wikimedia:Privacy policy|Privacy policy]] | belowstyle = font-weight: bold; | alt = * {{icon|category}} [[:Kategorî:Polîtîkayên Wîkîpediya|Kategorî: Polîtîka]] / [[:Kategorî:Dîrektîvên Wîkîpediya|Dîrektîv]] }}<noinclude> {{collapsible option}} [[Kategorî:Polîtîka û dîrektîvên wîkîpediya]] </noinclude> f2nwo29hzzmdebm50n3wcwp0d7zqypw 0 84712 2101363 2095844 2026-11-01T22:41:54Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2101363 wikitext text/x-wiki == Destpêk == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}}Dîroka Bakurê Kurdistanê, bûyerên piştî ku Tirkiye li ser axa Kurdistanê ava bûye dihundirîne. Bi giştî li ser serhildanên kurdan disekîne ên li bakurê Kurdistanê. == Serdema Osmaniyan == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistana Osmaniyan}} == Piştî şerê cîhanî yê yekem == === Hewlên rewşenbîrên kurd li Stembolê === {{Gotara bingehîn|Cemiyeta Teawun û Tereqiya Kurd}} {{Gotara bingehîn|Cemiyeta Tealiya Kurd}} {{Gotara bingehîn|Azadî (rêxistin)}} Li Stembolê: Hêj şerê cîhanî nû xelasbûyî, entellektuel û siyasetmedarên kurd li Stembolê dest bi xebata kirin. [[Seyîd Ebdulqadir]], [[Emîn Alî Bedirxan]] û gelek endamên ji malbata Bedîrxaniyan û Babaniyan bi hevra [[Cemiyeta Teawun û Tereqiya Kurd]] ava kirin. Her wisa endamên vê cemiyetê [[Cemiyeta Tealiya Kurd]] jî ava kirin. Li Helebê, Nisêbînê, Şirnexê, Cizîrê û li Mûsilê propagandayên xwe dikirin. Heta ku li navbera Zaxo û Cizîrê tevgerên leşkerî hebûn ku li dijî artêşa Osmaniyan û Kemalîstan şer bikin. Li vê herêmê rêvebirê van xebatan miftiyê Cizîrê bû <ref>Musul Komplosu, Mim Kemal Öke, Weşanên Irfan, 2012, r:84</ref>. Xebatên van kurdan berevajî Şêx Mehmûd û Simkoyê Şikak, tenê bikaranîna rêyên dîplomasiyê û çandê bûn. Bi vê helwestê li 7ê çiriya paşîn a 1918ê de kovara [[Jîn(kovar)|Jînê]] weşandin. Navenda siyasetê ya kurdan li Stembolê bi giştî li gel Osmaniyan û dewletên Ewropî hevdîtin dikir. Di encama hevdîtinê li gel Osmaniyan 1ê xizîrana 1919ê ev biryar hat girtin. Hêjayî gotinê ye ku di hevdîtinên li gel dewletên Ewropayî, serokê heyeta kurdan [[Mihemed Şerîf Paşayê Babanî|Şerîf Paşa]] bû<ref>İmparatorluk, Sınır ve Aşiret, Nejat Abdulla, Weşanên Avesta, 2008, r:371</ref>: # Ji bo Kurdistanê otonomeke fireh # Ji bo vê otonomê, amadekirina qanûnan # Bicîhanînan qanûnan # Kurdistan dê wek parçeyê Osmaniyan bimîne Lê ev hevgirtina kurdên Stembolê jî wek xwe nema, di nav van kurdan de fraksiyonên cuda cuda derketin. [[Seyîd Ebdulqadir]] û hevalên wî dixwast di nav Osmaniyan de bimînin û divê kurd alîkariya Osmaniyan bikin. Yanî otonomî di nav Osmaniyan de dixwastin. Serê fraksiyona din [[Emîn Alî Bedirxan]] bû ku wî jî diparast ku kurd bikevin di bin sîwana hêzeke mezin de, ne ya Osmaniyan de. Yanî mandateriya ingilîzan dixwastin. Di dawiyê de Emîn Alî Bedîrxan û endamên din yên malbata Bedirxaniyan [[Cemiyeta Teşkîlata İctimiyeya Kurd]] ava kirin. [[Memduh Selîm]] Beg jî [[Partiya Demokrata Kurd-1919]] ava kir<ref>İmparatorluk, Sınır ve Aşiret, Nejat Abdulla, Weşanên Avesta, 2008, r:373</ref> . * Fraksiyonên rewşenbîrên kurd li Stembolê ev bûn; # Cudahîxwaz: Hewla van kesan ew bû ku Kurdistana Serbixwe ava bikin. [[Mihemed Şerîf Paşayê Babanî|Şerîf Paşa]] û Sireya Bedîrxan serkêşiya vê grûbê dikir. Ev grûbeke gelek biçûk bû di nav rewşenbîran de. # Otonomxwaz: Hewla van kesan jî ew bû ku di nava Osmaniyan de herêmeke otonom ji bo kurdan were ava kirin. Serkêşên wê Seyîd Ebduqadir û hinek endamên malbata Bedîrxaniyan bûn. Lê ev grûb zêde nejiya û di nax xwe de bûn du parçe; Kesên piştgiriya Siltan Mihemedê 6emîn dikin ku serokê wan Seyîd Ebdulqadir bû. Kesên din jî serxwebûna Kurdistanê diparastin ku Emîn Alî Bedîrxan, Memduh Selîm, Ekrem Cemîlpaşa hwd. di nav de bûn. Bi dûçûna çavkaniyekê li sala 1919ê partiyeke bi navê [[Partiya Demokratîk ya Neteweyî ya Kurdistanê]] ji Londrayê miraceet dike ku Brîtanya alîkariya kurdan bike. Ev miraceete ji layê katibê giştî Selîmbeylî hatiye kirin <ref>Musul Komplosu, Mim Kemal Öke, Weşanên Irfan, 2012, r:135</ref>. Lê em têkiliya vê partiyê û partiya Memduh Selîm niha nizanin. [[Cemiyeta Tealiya Kurd]] li sala 1921ê ji aliyê Meclîsa tirkan ve hatiye girtin. === Hewlên Elîşêr Beg(tîrmeh 1920) === {{Gotara bingehîn|Serhildana Qoçgiriyê}} Li Dêrsim û Sêwazê li herêma kurdên qoçgirî li dijî Kemalîstan serhildan hatiye destpê kirin. Serhildêrên kurd bajarên [[Qoçgîr]], [[Qenxal]] û [[Macîran]] bidest xistin û li [[Xozat]]ê civiyan. Di encamê de li dijî [[Meclîsa Mezin ya Neteweyî ya Tirkiyeyê]] daxuyandin hatiye dan û ji meclîsê hatiye xwestin ku daxwazên miletê kurd bipejirînin. Lê tirkan ev daxwaz qebûl nekirin û dest bi şer kirin. Heta xizîrana 1921ê şer berdewam bû. [[Alîşêr]] û 500 efserên kurd teslîmî tirkan bûn === Hewlên Mustafa Kemal === {{Gotara bingehîn|Kongreya Erzîromê}} {{Gotara bingehîn|Kongreya Sêwasê}} {{Gotara bingehîn|Şerê Rizgariya Tirkiyeyê}} Piştî şerê cîhanî bidawî hat, [[Mustafa Kemal Atatürk]] û gelek efserên din yên artêşa Osmaniyan çûn Anatolyayê ji bo birêxistina gelê Anatolya. Pêşiyê li Erziromê li 23 tîrmeh-5 tebaxa 1919ê kongreyek lidarxist. Ji 5 parêzgehên kurd 58 nûner tevlî vê kongreyê bûn, ji van nûneran 22 kurd bûn<ref name="Aşiret, Nejat Abdulla 2008">İmparatorluk, Sınır ve Aşiret, Nejat Abdulla, Weşanên Avesta, 2008, r:442</ref>. Paşî di navbera 4-11 îlona 1919ê de jî li Sêwazê kongreyek lidarxist. Gelek nûnerên kurd hatin vê kongreyê jî. Hêjayî gotinê ye ku hemû bajarên kurd tevlî van kongreyan nebûn. Mustafa Kemal tehdîda ermeniyan li ser kurdan baş bikaranî. Eşîrên kurd ji ber tirsa avabûna dewleta ermenî, piştgiriya Mustafa Kemal kirin. Ev eşîrên kurd ne tenê di meseleya ermenan de hatin bikaranîn, her wiha li dijî navenda siyaseta kurd ya Stembolê jî dijbertî dikir. Ji konferasnên ewropayiyan re name dişandin ku naxwazin dewleteke serbixwe ya kurd were ava kirin <ref name="Aşiret, Nejat Abdulla 2008"/>. Mustafa Kemal Atatürk hêj neçûye Sêwazê, nameyekê ji van serok eşîran dişîne; Hecî Mûsa Begê Motkîyî, Şêx Ebdulbakî Efendiyê Kufrevîzade yê Bedlîsê, Ebdurehmanê Şirnexê, Umerê Derşevî, Resul Axa, Sadulah Efendî, Şêx Mehmûdê Mûşaşê, Şêx Ziyaedînê Norşînî, Cemîlê Çetoyê Garzanî. Di van nameyan de Mustafa Kemal demagojiya îslamî dike û bi tehdîda avabûna dewleteke ermenî, dixwaze kurdan qanî bike<ref>Musul Komplosu, Mim Kemal Oke, WeşAna Îrfan, 2012, r:139</ref>. Her wisa piştgiriya girtina rêxistinên kurd dike û bang dike ku herkes tevlî [[Kuvayî Milliye]]yê bin. Di van wextan de li dijî Mustafa Kemal jî xebat hene; Waliyê Elazîzê Alî Galip Beg, ji bedirxaniyan Mutaserrif Xelîl Beg bi piştgiriya Binbaşi [[Edward Noel]] dixwazin êrîş bibin ser [[Kongreya Sêwazê]]. Lê biserneketin.<ref>Musul Komplosu, Mim Kemal Oke, WeşAna Îrfan, 2012, r:141</ref>. Mustafa Kemal Atatürk 3yê kanûna pêşîn a 1920ê li gel Bolşevîkan [[Peymana Gumruyê]] destnîşan kir. Bi vê peymanê [[Qers]], [[Erdêxan]] û [[Artvin]] bûn milkê tirkan. Her wiha tehdîda ermenan bi vê peymanê ji holê rabû. Li gel Îtalyayê jî peymanek li sala 1921ê destnîşan kir ku di encamê de Îtalya ji Rojavayê Anatolyayê derket. Her wiha li gel Fransayê jî 20ê çiriya pêşîn a 1921êde [[Peymana Enqereyê-1921|Peymana Enqereyê]] destnîşan kir ku sinorê [[Suriye]] û yê [[Tirkiye]]yê aşkera bû. Her wiha sinorek kişandin di navbera [[Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] de. Ev peymana li gel Fransayê tê wê wateyê ku Fransa dê dest ji [[Peymana Sevrê]] vekêşe û hêviyên Kurdistana Serbixwe dê pûç bibin. 11 çiriya paşîn a 1922yê jî şerê li gel İngilîzan sekinî. İngilîz mecbûr man ku li gel Hikûmeta Enqereyê pêk bihên. [[Şerê Rizgariya Tirkiyeyê]] gihişt armanca xwe û sinorên Tirkiyeya modern kifş kirin. Êdî rê li ber van hêzan vebû ku biçin [[Peymana Lozanê|Lozanê]]. ==== Avabûna Tirkiyeyê(29 çiriya pêşîn 1923) ==== {{Gotara bingehîn|Tirkiye}} === Proseya parçebûna Kurdistanê === ==== Peymana Sykes Pycot-16 gulan 1916 ==== {{Gotara bingehîn|Peymana Sykes Pycot}} Bi destpêka şerê cîhanî yê yekem parçebûna Osmaniyan jî destpê kir û axa kurdan ket di bin dagirkeriya dewletên ewropiyan. Hêj [[şerê cîhanî yê yekem]] berdewam dikir, [[Brîtanya]]yê û [[Fransa]]yê axa [[Osmanî]]yan bi hevpeymaneke veşartî ji xwe re parve kiribûn. Bi dûçûna vê hevpeymana veşartî ya bi navê [[Peymana Sykes Pycot]]; [[Rojhilata Navîn]] û [[Kurdistan]] di navbera van hêzên kolonyalîst bi erêkirina [[Cemiyeta Neteweyan]] hatiye parçe kirin. Bi dûçûna vê peymanê [[Libnan]], [[Suriye]] û [[Rojavayê Kurdistanê]] ji bo mandateriya [[Fransa]]yê ma. Li dijî vê [[Brîtanya]]yê jî li ser [[Iraq]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Filistîn]] û [[Urdun]]ê mandaterî qezenc kir. Parçebûna Kurdistana Osmaniyan bi awayeke fermî bi vê peymanê destpê kir. Piştî vê peymana proseya parçekirina Kurdistanê dewam dike. Ji ber kêmbûn û lihevnehatinên rêvebirên kurd, li her parçeyê Kurdistanê tevgerek hebû. Hinek tevger ji bo serxwebûna Kurdistanê, hinek ji bo salahiyeta Osmaniyan, hinek ji bo Brîtaniyan, hinek ji bo Rûsan, hinek ji bo eşîra xwe tevdigerîn. Di encamê de qedera Kurdistanê bi destê biyaniyan hatiye nivîsandin. Di navbera Fransa, Brîtanya û Rûsan de bû sê parçe. Têkoşîna van hersê dewletan bi dûçûna vê planê rêvediçû. Lê ev peymaneke veşartî bû, heta ku rûsan li sala 1917ê nedaxuyandî kesê nedizanî. Di proseyeke wiha de kurd jî betal neman. Berpirsiyarê kurdan li [[Ewropa]] [[Mihemed Şerîf Paşayê Babanî|Şerîf Paşa]], têkiliyên dîplomatîkî dikir. Bi rêyên dîplomatîkî nameyek ji Brîtaniyan şand ku miletê kurd dixwaze li gel Brîtanyayê hevkariyê bike. Şerîf Paşa digot ku ew dikare bi hezaran kurdan bike leşker û li gel Brîtanyan bixebitin. Dixwast Kurdistan dibin rêvebirina prensekê Hînd de bibe, çûnkî Hînd jî wekî kurdan gelekê [[Aryan]]in <ref>İmparatorluk, Sınır ve Aşiret, Nejat Abdulla, Weşanên Avesta, 2008, r:336</ref>. 12ê kanûna paşîn a 1918ê [[Sir Mark Sykes]] di manîfestoya xwe de diyar kir divê Mîrektiya Kurdistanê were ava kirin û navenda wê jî parêzgeha Mûsilê be. Şerîfê Mekeyê jî ev fikr pejirand <ref>İmparatorluk, Sınır ve Aşiret, Nejat Abdulla, Weşanên Avesta, 2008, r:350</ref>. Lê ev tenê wek fikr ma. ==== Peymana Agirbesê ya Mondrosê(30 çiriya pêşîn 1918) ==== ==== Konferansa Aştiyê ya Parîsê(18-21 kanûna paşîn 1920) ==== {{Gotara bingehîn|Konferansa Aştiyê ya Parîsê}} Di proseya van konferansan de gelek rûdan li Kurdistanê û hemî Rojhilata Navîn çêbûn. Ev konferans nêzî saleke berdewam kir û bi hinek peymanan bi dawî hat. 7ê gulana 1918ê İngilîzan Kerkûk dagir kir. Bi vê dagirkirinê jî [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] li gel ingilîzan ket têkiliyan û van têkiliyan feydeya xwe da û li ser navê ingilîzan li heman salê bû waliyê [[Silêmanî]]yê <ref>İmparatorluk, Sınır ve Aşiret, Nejat Abdulla, Weşanên Avesta, 2008, r:339</ref>. Di proseya Konferansa Aştiyê ya Parîsê de hem [[Mihemed Şerîf Paşayê Babanî|Şerîf Paşa]] hem jî [[Seyîd Ebdulqadir]] têkiliyên dîplomatîk dikirin. Rêberên kurdan dijî parçekirina Kurdistanê bûn. Nedixwastin parçeyeke kurdan li Iraqê parçeyek li nav Osmaniyan bimîne. Serokê rêvebirina heyeta kurdan Seyîd Ebdulqadir jî wiha digot; {{Jêgirtin|Gotegotên di derbarê Kurdistanê de ku Kurdistan dê wek bakur û başûr were parçekirin zêde dibin. Dixwazim bala ekselansê hêja bikêşim vir ku parçebûna Kurdistanê bi vî şeklî, ewlehiya Rojhilata Navîn bihêz nake|çavkanî=İmparatorluk, Sınır ve Aşiret, Nejat Abdulla, Weşanên Avesta, 2008, r:351}} Şerîf Paşa digot Kurdistaneke xweser a di bin desthilata tirkan de gelek ji Kurdistaneke parçekirî çêtir e û ji serokê konferansê George Clemencau re nameyek şand<ref>İmparatorluk, Sınır ve Aşiret, Nejat Abdulla, Weşanên Avesta, 2008, r:351</ref>. {{Jêgirtin|Ne ji layê etnîkî ne ji layê erdnigarî Kurdistan nayê parçe kirin. Lê di bin mandateriya hêzeke bibawer de Kurdistaneke yek parçe dê bibe sedema nîzam û aştiyê. Her wiha di Asyaya Biçûk de jî dê rola tampon bilîze|çavkanî=İmparatorluk, Sınır ve Aşiret, Nejat Abdulla, Weşanên Avesta, 2008, r:351}} Bi dûçûna [[Necat Ebdula]] di proseya Konferansa Aştiyê ya Parîsê de li Kurdistanê çar navendên jeopolîtîk hebûn <ref>İmparatorluk, Sınır ve Aşiret, Nejat Abdulla, Weşanên Avesta, 2008, r:353</ref> # Navenda jeopolîtîk ya tevgera Kemalîstan li Bakurê Kurdistanê # Navenda jeopolîtîk ya tevgera Bolşevîk # Navenda jeopolîtîk ya artêşên Fransa û Brîtanyayê # Navenda jeopolîtîk ya tevgera Ermeniyan Ji bilî van navendên hêzên dîplomatîk û artêşî di konferansê de [[Îran]]ê jî hewl dida ku hinek parçeyên Kurdistanê û [[Qefqasya]] bixe bin kontrola xwe. Îranê diparast ku li Kurdistanê gelekê misliman, nijad û zimanê wan jî [[fars]] dije. Diparast ku ev memleket di navbera Osmaniyan û Farsan de hatiye parve kirin <ref>İmparatorluk, Sınır ve Aşiret, Nejat Abdulla, Weşanên Avesta, 2008, r:376</ref>. [[Lord Curzon]] jî di vê derbarê de wiha dibêje; {{Jêgirtin|Wezîrê Derve yê Farsan hat cem min û fikrên min yên derbarê Kurdistanê û Turkistanê pirsîn, paşî dewam kir; Behskirina Kurdistana Osmaniyan û Kurdistana Farsan çewtî ye. Çûnkî herdu parçe jî yek Kurdistanê in û hidûdên di navbera van herdu parçeyan de sexte ye, çêkirî ye|çavkanî=İmparatorluk, Sınır ve Aşiret, Nejat Abdulla, Weşanên Avesta, 2008, r:351}} Di nav van hêzên xwedî artêş û dîplomasî, şansê kurdan gelek kêm bû. Heyeta kurdan a li konferansê tenê xwediyê qabiliyetên dîplomatîk bûn. çi hêzên leşkerî li pişta van dîplomatên kurd nebû. Lêbelê ev xebatên dîplomatên kurd, feydeya xwe di Konferansa San Remoyê de dide û hêviyên serxwebûna Kurdistanê şîn dibin. ==== Konferansa San Remoyê(18-26 nîsan 1920) ==== {{Gotara bingehîn|Konferansa San Remoyê}} Konferansa San Remoyê, gelek li ser mijara kurdan sekinî. Her çend gelek biryarên têkildarî kurdan wergirtibin jî, gelek rexne li civaka kurd jî hatiye kirin. [[Lord Curzon]] digot ku şexsiyetek tine di nav kurdan de ku rêberiya kurdan bike, her wisa digot her kurd tenê berpirsiyaretiya eşîra xwe dike <ref>İmparatorluk, Sınır ve Aşiret, Nejat Abdulla, Weşanên Avesta, 2008, r:361</ref> Di konferansê de têkildarî kurdan hindek biryar hatin wergirtin; # Li rojhilatê çemê Feratê, li jêrî Ermenistanê û li bakurê Mezopotamyayê herêmeke otonom ji aliyê komîsyonekê ve were ava kirin. Ev herêm ji bo keldanî-asûriyan dê hinek temînatan bide # Dewleta Osmanî dê xebatên vê komîsyonê qebûl bike # Piştî destpêkirina peymanê de di salekê de eger Miletê Kurd bixwaze, dikare ser li [[Cemiyeta Neteweyan]] bide ji bo destxistina serxwebûnê. Tirkiye jî mecbûre ku mafê kurdan qebûl bike. # Eger kurdên di parêzgeha Mûsilê de bixwazin dikarin tevlî Kurdistanê bibin, dewletên mitefiq li dijî vê yekê dernakevin <ref>İmparatorluk, Sınır ve Aşiret, Nejat Abdulla, Weşanên Avesta, 2008, r:362</ref>. ==== Peymana Sevrê(20 tebax 1920) ==== {{Gotara bingehîn|Peymana Sevrê}} Di 20ê tebaxa 1920ê de di navbera dewletên [[Hevalbendên Şerê cîhanî yê yekem|hevalbendan]] û Osmanî de Peymana Sevrê hatiye destnîşan kirin. Ev peyman fermana parçekirina Dewleta Osmaniyan bû. Bi dûçûna vê peymanê dewletên hevalbend şert û mercên gelek şedîd danîn ber Osmaniyan. Hem ji layê axê ve hem jî ji layê aboriyê ve şertên giran hebûn. * Şertên Axê: # Axa Ereban: Divê hemû axa ereban ji Osmaniyan were standin. Hîcaz dibe dewleteke serbixwe; Sûrî, Filistin û Mezopotamya jî dikeve bin mandateriyê de # Axa Osmaniyan ya li Ewropayê:Heta Çatalcayê hemû divê bide Yewnanan # Îzmîr û giravên li derdora wê dê bide Yewnanan, 12 giravan jî bide Îtaliyan # Ermenistan: Dewleta Osmaniyan, serxwebûna Ermenistanê dipejirîne û hakemtiya Wilson qebûl dike # Kurdistan:Dewleta Osmaniyan otonoma Kurdistanê ya li rojhilatê Feratê dipejirîne. * Şertên desthilatê # Kêmkirina leşkerên artêşa Osmaniyan # Aboriya Osmaniyan dê di bin kontrola komîsyona hevabendan de be # Kapîtolasyon dê berdewam bikin # Dewleta Osmaniyan hemû mafên minorîteyan dê biparêze Peymana Sevrê di dîroka Kurdistanê de xwedî nirxeke gelek bilind. Her çend ev biryar bêpratîk bin jî, ji bo globalîzasyona mafên Kurdistanê pêngaveke mezin e. Heta Peymana Sevrê jî kurdan dîplomasiyeke mezin birêvebir. Lê wek berê me gotî, nebûna hêzên leşkerî yên girêdayî hev, ev hewla dîplomatên kurd dixist xeterê. Jixwe kêmasiya vê di peymanên din de dê were dîtin. Her çend li konferansan de biryarên wiha bên girtin jî, li Anatolyayê jî berxwedana hêzên Kemalîst mezin dibû. Di hidûdê Rojavayê Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê şerê Tirkiyeyê li dijî Fransayê sekinî. Fransa li dijî Sevrê poşmaniya xwe qebul kir û li gel Tirkiyeya kemalîst pêkhat. Jixwe piştî Fransayê dewletên din jî hêdî hêdî destnîşanên xwe vekêşan. [[Necat Ebdula]] li ser helwesta Fransayê wiha dibêje; {{Jêgirtin|Polîtîkaya Fransayê bêhtir li ser piştgirîkirina mesihiyên Rojhilatî bû û piştî ku Mûsil ji bo Brîtanyayê hêla, ne eleqedariya wan bi Kurdistanê ma ne jî li ser pirsgirêka kurd sekinîn|çavkanî=İmparatorluk, Sınır ve Aşiret, Nejat Abdulla, Weşanên Avesta, 2008, r:438}} ==== Konferansa Lozanê(11 çiriya paşîn 1922-24 tîrmeh 1923 ==== Berî konferansê li ser Mûsilê şerekê dijwar hebû di navbera ingilîzan û tirkan de. Xwediyên herêmê miletê kurd ji ber parçebûna eşîrî, carna li gel tirkan, carna jî li gel ingilîzan tevdigerîn. Bi destpêka konferansê şer sekinîn û hewlên dîplomatîkî destpê kirin ==== Peymana Lozanê(23 tîrmeh 1923) ==== {{Gotara bingehîn|Peymana Lozanê}} Konferansên li Lozanê 8 mehan berdewam kir. Piştî têkçûna hêzên ewropayî dijî tirkan, [[Peymana Sevrê]] pûç bû. Berevajî peymana Sevrê, peyva kurd jî di Lozanê de derbas nabe. Tirk bi xwebaweriyeke mezin rûniştin li ser maseyên Lozanê. Di encamê de 24ê tîrmeha 1923yê de di navbera van dewletan û Tirkiyeyê de Peymana Lozanê hatiye destnîşan kirin. Bi dûçûna madeya 3yê ya vê peymanê, di 9 mehan de diviyabû sinorê Tirkiye û [[Iraq]]ê were kifş kirin. Eger di 9 mehan de ev pirsgirêk neyê çareser kirin, [[Cemiyeta Neteweyan]] dê vê pirsgirêkê çareser bike. Di navbera tirkan û dewletên din de sê mijar mabûn ku nehatin çareser kirin. * Pirsa Tengavên Marmarayê * Pirsa Xetayê * [[Pirsa Mûsilê]] Ji bilî van her sê mijaran êdî Kurdistan bi awayekî fermî bû çar parçe; # [[Bakurê Kurdistanê]] di bin kontrola [[Tirkiye]]yê de # [[Başûrê Kurdistanê]] di bin mandateriya İngilîzan de # [[Rojavayê Kurdistanê]] di bin mandateriya Fransayiyan de # [[Rojhilatê Kurdistanê]] di bin kontrola [[Îran]]ê de ==== Konferansa Xalîcê ==== 19 gulana 1924ê li Stembolê Tirkiye û Brîtanya rûniştin ku pirsgirêka Mûsilê çareser bikin. Lê pirsgirêk çareser nabe û rê ji bo çareseriya Cemiyeta Neteweyan vedibe. ==== Li Cemiyeta Neteweyan ==== 6ê tebaxa 1924ê hikûmeta Brîtanyayê ji bo çareserkirina Mûsilê miraceeta Cemiyeta Neteweyan dike. Cemiyeta Neteweyan bi navê [[Xeta Brûkselê]] hidûdên van herdu dewletan kifş dike. ==== Peymana Enqereyê(1926) ==== Li sala 1926ê de Iraq, Tirkiye û Brîtanya peymanekê destnîşan dikin. Bi dûçûna wê peymanê hidûdê Tirkiye û Iraqê aşkera dibe. Bi vê peymanê parçebûna Kurdistanê temam bû. Êdî li her parçeyê Kurdistanê siyaseteke cûda tê meşandin. Lê bersiva hemû kurdan eynî ye; Serhildan == Kongreya yekem ya Azadiyê(adar 1924) == {{Gotara bingehîn|Azadî (rêxistin)}} === Sirgûnkirina kurdan === {{Gotara bingehîn|Sirgûnkirina kurdan}} === Serhildana Elkê(3 îlon 1924) === {{Gotara bingehîn|Serhildana Elkê}} Serhildana Elkê ji ber xeletiyên teknîkî berî serhildana Şêx Seîd destpê kir. Lê diviyabû bi serhildana Şêx Seîd hevdem destpê bike === Serhildana Şêx Seîdê Pîranî(13 reşemeh 1925) === {{Gotara bingehîn|Serhildana Şêx Seîdê Pîranî}} === Qanûna Taqrîrî Sûkun (4 adar 1925) === === Serhildana Şemzînanê (25 xizîran 1925-xizîran 1926) === {{Gotara bingehîn|Serhildana Şemzînanê}} Piştî têkcûna Serhildana Şêx Seîd Efendî, [[Seyîd Ebdulqadir]] hatiye bidarve kirin. Kurê wî Seyîd Ebdula li herêma Hekariyê û Şemzînanê bi alîkariya Ihsan Nûri Paşa û Seyîd Tahayê Geylanî dest bi xebatên serhildanê kir. 25 xizîrana 1925ê 6 efserên artêşa Tirkiyeyê ji aliyê çekdarên Seyîd Ebdula ve hatin kuştin. Bi rêberiya Seyîd Ebdula û 600 çekdarên eşîra gerdiyan êrîş bir ser Şemzînanê. Artêşa Tirkiyeyê bi alikariya Casim Beg û serokeşîrê dostkiyan Tahir Beg, êrîş bir ser serhildêran. Di encamê de di xizîrana 1926ê de serhildan hatiye vemirandin. === Serhildana Raman û Reşkotan(7 îlon 1925) === {{Gotara bingehîn|Serhildana Raman û Reşkotan}} === Rapora Islahatê ya Rojhilatê Tirkiyeyê (24 îlon 1925) === {{Rapora Islahatê ya Rojhilatê Tirkiyeyê}} === Serhildana Ehya Axa (nîsan 1926) === Bi rêberiya serokeşîrê ertoşiyan Ehya Axa, li deverên Elkê û Qilabanê serhildan rû dide û gelek baregehên leşkerî yên tirkan tên desteserkirin. Ev serhildan bi alikariya rêxistina [[Azadî (rêxistin)]] pêk hat. Lê kesekê bi navê Miho Keçel ku ji eşîra Gewdanan e, Ehya Axa dikuje û dawî li serhildanê tîne. === Serhildana Hekariyê (6 çiriya pêşîn 1926-adar 1927) === {{Gotara bingehîn|Serhildana Hekariyê}} Piştî têkçûna [[Serhildana Şêx Seîd]], dewleta Tirkiyeyê xwest demografiya Kurdistanê biguherîne, ji ber wê dest bi polîtîkayên sirgûnkirina kurdan kir. Li herêma herêma dîrokî ya Hekariyê nerazîbûnên eşîran destpê kir. Li Başûrê Wanê eşîrên Nordûziyan, Şerefan, Mamxûran û Gewdan, li Elkê eşîrên Goyî û Jîrkiyan, li Hekariyê jî eşîrên Ertoşiyan dest bi çalakiyên çekdarî kirin. 6ê çiriya pêşîn a 1926ê êrîş birin ser baregehên artêşa Tirkan. Heta adara 1927ê dewam kir. Paşî tirkan bi hêzeke mezin ev serhildan vemirandin. === Serhildana Mala Eliyê Ûnis === {{Gotara bingehîn|Serhildana Mala Eliyê Ûnis}} === Avabûna Xoybûn === {{Gotara bingehîn|Xoybûn}} === Serhildanên Agiriyê(1926-1930) === {{Gotara bingehîn|Komara Agiriyê}} {{Gotara bingehîn|Serhildanên Agiriyê}} {{Gotara bingehîn|Serhildana Agiriyê ya yekem}} {{Gotara bingehîn|Serhildana Agiriyê ya duyem}} {{Gotara bingehîn|Serhildana Agiriyê ya sêyem}} === Serhildana Motkiyê(1927) === {{Gotara bingehîn|Serhildana Motkiyê}} === Qanûna Îskanê (1927) === === Qanûna avakirina Rêvebirina Giştî(1927) === Bi tirkî Umumi müfettişlik. === Komkujiya Zîlanê(1930) === {{Gotara bingehîn|Komkujiya Zîlanê 1930}} === Serhildana Oremarê(1930) === {{Gotara bingehîn|Serhildana Oremarê}} === Serhildana Stewrê(26 gulan 1930) === {{Gotara bingehîn|Berxwedana Stewrê}} {{Gotara bingehîn|Serhildana Stewrê}} === Serhildana Seyîdan û Berazan(tîrmeh 1930) === {{Gotara bingehîn|Serhildana Seyîdan û Berazan}} === Qanûna Îskanê (21 xizîran 1934) === === Serhildana Bûbanan(1934-1935) === {{Gotara bingehîn|Serhildana Bûbanan}} === Rapora Rojhilatê ya Abidin Özmen (1935) === {{Gotara bingehîn|Rapora Rojhilatê ya Abidin Özmen}} === Rapora Rojhilatê ya Celal Bayar (1936) === {{Gotara bingehîn|Rapora Rojhilatê ya Celal Bayar}} === Serhildana Dêrsimê(1937-1938) === {{Gotara bingehîn|Serhildana Dêrsimê}} === Komkujiya Dêrsimê 1938 === {{Gotara bingehîn|Komkûjiya Dêrsimê}} == Bêdengiya siyasî (1938-1959) == Piştî [[Serhildana Dêrsimê]] bêdengiyeke mezin dikeve ser Kurdistanê. Rêxistinên kurda tine ne. Navên kurd, kurdî û kurdistan ji aliyê dewleta tirk ve hatine qedexe kirin. Lê di vî bêdengiya kûr de, bi veşartî hinek xebat jî dihatin kirin. Li sala 1942yê [[Mistefa Remzî Bucax]], [[Faîq Bucax]] û [[Ziya Şerefhanoğlu]] ji bo ku xwendevanên kurd li hev bicivin, Civîngeha Xwendevanan ya Feratê ava kirin. Di heman salê de van hersêyan kovara [[Hêvî 1942 (kovar)]]ê didamezrînin. Bi navê [[Cemiyeta Rizgariya Kurdan]] jî rêxistinekê ava dikin <ref>Yirmiüç Kürt Aydını, Yaşar Kaya, Weşanên Avestayê, r:73</ref> Li sala 1958ê [[Musa Anter]] rojnameya [[İleri Yurt]] ava dike. Di vê rojnameyê de bi navê [[Qimil]] helbesteke kurmancî dinivîse. Musa Anter binçav dibe, piştî demek din serbest berdidin. Lê bi [[Doza 49an]] dîsa tê girtin. Qimil her çend helbestek be jî, dibe nîşaneyeke kurdan ya hişyarbûnê. Li ser hişyarbûna gelê bakur [[Dr. Şivan]] wiha dibêje; {{Jêgirtin|Tevgera Neteweyî ya Kurdistanê bi pêşengiya Mela Mistefa Barzanî li Başûrê Kurdistanê, tesîreke mezin li bakurê Kurdistanê dikir ku gelê kurd bi şanaziyeke mezin dişopand. Tevgera Mela Mistefa bû sedema hişyarbûna kurdan ku ji sala 1938ê ta niha kurdên bakur bêdeng û bêziman bûn|çavkanî=<ref>Türki Korkunun Antomisi, Irak Kürdistanı ve Etkileri, Zeyne Abidin Yaprak, Weşanên Doz 2005, r:194</ref>}} === Komkujiya Qerqeliyê 1943 === {{Gotara bingehîn|Komkujiya Qerqeliyê 1943}} {{Gotara bingehîn|Bûyera Sî û Sê Guleyan}} Mustafa Muğlalı bi hêceta qaçaxçîtiyê 33 kurdan bêyî dozvekirin înfaz dike. Li ser vê ev bûyer belav dibe û Mustafa Muğlalı tê girtin û zindanê de li sala 1951ê dimire. Li sala 1997ê Sererkana Tirkiyeyê peykerê Mustafa Muğlalı li hewşa sererkaniyê diçikilîne û honure dike. Her wisa li 2004ê jî navê Mustafa Muğlalı didin qereqoleke tirk li herêma Qerqeliya Wanê <ref>Türki Korkunun Antomisi, Irak Kürdistanı ve Etkileri, Zeyne Abidin Yaprak, Weşanên Doz 2005, r:180</ref> == Doza 49an (17 kanûna pêşîn 1959-1984) == {{Gotara bingehîn|Doza 49an}} Bûyera 49an piştî [[şerê cîhanî yê yekem]] hişyarbûna kurdên bakur ya yekem e ku piştî vê hişyarbûnê hereketên kurd derketin. Bi serkeftina [[Mela Mistefa Barzanî]] li [[Başûrê Kurdistanê]] tesîreke mezin hem li Tirkiyeyê kir hem li [[Bakurê Kurdistanê]] kir. Piştî derbeya leşkerî ya Ebdulkerîm Qasim li [[Iraq]]ê, bi banga Ebdulkerîm Qasim, Mela Mistefa ji Sovyetan vegerî welat. Wî wextî li Mûsilê û Kerkûkê tevlîhevî çêbû ku Ebdulkerîm Qasim nedikarî çareser bike û alîkarî ji Barzanî xwast. Barzanî bi pêşmergeyên xwe ve beşdarî van şeran bû û di vemirandina van serhildanan de alîkariya Iraqê kir. Di encamê de gelek tirkmen jî hatin kuşin. Ev jî bû sedema nerazîbûnên [[Tirkiye]]yê. Bûyera 49an girtina 50 xwendevanên kurd e ku kurdên sosyalîst, dîndar, burjuva, demokrat.. hwd yanî her cure kurd di nav vê bûyerê de hebûn. Jixwe piştî vê bûyera û bi derbeya leşkerî li Tirkiyeyê hereketên kurd jinûve şînbûn. Piştî derbeya leşkerî gelek fraksiyonên kurd derketn holê. Em dikarin bibêjin ku tovê fikrî yê hemû hereketên Bakurê Kurdistanê girtina van 50 rewşenbîrên kurd bû. Her wisa piştî [[şerê cîhanî yê duyem]] sîstema polîtîk ya dinyayê guheri. Di navbera [[DYA]] û [[Sovyet]]an de [[şerê sar]] destpê kir. Jixwe vî şerî gelek tesîr li kurdan jî kir û para xwe ji vî şerî wergirt. Hêjayî gotinê ye ku [[Mehmet Emin Batu]] xwendevanek bû di nav van 50 kesan de. Di zindanê de mirî û 49 kes man. Ji ber vê navê vê bûyerê bi 49 kesan tê zanîn. === Kudetaya 27 gulanê (27 gulan 1960) === {{Gotara bingehîn|Kudetaya 27ê gulanê}} Piştî kudetaya 27 gulana 1960ê li Bakurê Kurdistanê lîv û tevgerên kurd şîn bûn. Li gelek cihan çalakiyên gerîlayî li dijî artêşa tirk hatin destpê kirin <ref>Kürdistan Tarihi, M.S. Lazarev-Ş.X. Mıhoyan, Weşanên Avestayê, r:289</ref>. Li ser vê givaşa tirkan jî li ser kurdan zêde lêdihat === Vekirina dibistanên asîmîlasyonê(6 kanûna paşîn 1961) === Di destpêkê de li Bakurê Kurdistanê 19 YİBO(dibistanên asîmîlasyonê) hatin vekirin. Paşî dîsa bi gelemperî li Kurdistanê jimara van dibistanan gihişt 50an <ref>Türki Korkunun Antomisi, Irak Kürdistanı ve Etkileri, Zeyne Abidin Yaprak, Weşanên Doz 2005, r:193</ref>. Li van dibistanan de bi giştî kurdên hejar ji malbatên xwe dûr xwendina xwe dikir. Armanc ew bû ku van zarokan ji malbatê dûr bixin û bi çand, nêrîn û zimanekê nû perwerde bikin. === Guherandina navên kurdî === Piştî kudetaya 27ê gulanê nav guherandineke mezin hatiye destpê kirin ku navê çiya, newal, gund hwd hemû hatin tirkîkirin. === Kampa Sêwazê (1 xizîran 1960) === {{Gotara bingehîn|Kampa Sêwazê}} {{Gotara bingehîn|Sirgûnkirina kurdan}} 1 xizîrana 1960 ji aliyê efserên kudetayê 485 kurd birin Kampa Sêwazê. Vegera Barzanî bo Iraqê tirsek mezin xistibû nav dilê dewleta tirkan de. Ji çepê jî ji rastê jî kurd ji ber sedemên kurdbûnê dihatin binçav kirin û girtin. === Binçavkirina 23 rewşenbîrên kurd(1963) === {{Gotara bingehîn|Doza 23yan}} [[Musa Anter]], [[Yaşar Kaya]], [[Medet Serhat]] û Ergün Koyuncu bihevra kovara [[Deng (kovar, 1963)|Deng]] derdixin. Du hejmar tê weşandin, di amadebûna weşana hejmara sêyê de nivîskar tên girtin. Doğan Kılıç Şihhesenanlı jî kovareke bi zazakî [[Roja Newe]] derdixe. Ew û grûba wî jî hem ji ber vê hem ji ber têkiliyên wî li gel [[Nûrî Dêrsimî]] tên girtin. Edip Karahan bi navê [[Dicle-Fırat]] kovarekê derdixe. Bi giştî 23 rewşenbîrên kurd tên girtin. Li nav van 8 xwendekarên başûrî û yek jî yê rojhilatî heye bi tohmeta avakirina Kurdistanê li gel kurdên Tirkiyeyê hatibûn girtin. === Avabûna PDK-Bakur (1965) === {{Gotara bingehîn|Partiya Demokrat a Kurdistanê - Bakur}} PDK-Bakur li sala 1965ê ji aliyê [[Faîq Bucax]], [[Ömer Turhan]], [[Sait Elçi]] û [[Fehmî Begê Lîceyê]] tê damezrandin. Faîq Bucax li sala 5 tîrmeha 1966ê tê kuştin. Sait Elçi şûna wî dibe sekreterê giştî yê PDK-Bakur. Sait Elçi li sala 1968ê ji aliyê dewleta tirkan bi hêceta [[kurdayetî]]yê tê girtin. Reşemeha sala 1969ê tehliye dibe û berê xwe dide [[Başûrê Kurdistanê]]. Lê li vir ji ber nakokiyan ji aliyê [[Sait Kırmızıtoprak|Dr. Şivan]](Sait Kırmızıtoprak) tê kuştin <ref>Yirmiüç Kürt Aydını, Yaşar Kaya, Weşanên Avestayê, r:98</ref> Dr. Şivan jî li sala 1970ê bi navê [[Partiya Demokrat a Kurdistan li Tirkiyeyê]] ava dike. === Kuştina herdu Seîdan === Sait Elçi piştî kuştina Faîq Bucax bibû serokê PDK-Bakur. Ji ber zêdebûna bayên çepê li Tirkiyeyê nakokî di navbera herdu Seîdan de peyda bibû. Dr. Şivan [[Partiya Demokrat a Kurdistan li Tirkiyeyê]] ava kiribû û siyaseteke çepgiranetir dikir. Dr. Şivan ji ber givaşên tirkan li gel hevalên xwe Soro, Brûsk, Çeko û Reşo Zîlan li sala 1969ê çûbûn Başûrê Kurdistanê û li wir ji aliyê [[PDK]]ve kampek jê re hatibû ava kirin û li wir hem bijîşkî dikir hem jî xebatên siyasî dikir. 1ê xizîrana 1971ê Sait Elçi ji zindana tirkan derdikeve û berê dide Başûrê Kurdistanê. Li Zaxoyê pêşwaziya wî Dr. Şivan dike. Lê paşî deng ji Sait Elçi dernakeve ku wenda bûye. [[PDK]] Iraq dest bi lêkolînê dike ku Sait Elçi ji aliyê Dr. Şivan û hevalên wî ve tê kuştin. Hêjayî gotinê ye ku Dr. Şivan kuştina Seîd Elçî qebûl dike <ref name="pdk-xoybun.com">http://www.pdk-xoybun.com/modules/Content/print.php?pid=175{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }}</ref>. Li ser vê Dr. Şivan û hevalên wî Çeko, Birûsk ji aliyê PDK Iraq ve bi encameke mehkemeyekê tên înfaz kirin <ref>Türki Korkunun Antomisi, Irak Kürdistanı ve Etkileri, Zeyne Abidin Yaprak, Weşanên Doz 2005, r:123</ref>. Hêjayî dubarekirinê ye ku gelek teref li ser vê mijarê naaxivin. Bi taybetî jî destê tirkan di nav van kuştinan de heye, hêj nehatiye zanîn. Di encamê de PDKên bakur bêser dimînin. Şikestineke mezin di nav tevgera bakur de peyda dibe. Li ser vê mijarê gotinên [[Şakir Epözdemir]] gelek girîng in <ref name="pdk-xoybun.com"/> === Hindek bûyerên din === * Li gulana 1966ê xwendevanên Bedlisî kovareke bi navê Hawar derxistin * 4 tîrmeha 1966yê Faîq Bucax hatiye kuştin * Hikûmeta Tirkiyeyê anîna plak, kaset û pirtûkan ji derveyî welat qedexe kir * Parêzgarê Mêrdînê daxuyand ku 200 komandoyên tirk li rojhilatê Tirkiyeyê dest bi nêçîra eşqiyayan kir <ref>Türki Korkunun Antomisi, Irak Kürdistanı ve Etkileri, Zeyne Abidin Yaprak, Weşanên Doz 2005, r:197</ref> * Li sala 1978ê Artêşa Tirkiyeyê li [[Gever]]ê tetbîqetek bi navê ''Kanatlı Jandarma 78'', li herêma Cizîr û nisêbînê jî tetbîqeta bi navê ''Gürman 78'' lidar xist. Wî wextî kurdan bertekên tund nîşanî van tetbîqetan da <ref>https://www.yuksekovahaber.com.tr/haber/kanatli-j-78-tatbikati-26343.htm{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2024 }}</ref> === Mîtîngên Rojhilatê (1967) === {{Gotara bingehîn|Mîtîngên Rojhilatê}} 16ê îlona 1967ê Mîtîngên Rojhilatê ya yekem li Amedê hatiye lidarxistin. 24ê îlonê li Farqînê, 1ê çiriya pêşîn li Siwêregê, 8ê çiriya pêşîn li Batmanê, 15ê çiriya pêşîn li Dêrsimê û 22 çiriya pêşîn jî li Agiriyê hatiye lidarxistin === Doza Antalyayê (1968) === 27ê kanûna paşîn a 1968ê 11 rêvebirên PDK-T li Amedê hatin girtin === Avabûna Civîngehên Çandî yên Şoreşgerên Rojhilat(1969) === {{Gotara bingehîn|Civîngehên Çandî yên Şoreşgerê Rojhilat}} Civîngehên Çandî yên Şoreşgerên Rojhilat di tebaxa sala 1969ê de di bin sîwana [[Partiya Komûnîst ya Tirkiyeyê]] de avabû. Di wexteke kin de jimara endaman gihişte 20 hezar kesan <ref>Kürdistan Tarihi, M.S. Lazarev-Ş.X. Mıhoyan, Weşanên Avestayê, r:335</ref> === Kudetaya 11ê adarê li Tirkiyeyê (1970) === {{Gotara bingehîn|Kudetaya 11ê adarê}} Kudetaya 1970yan gelek givaş û zext anî ser kurdan. Sala 1972yan de [[İsmail Beşikçi]] bi hinceta kurdparêziyê hatiye girtin. Her wisa gelek rewşenbîrên din yên kurd hatin girtin. === Efûkirina girtiyan (1974) === === Avabûna Partiya Sosyalîst a Kurdistanê (1974) === {{Gotara bingehîn|Partiya Sosyalîst a Kurdistanê}} Bi rêberiya [[Kemal Burkay]] hatiye damezrandin. Bi navê [[Özgürlük Yolu]](Rêya Azadiyê) kovarek derxistin. Ji ber vê bi vî navî jî dihatin nas kirin. === Avabûna Komeleya Çandê ya Şoreşgerên Demokrat (1974) === {{Gotara bingehîn|Komeleya Kurdên Şoreşger û Demokrat}} * {{Gotara bingehîn|Komeleya Çandê ya Şoreşgerên Demokrat}} Her wisa wek “Kürdistan İşçi Partisi” jî dihate nasîn. Bi tirkî “Doğu Devrimci Kürt Demokratları” dihate binav kirin. Wek Şivangir jî dihatin nas kirin. === Avabûna Tevgera Kawa (1974) === {{Gotara bingehîn|Tevgera Kawa}} === Avabûna Ala Rizgarî (1974) === {{Gotara bingehîn|Ala Rizgarî}} === Parçebûna PDKê û avabûna KUKê (1974) === Bi tirkî wek “Kürdistan Ulusal Kurtuluşçuları” dihatin nas kirin. === Avabûna tevgera Apociyan (1974) === === Hewlên din di nav partiyên tirkan de === ==== Hewlên di nav TİPê de ==== Li sala 1966ê ji layê parêzer Mehmet Ali Aslan kovara Yeni Akış hatiye weşandin. 4 jimar derketin, paşî hat girtin. Kemal Burkay jî nivîskarekê vê kovarê bû. Bi dûçûna Kemal Burkay “pirsgirêka kurd”, “Gelê Kurd” yekem car di vê kovarê de hatin bikaranîn<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.anlayis.net/makaleGoster.aspx?dergiid=81&makaleid=2556 |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2020-06-27 |roja-arşîvê=2020-06-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200629120020/http://www.anlayis.net/makaleGoster.aspx?dergiid=81&makaleid=2556 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hêjayî gotinê ye ku Mehmet Alî Aslan yek ji endamên Partiya Karkerên Tirkiyeyê bû. Kemal Burkay serokê teşkîlata TIPê bû li [[Dêrsim]]ê. Gelek rêveberên PKTê ji van hewlên kurdî nerazîbûn, serkêşa van kesan jî [[Behice Boran]] bû <ref>https://marksist.org/mobile/new.php?id=5890 {{Mirin girêdan|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==== Hewlên di nav YTPê de ==== * [[Yusuf Azizoğlu]] == Avabûna PKKê (1978) == {{Gotara bingehîn|Partiya Karkerên Kurdistanê}} {{Gotara bingehîn|Şerê PKK û Tirkiyê}} === Brakujî (1978-1980) === {{Gotara bingehîn|Şerê birakujî}} {{Gotara bingehîn|Şerê PKKê û KUKê}} === Kudetaya 12 îlonê li Tirkiyeyê (1980) === {{Gotara bingehîn|Kudetaya 12ê îlonê}} === Peymana Iraq û Tirkiyeyê (1983) === Li destpêka sala 1983yê Tirkiyeyê bi Iraqê Peymana Hevkarî û Ewlehiya Hidûd destnîşan kir. Piştî vê peymanê Tirkiyeyê li dijî PKKê li Başûrê Kurdistanê dest bi operasyonan kir. === Pêngava 15ê tebaxê === {{Gotara bingehîn|15ê tebaxa 1984an}} PKKê bi êrîşên Şemzînan û Erûhê dest bi çalakiyên xwe yên leşkerî kir. === Valakirina gundan === {{Gotara bingehîn|Valakirina gundên kurdan ji aliyê Tirkiyeyê}} === Komkujiya Gurgumê === {{Gotara bingehîn|Komkujiya Gurgumê}} === Komkujiya Qilabanê 2011 === {{Gotara bingehîn|Komkujiya Qilabanê 2011}} === Komkujiya Pirsûsê === {{Gotara bingehîn|Komkujiya Pirsûsê 2015}} === Proseya aştiyê === {{Gotara bingehîn|Proseya Aştiyê}} == Mijarên têkildar == * [[Dîroka Başûrê Kurdistanê]] * [[Dîroka Rojhilatê Kurdistanê]] * [[Dîroka Rojavayê Kurdistanê]] * [[Binpêkirina mafên kurdan li Tirkiyeyê]] * [[Têkiliyên kurd û tirkan]] * [[Hengên Hemîdiye]] == Pirtûk == * Sivas Kampı (27 Mayıs'ın Öteki Yüzü), Nevzat Çiçek * Ama Eşkiyalık Çağı Kapandı!(1950-1970), Ahmet Özcan, Weşanên İletişimê * Kürtler, Hasan Cemal == Sinorên Bakurê Kurdistanê == == Kronolojiya dîroka Bakurê Kurdistanê, 1908-1923 == {{Gotara bingehîn|Kronolojiya Dîroka Bakurê Kurdistanê}} == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdistan]] [[Kategorî:Neteweperweriya tirkî]] [[Kategorî:Sedsala 20an li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Sedsala 21ê li Tirkiyeyê]] 7fjmajqwvxa6sb1opqp6comq6gw00c8 0 84756 2101365 2025972 2026-11-01T23:11:02Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2101365 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Ekrem İmamoğlu{{efn|{{IPA|ku|ekˈrem îˈmamoxlu}}}}''' (jdb. [[4ê hezîranê|4 hezîrana]] [[1970]], [[Cevizli, Akçaabat|Cevizli]], [[Akçaabat]], [[Trebzon]]) [[siyasetmedar]], mirovê karsaziyê ye û ji sala 2019an heta sala 2025an [[Şaredarî|şaredariya]] Bajarê Mezin ya [[Stembol]]ê kiriye. Ekrem İmamoğlu di 18ê adara sala 2025an de ji aliyê hikûmeta [[Recep Tayyip Erdoğan]] ve hatiye girtin. Ekrem İmamoglu di navbera salên 2014 û 2019an de wekê şaredarê navçeya [[Stembol]] ya [[Beylikdüzü]] yê hatiye hilbijartin. İmamoğlu di hilbijartina herêmê ya sala 2019an de dibe namzetên partiya siyasî ya çep a tirk ya [[Partiya Komara Gel|CHPê]]. Di hilbijartina yekem de Ekrem İmamoğlu wekê şaredarê bajarê mezin a Stembolê hatiye hilbijartin û di 17ê nîsana 2019an de dest bi kerê xwe yê şaredariyê dike lê hilbijartina yekem ku Ekrem İmamoğlu tê hilbijartin ji aliyê hikûmeta AKPê ve tê betalkirin. Ji bo ku li bajarê Stembolê hilbijartin were dûbarekirin hilbijartina yekem di 6ê gulana sala 2019an de hatiye betal kirin û biryara hilbijartina duyem tê dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.birgun.net/haber/ibb-baskani-ekrem-imamoglu-goreve-basladi-demokrasiyi-hice-sayanlari-milletce-yok-saydik-260044 |sernav=İBB Başkanı Ekrem İmamoğlu göreve başladı: ‘Demokrasiyi hiçe sayanları milletçe yok saydık’ |malper=birgun.net |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2020-04-01 }}</ref> İmamoğlu di hilbijartina duyem a ku di 23ê hezîrana sala 2019an de bi ferqek mezin dîsa hatiye hilbijartin û piştê hilbijartina duyem di 27ê hezîrana sala 2019an de careke din dîsa dibe şaredarê bajarê mezin ya Stembolê. Ekrem İmamoğlu piştî pênc sala di hilbijartina 31ê adara sala 2024an ji bo ku bibe şaraderî bajarê mezin a Stenbolê carek din dîsa wekê şaredarê bajarê mezin Stenbolê hatiye hilbijartin. == Jiyan û perwerde == Ekrem İmamoğlu di 4ê hezîrana 1970an de li gundê Cevizli ya bi ser parêzgeha [[Trebzon]]ê ya navçeya [[Akçaabat]]ê hatiye dinyaye.<ref>This is his officially recorded birth date (see {{Jêder-malper |url=https://zabita.ibb.gov.tr/istanbul-buyuksehir-belediye-baskani/ |sernav=İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanı |malper=İstanbul Büyükşehir Belediye |roja-gihiştinê=10 tebax 2024 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250328131105/https://zabita.ibb.gov.tr/istanbul-buyuksehir-belediye-baskani/ |roja-arşîvê=2025-03-28 |url-status=dead }}; {{Jêder-malper |url=https://www.ekremimamoglu.com/hakkimda/ |sernav=Hakkımda |malper=ekremimamoglu.com |tarîx=16 çiriya paşîn 2023 |roja-gihiştinê=10 tebax 2024 }}). İmamoğlu has claimed that he was actually born a year later, in 1971 ({{Jêder-nûçe |tarîx=13 çiriya paşîn 2022 |sernav=Ekrem İmamoğlu gerçek doğum tarihini açıkladı |url=https://www.gazeteduvar.com.tr/ekrem-imamoglu-gercek-dogum-tarihini-acikladi-haber-1589035 |roja-gihiştinê=10 tebax 2024 |rojname=Gazete Duvar }}).</ref> Ekrem İmamoğlu kurê dê û bavê Hava û Hasan İmamoğlu ye. İmamoğlu di temenê çar saliyê xwe de di demsalên havînan de perwerdeya xwendina [[Quran]]ê wergirtiye û beriya dibistana seretayî de hînê xwendina Quranê bûye. Piştî ku dibistana navîn a [[Trebzon]]ê xilas dike ji bo perwerdeya xwe yê zanîngehê pêşî li [[Zanîngeha Rojhilata Navîn]] a Endezyariya Avahiyê qezenc dike lê neçe wî zanîngehê. Piştre jî li Beşa Rêveberiya Karsaziyê ya [[Zanîngeha Gîrneyê ya Amerîkayê]] de dest bi perwerdehiya xwe yê zanîngehê kiriye. Piştî du salan ku malbata wî di sala 1987an de koçê bajarê [[Stembol]]ê bûye qeyda xwe yê zanîngehê tîne [[Zanîngeha Stembolê]] û li wir perwerdehiya xwe ya zanîngehê diqedîne.<ref name="Official Website Profile">{{Jêder-nûçe |sernav=Ekrem İmamoğlu Kimdir |url=https://www.ekremimamoglu.com/ekrem-imamoglu-kimdir/ |urlya-arşîvê=https://archive.today/20190228161610/https://www.ekremimamoglu.com/ekrem-imamoglu-kimdir/ |roja-arşîvê=28 sibat 2019 |roja-gihiştinê=28 sibat 2019 |weşanger=ekremimamoglu.com |ziman=tr }}</ref> Ekrem İmamoğlu di 1995an de bi hevjîna xwe [[Dilek İmamoğlu|Dilek Kaya İmamoğlu]] re zewicî ye û sê zarokên wan hene.<ref name="Sozcu 1">{{Jêder-nûçe |tarîx=28 kanûna pêşîn 2018 |sernav=Ekrem İmamoğlu'nun hayatı… Ekrem İmamoğlu kimdir, nereli ve kaç yaşında? |url=https://www.sozcu.com.tr/2018/gundem/ekrem-imamoglunun-hayati-ekrem-imamoglu-kimdir-nereli-ve-kac-yasinda-2900714/ |roja-gihiştinê=7 nîsan 2019 |malper=Sozcu |ziman=tr }}</ref> == Kariyera siyasî == [[Wêne:İmamoğluJune2019CampaignSilivri (47).jpg|thumb|çep|200px|Ekrem İmamoğlu û hevjîna wî [[Dilek İmamoğlu]] di dema hilbijartina sala 2019an de, li navçeya [[Silivri]] ya [[Stembol]]ê.]] Ekrem İmamoğlu di sala 2000Ì de wek nêrînek siyasî beşdarî partiya CHPê bû. Di sala 2004an de dibe namzetê [[Partiya Komara Gel|CHPê]] û di hilbijartina yekem de Şaredariya navçeya bajarê Stenbol ya [[Beylikdüzü]] yê bidestxistiye. Dema ku ew serokê navçeyê yê CHP Beylikdüzü bû malên hevbendiyê damezrand û danûstendina partiya xwe li gel xelkê navçeyê zêdekir. Li navçeyê şahîyên wek konser û pêşangeha li darxist, alîkariya civakî pêşkêşî gel kir , rêxistinên civakî û jinan ya partîya xwe berfireh kir û dibistanên navçeyê daye nûkirin. Di vê heyamê de, cara yekem tecrûbeya hilbijartin wergirt û di referandûma sala 2010an de ji ber ku welatîyên navçeyê bi xebatên Ekrem İmamoğlu bi bandor bû, navçê li dijî ji bo guherîna yasaya li Tirkiyê ji sedê 54, degê xwe ya "Na" bikaranîn. === Şaredariya Beylikdüzüyê === Ew dem li Stembolê, rêveberiya şaredariya [[Beylikdüzü]]yê di destê AKPê de bû, lê Beylikdüzü di wî demê de bi tenê navçê ya wekem bû ku encama referandûmê de dengê "na" bikaranî. Di sala 2011 de hilbijartinên giştî li Tirkiyê, CHP li gorî hilbijartinê yên berê dengê xwe li navçeyê 8 xal zêdekir û di navçeyê de bû partiya yekemîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://secim.hurriyet.com.tr/30-mart-2014-yerel-secimleri/istanbul-beylikduzu-ilcesi-yerel-secim-sonuclari/ |sernav=Encamên Hilbijartina Herêmî ya Beylikduzuya Stenbolê - Encamên Hilbijartina Şaredarîya Bajarê Mezin a Stenbolê û Rêjeyên Dengdanê 30 Adar 2014. |malper=Hürriyet |roja-gihiştinê=2025-03-31 |ziman=tr }}</ref> İmamoğlu carek dîsa ji nûve bûye serokê rêxistina CHPê ya navçeyê [[Beylikdüzü]]yê. === Şaredariya Stembolê === [[Wêne:Ekrem İmamoğlu logo.svg|thumb|Logoya Ekrem İmamoğlu ku ji bo hilbijartina sala 2019an hatiye bikaranîn.]] Piştî ku şaredarê Şaredariya Bajarê Mezin ê Stembolê Kadîr Topbaş di 23ê îlona sala 2017an de îstifa kiriye, Îmamoglu ji aliyê CHPê ve ji bo Şaredariya Bajarê Mezin a Stembolê wekê namzet hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/gundem/kadir-topbas-istifa-etti-40587764 |sernav=Kadir Topbaş îstifa kir. Ew ê bibe namzetê nû yê serokomariyê yê AKPê? |malper=www.hurriyet.com.tr |tarîx=2017-09-23 |roja-gihiştinê=2025-03-31 |ziman=tr |paşnav=İSTANBUL |pêşnav=Fatma AKSU / }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sabah.com.tr/gundem/2017/09/28/ibb-baskani-mevlut-uysal-secildi |sernav=Mewlûd Uysal bû serokê Şaredariya Bajarê Mezin a Stenbolê! |malper=Sabah |roja-gihiştinê=2025-03-31 |ziman=tr }}</ref> Di dengdana ku di 28ê îlona sala 2017an de li Meclisa Şaredariya Bajarê Mezin a Stenbolê hatiye kirin de, namzetê AKPê Mewlûd Uysal bi 179 dengan wekê Serokê Şaredariya Bajarê Mezin a Stenbolê hatibû hilbijartin, Îmamoglu jî 125 deng standibû. ==== Hilbijartinên herêmî yên 31ê adara sala 2019an û betalkirina mezbateya wî ya hilbijartinê ==== Di civîna danasîna namzedan a ku di 18ê kanûna sala 2018an de hat kirin de Ekrem Îmamoglu wek namzetê Şaredariya Bajarê Mezin a Stenbolê ya CHPê hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/gundem/son-dakika-chpnin-istanbul-adayi-ekrem-imamoglu-oldu-41056209 |sernav=Nûçeyên nû... Namzedê CHPê yê Stenbolê Ekrem Îmamoglu ye |malper=www.hurriyet.com.tr |tarîx=2018-12-18 |roja-gihiştinê=2025-03-31 |ziman=tr }}</ref> Ekrem İmamoğlu di vê pêvajoyê de xwe ji raya giştî re dide naskirin, gelek caran li kolan û esnafan geriyaye û bi nêzîkatiya xwe ya nerm di medya û medyaya civakî de cih digire. Bi taybetî axaftina wî ya li kolana navçeya Sultanbeyliyê ya bi jina bi navê Mahrûze ku hilbijêra AKPê bû û jê re gotiye, "ez diayên te dixwazim, ne dengên te" bi gotinên xwe li ser medyaya civakî dibe rojev. [[Wêne:Ekrem İmamoğlu 20190403.jpg|thumb|İmamoğlu piştî dayîna belgeya hilbijartinê ya piştî hilbijartinên 31ê adarê di dema axavtinekê de.]] Piştê hilbijartinên herêmî ya 31ê adara sala 2019an serokê Lijneya Hilbijartinê ya Bilind Sadî Guven ragihand ku li gor agahiyên dawî Ekrem İmamoğlu bi 4 milyon û 159 hezar û 650 dengan li pêş Namzedê Şaredariya Bajarê Mezin a Stenbolê ya AKPê [[Binali Yıldırım]] bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.haberturk.com/ysk-baskani-acikladi-imamoglu-onde-2420335 |sernav=Serokê Lijneya Bilind a Hilbijartinan ragihand! İmamoğlu li pêş e. |malper=Habertürk |roja-gihiştinê=2025-03-31 |ziman=tr |paşnav=Habertürk }}</ref> Serokatiya Parêzgeha Stenbolê ya AKPê di 2ê nîsanê de îtiraz kiribû û daxwaza hêjmartina dengên nederbasdar û serrastkirina dengên xeletên sindoqan kiribû. Piştî ku îtîraz ji aliyê Lijneya Hilbijartinê ya Bilind ve hatiye qebûlkirin, hêjmartina dengên nederbasdar dîsa dest pê kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/gundem/ak-partiden-flas-karar-istanbulun-tum-ilcelerinde-secime-itiraz-edilecek-41169769 |sernav=AKPê îtiraza hilbijartina li hemî navçeyên Stenbolê kir.. |malper=www.hurriyet.com.tr |tarîx=2019-04-02 |roja-gihiştinê=2025-03-31 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.haberturk.com/son-dakika-istanbul-un-3-ilcesinde-yeniden-sayim-karari-2421997 |sernav=Encamên hilbijartinên Stenbolê li 5 navçeyên Stenbolê deng ji nû ve têne hilbijartin. |malper=Habertürk |roja-gihiştinê=2025-03-31 |ziman=tr |paşnav=Habertürk }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/376824/ekrem-imamoglunun-17-gunluk-mazbata-mucadelesinde-yasananlar |sernav="Di têkoşîna 17 rojan ya Ekrem İmamoğlu de çi qewimî" }}</ref> Di 17ê nîsana sala 2019an de bi temambûna ji nû ve hêjmartina dengan hate ragihandin ku Ekrem İmamoğlu bi 4 milyon û 169 hezar û 765 dengan li pêş hevrikê xwe Bînalî Yildirim ê ku 4 milyon û 156 hezar û 36 deng wergirtiye, hilbijartin temam bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/tr/politika/istanbul-icin-secim-sonuclari-aciklandi/1454997 |sernav=Encamên hilbijartinên Stenbolê hatin eşkerekirin |malper=www.aa.com.tr |roja-gihiştinê=2025-03-31 }}</ref> İmamoğlu di heman rojê de bi wergirtina belgeya ji Lijneya Hilbijartinê ya Bilind ya Stembolê dest bi wezîfeya xwe kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cumhuriyet.com.tr/haber/yerel_yonetimler/1350201/iste_Ekrem_imamoglu_nun_mazbatasi.html |sernav="Serokê Şaredariya Bajarê Mezin a Stenbolê Ekrem Îmamoglu" }}</ref> Li ser îtiraza AKPê ya ji bo avakirina komîteyên sindoqan, Lijneya Hilbijartinê ya Bilind di 6ê gulana sala 2019an de biryar dide ku di hilbijartinên 23ê hezîrana sala 2019an de tenê hilbijartina Şaredariya Bajarê Mezin a Stenbolê were nûkirin û bi vî awayî belgeya hilbijartinê ya İmamoğlu ji aliyê lijneyê ve hatiye betal kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=YSKê biryar da ku hilbijartinên 23ê Hezîranê li Stenbolê bên nûkirin |url=https://www.bbc.com/turkce/live/haberler-turkiye-48174267 |roja-gihiştinê=2025-04-01 |xebat=BBC News Türkçe |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.indyturk.com/node/28476/haber/ysk-istanbul-se%C3%A7imini-iptal-etti-23-haziranda-yeniden-sand%C4%B1k-kurulacak |sernav=YSKê hilbijartinên Stenbolê betal kir, dê dîsa di 23ê Hezîranê de sindoq bêne danîn |malper=Independent Türkçe |tarîx=2019-05-06 |roja-gihiştinê=2025-04-01 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.indyturk.com/node/28526/haber/yskdan-karar-duyulduktan-3-saat-sonra-4-maddelik-a%C3%A7%C4%B1klama-geldi |sernav=3 saet piştî ku li Lijneya Hilbijartinê ya Bilind li ser biryarê hat guhdarîkirin, daxuyaniyek ji 4 madeyan pêk tê |malper=Independent Türkçe |tarîx=2019-05-06 |roja-gihiştinê=2025-04-01 |ziman=tr }}</ref> ==== Hilbijartinên herêmî yên 23ê hezîrana sala 2019an ==== Piştê ku hilbijartinên Stenbolê hate betalkirin, İmamoğlu li Beylikduzuyê mîtîngek li dar xist û çakêt û qerewêtê xwe derxist û wiha bang kir: {{Quote|text=Rêya me dirêj e, kelecana me zêde ye, ciwanên me hene; em ciwanên tirk ên ku ji bo edaletê tî ne û baweriya me bi demokrasiyê heye... Dibe ku biryarderên vê welatî di nav xeflet û nabeynkariyê de bin, heta dibe ku di nav xiyanetê de bin jî, lê em ê tu carî dev jê bernedin.|sign=Ekrem İmamoğlu, 2019}} Dema ku Ekrem İmamoğlu ji bo xebatên hilbijartinê bi otobusê di nav Stembolê de geriya xortek li pey otobusê dimeşe û diqîre û dibêje “Her tişt dê baş bibe Ekrem Ağabey!”. Ev gotina vî xortê "Her tişt dê baş bibe!" di pêvajoya hilbijartinê de dibe rojev û ev gotin dibe slogana İmamoğlu ya hilbijartina Stenbolê. Ji ber kampanyaya serketî ya İmamoğlu û betalkirina neheq a hilbijartina ku tê de biser ketibû, populerbûna İmamoğlu di nav gel zêdetir kiribû. Ew di hilbijartinên nûvekirî ya di 23ê hezîrana sala 2019an de bi 4.742.082 dengan, 806.014 zêdetir deng ji hevrikê xwe yê herî nêzîk bidest dixe wekê şaredarê Şaredariya Bajarê Mezin a Stembolê hatiye hilbijartin û di 27ê hezîranê de bi wergirtina mazbateya xwe yê hilbijartinê dest bi wezîfeya xwe kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sozcu.com.tr/secim2019/23-haziran-ibb-secimi |sernav=Encamên Hilbijartina Şaredariya Bajarê Mezin a Stenbolê ya 23ê Hezîrana 2019an. |malper=web.archive.org |tarîx=2019-06-24 |roja-gihiştinê=2025-04-01 |roja-arşîvê=2019-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190624050201/https://www.sozcu.com.tr/secim2019/23-haziran-ibb-secimi |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.birgun.net/haber-detay/ekrem-imamoglu-mazbatasini-aliyor.html |sernav=Serokê İBByê Ekrem İmamoğlu belgeya xwe yê hilbijartinê wergirt. |malper=web.archive.org |tarîx=2019-06-27 |roja-gihiştinê=2025-04-01 |roja-arşîvê=2019-06-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190627143933/https://www.birgun.net/haber-detay/ekrem-imamoglu-mazbatasini-aliyor.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Hilbijartina serokomariya 2023an === Di daxuyaniya ku di 6ê adara sala 2023an de hatibû dayîn de hatiye ragihandin ku ew ê di hilbijartinên serokomariyê yên ku di heman salê de bên kirin de tevî 7 berbijêrên din bibe namzetê cîgirê serokomariya Tirkiyê. Ekrem İmamoğlu di 7ê gulana heman salê de li Erziromê di dema mîtînga ku piştgirî dida [[Kemal Kılıçdaroğlu]] de rastî êrîşan hatibû. Girseya ku ji 200 kesan pêk hatibûn bi keviran êrîşî otobusa hilbijartinê ya İmamoğlu dikin, ji ber êrîşan kesên ku beşdarê mîtîngê birîndar dibin û neçar dimîne ku mîtînga xwe di nîvî de bidawî bike. Piştê bidawîkirina mîtîngê hatibû ragihandin ku di êrîşan de hinek kes sivik birîndar bûne û 17 kesên din jî bi giranî birîndar bûne û rakirine nexweşxaneyan. Piştî van bûyeran rayedarên hikûmetê û partiya AKP pesnê êrîşkaran dane û İmamoğlu sûcdar kirine. === Hilbijartina serokkomariya pêşerojê === Piştê ku di hilbijartinên herêmî yên 31ê adara sala 2024an de CHPê bi dengên ji %37,81 dengên giştî bûye partiya yekem ku ev yek di hinek beşên civakê de dibe sedema niqaşkirina hilbijartinên pêşwext.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/turkce/articles/c51yge5yglgo |sernav=Di derbarê pêşbîniya Ozgur Ozel a ku dibêje dê 1,5 sal şûnde hilbijartineke pêşwext çêbibe, li derdorên CHPê çi tê gotin? |malper=BBC News Türkçe |tarîx=2024-07-08 |roja-gihiştinê=2025-04-01 |ziman=tr }}</ref> Di mehên paşerojê de, ji ber sedema kêmbûna rêjeya dengên AKPê, ji ber sedema qeyrana aborî, bihabûn û bêkarî, nîgeraniya li ser serweriya qanûnî û serxwebûna dadweriyê û rewşa dijwar ya kesên xanenişîn û komên kêm-dahat, rêjeya dengên AKPê dest bi kêmbûnê dike û ev jî her ku diçe nîqaşa hilbijartinên pêşwext zêdetir dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://tr.euronews.com/2024/09/14/ozelden-erdogana-erken-secim-cagrisi-son-tarih-2025-kasimdir |sernav=Ozel ji Erdogan re banga hilbijartinên pêşwext dike: Dîroka dawî mijdara 2025an e {{!}} Euronews |malper=web.archive.org |tarîx=2024-09-14 |roja-gihiştinê=2025-04-01 |roja-arşîvê=2024-09-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240914120646/https://tr.euronews.com/2024/09/14/ozelden-erdogana-erken-secim-cagrisi-son-tarih-2025-kasimdir |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Li gel van nîqaşan navê Ekrem İmamoğlu wekê namzetê îhtimal a derokkomariyê ya CHPê derdikeve pêş. Serokê giştî yê CHPê Özgür Özel di 28ê çileya sala 2025an de piştî destpêkirina lêpirsîn û desteserkirina şaredarî û şaredariyên CHPê ragihandibû ku namzedê serokomariyê yê wê partiyê dê bi hilbijartinên pêşwext ên di nav partiyê de bên kirin, diyar bibe. Paşê hatiye ragihandin ku ev hilbijartina namzetê serokkomariyê ya di partiya CHPê di 23ê adara sala 2025an de were kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://tr.euronews.com/2025/02/11/chpde-cumhurbaskani-adayinin-belirlenmesi-on-secim-23-martta-yapilacak |sernav=Hilbijartina pêşwext a CHPê dê di 23ê adarê de were kirin. |malper=euronews |tarîx=2025-02-11 |roja-gihiştinê=2025-04-01 |ziman=tr }}</ref> Hatiye payîn İmamoğlu ji bo bibe namzedê serokomariyê yê partiya xwe beşdarî hilbijartinên pêşwextê partiya xwe bibe di 21ê sibata sala 2025an de bi serlêdaneke nivîskî serî Navenda Giştî ya CHPê daye û dibe berendamê hilbijartinên pêşwext ên serokomariyê ya CHPê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gazeteoksijen.com/turkiye/imamoglundan-on-secimde-adayligina-iliskin-aciklama-onumuzdeki-hafta-yol-haritamiz-belli-olur-234987 |sernav=Daxuyaniya Îmamoglu ya derbarê namzediya xwe ya di hilbijartinên seretayî de: Nexşeya me dê hefteya bê eşkere bibe. |malper=web.archive.org |tarîx=2025-02-13 |roja-gihiştinê=2025-04-01 |roja-arşîvê=2025-02-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250213033134/https://gazeteoksijen.com/turkiye/imamoglundan-on-secimde-adayligina-iliskin-aciklama-onumuzdeki-hafta-yol-haritamiz-belli-olur-234987 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/chpli-12-buyuksehir-belediye-baskani-ilce-belediye-baskanlarindan-2301826 |sernav=İmamoğlu sibê namzetiya xwe eşkere dike: Ji 12 şaredarên CHPyî yên bajaran û navçeyan piştgirî - - Nûçeyên Siyasî {{!}} Cumhurîyet |malper=web.archive.org |tarîx=2025-02-20 |roja-gihiştinê=2025-04-01 |roja-arşîvê=2025-02-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250220103258/https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/chpli-12-buyuksehir-belediye-baskani-ilce-belediye-baskanlarindan-2301826 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> 116 parlementerên CHPê ji bo ku İmamoğlu bibe berendam di hilbijartinên pêşwext de îmze avêtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cumhuriyet.com.tr/turkiye/son-dakika-imamoglunun-on-secim-adayligi-icin-toplanan-imza-sayisi-2302375 |sernav="Hejmara îmzeyên ku ji bo namzediya hilbijartinê ya seretayî ya Îmamoglu hatin berhevkirin eşkere bû" }}</ref> Berê ku ev hilbijartin pêk were dîplomaya Ekrem İmamoğlu ji aliyê hikûmeta Recep Tayyip Erdogan ve hatiye betalkirin û piştre jî hatiye girtin. Piştê ku İmamoğlu hatiye girtin ji CHPê daxwaz dike ku CHP dîsa ev hilbijartina pêşwext a namzetiya serokkomariyê lidar bixe. Di hilbijartina pêşwext a ku di vê hilbijartinê de namzetê serokkomariyê ya CHPê di 23ê adara sala 2025an de hatiye lidarxistin berendamê tekane Ekrem İmamoğlu di vê hilbijartina pêşwextê CHPê de wekê namzetê serokkomariyê ya CHPê hatiye hilbijartin. Li gorî daxuyaniya serokê giştî yê CHPê Ozgur Ozel, di hilbijartina pêşwext a CHPê de ku li gelek bajar û li navçeyên hatiye lidarxistin de İmamoğlu 14 milyon û 850 hezar deng standiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/turkce/articles/c4gem3mevzzo |sernav=Hilbijartina pêşwext a CHPê: Îmamoglu bi fermî wekê namzedê serokomariyê hate ragihandin. |malper=BBC News Türkçe |tarîx=2025-03-23 |roja-gihiştinê=2025-04-01 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/tr/chpde-%C3%B6n-se%C3%A7im-i%CC%87mamo%C4%9Fluna-14-milyon-850-bin-oy/a-72009348 |sernav=Hilbijartina pêşwext a CHPê: 14 milyon û 850 hezar deng ji bo İmamoğlu hatiye bikaranîn. |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2025-04-01 |ziman=tr }}</ref> === Betalkirina dîplomaya wî === Di 18ê adara sala 2025an de Lijneya Rêveber a Zanîngeha Stenbolê ragihandibû ku bi hinceta "nenebûn" û "xeletiya eşkere" şaredarê Şaredariya Bajarê Mezin ê Stenbolê Ekrem İmamoğlu jî di nav de dîplomeyên 28 kesan betal kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.istanbul.edu.tr/tr/duyuru/kamuoyu-duyurusu-6C00780037004200320048003500480041007100500039007900700046006200610041004F003200370077003200 |sernav=Daxuyaniya Zanîngeha Stenbolê di derbarê biryara betalkirina dîplomeya Ekrem İmamoğlu |malper=www.istanbul.edu.tr |roja-gihiştinê=2025-04-01 |ziman=tr |paşnav=Ãœniversitesi |pêşnav=istanbul }}</ref> İmamoğlu diyar kir ku ev biryar ne hiqûqî ye û biryardayina betalkirina dîplomeya wî tenê di destê lijneya îdareya karsaziyê de ye û kesên ku ev biryar dane dê li pêşberî dîrok û edaletê hesab bidin. Ev geşedan di demekê ku dihat çaverêkirin ku İmamoğlu bibe namzedê serokomariyê ya Partiya Gel ya Komarî pêk hatiye. Ji ber ku li gorî qanûnên heyî namzedên serokomariya Tirkiyê divê xwediyê dîplomeya zanîngehê bin, betalkirina dîplomeya wî namzediya İmamoğlu dixe xetereyê. Her wiha serokê giştî yê CHPê Özgür Özel jî diyar kiriye ku ev biryar ji bo [[Zanîngeha Stembolê|Zanîngeha Stenbolê]] lekeyeke reş e û diyar kir ku dê di 23ê adarê de berbijar xwe yên serokkomariyê diyar bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/turkce/articles/c62xekg686yo |sernav=Ekrem İmamoglu hat binçavkirin, bertekên wan çi bûn? |malper=BBC News Türkçe |tarîx=2025-03-19 |roja-gihiştinê=2025-04-01 |ziman=tr }}</ref> === Binçavkirin û girtina wî === {{Gotara bingehîn|Xwepêşandanên li dijî hikûmetê li Tirkiyeyê 2025}} Ekrem İmamoğlu di 19ê adara sala 2025an di serê sibê de ji aliyê hikûmeta Recep Tayyip Erdogan ve tê binçavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/turkish-authorities-order-detention-istanbul-mayor-some-100-others-2025-03-19/ |sernav="Turkey detains Erdogan's main rival on array of charges" }}</ref> Berê ku ji aliyê polêsan ve ji mala wî were binçavkirin Ekrem İmamoğlu daxuyaniyeke li ser medyaya civakî parvedike û di parvekirinekê de dibeje ku bi sedan polîs hatine ber derê wî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ensonhaber.com/gundem/ekrem-imamoglundan-ilk-aciklama-32644 |sernav=Yekem daxuyaniya Ekrem İmamoğlu. |malper=Ensonhaber |tarîx=2025-03-19 |roja-gihiştinê=2025-04-01 |ziman=tr |paşnav=Ensonhaber }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sozcu.com.tr/imamoglu-ndan-ilk-aciklama-kendimi-milletime-emanet-ediyorum-dimdik-ayaktayim-p152283 |sernav=Daxuyaniya yekem a Îmamoglu: Ez xwe emanetê milletê xwe dikim, li ber xwe didim. |malper=www.sozcu.com.tr |tarîx=2025-03-19 |roja-gihiştinê=2025-04-01 |ziman=tr |paşnav=Merkezi |pêşnav=Haber }}</ref> Piştê binçavkirina İmamoğlu di heman rojê de li gelek bajaran xwepêşandana gel li dijî hikûmeta Recep Tayyip Erdogan dest pê kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/protesters-say-istanbul-mayor-detention-is-blow-democracy-2025-03-19/ |sernav=""Protesters say Istanbul mayor detention is a blow to democracy"" }}</ref> Di xwepêşandanan de mijarên civakî yên weke azadiya derbirînê, sansûra çapemeniyê û otorîterîzmê hatine bibîranîn û ji serokkomarê tirk Recep Tayyîp Erdogan hatiye xwestin ku îstifa bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2025/03/protests-turkey-imamoglu-key-erdogan-rival-arrested |sernav=Protests in Turkey as Imamoglu, key Erdogan rival, is arrested - AL-Monitor: The Middle Eastʼs leading independent news source since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2025-04-01 |ziman=en }}</ref> == Dîroka hilbijartinan == === Hilbijartinên herêmî yên Stembolê === {| class="wikitable" text-align:center;" |- ! Hilbijartin ! Partî ! Deng ! Rêje ! Nexşê |- ! Adara 2014an, [[Beylikdüzü]] | rowspan="4" | [[Partiya Gel a Komarî]] | 76.034<ref name="ht">{{Jêder-malper |url=https://www.haberturk.com/secim/secim2014/yerel-secim/ilce/beylikduzu-949 |sernav=Beylikdüzü rewşa giştî |weşanger=Habertürk |ziman=tr |roja-gihiştinê=2025-04-01 |roja-arşîvê=2015-05-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150518042725/https://www.haberturk.com/secim/secim2014/yerel-secim/ilce/beylikduzu-949 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | %50.83<ref name="ht" /> | {{n/a}} |- ! Adara 2019an, Stembol | 4.169.765 | %48.77 | [[Wêne:March 2019 Istanbul mayoral election.svg|200px]] |- ! Pûşpera 2019an, Stembol | 4.742.082 | %54.22 | [[Wêne:June 2019 İstanbul mayoral election.svg|200px]] |- ! Adara 2024an, Stembol | 4.438.727 | %51.21 | [[Wêne:2024 Istanbul Metropolitan Municipality mayoral election.svg|200px]] |} == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} * {{Malpera fermî|https://www.ekremimamoglu.com/}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1970]] [[Kategorî:Mezunên Unîversîteya Stembolê]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Gel a Komarî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Şaredar]] r2wgzs7qy24180nf6ouzmc6z37i6w9n 0 85143 2101371 2087943 2026-11-02T00:55:19Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2101371 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Galênos | wêne = Galenus.jpg | sernavê_wêne = Galênos | navê_rastî = Aelius Galenus | roja_jidayikbûnê = îlon z. 129 | cihê_jidayikbûnê = Bergama | roja_mirinê = m. 200 an 216 | cihê_mirinê = Roma | netewe = [[Yewnan]]î | bav = [[Aelîus Nîcon]] | pîşe = [[Bijîşkî|Bijîşk]], [[fîlozof]] }} '''Klaudios Galênos''',{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2026}} '''{{ziman|la|Claudius Galenus}}''', '''Aelius Galenus''' ({{bi-grc|Κλαύδιος Γαληνός|Klaúdios Galēnós}}; jdb. îlon sala 129an – m. sala 200ê an  216an) an jî '''Galen'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nuhev.com/etimoloji-u-kurtediroka-ajalnasiye/ |sernav=Etîmolojî û Kurtedîroka Ajalnasîyê - Nûhev Co. %100 Kurdî |tarîx=2023-12-16 |roja-gihiştinê=2026-06-04 |ziman=tr |paşnav=Derdilî |pêşnav=Bûrak}}</ref> ku bi navê '''Pergamon''' jî tê zanin, li [[Împeratoriya Romê]] de bijîşk, birînsaz û fîlozof bû. Di serdema antîkê de aliyê lêkolinê de herî serkeftî bêguman Galênos bû. Galênos bandoreke mezin li ser dîsîplîna zanîstên ciyawaz wek anatomî, fîzyolojî, patolojî, farmakolojî û norolojiyê kir. Li ser fîlozofî û mantiqê de jî bandora wî hebû. Galênos kurê [[Aelîus Nîcon]] e. Aelîus mîmarekî dewlemed bû. Zanîstî bala wî pir dikişand. Galênos perwerdeyeke berfireh hilda ku ew perwerde rêya fîlozofî û bijîşkî de kariyerên biserkeftî jê re vekir. Galênos bajarê Pergamayê kevnar (îro [[Bergama]], [[Tirkiye]]) da hat dinê. Galênos beriya cihêbûna Romayê pir geriya û teoriyên ciyawaz li ser bijîşkî hin bû. Paşê jî Romayê de bijîşkê arîstokrat û çend împerator bû. Têgihîştina Galênos ya anatomî û bijîşkî li serî de bandora teoriya humorîmzê de ([[Teorîya humorîzm|Teoriya humorîzm]] an jî bi navê teoriya çar [[şile]] tê zanîn; zerava reş, zerava zer, xwîn, belxem) û bi bandora bjîşkên pêşketî wekî [[Hîpokrat]] de ma. Ramanên Galênos herî kêm 1.300 sal bandoreke mezin li ser zanîstiya bijîşkî li rojavayê kir. Agahdariya [[anatomî|anatomiya]] Galênos li ser [[dîseksîyon|dîseksiyon]] û analîza laşên beraz û meymûn pêk dihat. Lêkolin û dîseksiyonên li ser mirovan vê demê qedexe bû ji ber vê bo fehmkirina anatomiya mirov teşrîh û dîseksiyonên [[ajal]]an dikirin. Galênos bo bêtir fêmkirin û naskirinê laşê mirov, ji xwendakarê xwe re her dem bo nêrîna û çûyîna cem laşê [[gladyator]]ên mirî an jî bi nêrîna miriyên ku were şuştin, cesaret dida. Ceribandina herî muhîm ya Galênos ku di nav gel de çêkiriye qîjkirina beraz bû. Ceribandina qîjkirina beraz ew bû ku dema Galênosî berazek jê dikir beraz qîjkirinê dest pê dikir û vê demê Galênos Jêyê dengê wî jê dikir an jî [[demar]]ê wê jê dikir. Ji ber ku xelkê re nişan bide ku ew der kontrola dengê dike an ciyê deng e. Agahdarî û melûmatên derheqê laşê mirov hetanê sala 1543an bênîqaş li ser agahdariya Galênos ma. Piştre dîseksiyonê mirovan bi dizî û eşkere hate çêkirin dema ku berhem û wêneyên laşe û organan hatin çixêzkirin û çap kirin agahdariyên Galênos pirsiyar dibû. Dema [[Andreas Vesalius]] di sala 1543an de berhemeke binavê ''[[De humani corporis fabrica]]'' <ref name="Vesalius1543">{{Jêder-kitêb |nivîskar=[[Andreas Vesalius]] |sernav=De humani corporis Fabrica, Libri VII |weşanger=[[Johannes Oporinus]] |cih=[[Basel]], [[Switzerland]] |ziman=la |sal=1543 |url=http://vesalius.northwestern.edu/ |tarîxa-gihiştinê=7 tebax 2010 |tarîxa-arşîvê=1 îlon 2016 |urlya-arşîvê=https://wayback.archive-it.org/6321/20160901184031/http://vesalius.northwestern.edu/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> çap kir û otoriyeta Galênos pirsiyar bû û ceribandin û lêkolinên nû dest pê kir. Teoriya Galênosî derheqê fîzyolojiya [[sîstema gera xwînê]] jî hetanê sala 1242an bênîqaş ma. Dema [[Îbn Nefîs]] pirtûka xwe ya "''Şerh tasrih el-Qanûn li’îbn Sina''" (Ravekirin û şiroveya qanûna [[Îbn Sîna]]) çap kir, agahdariyên nû li ser sîstema gera xwîne û [[gera xwînê ya pişikan]] de hate nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=West |pêşnav1=John |sernav=Ibn al-Nafis, the pulmonary circulation, and the Islamic Golden Age |kovar=Journal of Applied Physiology |tarîx=1985 |cild=105 |hejmar=6 |rr=1877–1880 |pmc=2612469 |pmid=18845773 |doi=10.1152/japplphysiol.91171.2008 }}</ref> Bi pirtûkê wî va tê zanîn ku Galênos xwe him bijîşk him jî wek fîlozof didît. Sernavê pirtûka xwe re jî "''Bijîşkên Herî Baş Him Fîlozof e''" kirîbû.<ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar=Claudii Galeni Pergameni |sernav="That the best physician is also a philosopher" with a Modern Greek Translation |edîtor=Odysseas Hatzopoulos |weşanger=Odysseas Hatzopoulos & Company: Kaktos Editions |cih=[[Athens]], [[Greece]] |sal=1992 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Theodore J. Drizis |sernav=Medical ethics in a writing of Galen |kovar=Acta Med Hist Adriat |cild=6 |hejmar=2 |rr=333–336 |tarîx=Fall 2008 |pmid=20102254 |url=http://hrcak.srce.hr/file/64672 |tarîxa-gihiştinê=7 tebax 2010 |archive-date=2021-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224070624/https://hrcak.srce.hr/file/64672 |url-status=dead }}</ref><ref>Brian, P., 1977, "Galen on the ideal of the physician", ''South Africa Medical Journal'', 52: 936–938 [http://archive.samj.org.za/1977%20VOL%20LI%20Jul-Dec/Articles/11%20November/4.10%20HISTORY%20OF%20MEDICINE%20-%20GALEN%20ON%20THE%20IDEAL%20OF%20THE%20PHYSICIAN.%20P.%20Brain.pdf pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224020900/http://archive.samj.org.za/1977%20VOL%20LI%20Jul-Dec/Articles/11%20November/4.10%20HISTORY%20OF%20MEDICINE%20-%20GALEN%20ON%20THE%20IDEAL%20OF%20THE%20PHYSICIAN.%20P.%20Brain.pdf |date=2021-02-24 }}</ref> Nîqaşa navbera rêbaza [[rasyonalîst]] û [[eksprîmentalîst]]an bala Galênosî pir dikişand.<ref>Frede, M. and R. Walzer, 1985, ''Three Treatises on the Nature of Science,'' Indianapolis: Hacket.</ref> Rêbaza Galênosî li nav rebazên zanîstiyên ciyawaz de çavnêrî kirin, [[dîseksiyon]], [[vîvîseksiyon]] nav vekirin û nêrîn bû. Piraniya berhemên wî ji [[yewnaniya kevn]] de hatiye nivîsandin û zimanê dinê re ji [[yewnanî]] hatiye wergerandin. Hin berhemên wî jî xirab bûye û hatiye qeybkirin. Herçiqas li ser dîroka mirina wî de nîqaş hebe jî, dema mirinê de Galênos herî kêm heftê salî bû. == Salên pêşî (129–161 {{Pz}}) == Navê Galēnos ji peyva {{Ziman|grc|γαληνός|aramî, rehetî}} hatiye dariştin. Galênos jiyana xwe "li ser tesîra mêjî" de dişayesîne ku di îlon 129an {{Pz}} de hatiye dinê. Bavê wî, [[Aelius Nicon]], arîstokratekî dewlemend, mîmar û avaker bû. Ji bilî karê xwe meraqê wî li ser fîlozofî, matematîk, mantiq, [[stêrnasî]], [[cotkarî]] û wêje hebû. Galênosî bavê xwe wek "gelek dilgerm, baş û xêrxwaz" taswîr dikir. Wê demê [[Pergamon]] (îro, [[Bergama]], Tirkiye) bajarek çandayî, kulturî û merkeza rewşenbîran bû. Wek [[Îskenderiye]] pirtûkxaneya wî jî hebû. Galênos di sala 14 de nêzîkî fîlozofên [[stoaparêz]] û [[eflatunî]] bû, pêrwerdeya her du sîstema fîlozofiya esasî hilda û tê da sîstema fîlozofiya [[Arîstotelês|Arîsto]] û epîkûr hebû. Bavê wî bo Galênosî kariyerekî  fîlozofî an jî siyasî fikirî lê Galênos dibêje nezîkê 145an {{Pz}} bavê wî xewnek dibîne û nav xewn de xwedayê bijîjkî ([[Asclepius]], Aesculapius) xuya dibe û ferman dide ku Galênosî bişîne perwerdeya bijîşkiyê. Bavê Galênosî di sala 148an de dimire û Galenosê ew mîraseke mezin dihêle. Galênos bi emrê xwe yê 19 de azad û dewlemed dimîne. Piştre rê û nesîheta [[Hîpokrat]] dişopîne û bo perwerdeya xwe diçe [[Îzmîr|Smîrna]] (îro [[Îzmîr]]), [[Corinth]], [[Girît|Crete]], [[Kîlîkya|Cilicia]] (îro [[Çukurova]]) û [[Cyprus]]ê (îro [[Qibris]]) û li dawî de zanîngeha mezin ya Skenderiye re diçe. Zanîngehên ciyawaz digere û êkolên cudahî fêr dibe. Di 157 de, 28 salî vedigere bajarê xwe yê Pergamonê û bijîşkê gladyatoran dibe. Nava 4 salan ku li Pergamonê dimîne; giringiya diyetê, tenduristî, paqijîzanî, tedbîrên pêşîgirtinê, anatomiya zindiyan, çaresariya şikestin û trawmayê hîn dibe. Di vî demê de him jî bijîşkiya teorîk û fîlozofî xebitî. == Salên paşî (162–217 {{Pz}}) == [[Wêne:Statue of Galen of Pergamon.jpg|thumb|upright|Heykelek modern yê Galenos li bajarê xwe, [[Bergama|Pergamon]]]] Galênos di sala 162an de jibo bikaranîna hunera xwe ya bijîşkî çû [[Roma]]yê. Bêtehemiliya û bêsebiriya wî li dijî bijîşkên din wî dixist nav talûke. Hin caran jî Galênosî tehdîd dikirin. Xwepêşandina wî li cem bijîşkên kêmhuner de hestên dijmintî ava dikir. Dema ku dijîtiya wî li gel arîstokratên bijîşkê Romî cidî bû, Galênos bo jiyanê xwe tirsiya û Romayê terk kir.<ref name="Eichholz">D.E. Eichholz, 1951, ''Galen and His Environment, Greece & Rome'' 20 no. 59, Cambridge University Press, p. 60–71</ref> [[Împeratoriya Romê|Roma]] di sala 161ê de pir car daxilê şer bû. [[Marcus Aurelius]] û hevkarê wî [[Lucius Verus]] li bakurê de xelkê [[markomannî]] re şer dikirin.<ref>Elizabeth C. Evans, 1956, ''Galen the Physician as Physiognomist'', American Philological Association</ref> Li dema payîza 169an dema leşkerê Romayê dizivirîbû [[Aquileia]] epîdemiyeke webayê dest pê kir. Împeratorî Galênos gazî kir ku bizivire Romayê. Piştre bi fermana împerator li gel Marcus and Verus çû Almanyayê û li vir wek bijîşkê dadgehê kar kir. Piştê vê biharê Împeratorî Galênos ji seferê azad kir lê li cem mîrasgirê împeratorî ([[Commodus]]) wek bijîşkê împeratorî hişt. Li dadgehê da Galênos zaf pirtûkên bijîşkî nivîsî. Lucius Verus di sala 169an da Marcus Aurelius jî sala 180ê da rûyê nexweşiya [[weba]]yê mir. Galênos bijîşkê Împerator Commodus ma û nexweşiyê wî pak kir. Li gorî [[Dio Cassius]] di sala 189an de li bin hikumraniya Commodus epîdemiya webayê qewimî û di Romayê de rojekî de 2000 kes kuşt. Ew îhtîmalekî mezin webayê çaxa hik Marcus Aurelius bû kû carek din dest pê dir. Piştre Galênos di hikumraniya împerator [[Septimus Severus]] de jî bijîşkê împerator bû. == Berhemên çapkirî == [[Wêne:Galeni De curandi ratione V00212 00000008.tif|thumb|''De curandi ratione'']] [[Wêne:Galenou Apanta.tif|thumb|''Galenou apanta'' (1538)]] Dibe ku Galênos bi qasî 500 rîsale nivîsiye<ref name="IIIDorn2006">James E. McClellan III; Harold Dorn. ''[https://books.google.com/books?id=aJgp94zNwNQC Science and Technology in World History: An Introduction]''. JHU Press; 14 April 2006. {{ISBN|978-0-8018-8360-6}}. p. 92.</ref> û berhemên wî 10 milyon peyv dihundirîne.<ref>[http://www.wellcome.ac.uk/Funding/Medical-humanities/funded-projects/major-initiatives/wtdv030244.htm Philip van der Eijk: Translating Galen]  {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131219011857/http://www.wellcome.ac.uk/Funding/Medical-humanities/funded-projects/major-initiatives/wtdv030244.htm |date=2013-12-19 }}</ref> Îro em berhemên wî yê heyî binêrin 3 milyon peyv dihundirîne<ref>[http://www.wellcome.ac.uk/Funding/Medical-humanities/funded-projects/major-initiatives/wtdv030244.htm Philip van der Eijk: Translating Galen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131219011857/http://www.wellcome.ac.uk/Funding/Medical-humanities/funded-projects/major-initiatives/wtdv030244.htm |date=2013-12-19 }}</ref> lê em dizanin ku wexta hemû berhemê wî bihesibînin ew ji sisê da yek e. Di sala 191ê de, li [[Perestgehê Aşitî]] da şewatek derket û gelek berhemên wî peyre bi taybetî berhemên wî yên fîlozofî şewitî.{{Sfn|Houston|2003|p=45-47}} Dewra Xelîfeta [[Ebasî]] de (piştê 750 {{Pz}}) zanîstên ereb bala xwe dan ser nivîsên yewnanî yên kevnar û ji yewnanî wergerandin ser zimanê erebî. Ji ber ku hin nusxeyên yewnanî hatine qeybkirin,<ref>{{Jêder-malper |url=http://repository.upenn.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1018&context=classics_papers |sernav=Rosen RM. Review of Vivian Nutton (ed.) Galen. On My Own Opinions. Corpus Medicorum Graecorum 5.3.2 Galeni De Proprius Placentis. Bryn Mawr Classical Review August 24 2000 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210508171906/https://repository.upenn.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1018&context=classics_papers |roja-gihiştinê=2020-04-20 |roja-arşîvê=2021-05-08 |url-status=dead}}</ref><ref name="nuttonchoice">{{Jêder-kovar |jstor=639325 |sernav=The Patient's Choice: A New Treatise by Galen |url=https://archive.org/details/sim_classical-quarterly_1990_40_1/page/236 |pêşnav=Vivian |paşnav=Nutton |tarîx=7 adar 1990 |kovar=The Classical Quarterly |cild=40 |hejmar=1 |rr=236–257 |doi=10.1017/s000983880002694x }}</ref> hin nusxe tenê bi zimanê erebî de heye.<ref name="iep">{{Jêder-malper |url=http://www.iep.utm.edu/g/galen.htm |sernav=Galen - Internet Encyclopedia of Philosophy |malper=www.iep.utm.edu }}</ref> Hin berhemên tenê bi latînî hin berhem jî bi zimanê yewnaniya kevin de heye. Berhemên cudahî pir caran di nav berhemeke berfireh de hate topkirin. Yek ji wan berheman ji aliyê Karl Gottlobê Leipzig di navbera 1821-1833 hatiye çêkirin. Berhemê wî 122 risalê yê Galênos him bi latînî him jî yewnanî dihundirîne. Hejmara rûpelê wî 20.000 zêdetir e û 22 cild e. Gelek berhemên Galênos di pirtûkxaneya dijital a [[Thesaurus Linguae Graecae]] de hatine topkirin. Çavkaniyeke din ê modern jî bi fransî [http://www.bium.univ-paris5.fr/histmed/medica/galien_va.htm Bibliothèque interuniversitaire de médecine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140421160949/http://www.bium.univ-paris5.fr/histmed/medica/galien_va.htm |date=2014-04-21 }} e. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka felsefeyê]] [[Kategorî:Dîroka zanistê]] [[Kategorî:Jidayikbûn sedsala 2an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 129]] [[Kategorî:Mirin sedsala 3an]] [[Kategorî:Mirin 216]] gq4n0yhfrpspekdigdrwzle02llmlyh 0 90912 2101356 2037740 2026-11-01T20:30:34Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2101356 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Annabella Avery Thorne''' (jdb. 8ê Çiriya Pêşîn, 1997) [[lîstikvan]], [[model]], [[stranbêj]], û [[derhêner]]eke [[amerîkan]] e.<ref name="Allmusic">{{Jêder-malper |url=https://www.allmusic.com/artist/bella-thorne-mn0002731953 |sernav=Bella Thorne |paşnav=Erlewine |pêşnav=Stephen Thomas |sal=2016 |weşanger=AllMusic.com |tarîxa-gihiştinê=3 tebax 2016 }}</ref> Ew zêde bi rola xwe ya bi navê [[CeCe Jones]] di rêzefîlma [[Shake It Up]] ([[Disney Channe]])) ''de hatiye naskirin.'' <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.j-14.com/posts/bella-thorne-refuses-to-auto-tune-her-music-like-other-disney-stars-38559 |sernav=Bella Thorne Refuses to Auto-Tune Her Music Like Other Disney Stars |paşnav=Firman |pêşnav=Tehrene |weşanger=J-14 |tarîxa-gihiştinê=28 îlon 2014 |roja-arşîvê=2017-03-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170302191911/http://www.j-14.com/posts/bella-thorne-refuses-to-auto-tune-her-music-like-other-disney-stars-38559 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Thorne di gelek fîliman û rêzefîlmên din de xweye bûye wek: ''[[Blended (film)|Blended]]'' (2014), ''[[The DUFF]]'' (2015), ''[[Alvin and the Chipmunks: The Road Chip]]'' (2015), ''[[Amityville: The Awakening]]'' (2017), û ''[[Infamous]]'' (2020). == Jiyana kesane == Thorne ji 2015 heya tebaxa 2016 bi lîstikvanê inglîzî Gregg Sulkin re hevdîdar bû. Demeke kin piştî jihevketina, ew derket derve wek [[Bîseksuelî|bîseksuel]].<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.eonline.com/news/789636/bella-thorne-grateful-for-all-the-accepting-messages-after-revealing-she-is-bisexual |sernav=Bella Thorne Grateful for All the "Accepting" Messages After Revealing She Is Bisexual |paşnav=Vulpo |pêşnav=Mike |tarîx=23 tebax 2016 |weşanger=E! News |tarîxa-gihiştinê=23 tebax 2016 }}</ref> Ew paşê dest bi polyamorous têkiliya bi herdu musician Mod Sun û kesayetiya medya Tana Mongeau, dating ya dawiyê de ji 2017 bi 2019.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.eonline.com/news/1018864/bella-thorne-splits-from-youtube-star-tan-mongeau-after-1-year |sernav=Bella Thorne Splits From YouTube Star Tana Mongeau After 1 Year |paşnav=Contreras |pêşnav=Cydney |tarîx=26 sibat 2019 |weşanger=E! News |tarîxa-gihiştinê=28 sibat 2019 }}</ref> Ji 2019 ve, ew bi stranbêjê Italiantalî Benjamin Mascolo re di têkiliyê de ye. Di tîrmeha 2019 de, wê xwe weka pansexual da nasîn.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.goodmorningamerica.com/culture/story/bella-thorne-pansexual-opens-overcoming-abuse-bullying-64472878 |sernav=Bella Thorne says she is pansexual and opens up about overcoming abuse, bullying and more |paşnav=Thorbecke |pêşnav=Catherine |tarîx=22 tîrmeh 2019 |malper=[[Good Morning America]] |tarîxa-gihiştinê=28 tîrmeh 2019 }}</ref> In June 2019, Thorne had nude photos stolen by hackers who subsequently threatened her with extortion; she instead released the photographs herself.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.cnn.com/2019/06/15/entertainment/bella-thorne-nude-photos-hack/ |sernav=Bella Thorne shares nude photos on Twitter after a hacker threatened to release them |paşnav=Andone |pêşnav=Dakin |tarîx=16 hezîran 2019 |weşanger=CNN |tarîxa-gihiştinê=5 tîrmeh 2019 }}</ref> Later that year, she addressed the issue of pornographic deepfakes.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/reel/video/p07r9vbk/the-real-and-fake-sex-lives-of-bella-thorne |sernav=The real (and fake) sex lives of Bella Thorne |tarîx=12 çiriya paşîn 2019 |weşanger=[[BBC News]] |tarîxa-gihiştinê=28 adar 2020 }}</ref> Thorne alîgirê Civaka Humane, Weqfa Fibroza Kîstîk û Rêxistina Koçer e, ku perwerdehî, xwarin û pêdiviyên tenduristî ji zarokên Afrîkayê re peyda dike. Ew jî beşdarî PETA bû ku mirovan teşwîq dike da ku SeaWorld boykot bikin û protesto bikin, qebûl kir ku wekî zarokek ew di reklama parka temayê de xuya be.<ref>Scott Baumgartner, "Bella Thorne Stars In Anti-SeaWorld Spot That Addresses Her Childhood Ad For the Amusement Park," [https://www.etonline.com/bella-thorne-stars-in-anti-seaworld-spot-that-addresses-her-childhood-ad-for-the-amusement-park ET] July 23, 2018.</ref> == Film == {{Div col|colwidth=22em}} * ''[[Stuck on You (film)|Stuck on You]]'' (2003) * ''[[Finishing the Game]]'' (2007) * ''[[Blind Ambition (film)|Blind Ambition]]'' (2007) * ''[[The Seer (film)|The Seer]]'' (2007) * ''[[Forget Me Not (2009 film)|Forget Me Not]]'' (2009) * ''[[One Wish (film)|One Wish]]'' (2010) * ''[[Raspberry Magic]]'' (2010) * ''[[Katy Perry: Part of Me]]'' (2012) * ''[[Underdogs (2013 animated film)|Underdogs]]'' (2013) * ''[[The Frog Kingdom]]'' (2013) * ''[[Blended (film)|Blended]]'' (2014) * ''[[Mostly Ghostly: Have You Met My Ghoulfriend?]]'' (2014) * ''[[Alexander and the Terrible, Horrible, No Good, Very Bad Day (film)|Alexander and the Terrible, Horrible, No Good, Very Bad Day]]'' (2014) * ''[[The Snow Queen 2: The Snow King]]'' (2014) * ''[[The DUFF]]'' (2015) * ''[[Big Sky (film)|Big Sky]]'' (2015) * ''[[Alvin and the Chipmunks: The Road Chip]]'' (2015) * ''[[Shovel Buddies]]'' (2016) * ''[[Ratchet & Clank (film)|Ratchet & Clank]]'' (2016) * ''[[Boo! A Madea Halloween]]'' (2016) * ''[[Keep Watching]]'' (2016) * ''[[You Get Me (film)|You Get Me]]'' (2017) * ''[[Amityville: The Awakening]]'' (2017) * ''[[The Babysitter (2017 film)|The Babysitter]]'' (2017) * ''[[Assassination Nation]]'' (2018) * ''[[Midnight Sun (2018 film)|Midnight Sun]]'' (2018) * ''[[The Death and Life of John F. Donovan]]'' (2018) * ''[[I Still See You (film)|I Still See You]]'' (2018) * ''[[Her & Him]]'' (2019) * ''[[Infamous (2020 film)|Infamous]]'' (2020) {{Div col end}} == Xelat û namzet == {| class="wikitable" !Sal !Xelat !Result !Ref. |- |2008 |[[Xelata Hunermendên Ciwan]] | {{Berandamî}} | style="text-align:center;" |<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.youngartistawards.org/noms29.html |sernav=29th Young Artist Awards |tarîxa-gihiştinê=7 kanûna paşîn 2016 |tarîxa-arşîvê=3 gulan 2012 |urlya-arşîvê=https://www.webcitation.org/67OZf29V4?url=http://www.youngartistawards.org/noms29.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- | rowspan="2" |2009 | rowspan="2" |[[Xelata Hunermendên Ciwan]] | {{Berandamî}} | style="text-align:center;" |<ref name="30YoungArtist">{{Jêder-malper |url=http://www.youngartistawards.org/noms30.html |sernav=30th Young Artist Awards |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110719205923/http://www.youngartistawards.org/noms30.html |tarîxa-arşîvê=19 tîrmeh 2011 |tarîxa-gihiştinê=7 kanûna paşîn 2016 }}</ref> |- |{{Won}} | style="text-align:center;" | |- |2010 |[[Xelata Hunermendên Ciwan]] | {{Berandamî}} | style="text-align:center;" |<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.youngartistawards.org/noms31.html |sernav=30th Young Artist Awards |tarîxa-gihiştinê=7 kanûna paşîn 2016 |tarîxa-arşîvê=12 çiriya pêşîn 2013 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131012070515/http://www.youngartistawards.org/noms31.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- | rowspan="5" |2011 | rowspan="4" |[[Xelata Hunermendên Ciwan]] | {{Won}} | style="text-align:center;" |<ref name="Young Artist Awards 1">{{Jêder-malper |url=http://www.youngartistawards.org/noms32.html |sernav=32nd Annual Young Artist Awards |tarîxa-gihiştinê=7 kanûna paşîn 2016 |tarîxa-arşîvê=8 tebax 2013 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130808150433/http://www.youngartistawards.org/noms32.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- | {{Berandamî}} | style="text-align:center;" | |- | {{Berandamî}} | style="text-align:center;" | |- | {{Berandamî}} | style="text-align:center;" | |- |Imagen Awards | {{Berandamî}} | style="text-align:center;" |<ref name="Imagen.org">{{Jêder-malper |url=http://www.imagen.org/awards/2011 |sernav=Imagen Awards 2011 Nominados & Ganadores |tarîxa-gihiştinê=7 kanûna paşîn 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20111003111525/http://www.imagen.org/awards/2011 |roja-arşîvê=2011-10-03 |url-status=dead }}</ref> |- | rowspan="4" |2012 | rowspan="2" |[[Xelata Hunermendên Ciwan]] | {{Berandamî}} | style="text-align:center;" |<ref name="33rd Young Artist Awards">{{Jêder-malper |url=http://www.youngartistawards.org/noms33.html |sernav=33rd Annual Young Artist Awards |weşanger=Young Artist Awards |tarîxa-gihiştinê=6 nîsan 2012 |tarîxa-arşîvê=4 nîsan 2012 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120404162133/http://www.youngartistawards.org/noms33.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- | {{Berandamî}} | style="text-align:center;" | |- |Imagen Awards | {{Won}} | style="text-align:center;" |<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.imagen.org/news/imagen-awards/2012/08/winners-27th-annual-imagen-awards-announced-honoring-latinos-entertain |sernav=Imagen Awards 2012 – Winners |tarîxa-gihiştinê=7 kanûna paşîn 2016 |tarîxa-arşîvê=5 sibat 2013 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130205001504/http://www.imagen.org/news/imagen-awards/2012/08/winners-27th-annual-imagen-awards-announced-honoring-latinos-entertain |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |ALMA Awards | {{Berandamî}} | style="text-align:center;" |<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://nbclatino.com/2012/09/21/2012-alma-awards-recap-winners-and-losers |sernav=Hosts Eva Longoria and George Lopez speak onstage at the 2012 NCLR ALMA Awards |paşnav=Terrero |pêşnav=Nina |tarîx=21 îlon 2012 |weşanger=NBC Latino |tarîxa-gihiştinê=13 adar 2015 |tarîxa-arşîvê=2 nîsan 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150402131608/http://nbclatino.com/2012/09/21/2012-alma-awards-recap-winners-and-losers/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- | rowspan="2" |2013 |[[Xelata Hunermendên Ciwan]] | {{Won}} | style="text-align:center;" |<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.youngartistawards.org/noms34.html |sernav=34th Annual Young Artist Awards |weşanger=Young Artist Awards |tarîxa-gihiştinê=7 kanûna paşîn 2016 |tarîxa-arşîvê=2 nîsan 2013 |urlya-arşîvê=https://www.webcitation.org/6FaZ1wnUQ?url=http://www.youngartistawards.org/noms34.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- | style="white-space:nowrap;" |Young Hollywood Awards | {{Won}} | |- | rowspan="3" |2014 | rowspan="2" |Young Hollywood Awards | {{Won}} | style="text-align:center;" |<ref name="yhawards.com">{{Jêder-malper |url=http://yhawards.com/nominees |sernav=Nominees and Winners |weşanger=Young Hollywood Awards |tarîxa-gihiştinê=1 hezîran 2015 }}</ref> |- | {{Berandamî}} | style="text-align:center;" | |- |[[Teen Choice Awards]] | {{Berandamî}} | style="text-align:center;" |<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.mtv.com/news/1848563/jennifer-lawrence-ariana-grande-and-more-see-the-teen-choice-awards-nominees/ |sernav=Jennifer Lawrence, Ariana Grande And More: See The Teen Choice Awards Nominees |weşanger=[[MTV News]] |tarîxa-gihiştinê=19 hezîran 2014 |roja-arşîvê=2021-03-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210318075227/http://www.mtv.com/news/1848563/jennifer-lawrence-ariana-grande-and-more-see-the-teen-choice-awards-nominees/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- | rowspan="3" |2015 |Shorty Awards | {{Won}} | style="text-align:center;" |<ref>{{Jêder-malper |url=http://shortyawards.com/ |sernav=7th Annual Shorty Awards Winners |weşanger=Shorty Awards |tarîxa-gihiştinê=1 hezîran 2015 }}</ref> |- | rowspan="2" |Teen Choice Awards | {{Won}} | style="text-align:center;" | |- | {{Berandamî}} | style="text-align:center;" | |- | rowspan="2" |2017 | rowspan="2" |Teen Choice Awards | {{Berandamî}} | style="text-align:center;" | |- | {{Berandamî}} | style="text-align:center;" |<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.eonline.com/news/866031/teen-choice-awards-2017-reveal-second-wave-of-nominations |sernav=Teen Choice Awards 2017 Reveal 'Second Wave' of Nominations |paşnav=Vulpo |pêşnav=Mike |tarîx=12 tîrmeh 2017 |malper=E! News |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170712220210/http://www.eonline.com/news/866031/teen-choice-awards-2017-reveal-second-wave-of-nominations |tarîxa-arşîvê=12 tîrmeh 2017 |tarîxa-gihiştinê=12 tîrmeh 2017 }}</ref> |- | rowspan="3" |2018 | rowspan="3" |Teen Choice Awards | {{Berandamî}} | style="text-align:center;" |<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://abcnewsradioonline.com/music-news/2018/6/22/selena-gomez-and-cardi-b-lead-second-wave-of-teen-choice-awa.html |sernav=Selena Gomez and Cardi B lead second wave of Teen Choice Awards music nominees |tarîx=22 hezîran 2018 |weşanger=[[ABC News]] |tarîxa-gihiştinê=23 hezîran 2018 |tarîxa-arşîvê=22 hezîran 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180622220726/http://abcnewsradioonline.com/music-news/2018/6/22/selena-gomez-and-cardi-b-lead-second-wave-of-teen-choice-awa.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- | {{Berandamî}} | style="text-align:center;" | |- | {{Berandamî}} | style="text-align:center;" | |- | rowspan="2" |2019 |2nd Pornhub Awards |{{Won}} | |- |German Independence Award |{{Berandamî}} | |- | rowspan="3" |2020 | rowspan="2" |37th AVN Awards<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thewrap.com/former-disney-star-bella-thorne-makes-directorial-debut-on-pornhub-short-her-him-video/ |sernav=Former Disney Star Bella Thorne Makes Directorial Debut on Pornhub Short '''Her & Him''' (Video) |tarîx=2019-08-14 |malper=TheWrap |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2020-05-05 }}</ref> |{{Berandamî}} | |- |{{Berandamî}} | |- | rowspan="1" |XBIZ Awards |{{Berandamî}} | |- |} == Çavkaniyên Gotarê == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Malpera fermî}}{{Kategoriya Commonsê|3=S}} * Hernandez, Lee (July 6, 2011). "Exclusive: Bella Thorne Wants Her 'Shake It Up!' Character to be Cuban!". Latina. Retrieved January 7, 2016. {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aktrîsên amerîkî]] [[Kategorî:Aktrîsên amerîkî yên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Aktrîsên dengî yên amerîkî]] [[Kategorî:Aktrîsên fîlman ên amerîkî]] [[Kategorî:Aktrîsên televîzyonê yên amerîkî]] [[Kategorî:Aktrîsên zarok ên amerîkî]] [[Kategorî:Helbestvanên amerîkî yên jin]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1997]] [[Kategorî:Kesên LGBTQ ên amerîkî yên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Stranbêjên amerîkî yên jin ên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Stranbêjên amerîkî yên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Stranbêjên popê yên amerîkî yên jin]] 8fem31jru5jmzkpoczyssawctli8yo2 0 92712 2101352 2046961 2026-11-01T20:09:54Z Kawa63 105128 /* Nifûsa gund */ 2101352 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Qesrika Sîlvana | navê_din = | navê_fermî = | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dewlet = [[Îran]] | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = Silîvana | gundistan = | nifûs = 238 | nexşeya_reptiyeyê = Îran | koordînat = }} '''Qesrika Sîlvana''' ({{bi-fa|قصریک (بخش سیلوانه)}}) gundekî ser bi nahiya Silîvanayê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye. == Nifûsa gund == Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 238 kes (40 malbat) bûn. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Ûrmiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îran-gund-şitil}} [[Kategorî:Gundên Silîvanayê]] l87v1dy4dp2znbyct5rfafxty4i97ni 0 94053 2101366 2095687 2026-11-01T23:24:41Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2101366 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank zanyar | nav = Emmanuelle Charpentier | wêne = Emmanuelle Charpentier.jpg | sernavê_wêne = Charpentier di sala [[2015]]an de | navê_jidayikbûnê = Emmanuelle Marie Charpentier | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|11|12|1968|temen=erê}} | cihê_jidayikbûnê = [[Juvisy-sur-Orge]], Fransa | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | perwerde = [[Pierre and Marie Curie University]] ([[Bachelor of Science|BSc]] [[Master of Science|MSc]], [[Doctor of Philosophy|DPhil]])<br />[[Pasteur Institute]] (PhD training) | xelat = {{Lîsteya sade| *[[Louis-Jeantet Prize for Medicine]] (2015) *[[Breakthrough Prize in Life Sciences]] (2015) *[[Princess of Asturias Awards|Princess of Asturias Award]] (2015) *[[Tang Prize]] di Zanista Biyofarmasotîk de (2016) *[[Canada Gairdner International Award]] (2016) *[[Leibniz Prize]] (2016) *[[Pour le Mérite]] (2017) *[[Japan Prize]] (2017) *[[Kavli Prize]] di Nanoscience de (2018) *[[Wolf Prize]] di Bijîşkî de (2020) *[[Xelata Nobelê ya Kîmyayê]] (2020)}} | xebatên_navdar = [[CRISPR]]<ref name="Abbott2016"/> | malper = {{URL|emmanuelle-charpentier-lab.org|Malpera fermî}} | qada_xebatê = {{Lîsteya sade| *[[Mîkrobiyolojî]] *[[Genetîk]] *[[Biyokîmya]] *[[CRISPR|CRISPR-Cas]]}} | kargeh = [[Humboldt University]]<br />[[Umeå University]]<br />[[Max Planck Society]] | sernavê_tezê = Berhingariya antibiyotîk di ''Listeria'' spp de | url_tezê = https://aac.asm.org/content/43/9/2103 | sala_tezê = 1995 | şêwirmendên_doktorayê = [[Patrice Courvalin]] }} '''Emmanuelle Marie Charpentier''' ({{Jidayikbûn|11|12|1968|j=1}}) profesoreke fransî ya [[mîkrobiyolojî]], [[genetîk]] û [[biyokîmya]] ye.<ref name="Abbott2016">{{Jêder-kovar |paşnav1=Abbott |pêşnav1=Alison |sernav=The quiet revolutionary: How the co-discovery of CRISPR explosively changed Emmanuelle Charpentier's life |kovar=Nature |cild=532 |hejmar=7600 |sal=2016 |rr=432–434 |doi=10.1038/532432a |pmid=27121823 |bibcode=2016Natur.532..432A |doi-access=free }}</ref> Ew ji sala 2015ê heta niha rêvebera Bingehê [[Max Planck|Max Planka]] [[Çîn Nasiya]] Hewdanan ye li [[Berlîn]]ê û li sala 2020ê bi hevparî digel [[Jennifer Doudnayê]] karîn [[Xelata Nobelê]] werbigrin. Wergirtin Xelat ji ber lêkolînên wan yên di warê ″vewijartina genomê″ de bûn.<ref name=":01">{{Jêder-malper |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2020/press-release/ |sernav=Press release: The Nobel Prize in Chemistry 2020 |weşanger=Nobel Foundation |tarîxa-gihiştinê=7 çiriya pêşîn 2020 }}</ref><ref name="NYT-20201007">{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2020/10/07/science/nobel-prize-chemistry-crispr.html |sernav=Nobel Prize in Chemistry Awarded to 2 Scientists for Work on Genome Editing – Emmanuelle Charpentier and Jennifer A. Doudna developed the Crispr tool, which can alter the DNA of animals, plants and microorganisms with high precision. |paşnav=Wu |pêşnav=Katherine J. |paşnav2=Peltier |pêşnav2=Elian |tarîx=7 çiriya pêşîn 2020 |malper=[[The New York Times]] |tarîxa-gihiştinê=7 çiriya pêşîn 2020 }}</ref> == Xelat == {{Div col|colwidth=30em}} * 2009 – [[Theodor Körner Prize]] for Science and Culture<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theodorkoernerfonds.at/2009/ausgezeichnete-arbeiten/ |sernav=Theodor Körner Fonds > 2009 > Ausgezeichnete Arbeiten |pêşnav=Arbeiterkammer |paşnav=Wien |tarîx=4 gulan 2020 |malper=www.theodorkoernerfonds.at |tarîxa-gihiştinê=11 çiriya pêşîn 2020 |tarîxa-arşîvê=3 çiriya pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171003174625/http://www.theodorkoernerfonds.at/2009/ausgezeichnete-arbeiten/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * 2011 – The [[Fernström Prize]] for young and promising scientists<ref>{{Jêder-malper |url =http://www.mims.umu.se/news-events/1387-eric-k-fernstroems-prize-to-emmanuelle-charpentier.html |sernav=Eric K. Fernström's Prize to Emmanuelle Charpentier |tarîxa-gihiştinê=15 hezîran 2015 |tarîx=9 hezîran 2011 |weşanger=Molecular Infection Medicine Sweden }}</ref> * 2014 – [[Alexander von Humboldt Professorship]]<ref>{{Jêder-malper |url =https://www.humboldt-foundation.de/pls/web/pub_hn_query.humboldtianer_details?p_lang=en&p_externe_id=7000270951 |sernav=Alexander von Humboldt sponsorship |tarîxa-gihiştinê=15 tebax 2017 |weşanger=Humboldt Foundation |tarîxa-arşîvê=16 tebax 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170816061557/https://www.humboldt-foundation.de/pls/web/pub_hn_query.humboldtianer_details?p_lang=en&p_externe_id=7000270951 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * 2014 – The [[Göran Gustafsson Prize]] for Molecular Biology (Royal Swedish Academy of Sciences)<ref>{{Jêder-malper |url =http://www.mims.umu.se/news-events/1635-goeran-gustafsson-prize-for-emmanuelle-charpentier.html |sernav=Göran Gustafsson Prize for Emmanuelle Charpentier |tarîxa-gihiştinê=15 hezîran 2015 |weşanger=Molecular Infection Medicine Sweden }}</ref> * 2014 – [[Dr. Paul Janssen Award for Biomedical Research]]<ref>{{Jêder-malper |url =http://www.mims.umu.se/news-events/1646-mims-group-leader-emmanuelle-charpentier-receives-dr-paul-janssen-award-for-discoveries-of-crispr-cas9.html |sernav=MIMS group leader Emmanuelle Charpentier receives Dr. Paul Janssen Award for discoveries of CRISPR-Cas9 |tarîxa-gihiştinê=15 hezîran 2015 |weşanger=Molecular Infection Medicine Sweden }}</ref> (shared with [[Jennifer Doudna]]) * 2014 – The [[Jacob Heskel Gabbay Award]]<ref>{{Jêder-malper |url =http://www.umu.se/english/about-umu/news-events/news/newsdetailpage/emmanuelle-charpentier-receives-jacob-heskel-gabbay-award.cid241883 |sernav=Emmanuelle Charpentier receives Jacob Heskel Gabbay Award |tarîxa-gihiştinê=15 hezîran 2015 |weşanger=Umeå University |tarîxa-arşîvê=25 tebax 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170825024303/http://www.umu.se/english/about-umu/news-events/news/newsdetailpage/emmanuelle-charpentier-receives-jacob-heskel-gabbay-award.cid241883 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> (shared with [[Feng Zhang]] and Jennifer Doudna) * 2015 – [[Time 100]]: Pioneers<ref>{{Jêder-malper |url =http://time.com/3822554/emmanuelle-charpentier-jennifer-doudna-2015-time-100/ |sernav=Emmanuelle Charpentier & Jennifer Doudna |tarîxa-gihiştinê=17 nîsan 2015 |nivîskar=Mary-Claire King |weşanger=TIME |tarîxa-arşîvê=9 tebax 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180809112914/http://time.com/3822554/emmanuelle-charpentier-jennifer-doudna-2015-time-100/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> (shared with Jennifer Doudna) * 2015 – The [[Breakthrough Prize in Life Sciences]]<ref>{{Jêder-malper |url =http://www.umu.se/english/about-umu/news-events/news/newsdetailpage/emmanuelle-charpentier-honored-with-breakthrough-prize-in-lifek-sciences.cid242317 |sernav=Umeå University, press release: Emmanuelle Charpentier honored with Breakthrough Prize in Life Sciences |tarîxa-gihiştinê=15 hezîran 2015 |tarîx=10 çiriya paşîn 2014 |weşanger=Umeå University |tarîxa-arşîvê=25 tebax 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170825024430/http://www.umu.se/english/about-umu/news-events/news/newsdetailpage/emmanuelle-charpentier-honored-with-breakthrough-prize-in-lifek-sciences.cid242317 |rewşa-urlyê=mirî }} (shared with Jennifer Doudna)</ref> (shared with Jennifer Doudna) * 2015 – [[Louis-Jeantet Prize for Medicine]]<ref>{{Jêder-malper |url =http://www.jeantet.ch/en/support-to-european-research/louis-jeantet-prize/prize-winners.php |sernav=Foundation Louis-Jeanet: "The 2015 Louis-Jeantet Prize-Winners" |tarîxa-gihiştinê=19 nîsan 2015 }}</ref> * 2015 – The [[Ernst Jung Prize]] in Medicine<ref>{{Jêder-malper |url =https://www.jung-stiftung.de/en/die-jung-stiftung-1/ernst-jung-preis-fuer-medizin/2015/laureates-2015 |sernav=Laureates 2015 – Professor Emmanuelle Charpentier |tarîxa-gihiştinê=5 hezîran 2015 |weşanger=Jung-Stiftung für Wissenschaft und Forschung |tarîx=May 2015 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150925235243/https://www.jung-stiftung.de/en/die-jung-stiftung-1/ernst-jung-preis-fuer-medizin/2015/laureates-2015 |tarîxa-arşîvê=25 îlon 2015 }}</ref> * 2015 – [[Princess of Asturias Awards]] (shared with Jennifer Doudna)<ref>{{Jêder-malper |paşnav= |pêşnav= |tarîx=29 gulan 2015 |sernav=Zwei Humboldtianer erhalten Prinzessin-von-Asturien-Preise 2015 |url=https://www.humboldt-professur.de/en/nachrichten/zwei-humboldtianer-erhalten-prinzessin-von-asturien-preise-2015 |xebat=humboldt-professur.de |cih=Bonn |weşanger=Alexander von Humboldt-Stiftung |tarîxa-gihiştinê=18 hezîran 2020 |tarîxa-arşîvê=20 hezîran 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200620165347/https://www.humboldt-professur.de/en/nachrichten/zwei-humboldtianer-erhalten-prinzessin-von-asturien-preise-2015 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * 2015 – [[Gruber Prize in Genetics|Gruber Foundation International Prize in Genetics]] (shared with Jennifer Doudna)<ref>{{Jêder-malper |url =http://news.yale.edu/2015/06/16/gruber-foundation-honors-excellence-neuroscience-cosmology-and-genetics |sernav=YaleNews: Gruber Foundation honors excellence in neuroscience, cosmology, and genetics |tarîxa-gihiştinê=17 hezîran 2015 |tarîx=16 hezîran 2015 |weşanger=Yale University }}</ref> * 2015 – {{Girêdan|Carus Medal|de|Carus-Medaille}}, from [[Academy of Sciences Leopoldina|German National Academy of Science, Leopoldina]]<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.helmholtz-hzi.de/en/news_events/news/view/article/complete/emmanuelle_charpentier_receives_carus_medal/ |sernav=Emmanuelle Charpentier receives Carus Medal |tarîxa-gihiştinê=8 îlon 2015 |tarîx=7 îlon 2015 |weşanger=Helmholtz Centre for Infection research |roja-arşîvê=2017-05-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170528054516/https://www.helmholtz-hzi.de/en/news_events/news/view/article/complete/emmanuelle_charpentier_receives_carus_medal/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * 2015 – [[Massry Prize]]<ref>{{Jêder-malper |url=http://hscnews.usc.edu/massry-winners-helped-launch-gene-editing-revolution/ |sernav=Massry winners helped launch gene editing revolution |tarîxa-gihiştinê=12 kanûna paşîn 2018 }}</ref> * 2016 – [[Otto Warburg Medal]]<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mims.umu.se/groups/emmanuelle-charpentier/cv-charpentier.html |sernav=MIMS – Curriculum Vitae Emmanuelle Charpentier |malper=www.mims.umu.se |tarîxa-gihiştinê=12 kanûna paşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151101111003/http://www.mims.umu.se/groups/emmanuelle-charpentier/cv-charpentier.html |tarîxa-arşîvê=1 çiriya paşîn 2015 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * 2016 – [[L'Oréal-UNESCO Awards for Women in Science|L’Oréal-UNESCO "For Women in Science" Award]]<ref>{{Jêder-malper |sernav=France celebrates Emmanuelle Charpentier during the L'Oreal-UNESCO week in Paris |url=http://www.mims.umu.se/news-events/1768-france-is-celebrating-emmanuelle-charpentier-during-the-l-oreal-unesco-week-in-paris.html |malper=mims.umu.se |weşanger=Molecular Infection Medicine Sweden |tarîx=24 adar 2016 |tarîxa-gihiştinê=20 çiriya paşîn 2017 }}</ref> * 2016 – [[Leibniz Prize]] from the [[German Research Foundation]]<ref name="LeibnizPrize2016">{{Jêder-malper |url =https://www.dfg.de/en/service/press/press_releases/2015/press_release_no_58/index.html |sernav=Leibniz Prizes 2016: DFG Honours Ten Researchers |weşanger=[[Deutsche Forschungsgemeinschaft]] |tarîx=10 kanûna pêşîn 2015 |tarîxa-gihiştinê=3 kanûna paşîn 2016 |tarîxa-arşîvê=30 tebax 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190830184155/https://www.dfg.de/en/service/press/press_releases/2015/press_release_no_58/index.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * 2016 – [[Canada Gairdner International Award]] (shared with Jennifer Doudna and Feng Zhang)<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Canada Gairdner International Award |url=http://gairdner.org/recipients/current |tarîxa-gihiştinê=25 adar 2016 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160329103111/http://www.gairdner.org/recipients/current |tarîxa-arşîvê=29 adar 2016 }}</ref> * 2016 – [[Warren Alpert Foundation Prize]] * 2016 – [[Paul Ehrlich and Ludwig Darmstaedter Prize]] (jointly with Jennifer Doudna)<ref>{{Jêder-malper | url=http://www.goethe-university-frankfurt.de/60514654/12 |sernav=Paul Ehrlich and Ludwig Darmstaedter Prize 2016 }}</ref> * 2016 – [[Tang Prize]] (shared with Jennifer Doudna and Feng Zhang)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tang-prize.org/en/owner_detail.php?cat=11&id=554 |sernav=Tang Prize – Laureates |malper=www.tang-prize.org |tarîxa-gihiştinê=12 kanûna paşîn 2018 }}</ref> * 2016 – [[HFSP Nakasone Award]] (jointly with Jennifer Doudna)<ref>{{Jêder-malper | url=http://www.hfsp.org/awardees/hfsp-nakasone-award/2016-award |sernav=The 2016 HFSP Nakasone Award goes to Emmanuelle Charpentier & Jennifer Doudna |weşanger=Human Frontier Science Programme |tarîxa-gihiştinê=9 îlon 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180927165111/http://www.hfsp.org/awardees/hfsp-nakasone-award/2016-award |tarîxa-arşîvê=27 îlon 2018 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * 2016 – Knight (Chevalier) French National Order of the [[Legion of Honour]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do?cidTexte=JORFTEXT000031741925 |sernav=Décret du 31 décembre 2015 portant promotion et nomination &#124; Legifrance }}</ref> * 2016 – [[Meyenburg Prize]]<ref>{{Jêder-malper |paşnav= |pêşnav= |tarîx=2018 |sernav=Die Preisträger |url=http://www.meyenburg-stiftung.de/2preis.htm |xebat=meyenburg-stiftung.de |cih=Heidelberg |weşanger=Meyenburg-Stiftung |tarîxa-gihiştinê=18 hezîran 2020 }}</ref> * 2016 – [[Wilhelm Exner Medal]]<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.wilhelmexner.org/liste_001.html |sernav=Wilhelm-Exner-Medaille |malper=www.wilhelmexner.org |tarîxa-gihiştinê=12 kanûna paşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170801075919/http://www.wilhelmexner.org/liste_001.html |tarîxa-arşîvê=1 tebax 2017 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * 2016 – [[John Scott Award]]<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.garfield.library.upenn.edu/johnscottaward/js2011-2020.html |sernav=John Scott Award Recipients 2001–2011 |malper=www.garfield.library.upenn.edu |roja-gihiştinê=2020-10-11 |roja-arşîvê=2016-03-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160304201623/http://www.garfield.library.upenn.edu/johnscottaward/js2011-2020.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * 2017 – [[BBVA Foundation Frontiers of Knowledge Award]] (jointly with Jennifer Doudna and [[Francisco Mojica]])<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.frontiersofknowledgeawards-fbbva.es/laureates/ |sernav=Laureates |malper=Premios Fronteras }}</ref> * 2017 – [[Japan Prize]] (jointly with Jennifer Doudna)<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.japanprize.jp/en/ |sernav=The Japan Prize Foundation |malper=www.japanprize.jp |tarîxa-gihiştinê=12 kanûna paşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201016034030/https://www.japanprize.jp/en/ |roja-arşîvê=2020-10-16 |url-status=dead }}</ref> * 2017 – [[Albany Medical Center Prize]] (jointly with Jennifer Doudna, Luciano Marraffini, Francisco Mojica, and Feng Zhang)<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amc.edu/news/gene-editing-pioneers-receive-americas-most-distinguished-prize-in-medicine.cfm |sernav=Gene Editing Pioneers Receive Americas Most Distinguished Prize in Medicine |malper=www.amc.edu |tarîxa-gihiştinê=12 kanûna paşîn 2018 |roja-arşîvê=2019-02-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190203100831/http://www.amc.edu/news/gene-editing-pioneers-receive-americas-most-distinguished-prize-in-medicine.cfm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * 2017 – [[Pour le Mérite]]<ref>{{Jêder-malper |paşnav= |pêşnav= |tarîx=2017 |sernav=Pour le Mérite: Emmanuelle Charpentier |url=http://www.orden-pourlemerite.de/sites/default/files/vita/emmanuelle-charpentier-vita_0_0.pdf |xebat=www.orden-pourlemerite.de |cih= |weşanger= |tarîxa-gihiştinê=18 hezîran 2020 |tarîxa-arşîvê=7 çiriya pêşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201007132636/http://www.orden-pourlemerite.de/sites/default/files/vita/emmanuelle-charpentier-vita_0_0.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * 2018 – [[Kavli Prize]] in Nanoscience<ref>{{Jêder-malper |url=http://kavliprize.org/sites/default/files/TKP%202018%20Press%20Release%20300518.pdf |sernav=Science of Star Creation, Neuroscience of Hearing and Tool to Edit DNA Win Kavli Prizes |tarîxa-gihiştinê=2020-10-11 |tarîxa-arşîvê=2020-10-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201011064011/http://kavliprize.org/sites/default/files/TKP%202018%20Press%20Release%20300518.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * 2018 – [[Austrian Decoration for Science and Art]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.derstandard.de/story/2000088579804/ehrenzeichen-an-molekularbiologin-charpentier-und-geografin-leitner |sernav=Ehrenzeichen für Geografin Leitner und Molekularbiologin Charpentier – derStandard.de |malper=DER STANDARD }}</ref> * 2018 – Bijvoet Medal of the [[Bijvoet Center for Biomolecular Research]] of [[Utrecht University]]<ref>{{Jêder-malper |url=http://bijvoet-center.eu/bijvoet-medal/ |sernav=Bijvoet Medal |weşanger=Bijvoet Center for Biomolecular Research |tarîxa-gihiştinê=24 nîsan 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170912191415/http://bijvoet-center.eu/bijvoet-medal/ |tarîxa-arşîvê=12 îlon 2017 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * 2018 – [[Harvey Prize]] (jointly with Jennifer Doudna and Feng Zhang)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.technion.ac.il/en/2019/10/technion-to-award-harvey-prize/ |sernav=Harvey Prize 2018 |roja-gihiştinê=2020-10-11 |roja-arşîvê=2019-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191109121844/https://www.technion.ac.il/en/2019/10/technion-to-award-harvey-prize/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * 2019 – [[Scheele Award]] of the Swedish Pharmaceutical Society<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.apotekarsocieteten.se/2019-ars-scheelepris-till-emmanuelle-charpentier/ |sernav=2019 års Scheelepris till Emmanuelle Charpentier |tarîx=1 sibat 2019 |tarîxa-gihiştinê=11 çiriya pêşîn 2020 |tarîxa-arşîvê=31 tîrmeh 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200731000039/https://www.apotekarsocieteten.se/2019-ars-scheelepris-till-emmanuelle-charpentier/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * 2019 – Knight Commander's Cross of the [[Order of Merit of the Federal Republic of Germany]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bundespraesident.de/SharedDocs/Berichte/Bekanntgabe-Ordensverleihung/1910-Verleihungen.html |sernav=www.bundespraesident.de: Der Bundespräsident / Bekanntgabe der Verleihungen / Bekanntgabe vom 1. Oktober 2019 |malper=www.bundespraesident.de }}</ref> * 2020 – [[Wolf Prize in Medicine]] (jointly with Jennifer Doudna)<ref>{{Jêder-malper |url=https://wolffund.org.il/the-wolf-prize/ |sernav=The Wolf Prize }}</ref> * 2020 – [[Nobel Prize in Chemistry]] (jointly with Jennifer Doudna)<ref name=":01" /> {{Div col end}} === Bawernameyên doktoraya birûmet === * 2016 - olecole Polytechnique Fédérale de Lausanne <ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bourquenoud |pêşnav=Sarah |tarîx=10 kanûna paşîn 2016 |sernav=L'EPFL fête ses nouveaux diplômés |url=https://actu.epfl.ch/news/l-epfl-fete-ses-nouveaux-diplomes/ |via=actu.epfl.ch }}</ref> * 2016 - KU, (Zanîngeha Katolîk) Leuven, Belçîka <ref>{{Jêder-malper |url=https://soc.kuleuven.be/ceso/fapos/calendar/patron-saints-day-2016-ku-leuven-awards-5-honorary-degrees |sernav=Patron Saint's Day 2016: KU Leuven awards 5 honorary degrees |malper=soc.kuleuven.be |tarîxa-gihiştinê=2020-10-11 |tarîxa-arşîvê=2017-10-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171003125359/http://soc.kuleuven.be/ceso/fapos/calendar/patron-saints-day-2016-ku-leuven-awards-5-honorary-degrees |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * 2016 - Zanîngeha New York (NYU) <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nyu.edu/about/news-publications/news/2016/march/darren-walker-ford-foundation-president-to-speak-at-nyus-commencement.html |sernav=Darren Walker, Ford Foundation President, to Speak at NYU's Commencement |malper=nyu.edu }}</ref> * 2017 - Fakulteya Tibê, Zanîngeha Umeå, Swêd <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mims.umu.se/news-events/1826-internationally-renowned-researchers-become-2017-honorary-doctors-at-the-faculty-of-medicine.html |sernav=MIMS – Internationally renowned researchers become 2017 honorary doctors at the Faculty of Medicine |malper=www.mims.umu.se }}</ref> * 2017 - Zanîngeha Western Ontario, London, Kanada <ref>{{Jêder-malper |url=http://news.westernu.ca/2017/10/charpentier-embrace-mobility-open-new-perspectives/ |sernav=Charpentier: Be open to new perspectives |malper=westernu.ca }}</ref> * 2017 - Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Hong Kong <ref>[http://www.ust.hk/about-hkust/media-relations/press-releases/hkust-holds-25th-congregation-conferring-honorary-doctorates-four-distinguished-academics-community-leaders/ HKUST Holds 25th Congregation Conferring Honorary Doctorates on Four Distinguished Academics and Community Leaders] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180925141950/http://www.ust.hk/about-hkust/media-relations/press-releases/hkust-holds-25th-congregation-conferring-honorary-doctorates-four-distinguished-academics-community-leaders/ |date=2018-09-25 }}, retrieved 20 November 2017</ref> * 2018 - Université catholique de Louvain, Belçîka <ref>{{Jêder-malper |url=https://uclouvain.be/en/research-institutes/isv/dhc.html |sernav=Doctor honoris causa and ISV 20th anniversary |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180423173825/https://uclouvain.be/en/research-institutes/isv/dhc.html |tarîxa-arşîvê=23 nîsan 2018 |tarîxa-gihiştinê=23 nîsan 2018 }}</ref> * 2018 - Zanîngeha Cambridge <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.darwin.cam.ac.uk/news/darwin-hosts-professor-emmanuelle-charpentier |sernav=Darwin hosts Professor Emmanuelle Charpentier &#124; www.darwin.cam.ac.uk |malper=www.darwin.cam.ac.uk |tarîxa-gihiştinê=2020-10-11 |tarîxa-arşîvê=2020-02-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200201093416/http://www.darwin.cam.ac.uk/news/darwin-hosts-professor-emmanuelle-charpentier |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * 2018 - Zanîngeha Manchester <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.manchester.ac.uk/discover/news/businessman-scientists-actor-and-architect-university-foundation-day/ |sernav=Businessman, scientists, actor and architect honoured as University marks its Foundation Day |malper=manchester.ac.uk }}</ref> * 2019 - Zanîngeha McGill, Kanada <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mcgill.ca/newsroom/channels/news/mcgills-honorary-degree-recipients-spring-convocation-2019-296322 |sernav=McGill's Honorary Degree recipients for Spring Convocation 2019 |paşnav= |pêşnav= |tarîx=16 nîsan 2019 |malper=mcgill.ca |weşanger=McGill University |cih=Montreal |tarîxa-gihiştinê=18 hezîran 2020 }}</ref> === Endamtî === * 2014 - Rêxistina Biyolojiya Molekuler a Ewropî <ref>{{Jêder-malper |url=http://clone.embo.org/members/find-a-member |sernav=Find a Member |paşnav=Katj |malper=EMBO |tarîxa-gihiştinê=9 çiriya pêşîn 2020 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> * 2015 - Akademiya Zanistî ya Neteweyî Leopoldina <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.leopoldina.org/en/members/list-of-members/member/8161/ |sernav=List of Members |malper=www.leopoldina.org |tarîxa-gihiştinê=12 kanûna paşîn 2018 |tarîxa-arşîvê=4 çiriya pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171004034830/http://www.leopoldina.org/en/members/list-of-members/member/8161/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * 2016 - Akademiya Zanistî ya Berlîn-Brandenburg <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbaw.de/die-akademie/bbaw-mitglieder/mitglied-emmanuelle-charpentier |sernav=Mitglied Emmanuelle Charpentier |paşnav= |pêşnav= |tarîx=2020 |malper=bbaw.de |weşanger=Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften |cih=Berlin |tarîxa-gihiştinê=18 hezîran 2020 }}</ref> * 2016 - Akademiya Zanistî ya Awistiryayê <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oeaw.ac.at/oesterreichische-akademie-der-wissenschaften/wissenschaft-gesellschaft/article/oeaw-waehlte-26-neue-mitglieder/?tx_news_pi1%5Bcontroller%5D=News&tx_news_pi1%5Baction%5D=detail&cHash=13190e0b9cc0b51a0ea94737604c626d |sernav=ÖAW wählte 26 neue Mitglieder |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171003175253/https://www.oeaw.ac.at/oesterreichische-akademie-der-wissenschaften/wissenschaft-gesellschaft/article/oeaw-waehlte-26-neue-mitglieder/?tx_news_pi1%5Bcontroller%5D=News&tx_news_pi1%5Baction%5D=detail&cHash=13190e0b9cc0b51a0ea94737604c626d |tarîxa-arşîvê=3 çiriya pêşîn 2017 |tarîxa-gihiştinê=12 kanûna paşîn 2018 }}</ref> * 2016 - Akademiya Zanyariyê ya Qraliyeta Swêdê <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kva.se/en/nyheter/tre-nya-ledamoter-invalda-i-akademien-november |sernav=Kungl. Vetenskapsakademien |malper=www.kva.se |tarîxa-gihiştinê=12 kanûna paşîn 2018 |tarîxa-arşîvê=27 çiriya pêşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201027011332/https://www.kva.se/en/nyheter/tre-nya-ledamoter-invalda-i-akademien-november |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * 2017 - Akademiya Zanistî ya Neteweyî ya Dewletên Yekbûyî, Hevkarê Derve <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nasonline.org/news-and-multimedia/news/may-2-2017-NAS-Election.html |sernav=National Academy of Sciences Members and Foreign Associates Elected |tarîx=2 gulan 2017 |malper=National Academy of Sciences |weşanger=National Academy of Sciences |tarîxa-gihiştinê=12 gulan 2017 |archive-date=2017-05-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170503160816/http://www.nasonline.org/news-and-multimedia/news/may-2-2017-NAS-Election.html |url-status=dead }}</ref> * 2017 - Akademiya Neteweyî ya Teknolojiyên Fransayê <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.academie-technologies.fr/en/blog/posts/12-new-members-elected-in-2016-to-the-national-academy-fo-technologies-of-france-natf |sernav=12 NEW MEMBERS ELECTED IN 2016 TO THE NATIONAL ACADEMY FO TECHNOLOGIES OF FRANCE (NATF) |malper=www.academie-technologies.fr |tarîxa-gihiştinê=2020-10-11 |tarîxa-arşîvê=2020-10-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201011232526/https://www.academie-technologies.fr/en/blog/posts/12-new-members-elected-in-2016-to-the-national-academy-fo-technologies-of-france-natf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * 2017 - Akademiya Zanistî ya Fransî <ref>[http://www.academie-sciences.fr/pdf/membre/election_051217.pdf Dix-huit nouveaux membres élus à l'Académie des sciences]. Press release issued 6 December 2017, retrieved on 28 February 2018.</ref> * 2018 - Akademiya Zanist û Hunerê ya Ewropî <ref name="European Academy of Sciences and Arts">{{Jêder-malper |url=https://www.euro-acad.eu/news?id=30 |sernav=News |malper=European Academy of Sciences and Arts |tarîxa-gihiştinê=7 çiriya pêşîn 2020 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Endamên biyanî yên Royal Society]] [[Kategorî:Endazyariya bûmayîk]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1968]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Şirîkên biyanî yên Akademiya Fenê ya Millî]] [[Kategorî:Xelatgirên Nobela Kîmyayê]] [[Kategorî:Xelatgirên Nobelê yên fransî]] nxyy870tnamjd22uo9kjbudi9esu5w6 0 94586 2101354 1813457 2026-11-01T20:10:41Z Kawa63 105128 /* Gelhe */ 2101354 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajar | nav = | navê_din = | navê_fermî = | mertal = | al = | nexşeya_cihan = Çîn | nc_relief = erê <!-- "Nexşeya topografî" derdikeve --> | nc_firehî = 250px | koordînat = | damezrandin = <!------- Kargêrî -------> | welat = [[Çîn]] | dûgel = | kargêrî_sernav = | kargêrî = | herêm = [[Jiangxi]] | parêzgeh = | şaristan = | bexş = | navçe = | nahiye = | gundistan = | serbajar = | parêzgar = | şaredar = <!------- Demografî -----> | navê_nîştecihan = | gelhe = 618.885 | gelhe_sal = 2010 | berbelavî = <!------- Erdnîgarî -----> | rûerd = | rûerd1_sernav = | bilindayî = | dem = UTC+8 (CST) <!------- Agahiyên din --> | koda_postayê = 342500 | koda_telefonê = + 86 (0) 979 | malper = [http://www.ruijin.gov.cn/ Rûpela fermî] <!------- Nexşe ---------> | nexşeSer = Jiangxi Ruijin.svg | nexşeSer_firehî = 250px | nexşeSer_sernav = Li ser nexşeya herêmê cihê bajarê | nexşe = | nexşe_firehî = | nexşe_sernav = | nexşe2 = | nexşe2_firehî = | nexşe2_sernav = <!------- Wêne ----------> | wêneSer = Ruijin Shazhouba Geming Jiuzhi 2014.05.30 16-39-34.jpg | wêneSer_firehî = 250px | wêneSer_sernav = Wêneyek ji bajarê | wêne = | wêne_firehî = | wêne_sernav = }} '''Ruijin''', bajarekî di asta parêzgehê de ya welatê [[Çîn]]ê ye û di herêma [[Jiangxi]]yê de cih digire. == Gelhe == Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 618.885 kesî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.citypopulation.de/en/china/anhui/admin/ |sernav=China: Ānhuī (Prefectures, Cities, Districts and Counties) - Population Statistics, Charts and Map |malper=www.citypopulation.de |tarîxa-gihiştinê=2020-10-25 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Çîn-şitil}} [[Kategorî:Bajarên Çînê]] 2dy44e41ms42d2ztqjhtgl3cpfej2t1 0 95108 2101361 2085701 2026-11-01T21:49:59Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2101361 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''Civaka berdar''' (bi almanî '''Die Fruchtbringende Gesellschaft''', lat. ''societas fructifera'') civakeke wêjeyî ya almanî bû ku di 1617 de li [[Weimar]]ê ji hêla zana û zadeganên alman ve hate damezrandin. Armanca wê standardkirina zimanê almanî ya gelêrî bû û pêşvexistina wê hem wekî zimanekî zanistî û wêjeyî, wek nimûneya [[Accademia della Crusca]] li [[Firenze]] û komên bi vî rengî ku berê li Îtalyayê geş bûn, piştî salên paşîn jî li Fransa (1635) û Brîtanya. Di heman demê de wekî '''Palmorden''' (" Rêhevaliya darqespê") jî dihat zanîn ji ber ku amblema wê civakê darqespa fêkîdar ya gûza hindî bû. Caspar von Teutleben (1576–1629), Hofmarschall li qesra Weimarê, bavê damezirînerê civakê bû. Di ciwaniya xwe de ew çûbû Îtalyayê û ji akademiyên zimanê Îtalî îlham girtibû. Di dema pîrozbahiyên cenazeyê Dûkbanû Dorothea Maria de di tebaxa 1617 de ku gelek mîrek beşdar bûn wî fersend dît ku damezrandina civakek bi mînaka Accademia della Crusca ya Îtalî pêşniyar dike. Bi taybetî Mîr [[Ludwig I yê Anhalt-Köthenê]] ku berê beşdarî bû Accademia della Crusca di 1600an de raman girt û bû serokê yekem ê Civaka berdar. Civakê di nav endamên xwe de keyek, 153 mîrên alman, û zêdeyî 60 baron, zadegan, û zanyarên cihêreng hesiband. Ew di 1668 de belav bû. Yekem pirtûka derbarê Civaka berdar de, ''Der Teutsche Palmbaum'', ji hêla Carl Gustav von Hille ve hate nivîsandin û di 1647 de li Nürnbergê hate weşandin.<ref>Electronic edition at diglib.hab.de: ''Der Teutsche Palmbaum : Das ist, Lobschrift Von der Hochlöblichen/ Fruchtbringenden Gesellschaft Anfang/ Satzungen/ Vorhaben/ Namen/ Sprüchen/ Gemählen, Schriften und unverwelklichem Tugendruhm / Der Unverdrossene.'' </ref> == Endam == Civak bi 890 endam bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.die-fruchtbringende-gesellschaft.de/index.php?article_id=15 |sernav=Fruchtbringende Gesellschaft - Die deutsche Akademie des 17. Jahrhunderts |paşnav=Wolfenbüttel |pêşnav=Herzog August Bibliothek |tarîx= |malper=die-fruchtbringende-gesellschaft.de |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160304100200/http://www.die-fruchtbringende-gesellschaft.de/index.php?article_id=15 |tarîxa-arşîvê=2016-03-04 |rewşa-urlyê=dead |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Ji vana, navnîşa jêrîn tenê yên ku gotarên wan li ser Wîkîpediya Kurdî hene. Ji bo navnîşek bêkêmasî, navên wan ên berhemdar jî tê de, li vê [[:de:Liste der Mitglieder der Fruchtbringenden Gesellschaft|gotara almanî]] binêrin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 1617an li Ewropayê]] [[Kategorî:Dîroka Weimarê]] [[Kategorî:Hilweşînên 1668an li Ewropayê]] [[Kategorî:Perwerde li Weimarê]] [[Kategorî:Saziyên nivîskaran ên almanî]] syjgpr97gehwlnkgettxllyr3zldqgz 0 100468 2101381 1875976 2026-11-02T04:31:19Z Kawa63 105128 2101381 wikitext text/x-wiki [[Wêne:DNA transcription ku.png|thumb|354x354px|Hemû corên ARN-yê bi navbeynkariya enzîma ARN-polîmeraz, ji aliyê ADN-yê ve tê çêkirin, ev kar wekî libergirtin (kopîkirin) tê navkirin.]] '''ARN'''-'''peyamber''' (bi înglîzî: ''messenger RNA (mRNA)'' ) corek ji [[Asîda rîbonukleyî|ARN]]-yê ya tek şerîdî ye, ji bo çêkirina proteînan, zanyariyên bomaweyî ji [[Asîda deoksîrîbonukleyî|ADN]]-yê kopî dike û dibe [[rîbozom]]ê, di rîbozomê de li gor zanyariyên ji ADN yê hatinê şandin, [[proteîn]] tê çêkirin. Di [[Xane|xaneyê]] de bi qasî corên proteînan, corên ARN-peyamber tê çêkirin.<ref>Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Di xaneyên bakteriyan de, ARN-peyamber a nûçebûyî rasterast ji bo çêkirina proteînan tê bikaranîn. Di xaneyên navikrasteqînan (êkaryot) de ARN-ya nûçêbûyî wekî '''ARN-peyamber a destpêk''' (bi înglîzî: ''pre-mRNA'') tê navkirin. Di zincîra ARN-ya destpêk de beşên nekodkirinê heye ji van beşan re tê gotin întron (bi înglîzî: ''introns''), beşên kodkirinê yên ARN-ya despêk jî wekî egzon (bi înglîzî: ''exons'') tê navkirin. Ji ARN-ya destpêk beşên întron bi alîkariya ARN-ya piçûk a navikê (snRNA) tên jêkirin û beşên kodkirinê (egzon) bi hevre tên girêdan, bi vî awayî ARN-peyamber peyda dibe. ARN-peyamber ji [[Navik|navikê]] derbasî nav [[Sîtoplazma|sîtoplazmayê]] dibe û xwe digihîne rîbozomê.<ref>Wang D, Farhana A. Biochemistry, RNA Structure. [Updated 2023 Jul 29]. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023 Jan-</ref> Koma [[Nukleotîd|nukleotîdên]] sêyanî yên ARN-peyamber wekî [[kodon]] tê navkirin. Her kodonek (ji bilî kodonên westanê) ango her sê nukleotîdek, şîfre ye ji bo [[Asîda amînî|asîdek amînî]]. Di rîbozomê de kodonên ARN-peyamber tê xwendin, li gor rêza kodonan, asîdên amînî tên rêzkirin û poroteîn tê çêkirin.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:ARN]] nfbcmoko64i0yvny3r6smqfqdndsfb2 2101382 2101381 2026-11-02T04:31:31Z Kawa63 105128 /* */ 2101382 wikitext text/x-wiki [[Wêne:DNA transcription ku.png|thumb|354x354px|Hemû corên ARN-yê bi navbeynkariya enzîma ARN-polîmeraz, ji aliyê ADN-yê ve tê çêkirin, ev kar wekî libergirtin (kopîkirin) tê navkirin.]] '''ARN-peyamber''' (bi înglîzî: ''messenger RNA (mRNA)'' ) corek ji [[Asîda rîbonukleyî|ARN]]-yê ya tek şerîdî ye, ji bo çêkirina proteînan, zanyariyên bomaweyî ji [[Asîda deoksîrîbonukleyî|ADN]]-yê kopî dike û dibe [[rîbozom]]ê, di rîbozomê de li gor zanyariyên ji ADN yê hatinê şandin, [[proteîn]] tê çêkirin. Di [[Xane|xaneyê]] de bi qasî corên proteînan, corên ARN-peyamber tê çêkirin.<ref>Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Di xaneyên bakteriyan de, ARN-peyamber a nûçebûyî rasterast ji bo çêkirina proteînan tê bikaranîn. Di xaneyên navikrasteqînan (êkaryot) de ARN-ya nûçêbûyî wekî '''ARN-peyamber a destpêk''' (bi înglîzî: ''pre-mRNA'') tê navkirin. Di zincîra ARN-ya destpêk de beşên nekodkirinê heye ji van beşan re tê gotin întron (bi înglîzî: ''introns''), beşên kodkirinê yên ARN-ya despêk jî wekî egzon (bi înglîzî: ''exons'') tê navkirin. Ji ARN-ya destpêk beşên întron bi alîkariya ARN-ya piçûk a navikê (snRNA) tên jêkirin û beşên kodkirinê (egzon) bi hevre tên girêdan, bi vî awayî ARN-peyamber peyda dibe. ARN-peyamber ji [[Navik|navikê]] derbasî nav [[Sîtoplazma|sîtoplazmayê]] dibe û xwe digihîne rîbozomê.<ref>Wang D, Farhana A. Biochemistry, RNA Structure. [Updated 2023 Jul 29]. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023 Jan-</ref> Koma [[Nukleotîd|nukleotîdên]] sêyanî yên ARN-peyamber wekî [[kodon]] tê navkirin. Her kodonek (ji bilî kodonên westanê) ango her sê nukleotîdek, şîfre ye ji bo [[Asîda amînî|asîdek amînî]]. Di rîbozomê de kodonên ARN-peyamber tê xwendin, li gor rêza kodonan, asîdên amînî tên rêzkirin û poroteîn tê çêkirin.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:ARN]] t1ru0c9vhtcu73he1nm5mhqb8azxppe 0 104284 2101299 2064620 2026-11-01T18:38:54Z MikaelF 935 2101299 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane | navê_jidayikbûnê = Aldous Leonard Huxley | wêne = | sernavê_wêne = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|26|07|1894}} | cihê_jidayikbûnê = Godalming, Surrey, [[Îngiltere]] | roja_mirinê = {{Mirin|22|11|1963|26|07|1894|temen=erê}} | cihê_mirinê = Los Angeles County, Kalîforniya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê | netewe = | perwerde = | pîşe = [[Nivîskar]] û [[fîlozof]] | salên_çalak = | serdem = Sedsala 20an | hevjîn = [[Maria Nys]] | dê = [[Julia Arnold]] | bav = [[Leonard Huxley]] }} '''Aldous Huxley''' ({{Jidayikbûn|j=1|26|07|1894}}, [[Îngiltere]] − {{Mirin|m=1|22|11|1963}}, [[Kalîforniya]], [[DYA]]), [[nivîskar]] û [[fîlozof]]ekî [[inglîz]] bû. == Berhemên edebî == === Wergêrên bi kurdî === * ''[[Cîhana Nû ya Xweş]]'', Weşanên Lîs, Amed (2026) {{Kontrola otorîteyê}} {{nivîskar-şitil}} [[Kategorî:Fîlozofên wêjeyê]] [[Kategorî:Nivîskarên honaka zanistî yên îngilîz]] [[Kategorî:Romannivîsên îngilîz ên mêr]] [[Kategorî:Romannivîsên îngilîz ên sedsala 20an]] az3cut0ufq5w280yw22b0zekytgkpw6 0 105940 2101377 1947253 2026-11-02T04:12:15Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2101377 wikitext text/x-wiki {{Kêmgirêdan|tarîx=tebax 2021}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane | qid = Q252785 }} '''Konosuke Matsushita''' ({{bi-ja|松下 幸之助,|''Matsushita Kōnosuke''}}) (jdb. 27ê çiriya paşîn 1894an - m. {{Dîrok|27|nîsan|1989}}) dahêner û pîşesaziyek [[japonî]] bû ku [[Panasonic]], mezintirîn pargîdaniya elektronîkî ya xerîdar a Japonî damezrand.<ref name="Panasonic History">{{Jêder-malper |url=http://www.panasonic.net/history/founder/chapter1/story1-04.html |sernav=Panasonic History: Setting up his own company) |tarîxa-gihiştinê=2021-07-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090601161123/http://www.panasonic.net/history/founder/chapter1/story1-04.html |tarîxa-arşîvê=1 hezîran 2009 }}</ref><ref name="Matsushita Memorial Library">{{Jêder-malper |url=https://matsushita-library.jp/en/history/index.html |sernav=A History of Konosuke Matsushita |malper=Matsushita Memorial Library |tarîxa-gihiştinê=2021-07-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210728071527/https://matsushita-library.jp/en/history/index.html |roja-arşîvê=2021-07-28 |url-status=dead }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Matsushita Konosuke}} * {{IMDb name|7744836|Matsushita Konosuke}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} {{DEFAULTSORT:Matsushita, Konosuke}} [[Kategorî:Dahênerên japonî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1894]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirin 1989]] g2oc0ul557xmr63m5x7upopslv5u1qt 0 132753 2101359 1712282 2026-11-01T21:15:44Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2101359 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank nivîskar | nav = Bêhrûz Boçanî | wêne = Behrouz Boochani by Hoda Afshar.jpg | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|23|6|1983|temen=erê}} | cihê_jidayikbûnê = [[Elîşervan]], [[Bedrê]], [[Parêzgeha Îlam]], [[Rojhilata Kurdistanê]] | perwerde = [[Zanîngeha Terbiat Modares]], [[Zanîngeha Xarezmî]] | pîşe = [[Rojnamevan]], [[nivîskar]], [[derhêner]] | berhem = ''[[Ti kes dost nîne ji xeynî çîyan]]: nivîsek lî girtîgeha manûs [[Chauka, Ji kerema xwe bêje demjimêra me çiye]]'' (fîlm) | xelat = [[Xelata edebîya serok vezîr Vîktorîya]], [[Xelata herî şêvaz a Vîktorîya ji bû cîroka wî]], [[Xelata neteweyî ya jînenigarîyê]] | alt_wêne = Bêhrûz Boçanî }} '''Bêhrûz Boçanî''', ({{Jidayikbûn|23|6|1983|j=1}} li [[Gundê elîşervan]], [[Bedrê]], [[Parêzgeha Îlam]], [[Rojhilata Kurdistanê]]) rojnameger, parêzvanê mafên mirovan, helbestvan, nivîskar û sînemagerê [[kurd]] e. Boçanî ji [[Rojhilata Kurdistanê]] ye ku jînenîgariya xwe bi pirtûka bi navê ''Ti kes dost nîne ji xeynî çîyan'' li [[Wargeha penaberan a Manûsê]] nivîsî ye, gelek xelatan wergirtiye. Bêhrûz Boçanî, ji sala 2013an heta mijdara 2019an li [[Girava Manusê]] hatibû desteserkirin.<ref name="melbourne_seminar">{{Cite av media|url=https://www.youtube.com/watch?v=KecXoSg0XqA|title=The Pacific Solution: What can we learn from the case of Behrouz Boochani?|language=English|publisher=Melbourne University|access-date=5 April 2017}}</ref> Di 14ê mijdara sala 2019an de ew bi vîzeya yek-mehî gihîşt [[Christchurch]]ê ku di çalakiyek taybet de ku ji aliyê [[WORD Christchurch]] ve di 29ê mijdara 2019an de hatiye organîze kirin û di hinek çalakiyên din ên axaftinê de, biaxive. Piştî gihîştina Zelanda Nû, Boçanî aniye ziman ku ew êdî ti carî venagere Papua Gîneya Nû yan jî [[Awistralya]]yê. Di Kanûna 2019an de, dema ku dema vîzeya wî ya yek mehê ji bo [[Nû Zelenda|Zelanda Nû]] qediya û ew li ser vîzeyek qediyayî ma heta ku di tîrmeha sala 2020an de statûya penaberiyê werbigire, di wê demê de ew li [[Zanîngeha Canterbury]] bû Hevkarê Lêkolînê ya Bilind. Bêhrûz Bûçanî li [[Zanîngeha Birkbeckê|Zanîngeha Birkbeck]] a [[London]]ê wek profesorê mêvan hatiye hilbijartin. == jînenîgarî == Boçanî di sala 1983an de li [[Îlam (parêzgeh)|Parêzgeha Îlamê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] ji dayik bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/news/asia/australasia/article/2184887/winner-australias-top-literary-prize-asylum-seeker-manus |sernav=Outspoken asylum seeker wins Australia’s top book prize |tarîx=2019-02-03 |malper=South China Morning Post |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-10-05 }}</ref> Wî xwe wek "zarokê şer" bi nav kiriye, amaje bi şerê salên 1980î yên di navbera Baasiyên Iraqî û "Zîndarên Îranî" de ku bi giranî li welatê wî yê [[Kurd]] li [[Rojhilata Kurdistanê]] şer kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/entertainment/books/no-friend-but-the-mountains-review-behrouz-boochanis-poetic-and-vital-memoir-20180801-h13fuu.html |sernav=No Friend But The Mountains review: Behrouz Boochani's poetic and vital memoir |tarîx=2018-10-30 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2022-10-05 |roja-arşîvê=2018-10-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181030122031/https://www.smh.com.au/entertainment/books/no-friend-but-the-mountains-review-behrouz-boochanis-poetic-and-vital-memoir-20180801-h13fuu.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Boçanî ji [[Zanîngeha Terbiat Modares]] û [[Zanîngeha Terbiat Moallem]] (niha bi navê [[Zanîngeha Xarazmî]]), ku herdu li [[Tehran]]ê ne, mastera zanistên siyasî, erdnîgariya siyasî û jeopolîtîk qedandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.panmacmillan.com.au/contributor/ |sernav=Contributor |malper=Pan Macmillan Australia |ziman=en-AU |roja-gihiştinê=2022-10-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221005195713/https://www.panmacmillan.com.au/contributor/ |roja-arşîvê=2022-10-05 |url-status=dead }}</ref> Berî ku wek rojnamevanekî serbixwe di çend rojnameyên Îranî de wek Heftenameya Kasbokar, Qanoon û Etemaad a [[Tehran]]ê û Ajansa Werzişî ya Îranê kar bike, dest bi nivîsandina karê rojnamevaniyê li rojnameya xwendekarî li [[Zanîngeha Terbiat Modares]] kiriye.<ref name="Zable">{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/opinion/iranian-journalist-behrouz-boochani-tells-of-the-horrors-of-manus-island-out-of-sight-out-of-mind-20150921-gjrdi8.html |sernav=Iranian journalist Behrouz Boochani tells of the horrors of Manus Island: out of sight, out of mind |paşnav=Zable |pêşnav=Arnold |tarîx=2015-09-21 |malper=The Sydney Morning Herald |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-10-05 }}</ref><ref name="theguardian.com">{{Jêder-malper |url=http://www.theguardian.com/books/2015/nov/15/day-of-the-imprisoned-writer-behrouz-bouchani-detained-on-manus-island |sernav=Day of the Imprisoned Writer: Behrouz Boochani – detained on Manus Island |tarîx=2015-11-14 |malper=the Guardian |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-10-05 }}</ref> Wî gotar li ser siyaseta Rojhilata Navîn, mafên kêmnetewan û zindîbûna çanda kurdî nivîsî.<ref>{{Jêder |sernav=The Pacific Solution: What can we learn from the case of Behrouz Boochani? |url=https://www.youtube.com/watch?v=KecXoSg0XqA |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-10-05 }}</ref> Bi nepenî, zarok û mezinan fêrî zaravayê kurdî yê taybetî ji herêma Îlamê kir ku wek zimanê wan ê dayikê tê dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.refugeealternatives.org.au/behrouz-boochani/ |sernav=Behrouz Boochani – Refugee Alternatives |tarîx=2017-06-29 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2022-10-05 |roja-arşîvê=2017-06-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170629015626/http://www.refugeealternatives.org.au/behrouz-boochani/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Bêhrûz Boçanî, kovara kurdî [[Werya]] (ku bi tîpên Varia jî tê nivîsandin) damezirand û çap kir ku ew wek berhema xwe ya herî girîng dihesiband û ji ber naveroka wê ya siyasî û civakî bala rayedarên îranî kişandibû ser xwe.<ref name="Zable"/> Kovarê çand û siyaseta kurd pêş xist; Boçanî tê derxist ku ji bo bajarê Îlamê kurdayetî, nasname, ziman û çanda xwe ya kurdewarî gelek girîng e. Wek endamekî [[Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê|Partiya Demokrat a Kurd]], ku li [[Îran]]ê derqanûnî ye û [[Yekîtiya Nîştimanî ya Xwendekarên Kurd]], ji nêzîk ve hat şopandin.<ref name="theguardian.com"/> Di sibata 2013an de, ofîsên [[Werya]] ji aliyê Feyleqê Pasdarên Înqilaba Îslamî ve hatin girtin ku piştî şoreşa 1979an ji bo parastina sîstema Komara Îslamî ya welat û ji bo şikandina serhildanên “tevgerên dûrketinê” hatibû damezrandin û berê jî Boçanî bi binçavkirinê tehdîd kiribûn. Boçhanî wê rojê ne li ofîsê bû, lê 11 hevkarên Boçhanî hatin girtin, ku çend ji wan piştre hatibûn zîndan kirin. Piştî weşandina nûçeya girtinê li ser înternetê û belavbûna nûçeyê li cîhanê, Boçanî sê mehan xwe veşart û di {{Dîrok|23|gulan|2013}} de ji [[Îran]]ê revî û di ser [[Başûr-rojhilatê Asyayê|Başûrê Rojhilatê Asyayê]] re derbasî [[Îndonezya|Endonezyayê]] bû. == Gihîştina New Zealand == [[Îran|Behrûz Bûçanî li Îranê]] ji ber pirsgirêkên rojnamegeriyê neçar ma welatê xwe biterikîne. Piştî ku ji Îranê reviya, çû [[Îndonezya|Endonezyayê]] da ku xwe bigihîne [[Awistralya|Australya]]. Wî du caran hewl da ku ji Endonezyayê berbi Avusturalya bi keştiyê biçe. Cara ewil keştî binav bû û ji aliyê masîgirên Endonezyayî ve hat rizgarkirin. Cara duyem, Hêza Deryayî ya Keyaniya Awustralya ew û çar penaxwazên din girtin û şandin navendeke binçavkirinê li girava Manus. Li ser sedema penaberiya xwe wiha got: min îran terkand ji ber ku ez bê ol û dînim == Bexşîna penaberiyê == Roja Înê, 3 Mordad 1399 a Farisî, di dawiyê de, piştî şeş sal zîndanîkirina li girava [[Awistralya|Manus li Australya]], hevdem digel jidayikbûna 37 saliya wê, [[Nû Zelenda|Zelanda Nû]] daxwaza mafê penaberiyê kir B. Buchanan, razî bû. Daîreya Koçê ya Zelandaya Nû daxuyand ku mafê rûniştina daîmî ya wî welatî wergirtiye. == Berhem == Behrûz Bûçanî pirtûka [[tû hewal nînin bilî çîyan]] , di nava 5 salan de bi peyamên ku ji hevalê xwe Omîd Tewfîqiyan [[WhatsApp|li Australya re]] şandiye, bi rêya peyamnêrên bilez ên WhatsAppê re şandiye û Omîd Tewfîqiyan jî ji [[Zimanê farisî|farisî wergerandiye]] [[Zimanê inglîzî|Îngilîzî]]. === Dema li Îranê === Di gulana 2016, Cheshmeh Yayınları berdan [[Pirtûka bideng|li audiobook]] ''Rafiqi Na Maghar Koohestan'' bi dengê Navid Mohammadzadeh ji bo bazara pirtûka Îranê. Ev pirtûk bi destûra Behrûz Bûçanî li Îranê hatiye çapkirin. Weşanxaneya Çeşme jî çapa vê pirtûkê wergerandiye farisî û Bûçanî bi xwe serperiştiya sererastkirina wê kiriye. Bûçanî beşên vê çapa pirtûkê li gor dilê xwe rakirine. == Xelatên wî == Behrûz Bûçanî di sala 2017an de bi hevkariya Araş Kemalî Sarvestanî, belgefîlma bi navê Çûka, niha saet çend e? Ku riya xwe ber bi çend festîvalên fîlman ên navneteweyî vekir, wek Festîvala Fîlman a Londonê.<ref name="melbourne_seminar"/> Buchani de qezenc Australian Serokwezîr xelata edebî $ 125,000 di çileya 2019 ji bo The Story of bo ''hevalê xwe bişîne, tiştek Lê belê Mountain.'' <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wheelercentre.com/projects/victorian-premier-s-literary-awards-2019 |sernav=Victorian Premier’s Literary Awards 2019 |malper=The Wheeler Centre |roja-gihiştinê=2019-01-31 |roja-arşîvê=2018-12-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181229171500/https://www.wheelercentre.com/projects/victorian-premier-s-literary-awards-2019 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Destûr nehat dayîn ku ji kampa Girava Manus derkeve û beşdarî merasîma xelatdayînê bibe. Di Nîsana 2019 de, ''Rêheval Nine But the Mountain'' Xelata Wêjeyî ya New South Wales ya 10,000 $ wergirt. Di tebaxa 2019an de, Behrouz Buchani Xelata Biyografiya Neteweyî ya Avusturalya, xelata herî girîng a Jînenîgariya Avusturalya wergirt. Dravê xelatê 25,000 $ ye ku ji hêla Pirtûkxaneya Dewleta New South Wales ve hatî dayîn. Ew bi rêya WhatsAppê beşdarî merasîmê bû. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Twitter|BehrouzBoochani}} * {{IMDb name|8570080}} * * * * * {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1983]] [[Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] 88wmz5nuy1jfo25ff4w4t4x4bdvrub5 0 133289 2101346 1984163 2026-11-01T20:09:00Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2101346 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank balafirgeh | IATA = YYZ | ICAO = CYYZ | WMO = 71624 | utc = [[UTC−05:00]] | utcs = [[UTC−04:00]] | navê rastî = ''Aéroport international Pearson de Toronto''<br /><small>''Aéroport international de Lester B. Pearson''</small> | navê rastî-a = Toronto Pearson International Airport<br /><small>Lester B. Pearson International Airport</small> | nav = Balafirgeha Navneteweyî ya Toronto Pearson | cure = Giştî | xwedî = [[Veguhestina Kanadayê]] | makînevan = [[Greater Toronto Airports Authority]] | bajar = [[Herêma Torontoya Mezin|Torontoya Mezin]] | herêm = [[Mississauga]] û [[Toronto]], [[Ontario]], [[Kanada]] | navend = Rêwî *[[Air Canada]] *[[Flair Airlines]] *[[WestJet]] Kargo *[[FedEx Express]] | bajarê çavdêrî = *[[Air Transat]] *[[Lynx Air]] *[[Swoop (rêhewa)|Swoop]] | demjimêr = [[Herêma Demjimêra Rojhilat|EST]] | havîn = EDT | bilindahî-f = 569 | koordînat = {{Koord|43|40|36|N|079|37|50|W|region:CA-ON|display=inline,title}} | malper = {{Official URL}} | wêneyê nexşe = Wêne:Cyyz arpt diagram.png | wêneyê nexşe binnivîs = Diagrama balafirgeha FAA ji 2004 | p1-hêl = 05/23 | p1-dirêjahî-f = 11,120 | p1-rûbar = Asfalt | p2-hêl = 06L/24R | p2-dirêjahî-f = 9,697 | p2-rûbar = Asfalt | p3-hêl = 06R/24L | p3-dirêjahî-f = 9,000 | p3-rûbar = Asfalt | p4-hêl = 15L/33R | p4-dirêjahî-f = 11,050 | p4-rûbar = Asfalt | p5-rûbar = Asfalt | p5-hêl = 15R/33L | p5-dirêjahî-f = 9,088 | stat-sal = 2021 | stat1-sernav = Rêwî | stat1-dane = 12.7 mîlyon | stat2-sernav = Tevgerên balafiran | stat2-dane = 174,588 | peyvnot = Çavkanî: [[Pêveka Firînê ya Kanadayê]]<ref name="CFS">{{CFS}}</ref><br />[[Jîngeh û Guherîna Avûhewa Kanadayê|Envîsyona Kanadayê]]<ref>{{Jêder-malper |url=http://climate.weatheroffice.gc.ca/prods_servs/metstat1_e.html |sernav=Synoptic/Metstat Station Information |roja-gihiştinê=15 gulan 2011 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130627233755/http://climate.weatheroffice.gc.ca/prods_servs/metstat1_e.html |roja-arşîvê=27 hezîran 2013 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><br />Veguhestina Kanadayê<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.tc.gc.ca/programs/Airports/Status/menu.htm |sernav=Airport Divestiture Status Report |malper=Tc.gc.ca |tarîx=12 kanûna paşîn 2011 |roja-gihiştinê=19 sibat 2011 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070223075046/http://www.tc.gc.ca/programs/Airports/Status/menu.htm |roja-arşîvê=23 sibat 2007 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><br />Tevgerên ji [[Îstatîstîkên Kanadayê]]<ref name="move">{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/cv.action?pid=2310000201#timeframe |sernav=Aircraft movements, by class of operation and peak hour and peak day of movements, for airports with NAV CANADA towers, monthly |malper=Stats Canada |roja-gihiştinê=30 nîsan 2022 |roja-arşîvê=30 çiriya paşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201130153133/https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/cv.action?pid=2310000201#timeframe |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><br />Berhevkirinî yên Trafîka Toronto Pearson<ref>{{Jêder-malper |sernav=GTAA reports 2021 annual results |url=https://www.torontopearson.com/en/corporate/media/press-releases/2022-03-24 |weşanger=torontopearson.com |tarîx=2022-03-24 |roja-gihiştinê=2022-05-01 }}</ref> | wêne = YYZ airphoto.jpg | nexşeya çespik = Kanada Toronto#Kanada Ontario#Kanada#Amerîkaya Bakur }} '''Balafirgeha Navneteweyî ya Lester B. Pearson''' (bi gelemperî wekî '''Balafirgeha Navneteweyî ya Toronto Pearson''' tê zanîn, [[Balafirgeha navneteweyî|balafirgehek navneteweyî]] ye, ku li [[Mississauga]], [[Ontario]], [[Kanada]] ye. Ew balafirgeha sereke ya [[Toronto]], [[Herêma Toronto ya Mezin|Herêma Torontoya Mezin]] û devera derdora wekî [[Hespê Zêrîn|Horseshoe Zêrîn]] tê zanîn re xizmet dike. Ew di sala 2019an de 50.5 mîlyon rêwî hilgirt.<ref name="YYZStatistics2017">{{Jêder-malper |url=https://tpprodcdnep.azureedge.net/-/media/project/pearson/content/corporate/partnering/pdfs/traffic-summary-feb-2020.pdf?modified=20200316165728&la=en |sernav=TORONTO PEARSON PASSENGER 2014–2018 |malper=Torontopearson.com |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180628233739/https://www.torontopearson.com/uploadedFiles/GTAA/Content/About_GTAA/Statistics/2018_January_Passenger_Summary.pdf |roja-arşîvê=28 hezîran 2018 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=20 gulan 2020 }}</ref> Navê balafirgehê ji bo rûmeta [[Lester Pearson|Lester B. Pearson]], ku 14emîn [[serokwezîrê Kanada]]yê bû û di sala 1957an de, [[Xelata Nobelê ya Aştiyê]] stendibû, hatiye binavkirin. Toronto Pearson {{Convert|22.5|km}} bakurrojavayê [[Downtown Toronto|Downtown a Torontoyê]] piraniya balafirgehê li Mississauga û beşek piçûk a balafirgehê ye, li ser Silver Dart Drive ya bakurê Renforth Drive, berbi navçeya rojavayê Torontoyê [[Etobicoke]] ve diçe.<ref name="YYZmasterplanlanduse">{{Jêder-malper |url=http://www.torontopearson.com/uploadedFiles/GTAA/Content/About_GTAA/Strategy/Master_Plan/MP_Chapter_14_Land_Use_Part_1.pdf |sernav=Chapter 14: Land Use |malper=The Airport Master Plan (2000–2020) |weşanger=[[Greater Toronto Airports Authority]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130828191734/http://torontopearson.com/uploadedFiles/GTAA/Content/About_GTAA/Strategy/Master_Plan/MP_Chapter_14_Land_Use_Part_1.pdf |roja-arşîvê=28 tebax 2013 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=26 kanûna paşîn 2012 |jêgirtin=The Airport occupies some 1,867 ha (4,613 acres) and is adjacent to Highway 401, the main east/west highway route through southern Ontario and the busiest highway in North America. The bulk of the Airport (1,824 ha 4,507 acres) is within the City of Mississauga with 43 ha (106 acres) located within the City of Toronto. }}</ref> Li ser cîhekî {{Convert|4,613|acres|order=flip}}, pênc [[Runway|rêgeh]] û du [[Termînala balafirgehê|termînalên]] rêwiyan li gel gelek dezgehên [[Kargoya hewayê|kargo]] û lênêrînê hene.<ref name="Pearsonterminals">{{Jêder-malper |url=https://torontopearson.com/uploadedFiles/GTAA/Content/About_GTAA/Strategy/Master_Plan/MP%20-%20Chapter%206%20-%20Passenger%20Terminals.pdf |sernav=Chapter 6: Passenger Terminals |weşanger=Greater Toronto Airports Authority |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180723212445/https://torontopearson.com/uploadedFiles/GTAA/Content/About_GTAA/Strategy/Master_Plan/MP%20-%20Chapter%206%20-%20Passenger%20Terminals.pdf |roja-arşîvê=23 tîrmeh 2018 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=23 tîrmeh 2018 |jêgirtin=Toronto Pearson now operates two main passenger terminals, Terminal 1 and Terminal 3. }}</ref> === Pîst === [[Wêne:YYZ_Aerial_2.jpg|girêdan=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/52/YYZ_Aerial_2.jpg/220px-YYZ_Aerial_2.jpg|thumb| Dîtina hewayî ya balafirgehê (2007). Du ji sê rêgezên balafirgehên rojhilat-rojava li pêşiyê çepê têne nêrîn, lê rêgezên bakur-başûr li navendê têne nêrîn.]] Toronto Pearson xwedî pênc [[Runway|pîstan]] e, sê ji wan di riya rojhilat-rojava û du jî li aliyê bakur-başûr têne rêz kirin. Torgilokek mezin a [[Taxiway|taksîrê]], ku bi hev re ji {{Convert|40|km|mi|0|abbr=on}} bi dirêjahî zêdetir e,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.torontopearson.com/uploadedFiles/GTAA/Content/About_GTAA/Strategy/Master_Plan/Chapter_1.pdf |sernav=Chapter 1 : Introduction |malper=Torontopearson.com |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160615105157/http://www.torontopearson.com/uploadedFiles/GTAA/Content/About_GTAA/Strategy/Master_Plan/Chapter_1.pdf |roja-arşîvê=15 hezîran 2016 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=18 çiriya pêşîn 2018 }}</ref> gihîştina di navbera rêwiyan û termînalên rêwiyan, qadên barkirina hewayê û deverên [[Xanîyê balafiran|hangarên]] balafirgehê de peyda dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.torontopearson.com/uploadedFiles/GTAA/Content/About_GTAA/Strategy/Master_Plan/MP%20-%20Chapter%205%20-%20The%20Airside%20System.pdf |sernav=About GTAA : Strategy Master Plan |malper=Torontopearson.com |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130919042904/http://torontopearson.com/uploadedFiles/GTAA/Content/About_GTAA/Strategy/Master_Plan/MP%20-%20Chapter%205%20-%20The%20Airside%20System.pdf |roja-arşîvê=19 îlon 2013 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=18 çiriya pêşîn 2018 }}</ref> {| class="wikitable" !Hêl ! Dirêjahî ! Firehî ! [[Sîstema daketina amûrê|ILS]] ! Hevrêzkirin |- | 05/23 | {{Convert|11120|ft|abbr=on}} | {{Convert|200|ft|abbr=on}} | Kat. IIIa (05), Pisîk. ez (23) | Rojhilat-Rojava |- | 06L/24R | {{Convert|9697|ft|abbr=on}} | {{Convert|200|ft|abbr=on}} | Kat. IIIa (6L), Pisîk. ez (24R) | Rojhilat-Rojava |- | 06R/24L | {{Convert|9000|ft|abbr=on}} | {{Convert|200|ft|abbr=on}} | Kat. Ez (her du alî) | Rojhilat-Rojava |- | 15L/33R | {{Convert|11050|ft|abbr=on}} | {{Convert|200|ft|abbr=on}} | Kat. Ez (her du alî) | Bakur – Başûr |- | 15R/33L | {{Convert|9088|ft|abbr=on}} | {{Convert|200|ft|abbr=on}} | Kat. Ez (her du alî) | Bakur – Başûr |} == Rêhewa û Gihandin == === Rêwî === {{Lîsteya gihandina balafirgehê|[[Aer Lingus]]|[[Dublin Airport|Dublin]]|<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aerlingus.com/html/flights-time-table.html |sernav=Timetables |weşanger=Aer Lingus |roja-gihiştinê=3 gulan 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170219100623/https://www.aerlingus.com/html/flights-time-table.html |roja-arşîvê=19 sibat 2017 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[Aeroméxico]]|[[Mexico City International Airport|Mexico City]]|<ref>{{Jêder-malper |url=https://booking.aeromexico.com/SSW2010/D5DE/flightSchedulePage.html |sernav=Timetables |weşanger=Aeroméxico |roja-gihiştinê=3 gulan 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119011305/https://booking.aeromexico.com/SSW2010/D5DE/flightSchedulePage.html |roja-arşîvê=19 çiriya paşîn 2018 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[Air Canada]]|[[Amsterdam Airport Schiphol|Amsterdam]], [[Grantley Adams International Airport|Barbados]], [[Beijing Capital International Airport|Beijing–Capital]], [[El Dorado International Airport|Bogotá]], [[Ministro Pistarini International Airport|Buenos Aires–Ezeiza]], [[Calgary International Airport|Calgary]], [[Cancún International Airport|Cancún]], [[O'Hare International Airport|Chicago–O'Hare]], [[Copenhagen Airport|Copenhagen]], [[Indira Gandhi International Airport|Delhi]], [[Denver International Airport|Denver]], [[Hamad International Airport|Doha]], [[Dubai International Airport|Dubai–International]], [[Dublin Airport|Dublin]], [[Edmonton International Airport|Edmonton]], [[Frankfurt Airport|Frankfurt]], [[Owen Roberts International Airport|Grand Cayman]], [[Halifax Stanfield International Airport|Halifax]], [[Hong Kong International Airport|Hong Kong]], [[Guanacaste Airport|Liberia (CR)]], [[Lisbon Airport|Lisbon]], [[Heathrow Airport|London–Heathrow]], [[Los Angeles International Airport|Los Angeles]], [[Adolfo Suárez Madrid–Barajas Airport|Madrid]], [[Mexico City International Airport|Mexico City]], [[Miami International Airport|Miami]], [[Montréal–Trudeau International Airport|Montréal–Trudeau]], [[Munich Airport|Munich]], [[LaGuardia Airport|New York–LaGuardia]], [[Orlando International Airport|Orlando]], [[Ottawa Macdonald–Cartier International Airport|Ottawa]], [[Charles de Gaulle Airport|Paris–Charles de Gaulle]], [[Piarco International Airport|Port of Spain]], [[Providenciales International Airport|Providenciales]], [[Licenciado Gustavo Díaz Ordaz International Airport|Puerto Vallarta]], [[Regina International Airport|Regina]], [[Leonardo da Vinci–Fiumicino Airport|Rome–Fiumicino]], [[St. John's International Airport|St. John's (NL)]], [[Hewanorra International Airport|St. Lucia–Hewanorra]], [[Salt Lake City International Airport|Salt Lake City]], [[San Diego International Airport|San Diego]], [[San Francisco International Airport|San Francisco]], [[Arturo Merino Benítez International Airport|Santiago de Chile]], [[São Paulo/Guarulhos International Airport|São Paulo–Guarulhos]], [[Saskatoon John G. Diefenbaker International Airport|Saskatoon]], [[Seattle–Tacoma International Airport|Seattle/Tacoma]], [[Incheon International Airport|Seoul–Incheon]], [[Shanghai Pudong International Airport|Shanghai–Pudong]], [[Ben Gurion Airport|Tel Aviv]], [[Haneda Airport|Tokyo–Haneda]], [[Vancouver International Airport|Vancouver]], [[Victoria International Airport|Victoria]], [[Vienna International Airport|Vienna]], [[Winnipeg James Armstrong Richardson International Airport|Winnipeg]], [[Zurich Airport|Zürich]]<br /> '''Seasonal:''' [[Athens International Airport|Athens]], [[Josep Tarradellas Barcelona–El Prat Airport|Barcelona]], [[Philip S. W. Goldson International Airport|Belize City]], [[Brussels Airport|Brussels]] (begins March 26, 2023),<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aviacionline.com/2022/07/air-canada-to-fly-between-toronto-and-brussels/ |sernav=Air Canada to fly between Toronto and Brussels |weşanger=Aviacionline |tarîx=30 tîrmeh 2022 |roja-gihiştinê=30 tîrmeh 2022 }}</ref> [[Henri Coandă International Airport|Bucharest]], [[Budapest Ferenc Liszt International Airport|Budapest]], [[Rafael Núñez International Airport|Cartagena]] (begins December 4, 2022),<ref>{{Jêder-malper | url=https://aeroroutes.com/eng/220610-acnw22ctg |sernav=Air Canada Schedules Airbus A220 South America Debut in Dec 2022 }}</ref> [[Edinburgh Airport|Edinburgh]], [[Exuma International Airport|George Town]], [[Daniel K. Inouye International Airport|Honolulu]], [[Kahului Airport|Kahului]], [[Jorge Chávez International Airport|Lima]] (resumes November 4, 2022), [[Manchester Airport|Manchester (UK)]], [[Chhatrapati Shivaji Maharaj International Airport|Mumbai]] (resumes October 29, 2022),<ref>{{Jêder-malper |url=https://simpleflying.com/air-canada-announces-winter-seasonal-flights-to-bangkok-mumbai/ |sernav=Air Canada announces winter seasonal flights to Bangkok and Mumbai |weşanger=Simple Flying |tarîx=20 hezîran 2022 |roja-gihiştinê=11 tîrmeh 2022 }}</ref> [[Nanaimo Airport|Nanaimo]], [[Palm Springs International Airport|Palm Springs]], [[Portland International Airport|Portland (OR)]], [[Punta Cana International Airport|Punta Cana]], [[Raleigh-Durham International Airport|Raleigh/Durham]], [[Keflavík International Airport|Reykjavík–Keflavík]], [[Princess Juliana International Airport|St. Maarten]], [[Luis Muñoz Marín International Airport|San Juan]], [[Narita International Airport|Tokyo–Narita]], [[Venice Marco Polo Airport|Venice]]|<ref name="Air Canada Flight Schedules">{{Jêder-malper |url=https://www.aircanada.com/ca/en/aco/home/book/routes-and-partners/flight-schedules.html |sernav=Flight Schedules |weşanger=Air Canada |roja-gihiştinê=3 gulan 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180323072516/https://www.aircanada.com/ca/en/aco/home/book/routes-and-partners/flight-schedules.html |roja-arşîvê=23 adar 2018 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[Air Canada Express]]|[[Hartsfield–Jackson Atlanta International Airport|Atlanta]], [[Austin–Bergstrom International Airport|Austin]], [[Baltimore/Washington International Airport|Baltimore]], [[Logan International Airport|Boston]], [[Charlotte Douglas International Airport|Charlotte]], [[Charlottetown Airport|Charlottetown]], [[O'Hare International Airport|Chicago–O'Hare]], [[Cincinnati/Northern Kentucky International Airport|Cincinnati]], [[Cleveland Hopkins International Airport|Cleveland]], [[John Glenn Columbus International Airport|Columbus–Glenn]], [[Dallas/Fort Worth International Airport|Dallas/Fort Worth]], [[Detroit Metropolitan Airport|Detroit]], [[Fredericton International Airport|Fredericton]], [[George Bush Intercontinental Airport|Houston–Intercontinental]], [[Indianapolis International Airport|Indianapolis]], [[London International Airport|London (ON)]], [[Milwaukee Mitchell International Airport|Milwaukee]], [[Minneapolis–Saint Paul International Airport|Minneapolis/St. Paul]], [[Greater Moncton Roméo LeBlanc International Airport|Moncton]], [[Montréal–Trudeau International Airport|Montréal–Trudeau]], [[Nashville International Airport|Nashville]], [[Newark Liberty International Airport|Newark]], [[North Bay/Jack Garland Airport|North Bay]], [[Philadelphia International Airport|Philadelphia]], [[Pittsburgh International Airport|Pittsburgh]], [[Raleigh–Durham International Airport|Raleigh/Durham]], [[St. Louis Lambert International Airport|St. Louis]], [[Saint John Airport|Saint John (NB)]], [[Sault Ste. Marie Airport|Sault Ste. Marie (ON)]], [[Sudbury Airport|Sudbury]], [[JA Douglas McCurdy Sydney Airport|Sydney (NS)]], [[Thunder Bay International Airport|Thunder Bay]], [[Timmins/Victor M. Power Airport|Timmins]], [[Dulles International Airport|Washington–Dulles]], [[Ronald Reagan Washington National Airport|Washington–National]], [[Windsor International Airport|Windsor]]<br /> '''Seasonal:''' [[Gander International Airport|Gander]], [[Bradley International Airport|Hartford]], [[Kansas City International Airport|Kansas City]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bizjournals.com/kansascity/news/2022/09/26/air-canada-mci-toronto-yyz-nonstop-route-halted.html |sernav=After a two-year pandemic absence, Air Canada prepares to say au revoir to KCI again |weşanger=BizJournals |tarîx=26 îlon 2022 |roja-gihiştinê=2 îlon 2022 }}</ref> [[Mont-Tremblant International Airport|Mont Tremblant]], [[Savannah/Hilton Head International Airport|Savannah]]|<ref name="Air Canada Flight Schedules"/> <!-- -->|[[Air Canada Rouge]]|[[V. C. Bird International Airport|Antigua]], [[Queen Beatrix International Airport|Aruba]], [[Grantley Adams International Airport|Barbados]], [[L.F. Wade International Airport|Bermuda]], [[Jardines del Rey Airport|Cayo Coco]], [[Curaçao International Airport|Curaçao]], [[Deer Lake Regional Airport|Deer Lake]], [[Fort Lauderdale–Hollywood International Airport|Fort Lauderdale]], [[Fort McMurray International Airport|Fort McMurray]], [[Southwest Florida International Airport|Fort Myers]], [[Maurice Bishop International Airport|Grenada]], [[José Martí International Airport|Havana]], [[Frank País Airport|Holguín]], [[Kelowna International Airport|Kelowna]], [[Norman Manley International Airport|Kingston–Norman Manley]], [[Harry Reid International Airport|Las Vegas]], [[Sangster International Airport|Montego Bay]], [[Lynden Pindling International Airport|Nassau]], [[Orlando International Airport|Orlando]], [[Tocumen International Airport|Panama City–Tocumen]], [[Phoenix Sky Harbor International Airport|Phoenix–Sky Harbor]], [[Gregorio Luperón International Airport|Puerto Plata]], [[Québec City Jean Lesage International Airport|Québec City]], [[Regina International Airport|Regina]], [[Argyle International Airport|St. Vincent–Argyle]], [[Juan Santamaría International Airport|San José de Costa Rica–Juan Santamaría]], [[Abel Santamaría Airport|Santa Clara]], [[Las Américas International Airport|Santo Domingo–Las Américas]], [[Tampa International Airport|Tampa]], [[Juan Gualberto Gómez Airport|Varadero]] <br /> '''Seasonal:''' [[Cozumel International Airport|Cozumel]], [[Bahías de Huatulco International Airport|Huatulco]], [[Ixtapa-Zihuatanejo International Airport|Ixtapa/Zihuatanejo]], [[Punta Cana International Airport|Punta Cana]], [[Robert L. Bradshaw International Airport|St. Kitts]], [[Samaná El Catey International Airport|Samaná]], [[Los Cabos International Airport|San José del Cabo]], [[Sarasota–Bradenton International Airport|Sarasota]], [[Palm Beach International Airport|West Palm Beach]]|<ref name="Air Canada Flight Schedules"/> <!-- -->|[[Air France]]|[[Charles de Gaulle Airport|Paris–Charles de Gaulle]]|<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.airfrance.ca/CA/en/local/resainfovol/horaires/horaires.do |sernav=Air France flight schedule |weşanger=Air France |roja-gihiştinê=3 gulan 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171116223753/https://www.airfrance.ca/CA/en/local/resainfovol/horaires/horaires.do |roja-arşîvê=16 çiriya paşîn 2017 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[Air India]]|[[Indira Gandhi International Airport|Delhi]]|<ref>{{Jêder-malper |sernav=Time Table – Air India |url=http://www.airindia.in/time-table.htm |roja-gihiştinê=10 nîsan 2018 |roja-arşîvê=5 adar 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160305051702/http://www.airindia.in/time-table.htm |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[Air North]]|'''Seasonal:''' [[Erik Nielsen Whitehorse International Airport|Whitehorse]], [[Yellowknife Airport|Yellowknife]]|<ref name="flyairnorth1">{{Jêder-malper |sernav=Announcing Service to Toronto, Ontario |weşanger=Air North |url=https://www.flyairnorth.com/air-north/news/hello-toronto |roja-gihiştinê=28 çiriya paşîn 2021 |roja-arşîvê=28 çiriya paşîn 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211128072135/https://www.flyairnorth.com/air-north/news/hello-toronto |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[Air Transat]]|[[Cancún International Airport|Cancún]], [[Jardines del Rey Airport|Cayo Coco]], [[Faro Airport|Faro]], [[Fort Lauderdale–Hollywood International Airport|Fort Lauderdale]], [[Glasgow Airport|Glasgow]], [[Frank País Airport|Holguín]], [[Lisbon Airport|Lisbon]], [[Gatwick Airport|London–Gatwick]], [[Manchester Airport|Manchester (UK)]], [[Sangster International Airport|Montego Bay]], [[Montréal–Trudeau International Airport|Montréal–Trudeau]], [[Orlando International Airport|Orlando]], [[Porto Airport|Porto]], [[Gregorio Luperón International Airport|Puerto Plata]], [[Punta Cana International Airport|Punta Cana]], [[Samaná El Catey International Airport|Samaná]], [[Abel Santamaría Airport|Santa Clara]], [[Vancouver International Airport|Vancouver]], [[Juan Gualberto Gómez Airport|Varadero]] <br /> '''Seasonal:''' [[Amsterdam Airport Schiphol|Amsterdam]], [[Athens International Airport|Athens]], [[Josep Tarradellas Barcelona–El Prat Airport|Barcelona]], [[Calgary International Airport|Calgary]], [[Rafael Núñez International Airport|Cartagena]], [[Dublin Airport|Dublin]], [[Lamezia Terme International Airport|Lamezia Terme]], [[La Romana International Airport|La Romana]], [[Guanacaste Airport|Liberia (CR)]], [[Charles de Gaulle Airport|Paris–Charles de Gaulle]], [[Licenciado Gustavo Díaz Ordaz International Airport|Puerto Vallarta]], [[Scarlett Martínez International Airport|Río Hato]], [[Leonardo da Vinci–Fiumicino Airport|Rome–Fiumicino]], [[Princess Juliana International Airport|St. Maarten]], [[Juan Santamaría International Airport|San José de Costa Rica–Juan Santamaría]], [[Luis Muñoz Marín International Airport|San Juan]], [[Venice Marco Polo Airport|Venice]], [[Zagreb Airport|Zagreb]] <!--DO NOT place Air Transat under Charter; it is a full service airline with seats for sale directly to the general public-->|<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.airtransat.com/en-CA/Travel-information/Flight-status-and-schedule/Flight-schedule#/results |sernav=Air Transat Flight status and schedules |xebat=Flight Times |weşanger=Air Transat |roja-gihiştinê=3 gulan 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180322182516/https://www.airtransat.com/en-CA/Travel-information/Flight-status-and-schedule/Flight-schedule#/results |roja-arşîvê=22 adar 2018 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[American Airlines]]|[[Charlotte Douglas International Airport|Charlotte]], [[O'Hare International Airport|Chicago–O'Hare]], [[Dallas/Fort Worth International Airport|Dallas/Fort Worth]], [[Miami International Airport|Miami]]|<ref name="AASchedule">{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com/travelInformation/flights/schedule |sernav=Flight schedules and notifications |weşanger=American Airlines |roja-gihiştinê=3 gulan 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170202010611/https://www.aa.com/travelInformation/flights/schedule |roja-arşîvê=2 sibat 2017 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[American Eagle (airline brand)|American Eagle]]|[[Logan International Airport|Boston]], [[Charlotte Douglas International Airport|Charlotte]], [[O'Hare International Airport|Chicago–O'Hare]], [[LaGuardia Airport|New York–LaGuardia]], [[Philadelphia International Airport|Philadelphia]], [[Ronald Reagan Washington National Airport|Washington–National]]|<ref name="AASchedule"/> <!-- -->|[[Avianca]]|[[El Dorado International Airport|Bogotá]]|<ref name="thecitypaperbogota.com">{{Jêder-malper |url=http://thecitypaperbogota.com/news/avianca-launches-bogota-toronto-service-in-december/28033 |sernav=Avianca launches Bogotá – Toronto service on December 17 |tarîx=20 îlon 2021 |weşanger=thecitypaperbogota.com/ |roja-gihiştinê=24 îlon 2021 |roja-arşîvê=24 îlon 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210924210540/http://thecitypaperbogota.com/news/avianca-launches-bogota-toronto-service-in-december/28033 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[Avianca El Salvador]]|[[El Salvador International Airport|San Salvador]]|<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.avianca.com/cl/en/electronic-services/check-itineraries |sernav=Check Itineraries |malper=Avianca.com |roja-gihiştinê=3 gulan 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170415002103/http://www.avianca.com/cl/en/electronic-services/check-itineraries |roja-arşîvê=15 nîsan 2017 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[Azores Airlines]]|[[João Paulo II Airport|Ponta Delgada]] <br /> '''Seasonal:''' [[Lajes Airport|Terceira]]|<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.azoresairlines.pt/en/information/schedules |sernav=Schedules |weşanger=Azores Airlines |roja-gihiştinê=3 gulan 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171109191502/https://www.azoresairlines.pt/en/information/schedules |roja-arşîvê=9 çiriya paşîn 2017 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[Biman Bangladesh Airlines]]|[[Shahjalal International Airport|Dhaka]]{{Efn|Biman Bangladesh Airlines' flight from Dhaka to Toronto makes a stop in Istanbul for refueling, due to the plane not being able to fly over Russia, amid the [[Russian invasion of Ukraine]]. However, the airline does not have fifth freedom rights to transport passengers solely from Dhaka to Istanbul and from Istanbul to Toronto. The flight from Toronto to Dhaka is nonstop.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav1=Hasan |pêşnav1=Rashidul |sernav=Dhaka-Toronto Biman flight from Jul 27 |url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/news/dhaka-toronto-biman-flight-jul-27-3057446 |roja-gihiştinê=14 tîrmeh 2022 |xebat=The Daily Star |tarîx=27 hezîran 2022 |ziman=en }}</ref></small>}}<ref>{{Jêder-malper |sernav=BIMAN BANGLADESH BEGINS REGULAR TORONTO SERVICE IN LATE-JULY 2022 |url=https://aeroroutes.com/eng/220627-bgjul22yyz }}</ref>|<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Biman to resume Dhaka-Toronto flight on March 26 |url=https://www.thedailystar.net/business/organisation-news/news/biman-resume-dhaka-toronto-flight-march-26-2972921 |roja-gihiştinê=31 adar 2022 |xebat=The Daily Star |tarîx=1 adar 2022 |ziman=en }}</ref> <!-- -->|[[British Airways]]|[[Heathrow Airport|London–Heathrow]]|<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britishairways.com/travel/schedules/public/en_gb |sernav=British Airways – Timetables |roja-gihiştinê=3 gulan 2017 |roja-arşîvê=30 adar 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170330083400/https://www.britishairways.com/travel/schedules/public/en_gb |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[Canada Jetlines]]|[[Calgary International Airport|Calgary]]|<ref>{{Jêder-malper |paşnav1=Dryden |pêşnav1=Joel |sernav=Startup airline Canada Jetlines to fly between Calgary and Toronto starting in September |url=https://www.cbc.ca/news/canada/calgary/canada-jetlines-calgary-toronto-airline-ravinder-minhas-1.6563357 |malper=CBC News |roja-gihiştinê=26 tebax 2022 }}</ref> <!-- -->|[[Canadian North]]|'''Seasonal:''' [[Iqaluit Airport|Iqaluit]]|<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Direct flights between Iqaluit and Toronto coming this summer |url=https://www.cbc.ca/news/canada/north/canadian-north-direct-flight-iqaluit-toronto-1.6361318 |malper=CBC News |roja-gihiştinê=23 sibat 2022 }}</ref> <!-- -->|[[Caribbean Airlines]]|[[Cheddi Jagan International Airport|Georgetown–Cheddi Jagan]], [[Norman Manley International Airport|Kingston–Norman Manley]], [[Piarco International Airport|Port of Spain]]|<ref>{{Jêder-malper |url=https://mobile.caribbean-airlines.com/timetable |sernav=Timetable |weşanger=Caribbean Airlines }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya pêşîn 2022 }} {{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=no |tarîx=tîrmeh 2018 }}</ref> <!-- -->|[[Cathay Pacific]]|[[Hong Kong International Airport|Hong Kong]]|<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cathaypacific.com/cx/en_CA/book-a-trip/timetable.html |sernav=Flight Timetable |weşanger=Cathay Pacific |roja-gihiştinê=3 gulan 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170701155740/https://www.cathaypacific.com/cx/en_CA/book-a-trip/timetable.html |roja-arşîvê=1 tîrmeh 2017 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[China Eastern Airlines]]|[[Shanghai Pudong International Airport|Shanghai–Pudong]]|<ref>{{Jêder-malper |url=http://ca.ceair.com/muovc/main/en_CA/Static_pages/SchedulesTimetables.html |sernav=Schedules and Timetable |weşanger=China Eastern Airlines |roja-gihiştinê=3 gulan 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180623141309/http://ca.ceair.com/muovc/main/en_CA/Static_pages/SchedulesTimetables.html |roja-arşîvê=23 hezîran 2018 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[China Southern Airlines]]|[[Guangzhou Baiyun International Airport|Guangzhou]]|<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.csair.com/en/online/schedule/index.shtml |sernav=Timetable |weşanger=China Southern Airlines |roja-gihiştinê=24 tîrmeh 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180724062724/http://www.csair.com/en/online/schedule/index.shtml |roja-arşîvê=24 tîrmeh 2018 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[Condor (airline)|Condor]]|[[Frankfurt Airport|Frankfurt]]<ref name="DEannual">{{Jêder-malper |url=https://condor-newsroom.condor.com/en/us/news-article/new-destination-in-condors-winter-flight-schedule-johannesburg-south-africa-1/ |sernav=New destination in Condor's winter flight schedule: Johannesburg, South Africa |malper=Condor |tarîx=22 sibat 2022 }}</ref>|<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.condor.com/eu/book-plan/flight/timetable.jsp |sernav=Timetable |weşanger=Condor Flugdienst |roja-gihiştinê=3 gulan 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170606183547/https://www.condor.com/eu/book-plan/flight/timetable.jsp |roja-arşîvê=6 hezîran 2017 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[Copa Airlines]]|[[Tocumen International Airport|Panama City–Tocumen]]|<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.copaair.com/en/web/ca/timetables |sernav=Flight Schedule |weşanger=Copa Airlines |roja-gihiştinê=3 gulan 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171109191849/https://www.copaair.com/en/web/ca/timetables |roja-arşîvê=9 çiriya paşîn 2017 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[Delta Air Lines]]|[[Hartsfield–Jackson Atlanta International Airport|Atlanta]], [[Salt Lake City International Airport|Salt Lake City]]|<ref name="deltaschedules">{{Jêder-malper |url=https://www.delta.com/flightinfo/viewFlightSchedulesSetup.action |sernav=Flight Schedules |weşanger=Delta Air Lines |roja-gihiştinê=3 gulan 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150621123636/http://www.delta.com/flightinfo/viewFlightSchedulesSetup.action |roja-arşîvê=21 hezîran 2015 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[Delta Connection]]|[[Detroit Metropolitan Airport|Detroit]], [[Minneapolis–Saint Paul International Airport|Minneapolis/St. Paul]], [[John F. Kennedy International Airport|New York–JFK]], [[LaGuardia Airport|New York–LaGuardia]]|<ref name="deltaschedules"/> <!-- -->|[[Egyptair]]|[[Cairo International Airport|Cairo]]|<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.egyptair.com/en/Plan/Pages/timetable.aspx |sernav=Timetable |weşanger=EgyptAir |roja-gihiştinê=3 gulan 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190324170918/https://www.egyptair.com/en/Plan/Pages/timetable.aspx |roja-arşîvê=24 adar 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[El Al]]|[[Ben Gurion Airport|Tel Aviv]] (ends October 27, 2022)<ref>{{Jêder-malper | url=https://aeroroutes.com/eng/220626-lynw22 |sernav=EL AL ISRAEL AIRLINES CLOSING BOOKINGS ON 3 ROUTES FROM LATE-OCT 2022 |tarîx=26 hezîran 2022 }}</ref>|<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.elal.com/en/PassengersInfo/Useful-Info/Flight-Schedule/Pages/Flights-Schedule.aspx |sernav=Flight Schedule |weşanger=El Al |roja-gihiştinê=3 gulan 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181118141212/https://www.elal.com/en/PassengersInfo/Useful-Info/Flight-Schedule/Pages/Flights-Schedule.aspx |roja-arşîvê=18 çiriya paşîn 2018 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[Emirates (airline)|Emirates]]|[[Dubai International Airport|Dubai–International]]|<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.emirates.com/ca/english/destinations_offers/timetables/flightschedule.aspx |sernav=Flight Schedules |weşanger=Emirates |roja-gihiştinê=3 gulan 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170630185434/https://www.emirates.com/ca/english/destinations_offers/timetables/flightschedule.aspx |roja-arşîvê=30 hezîran 2017 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[Ethiopian Airlines]]|[[Addis Ababa Bole International Airport|Addis Ababa]]|<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ethiopianairlines.com/AA/EN/book/booking/flight-schedule |sernav=Schedule |weşanger=Ethiopian Airlines |roja-gihiştinê=3 gulan 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190331065638/https://www.ethiopianairlines.com/AA/EN/book/booking/flight-schedule |roja-arşîvê=31 adar 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[Etihad Airways]]|[[Abu Dhabi International Airport|Abu Dhabi]]|<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.etihad.com/en-ca/plan-and-book/flight-timetables/ |sernav=Flight Timetables |weşanger=Etihad Airways |roja-gihiştinê=3 gulan 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170421022706/http://www.etihad.com/en-ca/plan-and-book/flight-timetables/ |roja-arşîvê=21 nîsan 2017 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[Eurowings Discover]]|'''Seasonal:''' [[Frankfurt Airport|Frankfurt]] (begins October 30, 2022)|<ref name="Frankfurt">{{Jêder-malper |url=https://www.aeroroutes.com/eng/220928-lh4ynw22ca |sernav=LUFTHANSA PLANS TO MOVE NW22 FRANKFURT – CANADA SERVICE TO EUROWINGS DISCOVER |weşanger=AeroRoutes |tarîx=28 îlon 2022 |roja-gihiştinê=28 îlon 2022 }}</ref> <!-- -->|[[EVA Air]]|[[Taoyuan International Airport|Taipei–Taoyuan]]|<ref>{{Jêder-malper |url=https://booking.evaair.com/flyeva/EVA/B2C/flight-schedules.aspx |sernav=Timetables and Downlaods |weşanger=EVA Air |roja-gihiştinê=3 gulan 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170516001221/http://booking.evaair.com/flyeva/EVA/B2C/flight-schedules.aspx |roja-arşîvê=16 gulan 2017 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[Flair Airlines]]|[[Abbotsford International Airport|Abbotsford]], [[Calgary International Airport|Calgary]], [[Cancún International Airport|Cancún]] (begins November 3, 2022),<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.accesswire.com/710672/Flair-Airlines-Adds-Affordable-Non-Stop-Sun-Service-Between-Toronto-and-Cancun-Moves-Los-Angeles-Service-to-LAX |sernav=Flair Airlines Adds Affordable Non-Stop Sun Service Between Toronto and Cancun, Moves Los Angeles Service to LAX }}</ref> [[Charlottetown Airport|Charlottetown]], [[Edmonton International Airport|Edmonton]], [[Fort Lauderdale–Hollywood International Airport|Fort Lauderdale]],<ref name="FlairUS">{{Jêder-malper |url=https://www.globenewswire.com/news-release/2021/07/08/2259715/0/en/Flair-Airlines-Continues-Impressive-Growth-With-Flights-to-the-U-S-Bringing-Ultra-Low-Fares-to-Sun-Destinations.html |sernav=Flair Airlines Continues Impressive Growth With Flights to the U.S, Bringing Ultra-Low Fares to Sun Destinations |tarîx=8 tîrmeh 2021 |weşanger=globenewswire.com |roja-gihiştinê=3 tebax 2021 |roja-arşîvê=8 tîrmeh 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210708171416/https://www.globenewswire.com/news-release/2021/07/08/2259715/0/en/Flair-Airlines-Continues-Impressive-Growth-With-Flights-to-the-U-S-Bringing-Ultra-Low-Fares-to-Sun-Destinations.html |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> [[Halifax Stanfield International Airport|Halifax]], [[Harry Reid International Airport|Las Vegas]],<ref name="FlairUS"/> [[Montréal–Trudeau International Airport|Montréal–Trudeau]], [[Nashville International Airport|Nashville]], [[John F. Kennedy International Airport|New York–JFK]], [[Regina International Airport|Regina]] (resumes March 12, 2023),<ref>{{Jêder-malper |url=https://aeroroutes.com/eng/220614-f8ns22update |sernav=Flair Airlines NS22 Network Adjustment Update - 12JUN22 |paşnav=Liu |pêşnav=Jim |malper=AeroRoutes |tarîx=14 hezîran 2022 |roja-gihiştinê=29 hezîran 2022 }}</ref> [[Saint John Airport|Saint John (NB)]], [[Saskatoon John G. Diefenbaker International Airport|Saskatoon]], [[Thunder Bay International Airport|Thunder Bay]] (resumes November 1, 2022),<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tbnewswatch.com/local-news/runway-work-temporarily-suspends-flair-airlines-service-in-thunder-bay-2-photos-5233693 |sernav=Runway work will disrupt Flair Airlines service in Thunder Bay (2 Photos) |paşnav=Rinne |pêşnav=Gary |malper=Thunder Bay News |tarîx=5 nîsan 2022 |roja-gihiştinê=27 hezîran 2022 }}</ref> [[Vancouver International Airport|Vancouver]], [[Victoria International Airport|Victoria]],<ref name="Summer22">{{Jêder-malper |url=https://storage.googleapis.com/flyflair-cms-prod-storage/Flair_Airlines_grows_schedule_33_5c278c55a0/Flair_Airlines_grows_schedule_33_5c278c55a0.pdf |sernav=Flair Airlines grows schedule 33% in Canada and the U.S. with four new aircraft |weşanger=Flair Airlines |tarîx=19 çiriya pêşîn 2021 |roja-gihiştinê=21 çiriya pêşîn 2021 |roja-arşîvê=19 çiriya pêşîn 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211019204913/https://storage.googleapis.com/flyflair-cms-prod-storage/Flair_Airlines_grows_schedule_33_5c278c55a0/Flair_Airlines_grows_schedule_33_5c278c55a0.pdf |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> [[Winnipeg James Armstrong Richardson International Airport|Winnipeg]]<br /> '''Seasonal:''' [[Orlando Sanford International Airport|Orlando/Sanford]],<ref name="FlairUS"/> [[Palm Springs International Airport|Palm Springs]],<ref name="FlairUS"/> [[Phoenix–Mesa Gateway Airport|Phoenix/Mesa]]<ref name="FlairUS"/>|<ref name="Flair Airlines Schedule">{{Jêder-malper |url=https://flairairlines.com/#/schedule/list |sernav=Schedule |weşanger=Flair Airlines |roja-gihiştinê=24 tîrmeh 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180326172838/https://flairairlines.com/#/schedule/list |roja-arşîvê=26 adar 2018 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> <!-- -->|[[Hainan Airlines]]|[[Beijing Capital International Airport|Beijing–Capital]]|<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hainanairlines.com/HUPortal/dyn/portal/DisplayPage?COUNTRY_SITE=INT&SITE=CBHZCBHZ&LANGUAGE=GB&PAGE=TITA |sernav=Flight Schedule |weşanger=Hainan Airlines |roja-gihiştinê=3 gulan 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180628234036/https://www.hainanairlines.com/HUPortal/dyn/portal/DisplayPage?COUNTRY_SITE=INT&SITE=CBHZCBHZ&LANGUAGE=GB&PAGE=TITA |roja-arşîvê=28 hezîran 2018 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[Icelandair]]|[[Keflavík International Airport|Reykjavík–Keflavík]]|<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.icelandair.ca/information/travel-guide/timetable/ |sernav=Flight Schedule |weşanger=Icelandair |roja-gihiştinê=3 gulan 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171116064841/http://www.icelandair.ca/information/travel-guide/timetable/ |roja-arşîvê=16 çiriya paşîn 2017 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[KLM]]|[[Amsterdam Airport Schiphol|Amsterdam]]|<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.klm.com/travel/ca_en/prepare_for_travel/up_to_date/timetable/index.htm |sernav=View the Timetable |weşanger=KLM |roja-gihiştinê=3 gulan 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170912011516/https://www.klm.com/travel/ca_en/prepare_for_travel/up_to_date/timetable/index.htm |roja-arşîvê=12 îlon 2017 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[Korean Air]]|[[Incheon International Airport|Seoul–Incheon]]|<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.koreanair.com/global/en/booking/schedule-flight.html#schedule |sernav=Flight Status and Schedules |weşanger=Korean Air |roja-gihiştinê=3 gulan 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180628234008/https://www.koreanair.com/global/en/booking/schedule-flight.html#schedule |roja-arşîvê=28 hezîran 2018 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[LOT Polish Airlines]]|[[Warsaw Chopin Airport|Warsaw–Chopin]]|<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.lot.com/lt/en/flights-schedule |sernav=Timetables |weşanger=LOT Polish Airlines |roja-gihiştinê=3 gulan 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170506070656/http://www.lot.com/lt/en/flights-schedule |roja-arşîvê=6 gulan 2017 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[Lufthansa]]|[[Frankfurt Airport|Frankfurt]]<ref name="Frankfurt"/> <br /> '''Seasonal:''' [[Munich Airport|Munich]]|<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.lufthansa.com/ca/en/Online-timetable |sernav=Timetable – Lufthansa Canada |weşanger=Lufthansa |roja-gihiştinê=3 gulan 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171109191434/http://www.lufthansa.com/ca/en/Online-timetable |roja-arşîvê=9 çiriya paşîn 2017 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[Lynx Air]]|[[Calgary International Airport|Calgary]], [[Edmonton International Airport|Edmonton]], [[Halifax Stanfield International Airport|Halifax]],<ref name="Y9">{{Jêder-malper | url=https://dailyhive.com/toronto/lynx-air-expanding-toronto-region |sernav="Ultra affordable" Lynx Air is expanding in the Toronto region &#124; News }}</ref> [[Orlando International Airport|Orlando]] (begins January 27, 2023),<ref>{{Jêder-malper | url=https://www.newswire.ca/news-releases/lynx-air-announces-major-expansion-to-united-states-874931237.html |sernav=Lynx Air Announces Major Expansion to United States }}</ref> [[St. John's International Airport|St. John's (NL)]],<ref name="Y9"/> [[Vancouver International Airport|Vancouver]], [[Winnipeg James Armstrong Richardson International Airport|Winnipeg]]<ref>{{Jêder-malper |paşnav1=Casey |pêşnav1=David |sernav=Canadian Startup Adds To Domestic Network |url=https://www.routesonline.com/news/29/breaking-news/297589/canadian-startup-adds-to-domestic-network/ |malper=Routesonline |roja-gihiştinê=16 sibat 2022 }}</ref>|<ref>{{Cite press release|url=https://www.globenewswire.com/news-release/2022/01/19/2369572/0/en/Lynx-Air-Tickets-Go-on-Sale-for-Flights-to-Five-Canadian-Destinations.html |title=Lynx Air Tickets Go on Sale for Flights to Five Canadian Destinations |work=Lynx Air |publisher=Globenewswire.com |date=2022-01-19 |accessdate=2022-02-26}}</ref> <!-- -->|[[OWG]]|[[Jardines del Rey Airport|Cayo Coco]], [[Frank País Airport|Holguín]], [[Abel Santamaría Airport|Santa Clara]], [[Juan Gualberto Gómez Airport|Varadero]]|<ref>{{Jêder-malper |paşnav1=Liu |pêşnav1=Jim |sernav=OWG revises service launch to mid-Dec 2020 |url=https://www.routesonline.com/news/38/airlineroute/294570/owg-revises-service-launch-to-mid-dec-2020/ |malper=Routesonline |roja-gihiştinê=26 çiriya pêşîn 2020 |roja-arşîvê=29 çiriya pêşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201029161634/https://www.routesonline.com/news/38/airlineroute/294570/owg-revises-service-launch-to-mid-dec-2020/ |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|{{Nowrap|[[Pakistan International Airlines]]}}|[[Islamabad International Airport|Islamabad]], [[Jinnah International Airport|Karachi]], [[Allama Iqbal International Airport|Lahore]]|<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.piac.com.pk/WeeklyFlightSchedule.aspx |sernav=PIA – Weekly Flight Schedule |weşanger=Pakistan International Airlines |roja-gihiştinê=3 gulan 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151007083257/http://www.piac.com.pk/WeeklyFlightSchedule.aspx |roja-arşîvê=7 çiriya pêşîn 2015 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[Philippine Airlines]]|[[Ninoy Aquino International Airport|Manila]]{{Efn|Philippine Airlines' flight from Toronto to Manila makes a stop in Vancouver for refueling due to the plane not being able to fly over Russia, amid the Russian invasion of Ukraine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.philippineairlines.com/en/aboutus/newsandevents/advisory-covid19-22mar22-250 |sernav=JFK-MNL and TORONTO-MNL flights to stop over in Vancouver |weşanger=Philippine Airlines |roja-gihiştinê=21 gulan 2022 |roja-arşîvê=2022-06-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220617212525/https://www.philippineairlines.com/en/aboutus/newsandevents/advisory-covid19-22mar22-250 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> However, the airline does not have [[Freedoms of the air|rights]] to transport passengers solely between Toronto and Vancouver. Philippine Airlines' flight from Manila to Toronto is non-stop.</small>}}|<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.philippineairlines.com/TravelInformation/FlightTimetable |sernav=Flight Timetable |weşanger=Philippine Airlines |roja-gihiştinê=3 gulan 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170201155146/https://www.philippineairlines.com/TravelInformation/FlightTimetable |roja-arşîvê=1 sibat 2017 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[Royal Jordanian]]|[[Queen Alia International Airport|Amman–Queen Alia]]{{Efn|Royal Jordanian's flight from Toronto to Amman and Amman to Toronto stops in Montreal. However, the airline does not have [[Freedoms of the air|rights]] to transport passengers solely between Toronto and Montreal.}}<ref>{{Jêder-malper | url=https://onemileatatime.com/news/royal-jordanian-toronto-detroit/ |sernav=Royal Jordanian Adds Toronto, Modifies Detroit |tarîx=7 adar 2022 }}</ref>|<ref>{{Jêder-malper |url=https://rj.com/ |sernav=Home - Royal Jordanian |weşanger=Rj.com |tarîx=2020-05-28 |roja-gihiştinê=2022-03-13 }}</ref> <!-- -->|[[Scandinavian Airlines]]|'''Seasonal:''' [[Copenhagen Airport|Copenhagen]], [[Stockholm Arlanda Airport|Stockholm–Arlanda]]|<ref>{{Jêder-malper | url=https://www.sasgroup.net/newsroom/press-releases/2022/sas-opens-new-routes-to-toronto-from-copenhagen-and-stockholm/ |sernav=SAS opens new routes to Toronto from Copenhagen and Stockholm - SAS }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=SAS Shortens Copenhagen - Toronto Service in NS22 |url=https://www.aeroroutes.com/eng/220810-sknw22cphyyz |malper=Aeroroutes.com |roja-gihiştinê=11 tebax 2022 }}</ref> <!-- -->|[[Sunwing Airlines]]|[[V. C. Bird International Airport|Antigua]], [[Queen Beatrix International Airport|Aruba]], [[Cancún International Airport|Cancún]], [[Jardines del Rey Airport|Cayo Coco]], [[Frank País Airport|Holguín]], [[Mazatlán International Airport|Mazatlán]], [[Sangster International Airport|Montego Bay]], [[Gregorio Luperón International Airport|Puerto Plata]], [[Licenciado Gustavo Díaz Ordaz International Airport|Puerto Vallarta]], [[Punta Cana International Airport|Punta Cana]], [[Scarlett Martínez International Airport|Río Hato]], [[Hewanorra International Airport|St. Lucia–Hewanorra]], [[Princess Juliana International Airport|St. Maarten]], [[Los Cabos International Airport|San José del Cabo]], [[Abel Santamaría Airport|Santa Clara]], [[Juan Gualberto Gómez Airport|Varadero]] <br /> '''Seasonal:''' [[Acapulco International Airport|Acapulco]], [[Vilo Acuña Airport|Cayo Largo del Sur]] (resumes November 4, 2022),<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sunwingtravelgroup.com/en/news/canadians-can-escape-to-the-sunshine-coast-of-cayo-largo-in-cuba-this-fall |sernav=Canadians can escape to the sunshine coast of Cayo Largo in Cuba this fall, now offered in Canada through Sunwing |xebat=sunwingtravelgroup.com |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2022 |roja-arşîvê=25 îlon 2022 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220925050950/https://www.sunwingtravelgroup.com/en/news/canadians-can-escape-to-the-sunshine-coast-of-cayo-largo-in-cuba-this-fall |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Grand Bahama International Airport|Freeport]] (begins December 17, 2022),<ref>{{Jêder-malper |url=https://ewnews.com/sunwing-set-to-return-to-grand-bahama-in-december |sernav=Sunwing set to return to Grand Bahama in December |tarîx=12 tebax 2022 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220929015914/https://ewnews.com/sunwing-set-to-return-to-grand-bahama-in-december |roja-gihiştinê=2022-10-08 |roja-arşîvê=2022-09-29 |url-status=dead }}</ref> [[Gander International Airport|Gander]], [[Maurice Bishop International Airport|Grenada]], [[Guanacaste Airport|Liberia (CR)]], [[Sierra Maestra Airport|Manzanillo (Cuba)]], [[Melbourne Orlando International Airport|Melbourne/Orlando]] (begins December 10, 2022),<ref name="sunwingmlb">{{Jêder-malper |url=https://www.floridatoday.com/story/news/local/2022/09/13/sunwing-airlines-launch-service-melbourne-canadian-cities/10367363002/ |sernav=Sunwing Airlines to launch service from Melbourne to three Canadian cities in December |malper=Florida Today |tarîx=13 îlon 2022 }}</ref> [[Miami International Airport|Miami]], [[Orlando International Airport|Orlando]] (resumes November 1, 2022),<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aviacionline.com/2022/09/sunwing-to-fly-between-toronto-and-orlando/ |sernav=Sunwing to fly between Toronto and Orlando |malper=Aviacionline |tarîx=17 îlon 2022 }}</ref> [[Juan Manuel Gálvez International Airport|Roatán]], [[St. John's International Airport|St. John's (NL)]], [[Stephenville International Airport|Stephenville]], [[Vancouver International Airport|Vancouver]]|<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.flysunwing.com/img/flysunwing-routes.pdf |sernav=Our Routes |weşanger=Sunwing Airlines |roja-gihiştinê=3 gulan 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171118165627/http://www.flysunwing.com/img/flysunwing-routes.pdf |roja-arşîvê=18 çiriya paşîn 2017 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[Swoop (airline)|Swoop]]|[[Abbotsford International Airport|Abbotsford]], [[Cancún International Airport|Cancún]], [[Edmonton International Airport|Edmonton]], [[Fort Lauderdale–Hollywood International Airport|Fort Lauderdale]] (begins December 1, 2022),<ref name="WO">{{Jêder-malper |sernav=Swoop NW22 International Network Additions |url=https://www.aeroroutes.com/eng/220828-wonw22intl |malper=Aeroroutes |roja-gihiştinê=28 tebax 2022 }}</ref> [[Halifax Stanfield International Airport|Halifax]], [[Kelowna International Airport|Kelowna]], [[Norman Manley International Airport|Kingston–Norman Manley]], [[Sangster International Airport|Montego Bay]], [[Nashville International Airport|Nashville]], [[Orlando Sanford International Airport|Orlando/Sanford]], [[Punta Cana International Airport|Punta Cana]], [[St. Pete–Clearwater International Airport|St. Petersburg/Clearwater]], [[Juan Gualberto Gómez Airport|Varadero]] (begins January 11, 2023),<ref name="WO"/> [[Victoria International Airport|Victoria]] <br />'''Seasonal:''' [[Charlottetown Airport|Charlottetown]], [[Deer Lake Regional Airport|Deer Lake]], [[Harry Reid International Airport|Las Vegas]], [[Licenciado Gustavo Díaz Ordaz International Airport|Puerto Vallarta]], [[Regina International Airport|Regina]], [[Saint John Airport|Saint John (NB)]], [[Los Cabos International Airport|San José del Cabo]], [[Saskatoon John G. Diefenbaker International Airport|Saskatoon]], [[Winnipeg James Armstrong Richardson International Airport|Winnipeg]]|<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.routesonline.com/news/38/airlineroute/293510/swoop-w20-operations-as-of-02sep20/?highlight=Swoop |sernav=Swoop W20 operations as of 02SEP20 |tarîx=3 îlon 2020 |roja-gihiştinê=4 îlon 2020 |roja-arşîvê=9 çiriya pêşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201009013427/https://www.routesonline.com/news/38/airlineroute/293510/swoop-w20-operations-as-of-02sep20/?highlight=Swoop |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[TAP Air Portugal]]|[[Lisbon Airport|Lisbon]]|<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.flytap.com/en-pt/destinations/all-destinations |sernav=All Destinations |weşanger=TAP Portugal |roja-gihiştinê=3 gulan 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170512030032/https://www.flytap.com/en-pt/destinations/all-destinations |roja-arşîvê=12 gulan 2017 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[Turkish Airlines]]|[[Istanbul Airport|Istanbul]]|<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.turkishairlines.com/en-us/flights/ |sernav=Online Flight Schedule |weşanger=Turkish Airlines |roja-gihiştinê=8 nîsan 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190410174518/https://www.turkishairlines.com/en-us/flights/ |roja-arşîvê=10 nîsan 2019 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[Ukraine International Airlines]]|[[Boryspil International Airport|Kyiv–Boryspil]] (suspended)|<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.flyuia.com/ua/information-and-services/online-services/timetable.html?_ga=2.254156427.2014469928.1511516270-1518487670.1508879858 |sernav=Online Flight Schedule |weşanger=UIA |roja-gihiştinê=24 çiriya paşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171201030407/https://www.flyuia.com/ua/information-and-services/online-services/timetable.html?_ga=2.254156427.2014469928.1511516270-1518487670.1508879858 |roja-arşîvê=1 kanûna pêşîn 2017 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[United Airlines]]|[[O'Hare International Airport|Chicago–O'Hare]], [[Denver International Airport|Denver]], [[George Bush Intercontinental Airport|Houston–Intercontinental]], [[San Francisco International Airport|San Francisco]]|<ref name="Unitedroutes">{{Jêder-malper |url=https://www.united.com/web/en-US/apps/travel/timetable/default.aspx |sernav=United Flight Schedules |weşanger=United Airlines |roja-gihiştinê=3 gulan 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170128165254/https://www.united.com/web/en-US/apps/travel/timetable/default.aspx |roja-arşîvê=28 kanûna paşîn 2017 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[United Express]]|[[O'Hare International Airport|Chicago–O'Hare]], [[George Bush Intercontinental Airport|Houston–Intercontinental]], [[Newark Liberty International Airport|Newark]], [[Dulles International Airport|Washington–Dulles]]|<ref name="Unitedroutes"/> <!-- -->|[[WestJet]]|[[V. C. Bird International Airport|Antigua]], [[Queen Beatrix International Airport|Aruba]], [[Calgary International Airport|Calgary]], [[Cancún International Airport|Cancún]], [[Edmonton International Airport|Edmonton]], [[Fort Lauderdale–Hollywood International Airport|Fort Lauderdale]], [[Southwest Florida International Airport|Fort Myers]], [[Owen Roberts International Airport|Grand Cayman]], [[Halifax Stanfield International Airport|Halifax]], [[Harry Reid International Airport|Las Vegas]], [[Guanacaste Airport|Liberia (CR)]], [[Gatwick Airport|London–Gatwick]] (ends October 29, 2022),<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://aeroroutes.com/eng/220413-wsns22intl?rq=westjet |sernav=WestJet NS22 International Operation Update |nivîskar=Liu, Jim |xebat=Aeroroutes }}</ref> [[Los Angeles International Airport|Los Angeles]], [[Sangster International Airport|Montego Bay]], [[Montréal–Trudeau International Airport|Montréal–Trudeau]], [[Lynden Pindling International Airport|Nassau]], [[LaGuardia Airport|New York–LaGuardia]], [[Orlando International Airport|Orlando]], [[Ottawa Macdonald–Cartier International Airport|Ottawa]], [[Gregorio Luperón International Airport|Puerto Plata]], [[Licenciado Gustavo Díaz Ordaz International Airport|Puerto Vallarta]], [[Punta Cana International Airport|Punta Cana]], [[Regina International Airport|Regina]], [[St. John's International Airport|St. John's (NL)]], [[Hewanorra International Airport|St. Lucia–Hewanorra]], [[Princess Juliana International Airport|St. Maarten]], [[Saskatoon John G. Diefenbaker International Airport|Saskatoon]], [[Tampa International Airport|Tampa]], [[Vancouver International Airport|Vancouver]], [[Juan Gualberto Gómez Airport|Varadero]], [[Winnipeg James Armstrong Richardson International Airport|Winnipeg]]<br /> '''Seasonal:''' [[Grantley Adams International Airport|Barbados]], [[Josep Tarradellas Barcelona–El Prat Airport|Barcelona]] (ends October 29, 2022), [[Philip S. W. Goldson International Airport|Belize City]], [[L.F. Wade International Airport|Bermuda]], [[Jardines del Rey Airport|Cayo Coco]], [[Charlottetown Airport|Charlottetown]], [[CFB Comox|Comox]], [[Cozumel International Airport|Cozumel]], [[Curaçao International Airport|Curaçao]], [[Deer Lake Regional Airport|Deer Lake]] (ends October 9, 2022), [[Dublin Airport|Dublin]], [[Edinburgh Airport|Edinburgh]], [[Glasgow Airport|Glasgow]], [[Frank País Airport|Holguín]], [[Bahías de Huatulco International Airport|Huatulco]], [[Kelowna International Airport|Kelowna]], [[Mérida International Airport|Mérida]], [[Phoenix Sky Harbor International Airport|Phoenix–Sky Harbor]] (ends November 17, 2022), [[Providenciales International Airport|Providenciales]], [[Juan Manuel Gálvez International Airport|Roatán]], [[Samaná El Catey International Airport|Samaná]], [[Luis Muñoz Marín International Airport|San Juan]], [[JA Douglas McCurdy Sydney Airport|Sydney (NS)]]|<ref name="westjetroutes">{{Jêder-malper |url=https://www.westjet.com/en-ca/flights/direct-flights |sernav=Direct and Non-Stop Flights |weşanger=WestJet |roja-gihiştinê=25 îlon 2022 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> <!-- -->|[[WestJet Encore]]|[[Logan International Airport|Boston]] (ends October 29, 2022),<ref name="centreforaviation.com">{{Jêder-malper | url=https://centreforaviation.com/news/westjet-to-suspend-boston-and-chicago-services-from-toronto-in-oct-2022-1149274 |sernav=WestJet to suspend Boston and Chicago services from Toronto in Oct-2022 }}</ref> [[Fredericton International Airport|Fredericton]] (ends November 15, 2022),<ref name="westjet.com">{{Jêder-malper | url=https://www.westjet.com/en-ca/news/2022/westjet-announces-domestic-winter-service-suspensions-as-airline |sernav=WestJet announces domestic winter service suspensions as airline transitions strategic direction }}</ref> [[London International Airport|London (ON)]], [[Greater Moncton Roméo LeBlanc International Airport|Moncton]], [[Montréal–Trudeau International Airport|Montréal–Trudeau]], [[Nashville International Airport|Nashville]], [[Ottawa Macdonald–Cartier International Airport|Ottawa]], [[Québec City Jean Lesage International Airport|Québec City]] (ends November 15, 2022),<ref name="westjet.com"/> [[Thunder Bay International Airport|Thunder Bay]]<br/>'''Seasonal:''' [[O'Hare International Airport|Chicago–O'Hare]]|<ref name="westjetroutes"/> <!-- -->}} === Kargo === {{Lîsteya gihandina balafirgehê|{{Nowrap|[[Air Canada Cargo]]}}|[[Cologne Bonn Airport|Cologne/Bonn]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aircargonews.net/airlines/freighter-operator/air-canada-cargo-expands-domestic-and-europe-freighter-network/x |sernav=X |tarîx=29 tîrmeh 2013 |roja-gihiştinê=2022-10-08 |roja-arşîvê=2023-02-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230213110452/https://www.aircargonews.net/airlines/freighter-operator/air-canada-cargo-expands-domestic-and-europe-freighter-network/x |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Frankfurt Airport|Frankfurt]],<ref name="aircargonews.net"/> [[Miguel Hidalgo y Costilla Guadalajara International Airport|Guadalajara]]<ref name="ctvnews.ca">{{Jêder-malper |url =https://www.ctvnews.ca/business/air-canada-announces-routes-for-expanded-cargo-capacity-1.5469858 |sernav=Air Canada announces routes for expanded cargo capacity |tarîx=14 hezîran 2021 |roja-gihiştinê=15 hezîran 2021 |roja-arşîvê=15 hezîran 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210615001123/https://www.ctvnews.ca/business/air-canada-announces-routes-for-expanded-cargo-capacity-1.5469858 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> [[Halifax Stanfield International Airport|Halifax]],<ref name="aircargonews.net"/> [[Istanbul Airport|Istanbul]],<ref name="aircargonews.net">{{Jêder-malper |url=https://www.aircargonews.net/airlines/freighter-operator/air-canada-cargo-expands-domestic-and-europe-freighter-network/ |sernav=Air Canada Cargo expands domestic and transatlantic freighter network |tarîx=31 adar 2022 |roja-gihiştinê=2022-10-08 |roja-arşîvê=2022-04-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220403040138/https://www.aircargonews.net/airlines/freighter-operator/air-canada-cargo-expands-domestic-and-europe-freighter-network/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Jorge Chávez International Airport|Lima]],<ref name="ctvnews.ca" /> [[Adolfo Suárez Madrid–Barajas Airport|Madrid]],<ref name="aircargonews.net"/> [[Miami International Airport|Miami]],<ref name="ctvnews.ca" /> [[Mexico City International Airport|Mexico City]],<ref name="ctvnews.ca" /> [[Mariscal Sucre International Airport|Quito]],<ref name="ctvnews.ca" /> [[St. John's International Airport|St. John's]]<ref name="aircargonews.net"/>|Cargo West <!-- -->|[[Cathay Pacific Cargo]]|[[Ted Stevens Anchorage International Airport|Anchorage]], [[Hong Kong International Airport|Hong Kong]], [[John F. Kennedy International Airport|New York–JFK]]|VISTA <!-- -->|[[FedEx Express]]|[[Calgary International Airport|Calgary]], [[Edmonton International Airport|Edmonton]], [[Indianapolis International Airport|Indianapolis]], [[Memphis International Airport|Memphis]], [[Minneapolis–Saint Paul International Airport|Minneapolis/St. Paul]], [[Montréal–Mirabel International Airport|Montréal–Mirabel]], [[North Bay/Jack Garland Airport|North Bay]], [[Sault Ste. Marie Airport|Sault Ste. Marie (ON)]], [[Sudbury Airport|Sudbury]], [[Timmins/Victor M. Power Airport|Timmins]], [[Vancouver International Airport|Vancouver]], [[Winnipeg James Armstrong Richardson International Airport|Winnipeg]]|FedEx <!-- -->|[[Korean Air Cargo]]|[[Ted Stevens Anchorage International Airport|Anchorage]], [[John F. Kennedy International Airport|New York–JFK]], [[Incheon International Airport|Seoul–Incheon]]|Cargo West <!-- -->|[[Lufthansa Cargo]]|[[Frankfurt Airport|Frankfurt]]|Cargo West <!-- -->|[[TAP Air Portugal]]|[[Lisbon Airport|Lisbon]], [[Zaragoza Airport|Zaragoza]]|VISTA <!-- -->|{{Nowrap|[[Turkish Cargo]]}}|[[O'Hare International Airport|Chicago-O'Hare]], [[Istanbul Airport|Istanbul]], [[John F. Kennedy International Airport|New York–JFK]]|Cargo West <!-- -->|[[UPS Airlines]]|[[Ted Stevens Anchorage International Airport|Anchorage]], [[Louisville International Airport|Louisville]]|VISTA}} == Veguhestina erdê == === Bas === ==== Guhaztina giştî ==== [[Wêne:Ttc-300B-pearson.jpg|girêdan=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7d/Ttc-300B-pearson.jpg/220px-Ttc-300B-pearson.jpg|çep|thumb| Rêwiyek [[Tora Şevê Şîn|serê sibê li otobusek TTC]] li Termînala 1 (2018) siwar dibe.]] == Îstatîstîk == === Trafîka salane === {{Îstatîstîkên balafirgehê}} {| class="wikitable sortable" |+Annual passenger traffic at Toronto Pearson International Airport<br /><br /> 2003 to present ! style="width:75px" |Sal ! style="width:100px" |Tevahî rêwî ! style="width:75px" | % guhertin ! style="width:125px" |Malî{{Ref|c|c}} ! style="width:75px" | % guhertin ! style="width:100px" |Guhaztina sînorî{{Ref|c|c}} ! style="width:75px" | % guhertin ! style="width:100px" |Navneteweyî{{Ref|c|c}} ! style="width:75px" | % guhertin |- style="text-align:center;" !2020<ref>{{Jêder-malper |url=https://cdn.torontopearson.com/-/media/project/pearson/content/corporate/partnering/pdfs/traffic-summary-dec-2020.pdf?modified=20210212200521&la=en |sernav=Statistics |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210818021101/https://cdn.torontopearson.com/-/media/project/pearson/content/corporate/partnering/pdfs/traffic-summary-dec-2020.pdf?modified=20210212200521&la=en |roja-arşîvê=18 tebax 2021 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=10 adar 2021 }}</ref> |13,307,077 |{{Kêmbûn}} 73.65% |5,449,924 |{{Kêmbûn}} 70.39% |3,032,582 |{{Kêmbûn}} 78.09% |4,824,571 |{{Kêmbûn}} 73.56% |- style="text-align:center;" !2019<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.torontopearson.com/en/corporate/partnering-with-us/air-services/airport-and-market-facts |sernav=Statistics |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200220051237/https://www.torontopearson.com/en/corporate/partnering-with-us/air-services/airport-and-market-facts |roja-arşîvê=20 sibat 2020 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=1 adar 2020 }}</ref> |50,499,431 |{{Zêdebûn}} 2.0% |18,108,953 |{{Zêdebûn}} 1.2% |13,847,414 |{{Zêdebûn}} 1.9% |18,543,064 |{{Zêdebûn}} 2.9% |- style="text-align:center;" !2018<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.torontopearson.com/en/gtaa/statistics/# |sernav=Statistics |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190220203246/https://www.torontopearson.com/en/gtaa/statistics/ |roja-arşîvê=20 sibat 2019 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=10 sibat 2019 }}</ref> |49,507,418 |{{Zêdebûn}} 5.0% |17,860,337 |{{Zêdebûn}} 2.2% |13,570,570 |{{Zêdebûn}} 5.6% |18,076,511 |{{Zêdebûn}} 7.6% |- style="text-align:center;" !2017<ref name="YYZStatistics2017"/> |47,130,358 |{{Zêdebûn}} 6.3% |17,475,217 |{{Zêdebûn}} 3.4% |12,855,891 |{{Zêdebûn}} 6.6% |16,799,250 |{{Zêdebûn}} 9.3% |- style="text-align:center;" !2016<ref name="YYZstatistics2016">{{Jêder-malper |url=https://www.torontopearson.com/uploadedFiles/GTAA/Content/About_GTAA/Statistics/2018_March_Aircraft_Summary.pdf |sernav=TORONTO PEARSON AIRCRAFT MOVEMENT |tarîx=1 hezîran 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180629021745/https://www.torontopearson.com/uploadedFiles/GTAA/Content/About_GTAA/Statistics/2018_March_Aircraft_Summary.pdf |roja-arşîvê=29 hezîran 2018 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=1 hezîran 2017 }}</ref> |44,335,198 |{{Zêdebûn}} 8.0% |16,906,560 |{{Zêdebûn}} 6.6% |12,054,296 |{{Zêdebûn}} 8.1% |15,374,342 |{{Zêdebûn}} 9.6% |- style="text-align:center;" !2015<ref name="YYZStatistics">[http://www.torontopearson.com/uploadedFiles/GTAA/Content/About_GTAA/Statistics/PassengerTraffic_Dec2015.pdf TORONTO PEARSON (Enplaned + Deplaned ) PASSENGER 2011–2015] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160216160722/http://www.torontopearson.com/uploadedFiles/GTAA/Content/About_GTAA/Statistics/PassengerTraffic_Dec2015.pdf|date=February 16, 2016}}</ref> |41,036,847 |{{Zêdebûn}} 6.4% |15,859,289 |{{Zêdebûn}} 4.4% |11,154,435 |{{Zêdebûn}} 6.2% |14,023,123 |{{Zêdebûn}} 8.9% |- style="text-align:center;" !2014<ref name="YYZStatistics" /> |38,571,961 |{{Zêdebûn}} 6.8% |15,192,126 |{{Zêdebûn}} 5.6% |10,506,070 |{{Zêdebûn}} 6.8% |12,874,220 |{{Zêdebûn}} 8.3% |- style="text-align:center;" !2013<ref name="YYZStatistics" /> |36,107,306 |{{Zêdebûn}} 3.4% |14,385,001 |{{Zêdebûn}} 5.4% |9,838,121 |{{Zêdebûn}} 3.9% |11,884,184 |{{Zêdebûn}} 0.7% |- style="text-align:center;" !2012<ref name="YYZStatistics" /> |34,911,850 |{{Zêdebûn}} 4.4% |13,646,163 |{{Zêdebûn}} 4.3% |9,464,858 |{{Zêdebûn}} 5.4% |11,800,829 |{{Zêdebûn}} 3.7% |- style="text-align:center;" !2011<ref name="YYZStatistics" /> |33,435,277 |{{Zêdebûn}} 4.7% |13,078,513 |{{Zêdebûn}} 2.7% |8,979,103 |{{Zêdebûn}} 4.1% |11,377,661 |{{Zêdebûn}} 7.6% |- style="text-align:center;" !2010<ref name="YYZStatistics2">{{Jêder-malper |url=http://www.torontopearson.com/uploadedFiles/GTAA/Content/About_GTAA/Statistics/12-DecPax(1).pdf |sernav=TORONTO PEARSON (Enplaned + Deplaned ) PASSENGER 2003–2013 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140222194127/http://www.torontopearson.com/uploadedFiles/GTAA/Content/About_GTAA/Statistics/12-DecPax(1).pdf |roja-arşîvê=22 sibat 2014 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=11 îlon 2017 }}</ref> |31,936,098 |{{Zêdebûn}} 5.2% |12,730,680 |{{Zêdebûn}} 0.1% |8,628,851 |{{Zêdebûn}} 6.9% |10,576,567 |{{Zêdebûn}} 10.6% |- style="text-align:center;" !2009<ref name="YYZStatistics2" /> |30,368,339 |{{Kêmbûn}} −6.0% |12,730,047 |{{Kêmbûn}} −7.8% |8,074,027 |{{Kêmbûn}} −8.3% |9,564,265 |{{Kêmbûn}} −1.5% |- style="text-align:center;" !2008<ref name="YYZStatistics2" /> |32,334,831 |{{Zêdebûn}} 2.8% |13,812,866 |{{Zêdebûn}} 0.5% |8,805,898 |{{Kêmbûn}} −0.8% |9,716,067 |{{Zêdebûn}} 10.1% |- style="text-align:center;" !2007<ref name="YYZStatistics2" /> |31,446,199 |{{Zêdebûn}} 2.1% |13,744,155 |{{Zêdebûn}} 3.3% |8,879,180 |{{Kêmbûn}} −0.3% |8,822,864 |{{Zêdebûn}} 2.8% |- style="text-align:center;" !2006<ref name="YYZStatistics2" /> |30,794,581 |{{Zêdebûn}} 2.9% |13,309,531 |{{Zêdebûn}} 3.1% |8,906,324 |{{Zêdebûn}} 1.2% |8,578,726 |{{Zêdebûn}} 4.6% |- style="text-align:center;" !2005<ref name="YYZStatistics2" /> |29,914,750 |{{Zêdebûn}} 4.5% |12,906,457 |{{Zêdebûn}} 2.1% |8,803,505 |{{Zêdebûn}} 4.5% |8,204,788 |{{Zêdebûn}} 8.6% |- style="text-align:center;" !2004<ref name="YYZStatistics2" /> |28,615,981 |{{Zêdebûn}} 15.7% |12,636,748 |{{Zêdebûn}} 14.6% |8,422,537 |{{Zêdebûn}} 15.1% |7,556,696 |{{Zêdebûn}} 18% |- style="text-align:center;" !2003<ref name="YYZStatistics2" /> |24,739,312 |&nbsp;–––– |11,021,760 |&nbsp;–––– |7,316,287 |&nbsp;–––– |6,401,265 |&nbsp;–––– |} ; Peyvnot : * <small>: Ji bo mebestên kargêrî û statîstîkî, cudahiyek di navbera geştên "derbasî" û "navneteweyî" de li Toronto Pearson û li her balafirgehên din ên Kanadayê bi [[Pêşkêşkirina sînorê Dewletên Yekbûyî|pêşdibistanên sînorê Dewletên Yekbûyî]] tê dayîn.</small> <small>Firokek "dersînor" firînek di navbera Kanada û cîhek li Dewletên Yekbûyî de ye, dema ku firînek "navneteweyî" firînek di navbera Kanada û cîhek ''ne'' di nav Dewletên Yekbûyî an Kanada de ye, ew wekî firînek "navxweyî" tê diyar kirin. wekî firînek tenê di nav deverên Kanada de.</small> == Not == {{Ne kurdî|beş|tarîx=gulan 2024}} {{notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Balafirgeh-şitil}} [[Kategorî:Balafirgeha Navneteweyî ya Toronto Pearson| ]] [[Kategorî:Balafirgehên Kanadayê]] 3bd0y73dx6kr31s3ozags85rxb7bwwd 0 133302 2101327 1961476 2026-11-01T19:24:45Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2101327 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank rêhesin | nav = Amtrak | navê rêhesinê = National Railroad Passenger Corporation (Amtrak) | logo = Amtrak logo.svg | pergala nexşeyê = Amtrak network map 2016.svg | nexşe sernûçe = Nexşeya erdnîgarî ya pergala Amtrak | nîşan = AMTK û AMTZ<br />[[Kodên rêhewayê|Koda IATA]]: 2V | herêm = {{Lîsteya sade| *[[Hevgirtiyên Dewletên Yekbûyî]] (ji bilî [[Dakotaya Başûr]] û [[Wyoming]]) *[[Kolombiyaya Brîtanî]], [[Ontario]], û [[Quebec]] li [[Kanada]]}} | destpêka sal = 1 Gulan 1971<ref name="winner">{{Jêder-nûçe |url=https://news.google.com/newspapers?id=_5FYAAAAIBAJ&pg=7076%2C60999 |sernav=Amtrak winner |tarîx=1 gulan 1971 |xebat=Spokane Daily Chronicle |ajans=UPI |cih=Washington, D.C. |rûpel=12 |roja-gihiştinê=20 gulan 2020 |roja-arşîvê=2 gulan 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210502191632/https://news.google.com/newspapers?id=_5FYAAAAIBAJ&pg=7076,60999 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref name="last court test">{{Jêder-nûçe |url=https://news.google.com/newspapers?id=_rteAAAAIBAJ&pg=2580%2C5320 |sernav=Last court test fails to clear Amtrak rails |tarîx=1 gulan 1971 |xebat=Lewiston Morning Tribune |ajans=Associated Press |cih=Idaho |rûpel=1 |roja-gihiştinê=20 gulan 2020 |roja-arşîvê=2 gulan 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210502191633/https://news.google.com/newspapers?id=_rteAAAAIBAJ&pg=2580,5320 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | dawiya sal = didome | xeta pêşvehat = [[Lîsteya rêhesinî yên mafdarên beşdarî damezrandina Amtrak#Rêhesinên Beşdar|20 pergalên trênê ya rêwiyên navbajaranên bi taybetî têne xebitandin]] | pîvan = {{Track gauge|ussg|allk=on}} | elektrîkkirin = {{Lîsteya sade| *[[Pergala hêza kişandina Amtrak ya 25 Hz|12 kV, 25 Hz AC]]: [[Korîdora Bakurrojhilat]] ([[Washington, D.C.]] – [[New Rochelle, New York|New Rochelle]]) û [[Philadelphia heta Xeta Sereke ya Harrisburg]] ([[Korîdora Keystone]]) *[[Pergala hêza kişandina Amtrak ya 60 Hz|25 kV, 60 Hz AC]]: Korîdora Bakurrojhilat (New Rochelle – [[Boston]])}} | dirêjahî = {{Lîsteya sade| *44 rêk ({{Convert|21400|mi}} kîlometreya rê) *Xwediyê rêk: {{Convert|623|mi}}}} | navend = 1 Massachusetts Avenue, N.W., [[Washington, D.C.]] | malper = {{Official URL}} }} Pargîdaniya '''Rêwiyan a Neteweyî ya Rêhesinê''', an jî wekî '''Amtrak''' ({{IPAc-en|'|æ|m|t|r|æ|k}}) karsaziyê dike û [[Trêna rêwiyan|pargîdaniya rêwiyan]] a neteweyî ya [[Dewletên Yekbûyî]] ye. Ew ji 46 heta 48 [[Dewletên Yekbûyî yên hevgirtî|hevgirtiyên Dewletên Yekbûyî]] ye û neh bajarên [[Kanada]]yê ya karûbarê [[Rêhesinê navbajêr|trênên]] navbajêr dixebitîne. ''Amtrak'' [[Portmanteau|portmantoya]] peyvên ''America'' û ''trak'' e, bi xwe [[rastnivîsa sansational|rastnivîsînek hestiyar]] a ''rêgezê ye''. == Efserên Şîrketê == Karbidestên Pargîdaniyê wekî Sereka Rêvebir û Serok ji aliyê Lijneya Rêvebir ve têne hilbijartin û li gorî kêfa Lijneyê kar dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://uscode.house.gov/view.xhtml?req=granuleid:USC-prelim-title49-section24303&num=0&edition=prelim |sernav=49 USC 24303: Officers |malper=U.S. Code.house.gov |weşanger=Office of the Law Revision Counsel |roja-gihiştinê=25 îlon 2022 }}</ref> == Tîma Rêbertiya Rêveber == {| class="wikitable" |- | Stephen Gardner <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.amtrak.com/about-amtrak/executive-leadership/stephen-gardner.html |sernav=Stephen J. Gardner |malper=Amtrak |roja-gihiştinê=25 îlon 2022 }}</ref> | Serokê Rêveberê |- | Roger Harris <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.amtrak.com/about-amtrak/executive-leadership/roger-harris.html |sernav=Roger Harris |malper=Amtrak |roja-gihiştinê=25 îlon 2022 }}</ref> <ref>{{Jêder-malper |url=https://media.amtrak.com/2022/06/amtrak-appoints-roger-harris-president-and-gerhard-williams-executive-vice-president-of-service-delivery-operations/ |sernav=Amtrak Appoints Roger Harris President and Gerhard Williams Executive Vice President of Service Delivery Operations |paşnav=Weinberg |pêşnav=Harrison |tarîx=23 hezîran 2022 |malper=media.amtrak.com |roja-gihiştinê=9 tîrmeh 2022 }}</ref> | Serok |- | Bruno Maestri <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.amtrak.com/about-amtrak/executive-leadership/bruno-maestri.html |sernav=Bruno Maestri |malper=Amtrak |roja-gihiştinê=25 îlon 2022 }}</ref> | Cîgirê Serok, Karûbarên Hikûmetê û Ragihandina Pargîdaniyê |- | Steve Predmore <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.amtrak.com/about-amtrak/executive-leadership/steve-predmore.html |sernav=Steve Predmore |malper=Amtrak |roja-gihiştinê=25 îlon 2022 }}</ref> | Cîgirê Serokê Rêveber û Karmendê Ewlekariyê |- | Qiana Spain <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.amtrak.com/about-amtrak/executive-leadership/qiana-spain.html |sernav=Qiana Spain |malper=Amtrak |roja-gihiştinê=25 îlon 2022 }}</ref> | Cîgirê Serokê Rêveber û Berpirsê Çavkaniyên Mirovan |- | Dennis Newman <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.amtrak.com/about-amtrak/executive-leadership/dennis-newman.html |sernav=Dennis Newman |malper=Amtrak |roja-gihiştinê=25 îlon 2022 }}</ref> | Cîgirê Serokê Rêveber, Stratejî, Plansazkirin û Gihîştin |- | Gerhard Williams <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.amtrak.com/about-amtrak/executive-leadership/gerhard-williams.html |sernav=Gerhard Williams |malper=Amtrak |roja-gihiştinê=25 îlon 2022 }}</ref> | Cîgirê Serokê Rêvebir, Radestkirina Karûbar & Operasyonên |- | Christian Zacariassen <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.amtrak.com/about-amtrak/executive-leadership/christian-zacariassen.html |sernav=Christian Zacariassen |malper=Amtrak |roja-gihiştinê=25 îlon 2022 }}</ref> | Cîgirê Serokê Rêveber, Teknolojiya Dîjîtal & Nûbûn |- | Eleanor D. Acheson <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.amtrak.com/about-amtrak/executive-leadership/eleanor-acheson.html |sernav=Eleanor D. Acheson |malper=Amtrak |roja-gihiştinê=25 îlon 2022 }}</ref> | Cîgirê Serokê Rêveber û Şêwirmendê Giştî & Sekreterê Pargîdaniyê |- | Tracie Winbigler <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.amtrak.com/about-amtrak/executive-leadership/tracie-winbigler.html |sernav=Tracie Winbigler |malper=Amtrak |roja-gihiştinê=25 îlon 2022 }}</ref> | Cîgirê Serokê Rêveber û Rêveberê Aborî |- | Laura Mason <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.amtrak.com/about-amtrak/executive-leadership/laura-mason.html |sernav=Laura Mason |malper=Amtrak |roja-gihiştinê=25 îlon 2022 }}</ref> | Cîgira Serokê Rêveberiyê, Sermaya Teslîmkirinê |- |} === Rêveberê Serekî === [[Wêne:W._Graham_Claytor_1984.jpg|girêdan=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a3/W._Graham_Claytor_1984.jpg/200px-W._Graham_Claytor_1984.jpg|rast|thumb| [[W. Graham Claytor, Jr.|William Graham Claytor Jr]], seroka di navbera 1982–93]] {| class="wikitable sortable" !Nav ! Wezîfe |- | {{Sortname|Roger|Lewis|Roger Lewis (businessman)}} | 1971–1974 |- | Paul Reistrup<ref>{{Harvnb|Zimmermann|1981}}</ref>  | 1974–1978 |- | {{Sortname|Alan Stephenson|Boyd}}<ref name="Today in FL">{{Jêder-malper |url=http://www.flahistory.net/January.htm |sernav=January |malper=Today in Florida History |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070722125228/http://www.flahistory.net/January.htm |roja-arşîvê=22 tîrmeh 2007 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=16 tebax 2007 }}</ref> | 1978–1982 |- | {{Sortname|W. Graham|Claytor, Jr.}}<ref name="csm-shutt1">{{Jêder-nûçe |url=http://www.csmonitor.com/1982/0611/061125.html |sernav=In Short... |paşnav=Shutt |pêşnav=Anne |tarîx=11 hezîran 1982 |malper=Christian Science Monitor |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090903034418/http://www.csmonitor.com/1982/0611/061125.html |roja-arşîvê=3 îlon 2009 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=12 hezîran 2008 }}</ref> | 1982–1993 |- | Thomas Downs<ref name="nyt-tolchin1">{{Jêder-nûçe |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F0CEEDB153BF935A15751C1A965958260 |sernav=Amtrak Pressing for Capital Funds |paşnav=Tolchin |pêşnav=Martin |tarîx=26 kanûna pêşîn 1993 |malper=The New York Times |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220125115917/https://www.nytimes.com/1993/12/26/us/amtrak-pressing-for-capital-funds.html |roja-arşîvê=25 kanûna paşîn 2022 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=12 hezîran 2008 }}</ref> | 1993–1998 |- | {{Sortname|George|Warrington}}<ref name="ut-field1">{{Jêder-nûçe |sernav=Amtrak chooses one of its own as president, CEO |paşnav=Field |pêşnav=David |tarîx=22 kanûna pêşîn 1998 |malper=USA Today }}</ref> | 1998–2002 |- | {{Sortname|David L.|Gunn}} <ref name="nyt-wald1">{{Jêder-nûçe |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C0CE7DA103EF934A15757C0A9649C8B63 |sernav=A New York Transit Rescuer Is Hired to Revive Amtrak |paşnav=Wald |pêşnav=Matthew L. |tarîx=27 nîsan 2002 |malper=The New York Times |roja-gihiştinê=12 hezîran 2008 }}</ref> | 2002–2005 |- | {{Sortname|David|Hughes|David Hughes (Amtrak)}} (demborî) | 2005–2006 |- | {{Sortname|Alexander|Kummant}} <ref name="ra-brief1">{{Jêder-kovar |tarîx=September 2006 |sernav=Amtrak names a new president |url=https://archive.org/details/sim_railway-age_2006-09_207_9/page/26 |kovar=Railway Age |weşanger=Simmons-Boardman Publishing |cild=207 |hejmar=9 |rûpel=26 |issn=0033-8826 }}</ref> | 2006–2008 |- | {{Sortname|William|Crosbie|William Crosbie (engineer)}} (demborî) | 2008 |- | {{Sortname|Joseph H.|Boardman}} <ref name="traindead">{{Jêder-malper |url=http://www.trains.com/trn/default.aspx?c=a&id=4304 |sernav=Boardman named new Amtrak CEO |tarîx=25 çiriya paşîn 2008 |malper=Trains.com |weşanger=Kalmbach Publishing |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110816120731/http://trn.trains.com/en/sitecore/content/Home/Railroad%20News/News%20Wire/2008/11/Boardman%20named%20new%20Amtrak%20CEO.aspx |roja-arşîvê=16 tebax 2011 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=26 çiriya paşîn 2008 }}</ref> | 2008–2016 |- | {{Sortname|Charles W. "Wick"|Moorman IV|Charles Moorman}} <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.railwaygazette.com/news/people/single-view/view/moorman-named-as-amtrak-president.html |sernav=Moorman named as Amtrak President |tarîx=19 tebax 2016 |malper=Railway Gazette |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160820191300/http://www.railwaygazette.com/news/people/single-view/view/moorman-named-as-amtrak-president.html |roja-arşîvê=20 tebax 2016 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=19 tebax 2016 }}</ref> | 2016–2017 |- | {{Sortname|Richard|Anderson|Richard H. Anderson (businessman)}}<ref name="WaPoAnderson">{{Jêder-nûçe |url=https://www.washingtonpost.com/news/dr-gridlock/wp/2017/06/26/amtrak-names-new-chief-executive/ |sernav=Amtrak names new chief executive |paşnav=Aratani |pêşnav=Lori |tarîx=26 hezîran 2017 |malper=[[The Washington Post]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170626205955/https://www.washingtonpost.com/news/dr-gridlock/wp/2017/06/26/amtrak-names-new-chief-executive/ |roja-arşîvê=26 hezîran 2017 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=27 hezîran 2017 }}</ref> | 2017–2020 |- | William Flynn<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.amtrak.com/william-flynn |sernav=William J. Flynn (President and Chief Executive officer April 2020 to December 2020, Chief Executive Officer December 2020-2022) |malper=Amtrak |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210427044104/https://www.amtrak.com/william-flynn |roja-arşîvê=27 nîsan 2021 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=27 nîsan 2021 }}</ref> | 2020–2022 |- | Stephen Gardner<ref>{{Jêder-malper |url=https://media.amtrak.com/2021/12/amtrak-announces-bill-flynn-to-retire-and-names-stephen-gardner-as-new-president-and-ceo/ |sernav=Amtrak Announces Bill Flynn to Retire and Names Stephen Gardner as New President and CEO |tarîx=2021-12-15 |malper=Amtrak Media |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2022-04-04 }}</ref> | 2022 – Didome |} == Lijneya Rêvebir == Heşt ji rêvebiran, piştî ji aliyê Serokkomar ve têne destnîşankirin û ji aliyê Senatoyê ve têne destnîşankirin, ji bo heyama pênc salan kar dikin. Bi tevahî deh hene, ku Sekreterê Veguhestinê û CEO wekî endamekî bê dengî herdu jî endamên desteyê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://uscode.house.gov/view.xhtml?req=granuleid:USC-prelim-title49-section24302&num=0&edition=prelim |sernav=49 USC 24302: Board of directors |malper=U.S. Code.house.gov |weşanger=Office of the Law Revision Counsel |roja-gihiştinê=25 îlon 2022 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230426122011/https://uscode.house.gov/view.xhtml?req=granuleid:USC-prelim-title49-section24302&num=0&edition=prelim |roja-arşîvê=2023-04-26 |url-status=dead }}</ref> {| class="wikitable" |+Lijneya Rêvebir ! Endam ! Namzet ! Destpêka Demsalê ! Dawiya Demsalê |- | [[Pete Buttigieg]] | ''Tune ([[Sekreterê Veguhestinê|Sekreterê Veguhastinê]])'' |- | Stephen Gardner | ''Tune (CEO)'' |- | Thomas Carper | [[Bill Clinton]], [[Barack Obama]] | 1994, <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.congress.gov/nomination/103rd-congress/1644?q=%7B%22search%22%3A%5B%22thomas+carper+board+of+directors%22%2C%22thomas%22%2C%22carper%22%2C%22board%22%2C%22of%22%2C%22directors%22%5D%7D&s=2&r=4] |sernav=PN1644 — Thomas R. Carper — Amtrak (1994) |malper=Congress.gov |weşanger=U.S. Congress |roja-gihiştinê=25 îlon 2022 }}</ref> 2013 <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.congress.gov/nomination/113th-congress/533?s=1&r=90 |sernav=PN533 — Thomas C. Carper — Amtrak Board of Directors (2013) |malper=Congress.gov |weşanger=U.S. Congress |roja-gihiştinê=25 îlon 2022 }}</ref> | 2018 |- | Albert DiClemente | Barack Obama | 2010 (Ji bo qedandina termekê), <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.congress.gov/nomination/111th-congress/1162?q=%7B%22search%22%3A%5B%22Albert+DiClemente%22%2C%22Albert%22%2C%22DiClemente%22%5D%7D&s=3&r=6 |sernav=PN1162 — Albert DiClemente — Amtrak Board of Directors (2010) |malper=Congress.gov |weşanger=U.S. Congress |roja-gihiştinê=25 îlon 2022 }}</ref> 2011 <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.congress.gov/nomination/112th-congress/884?q=%7B%22search%22%3A%5B%22Albert+DiClemente%22%2C%22Albert%22%2C%22DiClemente%22%5D%7D&s=1&r=5 |sernav=PN884 — Albert DiClemente — Amtrak Board of Directors |malper=Congress.gov |weşanger=U.S. Congress |roja-gihiştinê=25 îlon 2022 }}</ref> | 2016 |- | Anthony Coscia | Barack Obama | 2010, <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.congress.gov/nomination/111th-congress/1161?q=%7B%22search%22%3A%5B%22amtrak+board+of+directors%22%2C%22amtrak%22%2C%22board%22%2C%22of%22%2C%22directors%22%5D%7D&s=10&r=4 |sernav=PN1161 — Anthony R. Coscia — Amtrak Board of Directors (2010) |malper=Congress.gov |weşanger=U.S. Congress |roja-gihiştinê=25 îlon 2022 }}</ref> 2015 <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.congress.gov/nomination/114th-congress/651?q=%7B%22search%22%3A%5B%22anthony+coscia%22%2C%22anthony%22%2C%22coscia%22%5D%7D&s=1&r=2 |sernav=PN651 — Anthony Rosario Coscia — Amtrak Board of Directors (2015) |malper=Congress.gov |weşanger=U.S. Congress |roja-gihiştinê=25 îlon 2022 }}</ref> | 2020 |- | Jeffrey Moreland | Barack Obama | 2010 <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.congress.gov/nomination/111th-congress/1345?q=%7B%22search%22%3A%5B%22amtrak+board+of+directors%22%2C%22amtrak%22%2C%22board%22%2C%22of%22%2C%22directors%22%5D%7D&s=10&r=6] |sernav=PN1345 — Jeffrey R. Moreland — Amtrak Board of Directors(2010) |malper=Congress.gov |weşanger=U.S. Congress |roja-gihiştinê=25 îlon 2022 }}</ref> | 2015 |- | Christopher R. Beall | Barack Obama | 2013 <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.congress.gov/nomination/112th-congress/1925?q=%7B%22search%22%3A%5B%22Christopher+Beall%22%2C%22Christopher%22%2C%22Beall%22%5D%7D&s=1&r=1 |sernav=PN1925 — Christopher R. Beall — Amtrak Board of Directors (2013) |malper=Congress.gov |weşanger=U.S. Congress |roja-gihiştinê=25 îlon 2022 }}</ref> | 2018 |- | Yvonne Brathwaite Burke | Barack Obama | 2013 <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.congress.gov/nomination/112th-congress/1509?q=%7B%22search%22%3A%5B%22Yvonne+Brathwaite+Burke%22%2C%22Yvonne%22%2C%22Brathwaite%22%2C%22Burke%22%5D%7D&s=3&r=3 |sernav=PN1509 — Yvonne Brathwaite Burke — Amtrak Board of Directors |malper=Congress.gov |weşanger=U.S. Congress |roja-gihiştinê=25 îlon 2022 }}</ref> | 2018 |- | ''Vala'' |- | ''Vala'' |} {| class="wikitable" |+Tevahiya alikariya bexşîna federal her sal (mîlyar) ! Sala Malî ! Terxandin |- | 2009 | $1.488 |- | 2010 | $1.565 |- | 2011 | $1.484 |- | 2012 | $1.418 |- | 2013 | $1.374 |- | 2014 | $1.370 |- | 2015 | $1.375 |- | 2016 | $1.837 |- | 2017 | $2.202 |- | 2018 | $2.447 |- | 2019 | $2.675<ref name="fy15budget">{{Jêder-malper |url=https://www.amtrak.com/ccurl/133/704/FY15-Budget-Business-Plan-FY16-Budget-Justification-FY-15-19-Five-Year-Financial-Plan.pdf |sernav=FY15 Budget, Business Plan 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160204232001/https://www.amtrak.com/ccurl/133/704/FY15-Budget-Business-Plan-FY16-Budget-Justification-FY-15-19-Five-Year-Financial-Plan.pdf |roja-arşîvê=4 sibat 2016 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=20 gulan 2020 }}</ref> |- | 2020 | $3,018{{Efn|Includes $1.018 billion in COVID-19 emergency funding}} |- | 2021 | $4.700{{Efn|Includes $2.7 billion in COVID-19 emergency funding}} |- | 2022 | $6.731{{Efn|Includes $4.4 billion in additional infrastructure investment via the Infrastructure Investment and Jobs Act}} <ref name="FY23 Annual Report">{{Jêder-malper |url=https://www.amtrak.com/content/dam/projects/dotcom/english/public/documents/corporate/reports/Amtrak-General-Legislative-Annual-Report-FY2023-Grant-Request.pdf |sernav=Amtrak General and Legislative Annual Report & FY2023 Grant Request |roja-gihiştinê=1 hezîran 2022 }}</ref> |} == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == * {{Jêder-kitêb |paşnav=Zimmermann |pêşnav=Karl R. |sernav=Amtrak at Milepost 10 |weşanger=PTJ Publishing |sal=1981 |isbn=0-937658-06-5 }} == Girêdanên derve == {{Portal|DYA}} * {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Amtrak}} * {{Malpera fermî}} * [https://history.amtrak.com/amtraks-history/historic-timeline Amtrak - Historical Timeline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221009034709/https://history.amtrak.com/amtraks-history/historic-timeline |date=2022-10-09 }} * [https://www.greatamericanstations.com/ Amtrak - Great American Stations] * [https://www.amtrakconnectsus.com/ Amtrak Connects US] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210401154844/https://www.amtrakconnectsus.com/ |date=2021-04-01 }} - malpera fermî ya planên berfirehkirina 15-salî destnîşan dike * [https://sites.northwestern.edu/amtrak50/ All Aboard Amtrak! 50 Years of America's Railroad] - Pêşangeha dîjîtal ji Pirtûkxaneya Veguhestinê ya Zanîngeha Northwestern ji bo 50-saliya Amtrak * [http://www.timetables.org/ The Museum of Railway Timetables] (Demên Amtrak ji 1971 heta 2016) {{Kontrola otorîteyê}} {{Şirket-şitil}} [[Kategorî:Amtrak| ]] [[Kategorî:Avabûnên 1971ê li DYAyê]] [[Kategorî:Şirketên DYAyê]] 1mhwnulmhxdrl1dgulutnmb1i2xs1xo 0 134574 2101427 2085117 2026-11-02T10:59:55Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2101427 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tebax 2024}} {{Agahîdanka giştî | wêne = Lexus_Optitron_and_Driver_Monitoring_System.jpg | sernavê_wêne = Pergala şopandina ajokerê li ser LS 600h. }} '''Sîstema hajotinê a haydariyê''' (bi îngilîzî: ''Driver monitoring system''), pergalek ewlehiya wesayîtê ye ku hemû zaniyarî û hişyarîkirin li xwe digire. Ger hewce bike ajokar hişyar dike. Ew yekem car ji hêla [[Toyota]] ve di sala 2006an de ji bo modelên xwe yên herî dawî û Lexus hate Çêkirin. Herwisa ew yekem car li [[Japon]]yayê jî li ser GS 450h hate pêşkêş kirin. <ref>{{Jêder-nûçe |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m0RRT/is_2005_Sept_7/ai_n15767039/pg_1 |sernav=Toyota Enhances Pre-crash Safety System With Driver-monitoring Function |sal=2005 |malper=JCN Newswires |roja-gihiştinê=2022-11-17 |archive-date=2008-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080129210132/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0RRT/is_2005_Sept_7/ai_n15767039/print |url-status=dead }}</ref> <ref name="preventative">{{Jêder-malper |url=http://www.newcarnet.co.uk/Lexus_news.html?id=5787 |sernav=LS460 achieves a world-first in preventative safety |tarîx=2006-08-30 |weşanger=NewCarNet.co.uk |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070927004541/http://www.newcarnet.co.uk/Lexus_news.html?id=5787 |roja-arşîvê=2007-09-27 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=2007-04-08 }}</ref> bi navgîniya detektorên LED ên infrasor ve hatî danîn. <ref name="autobildsafety">{{Jêder-malper |url=http://www.autobild.de/test/neuwagen/artikel.php?artikel_id=12920 |sernav=Auto Bild Safety Comparison LS460 vs. S550 |tarîx=2006-12-05 |weşanger=[[Auto Bild]] |ziman=de |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070216071033/http://www.autobild.de/test/neuwagen/artikel.php?artikel_id=12920 |roja-arşîvê=2007-02-16 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=2007-04-09 }}</ref> Ger ajokar guh nede rêya li pêşiya xwe û rewşek xeternak hebe, dê pergal bi tîrêjên ronahiyê gilopên biçûk ên ser şaşê an bi dengên zenga hişyariyê dê ajokar hişyar bike. Herwiha ji hajî gotinê ye ku di tirimbêlê modêla nû de yekcarî sîstam pêşketîye û hemû xizmat û karên pêdvî ji bo tirimbêlê û silametîya şofêrî li xwe digere. <ref name="preventative" /><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.toyota.co.jp/en/news/08/0122.html |sernav=TOYOTA: News Releases |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160304132654/http://www.toyota.co.jp/en/news/08/0122.html |roja-arşîvê=2016-03-04 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=2016-03-10 }} Toyota Enhances Pre-crash Safety System with Eye Monitor</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldcarfans.com/9080219.003/toyota-redesigns-crown--introduces-hybrid-model |sernav=Toyota Redesigns Crown & Introduces Hybrid Model |malper=Worldcarfans |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081201025608/http://www.worldcarfans.com/9080219.003/toyota-redesigns-crown--introduces-hybrid-model |roja-gihiştinê=2022-11-17 |roja-arşîvê=2008-12-01 |url-status=dead }}</ref> == Mijarên têkildar == * [[Tespîtkirina xewa ajokerê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Tirombêl]] [[Kategorî:Toyota]] k027jrtas94q9dkazic7lemjvdahyin 0 135030 2101423 2057340 2026-11-02T10:04:04Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2101423 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank xwedî meqam | nav = Sanna Marin | navê_jidayikbûnê = Sanna Mirella Marin | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|df=y|1985|11|16}}<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/biography/Sanna-Marin |sernav=Sanna Marin |weşanger=[[Britannica]] |roja-gihiştinê=16 çiriya paşîn 2021 }}</ref><ref name="Specia-2019"/> | cihê_jidayikbûnê = [[Helsînkî]], [[Uusimaa]], [[Fînlenda]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | hevjîn = {{Zewac|Markus Räikkönen|2020}} | zarok = 1 | perwerde = [[Zanîngeha Tampereyê]] | malper = {{URL|www.sannamarin.net}} | wêne = Pääministeri Marinin ja liittokansleri Scholzin tapaaminen 16.3.2022 (51941396612) (cropped).jpg | alt_wêne = | sernavê_wêne = Marin di sala 2022an de | meqam = Serokwezîra Fînlendayê | berê = [[Antti Rinne]] | paşê = | dawiya_dewrê = | destpêka_dewrê = 10ê kanûna pêşîn a 2019an | serokkomar = [[Sauli Niinistö]] | cîgirên_serokwezîrê = {{Lîsteya sade| * [[Katri Kulmuni]] * [[Matti Vanhanen]] * [[Annika Saarikko]] }} | meqam2 = [[Wezîrê Gihandin û Ragihandinê (Fînlenda|Wezîra Gihandin û Ragihandinê]] | berê2 = [[Anu Vehviläinen]] | serokwezîr2 = [[Antti Rinne]] | partî = [[Partiya Sosyaldemokrat a Fînlendayê|Sosyal Demokrat]] | meqam1 = [[Partiya Sosyal Demokrat a Fînlendayê|Seroka Partiya Sosyal Demokrat]] | berê1 = [[Antti Rinne]] | dawiya_dewrê1 = | destpêka_dewrê1 = 23ê Tebaxa 2020an | dawiya_dewrê2 = 10ê kanûna pêşîn a 2019an | destpêka_dewrê2 = 6 hezîrana 2019 | paşê2 = [[Timo Harakka]] | rêz = 46mîn | meqam3 = [[Parlamena Fînlendayê|Parlamentera Fînlendayê]] | destpêka_dewrê3 = 22ê nîsana 2015an | dawiya_dewrê3 = | herêma_hilbijartinê3 = [[Pirkanmaa (navçeya hilbijartinê)|Pirkanmaa]] }} '''Sanna Mirella Marin'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kotus.fi/kielitieto/nimisto/ajankohtaista_nimista/miten_paaministerin_sukunimi_aantyy.32466.news |sernav=Miten pääministerin sukunimi ääntyy? |tarîx=16 kanûna pêşîn 2019 |weşanger=Institute for the Languages of Finland |ziman=fi |tercimeya-sernav=How is the prime minister's family name pronounced?" }}</ref> (jdb. [[16ê çiriya paşîn]] a [[1985]]an li [[Helsînkî]]) siyasetmedareke [[Fînlenda|fînlendî]] ye, ya ku di sala 2019an de wek [[serokwezîr]]a Fînlendayê hate hilbijartin. Ew ji sala 2015an ve wek endama [[Partiya Sosyal Demokrat a Fînlendayê]] (SDP) di [[parlamena Fînlendayê]] de cih digire. Piştî îstifakirina [[Antti Rinne]] ji ber nîqaşên greva postayê, Marin di 8ê kanûna pêşîn a 2019an de wekî serokwezîr hat hilbijartin. Wê di 34 saliya xwe de dest bi wezîfeyê kir û di dîroka Fînlendayê de ciwantirîn kes e ku meqemê digire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://valtioneuvosto.fi/tietoa/historiaa/hallitukset-ja-ministerit/paaministerien-ika-nimitettaessa |sernav=Pääministerien ikä nimitettäessä |malper=Valtioneuvosto |ziman=fi-FI |roja-gihiştinê=2021-10-19 |roja-arşîvê=2021-10-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211019005144/https://valtioneuvosto.fi/tietoa/historiaa/hallitukset-ja-ministerit/paaministerien-ika-nimitettaessa |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://valtioneuvosto.fi/en/government/history/prime-minister-s-age-on-the-date-of-appointment |sernav=Prime Minister's age on the date of appointment |malper=Valtioneuvosto |roja-gihiştinê=2021-12-07 |roja-arşîvê=2022-11-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221108051739/https://valtioneuvosto.fi/en/government/history/prime-minister-s-age-on-the-date-of-appointment |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ew her weha çaremîn seroka dewletê ya herî ciwan a cîhanê ye piştî [[Dritan Abazović]]ê [[Montenegro]], [[Gabriel Boric]]ê [[Şîle]] û [[Îbrahîm Traoré]]yê [[Burkîna Faso]]. == Jiyan û perwerdehî == Sanna Mirella Marin di 16ê çiriya paşîn a 1985an de li [[Helsînkî|Helsînkiyê]] ji dayik bû.<ref name="marinAUTObiography">{{Jêder-malper |url=https://www.sannamarin.net/henkilokuva |sernav=Kuka Sanna? ja Ansioluettelo |paşnav=Marin, Sanna |tarîx=19 kanûna pêşîn 2019 |malper=SannaMarin.net |tercimeya-sernav="Sanna who?" and "Resume" |cure=self-published autobiography |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191219003742/https://www.sannamarin.net/henkilokuva |roja-arşîvê=19 kanûna pêşîn 2019 |roja-gihiştinê=4 sibat 2020 |jêgirtin=Koulutukseltani olen hallintotieteiden maisteri Tampereen yliopistosta. Ylioppilaaksi kirjoitin Pirkkalan yhteislukiosta vuonna 2004. / Asumme mieheni Markuksen ja kaksivuotiaan tyttäremme Emman kanssa Tampereella Kalevan kaupunginosassa. ... / Juureni löytyvät neljän kunnan alueelta. Olen syntynyt Helsingissä, asunut Espoossa, veittänyt kasvu- ja kouluvuoteni Pirkkalassa ja vihdoin kotiutunut Tampereelle. [I hold a Master of Administrative Sciences from the University of Tampere. I was a student and graduated from Pirkkala High School in 2004. / I live with my husband, Markus, and our two year old daughter, Emma, in the Kaleva district of Tampere. ... / My roots are in four municipalities. I was born in Helsinki, lived in Espoo, spent my years growing up and in school in Pirkkala, and finally settled in Tampere.] }}</ref><ref name="Specia-2019">{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2019/12/10/world/europe/finland-sanna-marin.html |sernav=Who is Sanna Marin, Finland's 34-Year-Old Prime Minister? |paşnav=Specia |pêşnav=Megan |tarîx=10 kanûna pêşîn 2019 |malper=The New York Times |roja-gihiştinê=8 sibat 2020 }}</ref> Ew her weha li [[Espoo]] û [[Pirkkala]]yê jiya berî ku here [[Tampere]]yê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sannamarin.net/inenglish/about-me |sernav=About me {{!}} Sanna Marin |malper=www.sannamarin.net |roja-gihiştinê=2022-07-07 |roja-arşîvê=2019-12-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191203161057/https://www.sannamarin.net/inenglish/about-me |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Dê û bavê wê dema ku ew pir ciwan bû ji hev veqetiyan; malbat bi pirsgirêkên [[aborî]] re rû bi rû ma û bavê Marin, [[Lauri Marin]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tellerreport.com/news/2020-07-02-the-father-of-prime-minister-sanna-marini-is-dead.S149zzdi0I.html |sernav=The father of Prime Minister Sanna Marini is dead |tarîx=2 tîrmeh 2020 |malper=Teller Report |roja-gihiştinê=2 tîrmeh 2020 |roja-arşîvê=2020-07-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200702214248/https://www.tellerreport.com/news/2020-07-02-the-father-of-prime-minister-sanna-marini-is-dead.S149zzdi0I.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> bi [[alkolîzm]]ê re têkoşîn kir. Piştî ku dêûbavên wê yên biyolojîk ji hev veqetiyan, Marin ji hêla diya xwe û hevjîna diya xwe ve di [[Malbatên keskesorê|malbateke keskesorê]] de mezin bû.<ref name="bbc-9dec2019">{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-50712230 |sernav=Sanna Marin: The rising star set to lead Finland's 5.5 million |paşnav=Greenall |pêşnav=Robert |tarîx=9 kanûna pêşîn 2019 |malper=BBC News |roja-gihiştinê=9 kanûna pêşîn 2019 }}</ref><ref name="comrades">{{Jêder-malper |url=https://www.politico.eu/article/sanna-marin-comrades-meet-finland-new-prime-miniester/ |sernav=Comrades, meet Finland's new PM |paşnav=Burtsov |pêşnav=Petri |paşnav2=Heikkilä |pêşnav2=Melissa |tarîx=12 kanûna pêşîn 2019 |malper=Politico |roja-gihiştinê=13 kanûna pêşîn 2019 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.apu.fi/artikkelit/sanna-marin-juurettomuus-pakottaa-minut-katsomaan-tulevaan |sernav=Sanna Marin: "Juurettomuus pakottaa minut katsomaan tulevaan" |paşnav=Sandelius |pêşnav=Ninni |tarîx=January 2018 |malper=Eeva |ziman=fi |roja-gihiştinê=17 çiriya pêşîn 2020 }}</ref> Marin di sala 2004an de di 19 saliya xwe de [[Lîseya Pirkkala]]yê (Pirkkalan Yhteislukio) qedand.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.businessinsider.com/sanna-marin-life-of-finland-pm-youngest-world-leader-2019-12 |sernav=The rapid rise of Sanna Marin, the 34-year-old Finnish woman set to become the youngest serving world leader |paşnav=Esfandiari |pêşnav=Sahar |tarîx=9 kanûna pêşîn 2019 |malper=Business Insider |roja-gihiştinê=9 kanûna pêşîn 2019 }}</ref> Di dema xwendina xwe de wê di nanpêjxaneyekê de û wek diravgir xebitî,<ref name="how">{{Jêder-nûçe |url=https://www.irishtimes.com/news/world/europe/how-did-finland-s-sanna-marin-become-the-world-s-youngest-prime-minister-1.4113352 |sernav=How did Finland's Sanna Marin become the world's youngest prime minister? |paşnav=O'Connor |pêşnav=Philip |tarîx=14 kanûna pêşîn 2019 |malper=The Irish Times |roja-gihiştinê=8 sibat 2020 }}</ref> û lîsansên [[bachelor]] û [[master]]ê di Zanistên Îdarî de ji [[Zanîngeha Tampere]]yê wergirt.<ref name="comrades"/><ref name="how" /> == Destpêka kariyera siyasî == Kariyera siyasî ya Marin ji hêla [[BBC]]ê ve wekî "di 20 saliya xwe de dest pê dike" hate ravekirin.<ref name="bbc-9dec2019"/> Ew di salên piştî qedandina lîseyê de bi Ciwanên Sosyal Demokrat re eleqedar bû.<ref name="bbc-9dec2019" /><ref name="MT" /> Lewra Marin di sala 2006an de tevlî Ciwanên Sosyal Demokrat bû û ji 2010an heta 2012an wek cîgirê yekem ê wî karî kir.<ref name="MT">{{Jêder-malper |url=https://www.maaseuduntulevaisuus.fi/politiikka/artikkeli-1.235456 |sernav=SDP:n uraohjus nousi 10 vuodessa Pirkanmaan ääniharavaksi – Sanna Marin haluaa ravistella puolueita |paşnav=Hemmilä |pêşnav=Ilkka |tarîx=18 gulan 2018 |malper=Maaseudun Tulevaisuus |ziman=fi |roja-gihiştinê=10 kanûna pêşîn 2019 }}</ref><ref name="marinAUTObiography"/> Di sala 2008an de,<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.irishtimes.com/news/world/europe/how-did-finland-s-sanna-marin-become-the-world-s-youngest-prime-minister-1.4113352 |sernav=How did Finland's Sanna Marin become the world's youngest prime minister? |paşnav=O'Connor 1 |pêşnav=Philip |tarîx=14 kanûna pêşîn 2019 |malper=[[The Irish Times]] |cih=Dublin |ziman=en-ie |issn=0791-5144 |roja-gihiştinê=2022-08-07 }}</ref> ew ji bo hilbijartina Meclîsa Bajarê Tampereyê bû namzêd û bi ser neket, lê dîsa namzêditiya xwe nîşan da û di hilbijartinên 2012an de hate hilbijartin.<ref name="bbc-9dec2019"/><ref name="marinAUTObiography"/><ref name="guardian-9dec2019">{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/world/2019/dec/09/finland-anoints-sanna-martin-34-as-worlds-youngest-serving-prime-minister |sernav=Finland anoints Sanna Marin, 34, as world's youngest-serving prime minister |paşnav=Henley |pêşnav=Jon |tarîx=9 kanûna pêşîn 2019 |malper=The Guardian |roja-gihiştinê=9 kanûna pêşîn 2019 }}</ref><ref>[http://tulospalvelu.vaalit.fi/K2012/e/valitut/tampereval.htm Candidates elected Tampere] Ministry of Justice of Finland. </ref> Ew di nav çend mehan de bû seroka meclîsa bajêr û ji 2013an heta 2017an xizmetê kir.<ref name="comrades"/> Di sala 2017an de dîsa ji bo Meclîsa Şaredariyê hate hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://tulospalvelu.vaalit.fi/KV-2017/en/val837.html |sernav=Elected |tarîx=22 îlon 2020 |malper=vaalit.fi }}</ref> Ew yekem car navdar bû piştî ku vîdyoyên serokatiya civînên wê yên nakok li ser [[YouTube]]ê hatin parvekirin.<ref name="how"/> Marin di sala 2014an de wek cîgira duyem a SDPyê<ref name="eduskuntafi" /><ref name="comrades"/> û di sala 2015an de ji bo Parlamena Fînlendayê ji navçeya Pirkanmaayê<ref>{{Jêder-malper |url=http://tulospalvelu.vaalit.fi/E-2015/en/val07.html |sernav=Electoral district of Pirkanmaa |malper=Ministry of Justice of Finland |roja-gihiştinê=10 kanûna paşîn 2017 }}</ref> hat hilbijartin. Piştî çar salan, ew ji nû ve hat hilbijartin<ref>{{Jêder-malper |url=https://tulospalvelu.vaalit.fi/EKV-2019/fi/val07.html |sernav=Valitut |malper=tulospalvelu.vaalit.fi |roja-gihiştinê=3 kanûna pêşîn 2019 }}</ref> berî ku di {{Dîrok|6|hezîran|2019}} de bibe Wezîrê Gihandin û Ragihandinê.<ref name="eduskuntafi">{{Jêder-malper |url=https://www.eduskunta.fi/FI/kansanedustajat/Sivut/1297.aspx |sernav=Kansanedustajat [The MPs] > Sanna Marin |paşnav=Marin, Saana ja Eduskunta Henkilöstö [and Parliament Staff] |tarîx=4 sibat 2020 |malper=Eduskunta.fi |weşanger=Suomen Eduskunta [Parliament of Finland] |cih=Helsinki, FI |ziman=fi |cure=professional autobiography |roja-gihiştinê=4 sibat 2020 }}</ref><ref name="bbc">{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-50709422 |sernav=Finnish minister, 34, to be world's youngest PM |tarîx=9 kanûna pêşîn 2019 |malper=BBC News |roja-gihiştinê=9 kanûna pêşîn 2019 }}</ref><ref name="how"/> Di {{Dîrok|23|tebax|2020}} de Marin li hember Antti Rinne biserket û wekî seroka SDPê hate hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://yle.fi/uutiset/3-11507104 |sernav=Queenin "Älä pysäytä minua nyt" soi salissa, liikuttunut Sanna Marin: "Teidän ansiosta ja teidän vuoksenne" – Yle seuraa SDP:n kokousta |paşnav=Hakahuhta |pêşnav=Ari |tarîx=23 tebax 2020 |malper=[[Yle Uutiset]] |ziman=fi |roja-gihiştinê=23 tebax 2020 }}</ref> == Serokwezîra Fînlendayê (ji 2019an heya aniha) ==  Di kanûna pêşîn a 2019an de, Marin ji hêla SDPyê ve hate namzedkirin da ku li şûna Antti Rinne wekî Serokwezîra Fînlendayê biserkeve,<ref>[https://yle.fi/uutiset/3-11107950 SDP on valinnut: Sanna Marinista tulee Suomen seuraava pääministeri – suora lähetys menossa, Yle seuraa hetki hetkeltä] Yle 8 December 2019</ref><ref name="Reuters20191208">{{Jêder-nûçe |url=https://www.reuters.com/article/us-finland-government-pm/finlands-social-democrats-name-marin-to-be-youngest-ever-prime-minister-idUSKBN1YC0JO |sernav=Finland's Social Democrats name Marin to be youngest ever prime minister |paşnav=Virki |pêşnav=Tarmo |tarîx=8 kanûna pêşîn 2019 |malper=Reuters |roja-gihiştinê=9 kanûna pêşîn 2019 }}</ref> lê Rinne bi fermî heya hezîrana 2020an serokê partiyê ma.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.helsinkitimes.fi/finland/finland-news/politics/17078-social-democrats-selects-marin-as-its-candidate-to-succeed-rinne.html |sernav=Social Democrats selects Marin as its candidate to succeed Rinne |paşnav=Teivainen |pêşnav=Aleksi |tarîx=9 kanûna pêşîn 2019 |malper=Helsinki Times |roja-gihiştinê=9 kanûna pêşîn 2019 }}</ref><ref name="Lemola-Specia-2019" /> Di dengdaneke teng de, Marin li hemberî Antti Lindtman bi ser ket. Piraniya wezîran di kabîneya wê ya pênc partiyan de jin in, hejmara wan di dema avakirina kabîneyê de ji 19 kesan 12 bûn.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://nationalpost.com/news/world/ive-proven-my-abilities-finlands-sanna-marin-becomes-the-worlds-youngest-prime-minister |sernav='I've proven my abilities': Finland's Sanna Marin becomes the world's youngest prime minister |paşnav=Pohjanpalo |pêşnav=Kati |paşnav2=Laikola |pêşnav2=Leo |tarîx=9 kanûna pêşîn 2019 |malper=National Post |roja-gihiştinê=9 kanûna pêşîn 2019 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euronews.com/2019/12/09/finland-s-sanna-marin-becomes-the-world-s-youngest-prime-minister |sernav=Finland's Sanna Marin becomes the world's youngest Prime Minister |paşnav=Manzanaro |pêşnav=Sofia Sanchez |tarîx=9 kanûna pêşîn 2019 |malper=Euronews |roja-gihiştinê=9 kanûna pêşîn 2019 }}</ref> Ew piştî Anneli Jäätteenmäki û Mari Kiviniemi, sêyem seroka jin û seroka jin a herî dirêj a hikûmetê ye li Fînlendayê.<ref name="guardian-9dec2019"/><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.aljazeera.com/news/2019/12/finland-leader-world-youngest-pm-34-191209080354618.html |sernav=Finland: Sanna Marin to Become World's Youngest PM at 34 |paşnav=Al Jazeera and News Agencies |tarîx=9 kanûna pêşîn 2019 |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=4 sibat 2020 }}</ref><ref name="Lemola-Specia-2019">{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2019/12/09/world/europe/finland-prime-minister-sanna-marin.html |sernav=Sanna Marin of Finland to Become World's Youngest Prime Minister |paşnav=Lemola |pêşnav=Johanna |paşnav2=Specia |pêşnav2=Megan |tarîx=9 kanûna pêşîn 2019 |malper=The New York Times |issn=0362-4331 |roja-gihiştinê=10 kanûna pêşîn 2019 }}</ref> Li ser pejirandina wê ji hêla Meclîsê ve di 34 saliya xwe de, ew bû serokwezîra herî ciwan a Fînlendayê, û seroka dewletê ya herî ciwan bû heya ku Sebastian Kurz di kanûna paşîn a 2020an de ew wesf ji nû ve bi dest xist. <ref name="Reuters20191208"/><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.japantimes.co.jp/news/2019/12/10/world/politics-diplomacy-world/finlands-parliament-picks-sanna-marin-worlds-youngest-sitting-prime-minister/ |sernav=Finland's Parliament picks Sanna Marin as world's youngest sitting prime minister |tarîx=10 kanûna pêşîn 2019 |malper=[[Japan Times]] |roja-gihiştinê=17 kanûna pêşîn 2019 |roja-arşîvê=10 kanûna pêşîn 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191210172641/https://www.japantimes.co.jp/news/2019/12/10/world/politics-diplomacy-world/finlands-parliament-picks-sanna-marin-worlds-youngest-sitting-prime-minister/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/news/2019-12-10/sanna-marin-named-as-youngest-ever-finnish-prime-minister/11778860 |sernav=Finland's new 34-year-old prime minister to be youngest in the world, backed by all-female leaders |tarîx=11 kanûna pêşîn 2019 |malper=ABC News |roja-gihiştinê=8 sibat 2020 }}</ref> Di dema [[Pandemiya vîrusa Koronayê|pandemiya gerdûnî ya COVID-19]] de di sala 2020an de, kabîneya Marin li Fînlendayê [[Rewşa awerte|rewşa awarte]] bang kir da ku bilindbûna epîdemiyê sivik bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.helsinkitimes.fi/finland/finland-news/politics/17496-poll-social-democrats-overtakes-finns-party-as-most-popular-party-in-finland.html |sernav=Poll: Social Democrats overtakes Finns Party as most popular party in Finland |paşnav=Teivainen |pêşnav=Aleksi |tarîx=1 nîsan 2020 |malper=[[Helsinki Times]] |roja-gihiştinê=2 nîsan 2020 }}</ref> Dema ku serokwezîrê Swêdê Stefan Löfven di çiriya pêşîn a 2020an de ji ber merasîma cenazeyê diya xwe nekarî beşdarî civîneke [[Konseya Ewropayê]] bibe, Marin ji bo nûnertiya Swêdê ket nav tevgerê.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.politico.eu/article/finlands-sanna-marin-to-represent-sweden-at-eu-summit/ |sernav=Finland's Sanna Marin to represent Sweden at EU summit |paşnav=Heikkilä |pêşnav=Melissa |tarîx=29 îlon 2020 |malper=Politico |roja-gihiştinê=15 gulan 2022 }}</ref> Di berdêla wê de, Marin ji Löfven xwest ku nûnertiya Fînlendayê di civîneke Encûmenê ya dawiya wê mehê de bike.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.politico.eu/article/finnish-pm-sanna-marin-leaves-eu-summit-as-coronavirus-precaution/ |sernav=Finnish PM Sanna Marin leaves EU summit as coronavirus precaution |paşnav=Heikkilä |pêşnav=Melissa |tarîx=16 çiriya pêşîn 2020 |malper=Politico |roja-gihiştinê=15 gulan 2022 }}</ref> === Siyaseta derve === [[Wêne:Ruotsin_pääministeri_Magdalena_Andersson_vieraili_Suomessa_5.3.2022_(51919359843).jpg|çep|thumb| Marin û serokwezîra Swêdê Magdalena Andersson di dema axaftinên li ser endamtiya potansiyela NATO ya Fînlenda û Swêdê di bihara 2022 de.]] Di adara 2021ê de, Marin zordestiya gelê [[Ûygûr]] li parêzgeha çînî ya [[Xinjiang]] şermezar kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2021/03/chinas-arctic-ambitions-face-increasing-headwinds-in-finland/ |sernav=China's Arctic Ambitions Face Increasing Headwinds in Finland |paşnav=Kopra |pêşnav=Sanna |paşnav2=Puranen |pêşnav2=Matti |tarîx=18 adar 2021 |malper=thediplomat.com |weşanger=The Diplomat }}</ref> Wê tekez kir ku "bazirganî an aborî ne sedemek e ku em van hovîtiyan paşguh bikin".<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thenomadtoday.com/articulo/finland/marin-calls-not-to-ignore-chinas-oppression-of-minorities/20210203204910010176.html |sernav=Marin calls not to ignore China's "oppression of minorities" |paşnav=Today |pêşnav=The Nomad |malper=The Nomad Today |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-30 }}</ref> Di axaftineke sala nû ya di destpêka sala 2022an de, Marin diyar kir ku mafê Fînlendayê heye, eger ku bixwaze tevlî [[NATO]]yê bibe û divê vê vebijarkê binirxîne. Ev kiryar bû sedema berteka nerênî ya medyaya Rûsî û hindek dezgehan ragihandin ku “Mosko ji pişta xwe de hat kêrkirin”.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.is.fi/ulkomaat/art-2000008517089.html |sernav=Kremlin propagandakoneisto keksi tavan iskeä Niinistön ja Marinin Nato-puheisiin: "Moskova sai puukoniskun selkäänsä" |tarîx=4 kanûna paşîn 2022 |malper=Ilta-Sanomat |ziman=fi |roja-gihiştinê=9 kanûna paşîn 2022 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iltalehti.fi/ulkomaat/a/790de213-51ae-49aa-9eb2-b0306170163d |sernav=Näin Venäjällä reagoitiin Niinistön ja Marinin Nato-lausuntoihin – tutkija: sävy on sopimaton |paşnav=Himanen |pêşnav=Jari |tarîx=3 kanûna paşîn 2022 |malper=Iltalehti |ziman=fi |roja-gihiştinê=9 kanûna paşîn 2022 }}</ref> Di sibata 2022an de, piştî [[Dagirkirina Ûkraynayê ji aliyê Rûsyayê ve 2022|dagirkirina Rûsyayê ya 2022an a Ûkraynayê]], Marin li ser endamtiya potansiyela Fînlendayê şîrove kir û got: "Niha jî diyar e ku nîqaşên li ser endamtiya NATOyê li Fînlendayê dê biguhere", di heman demê de destnîşan kir ku serlêdanek fînlendî ji NATO re dê hewceyê siyasetek berbelav û piştgiriya gel be.<ref>{{Jêder-malper |url=https://yle.fi/news/3-12332089 |sernav=Finnish President: Putin's mask comes off, showing "cold face of war" |tarîx=24 sibat 2022 |malper=Yle |roja-gihiştinê=26 sibat 2022 }}</ref> Di {{Dîrok|24|sibat|2022}} de, Serokê [[Vladîmîr Putîn|Rûsyayê Pûtîn]] ferman da Hêzên Çekdar ên Rûsyayê ku dest bi dagirkirina Ûkraynayê bikin. Di 25ê sibatê de, berdevkê Wezareta Derve ya Rûsyayê gef li Fînlenda û Swêdê bi "encamên leşkerî û siyasî" xwar, eger ew hewl bidin ku tevlî NATOyê bibin, ku her du jî wê demê bi awayekî aktîv li ser vê mijarê nesekinîbûn. Her du welat wek endamên Hevkariya ji bo Aştiyê ya NATOyê beşdarî civîna awarte ya NATOyê bûn û herduyan jî êrîş şermezar kiribûn û alîkariya xwe pêşkêşî Ûkraynayê kiribûn..<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/02/25/ukraine-invasion-russia-news/#link-UN32STLHHRFIPNVCYZEEIDD66M |sernav=Russia threatens Finland and Sweden over potential NATO membership |paşnav=Paúl |pêşnav=Maria |tarîx=25 sibat 2022 |malper=The Washington Post |roja-gihiştinê=26 sibat 2022 }}</ref> Di adara 2022an de, wê got ku YE hewce dike ku girêdayiya xwe ya bi nefta Rûsyayê bi dawî bike, û got ku "ji aliyekî ve van cezayên aborî yên pir dijwar li ber destê me ne, û ji hêla din ve em bi kirîna neft, gaza xwezayî û sotemeniyên din ên fosîl ên Rûsyayê şerê Rûsyayê fînanse dikin." Di {{Dîrok|4|adar|2022}} de, Serokê Fînlendayê Sauli Niinistö serdana [[Washington, District of Columbia|Washington, DC]] kir ku bi [[Serokdewletê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Serok]] [[Joe Biden]] û hejmarek siyasetmedar û karmendên ewlehiyê yên amerîkî re bicive. Di konfêranseke rojnamevanî de ligel medyaya Fînlendayê, Niinistö got ku di civînê de serokan êrişa Rûsyayê bo ser [[Ûkrayna]]yê û bandora wê li ser ewlekariya Ewropa û Fînlendayê gotûbêj kirin. Her wiha ew li ser kûrkirina hevkariya ewlehî ya Fînlenda-Amerîka û têkiliyên dualî li hev kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://yle.fi/news/3-12345177 |sernav=Niinistö on White House visit: "Well, we don't usually start wars" |tarîx=4 adar 2022 |malper=Yle |ziman=en |roja-gihiştinê=5 adar 2022 }}</ref> Di {{Dîrok|12|gulan|2022}} de, deh hefte piştî destpêka dagirkirinê, Serok Niinistö û Serokwezîr Marin di daxuyaniyeke hevpar de gotin ku "Divê Fînlenda bê dereng serlêdana endamtiya NATOyê bike" ji ber ku endamtiya bi vî rengî "dê ewlehiya Fînlendayê xurt bike".<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.presidentti.fi/en/press-release/joint-statement-by-the-president-of-the-republic-and-prime-minister-of-finland-on-finlands-nato-membership/ |sernav=Joint statement by the President of the Republic and Prime Minister of Finland on Finland's NATO membership |paşnav=Niinistö |pêşnav=Sauli |paşnav2=Marin |pêşnav2=Sanna |tarîx=12 gulan 2022 |malper=President of the Repuublic of Finland |roja-gihiştinê=15 gulan 2022 }}</ref> [[Wêne:Presidentti_Sauli_Niinistö_ja_pääministeri_Sanna_Marinin_tiedotustilaisuus_15.5.2022_(52073724707).jpg|çep|thumb| Marin û Serok Sauli Niinistö di konferansa çapameniyê de niyeta Fînlendayê ji bo serlêdana [[NATO]]yê di {{Dîrok|15|gulan|2022}} de ragihandin.]] [[Wêne:Президент_України_провів_зустріч_з_Прем’єр-міністром_Фінляндії.jpg|thumb| Marin û Serokê Ukraynayê [[Volodîmîr Zelenskî]] di {{Dîrok|26|gulan|2022}} de.]] [[Wêne:Sanna_Marin-_Europe_needs_strategic_autonomy_in_energy,_food,_defence_and_technology_06_(cropped).jpg|thumb| Marin di sala 2022an de ji [[Parlamena Ewropayê]] re diaxive.]] Di 15ê gulanê de, Niinistö û Marin daxuyand ku Fînlenda dê serlêdana endamtiya NATO bike, û di 17ê gulanê de parlementa Fînlendayê ev pêşniyar bi 188-8 deng pejirand.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.dw.com/en/finlands-parliament-approves-nato-membership-application/a-61826163 |sernav=Finland's Parliament approves NATO membership application |tarîx=17 gulan 2022 |malper=Deutsche Welle |roja-gihiştinê=17 gulan 2022 }}</ref> Marin got ku ew ji dijberiya [[Tirkiye|Tirkiyê]] ya li dijî endamtiya Fînlendayê ya NATOyê matmayî maye.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.helsinkitimes.fi/finland/finland-news/politics/21547-marin-puzzled-by-turkey-s-turn-about-on-finnish-and-swedish-nato-bids.html |sernav=Marin puzzled by Turkey's turn-about on Finnish and Swedish Nato bids |tarîx=17 gulan 2022 |malper=Helsinki Times }}</ref> Wê ragihand ku welatê wê bingehên NATO yên daîmî yên [[Çeka navokî|çekên navokî]] li ser xaka xwe naxwaze.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.haaretz.com/world-news/europe/2022-05-19/ty-article/no-nuclear-arms-or-nato-bases-on-finlands-soil-prime-minister-says/00000180-e9f2-d189-af82-f9ff5b8e0001 |sernav=No Nuclear Arms or NATO Bases on Finland's Soil, Prime Minister Says |tarîx=19 gulan 2022 |malper=Haaretz }}</ref> Di {{Dîrok|26|gulan|2022}} de, Marin li ser vexwendina Serokwezîrê Ûkraynayê Denys Shmyhal çû [[Kyîv|Kyiv]], li wir bi Serok [[Volodîmîr Zelenskî]] re hevdîtin kir û serdana bajarên hilweşî yên Irpin û Bucha kir. Di {{Dîrok|26|gulan|2022}} de, Marin bi Serokwezîrê Ûkraynayê Denys Shmyhal re peymanek bîlateral ya li ser ji nû ve avakirina perwerdehiya Ûkraynayê îmze kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.president.gov.ua/en/news/prezident-ukrayini-proviv-zustrich-z-premyer-ministrom-finly-75381 |sernav=President of Ukraine held a meeting with the Prime Minister of Finland |tarîx=26 gulan 2022 |malper=president.gov.ua }}</ref> Di 31ê gulanê de, wê di Encûmena Ewropî de piştgirî da rêkeftina ku ji hêla hemî serokên Yekîtiya Ewropayê ve hatibû pejirandin, da ku bêtirî 90% ji hinardekirina nefta Rûsî heta dawiya salê bê qedexe kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://yle.fi/news/3-12467800 |sernav=PM Marin welcomes Russia oil ban as "significant step" |tarîx=31 gulan 2022 |malper=[[Yle]] }}</ref> Di dawiya çiriya paşîn û destpêka Kanûna 2022an de, Marin serdana Zelanda Nû û [[Awistralya]] kir, û bû yekem serokwezîra Fînlendayê ku serdana her du welatan dike. Wê bi [[Serokwezîrê Zelanda Nû|serokwezîra Zelandaya Nû]] [[Jacinda Ardern]] û [[serokwezîrê Awistralyayê]] [[Anthony Albanese]] re hevdîtin pêk anî, û çend mijar ji nav wan têkiliyên bazirganî yên dualî, rewşa aborî ya cîhanî, êrişa Rûsyayê li ser Ûkrayna û kêmkirina [[guherîna avhewayê]] vegot. <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-63803342 |sernav=Jacinda Ardern and Sanna Marin dismiss claim they met due to 'similar age' |tarîx=30 çiriya paşîn 2022 |malper=[[BBC News]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221202064720/https://www.bbc.com/news/world-63803342 |roja-arşîvê=2 kanûna pêşîn 2022 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=3 kanûna pêşîn 2022 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.9news.com.au/national/finnish-pm-visits-australia-for-first-time-discusses-ukraine-with-prime-minister-anthony-albanese/ebe55453-59c6-4758-9006-bf1adaa50ee3 |sernav=Finnish PM visits Australia for first time, discusses shared values |paşnav=Slade |pêşnav=Lucy |paşnav2=Wood |pêşnav2=Richard |tarîx=2 kanûna pêşîn 2022 |malper=[[Nine News]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221202060821/https://www.9news.com.au/national/finnish-pm-visits-australia-for-first-time-discusses-ukraine-with-prime-minister-anthony-albanese/ebe55453-59c6-4758-9006-bf1adaa50ee3 |roja-arşîvê=2 kanûna pêşîn 2022 |roja-gihiştinê=3 kanûna pêşîn 2022 }}</ref> === Vîdyoyên şahiya taybet === Di tebaxê 2022an de, vîdyoyên ku Marin di apartmanek taybet a [[Helsînkî]] de şahî û dans dike, eşkere bûn,<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-62588480 |sernav=Sanna Marin: Finland PM partying video causes backlash |tarîx=19 tebax 2022 |xebat=BBC News |ziman=en-GB |roja-gihiştinê=19 tebax 2022 }}</ref> û bi awayeke vîral hatin weşandin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.cbsnews.com/news/social-media-dancing-videos-solidarity-sanna-marin-finnish-prime-minister-leaked-party/ |sernav=People around the world are posting dancing videos to show solidarity with Finnish Prime Minister Sanna Marin |paşnav=O'Kane |pêşnav=Caitlin |tarîx=23 tebax 2022 |malper=CBS News |ziman=en-US |roja-gihiştinê=23 tebax 2022 }}</ref> Ji ber ku gotegotên ku Marin jê re digot "îdiayên ciddî yên di qada gelemperî de" di derbarê karanîna narkotîkê de hebûn,<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://edition.cnn.com/2022/08/19/europe/sanna-marin-finland-prime-minister-drug-test-intl-scli/index.html |sernav=Finnish Prime Minister takes drug test following partying backlash |paşnav1=Brown |pêşnav1=Benjamin |paşnav2=Pokharel |pêşnav2=Sugam |tarîx=19 tebax 2022 |xebat=CNN |ziman=en-US |roja-gihiştinê=20 tebax 2022 }}</ref> wê di 19ê tebaxê de bi dilxwazî ceribandinek narkotîkê kir "ji bo [wê] parastina qanûnî [û] ji bo paqijkirina her gumanan" <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/world/2022/aug/19/finlands-pm-sanna-marin-takes-drug-test-after-videos-show-her-drinking-and-dancing |sernav=Finland's PM Sanna Marin takes a drug test 2 weeks after party 'to clear up doubts'. The drug test only shows usage from the previous 1-4 days. |paşnav=Henley |pêşnav=Jon |tarîx=19 tebax 2022 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |roja-gihiştinê=23 tebax 2022 }}</ref>. Encamên testê negatîv derketin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/world/2022/aug/22/finnish-pm-sanna-marin-tests-negative-for-drugs-after-party-video-leak |sernav=Finnish PM Sanna Marin tests negative for drugs after party video leak |paşnav=Henley |pêşnav=Jon |tarîx=22 tebax 2022 |malper=The Guardian |ziman=en-GB |roja-gihiştinê=23 tebax 2022 }}</ref> === Qanûna mafên Samî === Di çiriya pêşîn a 2022an de, Sanna Marin ji [[Sámî|gelê xwecî yê Sámî]] ji ber derengmayîna reforma qanûnên [[mafên mirovan]] ên Samî lêborîn xwest. <ref name="Euronews-Sámi">{{Jêder-malper |url=https://www.euronews.com/2022/10/29/finlands-sanna-marin-apologises-for-lack-of-action-on-rights-of-indigenous-sami-people |sernav=Finland's Sanna Marin apologises for lack of action on rights of indigenous Sámi people |paşnav=MacDougall |pêşnav=David |tarîx=29 çiriya pêşîn 2022 |malper=[[Euronews]] |roja-gihiştinê=12 çiriya paşîn 2022 }}</ref> Yasa sê serdemên parlamenê ne bi ser neketiye. <ref name="Yle-Sámi">{{Jêder-malper |url=https://yle.fi/a/3-12675492 |sernav=Sámi parliament law delayed again as Centre takes more time |tarîx=10 çiriya paşîn 2022 |malper=[[Yle]] |roja-gihiştinê=18 çiriya paşîn 2022 }}</ref> Di kabîneya Marîn de qanûn ji aliyê [[Partiya Navendê (Fînlanda)|Partiya Navendê]] ve gelek caran hatibû astengkirin. <ref name="Euronews-Sámi" /> <ref name="Yle-Sámi" /> Marin diyar kir ku bêyî piştgiriya Partiya Navendê jî wê qanûnê ji bo dengdana meclîsê bînin. <ref name="Yle-Sámi" /> Di meha çiriya paşîn de, wezîran bi 11-3 deng dan ku qanûn bişînin Parlamena Fînlendayê. <ref>{{Jêder-malper |url=https://yle.fi/a/3-12678493 |sernav=Contested Sámi Parliament law heading to parliament following Centre pushback |tarîx=17 çiriya paşîn 2022 |malper=[[Yle]] |roja-gihiştinê=18 çiriya paşîn 2022 }}</ref> == Jiyana kesane == Di kanûna paşîn a 2018an de, Marin û hevjînê wê Markus Räikkönen bûn dêûbavên keçek.<ref>{{Jêder-malper |url=https://yle.fi/uutiset/3-10050453 |sernav=Kansanedustaja Sanna Marinille syntyi vauva |paşnav=Matson-Mäkelä |pêşnav=Kirsi |tarîx=31 kanûna paşîn 2019 |malper=Yle Uutiset |ziman=fi |roja-gihiştinê=3 kanûna pêşîn 2019 }}</ref><ref name="vogue">{{Jêder-nûçe |url=https://www.vogue.co.uk/arts-and-lifestyle/article/sanna-marin-finland-prime-minister-interview |sernav=Sanna Marin, The Youngest Female Prime Minister In The World, Talks Sexism, Imposter Syndrome, and Sustainability |paşnav=Kale |pêşnav=Sirin |tarîx=31 adar 2020 |malper=Vogue |roja-gihiştinê=5 nîsan 2020 }}</ref> Di tebaxa 2020an de, Marin û Räikkönen, yê ku di ragihandinê de dixebite, li rûniştgeha fermî ya Serokwezîr, Kesäranta, zewicîn. <ref name="vogue" /> <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.standard.co.uk/news/world/prime-minister-finland-sanna-marin-married-a4514631.html |sernav=Finnish Prime Minister Sanna Marin marries long-time love at intimate ceremony |paşnav=Cruse |pêşnav=Ellena |tarîx=2 tebax 2020 |malper=Evening Standard |roja-gihiştinê=2 tebax 2020 }}</ref> Niştecihbûna wan a daîmî li navçeya Kaleva ya [[Tampere]] ye, <ref name="marinAUTObiography"/> lê di dema pandemiya COVID-19 de, ew li Kesäranta rûniştine. <ref name="vogue" /> Wê got, ger bijardeya wê hebûya, wê koçî gundan bikira.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.maaseuduntulevaisuus.fi/politiikka/artikkeli-1.1228441 |sernav=Pääministeri Marin haluaisi muuttaa maalle – esteenä yksi henkilö: "Jatkan keskustelua" |paşnav=Mansikkamäki |pêşnav=Eija |tarîx=30 çiriya pêşîn 2020 |malper=Maaseudun Tulevaisuus |ziman=fi |roja-gihiştinê=19 çiriya pêşîn 2021 }}</ref> Marin di nav [[Malbatên keskesorê|malbatek keskesorê]] de mezin bû,<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/sanna-marin-family-finland-prime-minister-age-born-parents-same-sex-a9240796.html |sernav=Sanna Marin: Meet the world's youngest prime minister and daughter of a 'rainbow family' |paşnav=Ng |pêşnav=Kate |tarîx=10 kanûna pêşîn 2019 |malper=The Independent |roja-gihiştinê=10 kanûna pêşîn 2019 }}</ref> ji ber ku ew ji hêla [[Malbatên keskesorê|du dêûbavên jin]] ve hat mezin kirin. <ref name="Specia-2019"/><ref name="bbc"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.tamperelainen.fi/artikkeli/215689-uusi-valtuuston-puheenjohtaja-jakoi-nuorena-tamperelaista |sernav=Uusi valtuuston puheenjohtaja jakoi nuorena Tamperelaista |tarîx=26 îlon 2013 |malper=Tamperelainen |ziman=fi |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191209214059/https://www.tamperelainen.fi/artikkeli/215689-uusi-valtuuston-puheenjohtaja-jakoi-nuorena-tamperelaista |roja-arşîvê=9 kanûna pêşîn 2019 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=8 kanûna pêşîn 2019 }}</ref> Ew di malbata xwe de yekem kes bû ku beşdarî zanîngehê bibe.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.thetimes.co.uk/article/finland-appoints-worlds-youngest-prime-minister-sanna-marin-z6rnrvdrh |sernav=Finnish prime minister Sanna Marin is world's youngest leader at 34 |paşnav=Waterfield |pêşnav=Bruno |tarîx=10 kanûna pêşîn 2019 |malper=The Times |issn=0140-0460 |gihiştina-urlyê=subscription }}</ref> Marin [[Vejetaryanîtî|vejeteryan]] e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.satakunnankansa.fi/a/c1dd11b8-1e78-4a91-8de9-dcc370491b33 |sernav=Aatteen nainen |paşnav=Nurmi |pêşnav=Lauri |tarîx=23 kanûna pêşîn 2019 |malper=Satakunnan Kansa |ziman=fi |tercimeya-sernav=A woman of ideals |roja-gihiştinê=4 kanûna paşîn 2020 |roja-arşîvê=24 kanûna pêşîn 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191224012735/https://www.satakunnankansa.fi/a/c1dd11b8-1e78-4a91-8de9-dcc370491b33 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Xelat == Marin kete nav lîsteya ''100 Women'' a BBC, ya ku di 23ê çiriya paşîn a 2020an de hate ragihandin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-55042935 |sernav=BBC 100 Women 2020: Who is on the list this year? |tarîx=23 çiriya paşîn 2020 |malper=BBC News |roja-gihiştinê=23 çiriya paşîn 2020 }}</ref> Di 9ê kanûnê 2020an de, ew ji hêla ''[[Forbes (kovar)|Forbes]]'' ve hate hilbijartin û di rêza 85an de kete nav lîsteya 100 Jinên Herî Hêzdar ên Cîhanê.<ref>[https://www.forbes.com/profile/sanna-marin/?sh=14df74221428 #85 Sanna Marin – Forbes]</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://pledgetimes.com/power-forbes-selected-prime-minister-sanna-marini-as-one-of-the-most-influential-women-in-the-world/ |sernav=Power Forbes selected Prime Minister Sanna Marin as one of the most influential women in the world |paşnav=Mandalia |pêşnav=Bhavi |tarîx=9 kanûna pêşîn 2020 |malper=PledgeTimes |roja-gihiştinê=9 kanûna pêşîn 2020 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna pêşîn 2022 }}</ref> Di sala 2020an de ew bû Seroka Gerdûnî ya ''Ciwan'' a Foruma Aborî ya Cîhanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.younggloballeaders.org/community?utf8=✓&q=Sanna+Marin&status=&class_year=2020&sector=Public+Figure&region=a0Tb00000000DCLEA2#results |sernav=World Economic Forum's Young Global Leaders Community – Sanna Marin |malper=World Economic Forum |roja-gihiştinê=29 kanûna pêşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210322071759/https://www.younggloballeaders.org/community?utf8=%E2%9C%93&q=Sanna+Marin&status=&class_year=2020&sector=Public+Figure&region=a0Tb00000000DCLEA2#results |roja-arşîvê=2021-03-22 |url-status=dead }}</ref> Marin ji bo bergê kovara ''[[Time (kovar)|Time]]'' ya "Time100 Next" hate hilbijartin, ku sed serkirdeyên bi bandor ji çar aliyên cîhanê nîşan dide. Rojnameya ''Bild'' a almanî pesnê Marin da û got, "Siyasetmedara herî şêrîn a cîhanê". <ref name="bild">{{Jêder-malper |url=https://www.bild.de/politik/ausland/politik-ausland/finnland-hat-die-coolste-politikerin-der-welt-regierungschefin-marin-kann-auch-p-80998314.bild.html |sernav=Coolste Politikerin der Welt: Diese Regierungschefin kann auch Party! |paşnav=Fabian |pêşnav=Philip |tarîx=14 tebax 2022 |malper=[[Bild]] |ziman=de |roja-gihiştinê=19 tebax 2022 }}</ref><ref name="mirror">{{Jêder-malper |url=https://www.mirror.co.uk/news/world-news/finnish-prime-minister-slammed-after-27772872 |sernav=Finnish Prime Minister slammed after leaked video shows her thrusting at wild party |paşnav=Skoulding |pêşnav=Lucy |tarîx=18 tebax 2022 |malper=[[Daily Mirror|The Mirror]] |roja-gihiştinê=19 tebax 2022 }}</ref> Di heman demê de, kovara fransî ''[[Marie Claire]]'' di "Lîsteya Hêza Salê ya 1emîn" de Marin wekî yek ji jinên herî bibandor destnîşan kir. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.marieclaire.com/culture/power-list-2022/ |sernav=Marie Claire's 1st Annual Power List |paşnav=Vuleta |pêşnav=Christina |tarîx=22 çiriya paşîn 2022 |malper=[[Marie Claire]] |roja-gihiştinê=1 kanûna pêşîn 2022 }}</ref> Rojnameya ''[[Bild]]'' a Almanî pesnê Marîn da û got, "Siyasetmedarê herî şêrîn ê cîhanê". <ref name="bild2">{{Jêder-malper |url=https://www.bild.de/politik/ausland/politik-ausland/finnland-hat-die-coolste-politikerin-der-welt-regierungschefin-marin-kann-auch-p-80998314.bild.html |sernav=Coolste Politikerin der Welt: Diese Regierungschefin kann auch Party! |paşnav=Fabian |pêşnav=Philip |tarîx=14 tebax 2022 |malper=[[Bild]] |ziman=de |roja-gihiştinê=19 tebax 2022 }}</ref> <ref name="mirror2">{{Jêder-malper |url=https://www.mirror.co.uk/news/world-news/finnish-prime-minister-slammed-after-27772872 |sernav=Finnish Prime Minister slammed after leaked video shows her thrusting at wild party |paşnav=Skoulding |pêşnav=Lucy |tarîx=18 tebax 2022 |malper=[[Daily Mirror|The Mirror]] |roja-gihiştinê=19 tebax 2022 }}</ref> Di sala 2022an de, [[Pargîdaniya Weşana Awistralya]] Marin wekî sembola serokatiya pêşkeftî bi nav kir. <ref>{{Jêder |sernav=Finnish Prime Minister Sanna Marin speaks to 7.30 |tarîx=2022-12-01 |url=https://www.abc.net.au/news/2022-12-01/finnish-prime-minister-sanna-marin-speaks-to-7.30/101725278 |weşanger=ABC News |ziman=en-AU |roja-gihiştinê=2022-12-02 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Femînîstên fînlendî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1985]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Pages with unreviewed translations]] [[Kategorî:Serokwezîrên Fînlendayê]] [[Kategorî:Serokwezîrên jin li Ewropayê]] l1lbl55o940g52eq4bq986ffh67zpz2 0 135037 2101267 1952432 2026-11-01T15:38:12Z Avestaboy 34898 /* */ Rastnivîsîn 2101267 wikitext text/x-wiki {{Paqij bike|tarîx=gulan 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane | meqam = *Endama Parlamena Zelandaya Nû (2014–2017) *Endama Parlamena Zelandaya Nû (Mount Albert, 2017–) *Endama Parlamena Zelandaya Nû (2011–2014) *Endama Parlamena Zelandaya Nû (2008–2011) *Serokwezîra Zelanda Nû (2017–2023) }} '''Jacinda Kate Laurell Ardern'''  (jdb. 26ê [[tîrmeh]]a [[1980]]an li [https://ku.wikipedia.org/wiki/Hamilton_(Zelanda_N%C3%BB)?action=edit&redlink=1 {{ziman|en|Hamilton}}], [[Nû Zelenda]]) [[siyasetmedar]]eke nûzelendî ye. Ew ji [[tebax]]a [[2017]]an vir ve [[Serokkomar|serokatiya]] [https://ku.wikipedia.org/wiki/Partiya_Karkeran_a_Zelandaya_N%C3%BB?action=edit&redlink=1 Partiya Karkeran a Zelendaya Nû] (''{{ziman|en|New Zealand Labour Party}}'') dike û ji çiriya pêşîn a 2017an heya [[sibat]]a 2023an 40mîn serokwezîra [[Zelendaya Nû]] bû. Di çiriya pêşîn a 2020an de, ew di hilbijartinên giştî yên Zelendaya Nû de ji bo sê salên din ji nû ve hatibû hilbijartin. == Jiyan == === Perwerde û malbat === Jacinda Ardern di sala 1980an de li Hamilton ji Laurell û Ross Ardern, her du [[Mormontî|Mormon]], ji dayik bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://time.com/5028891/jacinda-ardern-worlds-youngest-female-leader-new-zealand/ |sernav=Jacinda Ardern: Up Close With the Leader of New Zealand |malper=Time |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-12-04 |roja-arşîvê=2022-12-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221204122423/https://time.com/5028891/jacinda-ardern-worlds-youngest-female-leader-new-zealand/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Wê dibistana seretayî û ya navîn li [https://ku.wikipedia.org/wiki/Morrinsville?action=edit&redlink=1 Morrinsville], bajarokek parêzgeha li herêma [https://ku.wikipedia.org/wiki/Waikato?action=edit&redlink=1 Waikato], xwend. Dûv re ew çend salan li [https://ku.wikipedia.org/wiki/Murupara?action=edit&redlink=1 Murupara]jiya, li cihê ku bavê wê wek [[efser]]ê [[polîs]] kar dikir. Ew di sala [[1999]]an de ji [https://ku.wikipedia.org/wiki/Zan%C3%AEngeha_Waikato?action=edit&redlink=1 Zanîngeha Waikato]<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rnz.co.nz/news/political/336256/the-rise-and-rise-of-jacinda-ardern |sernav=The rise and rise of Jacinda Ardern |tarîx=2017-08-01 |malper=RNZ |ziman=en-nz |roja-gihiştinê=2022-12-04 }}</ref> bi Bachelor of Communications mezûn bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nzherald.co.nz/nz/who-is-jacinda-ardern/VEUJECHRTA4IQEQCU7ZWEIPAPQ/ |sernav=Who is Jacinda Ardern? |malper=NZ Herald |ziman=en-NZ |roja-gihiştinê=2022-12-04 }}</ref> Ardern bi Clarke Gayford re zewicî ye û keçek wan heye, ya ku di 21ê [[hezîran]]a [[2018]]an de ji dayik bû.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.faz.net/aktuell/gesellschaft/menschen/neuseelands-premierministerin-ardern-bringt-tochter-zur-welt-15651524.html |sernav=In Babypause: Neuseelands Premierministerin Ardern bringt Tochter zur Welt |malper=FAZ.NET |ziman=de |roja-gihiştinê=2022-12-04 }}</ref> Ardern duyemîn seroka hukûmetê ya welatekî ye ku di dema wezîfeya xwe de (piştî [[Benazir Bhutto]] di sala [[1990]]an de) zarokek wê çêbû.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-44568537 |sernav=Ardern and Bhutto: Two different pregnancies in power |tarîx=2018-06-21 |malper=BBC News |ziman=en-GB |roja-gihiştinê=2022-12-04 }}</ref> Ew bi malbata xwe re li Auckland dijî. Demek kin piştî ku dest bi wezîfeya Serokwezîriyê kir, Ardern li ser xwesteka wê ya xwedîkirina zarokan li Projectê ji hêla mêvandar Jesse Mulligan û paşê jî ji hêla Mark Richardson ve di [https://ku.wikipedia.org/wiki/TV3?action=edit&redlink=1 TV3]'s AM Show de hate pirsîn. Wê bertek nîşan da û got, wekî ku di Qanûna Mafên Mirovan a sala [[1993]]an de hatiye destnîşankirin, nayê qebûlkirin ku jin li ser daxwaza wan a xwedîkirina zarokan bi karê xwe re bê pirsîn. Wê destnîşan kir ku ew neqanûnî ye ku kardêr li hember karmendek heyî an potansiyel cudakariyê bike ji ber ku ew ducanî ye an jî ji ber ku ew dixwaze di pêşerojê de bibe xwedî zarokan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.stuff.co.nz/national/politics/95351648/jacinda-ardern-and-mark-richardson-clash-over-questions-about-her-baby-plans |sernav=Jacinda Ardern and Mark Richardson clash over questions about her baby plans |tarîx=2017-08-01 |malper=Stuff |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-12-04 }}</ref>Ev bû sedema nîqaşek giştî ya neteweyî, ku tê de pirraniya bersivdaran pejirand ku gotinên Andern rast in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nzherald.co.nz/nz/public-opinion-dont-ask-women-about-baby-plans/KI33CSF6ZHCUL3TQTJUIUE7LUY/ |sernav=Not your business: Don't ask women about baby plans |malper=NZ Herald |ziman=en-NZ |roja-gihiştinê=2022-12-04 }}</ref> === Kariyera siyasî === [[Wêne:Jacinda_Ardern_-_cropped.jpg|thumb|265x265px| Arden (2011)]] {{ziman|en|Ardern}} di 17 saliya xwe de tevlî {{ziman|en|Labour Party}} bû. Piştî xwendina zanistên siyasî û têkiliyên gelemperî, ew pêşî ji bo parlamenter {{ziman|en|[[Phil Goff]]}} û paşê ji bo Serokwezîr {{ziman|en|[[Helen Clark]]}} xebitî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.labour.org.nz/jacindaardern |sernav=Rt Hon Jacinda Ardern |malper=NZ Labour Party |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-12-04 |roja-arşîvê=2020-12-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201214235425/https://www.labour.org.nz/jacindaardern |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 2005an de ew çû [[London]]ê, li wir du sal û nîv di [[Cabinet Office]] a serokwezîr [[Tony Blair]] de wekî Cîgirê Serokê ''Better Regulation Executive'' xebitî. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.parliament.nz/en/mps-and-electorates/members-of-parliament/ardern-jacinda/ |sernav=Ardern, Jacinda - New Zealand Parliament |malper=www.parliament.nz |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-12-04 |roja-arşîvê=2017-08-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170802173743/https://www.parliament.nz/en/mps-and-electorates/members-of-parliament/ardern-jacinda/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 2007an de ew bû Seroka [[Yekîtiya Navneteweyî ya Ciwanên Sosyalîst]]. Di sala 2008an de, {{ziman|en|Ardern}} ji bo {{ziman|en|Labour Party}} {{ziman|mi|Waikato}} di parlamenê de kursiyek bi dest xist û ji wê demê û vir ve endamek domdar a Meclîsa Nûneran a Zelandaya Nû ye. Di axaftina xwe ya destpêkê de, wê banga fêrkirina mecbûrî ya [https://ku.wikipedia.org/wiki/Ziman%C3%AA_Maor%C3%AE?action=edit&redlink=1 zimanê Maorî] li dibistanên welêt kir û hikûmet ji ber nêrîna ku ew wekî bersivek "şerm" a li hember [[guherîna avhewayê]]dît, şermezar kir. Weke parlamentera herî ciwan, ew weke Berdevka Partiya Karkeran a Karûbarên Ciwanan hat tayînkirin û ji bo Komîteyên Taybet ên Çavdêriya Qanûnan û Edalet û Hilbijartinê jî hat hilbijartin. Ardern bû berdevka partiya xwe ji bo Karûbarên Zarokan (2012), ji bo Huner, Çand û Mîrate (2013), ji bo Dadwerî û ji bo Karsaziya Piçûk (2014). Ew di heman demê de ji sala 2015an de cîgirê berdevkê karûbarên Auckland bû. Di 2014 de ew ji hêla {{ziman|en|World Economic Forum}} ve wekî {{ziman|en|Young Global Leader}} hate binav kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.younggloballeaders.org/community/ |sernav=Community |malper=The Forum of Young Global Leaders |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-12-04 }}</ref> Piştî ku çû {{ziman|en|[[Auckland]]}}, ew bi malbata xwe re li herêma {{ziman|en|Mt Albert}} bi cih bû. Di hilbijartina pêşwext a li herêma bi heman navî de, di Sibata 2017an de yekem erka xwe ya rasterast bi dest xist. Piştî mehekê bû cîgira serokê muxalefetê. Piştî ku [https://ku.wikipedia.org/wiki/Andrew_Little?action=edit&redlink=1 Andrew Little] di dawiya tîrmeha 2017an de ji serokatiya Partiya Karker îstifa kir, Ardern di 1ê tebaxê de bû seroka partiyê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/de/neuseelands-labour-party-zieht-die-notbremse/a-39914257 |sernav=Neuseelands Labour Party zieht die Notbremse {{!}} DW {{!}} 01.08.2017 |paşnav=Welle (www.dw.com) |pêşnav=Deutsche |malper=DW.COM |ziman=de-DE |roja-gihiştinê=2022-12-04 }}</ref> Di heman demê de ew bû [[Serokatiya muxalefetê|seroka muxalefetê]] di [[Parlamena Zelandaya Nû]] de. Li gorî anketek bilez ji hêla rojnameya rojane ya [https://ku.wikipedia.org/wiki/New_Zealand_Herald?action=edit&redlink=1 New Zealand Herald] ve, guhertina di serê partiyê de rastî pejirandina berfireh di nav nifûsê de hat: di bin serokatiya Little de, tenê ji sedî 24ê dengdêran dixwestin dengê xwe bidin Partiya Karker. Berevajî vê yekê, di destpêka tebaxa 2017an de, ji sedî 46 ê kesên anketî dikarin berê xwe bidin dengdana Kedê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nzherald.co.nz/nz/helen-clarks-advice-for-new-labour-leader-jacinda-ardern/HU5ZMTH4OGQ2Y7DGILXRHAEDVY/ |sernav=Helen Clark's advice for Jacinda Ardern |malper=NZ Herald |ziman=en-NZ |roja-gihiştinê=2022-12-04 }}</ref> === Siyaseta wê wek serokwezîr === Piştî [https://ku.wikipedia.org/wiki/Hilbijartin%C3%AAn_gi%C5%9Ft%C3%AE_y%C3%AAn_Zelandaya_N%C3%BB?action=edit&redlink=1 hilbijartinên giştî di îlona 2017an de], Ardern ji aliyê hevbendiya partiya xwe ve bi partiya [https://ku.wikipedia.org/wiki/New_Zealand_First?action=edit&redlink=1 New Zealand First] ya [https://ku.wikipedia.org/wiki/Winston_Peters?action=edit&redlink=1 Winston Peters] û bi lihevhatina [https://ku.wikipedia.org/wiki/Green_Party_of_Aotearoa_New_Zealand?action=edit&redlink=1 Green Party of Aotearoa New Zealand] wek 40mîn serokwezîra Zelandaya Nû hat hilbijartin. Wê di 26ê çiriya pêşîn a 2017an de li pêşî [https://ku.wikipedia.org/wiki/Wal%C3%AEtiya_gi%C5%9Ft%C3%AE_ya_Zelanda_N%C3%BB?action=edit&redlink=1 waliya giştî ya Zelanda Nû] [https://ku.wikipedia.org/wiki/Patsy_Reddy?action=edit&redlink=1 Patsy Reddy] sond xwar.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.stuff.co.nz/national/politics/98242220/jacinda-arderns-new-government-sworn-in |sernav=Jacinda Ardern's new government sworn in |paşnav=Walters |pêşnav=Laura |tarîx=2017-10-26 |malper=Stuff |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-12-04 }}</ref> Ardern xwedî siyasetek pêşverû ye.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.faz.net/aktuell/politik/ausland/neuseeland-jacinda-ardern-ist-jung-modern-und-prinzipienfest-17007860.html |sernav=Jacinda Ardern: Jung, modern und prinzipienfest |paşnav=Fähnders |pêşnav=Till |paşnav2=Singapur |malper=FAZ.NET |ziman=de |roja-gihiştinê=2022-12-04 }}</ref> Ew bi [https://ku.wikipedia.org/wiki/Siyaseta_piral%C3%AE?action=edit&redlink=1 siyaseta piralî] û [https://ku.wikipedia.org/wiki/Parastina_avheway%C3%AA?action=edit&redlink=1 parastina avhewayê] ji bo şerkirina germbûna gerdûnî pabend e. Weke serokwezîr, wê di nav tiştên din de, pergala bacê ya çaksazkirî ji bo malbatan, piştgiriyek çêtir ji bo herêmên gundewarî û tedbîrên ji bo xaniyên arzan pêş xist.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2018/09/26/world/asia/jacinda-ardern-un-new-zealand.html |sernav=Jacinda Ardern’s Progressive Politics Made Her a Global Sensation. But Do They Work at Home? |paşnav=Graham-McLay |pêşnav=Charlotte |tarîx=2018-09-26 |malper=The New York Times |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2022-12-04 }}</ref> Di çiriya pêşîn a 2020an de, {{ziman|en|Ardern}} di hilbijartina giştî ya Zelanda Nû ya 2020an de bi Partiya xwe ya Karker re bi ferqek mezin bi ser ket. Karker bû partiya yekem ku ji sala 1990an vir ve piraniyek eşkere bi dest xist. Medya behsa "serkeftineke mezin" kir û ev yek bi polîtîkaya pir serketî ya Ardern ya di derbarê [[Pandemiya vîrusa Koronayê|pandemiya COVID-19]] de vegot. Di wê demê de, Zelanda Nû ji bo cara duyemîn li pey hev yek bûyerek koronayê li wî welatî nebû. Bi tevahî, heya dema hilbijartinê li Zelanda Nû kêmtirî 2,000 kes bi nexweşiyê ketin, û 25 kes mirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.faz.net/aktuell/politik/ausland/neuseeland-covid-19-wahl-erdrutschsieg-fuer-jacinda-ardern-17006713.html |sernav=Jacinda Ardern: Ein Erdrutschsieg dank harter Corona-Politik |paşnav=Fähnders |pêşnav=Till |paşnav2=Singapur |malper=FAZ.NET |ziman=de |roja-gihiştinê=2022-12-04 }}</ref> Kabîneya duyemîn a Ardern ji 6ê mijdara 2020an vir ve li ser kar e, ku wê wekî "pir [https://ku.wikipedia.org/wiki/Cih%C3%AAreng%C3%AE?action=edit&redlink=1 cihêreng]" pêşkêş kir.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.washingtonpost.com/world/2020/11/02/new-zealand-ardern-cabinet-diversity/ |sernav=New Zealand’s Ardern names ‘incredibly diverse’ cabinet, including first Indigenous woman as top diplomat |paşnav=O'Grady |pêşnav=Siobhán |paşnav2= |tarîx=2ê mijdarê 2020an |malper=washingtonpost.com |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2022-12-04 }}</ref> Ji bo berdewamkirina xebata bi Partiya Keskan re ji kabîneya berê, wê bi partiyê re peymanek hevkariyê îmze kir. Wê biryara xwe bi wê yekê rast kir ku her du partî li ser mijarên jîngehê û bextewariyê li ser gelek "xalên ku ji Zelanda Nû re baş in" li hev dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sueddeutsche.de/politik/regierung-neuseeland-ardern-stellt-kabinett-vor-dpa.urn-newsml-dpa-com-20090101-201102-99-175613 |sernav=Neuseeland: Ardern stellt Kabinett vor |paşnav=Zeitung |pêşnav=Süddeutsche |malper=Süddeutsche.de |ziman=de |roja-gihiştinê=2022-12-04 }}</ref> === Danasîna Budçeya Refahê === [[Wêne:Safeguarding_Our_Planet_at_the_Annual_Meeting_2019_(45933058755)_(cropped).jpg|thumb|274x274px|Ardern di dema [[Forûma Aborî ya Cihanê]] a sala 2019an de]] Di Forûma Aborî ya Cîhanê ya çileyê 2019an de, Ardern ragihand ku Zelanda Nû dixwaze nêzîkatiyek nû ji siyaseta xwe ya darayî re bigire. Lewra ne tenê dewlemendiya aborî, di heman demê de rehetiya civakî jî divê li ber çavan bê girtin. Di pratîkê de, divê wezaretên takekesî nîşan bidin ka xerckirina hikûmetê çawa bi kêrî mirovan tê. Mînak, jimareyên li ser xizaniya zarokan divê bi her budçeyê re bêne pêşkêş kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.weforum.org/agenda/2019/01/new-zealand-s-new-well-being-budget-will-fix-broken-politics-says-jacinda-ardern/ |sernav=New Zealand will have a new 'well-being budget', says Jacinda Ardern |malper=World Economic Forum |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-12-04 }}</ref> Di gulana 2019an de, hukûmeta Zelanda Nû yekem {{ziman|en|[[Wellbeing Budget]]}} (budceya bextewariyê) ya cîhanê pêşkêş kir. <ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://www.theguardian.com/world/2019/may/30/new-zealand-wellbeing-budget-jacinda-ardern-unveils-billions-to-care-for-most-vulnerable |sernav=New Zealand 'wellbeing' budget promises billions to care for most vulnerable |tarîx=2019-05-30 |malper=the Guardian |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-12-04 }}</ref>Ew pênc pêşanî destnîşan dike: * piştgirîkirina derbasbûna aboriyek domdar û kêm-karbonê, * Di serdema dîjîtal de piştgirîkirina neteweyek dewlemend, * Zêdekirina dahat, jêhatîbûn û derfetên gelên xwecihî, * kêmkirina xizaniya zarokan * û piştgiriya tenduristiya derûnî bi taybetî li ser ciwanan. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.treasury.govt.nz/publications/budget-policy-statement/budget-policy-statement-2019-html |sernav=Budget Policy Statement 2019 |malper=www.treasury.govt.nz |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-12-04 }}</ref> Zêdebûna budçeya herî mezin di tenduristiya derûnî de bû. Di çar salan de 1,9 mîlyar [[Dolarê NZ|dolarên NZ]] dê li vê deverê were bicîh kirin. Di heman demê de ji bo tedbîrên ji bo têkoşîna li dijî şîdeta malbatê rekorek 320 mîlyon dolarên NZ hate razandin. Ji hêlekê ve, Budceya Bextewariyê, ji hêla Weqfa Tenduristiya Derûnî ya Zelanda Nû ve pir hate pesindan, lê ji hêla din ve ew jî bi tundî hate red kirin. Mînakî, rêberê opozîsyonê [[Simon Bridges]] ji [[Partiya Neteweyî ya Zelanda Nû]] rexne kir ku malbat ji bo xwarin, benzîn û kirê di kaseya xaniyên xwe de bêtir pere dixwazin ji ber ku bacên wan di rêyên hesinî, hêzên parastinê û daran de têne razandin. <ref name=":0" /> === Êrîşa terorîst a Christchurch === Di dema serokwezîrtiya Ardern de, [[Êrîşa terorîstî ya Christchurch|êrîşa terorîstî ya li ser du mizgeftên li Christchurch]] ji aliyê [[Terorîzma rastgir|terorîstê rastgir]] ê Awistralya Brenton Tarrant di adara 2019 de 51 kes kuştin. Wek bersiv, wê tundkirina qanûnên çekan bi lez ragihand<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sueddeutsche.de/politik/terror-christchurch-waffen-gesetz-neuseeland-ardern-1.4370651 |sernav=Neuseeland: Verdächtiger wollte Angriffe fortsetzen |paşnav=Zeitung |pêşnav=Süddeutsche |malper=Süddeutsche.de |ziman=de |roja-gihiştinê=2022-12-04 }}</ref> û di nav çend rojan de cîbicî kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.zeit.de/zustimmung?url=https://www.zeit.de/politik/2019-03/kommentar-darf-man-den-namen-nennen |sernav=ZEIT ONLINE {{!}} Lesen Sie zeit.de mit Werbung oder im PUR-Abo. Sie haben die Wahl. |malper=www.zeit.de |roja-gihiştinê=2022-12-04 |roja-arşîvê=2022-12-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221204160642/https://www.zeit.de/zustimmung?url=https://www.zeit.de/politik/2019-03/kommentar-darf-man-den-namen-nennen |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Andern ji ber vê yekê û ji ber mujûlbûna wê ya bi mexdûrên êrîşê, bi berfirehî hate pesnandin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.spiegel.de/politik/ausland/jacinda-ardern-mehr-als-frau-mutter-troesterin-a-1258382.html |sernav=Jacinda Ardern: Mehr als Frau, Mutter, Trösterin |paşnav=Hassenkamp |pêşnav=Milena |tarîx=2019-03-18 |malper=Der Spiegel |ziman=de |roja-gihiştinê=2022-12-04 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sueddeutsche.de/politik/attentat-christchurch-ardern-1.4371540 |sernav=Jacinda Ardern: Die richtigen Worte und Gesten |paşnav=Zeitung |pêşnav=Süddeutsche |malper=Süddeutsche.de |ziman=de |roja-gihiştinê=2022-12-04 }}</ref> Wek nimûne, dema ku ew ji bo hevxemiya xwe nîşan bide çû serdana birîndaran, çarşefê li serê li xwe kir, wan hembêz kir û nêzikatiya xwe ji wan re nîşan da. Wê xwe wekî kozmopolît, mirovhez û xwebawer nîşan da û ji wê hingê ve ji hêla [[misilman]]ên Zelanda Nû ve bi qedr û qîmetek mezin tê girtin. Popularîteya wê ya giştî dîsa hate pêşandan dema ku di Mijdara wê salê de vîdyoyek belav bû, ya ku destkeftiyên du salên pêşîn ên wezîfeyê vedibêje. <ref>[[Das Magazin (Schweiz)|Das Magazin]] No 51/51, 21.12.2019, rûpel 12</ref><ref>[https://www.news.com.au/world/pacific/new-zealand-prime-minister-jacinda-ardern-lists-two-years-of-achievements-in-viral-twominute-video/news-story/cb19c9b20a7bf943522d8ee107a76f0f ''New Zealand Prime Minister Jacinda Ardern lists two years of achievements in viral two-minute video''.] In: ''news.com.au'', 05.11.2019 (englisch).</ref> === Tedbîrên li dijî COVID-19 === Li gorî anketan, tedbîrên armanckirî yên li dijî [[pandemiya COVID-19 li Zelanda Nû]] jî populerbûna {{ziman|en|Arderns}} zêde kir.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://taz.de/!5686875/ |sernav=Neuseelands Premierministerin: Die Kommunikatorin |paşnav=Wälterlin |pêşnav=Urs |tarîx=2020-05-30 |malper=Die Tageszeitung: taz |ziman=de |roja-gihiştinê=2022-12-04 }}</ref> Piştî girtina du-mehî ya hişk, wê di {{Dîrok|8|hezîran|2020}} de Zelanda Nû bê Covid ragihand. Heya wê demê, 1504 bûyerên enfeksiyonê û 22 mirin diyar bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://orf.at/stories/3168755/ |sernav=Letzte Patientin genesen: Neuseeland erklärt sich coronavirusfrei |paşnav=red |pêşnav=ORF at/Agenturen |tarîx=2020-06-08 |malper=news.ORF.at |ziman=de |roja-gihiştinê=2022-12-04 }}</ref> Lêbelê, di {{Dîrok|15|hezîran|2020}} de hate eşkere kirin ku du rêwiyên ji [[Keyaniya Yekbûyî]] vîrusê ji nû ve anîne Zelanda Nû.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.abc.net.au/news/2020-06-16/coronavirus-update-covid19-new-new-zealand-cases/12357328 |sernav=Coronavirus returns to New Zealand with two new cases |tarîx=2020-06-15 |malper=ABC News |ziman=en-AU |roja-gihiştinê=2022-12-04 }}</ref> === Siyaseta derve === Li gorî Ardern, [[Dagirkirina Ûkraynayê ji aliyê Rûsyayê ve 2022|êrişa Rûsyayê ya li ser Ûkraynayê]] jî bandorê li ewlehiya Zelanda Nû dike, ji ber ku ew "metirsiyek nêzîk e li ser yekparebûna axa welatekî din, demokrasî û nîzama cîhanî ya li ser bingeha rêgezên ku welatên mîna me jî xwe dispêrin wan." Metirsiya mîlîtarîzekirina herêma Hind-Pasîfîkê jî ji ber kiryarên hovane yên Çînê zêde dibe. Ardern konsepta "polîtîkaya derve ya femînîst" red dike, ji ber ku siyaseta derve li gorî wê ne girêdayê zayendê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.presseportal.de/pm/9377/5254528 |sernav=Neuseeländische Premierministerin Ardern sieht Bedrohung durch China: "Sicherheitslage im Indopazifik hat sich signifikant verändert" |malper=presseportal.de |ziman=de |roja-gihiştinê=2022-12-04 }}</ref> == Navên fedakariyê == Di sala 2021ê de, biyolojîst Stephen A. Trewick [[weta|cureya weta]] ya bêfirok a ji rêza çiqilên tiliyên dirêj wek ''Hemiandrus jacinda'', bi nav kir.<ref>Stephen A. Trewick: ''A new species of large Hemiandrus ground wētā (Orthoptera: Anostostomatidae) from North Island, New Zealand'' Zootaxa 4942 (2): 207–218, adara 2021an. [[doi:10.11646/zootaxa.4942.2.4|Doi:10.11646/zootaxa.4942.2.4]]</ref> == Girêdanên derve == * [https://www.parliament.nz/en/mps-and-electorates/members-of-parliament/ardern-jacinda/ Jacinda Ardern] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170802173743/https://www.parliament.nz/en/mps-and-electorates/members-of-parliament/ardern-jacinda/ |date=2017-08-02 }} li ser malpera [[Parlamena Zelanda Nû]] * [https://www.labour.org.nz/jacindaardern Jacinda Ardern] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201214235425/https://www.labour.org.nz/jacindaardern |date=2020-12-14 }} li ser malpera [[Partiya Karker a Zelandaya Nû]] * [[Dietmar Pieper]] û Hannes Schrader: [https://www.spiegel.de/politik/ausland/jacinda-ardern-superstar-aus-neuseeland-a-6a70ff0e-1476-4c28-bcfb-f28a8b30a419 ''Jacinda Ardern, Superstar'']. Li: ''[[Mirror (serhêl)|DER SPIEGEL]]'', 2. çiriya paşîn 2020. == Çavkanî == {{Çavkanî}} <references responsive="1"></references> {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jacinda Ardern| ]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1980]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] fm1o7u27w74ktb7hqykpaz7k8fghu3c 2101285 2101267 2026-11-01T17:48:12Z Avestaboy 34898 /* */ Rastnivîsîn 2101285 wikitext text/x-wiki {{Paqij bike|tarîx=gulan 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane | meqam = *Endama Parlamena Zelendaya Nû (2014–2017) *Endama Parlamena Zelendaya Nû (Mount Albert, 2017–) *Endama Parlamena Zelendaya Nû (2011–2014) *Endama Parlamena Zelendaya Nû (2008–2011) *Serokwezîra Zelenda Nû (2017–2023) }} '''Jacinda Kate Laurell Ardern'''  (jdb. 26ê [[tîrmeh]]a [[1980]]an li [https://ku.wikipedia.org/wiki/Hamilton_(Zelanda_N%C3%BB)?action=edit&redlink=1 {{ziman|en|Hamilton}}], [[Nû Zelenda]]) [[siyasetmedar]]eke nûzelendî ye. Ew ji [[tebax]]a [[2017]]an vir ve [[Serokkomar|serokatiya]] [https://ku.wikipedia.org/wiki/Partiya_Karkeran_a_Zelandaya_N%C3%BB?action=edit&redlink=1 Partiya Karkeran a Zelendaya Nû] (''{{ziman|en|New Zealand Labour Party}}'') dike û ji çiriya pêşîn a 2017an heya [[sibat]]a 2023an 40mîn serokwezîra [[Zelendaya Nû]] bû. Di çiriya pêşîn a 2020an de, ew di hilbijartinên giştî yên Zelendaya Nû de ji bo sê salên din ji nû ve hatibû hilbijartin. == Jiyan == === Perwerde û malbat === Jacinda Ardern di sala 1980an de li Hamilton ji Laurell û Ross Ardern, her du [[Mormontî|Mormon]], ji dayik bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://time.com/5028891/jacinda-ardern-worlds-youngest-female-leader-new-zealand/ |sernav=Jacinda Ardern: Up Close With the Leader of New Zealand |malper=Time |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-12-04 |roja-arşîvê=2022-12-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221204122423/https://time.com/5028891/jacinda-ardern-worlds-youngest-female-leader-new-zealand/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Wê dibistana seretayî û ya navîn li [https://ku.wikipedia.org/wiki/Morrinsville?action=edit&redlink=1 Morrinsville], bajarokek parêzgeha li herêma [https://ku.wikipedia.org/wiki/Waikato?action=edit&redlink=1 Waikato], xwend. Dûv re ew çend salan li [https://ku.wikipedia.org/wiki/Murupara?action=edit&redlink=1 Murupara]jiya, li cihê ku bavê wê wek [[efser]]ê [[polîs]] kar dikir. Ew di sala [[1999]]an de ji [https://ku.wikipedia.org/wiki/Zan%C3%AEngeha_Waikato?action=edit&redlink=1 Zanîngeha Waikato]<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rnz.co.nz/news/political/336256/the-rise-and-rise-of-jacinda-ardern |sernav=The rise and rise of Jacinda Ardern |tarîx=2017-08-01 |malper=RNZ |ziman=en-nz |roja-gihiştinê=2022-12-04 }}</ref> bi Bachelor of Communications mezûn bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nzherald.co.nz/nz/who-is-jacinda-ardern/VEUJECHRTA4IQEQCU7ZWEIPAPQ/ |sernav=Who is Jacinda Ardern? |malper=NZ Herald |ziman=en-NZ |roja-gihiştinê=2022-12-04 }}</ref> Ardern bi Clarke Gayford re zewicî ye û keçek wan heye, ya ku di 21ê [[hezîran]]a [[2018]]an de ji dayik bû.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.faz.net/aktuell/gesellschaft/menschen/neuseelands-premierministerin-ardern-bringt-tochter-zur-welt-15651524.html |sernav=In Babypause: Neuseelands Premierministerin Ardern bringt Tochter zur Welt |malper=FAZ.NET |ziman=de |roja-gihiştinê=2022-12-04 }}</ref> Ardern duyemîn seroka hukûmetê ya welatekî ye ku di dema wezîfeya xwe de (piştî [[Benazir Bhutto]] di sala [[1990]]an de) zarokek wê çêbû.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-44568537 |sernav=Ardern and Bhutto: Two different pregnancies in power |tarîx=2018-06-21 |malper=BBC News |ziman=en-GB |roja-gihiştinê=2022-12-04 }}</ref> Ew bi malbata xwe re li Auckland dijî. Demek kin piştî ku dest bi wezîfeya Serokwezîriyê kir, Ardern li ser xwesteka wê ya xwedîkirina zarokan li Projectê ji hêla mêvandar Jesse Mulligan û paşê jî ji hêla Mark Richardson ve di [https://ku.wikipedia.org/wiki/TV3?action=edit&redlink=1 TV3]'s AM Show de hate pirsîn. Wê bertek nîşan da û got, wekî ku di Qanûna Mafên Mirovan a sala [[1993]]an de hatiye destnîşankirin, nayê qebûlkirin ku jin li ser daxwaza wan a xwedîkirina zarokan bi karê xwe re bê pirsîn. Wê destnîşan kir ku ew neqanûnî ye ku kardêr li hember karmendek heyî an potansiyel cudakariyê bike ji ber ku ew ducanî ye an jî ji ber ku ew dixwaze di pêşerojê de bibe xwedî zarokan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.stuff.co.nz/national/politics/95351648/jacinda-ardern-and-mark-richardson-clash-over-questions-about-her-baby-plans |sernav=Jacinda Ardern and Mark Richardson clash over questions about her baby plans |tarîx=2017-08-01 |malper=Stuff |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-12-04 }}</ref>Ev bû sedema nîqaşek giştî ya neteweyî, ku tê de pirraniya bersivdaran pejirand ku gotinên Andern rast in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nzherald.co.nz/nz/public-opinion-dont-ask-women-about-baby-plans/KI33CSF6ZHCUL3TQTJUIUE7LUY/ |sernav=Not your business: Don't ask women about baby plans |malper=NZ Herald |ziman=en-NZ |roja-gihiştinê=2022-12-04 }}</ref> === Kariyera siyasî === [[Wêne:Jacinda_Ardern_-_cropped.jpg|thumb|265x265px| Arden (2011)]] {{ziman|en|Ardern}} di 17 saliya xwe de tevlî {{ziman|en|Labour Party}} bû. Piştî xwendina zanistên siyasî û têkiliyên gelemperî, ew pêşî ji bo parlamenter {{ziman|en|[[Phil Goff]]}} û paşê ji bo Serokwezîr {{ziman|en|[[Helen Clark]]}} xebitî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.labour.org.nz/jacindaardern |sernav=Rt Hon Jacinda Ardern |malper=NZ Labour Party |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-12-04 |roja-arşîvê=2020-12-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201214235425/https://www.labour.org.nz/jacindaardern |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 2005an de ew çû [[London]]ê, li wir du sal û nîv di [[Cabinet Office]] a serokwezîr [[Tony Blair]] de wekî Cîgirê Serokê ''Better Regulation Executive'' xebitî. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.parliament.nz/en/mps-and-electorates/members-of-parliament/ardern-jacinda/ |sernav=Ardern, Jacinda - New Zealand Parliament |malper=www.parliament.nz |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-12-04 |roja-arşîvê=2017-08-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170802173743/https://www.parliament.nz/en/mps-and-electorates/members-of-parliament/ardern-jacinda/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 2007an de ew bû Seroka [[Yekîtiya Navneteweyî ya Ciwanên Sosyalîst]]. Di sala 2008an de, {{ziman|en|Ardern}} ji bo {{ziman|en|Labour Party}} {{ziman|mi|Waikato}} di parlamenê de kursiyek bi dest xist û ji wê demê û vir ve endamek domdar a Meclîsa Nûneran a Zelandaya Nû ye. Di axaftina xwe ya destpêkê de, wê banga fêrkirina mecbûrî ya [https://ku.wikipedia.org/wiki/Ziman%C3%AA_Maor%C3%AE?action=edit&redlink=1 zimanê Maorî] li dibistanên welêt kir û hikûmet ji ber nêrîna ku ew wekî bersivek "şerm" a li hember [[guherîna avhewayê]]dît, şermezar kir. Weke parlamentera herî ciwan, ew weke Berdevka Partiya Karkeran a Karûbarên Ciwanan hat tayînkirin û ji bo Komîteyên Taybet ên Çavdêriya Qanûnan û Edalet û Hilbijartinê jî hat hilbijartin. Ardern bû berdevka partiya xwe ji bo Karûbarên Zarokan (2012), ji bo Huner, Çand û Mîrate (2013), ji bo Dadwerî û ji bo Karsaziya Piçûk (2014). Ew di heman demê de ji sala 2015an de cîgirê berdevkê karûbarên Auckland bû. Di 2014 de ew ji hêla {{ziman|en|World Economic Forum}} ve wekî {{ziman|en|Young Global Leader}} hate binav kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.younggloballeaders.org/community/ |sernav=Community |malper=The Forum of Young Global Leaders |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-12-04 }}</ref> Piştî ku çû {{ziman|en|[[Auckland]]}}, ew bi malbata xwe re li herêma {{ziman|en|Mt Albert}} bi cih bû. Di hilbijartina pêşwext a li herêma bi heman navî de, di Sibata 2017an de yekem erka xwe ya rasterast bi dest xist. Piştî mehekê bû cîgira serokê muxalefetê. Piştî ku [https://ku.wikipedia.org/wiki/Andrew_Little?action=edit&redlink=1 Andrew Little] di dawiya tîrmeha 2017an de ji serokatiya Partiya Karker îstifa kir, Ardern di 1ê tebaxê de bû seroka partiyê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/de/neuseelands-labour-party-zieht-die-notbremse/a-39914257 |sernav=Neuseelands Labour Party zieht die Notbremse {{!}} DW {{!}} 01.08.2017 |paşnav=Welle (www.dw.com) |pêşnav=Deutsche |malper=DW.COM |ziman=de-DE |roja-gihiştinê=2022-12-04 }}</ref> Di heman demê de ew bû [[Serokatiya muxalefetê|seroka muxalefetê]] di [[Parlamena Zelandaya Nû]] de. Li gorî anketek bilez ji hêla rojnameya rojane ya [https://ku.wikipedia.org/wiki/New_Zealand_Herald?action=edit&redlink=1 New Zealand Herald] ve, guhertina di serê partiyê de rastî pejirandina berfireh di nav nifûsê de hat: di bin serokatiya Little de, tenê ji sedî 24ê dengdêran dixwestin dengê xwe bidin Partiya Karker. Berevajî vê yekê, di destpêka tebaxa 2017an de, ji sedî 46 ê kesên anketî dikarin berê xwe bidin dengdana Kedê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nzherald.co.nz/nz/helen-clarks-advice-for-new-labour-leader-jacinda-ardern/HU5ZMTH4OGQ2Y7DGILXRHAEDVY/ |sernav=Helen Clark's advice for Jacinda Ardern |malper=NZ Herald |ziman=en-NZ |roja-gihiştinê=2022-12-04 }}</ref> === Siyaseta wê wek serokwezîr === Piştî [https://ku.wikipedia.org/wiki/Hilbijartin%C3%AAn_gi%C5%9Ft%C3%AE_y%C3%AAn_Zelandaya_N%C3%BB?action=edit&redlink=1 hilbijartinên giştî di îlona 2017an de], Ardern ji aliyê hevbendiya partiya xwe ve bi partiya [https://ku.wikipedia.org/wiki/New_Zealand_First?action=edit&redlink=1 New Zealand First] ya [https://ku.wikipedia.org/wiki/Winston_Peters?action=edit&redlink=1 Winston Peters] û bi lihevhatina [https://ku.wikipedia.org/wiki/Green_Party_of_Aotearoa_New_Zealand?action=edit&redlink=1 Green Party of Aotearoa New Zealand] wek 40mîn serokwezîra Zelandaya Nû hat hilbijartin. Wê di 26ê çiriya pêşîn a 2017an de li pêşî [https://ku.wikipedia.org/wiki/Wal%C3%AEtiya_gi%C5%9Ft%C3%AE_ya_Zelanda_N%C3%BB?action=edit&redlink=1 waliya giştî ya Zelanda Nû] [https://ku.wikipedia.org/wiki/Patsy_Reddy?action=edit&redlink=1 Patsy Reddy] sond xwar.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.stuff.co.nz/national/politics/98242220/jacinda-arderns-new-government-sworn-in |sernav=Jacinda Ardern's new government sworn in |paşnav=Walters |pêşnav=Laura |tarîx=2017-10-26 |malper=Stuff |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-12-04 }}</ref> Ardern xwedî siyasetek pêşverû ye.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.faz.net/aktuell/politik/ausland/neuseeland-jacinda-ardern-ist-jung-modern-und-prinzipienfest-17007860.html |sernav=Jacinda Ardern: Jung, modern und prinzipienfest |paşnav=Fähnders |pêşnav=Till |paşnav2=Singapur |malper=FAZ.NET |ziman=de |roja-gihiştinê=2022-12-04 }}</ref> Ew bi [https://ku.wikipedia.org/wiki/Siyaseta_piral%C3%AE?action=edit&redlink=1 siyaseta piralî] û [https://ku.wikipedia.org/wiki/Parastina_avheway%C3%AA?action=edit&redlink=1 parastina avhewayê] ji bo şerkirina germbûna gerdûnî pabend e. Weke serokwezîr, wê di nav tiştên din de, pergala bacê ya çaksazkirî ji bo malbatan, piştgiriyek çêtir ji bo herêmên gundewarî û tedbîrên ji bo xaniyên arzan pêş xist.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2018/09/26/world/asia/jacinda-ardern-un-new-zealand.html |sernav=Jacinda Ardern’s Progressive Politics Made Her a Global Sensation. But Do They Work at Home? |paşnav=Graham-McLay |pêşnav=Charlotte |tarîx=2018-09-26 |malper=The New York Times |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2022-12-04 }}</ref> Di çiriya pêşîn a 2020an de, {{ziman|en|Ardern}} di hilbijartina giştî ya Zelanda Nû ya 2020an de bi Partiya xwe ya Karker re bi ferqek mezin bi ser ket. Karker bû partiya yekem ku ji sala 1990an vir ve piraniyek eşkere bi dest xist. Medya behsa "serkeftineke mezin" kir û ev yek bi polîtîkaya pir serketî ya Ardern ya di derbarê [[Pandemiya vîrusa Koronayê|pandemiya COVID-19]] de vegot. Di wê demê de, Zelanda Nû ji bo cara duyemîn li pey hev yek bûyerek koronayê li wî welatî nebû. Bi tevahî, heya dema hilbijartinê li Zelanda Nû kêmtirî 2,000 kes bi nexweşiyê ketin, û 25 kes mirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.faz.net/aktuell/politik/ausland/neuseeland-covid-19-wahl-erdrutschsieg-fuer-jacinda-ardern-17006713.html |sernav=Jacinda Ardern: Ein Erdrutschsieg dank harter Corona-Politik |paşnav=Fähnders |pêşnav=Till |paşnav2=Singapur |malper=FAZ.NET |ziman=de |roja-gihiştinê=2022-12-04 }}</ref> Kabîneya duyemîn a Ardern ji 6ê mijdara 2020an vir ve li ser kar e, ku wê wekî "pir [https://ku.wikipedia.org/wiki/Cih%C3%AAreng%C3%AE?action=edit&redlink=1 cihêreng]" pêşkêş kir.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.washingtonpost.com/world/2020/11/02/new-zealand-ardern-cabinet-diversity/ |sernav=New Zealand’s Ardern names ‘incredibly diverse’ cabinet, including first Indigenous woman as top diplomat |paşnav=O'Grady |pêşnav=Siobhán |paşnav2= |tarîx=2ê mijdarê 2020an |malper=washingtonpost.com |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2022-12-04 }}</ref> Ji bo berdewamkirina xebata bi Partiya Keskan re ji kabîneya berê, wê bi partiyê re peymanek hevkariyê îmze kir. Wê biryara xwe bi wê yekê rast kir ku her du partî li ser mijarên jîngehê û bextewariyê li ser gelek "xalên ku ji Zelanda Nû re baş in" li hev dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sueddeutsche.de/politik/regierung-neuseeland-ardern-stellt-kabinett-vor-dpa.urn-newsml-dpa-com-20090101-201102-99-175613 |sernav=Neuseeland: Ardern stellt Kabinett vor |paşnav=Zeitung |pêşnav=Süddeutsche |malper=Süddeutsche.de |ziman=de |roja-gihiştinê=2022-12-04 }}</ref> === Danasîna Budçeya Refahê === [[Wêne:Safeguarding_Our_Planet_at_the_Annual_Meeting_2019_(45933058755)_(cropped).jpg|thumb|274x274px|Ardern di dema [[Forûma Aborî ya Cihanê]] a sala 2019an de]] Di Forûma Aborî ya Cîhanê ya çileyê 2019an de, Ardern ragihand ku Zelanda Nû dixwaze nêzîkatiyek nû ji siyaseta xwe ya darayî re bigire. Lewra ne tenê dewlemendiya aborî, di heman demê de rehetiya civakî jî divê li ber çavan bê girtin. Di pratîkê de, divê wezaretên takekesî nîşan bidin ka xerckirina hikûmetê çawa bi kêrî mirovan tê. Mînak, jimareyên li ser xizaniya zarokan divê bi her budçeyê re bêne pêşkêş kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.weforum.org/agenda/2019/01/new-zealand-s-new-well-being-budget-will-fix-broken-politics-says-jacinda-ardern/ |sernav=New Zealand will have a new 'well-being budget', says Jacinda Ardern |malper=World Economic Forum |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-12-04 }}</ref> Di gulana 2019an de, hukûmeta Zelanda Nû yekem {{ziman|en|[[Wellbeing Budget]]}} (budceya bextewariyê) ya cîhanê pêşkêş kir. <ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://www.theguardian.com/world/2019/may/30/new-zealand-wellbeing-budget-jacinda-ardern-unveils-billions-to-care-for-most-vulnerable |sernav=New Zealand 'wellbeing' budget promises billions to care for most vulnerable |tarîx=2019-05-30 |malper=the Guardian |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-12-04 }}</ref>Ew pênc pêşanî destnîşan dike: * piştgirîkirina derbasbûna aboriyek domdar û kêm-karbonê, * Di serdema dîjîtal de piştgirîkirina neteweyek dewlemend, * Zêdekirina dahat, jêhatîbûn û derfetên gelên xwecihî, * kêmkirina xizaniya zarokan * û piştgiriya tenduristiya derûnî bi taybetî li ser ciwanan. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.treasury.govt.nz/publications/budget-policy-statement/budget-policy-statement-2019-html |sernav=Budget Policy Statement 2019 |malper=www.treasury.govt.nz |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-12-04 }}</ref> Zêdebûna budçeya herî mezin di tenduristiya derûnî de bû. Di çar salan de 1,9 mîlyar [[Dolarê NZ|dolarên NZ]] dê li vê deverê were bicîh kirin. Di heman demê de ji bo tedbîrên ji bo têkoşîna li dijî şîdeta malbatê rekorek 320 mîlyon dolarên NZ hate razandin. Ji hêlekê ve, Budceya Bextewariyê, ji hêla Weqfa Tenduristiya Derûnî ya Zelanda Nû ve pir hate pesindan, lê ji hêla din ve ew jî bi tundî hate red kirin. Mînakî, rêberê opozîsyonê [[Simon Bridges]] ji [[Partiya Neteweyî ya Zelanda Nû]] rexne kir ku malbat ji bo xwarin, benzîn û kirê di kaseya xaniyên xwe de bêtir pere dixwazin ji ber ku bacên wan di rêyên hesinî, hêzên parastinê û daran de têne razandin. <ref name=":0" /> === Êrîşa terorîst a Christchurch === Di dema serokwezîrtiya Ardern de, [[Êrîşa terorîstî ya Christchurch|êrîşa terorîstî ya li ser du mizgeftên li Christchurch]] ji aliyê [[Terorîzma rastgir|terorîstê rastgir]] ê Awistralya Brenton Tarrant di adara 2019 de 51 kes kuştin. Wek bersiv, wê tundkirina qanûnên çekan bi lez ragihand<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sueddeutsche.de/politik/terror-christchurch-waffen-gesetz-neuseeland-ardern-1.4370651 |sernav=Neuseeland: Verdächtiger wollte Angriffe fortsetzen |paşnav=Zeitung |pêşnav=Süddeutsche |malper=Süddeutsche.de |ziman=de |roja-gihiştinê=2022-12-04 }}</ref> û di nav çend rojan de cîbicî kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.zeit.de/zustimmung?url=https://www.zeit.de/politik/2019-03/kommentar-darf-man-den-namen-nennen |sernav=ZEIT ONLINE {{!}} Lesen Sie zeit.de mit Werbung oder im PUR-Abo. Sie haben die Wahl. |malper=www.zeit.de |roja-gihiştinê=2022-12-04 |roja-arşîvê=2022-12-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221204160642/https://www.zeit.de/zustimmung?url=https://www.zeit.de/politik/2019-03/kommentar-darf-man-den-namen-nennen |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Andern ji ber vê yekê û ji ber mujûlbûna wê ya bi mexdûrên êrîşê, bi berfirehî hate pesnandin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.spiegel.de/politik/ausland/jacinda-ardern-mehr-als-frau-mutter-troesterin-a-1258382.html |sernav=Jacinda Ardern: Mehr als Frau, Mutter, Trösterin |paşnav=Hassenkamp |pêşnav=Milena |tarîx=2019-03-18 |malper=Der Spiegel |ziman=de |roja-gihiştinê=2022-12-04 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sueddeutsche.de/politik/attentat-christchurch-ardern-1.4371540 |sernav=Jacinda Ardern: Die richtigen Worte und Gesten |paşnav=Zeitung |pêşnav=Süddeutsche |malper=Süddeutsche.de |ziman=de |roja-gihiştinê=2022-12-04 }}</ref> Wek nimûne, dema ku ew ji bo hevxemiya xwe nîşan bide çû serdana birîndaran, çarşefê li serê li xwe kir, wan hembêz kir û nêzikatiya xwe ji wan re nîşan da. Wê xwe wekî kozmopolît, mirovhez û xwebawer nîşan da û ji wê hingê ve ji hêla [[misilman]]ên Zelanda Nû ve bi qedr û qîmetek mezin tê girtin. Popularîteya wê ya giştî dîsa hate pêşandan dema ku di Mijdara wê salê de vîdyoyek belav bû, ya ku destkeftiyên du salên pêşîn ên wezîfeyê vedibêje. <ref>[[Das Magazin (Schweiz)|Das Magazin]] No 51/51, 21.12.2019, rûpel 12</ref><ref>[https://www.news.com.au/world/pacific/new-zealand-prime-minister-jacinda-ardern-lists-two-years-of-achievements-in-viral-twominute-video/news-story/cb19c9b20a7bf943522d8ee107a76f0f ''New Zealand Prime Minister Jacinda Ardern lists two years of achievements in viral two-minute video''.] In: ''news.com.au'', 05.11.2019 (englisch).</ref> === Tedbîrên li dijî COVID-19 === Li gorî anketan, tedbîrên armanckirî yên li dijî [[pandemiya COVID-19 li Zelanda Nû]] jî populerbûna {{ziman|en|Arderns}} zêde kir.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://taz.de/!5686875/ |sernav=Neuseelands Premierministerin: Die Kommunikatorin |paşnav=Wälterlin |pêşnav=Urs |tarîx=2020-05-30 |malper=Die Tageszeitung: taz |ziman=de |roja-gihiştinê=2022-12-04 }}</ref> Piştî girtina du-mehî ya hişk, wê di {{Dîrok|8|hezîran|2020}} de Zelanda Nû bê Covid ragihand. Heya wê demê, 1504 bûyerên enfeksiyonê û 22 mirin diyar bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://orf.at/stories/3168755/ |sernav=Letzte Patientin genesen: Neuseeland erklärt sich coronavirusfrei |paşnav=red |pêşnav=ORF at/Agenturen |tarîx=2020-06-08 |malper=news.ORF.at |ziman=de |roja-gihiştinê=2022-12-04 }}</ref> Lêbelê, di {{Dîrok|15|hezîran|2020}} de hate eşkere kirin ku du rêwiyên ji [[Keyaniya Yekbûyî]] vîrusê ji nû ve anîne Zelanda Nû.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.abc.net.au/news/2020-06-16/coronavirus-update-covid19-new-new-zealand-cases/12357328 |sernav=Coronavirus returns to New Zealand with two new cases |tarîx=2020-06-15 |malper=ABC News |ziman=en-AU |roja-gihiştinê=2022-12-04 }}</ref> === Siyaseta derve === Li gorî Ardern, [[Dagirkirina Ûkraynayê ji aliyê Rûsyayê ve 2022|êrişa Rûsyayê ya li ser Ûkraynayê]] jî bandorê li ewlehiya Zelanda Nû dike, ji ber ku ew "metirsiyek nêzîk e li ser yekparebûna axa welatekî din, demokrasî û nîzama cîhanî ya li ser bingeha rêgezên ku welatên mîna me jî xwe dispêrin wan." Metirsiya mîlîtarîzekirina herêma Hind-Pasîfîkê jî ji ber kiryarên hovane yên Çînê zêde dibe. Ardern konsepta "polîtîkaya derve ya femînîst" red dike, ji ber ku siyaseta derve li gorî wê ne girêdayê zayendê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.presseportal.de/pm/9377/5254528 |sernav=Neuseeländische Premierministerin Ardern sieht Bedrohung durch China: "Sicherheitslage im Indopazifik hat sich signifikant verändert" |malper=presseportal.de |ziman=de |roja-gihiştinê=2022-12-04 }}</ref> == Navên fedakariyê == Di sala 2021ê de, biyolojîst Stephen A. Trewick [[weta|cureya weta]] ya bêfirok a ji rêza çiqilên tiliyên dirêj wek ''Hemiandrus jacinda'', bi nav kir.<ref>Stephen A. Trewick: ''A new species of large Hemiandrus ground wētā (Orthoptera: Anostostomatidae) from North Island, New Zealand'' Zootaxa 4942 (2): 207–218, adara 2021an. [[doi:10.11646/zootaxa.4942.2.4|Doi:10.11646/zootaxa.4942.2.4]]</ref> == Girêdanên derve == * [https://www.parliament.nz/en/mps-and-electorates/members-of-parliament/ardern-jacinda/ Jacinda Ardern] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170802173743/https://www.parliament.nz/en/mps-and-electorates/members-of-parliament/ardern-jacinda/ |date=2017-08-02 }} li ser malpera [[Parlamena Zelanda Nû]] * [https://www.labour.org.nz/jacindaardern Jacinda Ardern] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201214235425/https://www.labour.org.nz/jacindaardern |date=2020-12-14 }} li ser malpera [[Partiya Karker a Zelandaya Nû]] * [[Dietmar Pieper]] û Hannes Schrader: [https://www.spiegel.de/politik/ausland/jacinda-ardern-superstar-aus-neuseeland-a-6a70ff0e-1476-4c28-bcfb-f28a8b30a419 ''Jacinda Ardern, Superstar'']. Li: ''[[Mirror (serhêl)|DER SPIEGEL]]'', 2. çiriya paşîn 2020. == Çavkanî == {{Çavkanî}} <references responsive="1"></references> {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jacinda Ardern| ]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1980]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] 1xut2r5cig7q45e3cbnppxt99td4c95 2101375 2101285 2026-11-02T03:06:53Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2101375 wikitext text/x-wiki {{Paqij bike|tarîx=gulan 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane | meqam = *Endama Parlamena Zelendaya Nû (2014–2017) *Endama Parlamena Zelendaya Nû (Mount Albert, 2017–) *Endama Parlamena Zelendaya Nû (2011–2014) *Endama Parlamena Zelendaya Nû (2008–2011) *Serokwezîra Zelenda Nû (2017–2023) }} '''Jacinda Kate Laurell Ardern'''  (jdb. 26ê [[tîrmeh]]a [[1980]]an li [https://ku.wikipedia.org/wiki/Hamilton_(Zelanda_N%C3%BB)?action=edit&redlink=1 {{ziman|en|Hamilton}}], [[Nû Zelenda]]) [[siyasetmedar]]eke nûzelendî ye. Ew ji [[tebax]]a [[2017]]an vir ve [[Serokkomar|serokatiya]] [https://ku.wikipedia.org/wiki/Partiya_Karkeran_a_Zelandaya_N%C3%BB?action=edit&redlink=1 Partiya Karkeran a Zelendaya Nû] (''{{ziman|en|New Zealand Labour Party}}'') dike û ji çiriya pêşîn a 2017an heya [[sibat]]a 2023an 40mîn serokwezîra [[Zelendaya Nû]] bû. Di çiriya pêşîn a 2020an de, ew di hilbijartinên giştî yên Zelendaya Nû de ji bo sê salên din ji nû ve hatibû hilbijartin. == Jiyan == === Perwerde û malbat === Jacinda Ardern di sala 1980an de li Hamilton ji Laurell û Ross Ardern, her du [[Mormontî|Mormon]], ji dayik bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://time.com/5028891/jacinda-ardern-worlds-youngest-female-leader-new-zealand/ |sernav=Jacinda Ardern: Up Close With the Leader of New Zealand |malper=Time |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-12-04 |roja-arşîvê=2022-12-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221204122423/https://time.com/5028891/jacinda-ardern-worlds-youngest-female-leader-new-zealand/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Wê dibistana seretayî û ya navîn li [https://ku.wikipedia.org/wiki/Morrinsville?action=edit&redlink=1 Morrinsville], bajarokek parêzgeha li herêma [https://ku.wikipedia.org/wiki/Waikato?action=edit&redlink=1 Waikato], xwend. Dûv re ew çend salan li [https://ku.wikipedia.org/wiki/Murupara?action=edit&redlink=1 Murupara]jiya, li cihê ku bavê wê wek [[efser]]ê [[polîs]] kar dikir. Ew di sala [[1999]]an de ji [https://ku.wikipedia.org/wiki/Zan%C3%AEngeha_Waikato?action=edit&redlink=1 Zanîngeha Waikato]<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rnz.co.nz/news/political/336256/the-rise-and-rise-of-jacinda-ardern |sernav=The rise and rise of Jacinda Ardern |tarîx=2017-08-01 |malper=RNZ |ziman=en-nz |roja-gihiştinê=2022-12-04 }}</ref> bi Bachelor of Communications mezûn bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nzherald.co.nz/nz/who-is-jacinda-ardern/VEUJECHRTA4IQEQCU7ZWEIPAPQ/ |sernav=Who is Jacinda Ardern? |malper=NZ Herald |ziman=en-NZ |roja-gihiştinê=2022-12-04 }}</ref> Ardern bi Clarke Gayford re zewicî ye û keçek wan heye, ya ku di 21ê [[hezîran]]a [[2018]]an de ji dayik bû.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.faz.net/aktuell/gesellschaft/menschen/neuseelands-premierministerin-ardern-bringt-tochter-zur-welt-15651524.html |sernav=In Babypause: Neuseelands Premierministerin Ardern bringt Tochter zur Welt |malper=FAZ.NET |ziman=de |roja-gihiştinê=2022-12-04 }}</ref> Ardern duyemîn seroka hukûmetê ya welatekî ye ku di dema wezîfeya xwe de (piştî [[Benazir Bhutto]] di sala [[1990]]an de) zarokek wê çêbû.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-44568537 |sernav=Ardern and Bhutto: Two different pregnancies in power |tarîx=2018-06-21 |malper=BBC News |ziman=en-GB |roja-gihiştinê=2022-12-04 }}</ref> Ew bi malbata xwe re li Auckland dijî. Demek kin piştî ku dest bi wezîfeya Serokwezîriyê kir, Ardern li ser xwesteka wê ya xwedîkirina zarokan li Projectê ji hêla mêvandar Jesse Mulligan û paşê jî ji hêla Mark Richardson ve di [https://ku.wikipedia.org/wiki/TV3?action=edit&redlink=1 TV3]'s AM Show de hate pirsîn. Wê bertek nîşan da û got, wekî ku di Qanûna Mafên Mirovan a sala [[1993]]an de hatiye destnîşankirin, nayê qebûlkirin ku jin li ser daxwaza wan a xwedîkirina zarokan bi karê xwe re bê pirsîn. Wê destnîşan kir ku ew neqanûnî ye ku kardêr li hember karmendek heyî an potansiyel cudakariyê bike ji ber ku ew ducanî ye an jî ji ber ku ew dixwaze di pêşerojê de bibe xwedî zarokan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.stuff.co.nz/national/politics/95351648/jacinda-ardern-and-mark-richardson-clash-over-questions-about-her-baby-plans |sernav=Jacinda Ardern and Mark Richardson clash over questions about her baby plans |tarîx=2017-08-01 |malper=Stuff |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-12-04 }}</ref>Ev bû sedema nîqaşek giştî ya neteweyî, ku tê de pirraniya bersivdaran pejirand ku gotinên Andern rast in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nzherald.co.nz/nz/public-opinion-dont-ask-women-about-baby-plans/KI33CSF6ZHCUL3TQTJUIUE7LUY/ |sernav=Not your business: Don't ask women about baby plans |malper=NZ Herald |ziman=en-NZ |roja-gihiştinê=2022-12-04 }}</ref> === Kariyera siyasî === [[Wêne:Jacinda_Ardern_-_cropped.jpg|thumb|265x265px| Arden (2011)]] {{ziman|en|Ardern}} di 17 saliya xwe de tevlî {{ziman|en|Labour Party}} bû. Piştî xwendina zanistên siyasî û têkiliyên gelemperî, ew pêşî ji bo parlamenter {{ziman|en|[[Phil Goff]]}} û paşê ji bo Serokwezîr {{ziman|en|[[Helen Clark]]}} xebitî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.labour.org.nz/jacindaardern |sernav=Rt Hon Jacinda Ardern |malper=NZ Labour Party |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-12-04 |roja-arşîvê=2020-12-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201214235425/https://www.labour.org.nz/jacindaardern |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 2005an de ew çû [[London]]ê, li wir du sal û nîv di [[Cabinet Office]] a serokwezîr [[Tony Blair]] de wekî Cîgirê Serokê ''Better Regulation Executive'' xebitî. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.parliament.nz/en/mps-and-electorates/members-of-parliament/ardern-jacinda/ |sernav=Ardern, Jacinda - New Zealand Parliament |malper=www.parliament.nz |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-12-04 |roja-arşîvê=2017-08-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170802173743/https://www.parliament.nz/en/mps-and-electorates/members-of-parliament/ardern-jacinda/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 2007an de ew bû Seroka [[Yekîtiya Navneteweyî ya Ciwanên Sosyalîst]]. Di sala 2008an de, {{ziman|en|Ardern}} ji bo {{ziman|en|Labour Party}} {{ziman|mi|Waikato}} di parlamenê de kursiyek bi dest xist û ji wê demê û vir ve endamek domdar a Meclîsa Nûneran a Zelandaya Nû ye. Di axaftina xwe ya destpêkê de, wê banga fêrkirina mecbûrî ya [https://ku.wikipedia.org/wiki/Ziman%C3%AA_Maor%C3%AE?action=edit&redlink=1 zimanê Maorî] li dibistanên welêt kir û hikûmet ji ber nêrîna ku ew wekî bersivek "şerm" a li hember [[guherîna avhewayê]]dît, şermezar kir. Weke parlamentera herî ciwan, ew weke Berdevka Partiya Karkeran a Karûbarên Ciwanan hat tayînkirin û ji bo Komîteyên Taybet ên Çavdêriya Qanûnan û Edalet û Hilbijartinê jî hat hilbijartin. Ardern bû berdevka partiya xwe ji bo Karûbarên Zarokan (2012), ji bo Huner, Çand û Mîrate (2013), ji bo Dadwerî û ji bo Karsaziya Piçûk (2014). Ew di heman demê de ji sala 2015an de cîgirê berdevkê karûbarên Auckland bû. Di 2014 de ew ji hêla {{ziman|en|World Economic Forum}} ve wekî {{ziman|en|Young Global Leader}} hate binav kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.younggloballeaders.org/community/ |sernav=Community |malper=The Forum of Young Global Leaders |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-12-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170629170213/http://widgets.weforum.org/ygl-2017/ |roja-arşîvê=2017-06-29 |url-status=dead }}</ref> Piştî ku çû {{ziman|en|[[Auckland]]}}, ew bi malbata xwe re li herêma {{ziman|en|Mt Albert}} bi cih bû. Di hilbijartina pêşwext a li herêma bi heman navî de, di Sibata 2017an de yekem erka xwe ya rasterast bi dest xist. Piştî mehekê bû cîgira serokê muxalefetê. Piştî ku [https://ku.wikipedia.org/wiki/Andrew_Little?action=edit&redlink=1 Andrew Little] di dawiya tîrmeha 2017an de ji serokatiya Partiya Karker îstifa kir, Ardern di 1ê tebaxê de bû seroka partiyê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/de/neuseelands-labour-party-zieht-die-notbremse/a-39914257 |sernav=Neuseelands Labour Party zieht die Notbremse {{!}} DW {{!}} 01.08.2017 |paşnav=Welle (www.dw.com) |pêşnav=Deutsche |malper=DW.COM |ziman=de-DE |roja-gihiştinê=2022-12-04 }}</ref> Di heman demê de ew bû [[Serokatiya muxalefetê|seroka muxalefetê]] di [[Parlamena Zelandaya Nû]] de. Li gorî anketek bilez ji hêla rojnameya rojane ya [https://ku.wikipedia.org/wiki/New_Zealand_Herald?action=edit&redlink=1 New Zealand Herald] ve, guhertina di serê partiyê de rastî pejirandina berfireh di nav nifûsê de hat: di bin serokatiya Little de, tenê ji sedî 24ê dengdêran dixwestin dengê xwe bidin Partiya Karker. Berevajî vê yekê, di destpêka tebaxa 2017an de, ji sedî 46 ê kesên anketî dikarin berê xwe bidin dengdana Kedê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nzherald.co.nz/nz/helen-clarks-advice-for-new-labour-leader-jacinda-ardern/HU5ZMTH4OGQ2Y7DGILXRHAEDVY/ |sernav=Helen Clark's advice for Jacinda Ardern |malper=NZ Herald |ziman=en-NZ |roja-gihiştinê=2022-12-04 }}</ref> === Siyaseta wê wek serokwezîr === Piştî [https://ku.wikipedia.org/wiki/Hilbijartin%C3%AAn_gi%C5%9Ft%C3%AE_y%C3%AAn_Zelandaya_N%C3%BB?action=edit&redlink=1 hilbijartinên giştî di îlona 2017an de], Ardern ji aliyê hevbendiya partiya xwe ve bi partiya [https://ku.wikipedia.org/wiki/New_Zealand_First?action=edit&redlink=1 New Zealand First] ya [https://ku.wikipedia.org/wiki/Winston_Peters?action=edit&redlink=1 Winston Peters] û bi lihevhatina [https://ku.wikipedia.org/wiki/Green_Party_of_Aotearoa_New_Zealand?action=edit&redlink=1 Green Party of Aotearoa New Zealand] wek 40mîn serokwezîra Zelandaya Nû hat hilbijartin. Wê di 26ê çiriya pêşîn a 2017an de li pêşî [https://ku.wikipedia.org/wiki/Wal%C3%AEtiya_gi%C5%9Ft%C3%AE_ya_Zelanda_N%C3%BB?action=edit&redlink=1 waliya giştî ya Zelanda Nû] [https://ku.wikipedia.org/wiki/Patsy_Reddy?action=edit&redlink=1 Patsy Reddy] sond xwar.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.stuff.co.nz/national/politics/98242220/jacinda-arderns-new-government-sworn-in |sernav=Jacinda Ardern's new government sworn in |paşnav=Walters |pêşnav=Laura |tarîx=2017-10-26 |malper=Stuff |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-12-04 }}</ref> Ardern xwedî siyasetek pêşverû ye.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.faz.net/aktuell/politik/ausland/neuseeland-jacinda-ardern-ist-jung-modern-und-prinzipienfest-17007860.html |sernav=Jacinda Ardern: Jung, modern und prinzipienfest |paşnav=Fähnders |pêşnav=Till |paşnav2=Singapur |malper=FAZ.NET |ziman=de |roja-gihiştinê=2022-12-04 }}</ref> Ew bi [https://ku.wikipedia.org/wiki/Siyaseta_piral%C3%AE?action=edit&redlink=1 siyaseta piralî] û [https://ku.wikipedia.org/wiki/Parastina_avheway%C3%AA?action=edit&redlink=1 parastina avhewayê] ji bo şerkirina germbûna gerdûnî pabend e. Weke serokwezîr, wê di nav tiştên din de, pergala bacê ya çaksazkirî ji bo malbatan, piştgiriyek çêtir ji bo herêmên gundewarî û tedbîrên ji bo xaniyên arzan pêş xist.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2018/09/26/world/asia/jacinda-ardern-un-new-zealand.html |sernav=Jacinda Ardern’s Progressive Politics Made Her a Global Sensation. But Do They Work at Home? |paşnav=Graham-McLay |pêşnav=Charlotte |tarîx=2018-09-26 |malper=The New York Times |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2022-12-04 }}</ref> Di çiriya pêşîn a 2020an de, {{ziman|en|Ardern}} di hilbijartina giştî ya Zelanda Nû ya 2020an de bi Partiya xwe ya Karker re bi ferqek mezin bi ser ket. Karker bû partiya yekem ku ji sala 1990an vir ve piraniyek eşkere bi dest xist. Medya behsa "serkeftineke mezin" kir û ev yek bi polîtîkaya pir serketî ya Ardern ya di derbarê [[Pandemiya vîrusa Koronayê|pandemiya COVID-19]] de vegot. Di wê demê de, Zelanda Nû ji bo cara duyemîn li pey hev yek bûyerek koronayê li wî welatî nebû. Bi tevahî, heya dema hilbijartinê li Zelanda Nû kêmtirî 2,000 kes bi nexweşiyê ketin, û 25 kes mirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.faz.net/aktuell/politik/ausland/neuseeland-covid-19-wahl-erdrutschsieg-fuer-jacinda-ardern-17006713.html |sernav=Jacinda Ardern: Ein Erdrutschsieg dank harter Corona-Politik |paşnav=Fähnders |pêşnav=Till |paşnav2=Singapur |malper=FAZ.NET |ziman=de |roja-gihiştinê=2022-12-04 }}</ref> Kabîneya duyemîn a Ardern ji 6ê mijdara 2020an vir ve li ser kar e, ku wê wekî "pir [https://ku.wikipedia.org/wiki/Cih%C3%AAreng%C3%AE?action=edit&redlink=1 cihêreng]" pêşkêş kir.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.washingtonpost.com/world/2020/11/02/new-zealand-ardern-cabinet-diversity/ |sernav=New Zealand’s Ardern names ‘incredibly diverse’ cabinet, including first Indigenous woman as top diplomat |paşnav=O'Grady |pêşnav=Siobhán |paşnav2= |tarîx=2ê mijdarê 2020an |malper=washingtonpost.com |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2022-12-04 }}</ref> Ji bo berdewamkirina xebata bi Partiya Keskan re ji kabîneya berê, wê bi partiyê re peymanek hevkariyê îmze kir. Wê biryara xwe bi wê yekê rast kir ku her du partî li ser mijarên jîngehê û bextewariyê li ser gelek "xalên ku ji Zelanda Nû re baş in" li hev dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sueddeutsche.de/politik/regierung-neuseeland-ardern-stellt-kabinett-vor-dpa.urn-newsml-dpa-com-20090101-201102-99-175613 |sernav=Neuseeland: Ardern stellt Kabinett vor |paşnav=Zeitung |pêşnav=Süddeutsche |malper=Süddeutsche.de |ziman=de |roja-gihiştinê=2022-12-04 }}</ref> === Danasîna Budçeya Refahê === [[Wêne:Safeguarding_Our_Planet_at_the_Annual_Meeting_2019_(45933058755)_(cropped).jpg|thumb|274x274px|Ardern di dema [[Forûma Aborî ya Cihanê]] a sala 2019an de]] Di Forûma Aborî ya Cîhanê ya çileyê 2019an de, Ardern ragihand ku Zelanda Nû dixwaze nêzîkatiyek nû ji siyaseta xwe ya darayî re bigire. Lewra ne tenê dewlemendiya aborî, di heman demê de rehetiya civakî jî divê li ber çavan bê girtin. Di pratîkê de, divê wezaretên takekesî nîşan bidin ka xerckirina hikûmetê çawa bi kêrî mirovan tê. Mînak, jimareyên li ser xizaniya zarokan divê bi her budçeyê re bêne pêşkêş kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.weforum.org/agenda/2019/01/new-zealand-s-new-well-being-budget-will-fix-broken-politics-says-jacinda-ardern/ |sernav=New Zealand will have a new 'well-being budget', says Jacinda Ardern |malper=World Economic Forum |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-12-04 }}</ref> Di gulana 2019an de, hukûmeta Zelanda Nû yekem {{ziman|en|[[Wellbeing Budget]]}} (budceya bextewariyê) ya cîhanê pêşkêş kir. <ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://www.theguardian.com/world/2019/may/30/new-zealand-wellbeing-budget-jacinda-ardern-unveils-billions-to-care-for-most-vulnerable |sernav=New Zealand 'wellbeing' budget promises billions to care for most vulnerable |tarîx=2019-05-30 |malper=the Guardian |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-12-04 }}</ref>Ew pênc pêşanî destnîşan dike: * piştgirîkirina derbasbûna aboriyek domdar û kêm-karbonê, * Di serdema dîjîtal de piştgirîkirina neteweyek dewlemend, * Zêdekirina dahat, jêhatîbûn û derfetên gelên xwecihî, * kêmkirina xizaniya zarokan * û piştgiriya tenduristiya derûnî bi taybetî li ser ciwanan. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.treasury.govt.nz/publications/budget-policy-statement/budget-policy-statement-2019-html |sernav=Budget Policy Statement 2019 |malper=www.treasury.govt.nz |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-12-04 }}</ref> Zêdebûna budçeya herî mezin di tenduristiya derûnî de bû. Di çar salan de 1,9 mîlyar [[Dolarê NZ|dolarên NZ]] dê li vê deverê were bicîh kirin. Di heman demê de ji bo tedbîrên ji bo têkoşîna li dijî şîdeta malbatê rekorek 320 mîlyon dolarên NZ hate razandin. Ji hêlekê ve, Budceya Bextewariyê, ji hêla Weqfa Tenduristiya Derûnî ya Zelanda Nû ve pir hate pesindan, lê ji hêla din ve ew jî bi tundî hate red kirin. Mînakî, rêberê opozîsyonê [[Simon Bridges]] ji [[Partiya Neteweyî ya Zelanda Nû]] rexne kir ku malbat ji bo xwarin, benzîn û kirê di kaseya xaniyên xwe de bêtir pere dixwazin ji ber ku bacên wan di rêyên hesinî, hêzên parastinê û daran de têne razandin. <ref name=":0" /> === Êrîşa terorîst a Christchurch === Di dema serokwezîrtiya Ardern de, [[Êrîşa terorîstî ya Christchurch|êrîşa terorîstî ya li ser du mizgeftên li Christchurch]] ji aliyê [[Terorîzma rastgir|terorîstê rastgir]] ê Awistralya Brenton Tarrant di adara 2019 de 51 kes kuştin. Wek bersiv, wê tundkirina qanûnên çekan bi lez ragihand<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sueddeutsche.de/politik/terror-christchurch-waffen-gesetz-neuseeland-ardern-1.4370651 |sernav=Neuseeland: Verdächtiger wollte Angriffe fortsetzen |paşnav=Zeitung |pêşnav=Süddeutsche |malper=Süddeutsche.de |ziman=de |roja-gihiştinê=2022-12-04 }}</ref> û di nav çend rojan de cîbicî kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.zeit.de/zustimmung?url=https://www.zeit.de/politik/2019-03/kommentar-darf-man-den-namen-nennen |sernav=ZEIT ONLINE {{!}} Lesen Sie zeit.de mit Werbung oder im PUR-Abo. Sie haben die Wahl. |malper=www.zeit.de |roja-gihiştinê=2022-12-04 |roja-arşîvê=2022-12-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221204160642/https://www.zeit.de/zustimmung?url=https://www.zeit.de/politik/2019-03/kommentar-darf-man-den-namen-nennen |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Andern ji ber vê yekê û ji ber mujûlbûna wê ya bi mexdûrên êrîşê, bi berfirehî hate pesnandin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.spiegel.de/politik/ausland/jacinda-ardern-mehr-als-frau-mutter-troesterin-a-1258382.html |sernav=Jacinda Ardern: Mehr als Frau, Mutter, Trösterin |paşnav=Hassenkamp |pêşnav=Milena |tarîx=2019-03-18 |malper=Der Spiegel |ziman=de |roja-gihiştinê=2022-12-04 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sueddeutsche.de/politik/attentat-christchurch-ardern-1.4371540 |sernav=Jacinda Ardern: Die richtigen Worte und Gesten |paşnav=Zeitung |pêşnav=Süddeutsche |malper=Süddeutsche.de |ziman=de |roja-gihiştinê=2022-12-04 }}</ref> Wek nimûne, dema ku ew ji bo hevxemiya xwe nîşan bide çû serdana birîndaran, çarşefê li serê li xwe kir, wan hembêz kir û nêzikatiya xwe ji wan re nîşan da. Wê xwe wekî kozmopolît, mirovhez û xwebawer nîşan da û ji wê hingê ve ji hêla [[misilman]]ên Zelanda Nû ve bi qedr û qîmetek mezin tê girtin. Popularîteya wê ya giştî dîsa hate pêşandan dema ku di Mijdara wê salê de vîdyoyek belav bû, ya ku destkeftiyên du salên pêşîn ên wezîfeyê vedibêje. <ref>[[Das Magazin (Schweiz)|Das Magazin]] No 51/51, 21.12.2019, rûpel 12</ref><ref>[https://www.news.com.au/world/pacific/new-zealand-prime-minister-jacinda-ardern-lists-two-years-of-achievements-in-viral-twominute-video/news-story/cb19c9b20a7bf943522d8ee107a76f0f ''New Zealand Prime Minister Jacinda Ardern lists two years of achievements in viral two-minute video''.] In: ''news.com.au'', 05.11.2019 (englisch).</ref> === Tedbîrên li dijî COVID-19 === Li gorî anketan, tedbîrên armanckirî yên li dijî [[pandemiya COVID-19 li Zelanda Nû]] jî populerbûna {{ziman|en|Arderns}} zêde kir.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://taz.de/!5686875/ |sernav=Neuseelands Premierministerin: Die Kommunikatorin |paşnav=Wälterlin |pêşnav=Urs |tarîx=2020-05-30 |malper=Die Tageszeitung: taz |ziman=de |roja-gihiştinê=2022-12-04 }}</ref> Piştî girtina du-mehî ya hişk, wê di {{Dîrok|8|hezîran|2020}} de Zelanda Nû bê Covid ragihand. Heya wê demê, 1504 bûyerên enfeksiyonê û 22 mirin diyar bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://orf.at/stories/3168755/ |sernav=Letzte Patientin genesen: Neuseeland erklärt sich coronavirusfrei |paşnav=red |pêşnav=ORF at/Agenturen |tarîx=2020-06-08 |malper=news.ORF.at |ziman=de |roja-gihiştinê=2022-12-04 }}</ref> Lêbelê, di {{Dîrok|15|hezîran|2020}} de hate eşkere kirin ku du rêwiyên ji [[Keyaniya Yekbûyî]] vîrusê ji nû ve anîne Zelanda Nû.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.abc.net.au/news/2020-06-16/coronavirus-update-covid19-new-new-zealand-cases/12357328 |sernav=Coronavirus returns to New Zealand with two new cases |tarîx=2020-06-15 |malper=ABC News |ziman=en-AU |roja-gihiştinê=2022-12-04 }}</ref> === Siyaseta derve === Li gorî Ardern, [[Dagirkirina Ûkraynayê ji aliyê Rûsyayê ve 2022|êrişa Rûsyayê ya li ser Ûkraynayê]] jî bandorê li ewlehiya Zelanda Nû dike, ji ber ku ew "metirsiyek nêzîk e li ser yekparebûna axa welatekî din, demokrasî û nîzama cîhanî ya li ser bingeha rêgezên ku welatên mîna me jî xwe dispêrin wan." Metirsiya mîlîtarîzekirina herêma Hind-Pasîfîkê jî ji ber kiryarên hovane yên Çînê zêde dibe. Ardern konsepta "polîtîkaya derve ya femînîst" red dike, ji ber ku siyaseta derve li gorî wê ne girêdayê zayendê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.presseportal.de/pm/9377/5254528 |sernav=Neuseeländische Premierministerin Ardern sieht Bedrohung durch China: "Sicherheitslage im Indopazifik hat sich signifikant verändert" |malper=presseportal.de |ziman=de |roja-gihiştinê=2022-12-04 }}</ref> == Navên fedakariyê == Di sala 2021ê de, biyolojîst Stephen A. Trewick [[weta|cureya weta]] ya bêfirok a ji rêza çiqilên tiliyên dirêj wek ''Hemiandrus jacinda'', bi nav kir.<ref>Stephen A. Trewick: ''A new species of large Hemiandrus ground wētā (Orthoptera: Anostostomatidae) from North Island, New Zealand'' Zootaxa 4942 (2): 207–218, adara 2021an. [[doi:10.11646/zootaxa.4942.2.4|Doi:10.11646/zootaxa.4942.2.4]]</ref> == Girêdanên derve == * [https://www.parliament.nz/en/mps-and-electorates/members-of-parliament/ardern-jacinda/ Jacinda Ardern] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170802173743/https://www.parliament.nz/en/mps-and-electorates/members-of-parliament/ardern-jacinda/ |date=2017-08-02 }} li ser malpera [[Parlamena Zelanda Nû]] * [https://www.labour.org.nz/jacindaardern Jacinda Ardern] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201214235425/https://www.labour.org.nz/jacindaardern |date=2020-12-14 }} li ser malpera [[Partiya Karker a Zelandaya Nû]] * [[Dietmar Pieper]] û Hannes Schrader: [https://www.spiegel.de/politik/ausland/jacinda-ardern-superstar-aus-neuseeland-a-6a70ff0e-1476-4c28-bcfb-f28a8b30a419 ''Jacinda Ardern, Superstar'']. Li: ''[[Mirror (serhêl)|DER SPIEGEL]]'', 2. çiriya paşîn 2020. == Çavkanî == {{Çavkanî}} <references responsive="1"></references> {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jacinda Ardern| ]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1980]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] m1apzo9a20cj4k5ieu7jvb3wwh3fl7i 0 135494 2101399 2051911 2026-11-02T06:53:39Z Biyolojiyabikurdi 31567 2101399 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Kromozomarm ku.png|thumb|239x239px|Di nexşeya karyotîpê de kromozom wisa tên rêzkirin ko milê kin (p) ê kromozomê her tim li aliyê jorê sentromerê de, milê dirêj jî li aliyê jêrê de ye.]] Wêneyên bi mikroskoba ([[hûrbîn]]) ronakî hatiyê girtin ko tê de cotên [[kromozom]]an li gor qebare, dirêjî, şêwe û cihê [[sentromer]]ên xwe, ji cota dirêj ber bi cota kurt ve rêzbûyî hatiye nîşankirin, wekî '''karyotîp''' (bi înglîzî: ''karyotype'') tê navkirin.<ref name="Microbiology" /><ref name="Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> Çavkaniya peyva karyotîp ji du peyvên yewnanî, ''karyon'' û ''typos'' pêk tê. Wateya karyon "navika xaneyê" ye, peyva typos jî ji bo "şêwe" an jî "cor" tê bikaranîn .<ref>Harper, Douglas. “Etymology of karyotype.” Online Etymology Dictionary, [https://www.etymonline.com/word/karyotype]. Accessed 11 December, 2022. </ref> Kromozomên corek zîndewerê, ji hejmar, ji qebare, ji cihê sentromerê û li gor nexşên bandên (şerîd) ser kromozomê, dikarin werin naskirin.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref>Karyotîp ji kromozomên metafazê tê çêkirin.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Di karyotîpa mirov de, 22 cotê kromozomên laş (bi înglîzî: ''autosomes'') li gor qebareyên xwe, ji qebareya gir ber bi qebareya piçûk ve tên rêzkirin. Li gor vê rêzkirinê, cota kromozomên herî gir (dirêj) wekî kromozomên yekem, cota kromozomên herî piçûk (kurt) jî wekî kromozomên 22yem tên navkirin. Bi eslê xwe cota kromozomên 21em ji cota kromozomên 22yem kurttir û piçûktir e lê di destpêka xebatên ser karyotîpê de zanyar cota kromozomên 22yem wekî kromozomên herî piçûk diyar kirîbûn û karyotîpa mirov bi vî awayî dabûn nîşankirin. Ev zanyariya şaş li rûyê erdê belavê her derê bû. Gava zanyar ji şaşiya karyotîpê agahdar bûn êdî ji bo çêkirinek karyotîpek nû pir dereng bû. Ji ber ko têkiliya nexweşiya bomaweyî ya bi navê '''[[sendroma Down]]''' bi kromozoma 21em hebû, navê nexweşiyê jî wekî “'''trîzomî 21'''” (bi înglîzî: ''trisomy 21'') hatibû lêkirin. Ji bo çêkirina karyotîpek nû divê navê nexweşiyê wekî nexweşiya “trîzomî 22” bihata guhertin. Lê guhertinek wisa dibû sedema çêbûna aloziyan, loma zanyar biryar girtin, dev ji guhertina karyotîpê berdan û biryara bikaranîna karyotîpa pêşîn dan.<ref name="OpenStax, Biology" /> Bi rêbaza karyotîpê, mirov dikare ji şêweyê neasayî an jî hejmara neasayî (kêmasî an jî zêdehî) ya kromozoman agahdar bibe. Hin nexweşiyên bomaweyî bi karyotîpê tên teşxîskirin. Wekî mînak, kesên bi nexweşiya sendroma Down in, ji kromozoma 21em ne cotek lê sê kromozom lixwe digirin.<ref name="Microbiology">Parker, N., Schneegurt, M., Tu, A. T., Forster, B. M., & Lister, P. (2016). Microbiology. Houston, Texas: Rice University. </ref> Heke dema [[dabeşbûna xaneyê]] de kromozom bi boyaxa Giemsa werin boyaxkirin, hin beşên kromozomê ko bi [[nukleotîd]]ên [[Adenîn]]- [[Tîmîn]] dewlemend in, boyaxê hê pirtir dimijînin, ev beşên kromozomê tarî xuya dibe. Beşên din ên kromozomê jî kêmtir boyax dimijînîn, loma piçek ronî xuya dibin. Li gor asta mijîna boyaxa Giemsa, li ser kromozoman de bandên (şerîd) tarî û ronî peyda dibin. Ji ber ko hejmar û rêza nukleotîdên kromozomên zîndewerê taybet e ji bo cora zîndewerê, rêz û şeweyê van bandên li ser kromozoman de peyda dibin jî taybet e ji bo cora zîndewerê. Bandên Giemsa ji bo pênasîna kromozomên neasayî tên bikaranîn.<ref name="Cell Biology and Histology">Cell biology and histology / Leslie P. Gartner, James L. Hiatt, Judy M. Strum. — 6th ed. </ref>Karyotîpa mirov bi gelemperî ji xaneyên xwînê, ji [[Xiroka spî|xirokên spî tê]] bidestxistin.<ref name="Modern Biology">Postlethwait, J. H., & Hopson, J. L. (2006). Modern Biology. NY, United states: Holt Rinehart & Winston.</ref> Beşên kromozomê yên ji herdu aliyên sentromerê dirêj dibin, wekî “mil” (bi înglîzî: ''arm'') tên navkirin. Milên kromozoman, li gor cihê sentromerê wekî milên kurt an jî milên dirêj tên navkirin. Milê piçûk (kurt) bi tîpa “p” tê nîşankirin (bi înglîzî ''petite'' = piçûk). Ji ber ko di alfabeyê de li pey tîpa “'''p'''”, tîpa “'''q'''” tê, milê dirêj jî bi tîpa “'''q'''” tê nîşankirin.<ref name="OpenStax, Biology" /> Di nexşeya karyotîpê de kromozom wisa tên rêzkirin ko milê kin (p) ê kromozomê her tim li aliyê jorê sentromerê de, milê dirêj jî li aliyê jêrê de ye. Karyotîpa her corê zîndewer taybet e û ji corek din cuda ye. Ango karyotîpa mirov û ya hespê ne wekhev e. Herwisa karyotîpa mê û nêrên hemû corê jî ji hevdu pîçek cuda ye. Di karyotîpa mirovên mê û nêr ên asayî de, divê laşekromozomên mêyê û laşekromozomên nêrê wekhev bin. Lê kromozomên zayendê ji hev cuda ne. Karyotîpa mêya asayî de divê cotek ji kromozomên X hebe (XX), lê karyotîpa nêrê asayî de dive kromozomên zayendê wekî XY bin.<ref name="Genetics">Hartl, D. L., & Jones, E. W. (1998). Genetics: Principles and analysis. Sudbury, MA: Jones and Bartlett. ISBN 0-7637-0489-X </ref> == Rêbaza karyotîpê == [[Wêne:DNA human male chromosomes.gif|thumb|Karyotîpa mîrovê nêr (44+ XY)]] Xaneyên ji bo bidestxistina karyotîpê bi madeyên taybet tên hankirn ko dabeş bibin. Xane di hawirek guncav de tên çandin. Di cihê çandinê de xane di nav çend rojan de gir dibin û dabeş dibin..<ref name="Campbell" /> Paşê, madeyek bi navê kolçisîn (bi înglîzî: ''colchicine'') tevlê hawira çandinê dikin ko rîsên teşî (bi înglîzî: ''spindle fiberes'') hilweşin û dabeşbûna xaneyan di qonaxa metafazê de were rawestandin.<ref name="Human Biology." /> Şilemenî (xane + [[xurek]] + kolçisîn) tê santrîfujkirin xane di bin lûleya ezmûnê de berhev dibin. Xane ji lûleya ezmûnê tên tovkrin û ji bo demek di nav şorava potasyum klorur (KCl) a 0.075 molar de tên hîştin.<ref name=":0">Howe B, Umrigar A, Tsien F. Chromosome preparation from cultured cells. J Vis Exp. 2014 Jan 28;(83):e50203. doi: 10.3791/50203. PMID: 24513647; PMCID: PMC4091199.</ref> Ev Hawir ji bo xaneyan hawirek hîpotonîk (bi înglîzî: ''hypotonic'') e, loma xane piçek diwerimin û ji hev dûr dikevin<ref name="VILLEE" />, herwisa kromozomên nav xaneyê jî piçek ji hev cihê dibin. Trîpsîn tevlê hawirdora xaneyan dikin ko hin proteînên kromomozmê têk bişkên. Ji bo pişkinîna kromozoman, hinek nimûneyê xaneyan datînin ser cama slaydê (bi înglîzî: ''microscope slide'') Boyaxa Giemsa li ser xaneyan tê dilopkirin û xane bi mîkroskoba ronakî tê pişkinîn.<ref name=":0"/> Bi bandora Giemsa hin beşên kromozoman tarî hin beş jî bi şerîdên ronî xuya dibin. Hejmar û şêweyê şerîdên tarî û ronî yên kromozoman taybet e ji bo cora zîndewerê.[[Wêne:Down Syndrome karyotype ku.png|thumb|Karyotîpa kesên bi sendroma Down, ji 47 kromozoman pêk tê. (45+XY an jî 45+XX)]]Dîmenên kromozomên xaneyê di bin mîkroskobê de bi awayekî zelal xuya dibin. Wêneyên kromozoman tê kişandin. Wêneyên cotên kromozoman, li gor qebare û şêweyên xwe tên rêzkirin.<ref name="Campbell">Campbell, N. A., & Reece, J. B. (2008). Biology (8th ed.). San Francisco, CA: Benjamin-Cummings Publishing Company.</ref> Cotên kromozoman ji cotên dirêj (an jî cotên gir) ber bi cotên kurt (an jî cotên hûr) tên rêzkirin, bi vî awayê karyotîpa zindewerê tê bidestxistin.<ref name="Human Biology.">Starr, C., & McMillan, B. (2010). Human Biology (8th ed.). Pacific Grove, CA: Brooks/Cole Publishing Company. </ref> Li dij egera hin nexweşiyên bomaweyî, bi rêbaza amniosentez (bi înglîzî: ''amniocentesis''), di mehên destpêkê ya ducaniyê de, ji [[Perdeya seravê|şileya seravê]] nimûne tê girtin. Xaneyên ji [[Çermê mirov|çermê]] korpeleyê weşiyane di nav şileya seravê de cih digirin, loma di nav şileyê de xaneyên korpeleyê jî tê bidestxistin û ji bo karyotîpa korpeleyê tên bikaranîn. Neasayîbûna hêjmar an jî şeweyê kromozoman, nîşana nexweşiya bomaweyî ne. Wekî mînak nexweşiyên wekî trîzomiy 21 ([[sendroma Down]]), an jî [[sendroma Klinefelter]] (''Klinefelter'' ''syndrome'') di karyotîpê de bi awayekî bêşik aşîkar dibin. Hin caran di 10 heta 12 hefteyên destpêka ducaniyê de, rasterast ji memîleyên koryonî (bi înglîzî: ''chorionic villus'') nimûneya [[Şane (biyolojî)|şaneyê]] tê girtin. Heke di karyotîpê de hebûna nexweşiyên bomaweyî were piştraskirin, dibe ko ji bo jiberbirinê (bi înglîzî: ''abortion'') biryar were dayin.<ref name="visualizing-human-biology">Ireland, K. A. (2010). Visualizing Human Biology (3rd ed.). Hoboken, NJ: John Wiley & Sons.</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyolojiya peresînê]] [[Kategorî:Biyolojiya xaneyî]] [[Kategorî:Biyolojî]] svacr8331un1bmwjcs286jb1y23euvn 0 137158 2101260 1989515 2026-11-01T15:13:42Z Biyolojiyabikurdi 31567 2101260 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Lêkdana yekeduregbûn ku.png|thumb|514x514px|Bi lêkdana tekeduregbûnê, ji bavanên yekreg, weçeyên dureg peyda dibe.]] Bomaweya du [[allel]]ên cuda yên heman sîfetê bo weçeyê, wekî '''lêkdana tekeduregbûn''' an jî “'''lêkdana monohîbrîd''' (bi înglîzî: ''monohybrid cross'') tê navkirin. Di vê lêkdanê de, herdu bavanên yekem (P1) jî ji bo sîfeta diyarkirî yekreg in.Hemû weçeyên F1ê dureg in.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> Monohîbrîd (tekeduregbûn) corek ji duregbûnê ye ko allelên bavanan ji bo yek sîfetek diyarkirî, ji hev cuda ne.<ref name="Genetics">Hartl, D. L., & Jones, E. W. (1998). Genetics: Principles and analysis. Sudbury, MA: Jones and Bartlett. ISBN 0-7637-0489-X </ref> Ango ji bo heman sîfetê, rûxsarebabata (bi înglîzî: ''phenotype)'' bavanan ji hev cuda ne. Wekî mînak, ji bo sîfeta rengê kulîlkê, riweka polkeyê yek ji du rûxsaran li xwe digire, kulîlkê hin riwekan binefşî (mor), ên hinekan jî spî ye. Bi lêkdana tekeduregbûnê, zalbûn û bezîwbûna cota allelan tê derxistin. Gregor Mendel rûxsara ko bi lêkdana monohîbrîd de, di nifşa F1ê de xuya dibe, wekî rûxsara zal (bi înglîzî: ''dominant phenotype'') nav lê kir. Rûxsra ko di weçeyên yekem (F1) de veşartî dimîne jî wekî rûxsara bezîw (bi înglîzî: ''recessive phenotype'') nav lê kir.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> Ji bo rêbaza lêkdana tekeduregbûnê, pêdivî bi bavanên yekreg heye. Ango ji bo sîfeta diyarkirî, divê allelên bavan ji hev cuda bin lê bavan ji bo wê sîfetê yekreg bin. Lêkdana riweka polkeyê ya kulîlkên mor û yekreg, bi riweka polkeyê ya kulîlkên spî û yekreg mînake bo lêkdana tekeduregbûnê.<ref name="Modern Biology">Postlethwait, J. H., & Hopson, J. L. (2006). Modern Biology. NY, United states: Holt Rinehart & Winston.</ref> Bomawebabeta (bi înglîzî: ''genotype'') kulîlkên mor ên yekreg AA, yên kulîlkên spî jî aa ye. Gametên herdu riwekan jî ji bo rengê kulîlkê tenê yek cor allel lixwe digirin. Gameta kulîlka mor, allela A, gameta rîweka spî jî, allela a lixwe digirin. Bi lêkdana van gametan weçeyên yekem (F1) ên bi bomawebabeta Aa peyda dibin. Ji ber ko rengê mor li ser rengê spî zal e,hemû nifşên F1ê bi rengê mor in.<ref name="Concepts and Applications">Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.</ref> [[Gregor Mendel]] weçeyên yekem (F1) jî bi perîna xweyî lêk da, di encamê de sê ser çar (3/4) ê weçeyên F2yê bi rûxsarebabeta zal, ango bi rengê mor xuya bûn. Yek ser çar (1/4) ê weçeyên F2yê bi rengê spî, ango bi rûxsarebabeta bezîw peyda bûn.<ref name="Concepts and Applications" /> == Çargoşeya Punnett == [[Wêne:Lêkdana yekeduregbûn(çargoşeya punnet) ku.png|thumb|508x508px|Çargoşeya Punnett ji bo pêşbînîkirina corên gamet, rejê û corên bomawebabet û rûxsarebabetên weçeyê tê bikaranîn.]] Ji bo pêşbînîkirina egerên lêkdanê, cor û rêjeyên bomawebabet û rûxsarebabetên weçeyan, rêbazek bi navê '''çargoşeya Punnet''' (bi înglîzî : ''Punnett square'') tê bikaranîn. Ev rêbaz cara pêşîn, ji aliyê bomawezanistê brîtanî Reginald Punnett ve hat pêşvazîkirin loma navê wî li rêbazê hat danîn.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Ji bo amadekirina çargoşeya Punnet, pêdivî bi gametên bavan heye. Gametên nêrê ([[sperm]]) li jorê çargoşeyê tên rêzkirin. Gametên mêyê ([[Xaneya hêkê|hêk]]) li kêlekê, li aliyê çepê de tên rêzkirin. Paşê egera yekbûna sperm û hêkê di çargoşeyan de tê nivîsin. Ango her çargoşe rûxsarebabeta [[zîgot]]a dîploîdî, an jî hêka pîtandî temsîl dike. Heke zalbûn û bezîwbûna sîfetê eşkere be, vê gavê rêjeya rûxsarebabetan jî tê derxistin.<ref name="OpenStax, Biology" /> Ji bo lêkdanek tekeduregbûn a bavanên yekreg, ji her bavanek yek cor gamet peyda dibe, loma di vê lêkdanê de egera peydebûna yek bomawebabetê heye. Hemû weçe (F1) bi bomawebabeta(genotîp) Aa û bi rûxsarebabeta(fenotîp) mor in. Heke weçeyên F1 bi [[perîn]]a xweyî werin lêkdan, vê gavê ji her bavanek du cor gamet peyda dibe gameta “A” û gameta “a”. [[Pîtîn]] ango yekbûna gametên nêr û mêyê bi korane (bi şansê) rû dide. Divê hemû egerên yekbûna gametan were hesapkirin. Egera yekbûna gametan bi çar awayî pêk tê, AA, Aa, aA, aa. Aa û aA heman zanyariyên bomaweyî lixwe digirin loma wekî yek cor tê hesîbandin.Li gor vê rewşê, di weçeyên F2 de du ruxsarebabet, sê bomawebabet tê ditin. Bomawebabetê F2 , AA, Aa û aa ye. Rêjeya bomawebabetê : 1: 2: 1 e. Herwisa sê ji çar weçeyên F2, kulîlkên mor, yek ji çar weçeyên F2 jî kulîlkên spî lixwe digirin. Ango rêjeya rûxsarebabeta weçeyên F2, 3 mor : 1 spî ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyolojî]] 5nz5en3otgekc5lwpk70upllh6q13o9 0 137193 2101270 1684621 2026-11-01T15:56:10Z Biyolojiyabikurdi 31567 2101270 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Lêkdana teqîkarî ku.png|thumb|637x637px|Ji bo diyarkirina bomawebabeta ajal û riwekan, lêkdana taqîkarî tê bikaranîn.]] Di bin çavderiyê de bi awayekî kontrolkirî cotkirina du tekên dijzayend ên heman [[cor]]ê, wekî '''lêkdan''' (bi înglîzî: ''cross'') tê binavkirin. Lêkdana tekek (kesek) bi rûxsara zal û bomawebabeta nediyar, bi tekek bi rûxsara bezîw û bi bomawebabeta yekreg, wekî '''lêkdana taqîkarî''' (bi îngilîzî: ''test cross'') tê binavkirin.<ref name="Biology with Physiology">Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., & Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.</ref> Lêkdana taqîkarî cara pêşîn ji aliyê [[Gregor Mendel]] ve hat bikaranîn û di warê bomawezaniyê de wek amûrek girîng hebûna xwe heta îro domand.<ref name="Campbell">Campbell, N. A., & Reece, J. B. (2008). Biology (8th ed.). San Francisco, CA: Benjamin-Cummings Publishing Company.</ref> Gava sîfetek bi du [[allel]]en cuda tê temsîlkirin û allelek li ser allela din zal (bi îngilîzî: ''dominant'') be, kesê ko bi rûxsarebabeta bezîw e, bomawebabeta wî yekreg (bi înglîzî: ''homozygous'') e. Ango heke herdu allelên zîndewerê allela bezîw (bi îngilîzî: recessive) bin, di wê zîndewerê de rûxsarebabeta bezîw xuya dibe.<ref name="Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017).&nbsp;Biology&nbsp;(4th ed.).</ref> Heke di zîndewerê de rûxsarebabeta zal xuya bibe, dibe ko bomawebabeta wê yekreg an jî dureg (bi îngilîzî: ''heterozygous'') be.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science">Cullen, K. E. (2009).Encyclopedia of Life Science. Newyork: Facts On File, Inc</ref> Lêkdana teqîkarî rêbazek e ji bo diyarkirina bomawebabeta nediyar a rûxsara zal. Bi vê rêbazê, yekregbûn an jî duregbûna bomawebabeta nediyar a sîfetê diyar dibe.<ref name="Concepts and Applications">Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.</ref> Wekî mînak, di rîweka polkeyê de sîfeta rengê kulîlkê bi du allelan tê temsîlkirin, loma kulîlkên polkeyê dikarin bi du rûxsarebabetan xuya bibin; mor an jî spî. Herwisa allela mor zal e, allela spî bezîw e. Heke kulîlkên polkeyê spî bin, mirov dikare pêşbîniya bomawebabeta kulîlkê bike, ji ber ko di kulîlkên polkeyê de rûxsarebabeta spî, rûxsarebabeta bezîw e, divê bomawebabeta kulîlkên spî jî (aa) ango yekreg bin. Lê heke kulîlkên polkeyê mor bin, bomawebabeta wan nayê zanîn. Dibe ko bomawebabet (AA) an (Aa) be, ji ber ko mor rûxsarebabeta zal e, di herdu bomawebabetê de jî kulîlk mor in.<ref name="McGraw-Hill" /> Ji bo diyarkirina bomawebabeta kulîlkên mor divê lêkdana taqîkarî were sazkirin. Ango divê polkeya kulîlk-mor (allela zal), bi polkeya kulîlk-spî (allelên bezîw) ve were lêkdan.<ref name="Cambridge International AS and A Level Biology">Jones, M., Fosbery, R., Gregory, J., & Taylor, D. (2014). Cambridge International AS and A Level Biology Coursebook with CD-ROM (4th ed.). Cambridge, MA: Cambridge University Press </ref> Di vê lêkdanê de ji ber ko rûxsarebabeta spî bezîw e, bomawebabeta kulîlkên spî (aa) yekreg e, loma kulîlkên spî tenê yek cor gamet çêdikin.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> Bomawebabeta kulîlkên mor ne diyar e, dibe ko yekreg an jî dureg bin. Loma divê di lêkdana taqîkarî de herdu [[eger]] jî werin hesibandin. '''Egera yekem:''' Dibe ko bomawebabeta nediyar yekreg be, ango (AA) be. Di vê rewşê de ji polkeya kulîlk-mor, ji bo rengê kulîlkê tenê yek cor allel (A) çêdibe. Ji lêkdana polkeya kulîlk-mor, bi polkeya kulîlk-sipî ve (AA x aa), hemû weçeyên yekem (F1) bi rûxsarebabeta mor û bi bomawebabeta (Aa) yên dureg peyda dibin. '''Egera duyem:''' Dibe ko bomawebabeta nediyar dureg be, ango allelên (Aa) lixwe bigire. Vê gavê lêkdana (Aa) x (aa) rû dide. Encamê lêkdanê: %50yê weçeyên yekem bi kulîlkên rûxsarebabeta spî û bomawebabeta yekreg (aa), %50yê weçeyan jî bi kulîlkên rûxsarebabeta mor û bomawebabeta dureg (Aa) in.<ref name="McGraw-Hill" /> Bi kurtasî, heke bomawebabeta rûxsarebabeta zal (mor) yekreg be, hemû weçeyên yekem (F1) dureg in û bi rûxsarebabeta mor in. Na, heke bomawebabeta rûxsara zal dureg be, îcar nîvê weçeyên yekem bi rûxsarebabeta bezîw û bi bomawebabeta yekreg (aa) peyda dibin. Nîvê din ê weçeyên yekem jî bi rûxsarebabeta zal û bi bomawebabeta dureg (Aa) peyda dibin.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyolojî]] czkidnkg2x9ki8dclqsc5q0mnbpnbax 0 137450 2101268 1838834 2026-11-01T15:40:04Z Biyolojiyabikurdi 31567 2101268 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Lêkdana coteduregbûn ku.png|thumb|649x649px|Di lêkdana coteduregbûnê de guhaztina du sîfetên cuda tê çavderîkirin.]] Lêkdana di navbera du bavanên yekreg ên bi rûxsarên cuda bo du sîfetan, wekî '''lêkdana coteduregbûn''' (bi înglîzî: ''dihybrid cross'') tê navkirin.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> Di lêkdana coteduregbûnê de bomaweya du sîfetên cuda tê çavderîkirin.<ref name="Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> Ji bo lêkdana coteduregbûnê, du lêkdan tên sazkirin. Di qonaxa yekem de bavanên yekreg ên bi rûxsarebabata zal û bezîw tên lêkdan. Ji lêkdana yekem weçeyên dureg ên bi rûxsarebabeta zal peyda dibin. Lêkdana duyem di navbera weçeyên yekem ên dureg de rû dide. Weçeyên yekem bi perîna xweyî tên cotkirin bo bidestxistina weçeyên duyem(F2). Xebatên li ser lêkdana coteduregbûnê, cara pêşîn ji aliyê [[Gregor Mendel]] ve hatin birêvebirîn. Mendel di xebatên xwe de ji heft sîfetên polkeyê her carê du sîfet bi kar anî. Di xebatên Mendel de bavan ji bo herdu sîfetên diyarkirî yekreg bûn lê rûxsarebabetên bavanan ji bo herdu sîfetan ji hev cuda bû.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> Ango Ji bo herdu sîfetên diyarkirî, bavanek yekreg û bi rûxsarebabeta zal bû, bavanê din, yekreg û bi rûxsarebabeta beziw bû. Wekî mînak, ji bo çavderîkirina çawaniya guhaztina sîfetên rengê tovê û rûyê tovê di riwekên polkeyê de, Mendel polkeya yekreg a tovê wê [[zer]] (tovzer) û rûyê tovê wê lûs (tovlûs), bi polkeya yekreg a tovê wê [[kesk]] (tovkesk) û rûyê tovê wê qurmiçî (tovqurmiçî) ve lêk da.<ref name="Genetics" /> Bomawebabeta riweka tovzer û tovlûs (AABB), bomawebabeta rîweka tovkesk û tovqurmiçî jî (aabb) ye. Ji riweka bi rûxsarebabeta zal, yek cor gamet (AB) peyda dibe . Ji riweka bi rûxsarebabeta bezîw jî yek cor gamet (ab) peyda dibe. Bi [[pîtîn]]a gametên AB û ab, weçeyên yekem (F1) peyda dibe. Mendel dît ko hemû weçe bi rûxsarebabeta zal a tovzer û tovlûs bûn. Mendel têgihîşt ko bomawebabeta wan AaBb ye, ango hemû weçeyên yekem ji bo herdu sîfetan jî dureg bûn.<ref name="Campbell">Campbell, N. A., & Reece, J. B. (2008). Biology (8th ed.). San Francisco, CA: Benjamin-Cummings Publishing Company.</ref> Mendel tovên weçeyên dureg çand û di polkeyên nû de [[perîn]]a xweyî rû da. Li gor qanuna cudabûnê (bi înglîzî:''law of segregation'' ), ji bo weçeyên duyem (F2) her gamet li gel [[allel]]a (A) an (a), allela (B) an jî (b) lixwe digire. Loma di lêkdana duyem de ji bo çêbûna weçeyên duyem, ji her bavanek AaBb, çar cor gamet (AB,Ab,aB,ab) peyda dibe.<ref name="Campbell" /> Allelên F2 bi 16 awayên mimkin dikarin werin cem hev.<ref name="Biology" /> Mendel bi taqiyên lêkdana coteduregbûnê, ji bavanên du rûxsarebabet, di weçeyên duyem (F2) de tovên bi çar cor rûxsarebabet bi dest xist. Rêjeya rûxsarebabetên tovan: 9 lûs û zer : 3 lûs û kesk : 3 qurmiçî û zer : 1 qurmiçî û kesk bû. Ango dema bala xwe bidî rûxsarebabetên herdu sîfetan, encam wekî mîna [[lêkdana tekeduregbûn]]ê ye, ji bo her sîfetek rêjeya rûxsarebabet dîsa 3 :1 e.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science">Cullen, K. E. (2009).Encyclopedia of Life Science. Newyork: Facts On File, Inc</ref>Ji vê ceribandinê, mendel dît ko di weçeyên F2 de neh bomawebabetên cihêreng hene ko bi rêjeya 1 AABB: 2 AABb: 1 Aabb: 2 AaBB: 4 AaBb: 2 Aabb: 1 aaBB: 2 aaBb: 1 aabb pêk tên. Mendel heman taqîkirinê bi cotên hemû sîfetên din ên riweka polkeyê jî kir. Her carê, cihêbûna sîfetan di weçeyên duyem (F2) de, bi rêjeya rûxsarebabeta 9:3:3:3 rû dida.<ref name="Campbell" /> Di weçeyên duyem de (F2) du rûxsarebabetên nû peyda bibû. Rûxsarebabeta tovzer û tovqurmiçî û rûxsarebabeta tovkesk û tovlûs. Ango her sîfet serbixwe hema mîna lêkdana tekeduregbûnê (bi înglîzî: ''monohîbrîd cross'') allalên xwe diguhezîne weçeyan. Allelên rengê tovê û allelên rûyê tovê bi awayekî serbixwe dabeşê gametan dibin.<ref name="Biology with Physiology">Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., & Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.</ref> Guheztina allelan bo sîfatek, bandor li ser guhaztina allelên sîfeta duyem nake.<ref name="Genetics">Hartl, D. L., & Jones, E. W. (1998). Genetics: Principles and analysis. Sudbury, MA: Jones and Bartlett. ISBN 0-7637-0489-X </ref> Zanyariyên ko Mendel ji taqiyên lêkdana coteduregbûnê bi dest xist, îro wekî '''qanuna dabeşkirina serbixwe''' (bi înglîzî: ''law of independent assortment'') tê zanîn. Qanûna dabeşkirina serbixwe diyar dike ko, her cotek allelên [[Kromozomên homolog|kromozomên lêkçû]], ji bo diristbûna gametan di qonaxên metefaz û anafaza yekem a [[Miyoz|dabeşbûna miyozê]] de, bi awayekî serbixwe tên hemberê hev û ji hev cihê dibin.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Dabeşkirina serbixwe ya allelan dibe sedema çêbûna çeşîddariya bomaweyî di navbera nifşên nû de.<ref name=" Concepts and Applications">Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.</ref> Îro em dizanin ko rêjeya rûxsarebabeta 9 : 3 : 3 : 1 ya lêkdana coteduregbûnê bi hebûna sê şertan rû dide.<ref name="Cambridge International AS and A Level Biology">Jones, M., Fosbery, R., Gregory, J., & Taylor, D. (2014). Cambridge International AS and A Level Biology Coursebook with CD-ROM (4th ed.). Cambridge, MA: Cambridge University Press </ref> 1. Divê bavan ji bo sîfetên diyarkirî dureg bin. 2. Divê di navbera allelên sîfetên diyarkirî de zalbûn û bezîwbûn hebe. 3. Divê herdu sîfetên ko tên lêkolînkirin li ser heman kromozomê nebin, li ser kromozomên cihê bin, an jî heke li ser yek kromozomê bin jî, divê ev herdu sîfet bi têra xwe ji hev dûr bin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyolojî]] chp1v2ndd18svqjqginq0bjx2jxi3m5 0 137607 2101305 1936335 2026-11-01T19:08:22Z Biyolojiyabikurdi 31567 2101305 wikitext text/x-wiki Bi lêkdana bavanên yekreg ên ko ji bo sîfetek diyarkirî rûxsarên wan dijhev in, peydabûna weçeyên dureg ên bi rûxsarebabeta navencî ya bavan, wekî '''zalbûna netemam''' (bi înglîzî: i''ncomplete dominance'') tê navkirin. Li gor [[bomaweya Mendelî]], her sîfetek bi du allelan diguhazê weçeyê. Heke herdu [[allel]] ne wek hev bin, di navbera allelên sîfetê de pêwendiya zalbûn û bezîwbûnê çêdibe. Ango heke weçê ji bo sîfetek diyarkirî dureg be, allelek li ser allela din zalbûna tam ava dike û di rûxsarebabeta weçeyên yekem (F1)de xuya dibe. Rûxsara allela bezîw jî di weçeyên yekem de veşartî dimîne.<ref name="Biology with Physiology">Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., & Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.</ref> Ev rewş wekî '''qanuna zalbûnê''' (bi înglîzî: ''law of dominance'') tê navkirin. Di riweka polkeyê de 7 sîfetên ko [[Gregor Mendel|Mendel]] li ser wan taqîkarî kir, ji bo her sîfetê, ji cota allelên cuda yek zal a din jî bezîw bû.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> Di zalbûna netemam de, di weçeyên dureg de, ji herdu allelan yek li ser a din zal nîn e,<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science">Cullen, K. E. (2009).Encyclopedia of Life Science. Newyork: Facts On File, Inc</ref> loma rûxsarebabeta weçêya dureg, navinciyê rûxsarebabeta herdu bavanên yekreg e.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> Her çiqas guhaztina hin sîfetan bo weçeyê li gor qanuna zalbûnê rû bide jî, ev qanun ne ji bo hemû sîfetên ajal û riwekan e. Xebatên li ser bomaweya sîfetên gellek zîndeweran, daye nîşankirin ko cota allelên cuda yên bo heman sîfetê, dibe ko li hember hev zalbûnek temam nîşan nedin.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Sîfetên wekî pileya (perde) dengê mirov, rengê [[çavê mirov]] û xingaliya [[Por (anatomî)|porê mirov]] hin mînak in ko bi zalbûna netemam ve tên birêvebirin.<ref name="visualizing-human-biology" /> Herwisa di hin cor [[pisîk]]an de dirêjiya kilikê (doçik), di hin cor [[mirîşk]]an de çebûna rengê pûrtê û di hin [[Riwekên kulîlkdar|riwekan]] de çêbûna rengê kulîlkê jî mînak in bo hin rûxsarebabetan ko bi zalbûna netemam tên rêkxistin.. == Zalbûna netemam di riweka berêvarê de == [[Wêne:Zalbûna netemam ku.png|thumb|796x796px|Heke di navbera weçeyên yekem ên bi kulîlkpembeyî de lêkdan rû bide, vê gavê weçeyên duyem (F2) ên bi 1/4 kûlîlkên sor, 1/4 kulîlkên spî û 2/4 kûlîlkên pembeyî peyda dibin.]] [[Riwekên kulîlkdar|Riwekek kulîlkdar]] heye, wekî '''riweka berêvarê''' an jî '''riweka saet çar''' (bi înglîzî: ''four-o’clock plant)'' tê navkirin. Ev riwek kulîlkên xwe dema esrê, nêzikê evarê vedike, kulîlk heta serê sibehê vekîrî dimînin. Biroj kulîlkên vê riwekê girtî ne.<ref>Britannica, The Editors of Encyclopaedia. "four-o’clock". Encyclopedia Britannica, 13 Jan. 2020, [https://www.britannica.com/plant/four-oclock]. Accessed 4 February 2023.</ref> Bomawezanist û riweknasê Almanî Carl Correns di sala 1905ê de di riweka berêvarê de zalbûna netemam keşf kir.<ref name="Biology"/> Di riweka berêvarê de guhaztina sîfeta rengê kulîlkê ne li gor bomaweya Mendelî rû dide. Di kulîlka berêvarê ya dureg de, di navbera herdu allelan de zalbûn û bezîwbûn rû nade. Rengê kulîlka weçeyê bi zalbûna netemam diyar dibe. Di riweka berêvarê de ji bo rengê kulîlkê, rûxsarebabetên hevdij ên yekreg, ên herdu bavanan jî bandor li ser çêbûna rûxsarebabeta weçeyan dike. Kulîlkên weçeyên F1ê bi rûxsarebabeta navincî peyda dibe. Ango rûxsarebabeta weçeyan ji ya bavanan cuda ye. Di zalbûna netemam de rûxsarebabetên nû peyda dibe.<ref name="visualizing-human-biology">Ireland, K. A. (2010). Visualizing Human Biology (3rd ed.). Hoboken, NJ: John Wiley & Sons.</ref> Di riweka berêvarê de kulîlka sor û kulîlka spî yekreg in.<ref name="Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> Heke riweka kulîlksor bi perîna xweyî were lêkdan, hemû weçeyên yekem(F1) bi kulîlkên sor peyda dibin. Heke riweka berêvarê ya kulîlk spî bi [[perîn]]a xweyî were lêkdan, vê gavê hemû weçeyên yekem bi kulîlkên spî peyda dibin.<ref name="Modern Biology">Postlethwait, J. H., & Hopson, J. L. (2006). Modern Biology. NY, United states: Holt Rinehart & Winston.</ref> Bi lêkdana riweka kulîlksor bi ya kulîlkspî ve weçeyên pembeyî yên dureg peyda dibin.<ref name="McGraw-Hill" /> Rengê pembeyî rûxsarebabeta navencî ye. Heke di navbera weçeyên yekem ên bi kulîlkpembeyî de lêkdan rû bide, vê gavê weçeyên duyem (F2) ên bi 1/4 kûlîlkên sor, 1/4 kulîlkên spî û 2/4 kûlîlkên pembeyî peyda dibin.<ref name="Biology" /> Ango rengê spî û sor di weçeyên yekem de têkilê hev nabin.<ref name="Campbell">Campbell, N. A., & Reece, J. B. (2008). Biology (8th ed.). San Francisco, CA: Benjamin-Cummings Publishing Company.</ref> Di pêvajoya lêkdana duyem de di dema çêbûna gametan de, allelên weçeyên yekem li gor qanuna dabeşkirina serbixwe ji hev cihê dibin û belavê gametan dibin. Di bomaweya Mendelî de, ango di zalbûna temam de rûxsarebabeta weçeyên duyem 3: 1 e. Lê di zalbûna netemam de rêjeya rûxsarebabeta F2 (weçeyên duyem) 1:2:1 e, ango ne du cor lê sê cor rûxsarebabet peyda dibe. Di zalbûna netemam de rêjeya rûxsarebabet û ya bomawebabetê heman e. Di zalbûna netemam de tenê allelek ji bo çêkirina proteînan kar dike, allela din neçalak e.<ref name="Human biology15ed">Mader, S., & Windelspecht, M. (2017). Human Biology (15th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> Allela bo rengê sor ji bo berhemkirina pîgmenta sor, çêkirina proteînên pêwist rêk dixe. Di riweka sor de cotek allel kar dikin bo berhemkirina pîgmenta sor. Di kulîlka spî de cotek allelên neçalak heye, pîgment nayê berhemkirin loma kulîlk bi rengê spî xuya dibin.<ref name="Concepts and Applications">Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.</ref> Di weçeyên dureg de %50yê proteînan ji aliyê allela bo rengê sor ve tê diristkirin. Ji ber ko allela din neçalak e, mêjera [[proteîn]] ji bo berhemkirina pîgmenta sor têr nake, loma rûxsarebabeta weçeyên dureg bi rengê pembeyî peyda dibe.<ref name="Biology" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyolojî]] jps8r5h7jwdd82fojl580yqaaj0d9p0 0 137635 2101368 1946239 2026-11-01T23:41:13Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2101368 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank erdhej | nav = Erdheja Gurgum û Dîlokê 2023 | wêne = Collage of 2023 Turkey–Syria earthquake.jpg | sernavê_wêne = '''Ji milê çepê jor ve''': Avahiyên hilweşiyayî yên li parêzgeha Xetayê, dîmenê bermahiyên ji Heleb a Sûriyê, tîmên lêgerîn û rizgarkirinê yên Çînê û tîmên lêgerîn û rizgarkirinê yên Îranê yên li Adiyamanê, alîkariya USAID li Baregeha Hewayî ya Încîrlîkê û nişteciha konê li Gurgumê. | nexşe = {{OSM Nexşeya cihan | coord = {{Koord|36.8|37.032}} | zoom = 4 | width = 260 | height = 150 | caption = Erdeheja sereke | label = | label-pos = | mark=Bullseye1.svg | mark-size=70 | mark-coord = {{Koord|37.173|37.032}} | mark-title = | mark-image = | mark-description= Epicenter }} | wext = 2023-02-06 01:17:35 | bûyera_isc = 625613033 | anss-url = us6000jllz | dîrok = {{Dîrok|06|02|2023}} | saet = 04:17 (UTC+3) | mezinahî = {{M|w|link=y}} 7,8 <!--as discusseed in talk MOS says mww goes first please leave it consistent over the article --> | kûrahî = {{Cvt|17,9|km|mi|0}} | cih = {{Koord|37.166|N|37.032|E|type:event_region:TR|display=it}} | şikestek = | xisar = $84,1 milyar USD {{Biçûk|(texmînî)}} | tundî = {{MMI|11}} | tsunamî = {{Cvt|0,17|m}} | paşhej = 1.052 (heta 8ê Sibatê)<br>Ji {{M|w|4,0}} zêdetir 170+ <br>Herî mezin: {{M|w}} 7,7 di 13:24 UTC+3, 6ê sibata 2023an de | qurbanî = [[Bakurê Kurdistanê]] û Tirkiye 53 hezar mirî û 107 hezar birîndar çêdibin. Li [[Rojavayê Kurdistanê]] û Sûriyê 5–8 hezar mirî û 14 hezar birîndar çêdibin. (texmînî) | cure = <!-- [[Strike-slip]] bi kurdî???--> | welatên_bandorkirî = {{Bulleted list| [[Tirkiye]] ([[Bakurê Kurdistanê]]) | [[Sûrî]] ([[Rojavaya Kurdistanê]]) }} | pga = 1,62 ''{{girêdan|lt=g|Peak ground acceleration|en}}'' | pgv = <!-- [[peak ground velocity|cm/s]] --> }} '''Erdheja Gurgum û Dîlokê''' yan jî '''Erdheja bakur û rojavayê Kurdistanê''', du erdhejên wêrankarin ku bi mezinahiyên 7,8 {{M|w|link=y}} û 7,5 {{M|w|link=y}} di 6ê sibata 2023an de bi saetên [[Bakurê Kurdistanê]], saet di 04:17e û 13:26an de li [[Bakurê Kurdistanê]] û li [[Rojavayê Kurdistanê]] pêk hatiye. Li deverên [[Tirkiye]]yê erdhej li bajarê [[Edene]]yê û li [[Sûrî|Sûriyê]] jî li bajarên wekî [[Heleb|Helep]] û [[Lazqiyê]] erdhej pêk hatiye. Navenda erdheja yekem li navçeya [[Bazarcix]]a bi ser parêzgeha Mereşê ve bû û navenda erdheja duyem jî ku piştî 9 saetan pêk hat dîsa li navçeya heman parêzgehê li navçeya [[Cela]]ya bi ser parêzgeha Mereşê ve bû. Erdhej li bajarên wekî [[Gurgum]], [[Amed]], [[Riha]], [[Dîlok]], [[Antakya|Xetay]], [[Kilîs]], [[Edene (bajar)|Edene]], [[Meletî]], [[Semsûr]] û li [[Kinikan]]ê pêk hatiye. Erdheja Gurgum û Dîlokê ji erdheja Erzinganê ya sala 1939an vir ve erdheja herî kujerê li [[Bakurê Kurdistanê]] ye ku erdheja sereke ya herî bihêz e ku di serdema nûjen de li [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye tomarkirin. Erdheja Bazarcixê piştî [[Erdheja Anatolya Bakur 1668|Erdheja Anatolya Bakur]] a sala 1668an de, erdheja duyem a herî bihêz e ku li [[Bakurê Kurdistanê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.isc.ac.uk/iscgem/index.php |sernav=ISC-GEM Catalogue - Introduction |malper=www.isc.ac.uk |roja-gihiştinê=2023-02-10 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/world/historical.php/ |sernav=Historic Worldwide Earthquakes |tarîx=2009-09-17 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-02-10 |roja-arşîvê=2009-09-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090917163944/http://earthquake.usgs.gov/regional/world/historical.php/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Ji ber erdhejê li [[Bakurê Kurdistanê]] û bajarên din ên [[Tirkiye]]yê herî kêm 114.991 kes birîndar bûne û 47.975 kes jiyana xwe jidest dane. Li [[Rojavayê Kurdistanê]] û [[Sûrî|Sûriyeyê]] herî kêm 7 hezar kes birîndar bûne û 8.400 kes jiyana xwe jidest dane. Li deverên bilind ên erdhejê bi taybetî li [[Meletî]] û li navçeyên [[Meletî|Meletiyê]], barîna berfê û bahoza zivistanê li hinek deveran xebatên rizgarkirinê asteng kir.<ref name="nytimes.com">{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/live/2023/02/08/world/turkey-syria-earthquake |sernav=Quake Death Toll Passes 15,000 in Turkey and Syria as Desperation Builds |paşnav=Hubbard |pêşnav=Ben |paşnav2=Timur |pêşnav2=Safak |tarîx=2023-02-08 |malper=The New York Times |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-02-12 }}</ref> Berf barî ser wêraniyan û germahiya li herêmê daket. Ji ber sermaya seqemê ya li herêmê, kesên ku sax mane bi taybetî kesên ku di bin xirabeyan de mabûn di bin xetereya [[Hîpotermî|hîpotermiyê]] bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://globalnews.ca/news/9467528/turkey-syria-earthquake-extreme-cold-risks/ |sernav=Turkey earthquake rescue efforts complicated by bitter cold. What to know - National {{!}} Globalnews.ca |malper=Global News |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-02-12 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.middleeasteye.net/news/turkey-earthquake-survivors-trapped-under-rubble-face-hypothermia-threat |sernav=Turkey earthquake: Survivors trapped under rubble face hypothermia threat |malper=Middle East Eye |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-02-12 }}</ref> Li [[Bakurê Kurdistanê]] herî kêm 40 hezar avahî hilweşiyan û gelek avahiyên dîrokî yên ku di nav wan de [[Kelêya Dîlokê|Keleha Dîlokê]], [[Mizgefta Şîrvan]], [[Mizgefta Nû]] ya [[Meletî|Meletiyê]] û [[Dêra Katolîk a Latînî]] ya Îskenderûnê jî di nav de ne, zirareke mezin dîtine û bi qismî hilweşiyane. Di çarçoveya lêkolînên ku hatin kirin de hatiye diyarkirin ku li [[Bakurê Kurdistanê]] û li deverên din ên [[Tirkiye]]yê hewcedarî hilweşandina acele ya 33 hezar û 143 avahiyan heye ku di erdhejê de zirareke mezin dîtine û hatine hilweşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/turkce/articles/c29j576d2lno |sernav=Hasar tespit çalışmaları nasıl yapılıyor? |tarîx=2023-02-13 |malper=BBC News Türkçe |ziman=tr |roja-gihiştinê=2023-02-14 }}</ref> Li qadeke hezar kîlomêtreçargoşeyî de 13,5 milyon kes ji ber erdhejê bi bandor bûn. Ji 99 welatan daxûyaniya alîkariyê hate ragihandin û ji 72 welatan 10 hezar û 336 personelên lêgerîn û xilaskirinê sewqê herêma erdhejê bûn. Piştî erdhejê di roja 6ê sibata 2023an de yekem ragihandina alîkariyê ji aliyê serokê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], [[Joe Biden]] ve hate ragihandin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.gazeteduvar.com.tr/abd-baskani-bidendan-deprem-mesaji-talimat-verdim-haber-1601960 |sernav=Joe Biden: min jibo alîkariyê ferman daye. }}</ref> Bi dehan welatan materyalên alîkariya yekem, alav û tîmên bijîşkî şandin herêma erdhejê. Yekem tîmên alîkariyê ku gihiştin herêma erdhejê, tîmên tenduristiyê ya [[Herêma Kurdistanê]] bûn ku bilez gihiştibûn herêma erdhejê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/kurdistan/060220236 |sernav=Yekem tîmên bijîşkî û rizgarkirinê ji Herêma Kurdistanê hatin. |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2023-02-12 }}</ref> Hate diyarkirin ku [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê|Rêveberiya Xweser a Rojava]] piştî erdhejê di 8ê sibatê de 30 tankêrên sotemeniyê û 20 qamyonên alîkariyên mirovî amade kirine. Çavkaniyên medyayî yên girêdayî [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê|Rêveberiya Xweser]] diyar kirin ku "hewl hat dayîn ku alîkariyan bigihînin mexdûrên erdhejê li devera [[Efrîn]]ê ku gelek avahî hilweşiyan e. Li gel hemî hewlên şandên navneteweyî ku navbeynkariyê kirine [[Tirkiye]]yê rê neda ku alîkariya mirovî derbasê herêma [[Efrîn]]ê bibe. Hate ragihandin ku [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê|Rêveberiya Xweser]] piştî 9 rojan karwana alîkariyê ya ku li [[Deriyê Um Cîlûd a Minbicê]] sekinandî bû paş ve vekişand.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/1202202322 |sernav=Rêveberiya xweser piştî 9 rojan karwana alîkariyê ya ku li Deriyê Um Cîlûd a Minbicê sekinandî bû vekişand |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2023-02-18 }}</ref> Erdhej, li bajarên [[Bakurê Kurdistanê]] li [[Amed]], [[Riha]], [[Meletî]], [[Semsûr]], [[Gurgum]], [[Kinikan]] û [[Dîlok]]ê bi giranî pêk hatiye û li bajarên wekê [[Çewlîg]], [[Xarpêt (navçe)|Xarpêt]], [[Mûş]], [[Bidlîs]], [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]], [[Êlih]] û li [[Sêrt]]ê jî bi sivikî pêk hat.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=http://mezopotamyaajansi35.com/tum-haberler/content/view/http%3A%2F%2Fmezopotamyaajansi35.com%2Ftum-haberler%2Fcontent%2Fview%2F196727 |sernav=Amed’te yıkılan bir binada yüz kişi enkaz altında |malper=mezopotamyaajansi35.com |roja-gihiştinê=2023-02-06 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2023 }}</ref><ref name="mezopotamyaajansi35.com">{{Jêder-malper |url=http://mezopotamyaajansi35.com/tum-haberler/content/view/http%3A%2F%2Fmezopotamyaajansi35.com%2Ftum-haberler%2Fcontent%2Fview%2F196731 |sernav=Riha’da 16 bina yıkıldı: 10 ölü, 110 yaralı |malper=mezopotamyaajansi35.com |roja-gihiştinê=2023-02-06 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2023 }}</ref> Li gorî daneyên [[Lêkolîna Jeolojîk ya Dewletên Yekbûyî]] (USGS) erdhej bi mezinahiya 7,8 {{M|w|link=y}} pêk hatiye<ref>[https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us6000jllz/executive USGS: M 7.8 - 26 km E of Nurdağı, Turkey]</ref> û li [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojavayê Kurdistanê]], [[Sûrî|Surî]], [[Kîpros|Qibrîs]], [[Yewnanistan]], [[Urdun]], [[Libnan]] [[Keyaniya Yekbûyî]], [[Gurcistan]], [[Iraq]], [[Ermenistan]] û li [[Tirkiye]]yê erd hejiya ye. == Rewşa tektonîk == [[Enstîtuya Lêkolînên Jeolojîk a Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] (USGS) erdhej bi mezinahiya 7,8 {{M|w|link=y}} pîvaye. Navenda erdhejê li navçeya [[Bazarcix]]a a [[Gurgum]]ê, li nêzîkê sinorê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us6000jllz/executive |sernav=earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpag |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2023-02-06 }}</ref> Erdhej xwedî mekanîzmayek fokal a ku bi şikestinên şemitokê yên hûrik re têkildar e. Piştî erdhejê bi mezinahiya 6,7 {{M|w|link=y}} erdhejek din pêk hat.<ref>{{Jêder-malper |url=http://geoscope.ipgp.fr/index.php/en/catalog/earthquake-description?seis=us6000jllz |sernav=Geoscope - Earthquake description |malper=geoscope.ipgp.fr |roja-gihiştinê=2023-02-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230206142222/http://geoscope.ipgp.fr/index.php/en/catalog/earthquake-description?seis=us6000jllz |roja-arşîvê=2023-02-06 |url-status=dead }}</ref> USGS pîvana şkestinê ~ 190&nbsp;km dirêj û ~ 25&nbsp;km fireh texmîn kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us6000jlm1/executive |sernav=earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2023-02-06 }}</ref> Erdhej piştî [[Erdheja Ezirganê 1939|Erdheja Erzinganê]] ya sala 1939an de erdheja herî bi hêz e ku li [[Bakurê Kurdistanê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/live/2023/02/05/world/turkey-earthquake |sernav=Live Updates: Powerful Quake Kills Hundreds in Turkey and Syria |paşnav=Gures |pêşnav=Murat |paşnav2=Timur |pêşnav2=Safak |tarîx=2023-02-06 |malper=The New York Times |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-02-06 |paşnav3=Hubbard |pêşnav3=Ben |paşnav4=Yoon |pêşnav4=John }}</ref> === Jeolojî === [[Wêne:Anatolian Plate ku.png|thumb|300px|Nexşeya Deşta Anatolyayê, ku [[Şikesteka rojhilatê Anatolyayê]] nîşan dide.]] Cihê pêşîn ê erdhejê di nav dorhêla sêalî ya di navbera lewheyên Anatolya, Erebistan û Afrîkayê de cih digire. Mekanîzma û cihê erdhejê li gorî erdheja ku li herêma [[Şikesteka rojhilatê Anatolyayê]] yan jî li Herêma Şaşiya Veguherîna Behra Mirî pêk hatiye wekhev e. [[Şikesteka rojhilatê Anatolyayê]] derçûna ber bi rojavayê [[Deryaya Egeyî]] vedihewîne, di heman demê de [[Qelşa Deryaya Mirî]] tevgera bakurê nîvgirava Erebistanê li gorî lewheyên Afrîka û Ewrasyayê cih digire.<ref name=":1"/> [[Şikesteka rojhilatê Anatolyayê]] derçûna [[Lewheya Anatolyayê]] ya ber bi rojavayê [[Deryaya Egeyî|Behra Egeyê]] vedihewîne lê [[Qelşa Deryaya Mirî]] (Veguherînera Behra Mirî) li gorî lewheyên Afrîka û Ewrasyayê bi tevgera bakurê [[Nîvgirava Erebîstanê]] re cih digire.<ref name="earthquake.usgs.gov">{{Jêder-malper |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us6000jllz/executive |sernav=earthquake.usgs.gov/earthquakes |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2023-02-14 }}</ref> [[Şikesteka rojhilatê Anatolyayê]] 700 kîlometre dirêj e ku ber bi rojhilat-başûr û bi meyla rojavayê diçe, sinorê di navbera lewheyên Anatolya û Ereban de pêk tîne. Şikestek her sal ji rojhilat ber bi rojava ve bi rêjeyeke 10&nbsp;mm û 1–4&nbsp;mm diçe. Şikesteka rojhilatê Anatolyayê di salên 1789 (7,2 M), 1795 (7,0), 1872 (7,2 M), 1874 (7,1 M), 1875 (6,7 M), 1893 (7,1 M), û sala 2020an de (6,8 M) erdhejên mezin pêk aniye. Beşên şikestekê ku li navçeyên [[Palo]] û [[Mirûn]]ê ye ji hêla erdhejê ve çalak e li rojhilatê şikestekê ji bo erdhejên bi mezinahiya 6,8-7,0 ve bi navberek bi qasî 150 salan carek dûbare dibe. Beşa [[Bazarcixê]] û [[Çiyayên Gewr]] ku li rojavayê şikestekê ye ji bo erdhejên 7,0-7,4 M bi rêzê ve di navbera salên 237-772 sal û 414-917 salan carekê dûbare bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/gji/article-abstract/230/1/50/6522179#no-access-message |sernav=academic.oup.com |malper=academic.oup.com |roja-gihiştinê=2023-02-14 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Naddaf |pêşnav=Miryam |tarîx=2023-02-06 |sernav=Turkey–Syria earthquake: what scientists know |url=http://dx.doi.org/10.1038/d41586-023-00364-y |kovar=Nature |doi=10.1038/d41586-023-00364-y |issn=0028-0836 }}</ref> === Erdhejî === Herêma ku erdheja 6ê sibatê lê pêk hat, ji aliyê erdhejiyê ve gelek bêdeng bû. Ji sala 1970an vir ve tenê sê erdhejên bi mezinahiya 6 pîvanek mezintir di nav 250&nbsp;km erdheja 6ê Sibatê de çêbûne. Ji va erdheja herî mezin, bi pêveka 6,7 li bakurê rojhilatê erdheja 6ê sibata 2923an di 24ê çileya 2020an de pêk hatibû. Ev erdhej hemî li kêleka [[Şikesteka rojhilatê Anatolyayê]] bûn yan jî li derdora wê çêbûne. Tevî bêdengiya erdhejê bi kêmasî jî be li derdora herêma erdhejê 6ê sibatê, li [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] de di demên borî de erdhejên girîng û bi xisar çêbûne. Bajarê [[Heleb]], [[Sûrî]] di dîrokê de çend caran ji ber erdhejên mezin wêran bûye lê cih û mezinahiya van erdhejan tenê dikare were texmîn kirin. Li [[Heleb]]ê di sala 1138an de bi pîvekên 7,1 û di sala 1822an de jî bi pîveka 7,0 erdhej pêk hatin. Texmînên kuştî yên erdheja sala 1822an de di navbera 20.000 û 60.000 kesan de bûn.<ref name=":1"/> Di sala 1114an de li bajarê [[Gurgum]] (Mereş) erdhejek pêk hat û di vî erdhejê de 40 hezar şêniyên bajêr mirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldcat.org/search?q=n2:1015-1818 |sernav=n2:1015-1818 - Search Results |malper=www.worldcat.org |roja-gihiştinê=2023-02-08 }}</ref> Di salên 856, 1033 û 1754an de erdhejên mezinên ku li [[Rojhilata Navîn]] bi bandor bûne, bûne sedema mirina 200.000, 70.000 û 40.000 kesan.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.middleeasteye.net/news/five-deadly-earthquakes-middle-east-history-turkey-syria |sernav=Five deadly earthquakes in the Middle East through history |malper=Middle East Eye |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-02-08 }}</ref> === Sîsmolojî === Rêvebirê [[Tora Erdhejê ya Bakurê rojavayê Pasîfîkê]] û profesorê [[Zanîngeha Washingtonê]], Harold Tobin diyar kir ku [[Şikesteka rojhilatê Anatolyayê]] xwedî qeydeke dirêj a erdhejê ye û wekî herêmeke bi xetereya erdhejê hatiye naskirin. Di demên dîrokî de li herêmê erdhejên bi mezinahiya 7,4 pîleyê pêk hatine. Tobin aniye ziman ku erdhejên di 6ê sibata 2023an de "ji ya ku dihat pêşbînîkirin mezintir bûn." Wî di axaftina xwe de dibêje, ne asayî ye ku di dema erdhejê şikesteka çalak dibe sedema çalakiya şikesteke din. [[Erdheja Ridgecrest 2019|Erdheja Ridgecrest a 2019an]] a li [[Kalîforniya]]yê ji ber şikestina du şikestekan pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.washington.edu/news/2023/02/09/uw-experts-discuss-the-earthquake-in-turkey-and-syria/ |sernav=UW experts discuss the earthquake in Turkey and Syria |malper=UW News |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-02-13 }}</ref> Erdhejên ku bi lerza 7,8 pîle ne di nav erdhejên herî mezin ên li cîhanê de ne. Profesorekî jeofîzîkê li [[Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Qiral Abdullah]] a [[Erebistana Siûdî]] dibêje, dibe ku erdhejê ji 300 kîlomêtreyan zêdetir ji xeta şikestekê şikandiye. Tê îdiakirin ku di vê navberê de bi beşên [[Şikesteka rojhilatê Anatolyayê]] re hinek beşên [[Veguherînera Behra Mirî]] şikestine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.npr.org/2023/02/07/1154913148/turkey-earthquake-fault-lines-syria |sernav=What caused the earthquake in Turkey and Syria : NPR |tarîx=2023-02-08 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-02-13 |roja-arşîvê=2023-02-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230208053552/https://www.npr.org/2023/02/07/1154913148/turkey-earthquake-fault-lines-syria |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Erdhejnasek ji [[Zanîngeha Tohoku]], Shinji Toda dibêje ku ev "erdheja herî xirab a hundurîn a sedsalê ye".<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/en/turkiye/turkiye-suffered-worst-inland-shallow-earthquake-in-21st-century-seismologist/2811714 |sernav=Türkiye suffered 'worst' inland shallow earthquake in 21st century: Seismologist |tarîx=2023-02-08 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-02-13 |roja-arşîvê=2023-02-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230208144100/https://www.aa.com.tr/en/turkiye/turkiye-suffered-worst-inland-shallow-earthquake-in-21st-century-seismologist/2811714 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Daxuyaniyek ku ji hêla USGSê ve hatiye parvekirin, destnîşan dike ku erdheja bi mezinahiya 7,8 pîleya pêk hatiye û di 2 beşên şikestekê de bi dirêjahiya hevgirtî ya ku dirêjahiya wê nêzîkê 50&nbsp;km û firehiya 30 kîlomêtreyê derbas bûye şikandiye. Şikandin li ser şikestekê bi qasî 60 kîlomêtre ji bakur berbi başûr ve, li nêzîkî peravên [[Deryaya Navîn]] pêk hatiye. Parçeyek bi qasî 300 kîlomêtreyê ji bakurê rojhilat ber bi başûrê rojavayê ve hatiye şikestin. Bi lerza sereke re nêzîkê 3,4 mêtre şimitiya erdê ber bi rojhilat ve pêk hatiye.<ref name="earthquake.usgs.gov"/> Li gorî USGSê erdheja ku bi 7,7 pîleya ya ku neh demjimêran piştî erdheja despêkê hejiya, 10,9 mêtre şemitînek bi dirêjahîyeke bi ~120 kîlomêtre û firehiya ~18 kîlomêtreyê pêk anî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us6000jlqa/ |sernav=earthquake.usgs.gov/earthquakes |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2023-02-14 }}</ref> {{Multiple image|direction=horizontal|width=220|align=center | image1 = Central Turkey M7.8 finite fault.png | caption1 = Rêjeya belavbûnên şemitandina li şikestinê. | image2 = Central Turkey M7.8 finite fault surface projection.png | caption2 = Rêça şikesteka bi sinor. }} {{Multiple image|direction=horizontal|width=220|align=center | image1 = Central Turkey M7.5 finite fault.png | caption1 = Rêjeya belavbûnên şemitandina li şikestinê. | image2 = Central Turkey M7.5 finite fault surface projection.png | caption2 = Rêça şikesteka bi sinor. }} == Erdhej == {{Multiple image|direction=horizontal|width=180 | image1 = M 7.8 - Central Turkey.jpg | caption1 = Li gor [[Lêkolîna Jeolojîk ya Dewletên Yekbûyî|USGSê]] hêza erdheja yekem. | image2 = Turkey magnitude 7.8 earthquake (3-17 AM, 6 February 2023) 1.png | caption2 = Sîsmograma erdheja Bazarcixê ku bi mezinahiya 7,8 pîleya pêk hatiye. }} {{Multiple image|direction=horizontal|width=180 | image1 = M 7.5 - 4 km SSE of Ekinözü, Turkey.jpg | caption1 = Li gor [[Lêkolîna Jeolojîk ya Dewletên Yekbûyî|USGSê]] hêza erdheja duyem. | image2 = Turkey magnitude 7.5 earthquake (12-24 PM, 6 February 2023).png | caption2 = Sîsmograma erdheja Gurgumê ku bi mezinahiya 7,5 pîleyê pêk hatiye. }} Erdhej di demjimêr 04:17a de pêk hat. Enstîtuya Jeolojîk a Dewletên Yekbûyî (USGS) dema ku GEOSCOPE lerza 8.0 pîle ragihand, pîvana erdhejê bi 7.8 û Tensora Global Centroid Moment (GCMT) bi pîvana 7.8 pileyê pîva. Navenda erdhejê 34 kîlomêtre li rojavayê Parêzgeha Dîlokê li sinorê Rojavayê Kurdistanê bû. Şikestin ber bi bakurêrojava û başûrêrojhilat di şekseteka meyla bakurêrojhilat ve yan jî ber bi bakurêrojava û başûrêrojhilat ve di şikesteka meyldarê bakûrêrojava de pêk hatiye. Li gorî Lêkolîna Jeolojîk ya Dewletên Yekbûyî (USGS) pîvana şikestinê ~ 190&nbsp;km dirêj û ~25&nbsp;km fireh hatine texmîn kirin. Li gorî daneyên [[Lêkolîna Jeolojîk ya Dewletên Yekbûyî]] (USGS) erdhej bi mezinahiya 7,8, li gorî [[AFAD]] a Tirkiyeyê 7,4 û li gorî [[Enstîtuya Lêkolîna Erdhejê û Rasatxaneya Kandîllî]] ya [[Tirkiye]]yê bi mezinahiya 7,5 pîvanek pêk hatiye. Li gorî daneyên [[Lêkolîna Jeolojîk ya Dewletên Yekbûyî]] (USGS) deverê ku jiber erdhejê bi bandor bûne ev in: [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê|Başûr Kurdistanê]], [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Sûrî|Surî]], [[Kîpros|Qibrîs]], [[Yewnanistan]], [[Urdun]], [[Libnan]], [[Keyaniya Yekbûyî]], [[Gurcistan]], [[Iraq]], [[Ermenistan]] û [[Tirkiye]]yê. Piştî 9 saetan li gorî saeta [[Amed]]ê, saet di 13:24an de erdheja duyem a bi hêza 7,5 pileyê di kurahiya 10,0 kîlometre di bin erdê de pêk hat ku navenda erdhejê 4 kîlometre li başûrrojhilatê navçeya [[Cela]] ya [[Gurgum]]ê bû. === Erdhejên domdar === {{Maplink|frame=yes|frame-align=|frame-width=450|frame-height=300|from=2023 Turkey–Syria earthquake.map|frame-latitude= 37.4|frame-longitude=37|zoom=7|text=Nexşeya erdhejên serekî (ji 4 Mw mezintir)<ref>{{Jêder-malper |sernav=Search Results |weşanger=USGS |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/map/?extent=32.96259,27.48779&extent=40.74726,45.06592&range=search&sort=smallest&listOnlyShown=true&timeZone=utc&search=%7B%22name%22:%22Search%20Results%22,%22params%22:%7B%22starttime%22:%222023-01-30%2000:00:00%22,%22endtime%22:%222023-02-28%2023:59:59%22,%22maxlatitude%22:40.148,%22minlatitude%22:33.618,%22maxlongitude%22:40.935,%22minlongitude%22:31.619,%22minmagnitude%22:4,%22orderby%22:%22magnitude-asc%22%7D%7D }}</ref>}} Piştî erdheja despêkê piştî 11 deqîqeyan bi mezinahiya 6,7 ​​pileyê erdhejeke din pêk hatiye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us6000jllz/executive |sernav=earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage |malper=earthquake.usgs.gov |roja-gihiştinê=2023-02-06 }}</ref> Li gorî daneyên [[Saziya Lêkolînên Jeolojîk a Dewletên Yekbûyî]] ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Amerîkayê]] (DYA) piştî erdheja [[Bazarcix]]ê di nava 6 saetan de 24 erdhejên bi mezinahiya 4,0 pileyê û jortir pêk hatin.<ref name=":1" /> Piştî 12e saetan û zêdetir, USGS ragihandiye ku herî kêm 54 erdhejên bi mezinahiya 4,3 û mezintir pêk hatine. Serokatiya Rêvebiriya Afet û Lezgîn (AFAD) jî herî kêm 120 erdhejên domdarî tomar kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://edition.cnn.com/middleeast/live-news/turkey-earthquake-latest-020623/index.html |sernav=edition.cnn.com/middleeast/live-news/turkey-earthquake-latest }}</ref> Li gorî GEOSCOPE û GCMT, piştî erdheja sereke ya mezin, bi pîvana 7.5, yan jî 7,7 pîleyê erdhejeke domdarî ya mezin pêk hat.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.globalcmt.org/cgi-bin/globalcmt-cgi-bin/CMT5/form?itype=ymd&yr=2023&mo=2&day=6&oyr=2023&omo=2&oday=7&jyr=1976&jday=1&ojyr=1976&ojday=1&otype=nd&nday=1&lmw=7&umw=10&lms=0&ums=10&lmb=0&umb=10&llat=-90&ulat=90&llon=-180&ulon=180&lhd=0&uhd=1000&lts=-9999&uts=9999&lpe1=0&upe1=90&lpe2=0&upe2=90&list=0 |sernav=Global CMT Search Results |malper=www.globalcmt.org |roja-gihiştinê=2023-02-08 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://geoscope.ipgp.fr/index.php/en/catalog/earthquake-description?seis=us6000jlqa |sernav=Geoscope - Earthquake description |malper=geoscope.ipgp.fr |roja-gihiştinê=2023-02-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230206142223/http://geoscope.ipgp.fr/index.php/en/catalog/earthquake-description?seis=us6000jlqa |roja-arşîvê=2023-02-06 |url-status=dead }}</ref> Erdhej demjimêr di 13:24an de bi navenda 4 kîlometre li bakur û li bakurê rojhilatê navçeya [[Albistan]]ê ya li [[Mereş (parêzgeh)|Parêzgeha Mereşê]] pêk hatiye. Erdhejek bi şikestina şikestekek bi meyla bakur-başûr ve yan jî bi şikestina şikestekek bi meyla ber bi rojhilat ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://geoscope.ipgp.fr/index.php/en/catalog/earthquake-description?seis=us6000jlqa |sernav=Geoscope - Earthquake description |paşnav=Utilisateur |pêşnav=Super |malper=geoscope.ipgp.fr |ziman=en-gb |roja-gihiştinê=2023-02-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230206142223/http://geoscope.ipgp.fr/index.php/en/catalog/earthquake-description?seis=us6000jlqa |roja-arşîvê=2023-02-06 |url-status=dead }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |+ Erdhejên 4.0 pile, yan jî bilindtir. ! rowspan="2" |Dîroka herêmî ! rowspan="2" |Saet (Saeta Amedê) ([[UTC+3]]) ! rowspan="2" |Mezinahî (Pîle) ! rowspan="2" |Kûrahî (Km) ! colspan="2" |Navenda erdhejê |- !Firehî !Dirêjî |- style="background-color:#ff0000; color:white;" |6ê sibata 2023an |04:17:36 |7,8 |17,9 |37.174 |37.032 |- |6ê sibata 2023an |04:26:49 |5,6 |17,0 |37.054 |37.086 |- style="background-color:#ff9100" |6ê sibata 2023an |04:28:15 |6,7 |14,5 |37.127 |36.943 |- |6ê sibata 2023an |04:36:28 |5,6 |10,0 |37.018 |36.744 |- |6ê sibata 2023an |04:58:23 |5,1 |10,0 |37.112 |36.606 |- |6ê sibata 2023an |05:03:36 |5,5 |10,0 |37.777 |37.920 |- |6ê sibata 2023an |05:23:14 |5,2 |11,4 |37.204 |36.970 |- |6ê sibata 2023an |07:18:46 |5,0 |14,5 |38.203 |38.536 |- style="background-color:#ff0000; color:white;" |6ê sibata 2023an |13:24:49 |7,5 |10,0 |38.024 |37.203 |- |6ê sibata 2023an |13:35:58 |5,8 |10,0 |38.008 |37.751 |- |6ê sibata 2023an |13:51:30 |5,7 |12,3 |38.124 |38.053 |- |6ê sibata 2023an |14:01:34 |5,0 |10,0 |37.481 |37.222 |- |6ê sibata 2023an |14:05:35 |5,2 |10,0 |37.923 |36.691 |- style="background-color:#ffdd00" |6ê sibata 2023an |15:02:11 |6,0 |10,0 |38.061 |36.537 |} === Qelişiya rûyê erdê === Wêneyên satelîtê yên ku ji hêla [[Sentinel-1]] ve berî û piştî erdhejan hatine kişandin û 2 deverên şikestinên rûyên erdê ku ji ber erdhejan qelişine hatin parvekirin. Qelişiya ku ji ber erdheja yekem pêk hatiye bi dirêjahiya 300 kîlomêtre hatiye pîvandin. Jiber erheja duyem ku yazdeh saet piştî erdheja yekem pêk hatiye 125 kîlomêtre erd qelişiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.space.com/turkey-earthquake-satellite-images-200-mile-rupture |sernav=Turkey earthquake opened 190-mile-long fissure, satellite images show |paşnav=published |pêşnav=Tereza Pultarova |tarîx=2023-02-10 |malper=Space.com |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-02-16 }}</ref> Qelişiya rûyê erdê ji bakurê [[Xetay (parêzgeh)|Xetayê]] ber bi [[Bazarcix]] a [[Gurgum]]ê û navçeya [[Sergol|Serêgolê]] ya [[Semsûr]]ê ve dirêj dibe û nêzîkî 400 kîlomêtre rûyê erdê diqelişe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gazetezebra.com.tr/yer-kabugundaki-kayma-7-metre-30-santimetreye-kadar-cikti |sernav=Yer kabuğundaki kayma 7 metre 30 santimetreye kadar çıktı |malper=Gazete Zebra |ziman=tr |roja-gihiştinê=2023-02-16 }}</ref> Li bakurê van bajaran şikestinên rûyê erdê dewam dikin. Li gorî çavdêriyên li qadê li ser rûyê erdê ~7,3 mêtre şimitandin a rûyê erdê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sozcu.com.tr/2023/gundem/son-dakika-deprem-bolgesiyle-ilgili-carpici-tespit-yer-kabugu-7-3-metre-kaydi-7592607/ |sernav=Deprem bölgesiyle ilgili çarpıcı tespit: Yer kabuğu 7.3 metre kaydı |malper=www.sozcu.com.tr |ziman=tr |roja-gihiştinê=2023-02-16 }}</ref> === Bandora jeolojîk === Li navçeya [[Îskenderûn]]ê erdhejeke mezin rû da û ji ber erdhejê daketina asta bejahiyê pêk hat û beşên bajêr heta 200 metreyan di bin avê de man. Tê texmîn kirin ku binavbûn jiber şikestina şikesteka belavbûyî ye ku dibe sedema cihguhertina erdê. Rêveberê Şêwirmendî û Lêkolînê li eCoast Marine li Zelanda Nû, Jose Borrero dibêje ku hilweşînek bi vê pîvanê tê payîn ku ji erdhejek mezinê wiha pêk tê. Daketin ên bi vî rengî li navçeya [[Gölcük]]ê li Tirkiyê di dema [[Erdheja Îzmîtê 1999|erdheja Gölcük a sala 1999an]] de û li Kaikoura di dema erdheja Kaikoura ya sala 2016an de qewimîne. Tê pêşbînîkirin ku li Îskenderûnê bandorên şilbûna axê, pêlên mezin ên ji ber şert û mercên hewaya xirab û tsunamiyên piçûk bûye sedema daketina erdê, yan jî bilind bûna ava li [[Îskenderûn]]ê.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/10/geological-impact-of-turkey-syria-earthquake-slowly-comes-into-focus |sernav=Geological impact of Turkey-Syria earthquake slowly comes into focus |paşnav=Ravilious |pêşnav=Kate |tarîx=2023-02-10 |malper=The Guardian |ziman=en-GB |roja-gihiştinê=2023-02-17 }}</ref> Li peravên [[Famagusta]] li [[Kîpros]]ê, pêlên tsunamiyê yên piçûk ên bê zirar hatin tomarkirin. Tsunamiyên 0,17 m, li [[Îskenderûn|Îskenderunê]] û li [[Erdemli]]yê jî 0,13 m pêlên tsunamiyê hatin tomarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cyprus-mail.com/2023/02/06/earthquake-in-caused-small-tsunami-off-famagusta-coast/ |sernav=Cyprus government says ready to send help after Turkish quake (updated) {{!}} Cyprus Mail |tarîx=2023-02-06 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-02-17 |roja-arşîvê=2023-02-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230206144853/https://cyprus-mail.com/2023/02/06/earthquake-in-caused-small-tsunami-off-famagusta-coast/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Wezareta Parastina Sivîl a Îtalyayê ji bo tsunamî ya li peravên [[Îtalya]]yê yên başûr û rojhilat hişyarî da û piştre jî hişyarî hate betalkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.protezionecivile.gov.it/it/comunicato-stampa/allerta-maremoto-possibili-onde-arrivo-sulle-coste-italiane |sernav=Allerta maremoto: possibili onde in arrivo sulle coste italiane |malper=www.protezionecivile.gov.it |roja-gihiştinê=2023-02-17 }}</ref> Enstîtuya Lêkolînê ya Neteweyî ya Astronomî û Jeofîzîkê ya Misirê hişyariya tsunamiyê da ji bo rojhilatê [[Deryaya Navîn]] ku peravên [[Misir]]ê jî di nav de ye. == Rewşa deverên erdhejê == === Bakurê Kurdistanê === {|class="wikitable alternate floatright sortable " style="clear:right; margin-left:7px; margin-top:0; margin-right:0; margin-bottom:3px; font-size:90%;" |+ Daneyên 9ê sibata 2023an !Parêzgeh !! Qurbanî !! Birîndar |- |[[Diyarbekir (parêzgeh)|Diyarbekir]] || 255 || 901 |- |[[Entab (parêzgeh)|Entab]] || 2141 || 11563 |- |[[Mereş (parêzgeh)|Mereş]] || 5323 || 9243 |- |[[Meletî (parêzgeh)|Meletî]] || 289 || 7300 |- |[[Kilîs (parêzgeh)|Kilîs]] || 22 || |518 |- |[[Adiyeman (parêzgeh)|Adiyeman]] || 3105 || 11778 |- |[[Xarpêt (parêzgeh)|Xarpêt]] || 5 || 379 |- |[[Xetay (parêzgeh)|Xetay]] || 7060 || 17000 |- |[[Riha (parêzgeh)|Riha]] || 304 || 4663 |- |[[Osmaniye (parêzgeh)|Osmaniye]] || 981 || 2224 |} [[Wêne:2023 Gaziantep Earthquake-Diyarbakir 1.jpg|thumb|Dîmenek ji xirabeya avahiya navenda karsaziya Galeriya, li navçeya Rêzan a Amedê.]] Li [[Bakurê Kurdistanê]] erdhejê li qadeke nêzîkî hezar kîlomêtre çargoşe bi bandor bû. Ji [[Gurgum|Parêzgeha Mereşê]] ve ber bi bakur ve heta [[Mûş (parêzgeh)|Parêzgeha Mûşê]] û [[Sêrt (parêzgeh)|Parêzgeha Sêrtê]], ber bi başûr ve jî heta [[Mêrdîn (parêzgeh)|Parêzgeha Mêrdînê]], li qadekî berfireh erdhej pêk hat. Ji ber bandora erdhejê herî kêm 12 hezar avahî hilweşiyan û gelek avahiyên dîrokî yên ku di nav wan de [[Kelêya Dîlokê|Keleha Dîlokê]], [[Mizgefta Şîrvan]], [[Mizgefta Nû]] ya [[Meletî|Meletiyê]], [[Sûra Amedê]] û [[Dêra Katolîk a Latînî]] ya Îskenderûnê jî di nav de ne, zirarên mezin dîtine û bi qismî hilweşiyane. Li [[Meletî]] û li hinek deverên [[Gurgum]]ê ji ber barîna berfê re xebatên rizgarkirinê bi awayekî neyînî bi bandor bû.<ref name="nytimes.com"/> Erdhej, li bajarên [[Bakurê Kurdistanê]] li [[Amed]], [[Riha]], [[Meletî]], [[Semsûr]], [[Gurgum]], [[Kinikan]] û [[Dîlok]]ê bi giranî pêk hatiye û li bajarên wekê [[Çewlîg]], [[Xarpêt (navçe)|Xarpêt]], [[Mûş]], [[Bidlîs]], [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]], [[Êlih]] û li [[Sêrt]]ê jî bi sivikî pêk hat.<ref name=":3"/><ref name="mezopotamyaajansi35.com"/> ==== Gurgum ==== Li [[Gurgum]]ê piştî erdhejê lêkolînerê [[Enstîtuya Teknolojiyê ya Karlsruherê]] Dr. [[Andreas Schäfer]] wêneyên satelaytê yên berî û piştî erdhejê yên ku bi rêya [[Google Earth]]ê hatine bidestxistin berhev kir ku guheztina erdê piştî erdheja dijwar qewimiye nîşan bide. [[Andreas Schäfer]] li ser hesabê xwe yê twîtterê anî diyar kiriye ku piştî erdhejên li pey hev [[Lewheya Anatolyayê]] 3 mêtreyan ber bi [[Nîvgirava Erebistanê|Nîvgirava Erebîstanê]] ve şimitiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/turkey/1002202311 |sernav=rudaw.net |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2023-02-11 }}</ref> Piştî 248 saetên (10 roj) piştî erdhejê li [[Gurgum]]ê keçek zindî ya 17e salî ji bin xirabeyan zindî hate derxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/160220238 |sernav=Piştî 248 saetên keçekê zindî hate rizgarkirin |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2023-02-19 }}</ref> Li navenda bajarê Gurgumê 941 avahî bi temamî hatin xwarê . Li navçeya Albistanê nêzîkî 2000 avahî hatin hilweşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/turkiye/deprem-2-bin-binayi-yikti-elbistan-faysiz-yere-tasinacak,3AIlXSlKKEuhonSZcBJsBw |sernav=Deprem 2 bin binayı yıktı {{!}} Elbistan faysız yere taşınacak |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |roja-gihiştinê=2023-02-16 }}</ref> Li Gurgumê herî kêm 11.778 kes birîndar bûn û 5323 kes jî jiyana jidest dan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://edition.cnn.com/middleeast/live-news/turkey-syria-earthquake-updates-2-7-23-intl/index.html |sernav=Live updates: Turkey-Syria earthquake leaves thousands dead |tarîx=2023-02-07 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2023-02-16 |roja-arşîvê=2023-02-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230207151257/https://edition.cnn.com/middleeast/live-news/turkey-syria-earthquake-updates-2-7-23-intl/index.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ==== Amed ==== Yek ji bajarên [[Bakurê Kurdistanê]] ku ji ber erdhejê bi bandor bû [[Amed]] e. Sê roj piştî erdhejê dîmenên erdheja li [[Amed]]ê bi dronan ji jor de hate kişandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cumhuriyet.com.tr/turkiye/felaketin-3-gununde-diyarbakirdaki-yikim-havadan-goruntulendi-2049784 |sernav=Felaketin 3. gününde Diyarbakır'daki yıkım havadan görüntülendi |malper=www.cumhuriyet.com.tr |ziman=tr |roja-gihiştinê=2023-02-09 }}</ref> Bircên [[Sûra Amedê]] û hinek beşên dîwarê sûrê ji ber Erdheja Bazarcixê hate xwarê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnnturk.com/turkiye/siddetli-iki-deprem-5-bin-yillik-diyarbakir-surlarini-da-vurdu |sernav=Şiddetli iki deprem 5 bin yıllık Diyarbakır Surları’nı da vurdu |paşnav=İHA |malper=CNN TÜRK |ziman=tr |roja-gihiştinê=2023-02-10 }}</ref> Li [[Amed]]ê 72 demjimêr piştî erdhejê Jinek û 81 saet piştî erdhejê zarokekî bi saxî ji xirabeyan hatin derxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sozcu.com.tr/2023/gundem/diyarbakirda-yikilan-binanin-enkazindan-72-saat-sonra-bir-kadin-sag-cikarildi-7585507/ |sernav=Diyarbakır’da yıkılan binanın enkazından 72 saat sonra bir kadın sağ çıkarıldı |malper=www.sozcu.com.tr |ziman=tr |roja-gihiştinê=2023-02-09 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.takvim.com.tr/video/guncel-videolari/diyarbakirda-81-saatte-8-yasindaki-besir-enkazdan-sag-cikardi |sernav=Diyarbakır’da 81. saatte 8 yaşındaki Beşir enkazdan sağ çıkardı |malper=takvim.com.tr |ziman=tr |roja-gihiştinê=2023-02-09 }}</ref> Di erdhejê de hunermend [[Zîlan Tîgrîs]] û hevjîna wê lîstikvan [[Çağdaş Çankaya]] li [[Amed]]ê di bin xirabeyan de jiyana jidest dan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/n-life/kultur-ve-sanat/muzisyen-zilan-tigris-ile-oyuncucagdas-cankaya-cifti-depremde-hayatini-kaybetti,IaTBj-TunkGeRSCE3Li6MA |sernav=Zîlan Tîgrîs û hevjîna wê Çağdaş Çankaya jiyana xwe jidest dan |malper=www.ntv.com.tr |ziman=tr |roja-gihiştinê=2023-02-18 |roja-arşîvê=2023-02-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230213083940/https://www.ntv.com.tr/n-life/kultur-ve-sanat/muzisyen-zilan-tigris-ile-oyuncucagdas-cankaya-cifti-depremde-hayatini-kaybetti,IaTBj-TunkGeRSCE3Li6MA |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li navçeya [[Bajarê Nû|Bajarê nû]], li navçeya [[Rêzan]]ê û li deverên din ên Amedê 20 avahî hatin xwerê, 854 kes birîndar bûn 409 kesan di bin xirabeyan de jiyana ji dest daye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://mezopotamyaajansi35.com/tum-haberler/content/view/http%3A%2F%2Fmezopotamyaajansi35.com%2Ftum-haberler%2Fcontent%2Fview%2F196717 |sernav=Mereş ve Dîlok'ta şiddetli depremler: Birçok kentte yüzlerce bina yıkıldı {{!}} CANLI BLOG |malper=mezopotamyaajansi35.com |roja-gihiştinê=2023-02-06 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2023 }}</ref> ==== Meletî ==== Li [[Meletî|Meletiye]] Mizgefta Nû ya ku berê di erdheja Xarpêtê ya sala 2020an de zirar dîtibû û 3 otêlên bajêr hatine hilweşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://t24.com.tr/video/malatya-daki-yikimin-bilancosu-47-kisi-yasamini-yitirdi-550-kisi-yaralandi-ve-yuzlerce-bina-yikildi,52002 |sernav=Malatya'daki yıkımın bilançosu: 47 kişi yaşamını yitirdi, 550 kişi yaralandı ve yüzlerce bina yıkıldı... |malper=T24 |ziman=tr |roja-gihiştinê=2023-02-09 }}</ref> Piştî ku erdheja mezin a duyem pêk hat, bi hilweşîna banê avahiya termînala [[Balafirgeha Meletiyê]], ji xeynî firînên alîkariyên lezgîn, balafirgeh ji bo çûnhatinên din hate girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.haberturk.com/son-dakika-malatya-havalimani-nin-tavani-coktu-3562879 |sernav=DHMİ: Malatya Havalimanı'nda küçük çaplı hasar meydana geldi |tarîx=2023-02-06 |malper=www.haberturk.com |ziman=tr |roja-gihiştinê=2023-02-09 }}</ref> Li navenda bajarê Otogara bajêr ji ber erdhejê zirarê dît û ji ber berfê rêyên herêmê hatin girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/turkce/articles/c0x919lx3e4o |sernav=Malatya'da arama kurtarma çalışmaları kar yağışı altında devam ediyor |tarîx=2023-02-06 |malper=BBC News Türkçe |ziman=tr |roja-gihiştinê=2023-02-09 }}</ref> Li navenda navçeya [[Muhacîr, Meledî|Muhacîr]] a [[Meletî|Meletiyê]] û li gundên bi ser navçeyê hilweşandina avahiyan pêk hatin. Di dema xerabûna rêyên trênê de Tunela [[Erkenek]]ê hilweşiya û di demên despêkê erdhejê de çûnhatina gundê [[Erkenek]]ê qut bû.<ref name="yenicaggazetesi.com.tr">{{Jêder-malper |url=https://www.yenicaggazetesi.com.tr/depremin-vurdugu-gaziantepte-ekmek-14-tlden-satiliyor-627377h.htm |sernav=Depremin vurduğu Gaziantep’te ekmek 14 TL’den satılıyor. Fuat Oktay 10 ilde ‘ücretsiz’ olacağını açıklamıştı |tarîx=2023-02-08 |malper=Yeni Çağ Gazetesi |ziman=tr |roja-gihiştinê=2023-02-09 }}</ref><ref name="yenicaggazetesi.com.tr"/> Li [[Meletî]] û li deverên bajêr 130 avahî hatine xwarê, 7300 kes birîndar bûn û 289 kesan jiyana xwe jidest dan.<ref name=":0" /> ==== Riha ==== Li Rihayê 466 avahî hatin xwarê, 4663 kes birîndar bûn û 301 kesan jiyana ji dest dan.<ref name=":0" /><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.edessatv.com/haber/19115322/depremlerde-urfada-kac-kisi-hayatini-kaybetti |sernav=Di erdhej de li Rihayê de çend kes jiyana xwe jidest dane? |malper=Edessa TV |tarîx=2024-02-06 |roja-gihiştinê=2024-09-24 |ziman=tr |roja-arşîvê=2024-11-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241127084820/https://www.edessatv.com/haber/19115322/depremlerde-urfada-kac-kisi-hayatini-kaybetti |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ==== Dîlok ==== Li [[Dîlok]]ê ku yek ji parêzgehên herî ku ji ber erdhejê bi bandor bûye piştî erdheja yekem 1 milyon kes neketin malên xwe. Şaredara Dîlokê [[Fatma Şahin|Fatma Şahîn]] dema qala navçeya [[Îslahiye]]yê kir îfadeyên “Nîvê zêdetirê navçeyê tune bûye” bi kar anî.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/turkce/articles/cyrykyed5l1o |sernav=Gaziantep'te son durum: Can kaybı 1400'ü aştı, 900'den fazla bina yıkıldı |tarîx=2023-02-06 |malper=BBC News Türkçe |ziman=tr |roja-gihiştinê=2023-02-09 }}</ref> Beşek ji Keleha Dîlokê hilweşiya. Rêya [[Dîlok]]ê û navçeya [[Kurudere]]yê xera bû, ji ber ku xeta gaza xwezayî ya Mereş-Dîlokê xera bû veguhestina gaza xwezayî ya [[Dîlok]]ê qut bû.<ref name=":2" /> Li [[Dîlok]]ê, Keleha Dîlokê ya dîrokî û 581 avahî hatiye xwarê, 11.563 kes birîndar bûn û 2141 kes jiyana jidest dane. ==== Semsûr ==== Li [[Semsûr]]ê ku bi awayekî mezin hilweşandina avahiyan pêk hatiye, 4 tax bi awayekî giran hatine hilweşandin. Li gorî nûçeya [[BBC]]yê li Bulvara Ataturkê ku kolana sereke ya bajêr e, gelek avahî hatine hilweşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/turkce/articles/c51p70v2jg1o |sernav=Adıyaman'da depremin ardından son durum ne? |tarîx=2023-02-07 |malper=BBC News Türkçe |ziman=tr |roja-gihiştinê=2023-02-09 }}</ref> Li navçeya [[Komîşîr]]ê hem li navendê hem jî li gundên bi ser navçeyê ve wêraniyeke mezin rû daye. Di erdhejê de avahiya şaredariya [[Semsûr]]ê, Mizgefta Uluyê û nexweşxaneya dewletê ya navçeyê [[Sergol|Serêgolê]] hilweşiyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.yenicaggazetesi.com.tr/adiyaman-tarihi-ulu-camii-deprem-nedeniyle-yikildi-626696h.htm |sernav=Adıyaman'da 6 asırlık tarihi Ulu Camii deprem nedeniyle yıkıldı |tarîx=2023-02-06 |malper=Yeni Çağ Gazetesi |ziman=tr |roja-gihiştinê=2023-02-09 }}</ref> Di erdhejê de otela herî mezin a bajêr [[Isias Hotel]] bi temamî hilweşiya.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.turizmgazetesi.com/haber/depremde-yikilan-oteller/84273 |sernav=Depremde yıkılan oteller - Haberler - Turizm Gazetesi |paşnav=Gazetesi (www.turizmgazetesi.com) |pêşnav=Turizm |malper=TURIZMGAZETESI.COM |ziman=tr-TR |roja-gihiştinê=2023-02-09 }}</ref> Koma rêberê geştiyariyê ya ji 43 kesan ku ji bo perwerdehiyê li vê otêlê bûn û koma xwendekaran a ku ji Kîprosa Bakur ji bo pêşbirka werzişê hatibûn, di bin xirabeyan de man.<ref>{{Jêder-malper |url=https://tgf.gov.tr/?p=59637 |sernav=Enkaz Altındaki Güreşçilerimiz Hakkında Açıklama {{!}} TGF |ziman=tr |roja-gihiştinê=2023-02-09 |roja-arşîvê=2023-02-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230209084649/https://tgf.gov.tr/?p=59637 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li Semsûrê 600 avahî hatin xwarê, 11.778 kes birîndar bûn û 3105 jidest dan. Li navçeya Çelîxanê hem li navendê hem jî li gundên bi ser navçeyê vw wêraniyeke mezin rû daye. === Rojavayê Kurdistanê === Li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] li gelek bajaran erd hej pêk hatin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.hawarnews.com/kr/mobile/?title=meclisa-lesker-ya-minbic-alkar-da-malbatn-li-navendn-hewandin&page=haber&ID=71396 |sernav=hawarnews.com/kr/mobile/?title=meclisa-lesker-ya-minbic }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.hawarnews.com/kr/mobile/?title=li-koban-minbic-5-kes-ji-ber-erdhej-birndar-bn&page=haber&ID=71330 |sernav=hawarnews.com/kr/mobile/?title=li-koban-minbic-5-kes-ji-ber-erdhej-birndar-bûn }}</ref> Di derbarê erdhejê de [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê|Rêveberiya Xweser]] daxuyaniyek belavkir û anî ziman ku ew hemî derfetan ji bo gel bikar bînin. ==== Kobanî ==== Li [[Kobanî|Kobanê]] 3 kes jiber erdhejê brîndar bûn û li bajêr hinek avahiyan zirarê dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.hawarnews.com/kr/haber/li-koban-avahiyn-zirardt-tn-hilwesandin-h71414.html |sernav=Li Kobanê avahiyên zirardîtî tên hilweşandin - ANHA {{!}} HAWARNEWS {{!}} Kurdi |malper=www.hawarnews.com |ziman=tr |roja-gihiştinê=2023-02-08 }}</ref> ==== Efrîn ==== Li bajarê [[Efrîn]]ê û li navçeya [[Cindirêsê|Cindirês]] a Efrînê li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] bandora erdhejê zêde bû. Li [[Efrîn]]ê herî kêm 250 kes ji ber erdhejê jiyana xwe jidest dan û 639 kes jî birîndar bûne. Li navçeya [[Cindirêsê]] hêjmarek zêde avahî hatine rûxandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/060220234 |sernav=Li Efrînê erdhej; herî kêm 250 kesan canê xwe ji dest dane |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2023-02-16 }}</ref> === Sûriye === Li [[Sûrî|Sûriyê]] zêdetirî 6.469 kes ji ber erdhejê jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.syriahr.com/8-%d8%a3%d9%8a%d8%a7%d9%85-%d8%b9%d9%84%d9%89-%d8%a7%d9%84%d9%80-%d9%80%d9%81%d9%80-%d9%80%d8%a7%d8%ac%d9%80-%d9%80%d8%b9%d9%80-%d9%80%d8%a9-%d9%86%d8%ad%d9%88-7000-%d8%b4%d8%ae%d8%b5-%d8%aa%d9%85/588038/ |sernav=www.syriahr.com }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://reliefweb.int/report/turkiye/wfp-turkiye-and-syria-earthquake-response-situation-report-2-10-february-2023 |sernav=WFP Türkiye and Syria Earthquake Response, Situation Report #2 (10 February 2023) - Türkiye {{!}} ReliefWeb |malper=reliefweb.int |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-02-20 }}</ref> Wezareta Tenduristiyê ya Sûriyê diyar kiriye ku li herêmên di bin kontrola rejîma [[Sûrî|Sûriyeyê]] de ye 2 hezar û 203 kes ji ber erdhejê mirine û 2 hezar û 950 kes jî birîndar bûne ku piraniya wan li parêzgehên [[Heleb (parêzgeh)|Heleb]] û [[Laziqiyê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sana.sy/en/?p=299328 |sernav=Health Ministry: Death toll from earthquake has risen to 812 deaths and 1,449 injuries, in provinces of Aleppo, Lattakia, Hama, Idleb Countryside and Tartous |paşnav=hala |tarîx=2023-02-07 |malper=Syrian Arab News Agency |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-02-20 |roja-arşîvê=2023-02-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230207075007/https://www.sana.sy/en/?p=299328 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li herêmên di bin destê serhildêran de, herî kêm 4.266 kes mirine û 2.200 kesên din jî birîndar bûne. Tê texmîn kirin dibe ku heta 5.37 mîlyon mirov li seranserê [[Sûrî|Sûriyê]] bê avahî mane û di heman demê de bi tevahî 10.9 mîlyon mirov, ku nêzîkî nîvê nifûsa Sûriyê ye ji ber erdhejê bi bandor bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reliefweb.int/report/syrian-arab-republic/northwest-syria-earthquake-february-2023-daily-highlights-13022023 |sernav=Northwest Syria Earthquake February 2023, Daily Highlights - 13/02/2023 - Syrian Arab Republic {{!}} ReliefWeb |malper=reliefweb.int |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-02-20 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|2023 Gaziantep-Kahramanmaraş earthquakes}} {{Erdhejên li Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|37.174|N|37.032|E|display=title}} [[Kategorî:Erdhejên li Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Erdhejên li Kurdistanê]] [[Kategorî:Erdhejên li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Erdhejên 2023an]] [[Kategorî:Karesatên xwezayî]] e47yht8kz7h1i5egpebuuiebu227hty 0 137653 2101328 1813514 2026-11-01T19:50:09Z Biyolojiyabikurdi 31567 2101328 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Hevzalbûn di ajalan de ku.png|thumb|Peydabûna golika belek ji ber hevzalbûna rengê spî û reş ê bavanan e.]] [[Wêne:Hevzalbûn ku.png|thumb|Hezalbûna rengê sor û spî di kulîlkê bavanan de weçeyên belek ên sorûspî peyda dike.]] '''Hevzalbûn''' (bi înglîzî: ''codominace'') rewşa ko rûxsarebabeta bavanên yekreg bi hev re di rûxsarebabeta weçeyên dureg de xuya dibin. Di weçeyan de xuyabûna rûxsarebabetên bavan ne bi awayekî têkilê hev û navincî, lê bi awayekî belekî xuya dibin.<ref name="Genetics">Hartl, D. L., & Jones, E. W. (1998). Genetics: Principles and analysis. Sudbury, MA: Jones and Bartlett. ISBN 0-7637-0489-X </ref> Hevzalbûn di riwek û ajalan de rewşek bomaweyî ye ko du allelên cuda yên heman sîfetê di rûxsarebabeta weçeyan de bi heman rêjeyê xuya dibin. Ango herdu [[allel]] jî her wekî allela zal dixebitin, lê bi eslê xwe di navbera van allelan de zalbûn û bezîwbûn tune.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science">Cullen, K. E. (2009).Encyclopedia of Life Science. Newyork: Facts On File, Inc</ref> Di hevzalbûnê de rûxsarebabeta weçeyan, rûxsarebabeta herdu bavanan jî lixwe digire. Di mirov de sîstema MN ya komeleya [[xwîn]]ê mînak e bo hevzalbûnê. Sîstema MN ya xwînê ji aliyê du allelan,allelên M û N ve tê birêvebirin. Kesên ko herdu allelên wî M ye, li ser [[xane]]yên [[Xiroka sor|xirokên sor]] ên wan de [[dijeten]]a M heye. Kesên ko herdu allelên wan N ye, li ser xirokên sor ên xaneyên xwîna wan de dijetena N heye. Ango kesên bi komeleya M an jî N yekreg in. Kesên dureg, ango kesên allelên M û N lixwe digin, li ser xirokên sor ê xaneyên xwîna wan de herdu dijenten jî, dijetena M û dijetena N cih digire.<ref name="Campbell">Campbell, N. A., & Reece, J. B. (2008). Biology (8th ed.). San Francisco, CA: Benjamin-Cummings Publishing Company.</ref> Herwisa di [[Sîstema ABO û komeleyên xwînê|sîstema AB0]] a komeleya xwînê de allelên A û B jî hevzalê hev in. Heke weçe ji bavanek allela A, ji bavanê din jî allela B werbigire, vê gavê komeleya xwîna weçeyê wekî AB tê navkirin.<ref>Britannica, The Editors of Encyclopaedia. "codominance". Encyclopedia Britannica, 17 Jun. 2020, [https://www.britannica.com/science/codominance]. Accessed 7 February 2023.</ref> Hevzalbûn li gel mirovan, di riwekan de, di dewar, mirîşk û ajalên din de jî tê dîtin. Mînak heke çêlekek reş bi gayek spî re cot bibe, golikêk belek a reşûspî peyda dibe. Rengê golikê rengê herdu bavanan jî lixwe digire. Heke weçeyên F1 ên ko di rûxsarebabeta xwe de hevzalbûn nîşan didin, werin cotkirin, ji van bavanên dureg, weçeyên(F2) yekreg û dureg peyda dibin. Rêjeya rûxsarebabetê di weçeyên nifşa duyem de bi aweyekî 1:2:1 peyda dibe. Herwisa bomawebabeta weçeyên duyem jî her wekî [[lêkdana tekeduregbûn]]a bomaweyiya [[Gregor Mendel|Mendelî]], bi rêjeya 1:2:1 peyda dibe.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> Rûxasarebabeta weçeyê, cudahiya di navbera hevzalbûn û [[zalbûna netemam]]ê nîşan dike. Di zalbûna netemam de, rûxsarebabeta weçeya dureg, navinciyê bavananên yekreg e. Lê di hevzalbûnê de, rûxsarebabetên herdu bavanên yekreg, rasterast di rûxsarebabetê weçeyên dureg de xuya dibe.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> Mînak ji bo [[zalbûna netemam]]: bi lêkdana riweka kulîlksor a yekreg bi ya kulîlkspî ve, hemû weçeyên yekem (F1) bi renge kûlîlkpembeyî peyda dibin. Pembeyî rengê navîncî ye di navbera sor û spî de. Mînak ji bo hevzalbûnê: bi lêkdana riweka kulîlksor a yekreg bi ya kulîlkspî ve, hemû weçe (F1) bi kulîlkên belek,bi renge sorûspî peyda dibin. Ango rengê herdu bavanan jî di rûxsarebabeta weçeyê de xuya dibe. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyolojî]] mfb2chqp4t8wtrw353y4r2v22q52lb5 0 139148 2101383 1795306 2026-11-02T04:36:23Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2101383 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Kâzım İnanç''' (jdb. sala 1880an li [[Amed]]ê, [[Wilayeta Diyarbekirê]] - m. 21ê rezberê 1938 li [[Enqere]]) efserekî Artêşa Osmanî û generalekî [[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê]] bû. Tevî dijminatiya kurdan, ew yek ji gelek efserên tirk bû ku bi eslê xwe [[kurd]] bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.yenisafak.com/dusunce-gunlugu/ataturkun-kurt-politikasindaki-kadrosu-ve-ocalan-658671 |sernav=Atatürk''ün kürt politikasındaki kadrosu ve öcalan |paşnav=Şafak |pêşnav=Yeni |tarîx=2014-06-16 |malper=Yeni Şafak |ziman=tr-TR |roja-gihiştinê=2023-06-10 }}</ref> Di sala 1925an de li dijî [[Serhildana Şêx Seîdê Pîranî|serhildana Şêx Seîd]] di fermandariya lîwayên tirkî de cih girtiye û bûye berpirsê gelek kuştinên ji gelê Amedê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/bilgi/kazim-pasa-inanc-1881-1938/ |sernav=Kâzım Paşa (İnanç) (1881-1938) |tarîx=2021-02-16 |malper=Atatürk Ansiklopedisi |ziman=tr |roja-gihiştinê=2023-06-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230610104917/https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/bilgi/kazim-pasa-inanc-1881-1938/ |roja-arşîvê=2023-06-10 |url-status=dead }}</ref> == Mijarên têkildar == * [[Şerê Rizgariya Tirkiyeyê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Efserên tirk]] [[Kategorî:Fermandarên tirk]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1880]] [[Kategorî:Kesên ji Amedê]] [[Kategorî:Mirin 1938]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Gel a Komarî]] pkozn1umxcqds5tt529x5tl6wxk7kga 0 142890 2101400 2095247 2026-11-02T06:55:11Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2101400 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = Writer Mllat Mohammed.jpg | sernavê_wêne = Milet Mihemed | roja_jidayikbûnê = 1990 | cihê_jidayikbûnê = [[Dihok]] | netewe = [[Kurd]] | hevwelatî = [[Herêma Kurdistanê]], [[Iraq]] | pîşe = [[Nivîskar]] û [[helbestvan]] | şanenav = Mllat Mohammed signature.png | çînaser = [[nivîskar]] }} '''Milet Mihemed''' (jdb. 1990, [[Dihok]], [[Başûrê Kurdistanê]]), [[nivîskar]] û [[helbestvan]]ekî kurd e. Yekemîn pirtûka xwe ya helbestan bi navê "Di malbiçûkê he da zaroyek tabota xwe durist dikit" di sala [[2016]] li bajêrê [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] çap kiriye، Romana xwe ya pêşîn a bi navê "Axbirînus"<ref>[https://www.calameo.com/read/00082123578959a885607 Axbirînus rojnameya (sebah kurdistan) bi zimanê erebî ، hijmara 18]</ref> di sala 2018ê de li bajêrê Dihokê belave kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bernamegeh.org/jiyana-milet-mihemed/ |sernav=Jiyana Milet Mihemed |malper=Bernamegeh |tarîx=2024-03-07 |roja-gihiştinê=2024-03-09 |ziman=tr}}</ref> == Jiyan == === Salên destpêkê === Milet Mihemed di sala [[1990]]<nowiki/>î de li bajarê [[Dihok|Dihokê]] ji dayik bûye. Xwendina xwe ya seretayî, navendî û amadeyî li qeza [[Sêmêl (navçe)|Sêmêlê]] temam kiriye. Paşê li Peymangeha Teknîkî ya [[Şêxan (navçe)|Şêxan]] a ser bi [[Zanîngeh|Zanîngeha]] Polîteknîkî ya Dihokê beşê hesabgeriyê qedandiye. Lêgerîna wî ya di qada nivîsandinê de di salên peymangehê de bi [[Helbest|helbesta]] klasîk dest pê kiriye, lê paşê meyla wî bêtir çûye ser helbesta azad û pênûsa xwe di vê çarçoveyê de domandiye. Her weha di warê dîzayna grafîkî de çalak e û li Çapxaneya Hawar a li Dihokê di qada dîzayna pirtûk û bergên berhemên wêjeyî de dixebite. === Jiyana wêjeyî === Milet Mihemed li sala [[2011|2011ê]] dest bi nivîsandina [[Helbest|helbestê]] kiriye. Yekem helbesta wî ya belavbûyî bi navê "Pişta [[Mona Lisa|tabloyê Monalîzayê]]" di rojnameya War<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.calameo.com/read/000883715dbd0803be5d6 |sernav=war 847 |malper=calameo.com |roja-gihiştinê=2026-09-22 |ziman=en}}</ref> de hate weşandin. Piştre berhemên wî di çendîn [[rojname]] û [[Kovar|kovaran]] de hatine belavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.amazon.com/stores/%D9%85%D9%84%D9%84%DB%95%D8%AA%20%D9%85%D8%AD%DB%95%D9%85%DB%95%D8%AF/author/B0CQCVBDLV/about |sernav=مللەت محەمەد: books, biography, latest update |malper=Amazon.com |roja-gihiştinê=2026-09-22 |ziman=en-us}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://id.loc.gov/authorities/names/n2022201796.html |sernav=Miḧemed, Millet, 1990- - LC Linked Data Service: Authorities and Vocabularies {{!}} Library of Congress, from LC Linked Data Service: Authorities and Vocabularies (Library of Congress) |malper=id.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-09-22 |kesên-din=The Library of Congress}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.librarything.com/a/27399672/Mllat-Mohammed |sernav=Mllat Mohammed {{!}} Author {{!}} LibraryThing |malper=LibraryThing.com |roja-gihiştinê=2026-09-22 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.goodreads.com/author/show/47762261.Mllat_Mohammed |sernav=Mllat Mohammed |malper=www.goodreads.com |roja-gihiştinê=2026-09-22}}</ref> Di sala [[2016]]<nowiki/>an de yekem [[Pirtûk|pirtûka]] xwe ya helbestan li [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]] çap kir. Paşê di sala 2018an de yekem [[Roman (wêje)|romana]] xwe ya bi navê Axbirînus li Dihokê weşand. Di sala 2019an de jî romana xwe ya di derbarê bûyerên [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê|DAIŞê]] de belav kir, ku yek ji yekem romanên bi zaravayê [[kurmancî]] ye li ser vê mijarê hatiye nivîsandin. == Berhemên wî<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.isbniraq.org/?pa_%D8%A7%D8%B3%D9%85-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%A4%D9%84%D9%81-1=%D9%85%D9%84%D9%84%DB%95%D8%AA-%D9%85%D8%AD%DB%95%D9%85%DB%95%D8%AF |sernav=مللەت محەمەد Archives |malper=ISBNiraq.org |ziman=ar |roja-gihiştinê=2023-12-11 }}</ref> == === Dîwanên helbestan === * Di malbiçûkê he da zaroyek tabota xwe dirust dikit (2016), çapxaneya Rênma, Silêmanî<ref>https://ebdulrehmanbamerni.blogspot.com/2016/06/blog-post.html?m=1</ref><ref>https://www.calameo.com/read/0003445761147084b161d</ref> * Evîna gulberojan (helbest, [[kurteçîrok]], helbestên pexşanî) (2023), çapxaneya Hawar, Dihok<ref>Helbesta "Kanê dengê min" ji pertûka "Evîna gulberojan" rojnameya ([https://www.calameo.com/read/0008212351814dfe62427 sebah kurdistan] ) bi zmanê erebî، hijmara 88.</ref> * Name bo bitnêbûnê (2021) <ref>{{Jêder-malper |url=https://search.library.berkeley.edu/discovery/fulldisplay?docid=alma991086032141706532&context=L&vid=01UCS_BER:UCB&lang=en&search_scope=DN_and_CI&adaptor=Local%20Search%20Engine&tab=Default_UCLibrarySearch&query=creator,exact,%D9%85%D8%AD%DB%95%D9%85%DB%95%D8%AF%D8%8C%20%D9%85%D9%84%D9%84%DB%95%D8%AA%D8%8C,AND&mode=advanced&offset=0 |sernav=Doe Library |malper=search.library.berkeley.edu |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-12-04 }}</ref>bi zaravê [[behdînî]] û bi [[zimanê tirkî]], [[Tehran]], [[Îran]]<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.librarything.com/work/31436568 |sernav=Name bo batanêbûnê by Mllat Mohammed |ziman=en }}</ref> === Roman === * Axbirînus (2018), çapxaneya Hawar, Dihok<ref>https://www.calameo.com/read/00082123578959a885607</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.isbniraq.org/?product=%D8%A6%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%B1%DB%8C%D9%86%D9%88%D8%B3 |sernav=ئاخبرینوس |malper=ISBNiraq.org |ziman=ar |roja-gihiştinê=2023-12-11 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://openlibrary.org/works/OL37069788W/%D8%A6%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%B1%DB%8C%D9%86%D9%88%D8%B3?edition=key:/books/OL50025283M |sernav=ئاخبرینوس by Mllat Mohammed {{!}} Open Library |paşnav=OpenLibrary.org |malper=Open Library |ziman=ku |roja-gihiştinê=2023-12-11 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.librarything.com/work/31430836 |sernav=‫ئاخبرینوس‬ by Mllat Mohammed |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.goodreads.com/book/show/203781215 |sernav=‫ئاخبرینوس‬ |malper=Goodreads |ziman=en |roja-gihiştinê=2024-01-08 }}</ref> * Geşta da'şên foratê (2019), çapxaneye Hawar, Dihok<ref>{{Jêder-malper |url=https://ezidi24.com/ar/?p=13345 |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2023-10-30 |roja-arşîvê=2022-09-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220902133445/https://ezidi24.com/ar/?p=13345 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>(Geşta da'şên foratê", rojnameya ([https://www.calameo.com/read/000821235854a72e40a61 sebah kurdistan]) bi zimanê erebî ، hijmara 61.</ref><ref>"Geşta da'ş]n foratê) rojnameya ([https://www.calameo.com/read/002518317f04905d83a2d Dengê Laliş]) hijmara 512.</ref><ref>https://sidqihirori.blogspot.com/2020/07/navekitebe-gesta-daisen-furate-niviskar.html?m=1</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://id.loc.gov/resources/instances/22667430.html |sernav=- LC Linked Data Service: Authorities and Vocabularies {{!}} Library of Congress, from LC Linked Data Service: Authorities and Vocabularies (Library of Congress) |paşnav=Congress |pêşnav=The Library of |malper=id.loc.gov |roja-gihiştinê=2023-12-06 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.isbniraq.org/?product=%DA%AF%DB%95%D8%B4%D8%AA%D8%A7-%D8%AF%D8%A7%D8%B9%D8%B4%DB%8E%D9%86-%D9%81%DB%86%D8%B1%D8%A7%D8%AA%DB%8E |sernav=گەشتا داعشێن فۆراتێ |malper=ISBNiraq.org |ziman=ar |roja-gihiştinê=2023-12-11 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://franklin.library.upenn.edu/catalog/FRANKLIN_9979027114303681 |sernav=Geşta Daʻişên Foratê : r̄oman / |paşnav=Miḧemed |pêşnav=Millet |çap=Çapa êkê. |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231224060533/https://franklin.library.upenn.edu/catalog/FRANKLIN_9979027114303681 |roja-arşîvê=2023-12-24 |access-date=2023-12-24 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1345242505 |sernav=Geşta Daʻişên Foratê : r̄oman {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-12-24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.goodreads.com/book/show/204979826 |sernav=گەشتا داعشێن فۆراتێ |malper=Goodreads |ziman=en |roja-gihiştinê=2024-01-08 }}</ref> * Olîvya (2020), Tehran, Îran <ref>https://sidqihirori.blogspot.com/2022/06/uliviya.html?m=1</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://lccn.loc.gov/2022357777 |sernav=Ulîvya : r̄oman |malper=Library of Congress, Washington, D.C. 20540 USA |roja-gihiştinê=2023-12-06 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://openlibrary.org/works/OL37000126W/%D8%A6%D9%88%D9%84%DB%8C%DA%A4%DB%8C%D8%A7?edition=key:/books/OL49953015M |sernav=ئولیڤیا by Mllat Mohammed {{!}} Open Library |paşnav=OpenLibrary.org |malper=Open Library |ziman=ku |roja-gihiştinê=2023-12-11 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://catalog.library.nashville.org/Record/CARL0001013599 |sernav=Ulîvya : r̄oman |paşnav=Miḧemed |pêşnav=Millet |tarîx=2020 |weşanger=Millet Miḧemed |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://franklin.library.upenn.edu/catalog/FRANKLIN_9979016623103681 |sernav=Ulîvya : r̄oman / |paşnav=Miḧemed |pêşnav=Millet |çap=Çapa dûyê. |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231224060533/https://franklin.library.upenn.edu/catalog/FRANKLIN_9979016623103681 |roja-arşîvê=2023-12-24 |access-date=2023-12-24 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1345278768 |sernav=Ulîvya : r̄oman {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-12-24 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kategoriya Commonsê|Mllat Mohammed}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1990]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] 3mskw23s8yzlyt7raehzbuq781ji5y1 0 153035 2101358 2095673 2026-11-01T21:09:49Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2101358 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank navçeyên DYAyê | county = Broome County | state = New York | type = [[Lîsteya navçeyên New Yorkê|Navçe]] {{Biçûk|(''County'')}} | flag = | seal = | founded = 1806 | seat wl = Binghamton | largest city = Binghamton | city type = Bajarê | area_total_sq_mi = 715,52 | area_land_sq_mi = 705,77 | area_water_sq_mi = 9,7 | area percentage = 1,4 | coordinates = {{Koord|42.16|-75.82|type:adm3rd_region:US-NY_source:UScensus1990|display=title,inline}} | census yr = 2020 | pop = 198683<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.census.gov/cedsci/table?q=Population%20Total&g=0400000US36%240500000&d=DEC%20Redistricting%20Data%20%28PL%2094-171%29 |roja-gihiştinê=2 kanûna paşîn 2022 |sernav=US Census 2020 Population Dataset Tables for New York |weşanger=United States Census Bureau }}</ref> | density_sq_mi = 281.6 | web = www.gobroomecounty.com | ex image = Broome County Courthouse.jpg | ex image size = 280 | ex image cap = Broome County Courthouse | district = 19em | time zone = Rojhilatî | named for = [[John Broome]] | leader_title = Rêveberê navçeyê | leader_name = Jason T. Garnar }} '''Broome County''' navçeyeke ({{bi-en|county}}) li [[Dewletên DYAyê|federedewleta]] [[New York]]ê ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ye. Di hejmartina nifûsê ya DYAyê ya 2020an de nifûsa navçeyê 198.683 bû.<ref name="QF">{{Jêder-malper |sernav=U.S. Census Bureau QuickFacts: Broome County, New York |url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/broomecountynewyork/PST045221 |roja-gihiştinê=3 kanûna paşîn 2022 |weşanger=[[United States Census Bureau]] }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=Broome County, New York |url=https://data.census.gov/cedsci/profile?g=0500000US36007 |malper=[[United States Census Bureau]] |roja-gihiştinê=15 nîsan 2022 }}</ref> Paytexta navçeyê [[Binghamton, New York|Binghamtonê]] ye. Navê [[John Broome]] li navçeyê hatiye danîn. John Broome di wextê çêkirina navçeyê de cîgirê waliyê yê federedewletê bû. Navçe parçeyekî Binghamton, NY Devera Statîstîkî ya Metropol e. == Demografî == {{US Census population | footnote = U.S. Decennial Census<ref name="DecennialCensus">{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/programs-surveys/decennial-census/decade.html |sernav=Decennial Census of Population and Housing by Decades |weşanger=[[US Census Bureau]] |roja-gihiştinê= }}</ref><br>1790–1960<ref>{{Jêder-malper |url=http://mapserver.lib.virginia.edu/ |sernav=Historical Census Browser |weşanger=University of Virginia Library |roja-gihiştinê=3 kanûna paşîn 2015 |roja-arşîvê=26 kanûna pêşîn 2013 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131226073904/http://mapserver.lib.virginia.edu/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> 1900–1990<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/population/cencounts/ny190090.txt |sernav=Population of Counties by Decennial Census: 1900 to 1990 |weşanger=US Census Bureau |roja-gihiştinê=3 kanûna paşîn 2015 }}</ref><br />1990–2000<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.census.gov/population/www/cen2000/briefs/phc-t4/tables/tab02.pdf |sernav=Census 2000 PHC-T-4. Ranking Tables for Counties: 1990 and 2000 |weşanger=US Census Bureau |roja-gihiştinê=3 kanûna paşîn 2015 |archive-date=2014-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141218203824/http://www.census.gov/population/www/cen2000/briefs/phc-t4/tables/tab02.pdf |url-status=dead }}</ref> 2010<ref name="2010CensusP2"/> 2020<ref name="2020CensusP2"/> | align-fn = center | 1810 = 8130 | 1820 = 14343 | 1830 = 17579 | 1840 = 22338 | 1850 = 30660 | 1860 = 35906 | 1870 = 44103 | 1880 = 49483 | 1890 = 62973 | 1900 = 69149 | 1910 = 78809 | 1920 = 113610 | 1930 = 147022 | 1940 = 165749 | 1950 = 184698 | 1960 = 212661 | 1970 = 221815 | 1980 = 213648 | 1990 = 212160 | 2000 = 200536 | 2010 = 200600 | 2020 = 198683 }} === Serjimera 2020 === {| class="wikitable" |+Broome County, New York (NH = ne-hîspanî) !Nijad/Etnîsîte !Nfs 2010<ref name="2010CensusP2">{{Jêder-malper |url=https://data.census.gov/cedsci/table?q=p2&g=0500000US36007&tid=DECENNIALPL2010.P2 |sernav=P2 Hispanic or Latino, and not Hispanic or Latino, by race – 2010: DEC Redistricting Data (PL 94-171) – Broome County, New York |malper=[[United States Census Bureau]] }}</ref> !Nfs 2020<ref name="2020CensusP2">{{Jêder-malper |url=https://data.census.gov/cedsci/table?q=p2&g=0500000US36007&tid=DECENNIALPL2020.P2 |sernav=P2 Hispanic or Latino, and not Hispanic or Latino, by race – 2020: DEC Redistricting Data (PL 94-171) – Broome County, New York |malper=[[United States Census Bureau]] }}</ref> !% 2010 !% 2020 |- |Tenê spî (NH) |173.074 |156.173 |86,28% |78,60% |- |Reşik an afrîkî-amerîkî (NH) |8.850 |11.547 |4,41% |5,81% |- |Xwecihên amerîkî an xwecihên Alaskayê tenê (NH) |328 |413 |0,16% |0,21% |- |Tenê asyayî (NH) |7.019 |9.337 |3,50% |4,70% |- |Tenê giravên îslandî (NH) |60 |64 |0,03% |0,03% |- |Tenê nijadên din (NH) |242 |864 |0,12% |0,43% |- |Nijada tevlihev/nijada ji yekî zêdetir (NH) |4.249 |10.000 |2,12% |5,03% |- |Hîspanî an latîno (her nijad) |6.778 |10.285 |3,38% |5,18% |- |Bi giştî |'''200.600''' |'''198.683''' |'''100,00%''' |'''100,00%''' |} == Cografya == === Navçeyên cîran === {{Div col}} * [[Chenango County, New York|Chenango County]] – bakur rojhilat * [[Delaware County, New York|Delaware County]] – rojhilat * [[Wayne County, Pennsylvania]] – başûr rojhilat * [[Susquehanna County, Pennsylvania]] – başûr * [[Tioga County, New York|Tioga County]] – rojava * [[Cortland County, New York|Cortland County]] – bakur rojava {{Div col end}} === Herêmên parastî === '''Çavkanî:'''<ref name="GM">[https://www.google.com/maps/place/Broome+County,+NY/@42.2066607,-75.8849621,11z/data=!3m1!4b1!4m5!3m4!1s0x89da844ab5e98e61:0x73971ec022b3b232!8m2!3d42.1791865!4d-75.8533954 Broome County NY] - Google Maps (accessed 14 June 2019)</ref> {{Div col}} * Aqua-Terra Wilderness Area * Beaver Flow State Forest (part) * Beaver Pond State Forest * Cascade Valley State Forest * Cat Hollow State Forest * Chenango Valley State Park * Dorchester County Park * Greenwood County Park (part) * Hawkins Pond State Forest * Marsh Pond State Forest * Nathaniel Cole County Park * Oquaga Creek State Park (part) * Skyline Drive State Forest * Triangle State Forest * Whitney Point Multiple Use Area (part) * Whittacker Swamp State Forest {{Div col end}} === Gol === '''Çavkanî:'''<ref name="GM"/> {{Div col}} * Agwaterra Pond * Blueberry Lake * Chenango Lake * Deer Lake * Fly Pond * Hawkins Pond * Hust Pond * Laurel Lake * Lily Lake * Nanticoke Lake * Oquaga Lake * Otselic River * Potato Creek * Sky Lake * Summit Lake {{Div col end}} === Jîwarên mezin === [[Wêne:Broome county ny map.png|thumb|rast|Xerîteya bajarok û gundên Broome County, New York. Ji bo zêdetir agahî li xerîteyê bitikînin.]] {| class="wikitable sortable" |+ !# !Cih !Nifûs !Cure !Herêm |- |1 |†[[Binghamton, New York|Binghamton]] |47,376 |Bajar |Greater Binghamton |- |2 |[[Johnson City, New York|Johnson City]] |15,174 |Gund |Greater Binghamton |- |3 |[[Endicott, New York|Endicott]] |13,392 |Gund |Greater Binghamton |- |4 |[[Endwell, New York|Endwell]] |11,446 |CDP |Greater Binghamton |- |5 |[[Chenango Bridge, New York|Chenango Bridge]] |2,883 |Hamlet/CDP |Greater Binghamton |- |6 |‡[[Deposit (village), New York|Deposit]] |1,663 |Gund |Rojhilat |- |7 |[[Port Dickinson, New York|Port Dickinson]] |1,641 |Gund |Greater Binghamton |- |8 |[[Whitney Point, New York|Whitney Point]] |964 |Gund |Bakur |- |9 |[[Windsor (village), New York|Windsor]] |916 |Gund |Rojhilat |- |10 |[[Glen Aubrey, New York|Glen Aubrey]] |485 |CDP |Bakur |- |11 |[[Lisle (village), New York|Lisle]] |320 |Gund |Bakur |} † – Paytexta navçeyê ‡ – Bi temamî ne li vê navçeyê ye === Bajarok === {{Div col|colwidth=22em}} * [[Barker, Broome County, New York|Barker]] * [[Binghamton (town), New York|Binghamton]] * [[Chenango, New York|Chenango]] * [[Colesville, New York|Colesville]] * [[Conklin, New York|Conklin]] * [[Dickinson, Broome County, New York|Dickinson]] * [[Fenton, New York|Fenton]] * [[Kirkwood, New York|Kirkwood]] * [[Lisle, New York|Lisle]] * [[Maine, New York|Maine]] * [[Nanticoke, New York|Nanticoke]] * [[Sanford, New York|Sanford]] * [[Triangle, New York|Triangle]] * [[Union, New York|Union]] * [[Vestal, New York|Vestal]] * [[Windsor, New York|Windsor]] {{Div col end}} === Hamlet === {{Div col}} * [[Chenango, New York|Castle Creek]] * [[Center Lisle, New York|Center Lisle]] * [[Chenango, New York|Chenango Bridge]] * [[Chenango Forks, New York|Chenango Forks]] * [[Chenango, New York|Glen Castle]] * [[Binghamton (town), New York|Hawleyton]] * [[Hillcrest, Broome County, New York|Hillcrest]] * [[Barker, Broome County, New York|Hydeville]] * [[Barker, Broome County, New York|Itaska]] * [[Chenango, New York|Kattelville]] * [[Chenango, New York|Newmans Corners]] * [[Chenango, New York|Nimmonsburg]] * [[Fenton, New York|North Fenton]] * [[Nineveh, New York|Nineveh]] * [[Fenton, New York|Pleasant Hill]] * [[Fenton, New York|Port Crane]] * [[Fenton, New York|Quinneville]] * [[Binghamton (town), New York|Summit Hill]] * [[Chenango, New York|West Chenango]] * [[Fenton, New York|Wyman Corner]] {{Div col end}} === Census-designated places === * [[Binghamton University, New York (CDP)|Binghamton University]] * [[Chenango Bridge, New York|Chenango Bridge]] * [[Endwell, New York|Endwell]] * [[Glen Aubrey, New York|Glen Aubrey]] == Binêre herwiha == * [[Lîsteya navçeyên New Yorkê]] == Çavkanî == {{Çavkanî|30em}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Broome County, New York}} * [https://web.archive.org/web/20171004034737/http://www.gobroomecounty.com/ Broome County, New York] * [https://web.archive.org/web/20230919142937/https://omeka.binghamton.edu/omeka/items/browse?collection=9 Broome County Oral History Project, Binghamton University Libraries] {{Pisûle | Navend = Broome County, New York | Bakur = [[Chenango County, New York|Chenango County]] | Bakur rojhilat = | Rojhilat = [[Delaware County, New York|Delaware County]] | Başûr rojhilat = [[Wayne County, Pennsylvania]] | Başûr = [[Susquehanna County, Pennsylvania]] | Başûr rojava = | Rojava = [[Tioga County, New York|Tioga County]] | Bakur rojava = [[Cortland County, New York|Cortland County]] }} {{Broome County, New York}} {{Navçeyên New Yorkê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1806an]] [[Kategorî:Navçeyên New Yorkê]] 2bjc1ovx3hrbomjnafq3g7betsvikqy 0 259588 2101370 2097059 2026-11-02T00:24:19Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2101370 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Ferhûd''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]] الفرهود, ''al-Farhūd'') "desteserkirina tund" tê wateya qirkirina li dijî nifûsa [[Cihûtî|cihû]] ya [[Bexda]]yê li [[Iraq]]ê ji 1 û 2ê [[hezîran]]a [[1941]]an. Qirkirin hema piştî serkeftina [[Brîtanya Mezin|Brîtanya]] di [[Şerê Îngilîstan-Iraqê]] de ji ber valahiya hêzê qewimî. Piştî hilweşîna hukûmeta [[Reşîd Elî]] ya alîgirê [[Nasyonalsosyalîzm|Nazî]], bajar di rewşek [[Bêîstiqrarî|bêîstiqrar]] de bû tê de gelek talan û kuştinên bêqanûn rû dan.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Green |pêşnav=David B. |tarîx=2013-06-02 |sernav=1941: The beginning of the end of Iraq's Jewish community |url=https://www.haaretz.com/jewish/2013-06-02/ty-article/.premium/1941-pogrom-sends-iraqs-jews-fleeing/0000017f-f0c6-d8a1-a5ff-f0ced3eb0000 |roja-gihiştinê=2024-06-08 |xebat=Haaretz |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/the-farhud |sernav=The Farhud |malper=encyclopedia.ushmm.org |roja-gihiştinê=2024-06-08 |ziman=en }}</ref> == Rûdan == Qirkirin piştî têkçûna bilez a Reşîd Elî ji aliyê hêzên brîtanî ve rû da. Vê yekê serdemek dilgeşiya [[Nîjadperestî|nijadperest]] afirand, û bi îdiayên ku [[Cihûyên Iraqê|cihûyên iraqî]] alîkariya Îngiliztan kirine gurr bû. Zêdetirî 180 hemwelatiyên cihû hatin kuştin<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kaplan |pêşnav=Robert D. |tarîx=2014-03-20 |sernav=In Defense of Empire |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2014/04/in-defense-of-empire/358645/ |roja-gihiştinê=2024-06-08 |xebat=The Atlantic |ziman=en |issn=2151-9463 }}</ref> û 1000 jî birîndar bûn, tevî ku hin serhildêrên necihû jî di hewldana jinavbirina tundiyê de hatin kuştin. Mal û milkên cihûyan hatin talan kirin û 900 malên cihûyan hatin wêran kirin. Ferhud di cejna cihû ya [[Şavuot]] de pêk hat. Ew [[pogrom]]ek wekî beşek ji [[Holokost]]ê jî tê binav kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Arab nationalism : authoritarian, totalitarian and pro-fascist inclinations, 1932-1941 |paşnav=Wien |pêşnav=Peter |weşanger=London ; New York : Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-36858-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/iraqiarabnationa0000wien }}</ref> Bûyer bû sedema koçkirina cihûyên iraqî ji derveyî welêt, her çend têkiliyek rasterast bi koçbûna cihûyan ji Iraqê ya [[1951]]-[[1952]] jî tê nîqaş kirin,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Shatz |pêşnav=Adam |tarîx=2008-11-06 |sernav=Leaving Paradise |url=https://www.lrb.co.uk/the-paper/v30/n21/adam-shatz/leaving-paradise |roja-gihiştinê=2024-06-08 |xebat=London Review of Books |ziman=en |cild=30 |hejmar=21 |issn=0260-9592 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://jewishvoiceny.com/index.php?option=com_content&view=article&id=2165:world-organization-of-jews-from-arab-countries-wojac-history-and-purpose&catid=113:oped&Itemid=296 |sernav=Jewish Voice |malper=web.archive.org |tarîx=2017-08-10 |roja-gihiştinê=2024-06-08 |roja-arşîvê=2017-08-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170810011431/http://jewishvoiceny.com/index.php?option=com_content&view=article&id=2165:world-organization-of-jews-from-arab-countries-wojac-history-and-purpose&catid=113:oped&Itemid=296 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ji ber ku gelek cihûyên ku yekser piştî Ferhûd ji Iraqê derketin, paşê vegeriyan welêt, û koçberiya daîmî ya cihûyan ji Iraqê heta salên 1950-1951an bi awayekî berçav lez nebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Jewish exodus from Iraq, 1948-1951 |paşnav=Gat |pêşnav=Moshe |weşanger=Frank Cass |tarîx=1997 |isbn=978-0-7146-4689-3 |cih=London, Portland, OR |url=https://openlibrary.org/books/OL991630M/The_Jewish_exodus_from_Iraq_1948-1951 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=If I am not for myself : journey of an anti-Zionist Jew |paşnav=Marqusee |pêşnav=Mike |weşanger=London ; New York : Verso |tarîx=2008 |isbn=978-1-84467-214-1 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/ifiamnotformysel0000marq }}</ref> Li gorî [[Hayyim Cohen]], Ferhud nimûneya wisa ya tenê bû ku dikan û kinîştên cihûyan hatin wêrankirin û keçên cihû rastî destavêtinên komên çete hatin. <ref>{{Jêder-malper |url=https://journalnow.com/opinion/columnists/edwin-black-remembering-the-farhud-massacre-of-june-1941/article_8c241c06-062c-11e5-b8dd-7f5856f9fa31.html |sernav=Edwin Black: Remembering the Farhud massacre of June 1941 |malper=Winston-Salem Journal |tarîx=2015-05-31 |roja-gihiştinê=2024-06-08 |ziman=en |paşnav=columnist |pêşnav=Edwin Black/Guest |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210324200227/https://journalnow.com/opinion/columnists/edwin-black-remembering-the-farhud-massacre-of-june-1941/article_8c241c06-062c-11e5-b8dd-7f5856f9fa31.html |roja-arşîvê=2021-03-24 |url-status=dead }}</ref> Bi vî havî Ferhûd wek şîdeta girseyî li dijî cihûyên Iraqê tê zanîn. Dîroknas [[Edy Cohen]] dinivîse ku heta Ferhûd, cihûyan li Iraqê bi [[misilman]]an re di bin şert û mercên pir xweş û aştiyane de derbas dikirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ehri-project.eu/Edy-Cohen |sernav=Shoah Memorial, Paris |malper=www.ehri-project.eu |tarîx=2014-08-12 |roja-gihiştinê=2024-06-08 |ziman=en |paşnav=petrad }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.israeltoday.co.il/read/this-day-in-history-the-nazi-arab-massacre-of-iraqi-jews/ |sernav=This Day in History: The Nazi-Arab Massacre of Iraqi Jews |malper=Israeltoday.il.co |tarîx=1 hezîran 2020 |roja-gihiştinê=8 hezîran 2024 |paşnav=Cohen |pêşnav=Edy }}</ref> Gelek hemwelatiyên misilman hewl dan ku cîranên xwe yên cihû li hember qelebalix biparêzin. Gelek ji wan bi canê xwe bedel dan, wek mînak rêberê şîe Seyîd Ebûl Hesen el-Muqsawî. Bi saya destwerdana wan a wêrek bû ku netîceya qirkirinê hîn xerabtir nebû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.matthiaskuentzel.de/contents/80-jahre-farhud-das-vergessene-massaker-an-juden-in-bagdad |sernav=Matthias Küntzel: 80 Jahre „Farhud“: Das vergessene Massaker an Juden in Bagdad |malper=www.matthiaskuentzel.de |roja-gihiştinê=2024-06-08 |ziman=de |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240608114537/http://www.matthiaskuentzel.de/contents/80-jahre-farhud-das-vergessene-massaker-an-juden-in-bagdad |roja-arşîvê=2024-06-08 |url-status=dead }}</ref> Li dû Ferhûd, çend çewisandinên din ên siyasî li dijî civaka cihû hatin kirin. Wek encama vê pêvajoyê, di sala 2005an de li Iraqê tenê 76 cihû mabûn, û ev jimar di sala 2016an de daket 5an. Berevajî vê, di sala 1930an de 135,000 hemwelatiyên cihû hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mena-watch.com/die-juedische-nakba-teil-4-das-ende-der-juedischen-gemeinde-im-irak/ |sernav=Der Farhud: Geschichte der »jüdischen Nakba« im Irak |malper=www.mena-watch.com |tarîx=2023-03-13 |roja-gihiştinê=2024-06-08 |ziman=de-DE }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bêkategorî|tarîx=hezîran 2024}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Cihûyên Iraqê]] r6crwzvso0hbuc0tf5r8qprrttjncne 0 292121 2101369 2099720 2026-11-02T00:21:36Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2101369 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | wêne = | sernavê_wêne = Ferhad Şamî di [[Ronahî TV]] de, 2024 | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|1|1|1986}} | cihê_jidayikbûnê = [[Dirbêsî, Hesîçe|Dirbêsî]], [[Rojavaya Kurdistanê]] | pîşe = Fermandar | rêxistin = [[Hêzên Sûriya Demokratîk]] }} '''Ferhad Şamî''', bi navê fermî '''Farhad al-Shami''' (jdb. 1ê kanûna paşîn a 1986an, [[Dirbêsî, Hesîçe|Dirbêsî, navçeya Hesîçe]], [[Rojavaya Kurdistanê]]) yek ji rêvebirên tevgerên çekdar ên kurd li [[Rojavaya Kurdistanê]] ye û [[berdevk]]ê [[Hêzên Sûriya Demokratîk]] ye.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.alquds.co.uk/%D9%85%D9%81%D8%A7%D9%88%D8%B6%D8%A7%D8%AA-%D8%B3%D8%AC%D9%86-%D8%BA%D9%88%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B3%D9%83%D8%A9-%D9%81%D8%B1%D8%A7%D8%B1-200-%D9%85%D9%86/ |sernav=مفاوضات سجن غويران في الحسكة: فرار 200 من «الدولة» إلى البادية السورية مقابل إطلاق 23 من «قسد» |malper=القدس العربي |tarîx=2022-01-26 |roja-gihiştinê=2024-12-20 |ziman=ar |paşnav=Huda}}</ref> == Tevlîbûna leşkerî û siyasî == Ferhad Şamî di dema operasyonên wî yên li dijî [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê|DAIŞê]] de wek kesayetiyek stratejîk û berdevkê HSDê hatiye askirin. Di gelek operasyonên leşkerî de beşdar bûye û bi berdewamî ji bo parastina herêmên kurdî li hember gefên derve, bi taybetî ji aliyê Tirkiyeyê û komên serhildêr ve, bûye alîkar.<ref> {{Jêder-malper |url=https://channel8.com/kurmanci/10336 |sernav=Berdevkê HSDê Ferhad Şamî bû mêhvanê Kanal8ê: Dewleta Tirk plan dike havîna bê êrîşî derdora Kobanî bike |tarîx=2024-04-07 |roja-gihiştinê=2024-12-20 |ziman= |paşnav=Mehmûd |pêşnav=Dewran |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250315141107/https://channel8.com/kurmanci/10336 |roja-arşîvê=2025-03-15 |url-status=dead}}</ref> Di daxuyaniyên giştî de, Şamî tekezî li ser pêwîstiya berdewamiya hişyariyê li hember vejîna DAIŞê kir û tekezî li ser giringiya darizandinên navdewletî bo endamên DAIŞê yên dîl kir, ji bo çareserkirina bêîstiqrariya berdewam li herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://medyanews.net/farhad-shami-trial-of-isis-members-in-an-international-court-is-vital-to-end-crisis/ |sernav=Farhad Shami: ISIS militants should be ‘accountable for the crimes they committed’ in an International Court |malper=Medya News |tarîx=2021-07-26 |roja-gihiştinê=2024-12-20 |ziman=en-GB |paşnav=medya |pêşnav=eylul |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241209193220/https://medyanews.net/farhad-shami-trial-of-isis-members-in-an-international-court-is-vital-to-end-crisis/ |roja-arşîvê=2024-12-09 |url-status=dead}}</ref> Her wiha destwerdanên leşkerî yên Tirkiyeyê li Rojavayê Kurdistanê rexne kir û destnîşan kir ku ev operasyon aramiya herêmê têk dide.<ref> {{Jêder-nûçe |paşnav=ANHA |tarîx=2023-12-25 |sernav=Farhad Shami: Turkish occupation state wants to create fake victories |url=https://hawarnews.com/en/farhad-shami-turkish-occupation-state-wants-to-create-fake-victories |roja-gihiştinê=2024-12-20 |xebat=ANHA |ziman=en-US}}</ref> Şamî gelek caran behsa rewşa ewlekarîyê li bajarên sereke yên weke [[Reqa]] û [[Minbic]]ê dike, yên ku cihên germ ji bo çalakiyên serhildêran in. Wî ev dever bi xurtbûna hêzên berevaniya xwecihî û hevpeymanan li hember gefên derve wek berxwedêr binav kir.<ref> {{Jêder-nûçe |paşnav=ANHA |tarîx=2024-11-14 |sernav=Farhad al-Shami: Enduring Security Operation achieved significant positive results |url=https://hawarnews.com/en/farhad-al-shami-enduring-security-operation-achieved-significant-positive-results |roja-gihiştinê=2024-12-20 |xebat=ANHA |ziman=en-US}}</ref> Şamî di axaftinên xwe yên gel de gelek caran banga hevgirtina herêmî û hevkariya navneteweyî ji bo dabînkirina ewlekarî û aramiya Rojavayê Kurdistanê dike.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.egerin.com/farhad-shami-we-will-defend-our-people-and-our-region-let-our-people-be-sensitive/ |sernav=Farhad Shami: We will defend our people and our region, let our people be sensitive – Egerin |roja-gihiştinê=2024-12-20 |ziman=en-US}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çalakvanên kurd]] [[Kategorî:Hêzên Sûriya Demokratîk]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Kurdên Rojavaya Kurdistanê]] [[Kategorî:Leşkerên kurd]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] s9ak8v8qmvbdux7z39lhxg6ulmekh3s 0 307690 2101362 2099219 2026-11-01T22:34:18Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2101362 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = Doutzen Kroes Cannes 2013.jpg | bejn = {{bejn|m=1.79}}<ref name="dna_models">{{cite web|url=https://www.dnamodels.com/div/women-main-board/model/doutzen-kroes2/p/276/c/-1/|title=DNA Models Doutzen Kroes|website=DNA Model Management LLC|access-date=15 çiriya pêşîn 2023}}</ref> }} '''Doutzen Kroes''' <small>bilêvkirina frîzî:</small> [ˈdɔutsn̩ ˈkrus], {{IPA-nl|ˈdʌutsə(ŋ) ˈkrus}} (jdb. 23ê kanûna paşîn a 1985an li Gytsjerk, Frîzya, Holenda) modeleke modeyê ya holendî ye. Wê di sala 2003an de li Holendayê dest bi kariyera xwe ya modelsaziyê kir û di demek kurt de ji hêla ajansa xwe ve hate şandin li New Yorkê, li wir ji hêla marqeya kincan [[Victoria's Secret]] ve hate hilbijartin. Wê ji 2008an heya 2014an wekî Firîşteya Victoria's Secretê xebitî û bû holendiya duyem ku piştî [[Karen Mulderê]] vî sernavî bi dest xist. Ew ji 2006an vir ve nûnera marqeya [[L'Oréal Paris|L'Oréal Parisê]] e.<ref>{{Cite web |url=http://nymag.com/fashion/models/dkroes/doutzenkroes/ |sernav=Doutzen Kroes Model Profile |malper=New York Magazine |roja-gihiştinê=2026-10-12 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160101095928/http://nymag.com/fashion/models/dkroes/doutzenkroes/ |roja-arşîvê=1 kanûna paşîn 2016}}</ref>​ Kroes ji sala 2008an û vir ve bi dahata xwe ya salane ya ji 5 mîlyon dolarî zêdetir, yek ji wan modelan e ku mûçeyê herî bilind distînin. Di sala 2014an de, wê di lîsteya [[Forbes (kovar)|Forbesê]] ya modelên bi dahata herî zêde de cihê duyem girtibû û hatibû texmînkirin ku di salekê de 8 mîlyon dolar bi dest xistibû.<ref name=":1">{{Cite web |url=https://www.forbes.com/sites/briansolomon/2012/06/14/the-worlds-highest-paid-models/ |sernav=The World's Highest Paid Models |malper=[[Forbes]] |tarîx=18 tebax 2014 |roja-gihiştinê=2026-10-12 |paşnav=Solomon |pêşnav=Solomon}}</ref> Di sala 2013an de, ew bû modela yekem ku di salekê de bi tenê serê xwe derketibû ser çar bergên navneteweyî yên cihêreng ên hejmara îlonê ya kovara ''Vogueê''.<ref>{{Cite news |paşnav=Kruspe |pêşnav=Dana |tarîx=27 tebax 2013 |sernav=Doutzen Kroes Lands an Unprecedented Four September Vogue Covers |url=http://fashionista.com/2013/08/doutzen-kroes-lands-an-unprecedented-four-september-vogue-covers |roja-gihiştinê=2026-10-12 |xebat=Fashionista |weşanger=Fashionista.com}}</ref> Fîlma wî ya yekem ''[[Nova Zembla (fîlm)|Nova Zembla]]'' (2011) bû. == Jiyana berî == ​Doutzen Kroes di 23yê kanûna paşîn a 1985an de, li gundê Eastermarê<ref>{{Cite web |url=https://www.wsj.com/articles/supermodel-doutzen-kroess-angelic-face-1423058615 |sernav=Supermodel Doutzen Kroes's Angelic Face |malper=The Wall Street Journal |tarîx=4 sibat 2015 |roja-gihiştinê=2026-10-12|paşnav=Strehlke|pêşnav=Sade}}</ref> yê li parêzgeha Frîzyayê ji dayik bû.​ Dayika wê Geartsje Leistra pêşî perîstar û piştre mamoste bû,<ref>{{Cite web |url=https://www.wsj.com/articles/supermodel-doutzen-kroess-angelic-face-1423058615 |sernav=Q&A With Supermodel Doutzen Kroes |malper=The Wall Street Journal |tarîx=4 sibat 2015 |roja-gihiştinê=2026-10-12 |jêgirtin=I wanted to become a teacher like my mother, or a charity worker. |paşnav=Strehlke |pêşnav=Sade}}</ref> bavê wê Johan Kroes jî psîkoterapîst bû. Dema ku ew keçeke ciwan bû, Kroesê aşop dikir ku bibe [[Patena lezê|patêvaneke lezê]] ya pîşedar.<ref>{{Cite web |url=https://www.vogue.com/article/doutzen-kroes-vogue-best-moments |sernav=Doutzen Kroes Is Never Out of Style |malper=Vogue |tarîx=14 nîsan 2016 |roja-gihiştinê=2026-10-12|paşnav=Okwodu|pêşnav=Janelle}}</ref> ​Xwişkeke Kroes a biçûk bi navê Rens heye û ew xureknas e<ref>{{Cite web |url=https://www.vogue.com.au/fashion/news/in-the-genes-fashions-model-sisters/image-gallery/dbf7c4fd33b21a196854bb75f0396ef2?page |sernav=In the genes: fashion's model sisters |malper=Vogue (Awistralya ) |roja-gihiştinê=2026-10-12|paşnav=Harris|pêşnav=Georgina}}</ref>. ==Kariyer== ===Modelsazî=== ​Wê di ciwaniya xwe de xwe wekî [[Keça kurkî|keçeke kurkî]] pênase dikir û tu carî bi awayekî jidil li ser modeliyê nefikirîbû, lê di sala 2003yan de wê wêneyên xwe ji ajansa modeliyê ya bi navê Paparazzi Model Management a li Amsterdamê re şandibû.<ref>{{Cite web |url=https://www.bloomberg.com/features/2016-doutzen-kroes/ |sernav=The Supermodel on a Mission |malper=Bloomberg |tarîx=16 çiriya paşîn 2016 |roja-gihiştinê=2026-10-12|paşnav=Winter|pêşnav=Caroline}}</ref> ​Di sala 2005an de, Kroes li ser malpera Vogue.comê ji aliyê xwendevanan ve wekî "Modela Salê" hate hilbijartin.<ref>{{Cite web |url=https://www.vogue.it/en/people-are-talking-about/star-news/2015/10/doutzen-kroes |sernav=Doutzen Kroes - story of a 2000s supermodel |malper=Vogue (Îtalya) |roja-gihiştinê=2026-10-12 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211029180756/https://www.vogue.it/en/people-are-talking-about/star-news/2015/10/doutzen-kroes |roja-arşîvê=29 çiriya pêşîn 2021}}</ref> Di hejmara gulana 2007an a kovara [[Vogue (kovar)|Vogueê]] de, ew li ser berga kovarê di nav kesên mîna [[Chanel Iman|Chanel Imanê]] de wekî yek ji "Modelên Sereke yên Dahatî yên Cîhanê" hate pêşkêşkirin.<ref>{{Cite web |url=https://www.vogue.com/slideshow/the-gangs-all-here-7-iconic-group-model-vogue-covers-photos#6 |sernav=Photos: The Gang's All Here: 7 Iconic Group Model ''Vogue'' Covers |malper=Vogue.com |tarîx=21 tebax 2014 |roja-gihiştinê=2026-10-12}}</ref>Li gel çendek ji van modelan, ew di [[Salnameya Pirelliyê]] ya sala 2008an de cih girt.<ref>{{Cite web |url=https://www.vanityfair.com/style/photos/2013/11/highlights-pirelli-calendar-50-years |sernav=Pirelli Never Tires |tarîx=21 çiriya paşîn 2013 |roja-gihiştinê=2026-10-12 |weşanger=Vanity Fair}}</ref> ​​Di sala 2006an de, li ser hefteyeke jiyana modeltiyê ya Kroesê belgefilmeke frîzî ya bi derhêneriya J.J.M. Jansen hate weşandin.Vê belgefilmê Kroesê li [[Hefteya Modeyê ya Mîlanoyê]] û nêrînên wê yên li ser pîşesaziya modeltiyê nîşan dan.<ref>{{Cite web |url=https://weromrop.omropfryslan.nl/nl/uitzending/doutzen-kroes-fries-topmodel-milaan |sernav=Doutzen Kroes. Fries topmodel in Milaan |tarîx=21 gulan 2006 |roja-gihiştinê=2026-10-12 |weşanger=Omrop Fryslân |ziman=nl |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20261012125506/https://weromrop.omropfryslan.nl/nl/uitzending/doutzen-kroes-fries-topmodel-milaan |roja-arşîvê=2026-10-12 |url-status=dead}}</ref> Di tîrmeha 2007an de, kovara Forbesê Kroesê di lîsteya 15 supermodelên ku li cîhanê herî zêde dahatê bi dest dixin de xiste rêza çardemîn, ku di duanzdeh mehên berê de dahata wê nêzîkî 1,5 milyon dolar dihat texmînkirin.<ref>{{Cite news |paşnav=Blakeley |pêşnav=Kiri |tarîx=16 tîrmeh 2007 |sernav=The World's Top-Earning Models |url=http://www.forbes.com/media/2007/07/19/models-media-bundchen-biz-media-cz_kb_0716t |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070815233405/http://www.forbes.com/media/2007/07/19/models-media-bundchen-biz-media-cz_kb_0716t |roja-arşîvê=2007-08-15 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |xebat=forbes.com |url-status=bot: unknown}}</ref> Di nîsana 2008an de, ew bi dahateke ku nêzîkî 6 milyon dolar dihat texmînkirin di rêza pêncem de bû.<ref>{{Cite news |paşnav=Blakeley |pêşnav=Kiri |tarîx=30 nîsan 2008 |sernav=The World's Top-Earning Models |url=https://www.forbes.com/media/2008/04/30/models-bundchen-klum-biz-media-cz_kb_0430topmodels.html |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080502015837/http://www.forbes.com/media/2008/04/30/models-bundchen-klum-biz-media-cz_kb_0430to |roja-arşîvê=2 gulan 2008 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |xebat=forbes.com}}</ref> Kovara Forbesê di salên 2009an (6 milyon dolar), 2010an (6 milyon dolar) û 2012an de (6,9 milyon dolar) Kroesê dîsa di rêza pêncem de nîşan da.<ref>{{Cite news |paşnav=Streib |pêşnav=Lauren |tarîx=27 gulan 2009 |sernav=In Pictures: The World's Top-Earning Models |url=https://www.forbes.com/2009/05/27/moss-bundchen-klum-business-media-models_slide_10.html |roja-gihiştinê=2026-10-15 |xebat=Forbes}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.forbes.com/2010/05/12/top-earning-models-business-entertainment-models_slide_10.html |sernav=Slide Show: The World's 10 Top-Earning Models |malper=Forbes.com |tarîx=13 gulan 2010 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |paşnav=Bertoni |pêşnav=Steven |paşnav2=Blankfeld |pêşnav2=Keren}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.forbes.com/sites/briansolomon/2012/06/14/the-worlds-highest-paid-models/ |sernav=The World's Highest Paid Models |malper=[[Forbes]] |tarîx=14 hezîran 2012 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |paşnav=Solomon |pêşnav=Brian}}</ref> Di sala 2014an de, Kroes bi dahata 8 milyon dolar ku di sala berê de bi dest xistibû, bilindî rêza duyem a lîsteyê bû.<ref name=":1" /> [[Wêne:Doutzencrop2.jpg|thumb|upright|Kroes di sala 2007an de li ser podyûma modeyê]] Di dawiya tebaxa 2008an de, Victoria's Secretê ji kovara [[People (kovar)|People]] re piştrast kir ku Kroes wê bibe firîştea herî nû ya Victoria's Secretê.<ref>{{Cite web |url=http://offtherack.people.com/2008/08/26/victoria |sernav=Victoria's Secret's Newest Angel Revealed: Doutzen Kroes |malper=Off the Rack |tarîx=26 tebax 2008 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |weşanger=People |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080901061902/http://offtherack.people.com/2008/08/26/victoria%E2%80%99s-secret%E2%80%99s-newest |roja-arşîvê=1 îlon 2008}}</ref> Kampanyaya wê ya yekemîn a wekî firîştea herî nû ya marqeyê "Supermodel Obsessions" bû. Li şaxa Amsterdamê ya muzexaneya peykerên şimayî ya [[Madame Tussaudsê]], peykerekî şimayî yê Kroesê heye.Ji çiriya paşîn a 2009an heta tîrmeha 2010an, Kroesê ji bo çapa holendî ya [[Marie Claire (kovar|Marie Claireê]] derbarê jiyana xwe de quncikekî mehane nivîsî. Di sibata 2010an de, Kroes li gel firîşteyên din ên Victoria's Secretê [[Alessandra Ambrósio|Alessandra Ambrosio]] û [[Miranda Kerr|Miranda Kerrê]] di hefteya modeyê de ji bo Pradayê vegeriya ser podyûmê.Berpirsa giştî ya berê ya kovarên Glamour, [[Cosmopolitan (kovar|Cosmopolitan]] û ''Marie Claireê'', [[Bonnie Fullerê]] di bloga xwe de pesna Pradayê da ku ji bo pêşandana modeyê modeleka bejntijî wekî Kroesê bi kar anî. Di îlona 2013an de, Kroes bû modela yekem a dîrokê ku di mehekê de li ser serdevkê çar çapên navneteweyî yên kovara Vogueê derket. Di sala 2014an de, Kroes li gel [[Charlie Hunnam|Charlie Hunnamî]] di reklama parfûma nû ya Calvin Klein Revealê de cih girt û her wiha peymanên xwe yên demdirêj domand.Wê her wiha ragihand ku piştî heft salên hevkariya li gel markeyê, peymana xwe ya li gel Victoria's Secretê bi dawî tîne; wê di nîşandanên modeyê yên Victoria's Secretê yên salên 2005–2009an (ji bilî 2007an) û 2011–2014an de li ser podyûmê meşiya. Di sala 2016an de, Kroes wekî rûyê reklamê yê pargîdaniya binkirasan a holendî [[Hunkemöllerê]] hat ragihandin. Kroesê xeta xwe ya koleksiyonê ya bi navê 'Doutzen's Stories' derxist holê û heta îro di gelek kampanyayên markeya Hunkemöllerê de derket pêş. === Lîstikvanî === [[Wêne:Doutzen-Kroes-cannes.jpg|thumb|upright|Kroes di [[Festîvala Fîlman a Cannesê]] ya sala 2015an de]] Di 24ê çiriya paşîn a 2011an de, Kroes di fîlmê ''[[Nova Zembla (fîlm)|Nova Zembla]]''<nowiki/>'yê de - ku yekem fîlmê 3D yê holendî ye - cara yekem derket pêşberî kamerayê.Kroesê bi salan e ku li bajarê New Yorkê waneyên lîstikvaniyê distîne û di hevpeyvînan de diyar kir ku ew plana lîstikvaniya di fîlmên bê de dike. Di sala 2017an de, ew di fîlmê superlehengan ''[[Wonder Woman (fîlm|Wonder Woman]]'' de wekî şervana amazonî derket pêş. === Mirovdostî === Kroes bi awayekî çalak di rêxistina neqazancjêker Dance4Lifeê de cîh digire, ku ev rêxistin ji bo perwerdekirina ciwanan a li ser pêşîlêgirtina [[AIDS|HIV]] û [[AIDS|AIDSê]] stran û dansê bi kar tîne.Ew her wiha balyozeya kampanyaya 'Praat mar Frysk' ('Bi tenê bi frîzî biaxive') ye, ku armanca wê belavkirin û geşkirina zimanê frîzî ye — zimanê ku li [[Frîzya|Frîzyayê]], herêma zayînê ya Kroesê, tê axivîn. == Jiyana kesane== Di sala 2009an de, Kroesê bi DJyê holendî [[Sunnery James & Ryan Marciano|Sunnery James Gorré]] re dest bi peywendiyeke evîndariyê kir.Di 7ê çiriya paşîn a 2010an de, ew û Sunnery li gundê Eastermarê zewicîn.Ji vê cotyarê re du zarok hene — kurek û keçek — ku her du jî li Amsterdamê ji dayik bûne.Di hevpeyvîneke nîsana 2014an de li ser paşeroja keça xwe, Kroesê weha got: 'Lî şerê ku ez bibêjim «Tu gelekî bedew î», ez ê bibêjim «Tu jîr î», da ku di jiyanê de ji bilî bedewî û modeltiyê daxwazên wê yên cûda hebin. Tevî ku ez ji karê xwe hez dikim jî, ez cîhanê naguhêrim. Ez ê bievînînim ku ew bixwîne û armancên wê yên cuda hebin.Pêwîst e em fêrî keçan bikin ku ew dikarin bibin serok û hemû tişt ne tenê li ser bedewiyê ye. === Gengeşe === Li seranserê pandemiya COVID-19ê, Kroesê [[Teoriya komployê|teoriyên komployê]] yên di derbarê [[Nexweşiya Koronayê 2019-2020|COVID-19]] û derzîkirinê de belav kiribû.Di îlona 2021ê de, Kroesê bi riya hesabê xwe yê Instagramê dîtina xwe ya dijî derzîkirinê eşkere kiribû û bi vê yekê dibû sedema gengeşeyan. Wê di derbarê derzîkirina COVID-19ê de diyar kiribû ku ew «neçar namîne ku derziyê lê bixe».Di çiriya paşîn a 2021ê de, Kroesê li ser hesabê xwe yê Instagramê vîdeoyek belav kiribû û tê de angaşt kiribû ku derzîkirinên COVID-19ê beşek ji planeke «satanîstan» e ku dixwazin «gelheya cîhanê kêm bikin».Kroes a ku samana wê li gorî kovara [[Quote (kovar|''Quoteê'']] nêzîkî 29 mîlyon ewro tê texmînkirin, her wiha hatibû rexnekirin ku gava di heman demê de agahiyên çewt di derbarê pandemiyê de belav dikir, daxwaza tezmînata dewletê ya ji bo windakirina dahatê ya ji ber COVID-19ê kiribû. == Fîlmografî == {| class="wikitable" |- ! Sal !! Sernav !! Rol !! Nîşe |- | 2011 || ''[[Nova Zembla (film)|Nova Zembla]]'' || Catharina Plancius || |- | 2015 || ''J'marche pas en arrière'' || Jin || Kurtefîlm |- | rowspan="2"| 2017 || ''[[Wonder Woman (2017 film)|Wonder Woman]]'' || rowspan="4"| Venelia<ref>{{Jêder-magazîn |url=http://ew.com/movies/2017/05/30/wonder-woman-athletes-amazon-nation-themyscira/ |sernav=Wonder Woman: How real-life athletes united to populate the film's badass Amazon nation |magazîn=Entertainment Weekly |paşnav=Coggan |pêşnav=Devan |tarîx=30 gulan 2017 |roja-gihiştinê=2026-07-05 }}</ref>|| |- | ''[[Justice League (film)|Justice League]]'' || |- | 2020 || ''[[Wonder Woman 1984]]'' || |- | 2021 || ''[[Zack Snyder's Justice League]]'' || |} '''Televîzyon''' {| class="wikitable" |- ! Sal !! Sernav !! Rol !! Nîşe |- | 2005 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2005]]'' || rowspan="5"| Herself - Model || rowspan="2"| TV special |- | 2006 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2006]]'' |- | rowspan="2"| 2008 || ''[[Valentino: The Last Emperor]]'' || Belgefîlm |- | ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2008]]'' || rowspan="2"| TV special |- | 2009 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2009]]'' |- | 2009–2011 || ''[[RTL Boulevard]]'' || Herself/co-host || Rêzefîlma televîzyonê (4 beş) |- | 2011 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2011]]'' || rowspan="3"| Herself - Model || rowspan="3"| TV special |- | 2012 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2012]]'' |- | rowspan="3"| 2013 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2013]]'' |- | ''L'Oréal Men Expert'' || rowspan="2"| Herself || Publicity |- | ''RTL Late Night'' || TV series (Episode 1.84) |- | 2014 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2014]]'' || Herself - Model || TV special |- | 2024 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2024]]'' || Herself - Model || TV special |- | 2025 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2025]]'' || Herself - Model || TV special |} == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Doutzen Kroes}} * {{instagram|doutzen}} * {{Twitter}} * {{facebook|Doutzen|Doutzen Kroes}} * {{IMDb name|id=2143237|name=Doutzen Kroes}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Aktrîsên ji Amsterdamê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1985]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Modelên holendî yên jin]] [[Kategorî:Modelên ji Amsterdamê]] 6cc6aqm9qvi9fnwdl2xf039de9rh0x0 0 309928 2101360 1949052 2026-11-01T21:41:34Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2101360 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tebax 2025}} '''Channel 8''' kanaleke televîzyonê ye ku navenda kanalê li Silêmaniyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://medyascope.tv/2023/10/29/yeni-bir-kurt-haber-kanali-kuruluyor-channel-8/ |sernav=Kanaleke nû ya nûçeyan a bi kurdî tê damezrandin |malper=Medyascope |tarîx=2023-10-29 |roja-gihiştinê=2025-08-22 |ziman=tr |paşnav=Aslan |pêşnav=Ferit}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://channel8.com/kurmanci/about8 |sernav=Derbarê Qenal8ê de |malper=channel8.com |roja-gihiştinê=2025-08-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250916072227/https://channel8.com/kurmanci/about8 |roja-arşîvê=2025-09-16 |url-status=dead}}</ref> Channel 8 di sala 2023an de li [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] hatiye avakirin li gel weşana bi kurdî li ser malpera xwe ya [[înternet]]ê bi [[Zimanê kurdî|kurdî]], [[Zimanê inglîzî|îngilîzî]], [[Zimanê farisî|farisî]], [[Zimanê erebî|erebî]] û bi [[Zimanê tirkî|tirkî]] nûçeyan diweşîne.<ref name=":0" /> == Dîrok == Channel 8 di sala 2023an de li Başûrê Kurdistanê hatiye avakirin ku navenda saziyê li bajarê Silêmanî ye.<ref name=":0" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kanalên televîzyonê yên kurdî]] bx4c7inur625z5mfo4w6qgrsvmde8kv 0 323979 2101269 2083250 2026-11-01T15:50:59Z Avestaboy 34898 /* Tarîx */ Demonîm ( navê gel) yewnan e ne yewnanî. 2101269 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Alice par John Tenniel 25.png|thumb|upright=1.2|Resmek ji romana [[Lewis Carroll]] a sala 1865an bi navê ''[[Serpêhatiyên Aliceyê li welatekî ecêb|Serpêhatiyên Aliceyê li Welatekî Ecêb]]''.]] '''Honak''' her esereke afirîner, bi taybetî her esereke vegotinî ye ku kes, bûyer, an cihên xeyalî teswîr dike an jî bi awayekî xeyalî nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Philosophy of Computer Games |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2012 |rr=186–187 |isbn=978-9400742499 |paşnavê-edîtor1=Sageng |pêşnavê-edîtor1=John Richard |url=https://books.google.com/books?id=q_AVJXKbE4wC&dq=events+places&pg=PA187 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170313014028/https://books.google.com/books?id=q_AVJXKbE4wC&pg=PA187&dq=events+places |roja-arşîvê=13 adar 2017 |paşnavê-edîtor2=Fossheim |pêşnavê-edîtor2=Hallvard J. |paşnavê-edîtor3=Larsen |pêşnavê-edîtor3=Tarjei Mandt }}</ref> Ji ber vê yekê, teswîrên honakî bi heqîqet, [[Dîrok|tarîx]] an jî ji maqûliyetê re li hev nayên. Honak di maneya adetî ya teng de behsa [[Wêje|vegotinên nivîskî]] bi şiklê [[pexşan]]ê (nesir) dike bi taybetî mîna [[Roman (wêje)|roman]], [[çîrok]] û [[kurteçîrok]]. Lêbelê bi berfirehî, honak vegotinên xeyalî yên ku di her medyayê de têne îfadekirin vedihewîne ku ne tenê nivîs, di heman demê de [[Drama|performansên şanoyê yên zindî]], [[fîlm]], programên televîzyonê, [[şanoya radyoyê]], [[xêzeçîrok]], lîstikên rol-lîstinê û [[Lîstika vîdyoyê|lîstikên vîdyoyê]] vedihewîne. == Tarîx == Çîrokbêjî di hemî [[kultur]]ên însanan de hebûye û her kulturek hêmanên ferqî yên rastî û honakî di çîrokbêjiyê de vedihewîne. Honakên destpêkê bi tarîx û mîtosan ve girêdayî bûn. [[Wêjeya yewnanî|Şaîrên yewnan]] wekên [[Homêros]], [[Hêsîodos]], û [[Aysopos]] çîrokên xeyalî pêşxistin ku pêşî bi rêya çîrokbêjiya devkî û dûv re jî bi nivîskî hatine vegotin. Çîrokên pexşanî ya [[Yewnanistana kevnare]], bi tesîra kevneşopiyên çîrokbêjiya Asya û [[Misira kevnare|Misirê]] pêş ketine. Eserên xeyalî yên ferq heta serçaxa împeratorî wekî ferq ji çîrokên tarîxî an mîtolojîk nehatine naskirin. Vegotina plazmatîk ku bi tevahî karakter û bûyerên îcadkirî dişopîne, bi rêya [[drama]]ya kevnar û Komedîya Nû re pêş ket.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Beyond the Second Sophistic: Adventures in Greek Postclassicism |paşnav=Whitmarsh |pêşnav=Tim |weşanger=University of California Press |sal=2013 |rr=11–34 |isbn=978-0520957022 |beş=The "Invention of Fiction" |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220818133923/https://academic.oup.com/california-scholarship-online/book/16354 |roja-arşîvê=18 tebax 2022 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=16 tebax 2022 |urlya-beşê=https://books.google.com/books?id=MTonAAAAQBAJ&pg=PA11 |doi=10.1525/california/9780520276819.001.0001 }}</ref> Yek ji pêkhateyên hevpar di nav honakên destpêkê de rêze serpêhatiyên ecêb û xeyalî ne ku nivîskarên destpêkê sinorên nivîsandina honakan diceribînin. Çîrokên Mîlê nimûneyeke zû ya nivîsa honakan li Yewnanistana kevnare û Îtalyayê bûn. Her ku nivîsa honakan li Yewnanistana kevnare pêş ket, ji bo ku bi temaşevanan re çêtir têkilî daynin, karakterên têkildar û senaryoyên mimkun hatin tekezkirin, di nav de hêmanên wekî romans, korsanî û merasîmên dînî. Romansa qehremanî li Ewropaya [[Serdema Navîn|serdema navîn]] pêş ket û hêmanên bi xeyalê ve girêdayî, di nav de hêmanên serxwezayî û şovalyetî, di nav xwe de dihewîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The History of Fiction |url=https://archive.org/details/historyfictionb06dunlgoog |paşnav=Dunlop |pêşnav=John Colin |weşanger=Longman, Brown, Green, and Longmans |sal=1845 |rr=[https://archive.org/details/historyfictionb06dunlgoog/page/n54 46], 55–56 |çap=3 }}</ref> Pêkhateya romana nûjen ji aliyê [[Miguel de Cervantes]] ve bi ''[[Don Kîşot]]'' re di destpêka sedsala 17an de hate pêşxistin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Don Quixote: The Quest for Modern Fiction |paşnav=Johnson |pêşnav=Carroll B. |weşanger=Waveland Press |sal=2000 |rûpel=19 |isbn=978-1478609148 |url=https://books.google.com/books?id=XXwYAAAAQBAJ&pg=PA19 }}</ref> Roman di sedsalên 18 û 19an de bû navgîneke sereke ya honakan. Ew pir caran bi ramanên ronakbîriyê yên wekî [[empîrîzm]] û [[Agnostîsîzm|agnostisîzm]] ve girêdayî bûn. Realîzm wekî şêwazeke [[Wêje|edebî]] di vê wextê de pêş ket.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Routledge Companion to Philosophy of Literature |paşnav=Chodat |pêşnav=Robert |weşanger=Routledge |tarîx=2015 |rr=83– |isbn=978-1-315-70893-5 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Carroll |pêşnavê-edîtor=Noël |beş=The Novel |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781317484363 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220827205033/https://www.taylorfrancis.com/books/edit/10.4324/9781315708935/routledge-companion-philosophy-literature-no%C3%ABl-carroll-john-gibson |roja-arşîvê=27 tebax 2022 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=19 tebax 2022 |paşnavê-edîtor2=Gibson |pêşnavê-edîtor2=John |doi=10.4324/9781315708935 }}</ref> Formên nû yên medyaya girseyî di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20ê de pêş ketin, di nav de kovarên honakên populer û fîlmên destpêkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Storytelling in Film and Television |paşnav=Thompson |pêşnav=Kristin |weşanger=Harvard University Press |sal=2003 |rûpel=19 |isbn=978-0674010635 |url=https://books.google.com/books?id=BwtiQxE3SMAC&pg=PA19 }}</ref> Honakên înteraktîv di dawiya sedsala 20ê de bi rêya lîstikên vîdyoyê pêş ketin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Niesz |pêşnav1=Anthony J. |paşnav2=Holland |pêşnav2=Norman N. |tarîx=1984 |sernav=Interactive Fiction |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/448277 |rewşa-urlyê=zindî |kovar=Critical Inquiry |ziman=en |cild=11 |hejmar=1 |rr=110–129 |doi=10.1086/448277 |issn=0093-1896 |s2cid=224795950 |gihiştina-urlyê=subscription |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220827205036/https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/448277 |roja-arşîvê=27 tebax 2022 |roja-gihiştinê=19 tebax 2022 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Honak| ]] [[Kategorî:Janr]] s05git4062lspzz909fjmfw1dqjluam 0 329417 2101300 2087193 2026-11-01T18:57:15Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2101300 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | sernavê_wêne = Wêneyê Aaron Sherritt | roja_jidayikbûnê = tebax, 1854 | cihê_jidayikbûnê = [[Prahran]], Vîktorya, Awistralya | roja_mirinê = {{Mirin|26|06|1880}} | cihê_mirinê = Navçeya Woolshed, Vîktorya, Awistralya | hevwelatî = Awistralya | pîşe = Cotkar, Tawankar }} '''Aaron Sherritt''' (tebax 1854 – 26ê hezîrana 1880an) hevalekî gelekî nêzîk ê bushrangerên (navê ku li Awistralyayê ji tawankarên ku di çol û daristanan de dijiyan re dihat bikaranîn) navdar [[Joe Byrne]] û [[Ned Kelly]] bû.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://oa.anu.edu.au/obituary/sherritt-aaron-13571 |sernav=Obituary - Aaron Sherritt - Obituaries Australia |malper=oa.anu.edu.au |roja-gihiştinê=2026-08-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260820025320/https://oa.anu.edu.au/obituary/sherritt-aaron-13571 |roja-arşîvê=2026-08-20 |url-status=dead}}</ref> Kuştina wî di sala 1880an de bû yekemîn ji rêzek çalakiyan ku di dawiyê de bû sedema pevçûna çekdarî ya dawî ya Koma Kelly bi polîsan re li [[Glenrowan, Vîktorya|Glenrowan]]. Sherritt li [[Geliyê Woolshed]], li nêzîkî Beechworthê, di eyaleta Vîktoryayê de, dijiya û mala wî bi qasî sê mîlan ji mala Byrne dûr bû. Ew bi Byrne re çûbû heman dibistanê û di sala 1876an de, ji ber ku goşt dizîbûn, herdu jî hatin girtin û ketin girtîgehê. Demeke kurt piştî derketina wan ji zindanê, ew û Byrne dîsa hatin girtin. Sedema vê yekê pevçûnek wan bi zilamekî [[Çîn]]î re bû ku nehişt ew avjeniyê di bendava wî de bikin. Di sala 1878an de hat gotin ku Byrne xwazgînê xweha Sherritt bû. Sherritt wekî mirovekî serhişk û xurt dihat naskirin; carinan bi şevan di çolan de, radiza. Piştî ku Koma Kelly banka li [[Jerilderie]], di eyaleta [[Wêlsa Başûr a Nû]] talan kirin, wan 18 mehan xwe veşartin.<ref name=":0" /> Di çileya 1879an de, Sherritt çû qereqola polîsan a li [[Benalla]] û agahî derbarê cihê ku Koma Kelly lê veşartî bû derbarê planên wan da polîsan.  Ji bo vê agahiyê, polîsan 2 pound dan Sherritt. Sherritt herwiha cihê şikeftekê nîşanî polîsan da, da ku ew li wir xwe veşêrin û bikaribin mala dayika Joe Byrne bişopînin.  Wî çavê xwe berdabû xweha Joe Byrne, Kate. Polîsan soz dabûn Sherritt ku ew ê Joe Byrne nekujin.  Dema derket holê ku polîsan xwe di şikeftê de veşartine, Sherritt hewl da ku xwe nêzîkî [[Kate Kelly]], xweha biçûk a Ned Kelly, bike.  Wî cihêkî din nîşanî polîsan da, da ku ew ji wir ve bikaribin mala Kelly bişopînin, lê ev cih jî zû hat kişfkirin.  Sherritt hespekî ku ji Kate Byrne dizîbû firot Kate Kelly. Dema ku xweha mezin a Ned Kelly, Maggie Skillion, ji vê yekê haydar bû, ew vê yekê ragihand polîsan. Doz çû dadgehê, lê doza li dijî Sherritt hate betalkirin, ji ber ku polîsan ji wan bawer nedikirin û malbatên Byrne û Kelly wek kesên tawanbar didîtin.  Dayika Joe Byrne difikirî ku tevahiya van çalakiyan lîstikeke polîsan bû, da ku Koma Kelly ji veşartgehê derxînin. Di şeva 26ê hezîrana 1880an de, Joe Byrne û Dan Kelly çûn mala Sherritt li Sebastopolê. Sherritt û malbata wî ji aliyê çar polîsan ve dihatin parastin. Ew polîs li mala wan dijiyan. Dema ku Sherritt derî vekir, Joe Byrne ew bi guleyan kuşt.<ref name=":0" /> Polîs heta roja din li mala Sherritt man û ji xanî derneketin. Byrne û Kelly ji Sebastopolê derketin û bi hespên xwe ber bi Glenrowan ve çûn. Wan dizanibû ku polîsan dê bi trênê komeke mezin bişînin Beechworthê, da ku hewl bidin wan bigirin. Ned Kelly û Steve Hart berê çûbûn Glenrowan û rêyên trênê rakiribûn. Wan plan kiribû ku trên biqelise û polîsên ku bi trênê hatibûn şandin dîl bigrin. Lê plan wan biserneket, ji ber ku polîsên li mala Sherrittê heta nîvro nû kuştina wî ragihandin.<ref name=":0" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[en:Aaron Sherritt]] [[Kategorî:Ned Kelly]] c4ymv19tfki2gdtactdrhbyvprnqtc9 0 330096 2101401 2097069 2026-11-02T06:57:21Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2101401 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Mistefa Amêdî | wêne = Mustafa Amedi portrait.jpg | sernavê_wêne = Mistefa Amêdî | mezinahiya_wêne = 250px | navê_jidayikbûnê = Mistefa Hisên Mihemed Bapîr | roja_jidayikbûnê = 1939 | cihê_jidayikbûnê = [[Amêdî]], Parêzgeha Dihokê | roja_mirinê = 3ê nîsana 2023an (84 salî) | netewe = [[Kurd]] | navê_din = Mûdîr, Mistefa Lasilkî | pîşe = [[Pêşmerge]], bêtelkar û rêveberê giştî yê bêtela şoreşê | salên_çalak = 1958–2017 | partî = [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] | zarok = Îmad, Newzad, Şêrzad, Riza, Hisên, Dilovan, Ziyad û Hûda | xelat = Medalyaya Barzanî }} '''Mistefa Hisên Mihemed Bapîr''' (1939 – 3ê nîsana 2023an) ku bi navên '''Mistefa Amêdî''' û '''Mûdîr''' dihate nasîn, [[pêşmerge]] û bêtelkarê kurd bû ku di herdu [[Şoreşa Îlonê]] û Şoreşa Gulanê de beşdar bû. Di dema xizmeta xwe de di damezrandin û rêvebirina tora pêwendiyên bêtelê ya şoreşê de rol girt û di Şoreşa Gulanê de berpirsê bêtel û amûrên elektronîk ên şoreşê bû. Li gorî [[Kurdistan24]], navê ''Mûdîr'' ji aliyê [[Mistefa Barzanî]] ve lê hatibû kirin.<ref>[https://www.kurdistan24.net/ckb/story/233675 «مستەفا ئامێدی کۆچی دواییکرد»]، Kurdistan24، 3ê nîsana 2023an.</ref> Di 23ê çileya paşîn a 1980ê de, bi biryara Mekteba Siyasî ya [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]], wek ''rêveberê giştî yê bêtela şoreşê'' hate tayînkirin. Paşê ''Medalyaya Barzanî'' jê re hate dayîn û di sala 2017an de bi pileya ''lîwa'' xanenişîn bû.<ref name=":1" /> == Jiyana destpêkê û perwerdeya bêtelê == Mistefa Hisên Mihemed Bapîr di sala 1939an de li bajarê [[Amêdî]]yê ji dayik bû. Xwendina xwe ya seretayî li Amêdiyê qedand. Di sala 1957an de çû [[Bexda]]yê û beşdarî xuleke şeş-mehî ya bêtela teknîkî bû. Piştî qedandina xulê wek teknîsyenê bêtelê derket. Di destpêka sala 1958an de wek bêtelkarê teknîkî li bingeha polîsê li Sîriyê, li devera Amêdiyê, dest bi kar kir. Di sala 1959an de bû endamê veşartî yê Partiya Demokrat a Kurdistanê.<ref name=":1" /> == Şoreşa Îlonê == Di 11ê îlona 1961an de, di destpêka Şoreşa Îlonê de, Mistefa Amêdî bi amûreke bêtelê pêwendî bi şoreşê re danî. Li gorî Senterê Komate, wî li şikeftekê li gundê Dêrê yê devera Amêdiyê amûra bêtelê xiste kar û dest bi guhdarkirina tora pêwendiyên hikûmeta Îraqê kir, da ku ji bo şoreşê agahî bi dest bixe.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.senterekomate.org/2022/10/17/%D9%85%D8%B3%D8%AA%DB%95%D9%81%D8%A7-%D8%AD%D8%B3%DB%8E%D9%86-%D8%A8%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D8%B1-%D8%A6%DB%8E%DA%A9%DB%95%D9%85-%D8%A8%DB%8C%D8%AA%DB%95%D9%84%DB%8E-%D8%B4%DB%86%DA%95%D8%B4%DB%8E-%D9%88/ |sernav=مستەفا حسێن باپیر ئێکەم بیتەلێ شۆڕشێ و بیردانکا هەردوو شۆڕشێن ئەیلۆل و گولانێ. |malper=سەنتەرێ کۆماتە |tarîx=2022-10-17 |roja-gihiştinê=2026-09-25 |ziman=ar |paşnav=Berwari |pêşnav=Kavin}}</ref> Di bîranînên çapkirî yên Şewket Mela Îsmaîl Hesen de, Mistefa Amêdî di destpêka damezrandina tora bêtelê ya şoreşê de tê behskirin. Hesen nivîsiye ku di 21ê kanûna pêşîn a 1961an de, li derdora Bamernê, yekem îstasyona gerok a bêtelê li baregeha Mela Mistefa Barzanî hate damezrandin û di destpêkê de bi alîkariya Mistefa Amêdî, ku bêtelkar bû, hate xebitandin.<ref>[https://www.hewalname.com/ku/wp-content/uploads/2022/10/%D9%86%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D9%88-%D8%B4%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%DB%95%D9%88%DB%95%DB%8C-%D8%AC%D9%81%D8%B1%DB%95.pdf Şewket Mela Îsmaîl Hesen, ''نووسین و شیکردنەوەی جفرە'', r. 192.]</ref> Bi hatina Mela Mistefa Barzanî bo devera Behdînanê di sala 1961an de, Mistefa Amêdî bi hêzên Barzanî re ma û di erkê pêwendiya bêtelê de beşdarî şerên Lomana û Geliyê Zawîte bû. Piştî ku baregeha şoreşê li Berwarî Bala bi cih bû, wî li gundê Bigdaw amûreke bêtelê xiste kar û agahiyên girîng û hestiyar ji tora pêwendiyên hêzên hikûmeta Îraqê werdigirt û digihand Mela Mistefa Barzanî. Li gorî Senterê Komate, Barzanî ji vî karî kêfxweş bû û bêtel wek «stûna pişta şoreşê» wesif kir.<ref name=":1" /> Piştî vegera Mela Mistefa Barzanî bo devera [[Barzan]]ê, Mistefa Amêdî bi fermana wî, wek bêtelkar, bi Esed Xoşewî re li Berwarî Bala ma heta Peymana 11ê adara 1970ê. Paşê li baregeha Leşkerê Yekem li Bamernê xizmeta xwe ya pêwendiyê domand.<ref name=":1" /> == Têkçûna Şoreşa Îlonê û çûna Îranê == Di dema têkçûna Şoreşa Îlonê ya sala 1975an de, Mistefa Amêdî li devera Balekayetiyê bi serkirdayetiya şoreşê re bû. Bi fermana Mela Mistefa Barzanî, pêwendî bi îstasyonên bêtelê yên li deverên cuda yên Kurdistanê re dikir û rewşa wan deveran digihand Mela Mistefa Barzanî û Îdrîs Barzanî. Di wê demê de malbat û xizmên xwe li Behdînanê hiştin û hilbijart ku bi serkirdayetiya şoreşê re bimîne. Di dawiya şoreşê de amûra bêtelê ya dawî ya baregehê vemirand û amûrên bêtelê û agahiyên veşartî yên şoreşê bi xwe re hilda. Di 26ê adara 1975an de, bi serkirdayetiya şoreşê re ber bi [[Îran]]ê ve çû û li [[Neqede]]yê amûrên bêtelê û agahiyên veşartî yên şoreşê radestî serkirdayetiyê kir.<ref name=":1" /> Di jînenîgariya xwe ya neçapkirî de, Mistefa Amêdî behsa wê dike ku di rojên dawî yên Şoreşa Îlonê de, piştî qutbûna pêwendiya bêtelê di navbera baregeha serkirdayetiyê û deverên Kurdistanê de, Mesûd Barzanî kesek şand Neqedeyê da ku wî vegerîne baregeha Hacî Omeranê. Li gorî gotina Amêdî, Îdrîs Barzanî jî li baregehê amade bû. Mesûd Barzanî jê pirsî ka ew dê here yan jî bi wan re bimîne. Amêdî bersiv da ku naçe û bi wan re dimîne, heta ger hikûmeta Îraqê zirarê bide malbata wî. Piştî wê bersivê, Mesûd Barzanî ferman da ku Amêdî bi lez amûra bêtelê dîsa bixe kar û pêwendiyê bi baregehên din re saz bike. == Şoreşa Gulanê û rêvebirina pêwendiyan == [[Wêne:Mustafa Amedi Mountains.jpg|thumb|rast|250px|Mistefa Amêdî di dema bikaranîna amûra bêtelê li çiyayên Kurdistanê de]] Piştî derbasbûna nêzîkî 40 rojan ji mirina Mela Mistefa Barzanî, li gorî Senterê Komate, Mistefa Amêdî bi fermana Mesûd Barzanî û Îdrîs Barzanî vegeriya Rojhilatê Kurdistanê. Di sala 1979an de li Pîranşehrê careke din tora bêtelê ya şoreşê damezrand û amûrên bêtelê, şîfre û kodên pêwendiyê di nav baregehên cuda yên şoreşê de belav kir.<ref name=":1" /> [[Wêne:Mustafa Amedi Students.jpg|thumb|çep|250px|Mistefa Amêdî di dema perwerdekirina kadroyên bêtel û pêwendiyê de]] Di 23ê çileya paşîn a 1980an de, bi fermana Mesûd Barzanî û bi biryara Mekteba Siyasî ya Partiya Demokrat a Kurdistanê, Mistefa Amêdî wek ''rêveberê giştî yê bêtela şoreşê'' hate tayînkirin. Di dema Şoreşa Gulanê de du xulên amadekirina kadroyên bêtelê vekir û 40 kadroyên pêwendiyê perwerde kir. Li gorî Senterê Komate, heta sala 1990ê di vê erkê de berdewam kir.<ref name=":1" /> Di jînenîgariya xwe de, Mistefa Amêdî nivîsiye ku piştî nêzîkî 40 rojan ji mirina Mela Mistefa Barzanî, ji bo dîtina Mesûd Barzanî û Îdrîs Barzanî çû Kerecê. Li gorî gotina Amêdî, Mesûd Barzanî jê re got ku xwe amade bike û her dem ku gazî wî kir, bi wî re here Rojhilatê Kurdistanê. Amêdî nivîsiye ku di havîna 1979an de, bi Mesûd Barzanî re çû Pîranşehrê û li wir tora bêtelê ya Şoreşa Gulanê ji nû ve damezrand û yekem amûra bêtelê ya şoreşê xiste kar. Kurdistan24 di raporekê de li ser jiyan û xizmeta Mistefa Amêdî nivîsiye ku ew di tevahiya Şoreşa Gulanê de berpirsê bêtel û amûrên elektronîk ên şoreşê bû. Heman çavkanî wêneyekî dîrokî weşandiye ku Mistefa Amêdî di sala 1983an de li Deşta Xwakurkê, li herêma Sîdekanê, bi Mesûd Barzanî re nîşan dide.<ref name=":2">[https://www.kurdistan24.net/ckb/story/233675 «مستەفا ئامێدی کۆچی دواییکرد»]، Kurdistan24، 3ê nîsana 2023an.</ref> == Xizmeta paşê û xanenişînbûn == Piştî Raperîna sala 1991ê, Mistefa Amêdî bi nivîsgeha Mesûd Barzanî re vegeriya Pîrmamê û xizmeta xwe domand. Di heman salê de ji aliyê Mekteba Siyasî ya Partiya Demokrat a Kurdistanê ve bû endamê komîteya rêvebirina karûbarên pêwendiyên bêtelê.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://partipedia.org/ku/articles/%DA%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%DB%95%D8%AA%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D9%85%D8%B3%D8%AA%DB%95%D9%81%D8%A7-%D9%8A%D9%94%D8%A7%D9%85%DB%8E%D8%AF%DB%8C |sernav=مستەفا ئامێدی |malper=Parti Pedia (partipedia.org) |tarîx=2024-11-17 |roja-gihiştinê=2026-09-25 |ziman=ku}} {{Mirin girêdan|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Di sala 1993an de, bi fermana Mesûd Barzanî pileya eqîdê polîsê wergirt. Piştre di kadroya Wezareta Pêşmerge de bû emîd û di sala 2017an de bi pileya lîwa xanenişîn bû.<ref name=":1" /> Di 16ê tebaxa 1996an de, bi boneya jubileya zêrîn a damezrandina Partiya Demokrat a Kurdistanê, Medalyaya Barzanî ji aliyê Mesûd Barzanî ve jê re hate dayîn.<ref name=":3" /> [[Wêne:Mustafa Amedi Barzani Medal.jpg|thumb|rast|250px|Mistefa Amêdî di dema wergirtina Medalyaya Barzanî de, 1996]] == Jiyana taybet == Di jînenîgariya xwe de, Mistefa Amêdî behsa wê dike ku zewicî bû û heşt zarokên wî hebûn: Îmad, Newzad, Şêrzad, Riza, Hisên, Dilovan, Ziyad û Hûda. Herwiha nivîsiye ku di payîza sala 1991ê de malbata wî vegeriya Kurdistanê û li bajarê Amêdiyê bi cih bû. == Mirin == Mistefa Amêdî di sibehê 3ê nîsana 2023an de, di 84 saliya xwe de mir. Kurdistan24 di heman rojê de mirina wî ragihand û ew wek pêşmergeyê herdu Şoreşa Îlonê û Gulanê, xwediyê Medalyaya Barzanî û berpirsê bêtel û amûrên elektronîk ên Şoreşa Gulanê nasand.<ref name=":2" /> Piştî mirina Mistefa Amêdî, hejmarek ji serkirde û berpirsên Kurd peyamên serxweşiyê weşandin. Mesûd Barzanî di 3ê nîsana 2023an de peyameke serxweşiyê weşand û Mistefa Amêdî, ku bi «Mûdîr» dihate nasîn, wek pêşmergeyê herdu Şoreşa Îlonê û Gulanê û xwediyê Medalyaya Barzanî bi nav kir. Di peyamê de nivîsî ku Amêdî jiyana xwe ji bo doza gelê xwe terxan kiribû û windabûna wî wek xisareteke mezin binav kir.<ref>[https://www.masoudbarzani.krd/ku/%D9%BE%DB%95%DB%8C%D8%A7%D9%85-%D9%88-%D9%88%D8%AA%D8%A7%D8%B1/%D9%BE%D9%87-%DB%8C%D8%A7%D9%85%D8%A7-%D8%B3%D9%87-%D8%B1%DB%86%D9%83-%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A8%DB%86-%D9%88%D9%87-%D8%BA%D9%87-%D8%B1%D8%A7-%D8%AF%DB%86%D9%85%D8%A7%D9%87%DB%8C%DB%8E-%DB%8C%D8%A7-%D9%BE%DB%8E%D8%B4%D9%85%DB%95%D8%B1%DA%AF%DB%95-%D9%88-%D8%AE%DB%95%D8%A8%D8%A7%D8%AA%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D9%85%D8%B3%D8%AA%DB%95%D9%81%D8%A7-%D8%A6%D8%A7%D9%85%DB%8E%D8%AF%DB%8C/ Peyama Mesûd Barzanî ji bo mirina Mistefa Amêdî]، 3ê nîsana 2023an.</ref> [[Nêçîrvan Barzanî]], Serokê Herêma Kurdistanê, di peyameke serxweşiyê de Amêdî wek pêşmerge û têkoşerekî kevn ê Kurdistanê bi nav kir û nivîsî ku wî bi xebat û xizmeta xwe di serdema şoreş û pêşmergetiyê de cihekî hêja di nav gelê xwe de girtibû.<ref name=":4" /> [[Mesrûr Barzanî]], Serokwezîrê Herêma Kurdistanê, jî di 3ê nîsanê de peyameke serxweşiyê weşand û Amêdî wek têkoşer, pêşmergeyê herdu Şoreşa Îlonê û Gulanê û xwediyê Medalyaya Barzanî bi nav kir. Di peyamê de, serxweşiya xwe ji malbata Amêdî, gelê Behdînanê û Kurdistanê bi giştî re ragihand.<ref name=":4">[https://gov.krd/government/the-prime-minister/activities/posts/2023/april/%D8%A8%DB%95%D9%87%DB%8C%D9%86%D8%A7%D9%85%DB%95%D8%DB%8C%DB%95%DA%A9-%DA%98-%D8%B3%DB%95%D8%B1%DB%86%DA%A9%DB%8E-%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%DB%95%D8%AA%D8%A7-%D9%87%DB%95%D8%B1%DB%8E%D9%85%D8%A7-%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8E/ Peyama serxweşiyê ya Serokê Hikûmeta Herêma Kurdistanê] {{Mirin girêdan|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}، 3ê nîsana 2023an.</ref> Di 5ê nîsana 2023an de, şandeke payebilind a Partiya Demokrat a Kurdistanê beşdarî merasîma serxweşiyê ya Mistefa Amêdî bû. Şand ji Fazil Mîranî, Mehmûd Mihemed, Zeîm Elî û Segvan Halo pêk dihat û serxweşiya xwe gihandin malbat, xizm û hevalên Amêdî. Rapora partiyê di wê boneyê de Amêdî wek yekem bêtelkarê Şoreşa Îlonê, berpirsê giştî yê bêtela Şoreşa Gulanê û xwediyê Medalyaya Barzanî bi nav kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kdp.info/a/d.aspx?a=137028&l=13 |sernav=شانده‌كێ بلندێ پارتی پشكداری د تازیا خودێ ژێ رازی (مستەفا ئامێدی) دا كر |malper=www.kdp.info |roja-gihiştinê=2026-09-25}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1939]] [[Kategorî:Mirin 2023]] [[Kategorî:Kesên ji Amêdiyê]] at0coiyhygkysbgw2gbmptvrermdunc 0 330442 2101271 2101082 2026-11-01T16:03:41Z Penaber49 39672 /* Awayên giştî */ 2101271 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:OCP07 Fig-6.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a deryayên Nordîk û hevzênên bin-polar, ligel herikên rûyî (xêzên temam) û herikên kûr (xêzên qut-qut) ku beşek ji gera zivirî ya merîdyonal a Atlantîkê pêk tînin. Rengên xêzan germahiyên nêzîkî nîşan didin.]] '''Gerîdeya veguhêz a merîdyonel a Atlantîkê''' bi kurtasî ya îngilîzî '''AMOC''' (bi îngilîzî: ''Atlantic meridional overturning circulation'') pergala sereke ya herikên [[Okyanûs|okyanûsê]] ye ku li [[Okyanûsa Atlantîk|Okyanûsa Atlantîkê]] di xebatê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ |sernav=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |malper=www.ipcc.ch |roja-gihiştinê=2026-10-19 |ziman=en}}</ref> Ew pergal pêkhateyeke sereke ya pergala gera okyanûsên [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye û di pergala avhewaya gerstêrkê de roleke giring tîne cih. AMOC herikînên Okyanûsa Atlantîkê li ser rûyê avê û di kûrahiyên mezin de vedigire ku ev herikîn ji ber guherînên di avhewayê de, germahî û xwêbûna avê de pêk hatine. Ev herikîn nîvê gera termohalîn a cîhanî pêk tînin ku herikîna herikînên mezin ên okyanûsan vedigire û nîvê din jî gera zivirînê ya [[Okyanûsa Başûr]] vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aoml.noaa.gov/noaa-scientists-detect-reshaping-of-the-meridional-overturning-circulation-in-southern-ocean/ |sernav=Scientists Detect a Reshaping of the MOC in the Southern Ocean |malper=NOAA's Atlantic Oceanographic and Meteorological Laboratory |tarîx=2023-03-29 |roja-gihiştinê=2026-10-19 |ziman=en-US |paşnav=Communications |pêşnav=AOML}}</ref> AMOC ji herikîneke ber bi bakur ve ku ji avên germ û şortir di tebeqeyên jorîn ên Okyanûsa Atlantîkê de pêk hatiye û herikîneke vegerê ye ku ber bi başûr ve ji avên sar, ava kêmtir şor û kûr pêk hatiye. Ava germ a ji başûr şortir e, ji ber ku di herêma tropîkal de rêjeya dûkel bûnê bilindtir e. Ev ava germ û şor tebeqeya jorîn a okyanûsê pêk tîne; lê gava ev tebeqe sar dibe, tîrbûna ava şor zêde dibe û dibe sedem ku ev ava şor ber bi kûrahiyê ve binav bibe ku ev yek beşeke giring ê motora sîstema AMOCê ye. Ev beşên herikînê bi rêya herêmên "zivirîna avê" (overturning) li deryayên Nordîk û Okyanûsa Başûr bi hev ve girêdayî ne. Cihên vê zivirînê bi danûstandina xurt a germî, oksîjena heliyayî, karbon û xurekên din ve girêdayî ne ku ev pêvajo ji bo ekosîstemên okyanûsê û rola wê ya wekê enbarê karbonê (carbon sink) pir girîng e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buckley |pêşnav=Martha W. |paşnav2=Marshall |pêşnav2=John |tarîx=2016 |sernav=Observations, inferences, and mechanisms of the Atlantic Meridional Overturning Circulation: A review |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2015RG000493 |kovar=Reviews of Geophysics |ziman=en |cild=54 |hejmar=1 |rr=5–63 |doi=10.1002/2015RG000493 |issn=1944-9208}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lozier |pêşnav=M. S. |paşnav2=Li |pêşnav2=F. |paşnav3=Bacon |pêşnav3=S. |paşnav4=Bahr |pêşnav4=F. |paşnav5=Bower |pêşnav5=A. S. |paşnav6=Cunningham |pêşnav6=S. A. |paşnav7=de Jong |pêşnav7=M. F. |paşnav8=de Steur |pêşnav8=L. |paşnav9=deYoung |pêşnav9=B. |paşnav10=Fischer |pêşnav10=J. |paşnav11=Gary |pêşnav11=S. F. |paşnav12=Greenan |pêşnav12=B. J. W. |paşnav13=Holliday |pêşnav13=N. P. |paşnav14=Houk |pêşnav14=A. |paşnav15=Houpert |pêşnav15=L. |tarîx=2019 |sernav=A sea change in our view of overturning in the subpolar North Atlantic |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aau6592 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=363 |hejmar=6426 |rr=516–521 |doi=10.1126/science.aau6592}}</ref> Di heman demê de guhertinên di hêza AMOCê de dikarin bandoran li gelek hêmanên pergala avhewayê bikin.<ref name=":1" /> Guherîna avhewayê dibe ku AMOCê bi rêya zêdebûna germahiya okyanûsê û herikîna ava şirîn a zêde ya ku ber ji helandina pelên qeşayên li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ku bi berdewamiya sarbûna Atlantîka Bakur ve girêdayî ye, qels bike. Lêkolînên ku ji nû ve avakirina okyanûsografîkan bikar tînin destnîşan dikin ku ji sala 2015an vir ve, AMOC ji berê şoreşa pîşesaziyê qelstir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rahmstorf |pêşnav=Stefan |paşnav2=Box |pêşnav2=Jason E. |paşnav3=Feulner |pêşnav3=Georg |paşnav4=Mann |pêşnav4=Michael E. |paşnav5=Robinson |pêşnav5=Alexander |paşnav6=Rutherford |pêşnav6=Scott |paşnav7=Schaffernicht |pêşnav7=Erik J. |tarîx=2015 |sernav=Exceptional twentieth-century slowdown in Atlantic Ocean overturning circulation |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2554 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=5 |hejmar=5 |rr=475–480 |doi=10.1038/nclimate2554 |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Caesar |pêşnav=L. |paşnav2=McCarthy |pêşnav2=G. D. |paşnav3=Thornalley |pêşnav3=D. J. R. |paşnav4=Cahill |pêşnav4=N. |paşnav5=Rahmstorf |pêşnav5=S. |tarîx=2021 |sernav=Current Atlantic Meridional Overturning Circulation weakest in last millennium |url=https://www.nature.com/articles/s41561-021-00699-z |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=14 |hejmar=3 |rr=118–120 |doi=10.1038/s41561-021-00699-z |issn=1752-0908}}</ref> Li ser beşdariyên nisbî yên faktorên cûda nîqaş heye û ne diyar e ku çiqas ji vê qelsbûnê ji ber guherîna avhewayê an guherbariya xwezayî ya gerandinê di nav hezar salan de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Latif |pêşnav=Mojib |paşnav2=Sun |pêşnav2=Jing |paşnav3=Visbeck |pêşnav3=Martin |paşnav4=Hadi Bordbar |pêşnav4=M. |tarîx=2022 |sernav=Natural variability has dominated Atlantic Meridional Overturning Circulation since 1900 |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01342-4 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=455–460 |doi=10.1038/s41558-022-01342-4 |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilbourne |pêşnav=K. Halimeda |paşnav2=Wanamaker |pêşnav2=Alan D. |paşnav3=Moffa-Sanchez |pêşnav3=Paola |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=David J. |paşnav5=Amrhein |pêşnav5=Daniel E. |paşnav6=Butler |pêşnav6=Paul G. |paşnav7=Gebbie |pêşnav7=Geoffrey |paşnav8=Goes |pêşnav8=Marlos |paşnav9=Jansen |pêşnav9=Malte F. |paşnav10=Little |pêşnav10=Christopher M. |paşnav11=Mette |pêşnav11=Madelyn |paşnav12=Moreno-Chamarro |pêşnav12=Eduardo |paşnav13=Ortega |pêşnav13=Pablo |paşnav14=Otto-Bliesner |pêşnav14=Bette L. |paşnav15=Rossby |pêşnav15=Thomas |tarîx=2022 |sernav=Atlantic circulation change still uncertain |url=https://www.nature.com/articles/s41561-022-00896-4 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=15 |hejmar=3 |rr=165–167 |doi=10.1038/s41561-022-00896-4 |issn=1752-0908}}</ref> Modelên avhewayê pêşbînî dikin ku AMOC dê di sedsala 21ê de zêdetir qels bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Summary for Policymakers |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2022 |rr=3–36 |isbn=978-1-009-15796-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) |url=https://www.cambridge.org/core/books/ocean-and-cryosphere-in-a-changing-climate/summary-for-policymakers/097A895553D86981DFE6195ADFD3DDA4 |doi=10.1017/9781009157964.001}}</ref> Ji ber ku ev herêm ji aliyê herika [[Atlantîkaya Bakur]] ve germ dibin, dibe ku ev qelsbûn germahiya hewaya navînî ya li [[Skandînavya]], [[Brîtanyaya Mezin]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlendayê]] kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lenton |pêşnav=Timothy M. |paşnav2=Held |pêşnav2=Hermann |paşnav3=Kriegler |pêşnav3=Elmar |paşnav4=Hall |pêşnav4=Jim W. |paşnav5=Lucht |pêşnav5=Wolfgang |paşnav6=Rahmstorf |pêşnav6=Stefan |paşnav7=Schellnhuber |pêşnav7=Hans Joachim |tarîx=2008-02-12 |sernav=Tipping elements in the Earth's climate system |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.0705414105 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=105 |hejmar=6 |rr=1786–1793 |doi=10.1073/pnas.0705414105 |pmc=2538841 |pmid=18258748}}</ref> Qelsbûna AMOCê dibe ku bilindbûna asta deryayê li dora Amerîkaya Bakur jî bileztir bike û hilberîna seretayî ya li Atlantîkaya Bakur kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schmittner |pêşnav=Andreas |tarîx=2005 |sernav=Decline of the marine ecosystem caused by a reduction in the Atlantic overturning circulation |url=https://www.nature.com/articles/nature03476 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=434 |hejmar=7033 |rr=628–633 |doi=10.1038/nature03476 |issn=1476-4687}}</ref> Lawazbûna giran a AMOCê dikare bibe sedema hilweşîna gera veguhêzê dibe ku neguhere û ji ber vê yekê dibe ku bibe yek ji xalên çerxa guhertina dramatîk a di pergala avhewayê de.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Carrington |pêşnav=Damian |paşnav2=editor |pêşnav2=Damian Carrington Environment |tarîx=2026-04-15 |sernav=Critical Atlantic current significantly more likely to collapse than thought |url=https://www.theguardian.com/environment/2026/apr/15/critical-atlantic-current-significantly-more-likely-to-collapse-than-thought |roja-gihiştinê=2026-10-19 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ev hilweşîn germahiya navînî û rêjeya baran û berfê li [[Ewropa|Ewropayê]] bi girîngî kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Armstrong McKay |pêşnav=David I. |paşnav2=Staal |pêşnav2=Arie |paşnav3=Abrams |pêşnav3=Jesse F. |paşnav4=Winkelmann |pêşnav4=Ricarda |paşnav5=Sakschewski |pêşnav5=Boris |paşnav6=Loriani |pêşnav6=Sina |paşnav7=Fetzer |pêşnav7=Ingo |paşnav8=Cornell |pêşnav8=Sarah E. |paşnav9=Rockström |pêşnav9=Johan |paşnav10=Lenton |pêşnav10=Timothy M. |tarîx=2022-09-09 |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.abn7950 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=377 |hejmar=6611 |rr=eabn7950 |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref> Di heman demê de dibe ku pirbûna bûyerên hewayên ekstrem zêde bike û bandorên din ên giran jî hebin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hansen |pêşnav=James |paşnav2=Sato |pêşnav2=Makiko |paşnav3=Hearty |pêşnav3=Paul |paşnav4=Ruedy |pêşnav4=Reto |paşnav5=Kelley |pêşnav5=Maxwell |paşnav6=Masson-Delmotte |pêşnav6=Valerie |paşnav7=Russell |pêşnav7=Gary |paşnav8=Tselioudis |pêşnav8=George |paşnav9=Cao |pêşnav9=Junji |paşnav10=Rignot |pêşnav10=Eric |paşnav11=Velicogna |pêşnav11=Isabella |paşnav12=Tormey |pêşnav12=Blair |paşnav13=Donovan |pêşnav13=Bailey |paşnav14=Kandiano |pêşnav14=Evgeniya |paşnav15=von Schuckmann |pêşnav15=Karina |tarîx=2016-03-22 |sernav=Ice melt, sea level rise and superstorms: evidence from paleoclimate data, climate modeling, and modern observations that 2 °C global warming could be dangerous |url=https://acp.copernicus.org/articles/16/3761/2016/ |kovar=Atmospheric Chemistry and Physics |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=16 |hejmar=6 |rr=3761–3812 |doi=10.5194/acp-16-3761-2016 |issn=1680-7316}}</ref> == Awayên giştî == [[Wêne:thermohaline_circulation.svg|thumb|AMOC di têkiliya bi gera termohalîn a gerdûnî re]] Gerandina meridionel a Atlantîkê (AMOC) pergala sereke ya herikîna Okyanûsa Atlantîkê ye û her wiha beşek ji gerandina termohalîn a gerdûnî ye ku okyanûsên cîhanê bi "kemberek veguhastinê" ya yekane ya danûstandina ava berdewam ve girêdide. Bi gelemperî di demekê de ku tebeqeyên kûr sartir, tîrtir û şortir in ev ava bi kêmanî germ û kêmtir şor li ser rûyê okyanûsê dimîne ku ev rewş wekê tebeqebûna okyanûsê hatiye zanîn. Ava kûr di encama danûstandineke bi tebeqeya tevlîhevkirî ya okyanûsê re, germ dibe û/an jî şoriya xwe winda dike ku di encamê de tîrbûna avê kêm dibe û ber bi rûyê ava okyanûsê ve bilind dibe. Di navbera tebeqeyên okyanûsan de û di navbera beşên Okyanûsa Cîhanê de cudahiyên germahî û xwêbûnê hene ku ev her du faktor bi hev re bûne sedema gera termohalînê. Ji ber ku Okyanûsa Pasîfîkê ava zêde yên barana ava şirîn werdigire, li gorî okyanûsên din ên cîhanê şorahiya ava Okyanûsa Pasîfîkê kêm e. Ji ber vê yekê ava rûyê Okyanûsa Pasîfîkê têra xwe şor nîne ku dakeve kûrahiya zêdetirî çend sed metreyan ku ev jî tê vê wateyê ku divê ava kûrahiya okyanûsê ji cihekî din were. Ava okyanûsê li Atlantîkaya Bakur ji ava Pasîfîkê şortir e ku qismek ji ber ku dûkelbûna berfireh a li ser rûyê erdê xwê di nav ava mayî de kom dike û qismeke din jî ji ber ku qeşaya deryaya nêzîkê çerxa Arktîkê xwê di zivistanê de dema ku diqelişe derdixe. Şilbûna dûkelbûyî ya li Atlantîkê berê ku wekê baran vegere, bi lez ji aliyê gerandina atmosferê ve tê birin. Bayên bazirganî vê şilbûnê li seranserê Amerîkaya Navîn û rojhilatê Pasîfîka Bakur vediguhezînin ku li wir wekê baran dibare. Rêzeçiyayên mezin ên wekê Platoya Tîbetî, Çiyayên Kevirî û Andê rê li ber veguhestina şilbûna wekhev vedigerînin Atlantîkê. Ji ber vê pêvajoyê, ava rûyê Atlantîkê şor dibe û ji ber vê yekê jî tîr dibe ku di dawiyê de ber bi jêr ve diçe û ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) çêdike. Avabûna NADW bi giranî li deryayên Nordîk çêdibe û têkeliyek tevlihev a girseyên avên herêmî yên wekê Ava Serherikîna Tengava Danîmarkayê (DSOW), Ava Serherikîna Îzlenda-Skotlandayê (ISOW) û Ava Serherikîna Deryayên Nordîk vedihewîne. Ava Deryaya Labrador jî dibe ku roleke girîng bilîze lê delîlên zêde nîşan didin ku ava li deryayên Labrador û deryayên Irminger bi giranî di nav Gyre ya Atlantîkaya Bakur re digere û bi mayî ya AMOCê re tevliheviyeke hindik heye. NADW (ava kûr a Atlantîkaya Bakur) tebeqeya avê ya herî kûr a Okyanûsa Atlantîkê ye nîne û ava binî ya Antarktîkayê (AABW) di her hewzeke ku ji 4.000 metreyan kûrtir e de ye ku ev av her tim tebeqeya okyanûsê ya herî tîr û herî kûr e. Gava beşên jorîn ên AABWyê ber bi jor ve bilind dibin, ev av tevlî NADWyê dibin û hêza avê zêde dikin. Pêkhatina NADWyê her wiha destpêka koma jêrîn a gera avê ye. Tevgera daketina ku dibe sedema pêkhatina NADWyê, bi vî girseyeke wekhev a tevgera bilindbûnê (upwelling) tê hevsengkirin. Li Atlantîkaya rojava, veguhastina ekmanê ku zêdebûna tevlîhevkirina tebeqeyên okyanûsê ye û ji ber çalakiya bayê çêdibe, dibe sedema bilindbûneke bihêz a ava li herêmên Herika Kanaryayê û Herika Benguelayê ku ev herik li peravên bakurê rojava û başûrê rojavayê Afrîkayê cih digirin. Her çend heta girtina rêya deryayî ya Amerîkaya Navîn di dawiya serdema Pliyosenê de, rewşeke berevajî hebe jî, li gorî daneyên sala 2014an bilindbûna avê li derdora Herika Kanaryayê ji ya Herika Benguelayê pir bihêztir e. Li Atlantîkaya Rojhilat, bilindbûneke berbiçav a avê tenê di mehên diyar ên salê de pêk tê ku ev sedem jî ev e ku li vê herêmê termoklîna (tebeqeya guherîna germahiyê) kûr heye, ji ber vê yekê rewş li vir zêdetir girêdayî germahiya rûyê deryayê ye, ne ku ji ber çalakiya bayê ye. Her wiha çerxeke bilindbûna ava çendsalî jî heye ku bi çerxa El Niño/La Niña re hevaheng e. Di heman demê de, ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) ber bi başûr ve diçe û li dawiya başûr a xeta derbasbûna Atlantîkê, nêzîkê ji %80 ji vê avê li Okyanûsa Başûr derdikeve ser rûyê avê ku ev yek avê bi gera zivirî ya Okyanûsa Başûr (SOOC) ve girê dide. Piştê derketina ser rûyê avê, hatiye fêmkirin ku av yek ji du rêyan dişopîne. Ava ku nêzîkî Antarktîkayê derdikeve ser rûyê avê, bi ihtimaleke mezin ji ber qeşaya deryayî ya Antarktîkayê sar dibe û dîsa dadikeve girseyên jêrîn a vê gerê. Beşek ji vê avê tevlê AABW dibe, lê beşê mayî yê herika girseya jêrîn di dawiyê de digihîje kûrahiyên Okyanûsa Pasîfîk û Okyanûsa Hindî. Ava ku li latîtûdên nizm (nêzîktirî ekvatorê) ku qeşa lê tune ye, derdikeve ser rûyê avê, ji ber veguhastina ekmanê (Ekman transport) zêdetir ber bi bakur ve diçe û tevlê girseya jorîn dibe. Ava germ a di girseya jorîn de ji herika vegerê ya ber bi Atlantîka Bakur ve berpirsiyar e ku ev herik bi piranî li dora peravên Afrîkayê û bi navgîniya arşîpelên Endonezyayê pêk tê. Gava ev av vedigere Atlantîkaya Bakur, sartir û tîrtir dibe, dadikeve binê avê û dîsa tevlê NADWê dibe. Di heman demê de NADW ber bi başûr ve diçe û li dawiya başûr a xeta derbasbûna Atlantîkê, nêzîkê ji %80ê wê li Okyanûsa Başûr derdikeve rûyê avê û bi vî awayê xwe bi gera zivirî ya Okyanûsa Başûr (SOOC) ve girê dide. Piştî bilindbûnê hatiye fêmkirin ku av yek ji du rêyan digire. Ava ku nêzîkê Antarktîkayê derdikeve holê, bi îhtîmaleke mezin dê ji aliyê qeşaya deryayê ya Antarktîkayê ve were sarkirin û vegere nav girseya jêrîn a gerokê. Hinek ji vê avê dê dîsa tevlê AABW bibe lê ava mayî ya herikîna girseya jêrîn dê di dawiyê de bigihîje kûrahiya okyanûsên Pasîfîk û Hindî. Ava ku li latîtûdên nizm (ava bê qeşa) ber bi jor ve radibe, ji ber veguhastina Ekmanê ber bi bakur ve diçe û tevlê girseya jorîn dibe. Ava germ a di girseya jorîn de, dibe sedema herika vegera ber bi Atlantîka Bakur ve; ev herik bi piranî li derdora peravên Afrîkayê û bi navgîniya arşîpelên Endonezyayê pêk tê. Gava ev av vedigere Atlantîka Bakur, sar dibe û tîrbûna avê zêde dibe; paşê dadikeve binî û dîsa tevlê ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) dibe. == Rola di pergala avhewayê de == Deverên rojbendî beşa herî germ a cîhanê ye û ji ber termodînamîkê, ev germahî ber bi cemseran ve diçe. Piraniya vê germahîyê bi gerandina atmosferê ve tê veguhastin lê herikînên okyanûsê ya germ û rûberî roleke girîng dilîzin. Germahî ji rojbendê ber bi bakur an jî başûr ve diçe; Okyanûsa Atlantîk tekane okyanûs e ku herikîna germahîyê ber bi bakur ve ye. Beşeke mezin a veguhastina germê li Okyanûsa Atlantîkê ji aliyê "Gulf Stream"ê pêk tê ku ev herikeke rûyî ye ku ava germ ji herêma Karîbê ber bi bakur ve dibe. Her çend tevahiya herika Gulf Streamê tenê ji aliyê bayê ve were pêşvebirin jî, beşa wê ya herî bakurî ango Herika Atlantîka Bakur, piraniya germa xwe ji danûstendina termohalîn a di çarçoveya AMOCê de werdigire. Bi vê awayê AMOC heta ji %25ê tevahiya germê ber bi nîvkada bakur ve vediguhêze û di avhewaya derdora bakurê rojavayê Ewropayê de roleke girîng dilîze. Ji ber ku şêwazên atmosferî jî di veguhastina germê de roleke mezin dileyizin ku ev raman dibêje "ger veguhastina germê bi rêya herikên okyanûsê nebûya, dê avhewaya Ewropaya Bakur bi qasê avhewaya Amerîkaya Bakur a bakur sar bûya" (ango heta 15–20 °C (27–36 °F) sartir) ku bi giştî wekê ramaneke şaş tê dîtin. Her çend lêkolîneke modelkirinê pêşniyar kiriye ku hilweşîna AMOCê dikare di nava sedsalekê de bibe sedema sarbûneke mîna Serdema Qeşayê ku berfirehbûna qeşaya deryayê û çêbûna girseyên cemedan jî di nav de ne lê rastbûna van encaman cihê gumanê ye. Li ser vê yekê lihevkirinek heye ku AMOC, Ewropaya Bakur û Ewropaya Rojava ji ya ku dê di rewşeke din de bûya, germtir dihêle û ev cudahî li gorî herêmê di navbera 4 °C û 10 °C de diguhere. Wek mînak lêkolînên li ser Herika Floridayê (Florida Current) nîşan didin ku Herika Kendavê (Gulf Stream) di navbera salên 1200 û 1850î de, ji ber zêdebûna xwêbûna rûyê avê, bi qasê ji %10 lawaztir bûye û ev yek bi ihtîmaleke mezin bûye sedema wan şert û mercên ku wekê "Serdema Qeşayê ya Biçûk" (Little Ice Age) hatine naskirin. AMOC bi du awayên sereke Okyanûsa Atlantîkê vediguherîne depoyeke karbona bi bandortir. Ya yekem, tevgera hilkişîna avê, mêjerên mezin ên xurekên pêwîst digihîne avên rûyê okyanûsê; ev yek piştgiriyê dide mezinbûna fîtoplanktonan ku di encamê de hilberîna seretayî ya deryayî û mêjera giştî ya fotosentezê li avên rûyê okyanûsê zêde dike. Ya duyem jî di ava ku ji kûrahiyê derdikeve rûyê avê de, asta karbona heliyayî kêm e; sedem jî ew e ku ev av bi gelemperî 1000 salî ye û rastî zêdebûna {{CO2}} ya ku ji ber çalakiyên mirovan di atmosferê de pêk hatiye, nehatiye. Ev av li gorî avên rûyî yên ku bi karbonê zêdetir têr bûne, mêjerên mezintir karbonê dikişîne nava xwe û dema ku ev av ber bi kûrahiyê ve diçe, rê li ber wê tê girtin ku karbonê dîsa berdide atmosferê. Her çend Okyanûsa Başûr bi awayekî berbiçav mezintirîn depoya karbona okyanûsan be jî, Atlantîka Bakur di nîvkada bakur de depoya karbona herî mezin e. === Guherînên ji nişka ve ku di dema Pleystosenê ya dereng de pêk hatiye === == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[en:Atlantic meridional overturning circulation]] [[Kategorî:Okyanûsnasî]] r36djgp2riwcox0394bfceq4sdn88va 2101272 2101271 2026-11-01T16:05:28Z Penaber49 39672 /* Rola di pergala avhewayê de */ 2101272 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:OCP07 Fig-6.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a deryayên Nordîk û hevzênên bin-polar, ligel herikên rûyî (xêzên temam) û herikên kûr (xêzên qut-qut) ku beşek ji gera zivirî ya merîdyonal a Atlantîkê pêk tînin. Rengên xêzan germahiyên nêzîkî nîşan didin.]] '''Gerîdeya veguhêz a merîdyonel a Atlantîkê''' bi kurtasî ya îngilîzî '''AMOC''' (bi îngilîzî: ''Atlantic meridional overturning circulation'') pergala sereke ya herikên [[Okyanûs|okyanûsê]] ye ku li [[Okyanûsa Atlantîk|Okyanûsa Atlantîkê]] di xebatê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ |sernav=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |malper=www.ipcc.ch |roja-gihiştinê=2026-10-19 |ziman=en}}</ref> Ew pergal pêkhateyeke sereke ya pergala gera okyanûsên [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye û di pergala avhewaya gerstêrkê de roleke giring tîne cih. AMOC herikînên Okyanûsa Atlantîkê li ser rûyê avê û di kûrahiyên mezin de vedigire ku ev herikîn ji ber guherînên di avhewayê de, germahî û xwêbûna avê de pêk hatine. Ev herikîn nîvê gera termohalîn a cîhanî pêk tînin ku herikîna herikînên mezin ên okyanûsan vedigire û nîvê din jî gera zivirînê ya [[Okyanûsa Başûr]] vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aoml.noaa.gov/noaa-scientists-detect-reshaping-of-the-meridional-overturning-circulation-in-southern-ocean/ |sernav=Scientists Detect a Reshaping of the MOC in the Southern Ocean |malper=NOAA's Atlantic Oceanographic and Meteorological Laboratory |tarîx=2023-03-29 |roja-gihiştinê=2026-10-19 |ziman=en-US |paşnav=Communications |pêşnav=AOML}}</ref> AMOC ji herikîneke ber bi bakur ve ku ji avên germ û şortir di tebeqeyên jorîn ên Okyanûsa Atlantîkê de pêk hatiye û herikîneke vegerê ye ku ber bi başûr ve ji avên sar, ava kêmtir şor û kûr pêk hatiye. Ava germ a ji başûr şortir e, ji ber ku di herêma tropîkal de rêjeya dûkel bûnê bilindtir e. Ev ava germ û şor tebeqeya jorîn a okyanûsê pêk tîne; lê gava ev tebeqe sar dibe, tîrbûna ava şor zêde dibe û dibe sedem ku ev ava şor ber bi kûrahiyê ve binav bibe ku ev yek beşeke giring ê motora sîstema AMOCê ye. Ev beşên herikînê bi rêya herêmên "zivirîna avê" (overturning) li deryayên Nordîk û Okyanûsa Başûr bi hev ve girêdayî ne. Cihên vê zivirînê bi danûstandina xurt a germî, oksîjena heliyayî, karbon û xurekên din ve girêdayî ne ku ev pêvajo ji bo ekosîstemên okyanûsê û rola wê ya wekê enbarê karbonê (carbon sink) pir girîng e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buckley |pêşnav=Martha W. |paşnav2=Marshall |pêşnav2=John |tarîx=2016 |sernav=Observations, inferences, and mechanisms of the Atlantic Meridional Overturning Circulation: A review |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2015RG000493 |kovar=Reviews of Geophysics |ziman=en |cild=54 |hejmar=1 |rr=5–63 |doi=10.1002/2015RG000493 |issn=1944-9208}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lozier |pêşnav=M. S. |paşnav2=Li |pêşnav2=F. |paşnav3=Bacon |pêşnav3=S. |paşnav4=Bahr |pêşnav4=F. |paşnav5=Bower |pêşnav5=A. S. |paşnav6=Cunningham |pêşnav6=S. A. |paşnav7=de Jong |pêşnav7=M. F. |paşnav8=de Steur |pêşnav8=L. |paşnav9=deYoung |pêşnav9=B. |paşnav10=Fischer |pêşnav10=J. |paşnav11=Gary |pêşnav11=S. F. |paşnav12=Greenan |pêşnav12=B. J. W. |paşnav13=Holliday |pêşnav13=N. P. |paşnav14=Houk |pêşnav14=A. |paşnav15=Houpert |pêşnav15=L. |tarîx=2019 |sernav=A sea change in our view of overturning in the subpolar North Atlantic |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aau6592 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=363 |hejmar=6426 |rr=516–521 |doi=10.1126/science.aau6592}}</ref> Di heman demê de guhertinên di hêza AMOCê de dikarin bandoran li gelek hêmanên pergala avhewayê bikin.<ref name=":1" /> Guherîna avhewayê dibe ku AMOCê bi rêya zêdebûna germahiya okyanûsê û herikîna ava şirîn a zêde ya ku ber ji helandina pelên qeşayên li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ku bi berdewamiya sarbûna Atlantîka Bakur ve girêdayî ye, qels bike. Lêkolînên ku ji nû ve avakirina okyanûsografîkan bikar tînin destnîşan dikin ku ji sala 2015an vir ve, AMOC ji berê şoreşa pîşesaziyê qelstir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rahmstorf |pêşnav=Stefan |paşnav2=Box |pêşnav2=Jason E. |paşnav3=Feulner |pêşnav3=Georg |paşnav4=Mann |pêşnav4=Michael E. |paşnav5=Robinson |pêşnav5=Alexander |paşnav6=Rutherford |pêşnav6=Scott |paşnav7=Schaffernicht |pêşnav7=Erik J. |tarîx=2015 |sernav=Exceptional twentieth-century slowdown in Atlantic Ocean overturning circulation |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2554 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=5 |hejmar=5 |rr=475–480 |doi=10.1038/nclimate2554 |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Caesar |pêşnav=L. |paşnav2=McCarthy |pêşnav2=G. D. |paşnav3=Thornalley |pêşnav3=D. J. R. |paşnav4=Cahill |pêşnav4=N. |paşnav5=Rahmstorf |pêşnav5=S. |tarîx=2021 |sernav=Current Atlantic Meridional Overturning Circulation weakest in last millennium |url=https://www.nature.com/articles/s41561-021-00699-z |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=14 |hejmar=3 |rr=118–120 |doi=10.1038/s41561-021-00699-z |issn=1752-0908}}</ref> Li ser beşdariyên nisbî yên faktorên cûda nîqaş heye û ne diyar e ku çiqas ji vê qelsbûnê ji ber guherîna avhewayê an guherbariya xwezayî ya gerandinê di nav hezar salan de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Latif |pêşnav=Mojib |paşnav2=Sun |pêşnav2=Jing |paşnav3=Visbeck |pêşnav3=Martin |paşnav4=Hadi Bordbar |pêşnav4=M. |tarîx=2022 |sernav=Natural variability has dominated Atlantic Meridional Overturning Circulation since 1900 |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01342-4 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=455–460 |doi=10.1038/s41558-022-01342-4 |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilbourne |pêşnav=K. Halimeda |paşnav2=Wanamaker |pêşnav2=Alan D. |paşnav3=Moffa-Sanchez |pêşnav3=Paola |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=David J. |paşnav5=Amrhein |pêşnav5=Daniel E. |paşnav6=Butler |pêşnav6=Paul G. |paşnav7=Gebbie |pêşnav7=Geoffrey |paşnav8=Goes |pêşnav8=Marlos |paşnav9=Jansen |pêşnav9=Malte F. |paşnav10=Little |pêşnav10=Christopher M. |paşnav11=Mette |pêşnav11=Madelyn |paşnav12=Moreno-Chamarro |pêşnav12=Eduardo |paşnav13=Ortega |pêşnav13=Pablo |paşnav14=Otto-Bliesner |pêşnav14=Bette L. |paşnav15=Rossby |pêşnav15=Thomas |tarîx=2022 |sernav=Atlantic circulation change still uncertain |url=https://www.nature.com/articles/s41561-022-00896-4 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=15 |hejmar=3 |rr=165–167 |doi=10.1038/s41561-022-00896-4 |issn=1752-0908}}</ref> Modelên avhewayê pêşbînî dikin ku AMOC dê di sedsala 21ê de zêdetir qels bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Summary for Policymakers |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2022 |rr=3–36 |isbn=978-1-009-15796-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) |url=https://www.cambridge.org/core/books/ocean-and-cryosphere-in-a-changing-climate/summary-for-policymakers/097A895553D86981DFE6195ADFD3DDA4 |doi=10.1017/9781009157964.001}}</ref> Ji ber ku ev herêm ji aliyê herika [[Atlantîkaya Bakur]] ve germ dibin, dibe ku ev qelsbûn germahiya hewaya navînî ya li [[Skandînavya]], [[Brîtanyaya Mezin]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlendayê]] kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lenton |pêşnav=Timothy M. |paşnav2=Held |pêşnav2=Hermann |paşnav3=Kriegler |pêşnav3=Elmar |paşnav4=Hall |pêşnav4=Jim W. |paşnav5=Lucht |pêşnav5=Wolfgang |paşnav6=Rahmstorf |pêşnav6=Stefan |paşnav7=Schellnhuber |pêşnav7=Hans Joachim |tarîx=2008-02-12 |sernav=Tipping elements in the Earth's climate system |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.0705414105 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=105 |hejmar=6 |rr=1786–1793 |doi=10.1073/pnas.0705414105 |pmc=2538841 |pmid=18258748}}</ref> Qelsbûna AMOCê dibe ku bilindbûna asta deryayê li dora Amerîkaya Bakur jî bileztir bike û hilberîna seretayî ya li Atlantîkaya Bakur kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schmittner |pêşnav=Andreas |tarîx=2005 |sernav=Decline of the marine ecosystem caused by a reduction in the Atlantic overturning circulation |url=https://www.nature.com/articles/nature03476 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=434 |hejmar=7033 |rr=628–633 |doi=10.1038/nature03476 |issn=1476-4687}}</ref> Lawazbûna giran a AMOCê dikare bibe sedema hilweşîna gera veguhêzê dibe ku neguhere û ji ber vê yekê dibe ku bibe yek ji xalên çerxa guhertina dramatîk a di pergala avhewayê de.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Carrington |pêşnav=Damian |paşnav2=editor |pêşnav2=Damian Carrington Environment |tarîx=2026-04-15 |sernav=Critical Atlantic current significantly more likely to collapse than thought |url=https://www.theguardian.com/environment/2026/apr/15/critical-atlantic-current-significantly-more-likely-to-collapse-than-thought |roja-gihiştinê=2026-10-19 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ev hilweşîn germahiya navînî û rêjeya baran û berfê li [[Ewropa|Ewropayê]] bi girîngî kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Armstrong McKay |pêşnav=David I. |paşnav2=Staal |pêşnav2=Arie |paşnav3=Abrams |pêşnav3=Jesse F. |paşnav4=Winkelmann |pêşnav4=Ricarda |paşnav5=Sakschewski |pêşnav5=Boris |paşnav6=Loriani |pêşnav6=Sina |paşnav7=Fetzer |pêşnav7=Ingo |paşnav8=Cornell |pêşnav8=Sarah E. |paşnav9=Rockström |pêşnav9=Johan |paşnav10=Lenton |pêşnav10=Timothy M. |tarîx=2022-09-09 |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.abn7950 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=377 |hejmar=6611 |rr=eabn7950 |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref> Di heman demê de dibe ku pirbûna bûyerên hewayên ekstrem zêde bike û bandorên din ên giran jî hebin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hansen |pêşnav=James |paşnav2=Sato |pêşnav2=Makiko |paşnav3=Hearty |pêşnav3=Paul |paşnav4=Ruedy |pêşnav4=Reto |paşnav5=Kelley |pêşnav5=Maxwell |paşnav6=Masson-Delmotte |pêşnav6=Valerie |paşnav7=Russell |pêşnav7=Gary |paşnav8=Tselioudis |pêşnav8=George |paşnav9=Cao |pêşnav9=Junji |paşnav10=Rignot |pêşnav10=Eric |paşnav11=Velicogna |pêşnav11=Isabella |paşnav12=Tormey |pêşnav12=Blair |paşnav13=Donovan |pêşnav13=Bailey |paşnav14=Kandiano |pêşnav14=Evgeniya |paşnav15=von Schuckmann |pêşnav15=Karina |tarîx=2016-03-22 |sernav=Ice melt, sea level rise and superstorms: evidence from paleoclimate data, climate modeling, and modern observations that 2 °C global warming could be dangerous |url=https://acp.copernicus.org/articles/16/3761/2016/ |kovar=Atmospheric Chemistry and Physics |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=16 |hejmar=6 |rr=3761–3812 |doi=10.5194/acp-16-3761-2016 |issn=1680-7316}}</ref> == Awayên giştî == [[Wêne:thermohaline_circulation.svg|thumb|AMOC di têkiliya bi gera termohalîn a gerdûnî re]] Gerandina meridionel a Atlantîkê (AMOC) pergala sereke ya herikîna Okyanûsa Atlantîkê ye û her wiha beşek ji gerandina termohalîn a gerdûnî ye ku okyanûsên cîhanê bi "kemberek veguhastinê" ya yekane ya danûstandina ava berdewam ve girêdide. Bi gelemperî di demekê de ku tebeqeyên kûr sartir, tîrtir û şortir in ev ava bi kêmanî germ û kêmtir şor li ser rûyê okyanûsê dimîne ku ev rewş wekê tebeqebûna okyanûsê hatiye zanîn. Ava kûr di encama danûstandineke bi tebeqeya tevlîhevkirî ya okyanûsê re, germ dibe û/an jî şoriya xwe winda dike ku di encamê de tîrbûna avê kêm dibe û ber bi rûyê ava okyanûsê ve bilind dibe. Di navbera tebeqeyên okyanûsan de û di navbera beşên Okyanûsa Cîhanê de cudahiyên germahî û xwêbûnê hene ku ev her du faktor bi hev re bûne sedema gera termohalînê. Ji ber ku Okyanûsa Pasîfîkê ava zêde yên barana ava şirîn werdigire, li gorî okyanûsên din ên cîhanê şorahiya ava Okyanûsa Pasîfîkê kêm e. Ji ber vê yekê ava rûyê Okyanûsa Pasîfîkê têra xwe şor nîne ku dakeve kûrahiya zêdetirî çend sed metreyan ku ev jî tê vê wateyê ku divê ava kûrahiya okyanûsê ji cihekî din were. Ava okyanûsê li Atlantîkaya Bakur ji ava Pasîfîkê şortir e ku qismek ji ber ku dûkelbûna berfireh a li ser rûyê erdê xwê di nav ava mayî de kom dike û qismeke din jî ji ber ku qeşaya deryaya nêzîkê çerxa Arktîkê xwê di zivistanê de dema ku diqelişe derdixe. Şilbûna dûkelbûyî ya li Atlantîkê berê ku wekê baran vegere, bi lez ji aliyê gerandina atmosferê ve tê birin. Bayên bazirganî vê şilbûnê li seranserê Amerîkaya Navîn û rojhilatê Pasîfîka Bakur vediguhezînin ku li wir wekê baran dibare. Rêzeçiyayên mezin ên wekê Platoya Tîbetî, Çiyayên Kevirî û Andê rê li ber veguhestina şilbûna wekhev vedigerînin Atlantîkê. Ji ber vê pêvajoyê, ava rûyê Atlantîkê şor dibe û ji ber vê yekê jî tîr dibe ku di dawiyê de ber bi jêr ve diçe û ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) çêdike. Avabûna NADW bi giranî li deryayên Nordîk çêdibe û têkeliyek tevlihev a girseyên avên herêmî yên wekê Ava Serherikîna Tengava Danîmarkayê (DSOW), Ava Serherikîna Îzlenda-Skotlandayê (ISOW) û Ava Serherikîna Deryayên Nordîk vedihewîne. Ava Deryaya Labrador jî dibe ku roleke girîng bilîze lê delîlên zêde nîşan didin ku ava li deryayên Labrador û deryayên Irminger bi giranî di nav Gyre ya Atlantîkaya Bakur re digere û bi mayî ya AMOCê re tevliheviyeke hindik heye. NADW (ava kûr a Atlantîkaya Bakur) tebeqeya avê ya herî kûr a Okyanûsa Atlantîkê ye nîne û ava binî ya Antarktîkayê (AABW) di her hewzeke ku ji 4.000 metreyan kûrtir e de ye ku ev av her tim tebeqeya okyanûsê ya herî tîr û herî kûr e. Gava beşên jorîn ên AABWyê ber bi jor ve bilind dibin, ev av tevlî NADWyê dibin û hêza avê zêde dikin. Pêkhatina NADWyê her wiha destpêka koma jêrîn a gera avê ye. Tevgera daketina ku dibe sedema pêkhatina NADWyê, bi vî girseyeke wekhev a tevgera bilindbûnê (upwelling) tê hevsengkirin. Li Atlantîkaya rojava, veguhastina ekmanê ku zêdebûna tevlîhevkirina tebeqeyên okyanûsê ye û ji ber çalakiya bayê çêdibe, dibe sedema bilindbûneke bihêz a ava li herêmên Herika Kanaryayê û Herika Benguelayê ku ev herik li peravên bakurê rojava û başûrê rojavayê Afrîkayê cih digirin. Her çend heta girtina rêya deryayî ya Amerîkaya Navîn di dawiya serdema Pliyosenê de, rewşeke berevajî hebe jî, li gorî daneyên sala 2014an bilindbûna avê li derdora Herika Kanaryayê ji ya Herika Benguelayê pir bihêztir e. Li Atlantîkaya Rojhilat, bilindbûneke berbiçav a avê tenê di mehên diyar ên salê de pêk tê ku ev sedem jî ev e ku li vê herêmê termoklîna (tebeqeya guherîna germahiyê) kûr heye, ji ber vê yekê rewş li vir zêdetir girêdayî germahiya rûyê deryayê ye, ne ku ji ber çalakiya bayê ye. Her wiha çerxeke bilindbûna ava çendsalî jî heye ku bi çerxa El Niño/La Niña re hevaheng e. Di heman demê de, ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) ber bi başûr ve diçe û li dawiya başûr a xeta derbasbûna Atlantîkê, nêzîkê ji %80 ji vê avê li Okyanûsa Başûr derdikeve ser rûyê avê ku ev yek avê bi gera zivirî ya Okyanûsa Başûr (SOOC) ve girê dide. Piştê derketina ser rûyê avê, hatiye fêmkirin ku av yek ji du rêyan dişopîne. Ava ku nêzîkî Antarktîkayê derdikeve ser rûyê avê, bi ihtimaleke mezin ji ber qeşaya deryayî ya Antarktîkayê sar dibe û dîsa dadikeve girseyên jêrîn a vê gerê. Beşek ji vê avê tevlê AABW dibe, lê beşê mayî yê herika girseya jêrîn di dawiyê de digihîje kûrahiyên Okyanûsa Pasîfîk û Okyanûsa Hindî. Ava ku li latîtûdên nizm (nêzîktirî ekvatorê) ku qeşa lê tune ye, derdikeve ser rûyê avê, ji ber veguhastina ekmanê (Ekman transport) zêdetir ber bi bakur ve diçe û tevlê girseya jorîn dibe. Ava germ a di girseya jorîn de ji herika vegerê ya ber bi Atlantîka Bakur ve berpirsiyar e ku ev herik bi piranî li dora peravên Afrîkayê û bi navgîniya arşîpelên Endonezyayê pêk tê. Gava ev av vedigere Atlantîkaya Bakur, sartir û tîrtir dibe, dadikeve binê avê û dîsa tevlê NADWê dibe. Di heman demê de NADW ber bi başûr ve diçe û li dawiya başûr a xeta derbasbûna Atlantîkê, nêzîkê ji %80ê wê li Okyanûsa Başûr derdikeve rûyê avê û bi vî awayê xwe bi gera zivirî ya Okyanûsa Başûr (SOOC) ve girê dide. Piştî bilindbûnê hatiye fêmkirin ku av yek ji du rêyan digire. Ava ku nêzîkê Antarktîkayê derdikeve holê, bi îhtîmaleke mezin dê ji aliyê qeşaya deryayê ya Antarktîkayê ve were sarkirin û vegere nav girseya jêrîn a gerokê. Hinek ji vê avê dê dîsa tevlê AABW bibe lê ava mayî ya herikîna girseya jêrîn dê di dawiyê de bigihîje kûrahiya okyanûsên Pasîfîk û Hindî. Ava ku li latîtûdên nizm (ava bê qeşa) ber bi jor ve radibe, ji ber veguhastina Ekmanê ber bi bakur ve diçe û tevlê girseya jorîn dibe. Ava germ a di girseya jorîn de, dibe sedema herika vegera ber bi Atlantîka Bakur ve; ev herik bi piranî li derdora peravên Afrîkayê û bi navgîniya arşîpelên Endonezyayê pêk tê. Gava ev av vedigere Atlantîka Bakur, sar dibe û tîrbûna avê zêde dibe; paşê dadikeve binî û dîsa tevlê ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) dibe. == Rola di pergala avhewayê de == [[Wêne:Wang 2022 strong AMOC role.png|thumb|Veguhastina germê ji okyanûsê ber bi atmosferê ve (çep) û zêdebûna rêjeya germê li Okyanûsa Atlantîkê (rast) ku dema AMOC xurt e, tê dîtin.]] Deverên rojbendî beşa herî germ a cîhanê ye û ji ber termodînamîkê, ev germahî ber bi cemseran ve diçe. Piraniya vê germahîyê bi gerandina atmosferê ve tê veguhastin lê herikînên okyanûsê ya germ û rûberî roleke girîng dilîzin. Germahî ji rojbendê ber bi bakur an jî başûr ve diçe; Okyanûsa Atlantîk tekane okyanûs e ku herikîna germahîyê ber bi bakur ve ye. Beşeke mezin a veguhastina germê li Okyanûsa Atlantîkê ji aliyê "Gulf Stream"ê pêk tê ku ev herikeke rûyî ye ku ava germ ji herêma Karîbê ber bi bakur ve dibe. Her çend tevahiya herika Gulf Streamê tenê ji aliyê bayê ve were pêşvebirin jî, beşa wê ya herî bakurî ango Herika Atlantîka Bakur, piraniya germa xwe ji danûstendina termohalîn a di çarçoveya AMOCê de werdigire. Bi vê awayê AMOC heta ji %25ê tevahiya germê ber bi nîvkada bakur ve vediguhêze û di avhewaya derdora bakurê rojavayê Ewropayê de roleke girîng dilîze. Ji ber ku şêwazên atmosferî jî di veguhastina germê de roleke mezin dileyizin ku ev raman dibêje "ger veguhastina germê bi rêya herikên okyanûsê nebûya, dê avhewaya Ewropaya Bakur bi qasê avhewaya Amerîkaya Bakur a bakur sar bûya" (ango heta 15–20 °C (27–36 °F) sartir) ku bi giştî wekê ramaneke şaş tê dîtin. Her çend lêkolîneke modelkirinê pêşniyar kiriye ku hilweşîna AMOCê dikare di nava sedsalekê de bibe sedema sarbûneke mîna Serdema Qeşayê ku berfirehbûna qeşaya deryayê û çêbûna girseyên cemedan jî di nav de ne lê rastbûna van encaman cihê gumanê ye. Li ser vê yekê lihevkirinek heye ku AMOC, Ewropaya Bakur û Ewropaya Rojava ji ya ku dê di rewşeke din de bûya, germtir dihêle û ev cudahî li gorî herêmê di navbera 4 °C û 10 °C de diguhere. Wek mînak lêkolînên li ser Herika Floridayê (Florida Current) nîşan didin ku Herika Kendavê (Gulf Stream) di navbera salên 1200 û 1850î de, ji ber zêdebûna xwêbûna rûyê avê, bi qasê ji %10 lawaztir bûye û ev yek bi ihtîmaleke mezin bûye sedema wan şert û mercên ku wekê "Serdema Qeşayê ya Biçûk" (Little Ice Age) hatine naskirin. AMOC bi du awayên sereke Okyanûsa Atlantîkê vediguherîne depoyeke karbona bi bandortir. Ya yekem, tevgera hilkişîna avê, mêjerên mezin ên xurekên pêwîst digihîne avên rûyê okyanûsê; ev yek piştgiriyê dide mezinbûna fîtoplanktonan ku di encamê de hilberîna seretayî ya deryayî û mêjera giştî ya fotosentezê li avên rûyê okyanûsê zêde dike. Ya duyem jî di ava ku ji kûrahiyê derdikeve rûyê avê de, asta karbona heliyayî kêm e; sedem jî ew e ku ev av bi gelemperî 1000 salî ye û rastî zêdebûna {{CO2}} ya ku ji ber çalakiyên mirovan di atmosferê de pêk hatiye, nehatiye. Ev av li gorî avên rûyî yên ku bi karbonê zêdetir têr bûne, mêjerên mezintir karbonê dikişîne nava xwe û dema ku ev av ber bi kûrahiyê ve diçe, rê li ber wê tê girtin ku karbonê dîsa berdide atmosferê. Her çend Okyanûsa Başûr bi awayekî berbiçav mezintirîn depoya karbona okyanûsan be jî, Atlantîka Bakur di nîvkada bakur de depoya karbona herî mezin e. === Guherînên ji nişka ve ku di dema Pleystosenê ya dereng de pêk hatiye === == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[en:Atlantic meridional overturning circulation]] [[Kategorî:Okyanûsnasî]] nl21f6vyqharvg91fnfo1yf07hsjody 2101273 2101272 2026-11-01T16:06:10Z Penaber49 39672 2101273 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:OCP07 Fig-6.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a deryayên Nordîk û hevzênên bin-polar, ligel herikên rûyî (xêzên temam) û herikên kûr (xêzên qut-qut) ku beşek ji gera zivirî ya merîdyonal a Atlantîkê pêk tînin. Rengên xêzan germahiyên nêzîkî nîşan didin.]] '''Gerîdeya veguhêz a merîdyonel a Atlantîkê''' bi kurtasî ya îngilîzî '''AMOC''' (bi îngilîzî: ''Atlantic meridional overturning circulation'') pergala sereke ya herikên [[Okyanûs|okyanûsê]] ye ku li [[Okyanûsa Atlantîk|Okyanûsa Atlantîkê]] di xebatê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ |sernav=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |malper=www.ipcc.ch |roja-gihiştinê=2026-10-19 |ziman=en}}</ref> Ew pergal pêkhateyeke sereke ya pergala gera okyanûsên [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye û di pergala avhewaya gerstêrkê de roleke giring tîne cih. AMOC herikînên Okyanûsa Atlantîkê li ser rûyê avê û di kûrahiyên mezin de vedigire ku ev herikîn ji ber guherînên di avhewayê de, germahî û xwêbûna avê de pêk hatine. Ev herikîn nîvê gera termohalîn a cîhanî pêk tînin ku herikîna herikînên mezin ên okyanûsan vedigire û nîvê din jî gera zivirînê ya [[Okyanûsa Başûr]] vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aoml.noaa.gov/noaa-scientists-detect-reshaping-of-the-meridional-overturning-circulation-in-southern-ocean/ |sernav=Scientists Detect a Reshaping of the MOC in the Southern Ocean |malper=NOAA's Atlantic Oceanographic and Meteorological Laboratory |tarîx=2023-03-29 |roja-gihiştinê=2026-10-19 |ziman=en-US |paşnav=Communications |pêşnav=AOML}}</ref> AMOC ji herikîneke ber bi bakur ve ku ji avên germ û şortir di tebeqeyên jorîn ên Okyanûsa Atlantîkê de pêk hatiye û herikîneke vegerê ye ku ber bi başûr ve ji avên sar, ava kêmtir şor û kûr pêk hatiye. Ava germ a ji başûr şortir e, ji ber ku di herêma tropîkal de rêjeya dûkel bûnê bilindtir e. Ev ava germ û şor tebeqeya jorîn a okyanûsê pêk tîne; lê gava ev tebeqe sar dibe, tîrbûna ava şor zêde dibe û dibe sedem ku ev ava şor ber bi kûrahiyê ve binav bibe ku ev yek beşeke giring ê motora sîstema AMOCê ye. Ev beşên herikînê bi rêya herêmên "zivirîna avê" (overturning) li deryayên Nordîk û Okyanûsa Başûr bi hev ve girêdayî ne. Cihên vê zivirînê bi danûstandina xurt a germî, oksîjena heliyayî, karbon û xurekên din ve girêdayî ne ku ev pêvajo ji bo ekosîstemên okyanûsê û rola wê ya wekê enbarê karbonê (carbon sink) pir girîng e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buckley |pêşnav=Martha W. |paşnav2=Marshall |pêşnav2=John |tarîx=2016 |sernav=Observations, inferences, and mechanisms of the Atlantic Meridional Overturning Circulation: A review |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2015RG000493 |kovar=Reviews of Geophysics |ziman=en |cild=54 |hejmar=1 |rr=5–63 |doi=10.1002/2015RG000493 |issn=1944-9208}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lozier |pêşnav=M. S. |paşnav2=Li |pêşnav2=F. |paşnav3=Bacon |pêşnav3=S. |paşnav4=Bahr |pêşnav4=F. |paşnav5=Bower |pêşnav5=A. S. |paşnav6=Cunningham |pêşnav6=S. A. |paşnav7=de Jong |pêşnav7=M. F. |paşnav8=de Steur |pêşnav8=L. |paşnav9=deYoung |pêşnav9=B. |paşnav10=Fischer |pêşnav10=J. |paşnav11=Gary |pêşnav11=S. F. |paşnav12=Greenan |pêşnav12=B. J. W. |paşnav13=Holliday |pêşnav13=N. P. |paşnav14=Houk |pêşnav14=A. |paşnav15=Houpert |pêşnav15=L. |tarîx=2019 |sernav=A sea change in our view of overturning in the subpolar North Atlantic |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aau6592 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=363 |hejmar=6426 |rr=516–521 |doi=10.1126/science.aau6592}}</ref> Di heman demê de guhertinên di hêza AMOCê de dikarin bandoran li gelek hêmanên pergala avhewayê bikin.<ref name=":1" /> Guherîna avhewayê dibe ku AMOCê bi rêya zêdebûna germahiya okyanûsê û herikîna ava şirîn a zêde ya ku ber ji helandina pelên qeşayên li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ku bi berdewamiya sarbûna Atlantîka Bakur ve girêdayî ye, qels bike. Lêkolînên ku ji nû ve avakirina okyanûsografîkan bikar tînin destnîşan dikin ku ji sala 2015an vir ve, AMOC ji berê şoreşa pîşesaziyê qelstir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rahmstorf |pêşnav=Stefan |paşnav2=Box |pêşnav2=Jason E. |paşnav3=Feulner |pêşnav3=Georg |paşnav4=Mann |pêşnav4=Michael E. |paşnav5=Robinson |pêşnav5=Alexander |paşnav6=Rutherford |pêşnav6=Scott |paşnav7=Schaffernicht |pêşnav7=Erik J. |tarîx=2015 |sernav=Exceptional twentieth-century slowdown in Atlantic Ocean overturning circulation |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2554 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=5 |hejmar=5 |rr=475–480 |doi=10.1038/nclimate2554 |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Caesar |pêşnav=L. |paşnav2=McCarthy |pêşnav2=G. D. |paşnav3=Thornalley |pêşnav3=D. J. R. |paşnav4=Cahill |pêşnav4=N. |paşnav5=Rahmstorf |pêşnav5=S. |tarîx=2021 |sernav=Current Atlantic Meridional Overturning Circulation weakest in last millennium |url=https://www.nature.com/articles/s41561-021-00699-z |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=14 |hejmar=3 |rr=118–120 |doi=10.1038/s41561-021-00699-z |issn=1752-0908}}</ref> Li ser beşdariyên nisbî yên faktorên cûda nîqaş heye û ne diyar e ku çiqas ji vê qelsbûnê ji ber guherîna avhewayê an guherbariya xwezayî ya gerandinê di nav hezar salan de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Latif |pêşnav=Mojib |paşnav2=Sun |pêşnav2=Jing |paşnav3=Visbeck |pêşnav3=Martin |paşnav4=Hadi Bordbar |pêşnav4=M. |tarîx=2022 |sernav=Natural variability has dominated Atlantic Meridional Overturning Circulation since 1900 |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01342-4 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=455–460 |doi=10.1038/s41558-022-01342-4 |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilbourne |pêşnav=K. Halimeda |paşnav2=Wanamaker |pêşnav2=Alan D. |paşnav3=Moffa-Sanchez |pêşnav3=Paola |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=David J. |paşnav5=Amrhein |pêşnav5=Daniel E. |paşnav6=Butler |pêşnav6=Paul G. |paşnav7=Gebbie |pêşnav7=Geoffrey |paşnav8=Goes |pêşnav8=Marlos |paşnav9=Jansen |pêşnav9=Malte F. |paşnav10=Little |pêşnav10=Christopher M. |paşnav11=Mette |pêşnav11=Madelyn |paşnav12=Moreno-Chamarro |pêşnav12=Eduardo |paşnav13=Ortega |pêşnav13=Pablo |paşnav14=Otto-Bliesner |pêşnav14=Bette L. |paşnav15=Rossby |pêşnav15=Thomas |tarîx=2022 |sernav=Atlantic circulation change still uncertain |url=https://www.nature.com/articles/s41561-022-00896-4 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=15 |hejmar=3 |rr=165–167 |doi=10.1038/s41561-022-00896-4 |issn=1752-0908}}</ref> Modelên avhewayê pêşbînî dikin ku AMOC dê di sedsala 21ê de zêdetir qels bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Summary for Policymakers |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2022 |rr=3–36 |isbn=978-1-009-15796-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) |url=https://www.cambridge.org/core/books/ocean-and-cryosphere-in-a-changing-climate/summary-for-policymakers/097A895553D86981DFE6195ADFD3DDA4 |doi=10.1017/9781009157964.001}}</ref> Ji ber ku ev herêm ji aliyê herika [[Atlantîkaya Bakur]] ve germ dibin, dibe ku ev qelsbûn germahiya hewaya navînî ya li [[Skandînavya]], [[Brîtanyaya Mezin]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlendayê]] kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lenton |pêşnav=Timothy M. |paşnav2=Held |pêşnav2=Hermann |paşnav3=Kriegler |pêşnav3=Elmar |paşnav4=Hall |pêşnav4=Jim W. |paşnav5=Lucht |pêşnav5=Wolfgang |paşnav6=Rahmstorf |pêşnav6=Stefan |paşnav7=Schellnhuber |pêşnav7=Hans Joachim |tarîx=2008-02-12 |sernav=Tipping elements in the Earth's climate system |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.0705414105 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=105 |hejmar=6 |rr=1786–1793 |doi=10.1073/pnas.0705414105 |pmc=2538841 |pmid=18258748}}</ref> Qelsbûna AMOCê dibe ku bilindbûna asta deryayê li dora Amerîkaya Bakur jî bileztir bike û hilberîna seretayî ya li Atlantîkaya Bakur kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schmittner |pêşnav=Andreas |tarîx=2005 |sernav=Decline of the marine ecosystem caused by a reduction in the Atlantic overturning circulation |url=https://www.nature.com/articles/nature03476 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=434 |hejmar=7033 |rr=628–633 |doi=10.1038/nature03476 |issn=1476-4687}}</ref> Lawazbûna giran a AMOCê dikare bibe sedema hilweşîna gera veguhêzê dibe ku neguhere û ji ber vê yekê dibe ku bibe yek ji xalên çerxa guhertina dramatîk a di pergala avhewayê de.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Carrington |pêşnav=Damian |paşnav2=editor |pêşnav2=Damian Carrington Environment |tarîx=2026-04-15 |sernav=Critical Atlantic current significantly more likely to collapse than thought |url=https://www.theguardian.com/environment/2026/apr/15/critical-atlantic-current-significantly-more-likely-to-collapse-than-thought |roja-gihiştinê=2026-10-19 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ev hilweşîn germahiya navînî û rêjeya baran û berfê li [[Ewropa|Ewropayê]] bi girîngî kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Armstrong McKay |pêşnav=David I. |paşnav2=Staal |pêşnav2=Arie |paşnav3=Abrams |pêşnav3=Jesse F. |paşnav4=Winkelmann |pêşnav4=Ricarda |paşnav5=Sakschewski |pêşnav5=Boris |paşnav6=Loriani |pêşnav6=Sina |paşnav7=Fetzer |pêşnav7=Ingo |paşnav8=Cornell |pêşnav8=Sarah E. |paşnav9=Rockström |pêşnav9=Johan |paşnav10=Lenton |pêşnav10=Timothy M. |tarîx=2022-09-09 |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.abn7950 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=377 |hejmar=6611 |rr=eabn7950 |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref> Di heman demê de dibe ku pirbûna bûyerên hewayên ekstrem zêde bike û bandorên din ên giran jî hebin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hansen |pêşnav=James |paşnav2=Sato |pêşnav2=Makiko |paşnav3=Hearty |pêşnav3=Paul |paşnav4=Ruedy |pêşnav4=Reto |paşnav5=Kelley |pêşnav5=Maxwell |paşnav6=Masson-Delmotte |pêşnav6=Valerie |paşnav7=Russell |pêşnav7=Gary |paşnav8=Tselioudis |pêşnav8=George |paşnav9=Cao |pêşnav9=Junji |paşnav10=Rignot |pêşnav10=Eric |paşnav11=Velicogna |pêşnav11=Isabella |paşnav12=Tormey |pêşnav12=Blair |paşnav13=Donovan |pêşnav13=Bailey |paşnav14=Kandiano |pêşnav14=Evgeniya |paşnav15=von Schuckmann |pêşnav15=Karina |tarîx=2016-03-22 |sernav=Ice melt, sea level rise and superstorms: evidence from paleoclimate data, climate modeling, and modern observations that 2 °C global warming could be dangerous |url=https://acp.copernicus.org/articles/16/3761/2016/ |kovar=Atmospheric Chemistry and Physics |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=16 |hejmar=6 |rr=3761–3812 |doi=10.5194/acp-16-3761-2016 |issn=1680-7316}}</ref> == Awayên giştî == [[Wêne:thermohaline_circulation.svg|thumb|AMOC di têkiliya bi gera termohalîn a gerdûnî re]] Gerandina meridionel a Atlantîkê (AMOC) pergala sereke ya herikîna Okyanûsa Atlantîkê ye û her wiha beşek ji gerandina termohalîn a gerdûnî ye ku okyanûsên cîhanê bi "kemberek veguhastinê" ya yekane ya danûstandina ava berdewam ve girêdide. Bi gelemperî di demekê de ku tebeqeyên kûr sartir, tîrtir û şortir in ev ava bi kêmanî germ û kêmtir şor li ser rûyê okyanûsê dimîne ku ev rewş wekê tebeqebûna okyanûsê hatiye zanîn. Ava kûr di encama danûstandineke bi tebeqeya tevlîhevkirî ya okyanûsê re, germ dibe û/an jî şoriya xwe winda dike ku di encamê de tîrbûna avê kêm dibe û ber bi rûyê ava okyanûsê ve bilind dibe. Di navbera tebeqeyên okyanûsan de û di navbera beşên Okyanûsa Cîhanê de cudahiyên germahî û xwêbûnê hene ku ev her du faktor bi hev re bûne sedema gera termohalînê. Ji ber ku Okyanûsa Pasîfîkê ava zêde yên barana ava şirîn werdigire, li gorî okyanûsên din ên cîhanê şorahiya ava Okyanûsa Pasîfîkê kêm e. Ji ber vê yekê ava rûyê Okyanûsa Pasîfîkê têra xwe şor nîne ku dakeve kûrahiya zêdetirî çend sed metreyan ku ev jî tê vê wateyê ku divê ava kûrahiya okyanûsê ji cihekî din were. Ava okyanûsê li Atlantîkaya Bakur ji ava Pasîfîkê şortir e ku qismek ji ber ku dûkelbûna berfireh a li ser rûyê erdê xwê di nav ava mayî de kom dike û qismeke din jî ji ber ku qeşaya deryaya nêzîkê çerxa Arktîkê xwê di zivistanê de dema ku diqelişe derdixe. Şilbûna dûkelbûyî ya li Atlantîkê berê ku wekê baran vegere, bi lez ji aliyê gerandina atmosferê ve tê birin. Bayên bazirganî vê şilbûnê li seranserê Amerîkaya Navîn û rojhilatê Pasîfîka Bakur vediguhezînin ku li wir wekê baran dibare. Rêzeçiyayên mezin ên wekê Platoya Tîbetî, Çiyayên Kevirî û Andê rê li ber veguhestina şilbûna wekhev vedigerînin Atlantîkê. Ji ber vê pêvajoyê, ava rûyê Atlantîkê şor dibe û ji ber vê yekê jî tîr dibe ku di dawiyê de ber bi jêr ve diçe û ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) çêdike. Avabûna NADW bi giranî li deryayên Nordîk çêdibe û têkeliyek tevlihev a girseyên avên herêmî yên wekê Ava Serherikîna Tengava Danîmarkayê (DSOW), Ava Serherikîna Îzlenda-Skotlandayê (ISOW) û Ava Serherikîna Deryayên Nordîk vedihewîne. Ava Deryaya Labrador jî dibe ku roleke girîng bilîze lê delîlên zêde nîşan didin ku ava li deryayên Labrador û deryayên Irminger bi giranî di nav Gyre ya Atlantîkaya Bakur re digere û bi mayî ya AMOCê re tevliheviyeke hindik heye. NADW (ava kûr a Atlantîkaya Bakur) tebeqeya avê ya herî kûr a Okyanûsa Atlantîkê ye nîne û ava binî ya Antarktîkayê (AABW) di her hewzeke ku ji 4.000 metreyan kûrtir e de ye ku ev av her tim tebeqeya okyanûsê ya herî tîr û herî kûr e. Gava beşên jorîn ên AABWyê ber bi jor ve bilind dibin, ev av tevlî NADWyê dibin û hêza avê zêde dikin. Pêkhatina NADWyê her wiha destpêka koma jêrîn a gera avê ye. Tevgera daketina ku dibe sedema pêkhatina NADWyê, bi vî girseyeke wekhev a tevgera bilindbûnê (upwelling) tê hevsengkirin. Li Atlantîkaya rojava, veguhastina ekmanê ku zêdebûna tevlîhevkirina tebeqeyên okyanûsê ye û ji ber çalakiya bayê çêdibe, dibe sedema bilindbûneke bihêz a ava li herêmên Herika Kanaryayê û Herika Benguelayê ku ev herik li peravên bakurê rojava û başûrê rojavayê Afrîkayê cih digirin. Her çend heta girtina rêya deryayî ya Amerîkaya Navîn di dawiya serdema Pliyosenê de, rewşeke berevajî hebe jî, li gorî daneyên sala 2014an bilindbûna avê li derdora Herika Kanaryayê ji ya Herika Benguelayê pir bihêztir e. Li Atlantîkaya Rojhilat, bilindbûneke berbiçav a avê tenê di mehên diyar ên salê de pêk tê ku ev sedem jî ev e ku li vê herêmê termoklîna (tebeqeya guherîna germahiyê) kûr heye, ji ber vê yekê rewş li vir zêdetir girêdayî germahiya rûyê deryayê ye, ne ku ji ber çalakiya bayê ye. Her wiha çerxeke bilindbûna ava çendsalî jî heye ku bi çerxa El Niño/La Niña re hevaheng e. Di heman demê de, ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) ber bi başûr ve diçe û li dawiya başûr a xeta derbasbûna Atlantîkê, nêzîkê ji %80 ji vê avê li Okyanûsa Başûr derdikeve ser rûyê avê ku ev yek avê bi gera zivirî ya Okyanûsa Başûr (SOOC) ve girê dide. Piştê derketina ser rûyê avê, hatiye fêmkirin ku av yek ji du rêyan dişopîne. Ava ku nêzîkî Antarktîkayê derdikeve ser rûyê avê, bi ihtimaleke mezin ji ber qeşaya deryayî ya Antarktîkayê sar dibe û dîsa dadikeve girseyên jêrîn a vê gerê. Beşek ji vê avê tevlê AABW dibe, lê beşê mayî yê herika girseya jêrîn di dawiyê de digihîje kûrahiyên Okyanûsa Pasîfîk û Okyanûsa Hindî. Ava ku li latîtûdên nizm (nêzîktirî ekvatorê) ku qeşa lê tune ye, derdikeve ser rûyê avê, ji ber veguhastina ekmanê (Ekman transport) zêdetir ber bi bakur ve diçe û tevlê girseya jorîn dibe. Ava germ a di girseya jorîn de ji herika vegerê ya ber bi Atlantîka Bakur ve berpirsiyar e ku ev herik bi piranî li dora peravên Afrîkayê û bi navgîniya arşîpelên Endonezyayê pêk tê. Gava ev av vedigere Atlantîkaya Bakur, sartir û tîrtir dibe, dadikeve binê avê û dîsa tevlê NADWê dibe. Di heman demê de NADW ber bi başûr ve diçe û li dawiya başûr a xeta derbasbûna Atlantîkê, nêzîkê ji %80ê wê li Okyanûsa Başûr derdikeve rûyê avê û bi vî awayê xwe bi gera zivirî ya Okyanûsa Başûr (SOOC) ve girê dide. Piştî bilindbûnê hatiye fêmkirin ku av yek ji du rêyan digire. Ava ku nêzîkê Antarktîkayê derdikeve holê, bi îhtîmaleke mezin dê ji aliyê qeşaya deryayê ya Antarktîkayê ve were sarkirin û vegere nav girseya jêrîn a gerokê. Hinek ji vê avê dê dîsa tevlê AABW bibe lê ava mayî ya herikîna girseya jêrîn dê di dawiyê de bigihîje kûrahiya okyanûsên Pasîfîk û Hindî. Ava ku li latîtûdên nizm (ava bê qeşa) ber bi jor ve radibe, ji ber veguhastina Ekmanê ber bi bakur ve diçe û tevlê girseya jorîn dibe. Ava germ a di girseya jorîn de, dibe sedema herika vegera ber bi Atlantîka Bakur ve; ev herik bi piranî li derdora peravên Afrîkayê û bi navgîniya arşîpelên Endonezyayê pêk tê. Gava ev av vedigere Atlantîka Bakur, sar dibe û tîrbûna avê zêde dibe; paşê dadikeve binî û dîsa tevlê ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) dibe. == Rola di pergala avhewayê de == [[Wêne:Wang 2022 strong AMOC role.png|thumb|Veguhastina germê ji okyanûsê ber bi atmosferê ve (li aliyê çepê) û zêdebûna rêjeya germa li Okyanûsa Atlantîkê (li aliyê rastê) ku dema AMOC bi hêz e, tê dîtin.]] Deverên rojbendî beşa herî germ a cîhanê ye û ji ber termodînamîkê, ev germahî ber bi cemseran ve diçe. Piraniya vê germahîyê bi gerandina atmosferê ve tê veguhastin lê herikînên okyanûsê ya germ û rûberî roleke girîng dilîzin. Germahî ji rojbendê ber bi bakur an jî başûr ve diçe; Okyanûsa Atlantîk tekane okyanûs e ku herikîna germahîyê ber bi bakur ve ye. Beşeke mezin a veguhastina germê li Okyanûsa Atlantîkê ji aliyê "Gulf Stream"ê pêk tê ku ev herikeke rûyî ye ku ava germ ji herêma Karîbê ber bi bakur ve dibe. Her çend tevahiya herika Gulf Streamê tenê ji aliyê bayê ve were pêşvebirin jî, beşa wê ya herî bakurî ango Herika Atlantîka Bakur, piraniya germa xwe ji danûstendina termohalîn a di çarçoveya AMOCê de werdigire. Bi vê awayê AMOC heta ji %25ê tevahiya germê ber bi nîvkada bakur ve vediguhêze û di avhewaya derdora bakurê rojavayê Ewropayê de roleke girîng dilîze. Ji ber ku şêwazên atmosferî jî di veguhastina germê de roleke mezin dileyizin ku ev raman dibêje "ger veguhastina germê bi rêya herikên okyanûsê nebûya, dê avhewaya Ewropaya Bakur bi qasê avhewaya Amerîkaya Bakur a bakur sar bûya" (ango heta 15–20 °C (27–36 °F) sartir) ku bi giştî wekê ramaneke şaş tê dîtin. Her çend lêkolîneke modelkirinê pêşniyar kiriye ku hilweşîna AMOCê dikare di nava sedsalekê de bibe sedema sarbûneke mîna Serdema Qeşayê ku berfirehbûna qeşaya deryayê û çêbûna girseyên cemedan jî di nav de ne lê rastbûna van encaman cihê gumanê ye. Li ser vê yekê lihevkirinek heye ku AMOC, Ewropaya Bakur û Ewropaya Rojava ji ya ku dê di rewşeke din de bûya, germtir dihêle û ev cudahî li gorî herêmê di navbera 4 °C û 10 °C de diguhere. Wek mînak lêkolînên li ser Herika Floridayê (Florida Current) nîşan didin ku Herika Kendavê (Gulf Stream) di navbera salên 1200 û 1850î de, ji ber zêdebûna xwêbûna rûyê avê, bi qasê ji %10 lawaztir bûye û ev yek bi ihtîmaleke mezin bûye sedema wan şert û mercên ku wekê "Serdema Qeşayê ya Biçûk" (Little Ice Age) hatine naskirin. AMOC bi du awayên sereke Okyanûsa Atlantîkê vediguherîne depoyeke karbona bi bandortir. Ya yekem, tevgera hilkişîna avê, mêjerên mezin ên xurekên pêwîst digihîne avên rûyê okyanûsê; ev yek piştgiriyê dide mezinbûna fîtoplanktonan ku di encamê de hilberîna seretayî ya deryayî û mêjera giştî ya fotosentezê li avên rûyê okyanûsê zêde dike. Ya duyem jî di ava ku ji kûrahiyê derdikeve rûyê avê de, asta karbona heliyayî kêm e; sedem jî ew e ku ev av bi gelemperî 1000 salî ye û rastî zêdebûna {{CO2}} ya ku ji ber çalakiyên mirovan di atmosferê de pêk hatiye, nehatiye. Ev av li gorî avên rûyî yên ku bi karbonê zêdetir têr bûne, mêjerên mezintir karbonê dikişîne nava xwe û dema ku ev av ber bi kûrahiyê ve diçe, rê li ber wê tê girtin ku karbonê dîsa berdide atmosferê. Her çend Okyanûsa Başûr bi awayekî berbiçav mezintirîn depoya karbona okyanûsan be jî, Atlantîka Bakur di nîvkada bakur de depoya karbona herî mezin e. === Guherînên ji nişka ve ku di dema Pleystosenê ya dereng de pêk hatiye === == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[en:Atlantic meridional overturning circulation]] [[Kategorî:Okyanûsnasî]] iscicjt9wm9lpc83tyibx3gok1fkuo0 2101274 2101273 2026-11-01T16:12:49Z Penaber49 39672 2101274 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:OCP07 Fig-6.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a deryayên Nordîk û hevzênên bin-polar, ligel herikên rûyî (xêzên temam) û herikên kûr (xêzên qut-qut) ku beşek ji gera zivirî ya merîdyonal a Atlantîkê pêk tînin. Rengên xêzan germahiyên nêzîkî nîşan didin.]] '''Gerîdeya veguhêz a merîdyonel a Atlantîkê''' bi kurtasî ya îngilîzî '''AMOC''' (bi îngilîzî: ''Atlantic meridional overturning circulation'') pergala sereke ya herikên [[Okyanûs|okyanûsê]] ye ku li [[Okyanûsa Atlantîk|Okyanûsa Atlantîkê]] di xebatê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ |sernav=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |malper=www.ipcc.ch |roja-gihiştinê=2026-10-19 |ziman=en}}</ref> Ew pergal pêkhateyeke sereke ya pergala gera okyanûsên [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye û di pergala avhewaya gerstêrkê de roleke giring tîne cih. AMOC herikînên Okyanûsa Atlantîkê li ser rûyê avê û di kûrahiyên mezin de vedigire ku ev herikîn ji ber guherînên di avhewayê de, germahî û xwêbûna avê de pêk hatine. Ev herikîn nîvê gera termohalîn a cîhanî pêk tînin ku herikîna herikînên mezin ên okyanûsan vedigire û nîvê din jî gera zivirînê ya [[Okyanûsa Başûr]] vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aoml.noaa.gov/noaa-scientists-detect-reshaping-of-the-meridional-overturning-circulation-in-southern-ocean/ |sernav=Scientists Detect a Reshaping of the MOC in the Southern Ocean |malper=NOAA's Atlantic Oceanographic and Meteorological Laboratory |tarîx=2023-03-29 |roja-gihiştinê=2026-10-19 |ziman=en-US |paşnav=Communications |pêşnav=AOML}}</ref> AMOC ji herikîneke ber bi bakur ve ku ji avên germ û şortir di tebeqeyên jorîn ên Okyanûsa Atlantîkê de pêk hatiye û herikîneke vegerê ye ku ber bi başûr ve ji avên sar, ava kêmtir şor û kûr pêk hatiye. Ava germ a ji başûr şortir e, ji ber ku di herêma tropîkal de rêjeya dûkel bûnê bilindtir e. Ev ava germ û şor tebeqeya jorîn a okyanûsê pêk tîne; lê gava ev tebeqe sar dibe, tîrbûna ava şor zêde dibe û dibe sedem ku ev ava şor ber bi kûrahiyê ve binav bibe ku ev yek beşeke giring ê motora sîstema AMOCê ye. Ev beşên herikînê bi rêya herêmên "zivirîna avê" (overturning) li deryayên Nordîk û Okyanûsa Başûr bi hev ve girêdayî ne. Cihên vê zivirînê bi danûstandina xurt a germî, oksîjena heliyayî, karbon û xurekên din ve girêdayî ne ku ev pêvajo ji bo ekosîstemên okyanûsê û rola wê ya wekê enbarê karbonê (carbon sink) pir girîng e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buckley |pêşnav=Martha W. |paşnav2=Marshall |pêşnav2=John |tarîx=2016 |sernav=Observations, inferences, and mechanisms of the Atlantic Meridional Overturning Circulation: A review |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2015RG000493 |kovar=Reviews of Geophysics |ziman=en |cild=54 |hejmar=1 |rr=5–63 |doi=10.1002/2015RG000493 |issn=1944-9208}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lozier |pêşnav=M. S. |paşnav2=Li |pêşnav2=F. |paşnav3=Bacon |pêşnav3=S. |paşnav4=Bahr |pêşnav4=F. |paşnav5=Bower |pêşnav5=A. S. |paşnav6=Cunningham |pêşnav6=S. A. |paşnav7=de Jong |pêşnav7=M. F. |paşnav8=de Steur |pêşnav8=L. |paşnav9=deYoung |pêşnav9=B. |paşnav10=Fischer |pêşnav10=J. |paşnav11=Gary |pêşnav11=S. F. |paşnav12=Greenan |pêşnav12=B. J. W. |paşnav13=Holliday |pêşnav13=N. P. |paşnav14=Houk |pêşnav14=A. |paşnav15=Houpert |pêşnav15=L. |tarîx=2019 |sernav=A sea change in our view of overturning in the subpolar North Atlantic |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aau6592 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=363 |hejmar=6426 |rr=516–521 |doi=10.1126/science.aau6592}}</ref> Di heman demê de guhertinên di hêza AMOCê de dikarin bandoran li gelek hêmanên pergala avhewayê bikin.<ref name=":1" /> Guherîna avhewayê dibe ku AMOCê bi rêya zêdebûna germahiya okyanûsê û herikîna ava şirîn a zêde ya ku ber ji helandina pelên qeşayên li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ku bi berdewamiya sarbûna Atlantîka Bakur ve girêdayî ye, qels bike. Lêkolînên ku ji nû ve avakirina okyanûsografîkan bikar tînin destnîşan dikin ku ji sala 2015an vir ve, AMOC ji berê şoreşa pîşesaziyê qelstir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rahmstorf |pêşnav=Stefan |paşnav2=Box |pêşnav2=Jason E. |paşnav3=Feulner |pêşnav3=Georg |paşnav4=Mann |pêşnav4=Michael E. |paşnav5=Robinson |pêşnav5=Alexander |paşnav6=Rutherford |pêşnav6=Scott |paşnav7=Schaffernicht |pêşnav7=Erik J. |tarîx=2015 |sernav=Exceptional twentieth-century slowdown in Atlantic Ocean overturning circulation |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2554 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=5 |hejmar=5 |rr=475–480 |doi=10.1038/nclimate2554 |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Caesar |pêşnav=L. |paşnav2=McCarthy |pêşnav2=G. D. |paşnav3=Thornalley |pêşnav3=D. J. R. |paşnav4=Cahill |pêşnav4=N. |paşnav5=Rahmstorf |pêşnav5=S. |tarîx=2021 |sernav=Current Atlantic Meridional Overturning Circulation weakest in last millennium |url=https://www.nature.com/articles/s41561-021-00699-z |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=14 |hejmar=3 |rr=118–120 |doi=10.1038/s41561-021-00699-z |issn=1752-0908}}</ref> Li ser beşdariyên nisbî yên faktorên cûda nîqaş heye û ne diyar e ku çiqas ji vê qelsbûnê ji ber guherîna avhewayê an guherbariya xwezayî ya gerandinê di nav hezar salan de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Latif |pêşnav=Mojib |paşnav2=Sun |pêşnav2=Jing |paşnav3=Visbeck |pêşnav3=Martin |paşnav4=Hadi Bordbar |pêşnav4=M. |tarîx=2022 |sernav=Natural variability has dominated Atlantic Meridional Overturning Circulation since 1900 |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01342-4 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=455–460 |doi=10.1038/s41558-022-01342-4 |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilbourne |pêşnav=K. Halimeda |paşnav2=Wanamaker |pêşnav2=Alan D. |paşnav3=Moffa-Sanchez |pêşnav3=Paola |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=David J. |paşnav5=Amrhein |pêşnav5=Daniel E. |paşnav6=Butler |pêşnav6=Paul G. |paşnav7=Gebbie |pêşnav7=Geoffrey |paşnav8=Goes |pêşnav8=Marlos |paşnav9=Jansen |pêşnav9=Malte F. |paşnav10=Little |pêşnav10=Christopher M. |paşnav11=Mette |pêşnav11=Madelyn |paşnav12=Moreno-Chamarro |pêşnav12=Eduardo |paşnav13=Ortega |pêşnav13=Pablo |paşnav14=Otto-Bliesner |pêşnav14=Bette L. |paşnav15=Rossby |pêşnav15=Thomas |tarîx=2022 |sernav=Atlantic circulation change still uncertain |url=https://www.nature.com/articles/s41561-022-00896-4 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=15 |hejmar=3 |rr=165–167 |doi=10.1038/s41561-022-00896-4 |issn=1752-0908}}</ref> Modelên avhewayê pêşbînî dikin ku AMOC dê di sedsala 21ê de zêdetir qels bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Summary for Policymakers |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2022 |rr=3–36 |isbn=978-1-009-15796-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) |url=https://www.cambridge.org/core/books/ocean-and-cryosphere-in-a-changing-climate/summary-for-policymakers/097A895553D86981DFE6195ADFD3DDA4 |doi=10.1017/9781009157964.001}}</ref> Ji ber ku ev herêm ji aliyê herika [[Atlantîkaya Bakur]] ve germ dibin, dibe ku ev qelsbûn germahiya hewaya navînî ya li [[Skandînavya]], [[Brîtanyaya Mezin]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlendayê]] kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lenton |pêşnav=Timothy M. |paşnav2=Held |pêşnav2=Hermann |paşnav3=Kriegler |pêşnav3=Elmar |paşnav4=Hall |pêşnav4=Jim W. |paşnav5=Lucht |pêşnav5=Wolfgang |paşnav6=Rahmstorf |pêşnav6=Stefan |paşnav7=Schellnhuber |pêşnav7=Hans Joachim |tarîx=2008-02-12 |sernav=Tipping elements in the Earth's climate system |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.0705414105 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=105 |hejmar=6 |rr=1786–1793 |doi=10.1073/pnas.0705414105 |pmc=2538841 |pmid=18258748}}</ref> Qelsbûna AMOCê dibe ku bilindbûna asta deryayê li dora Amerîkaya Bakur jî bileztir bike û hilberîna seretayî ya li Atlantîkaya Bakur kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schmittner |pêşnav=Andreas |tarîx=2005 |sernav=Decline of the marine ecosystem caused by a reduction in the Atlantic overturning circulation |url=https://www.nature.com/articles/nature03476 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=434 |hejmar=7033 |rr=628–633 |doi=10.1038/nature03476 |issn=1476-4687}}</ref> Lawazbûna giran a AMOCê dikare bibe sedema hilweşîna gera veguhêzê dibe ku neguhere û ji ber vê yekê dibe ku bibe yek ji xalên çerxa guhertina dramatîk a di pergala avhewayê de.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Carrington |pêşnav=Damian |paşnav2=editor |pêşnav2=Damian Carrington Environment |tarîx=2026-04-15 |sernav=Critical Atlantic current significantly more likely to collapse than thought |url=https://www.theguardian.com/environment/2026/apr/15/critical-atlantic-current-significantly-more-likely-to-collapse-than-thought |roja-gihiştinê=2026-10-19 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ev hilweşîn germahiya navînî û rêjeya baran û berfê li [[Ewropa|Ewropayê]] bi girîngî kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Armstrong McKay |pêşnav=David I. |paşnav2=Staal |pêşnav2=Arie |paşnav3=Abrams |pêşnav3=Jesse F. |paşnav4=Winkelmann |pêşnav4=Ricarda |paşnav5=Sakschewski |pêşnav5=Boris |paşnav6=Loriani |pêşnav6=Sina |paşnav7=Fetzer |pêşnav7=Ingo |paşnav8=Cornell |pêşnav8=Sarah E. |paşnav9=Rockström |pêşnav9=Johan |paşnav10=Lenton |pêşnav10=Timothy M. |tarîx=2022-09-09 |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.abn7950 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=377 |hejmar=6611 |rr=eabn7950 |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref> Di heman demê de dibe ku pirbûna bûyerên hewayên ekstrem zêde bike û bandorên din ên giran jî hebin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hansen |pêşnav=James |paşnav2=Sato |pêşnav2=Makiko |paşnav3=Hearty |pêşnav3=Paul |paşnav4=Ruedy |pêşnav4=Reto |paşnav5=Kelley |pêşnav5=Maxwell |paşnav6=Masson-Delmotte |pêşnav6=Valerie |paşnav7=Russell |pêşnav7=Gary |paşnav8=Tselioudis |pêşnav8=George |paşnav9=Cao |pêşnav9=Junji |paşnav10=Rignot |pêşnav10=Eric |paşnav11=Velicogna |pêşnav11=Isabella |paşnav12=Tormey |pêşnav12=Blair |paşnav13=Donovan |pêşnav13=Bailey |paşnav14=Kandiano |pêşnav14=Evgeniya |paşnav15=von Schuckmann |pêşnav15=Karina |tarîx=2016-03-22 |sernav=Ice melt, sea level rise and superstorms: evidence from paleoclimate data, climate modeling, and modern observations that 2 °C global warming could be dangerous |url=https://acp.copernicus.org/articles/16/3761/2016/ |kovar=Atmospheric Chemistry and Physics |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=16 |hejmar=6 |rr=3761–3812 |doi=10.5194/acp-16-3761-2016 |issn=1680-7316}}</ref> == Awayên giştî == [[Wêne:thermohaline_circulation.svg|thumb|AMOC di têkiliya bi gera termohalîn a gerdûnî re]] Gerandina meridionel a Atlantîkê (AMOC) pergala sereke ya herikîna Okyanûsa Atlantîkê ye û her wiha beşek ji gerandina termohalîn a gerdûnî ye ku okyanûsên cîhanê bi "kemberek veguhastinê" ya yekane ya danûstandina ava berdewam ve girêdide. Bi gelemperî di demekê de ku tebeqeyên kûr sartir, tîrtir û şortir in ev ava bi kêmanî germ û kêmtir şor li ser rûyê okyanûsê dimîne ku ev rewş wekê tebeqebûna okyanûsê hatiye zanîn. Ava kûr di encama danûstandineke bi tebeqeya tevlîhevkirî ya okyanûsê re, germ dibe û/an jî şoriya xwe winda dike ku di encamê de tîrbûna avê kêm dibe û ber bi rûyê ava okyanûsê ve bilind dibe. Di navbera tebeqeyên okyanûsan de û di navbera beşên Okyanûsa Cîhanê de cudahiyên germahî û xwêbûnê hene ku ev her du faktor bi hev re bûne sedema gera termohalînê. Ji ber ku Okyanûsa Pasîfîkê ava zêde yên barana ava şirîn werdigire, li gorî okyanûsên din ên cîhanê şorahiya ava Okyanûsa Pasîfîkê kêm e. Ji ber vê yekê ava rûyê Okyanûsa Pasîfîkê têra xwe şor nîne ku dakeve kûrahiya zêdetirî çend sed metreyan ku ev jî tê vê wateyê ku divê ava kûrahiya okyanûsê ji cihekî din were. Ava okyanûsê li Atlantîkaya Bakur ji ava Pasîfîkê şortir e ku qismek ji ber ku dûkelbûna berfireh a li ser rûyê erdê xwê di nav ava mayî de kom dike û qismeke din jî ji ber ku qeşaya deryaya nêzîkê çerxa Arktîkê xwê di zivistanê de dema ku diqelişe derdixe. Şilbûna dûkelbûyî ya li Atlantîkê berê ku wekê baran vegere, bi lez ji aliyê gerandina atmosferê ve tê birin. Bayên bazirganî vê şilbûnê li seranserê Amerîkaya Navîn û rojhilatê Pasîfîka Bakur vediguhezînin ku li wir wekê baran dibare. Rêzeçiyayên mezin ên wekê Platoya Tîbetî, Çiyayên Kevirî û Andê rê li ber veguhestina şilbûna wekhev vedigerînin Atlantîkê. Ji ber vê pêvajoyê, ava rûyê Atlantîkê şor dibe û ji ber vê yekê jî tîr dibe ku di dawiyê de ber bi jêr ve diçe û ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) çêdike. Avabûna NADW bi giranî li deryayên Nordîk çêdibe û têkeliyek tevlihev a girseyên avên herêmî yên wekê Ava Serherikîna Tengava Danîmarkayê (DSOW), Ava Serherikîna Îzlenda-Skotlandayê (ISOW) û Ava Serherikîna Deryayên Nordîk vedihewîne. Ava Deryaya Labrador jî dibe ku roleke girîng bilîze lê delîlên zêde nîşan didin ku ava li deryayên Labrador û deryayên Irminger bi giranî di nav Gyre ya Atlantîkaya Bakur re digere û bi mayî ya AMOCê re tevliheviyeke hindik heye. NADW (ava kûr a Atlantîkaya Bakur) tebeqeya avê ya herî kûr a Okyanûsa Atlantîkê ye nîne û ava binî ya Antarktîkayê (AABW) di her hewzeke ku ji 4.000 metreyan kûrtir e de ye ku ev av her tim tebeqeya okyanûsê ya herî tîr û herî kûr e. Gava beşên jorîn ên AABWyê ber bi jor ve bilind dibin, ev av tevlî NADWyê dibin û hêza avê zêde dikin. Pêkhatina NADWyê her wiha destpêka koma jêrîn a gera avê ye. Tevgera daketina ku dibe sedema pêkhatina NADWyê, bi vî girseyeke wekhev a tevgera bilindbûnê (upwelling) tê hevsengkirin. Li Atlantîkaya rojava, veguhastina ekmanê ku zêdebûna tevlîhevkirina tebeqeyên okyanûsê ye û ji ber çalakiya bayê çêdibe, dibe sedema bilindbûneke bihêz a ava li herêmên Herika Kanaryayê û Herika Benguelayê ku ev herik li peravên bakurê rojava û başûrê rojavayê Afrîkayê cih digirin. Her çend heta girtina rêya deryayî ya Amerîkaya Navîn di dawiya serdema Pliyosenê de, rewşeke berevajî hebe jî, li gorî daneyên sala 2014an bilindbûna avê li derdora Herika Kanaryayê ji ya Herika Benguelayê pir bihêztir e. Li Atlantîkaya Rojhilat, bilindbûneke berbiçav a avê tenê di mehên diyar ên salê de pêk tê ku ev sedem jî ev e ku li vê herêmê termoklîna (tebeqeya guherîna germahiyê) kûr heye, ji ber vê yekê rewş li vir zêdetir girêdayî germahiya rûyê deryayê ye, ne ku ji ber çalakiya bayê ye. Her wiha çerxeke bilindbûna ava çendsalî jî heye ku bi çerxa El Niño/La Niña re hevaheng e. Di heman demê de, ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) ber bi başûr ve diçe û li dawiya başûr a xeta derbasbûna Atlantîkê, nêzîkê ji %80 ji vê avê li Okyanûsa Başûr derdikeve ser rûyê avê ku ev yek avê bi gera zivirî ya Okyanûsa Başûr (SOOC) ve girê dide. Piştê derketina ser rûyê avê, hatiye fêmkirin ku av yek ji du rêyan dişopîne. Ava ku nêzîkî Antarktîkayê derdikeve ser rûyê avê, bi ihtimaleke mezin ji ber qeşaya deryayî ya Antarktîkayê sar dibe û dîsa dadikeve girseyên jêrîn a vê gerê. Beşek ji vê avê tevlê AABW dibe, lê beşê mayî yê herika girseya jêrîn di dawiyê de digihîje kûrahiyên Okyanûsa Pasîfîk û Okyanûsa Hindî. Ava ku li latîtûdên nizm (nêzîktirî ekvatorê) ku qeşa lê tune ye, derdikeve ser rûyê avê, ji ber veguhastina ekmanê (Ekman transport) zêdetir ber bi bakur ve diçe û tevlê girseya jorîn dibe. Ava germ a di girseya jorîn de ji herika vegerê ya ber bi Atlantîka Bakur ve berpirsiyar e ku ev herik bi piranî li dora peravên Afrîkayê û bi navgîniya arşîpelên Endonezyayê pêk tê. Gava ev av vedigere Atlantîkaya Bakur, sartir û tîrtir dibe, dadikeve binê avê û dîsa tevlê NADWê dibe. Di heman demê de NADW ber bi başûr ve diçe û li dawiya başûr a xeta derbasbûna Atlantîkê, nêzîkê ji %80ê wê li Okyanûsa Başûr derdikeve rûyê avê û bi vî awayê xwe bi gera zivirî ya Okyanûsa Başûr (SOOC) ve girê dide. Piştî bilindbûnê hatiye fêmkirin ku av yek ji du rêyan digire. Ava ku nêzîkê Antarktîkayê derdikeve holê, bi îhtîmaleke mezin dê ji aliyê qeşaya deryayê ya Antarktîkayê ve were sarkirin û vegere nav girseya jêrîn a gerokê. Hinek ji vê avê dê dîsa tevlê AABW bibe lê ava mayî ya herikîna girseya jêrîn dê di dawiyê de bigihîje kûrahiya okyanûsên Pasîfîk û Hindî. Ava ku li latîtûdên nizm (ava bê qeşa) ber bi jor ve radibe, ji ber veguhastina Ekmanê ber bi bakur ve diçe û tevlê girseya jorîn dibe. Ava germ a di girseya jorîn de, dibe sedema herika vegera ber bi Atlantîka Bakur ve; ev herik bi piranî li derdora peravên Afrîkayê û bi navgîniya arşîpelên Endonezyayê pêk tê. Gava ev av vedigere Atlantîka Bakur, sar dibe û tîrbûna avê zêde dibe; paşê dadikeve binî û dîsa tevlê ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) dibe. == Rola di pergala avhewayê de == [[Wêne:Wang 2022 strong AMOC role.png|thumb|Veguhastina germê ji okyanûsê ber bi atmosferê ve (li aliyê çepê) û zêdebûna rêjeya germa li Okyanûsa Atlantîkê (li aliyê rastê) ku dema AMOC bi hêz e, tê dîtin.]] Deverên rojbendî beşa herî germ a cîhanê ye û ji ber termodînamîkê, ev germahî ber bi cemseran ve diçe. Piraniya vê germahîyê bi gerandina atmosferê ve tê veguhastin lê herikînên okyanûsê ya germ û rûberî roleke girîng dilîzin. Germahî ji rojbendê ber bi bakur an jî başûr ve diçe; Okyanûsa Atlantîk tekane okyanûs e ku herikîna germahîyê ber bi bakur ve ye. Beşeke mezin a veguhastina germê li Okyanûsa Atlantîkê ji aliyê "Gulf Stream"ê pêk tê ku ev herikeke rûyî ye ku ava germ ji herêma Karîbê ber bi bakur ve dibe. Her çend tevahiya herika Gulf Streamê tenê ji aliyê bayê ve were pêşvebirin jî, beşa wê ya herî bakurî ango Herika Atlantîka Bakur, piraniya germa xwe ji danûstendina termohalîn a di çarçoveya AMOCê de werdigire. Bi vê awayê AMOC heta ji %25ê tevahiya germê ber bi nîvkada bakur ve vediguhêze û di avhewaya derdora bakurê rojavayê Ewropayê de roleke girîng dilîze. Ji ber ku şêwazên atmosferî jî di veguhastina germê de roleke mezin dileyizin ku ev raman dibêje "ger veguhastina germê bi rêya herikên okyanûsê nebûya, dê avhewaya Ewropaya Bakur bi qasê avhewaya Amerîkaya Bakur a bakur sar bûya" (ango heta 15–20 °C (27–36 °F) sartir) ku bi giştî wekê ramaneke şaş tê dîtin. Her çend lêkolîneke modelkirinê pêşniyar kiriye ku hilweşîna AMOCê dikare di nava sedsalekê de bibe sedema sarbûneke mîna Serdema Qeşayê ku berfirehbûna qeşaya deryayê û çêbûna girseyên cemedan jî di nav de ne lê rastbûna van encaman cihê gumanê ye. Li ser vê yekê lihevkirinek heye ku AMOC, Ewropaya Bakur û Ewropaya Rojava ji ya ku dê di rewşeke din de bûya, germtir dihêle û ev cudahî li gorî herêmê di navbera 4 °C û 10 °C de diguhere. Wek mînak lêkolînên li ser Herika Floridayê (Florida Current) nîşan didin ku Herika Kendavê (Gulf Stream) di navbera salên 1200 û 1850î de, ji ber zêdebûna xwêbûna rûyê avê, bi qasê ji %10 lawaztir bûye û ev yek bi ihtîmaleke mezin bûye sedema wan şert û mercên ku wekê "Serdema Qeşayê ya Biçûk" (Little Ice Age) hatine naskirin. AMOC bi du awayên sereke Okyanûsa Atlantîkê vediguherîne depoyeke karbona bi bandortir. Ya yekem, tevgera hilkişîna avê, mêjerên mezin ên xurekên pêwîst digihîne avên rûyê okyanûsê; ev yek piştgiriyê dide mezinbûna fîtoplanktonan ku di encamê de hilberîna seretayî ya deryayî û mêjera giştî ya fotosentezê li avên rûyê okyanûsê zêde dike. Ya duyem jî di ava ku ji kûrahiyê derdikeve rûyê avê de, asta karbona heliyayî kêm e; sedem jî ew e ku ev av bi gelemperî 1000 salî ye û rastî zêdebûna {{CO2}} ya ku ji ber çalakiyên mirovan di atmosferê de pêk hatiye, nehatiye. Ev av li gorî avên rûyî yên ku bi karbonê zêdetir têr bûne, mêjerên mezintir karbonê dikişîne nava xwe û dema ku ev av ber bi kûrahiyê ve diçe, rê li ber wê tê girtin ku karbonê dîsa berdide atmosferê. Her çend Okyanûsa Başûr bi awayekî berbiçav mezintirîn depoya karbona okyanûsan be jî, Atlantîka Bakur di nîvkada bakur de depoya karbona herî mezin e. === Guherînên ji nişka ve ku di dema Pleystosena dereng de pêk hatiye === Ji ber ku gera zivirî ya merîdyonal a Atlantîkê (AMOC) bi rêzetêkiliyên di navbera tebeqeyên ava okyanûsa xwedî germahî û şoriya cûda ve girêdayî ye ku ev pergal ne statîk e; berevajî vê, ew rastê guherînên biçûk û periyodîk û her wiha guherînên mezin û demdirêj hatiye ku ev jî encama bandorên derveyî ne. Gelek ji van guherînan di serdema pleîstosena Dereng (ji 126.000 heta 11.700 sal berê) de pêk hatine ku ev serdem, qonaxa dawî ya jeolojîk ê berî serdema heyî an jî holosenê bû. Her wiha ev serdem, serdema qeşaya dawî jî vedigire ku di zimanê rojane de wekê "serdema qeşaya dawî" hatiye naskirin. Di vê serdemê de, di navbera nîvkoşeyên cîhanê de bîstûpênc guherînên guhertinên germa ji nişka ve çêbûne ku ev guherîn wekê bûyerên Dansgaard–Oeschger (bûyerên D-O) hatine binavkirin. Navê wan ji Willi Dansgaard û Hans Oeschger hatiye ku di salên 1980î de bi analîzkirina mînakên qeşayên ji Grînlendayê, vê bûyerê keşif kirine. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[en:Atlantic meridional overturning circulation]] [[Kategorî:Okyanûsnasî]] hxgro4f0x9yxvqzx320h9rz5vh4lc0w 2101289 2101274 2026-11-01T17:57:44Z Penaber49 39672 /* Awayên giştî */ 2101289 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:OCP07 Fig-6.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a deryayên Nordîk û hevzênên bin-polar, ligel herikên rûyî (xêzên temam) û herikên kûr (xêzên qut-qut) ku beşek ji gera zivirî ya merîdyonal a Atlantîkê pêk tînin. Rengên xêzan germahiyên nêzîkî nîşan didin.]] '''Gerîdeya veguhêz a merîdyonel a Atlantîkê''' bi kurtasî ya îngilîzî '''AMOC''' (bi îngilîzî: ''Atlantic meridional overturning circulation'') pergala sereke ya herikên [[Okyanûs|okyanûsê]] ye ku li [[Okyanûsa Atlantîk|Okyanûsa Atlantîkê]] di xebatê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ |sernav=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |malper=www.ipcc.ch |roja-gihiştinê=2026-10-19 |ziman=en}}</ref> Ew pergal pêkhateyeke sereke ya pergala gera okyanûsên [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye û di pergala avhewaya gerstêrkê de roleke giring tîne cih. AMOC herikînên Okyanûsa Atlantîkê li ser rûyê avê û di kûrahiyên mezin de vedigire ku ev herikîn ji ber guherînên di avhewayê de, germahî û xwêbûna avê de pêk hatine. Ev herikîn nîvê gera termohalîn a cîhanî pêk tînin ku herikîna herikînên mezin ên okyanûsan vedigire û nîvê din jî gera zivirînê ya [[Okyanûsa Başûr]] vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aoml.noaa.gov/noaa-scientists-detect-reshaping-of-the-meridional-overturning-circulation-in-southern-ocean/ |sernav=Scientists Detect a Reshaping of the MOC in the Southern Ocean |malper=NOAA's Atlantic Oceanographic and Meteorological Laboratory |tarîx=2023-03-29 |roja-gihiştinê=2026-10-19 |ziman=en-US |paşnav=Communications |pêşnav=AOML}}</ref> AMOC ji herikîneke ber bi bakur ve ku ji avên germ û şortir di tebeqeyên jorîn ên Okyanûsa Atlantîkê de pêk hatiye û herikîneke vegerê ye ku ber bi başûr ve ji avên sar, ava kêmtir şor û kûr pêk hatiye. Ava germ a ji başûr şortir e, ji ber ku di herêma tropîkal de rêjeya dûkel bûnê bilindtir e. Ev ava germ û şor tebeqeya jorîn a okyanûsê pêk tîne; lê gava ev tebeqe sar dibe, tîrbûna ava şor zêde dibe û dibe sedem ku ev ava şor ber bi kûrahiyê ve binav bibe ku ev yek beşeke giring ê motora sîstema AMOCê ye. Ev beşên herikînê bi rêya herêmên "zivirîna avê" (overturning) li deryayên Nordîk û Okyanûsa Başûr bi hev ve girêdayî ne. Cihên vê zivirînê bi danûstandina xurt a germî, oksîjena heliyayî, karbon û xurekên din ve girêdayî ne ku ev pêvajo ji bo ekosîstemên okyanûsê û rola wê ya wekê enbarê karbonê (carbon sink) pir girîng e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buckley |pêşnav=Martha W. |paşnav2=Marshall |pêşnav2=John |tarîx=2016 |sernav=Observations, inferences, and mechanisms of the Atlantic Meridional Overturning Circulation: A review |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2015RG000493 |kovar=Reviews of Geophysics |ziman=en |cild=54 |hejmar=1 |rr=5–63 |doi=10.1002/2015RG000493 |issn=1944-9208}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lozier |pêşnav=M. S. |paşnav2=Li |pêşnav2=F. |paşnav3=Bacon |pêşnav3=S. |paşnav4=Bahr |pêşnav4=F. |paşnav5=Bower |pêşnav5=A. S. |paşnav6=Cunningham |pêşnav6=S. A. |paşnav7=de Jong |pêşnav7=M. F. |paşnav8=de Steur |pêşnav8=L. |paşnav9=deYoung |pêşnav9=B. |paşnav10=Fischer |pêşnav10=J. |paşnav11=Gary |pêşnav11=S. F. |paşnav12=Greenan |pêşnav12=B. J. W. |paşnav13=Holliday |pêşnav13=N. P. |paşnav14=Houk |pêşnav14=A. |paşnav15=Houpert |pêşnav15=L. |tarîx=2019 |sernav=A sea change in our view of overturning in the subpolar North Atlantic |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aau6592 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=363 |hejmar=6426 |rr=516–521 |doi=10.1126/science.aau6592}}</ref> Di heman demê de guhertinên di hêza AMOCê de dikarin bandoran li gelek hêmanên pergala avhewayê bikin.<ref name=":1" /> Guherîna avhewayê dibe ku AMOCê bi rêya zêdebûna germahiya okyanûsê û herikîna ava şirîn a zêde ya ku ber ji helandina pelên qeşayên li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ku bi berdewamiya sarbûna Atlantîka Bakur ve girêdayî ye, qels bike. Lêkolînên ku ji nû ve avakirina okyanûsografîkan bikar tînin destnîşan dikin ku ji sala 2015an vir ve, AMOC ji berê şoreşa pîşesaziyê qelstir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rahmstorf |pêşnav=Stefan |paşnav2=Box |pêşnav2=Jason E. |paşnav3=Feulner |pêşnav3=Georg |paşnav4=Mann |pêşnav4=Michael E. |paşnav5=Robinson |pêşnav5=Alexander |paşnav6=Rutherford |pêşnav6=Scott |paşnav7=Schaffernicht |pêşnav7=Erik J. |tarîx=2015 |sernav=Exceptional twentieth-century slowdown in Atlantic Ocean overturning circulation |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2554 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=5 |hejmar=5 |rr=475–480 |doi=10.1038/nclimate2554 |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Caesar |pêşnav=L. |paşnav2=McCarthy |pêşnav2=G. D. |paşnav3=Thornalley |pêşnav3=D. J. R. |paşnav4=Cahill |pêşnav4=N. |paşnav5=Rahmstorf |pêşnav5=S. |tarîx=2021 |sernav=Current Atlantic Meridional Overturning Circulation weakest in last millennium |url=https://www.nature.com/articles/s41561-021-00699-z |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=14 |hejmar=3 |rr=118–120 |doi=10.1038/s41561-021-00699-z |issn=1752-0908}}</ref> Li ser beşdariyên nisbî yên faktorên cûda nîqaş heye û ne diyar e ku çiqas ji vê qelsbûnê ji ber guherîna avhewayê an guherbariya xwezayî ya gerandinê di nav hezar salan de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Latif |pêşnav=Mojib |paşnav2=Sun |pêşnav2=Jing |paşnav3=Visbeck |pêşnav3=Martin |paşnav4=Hadi Bordbar |pêşnav4=M. |tarîx=2022 |sernav=Natural variability has dominated Atlantic Meridional Overturning Circulation since 1900 |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01342-4 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=455–460 |doi=10.1038/s41558-022-01342-4 |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilbourne |pêşnav=K. Halimeda |paşnav2=Wanamaker |pêşnav2=Alan D. |paşnav3=Moffa-Sanchez |pêşnav3=Paola |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=David J. |paşnav5=Amrhein |pêşnav5=Daniel E. |paşnav6=Butler |pêşnav6=Paul G. |paşnav7=Gebbie |pêşnav7=Geoffrey |paşnav8=Goes |pêşnav8=Marlos |paşnav9=Jansen |pêşnav9=Malte F. |paşnav10=Little |pêşnav10=Christopher M. |paşnav11=Mette |pêşnav11=Madelyn |paşnav12=Moreno-Chamarro |pêşnav12=Eduardo |paşnav13=Ortega |pêşnav13=Pablo |paşnav14=Otto-Bliesner |pêşnav14=Bette L. |paşnav15=Rossby |pêşnav15=Thomas |tarîx=2022 |sernav=Atlantic circulation change still uncertain |url=https://www.nature.com/articles/s41561-022-00896-4 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=15 |hejmar=3 |rr=165–167 |doi=10.1038/s41561-022-00896-4 |issn=1752-0908}}</ref> Modelên avhewayê pêşbînî dikin ku AMOC dê di sedsala 21ê de zêdetir qels bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Summary for Policymakers |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2022 |rr=3–36 |isbn=978-1-009-15796-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) |url=https://www.cambridge.org/core/books/ocean-and-cryosphere-in-a-changing-climate/summary-for-policymakers/097A895553D86981DFE6195ADFD3DDA4 |doi=10.1017/9781009157964.001}}</ref> Ji ber ku ev herêm ji aliyê herika [[Atlantîkaya Bakur]] ve germ dibin, dibe ku ev qelsbûn germahiya hewaya navînî ya li [[Skandînavya]], [[Brîtanyaya Mezin]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlendayê]] kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lenton |pêşnav=Timothy M. |paşnav2=Held |pêşnav2=Hermann |paşnav3=Kriegler |pêşnav3=Elmar |paşnav4=Hall |pêşnav4=Jim W. |paşnav5=Lucht |pêşnav5=Wolfgang |paşnav6=Rahmstorf |pêşnav6=Stefan |paşnav7=Schellnhuber |pêşnav7=Hans Joachim |tarîx=2008-02-12 |sernav=Tipping elements in the Earth's climate system |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.0705414105 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=105 |hejmar=6 |rr=1786–1793 |doi=10.1073/pnas.0705414105 |pmc=2538841 |pmid=18258748}}</ref> Qelsbûna AMOCê dibe ku bilindbûna asta deryayê li dora Amerîkaya Bakur jî bileztir bike û hilberîna seretayî ya li Atlantîkaya Bakur kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schmittner |pêşnav=Andreas |tarîx=2005 |sernav=Decline of the marine ecosystem caused by a reduction in the Atlantic overturning circulation |url=https://www.nature.com/articles/nature03476 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=434 |hejmar=7033 |rr=628–633 |doi=10.1038/nature03476 |issn=1476-4687}}</ref> Lawazbûna giran a AMOCê dikare bibe sedema hilweşîna gera veguhêzê dibe ku neguhere û ji ber vê yekê dibe ku bibe yek ji xalên çerxa guhertina dramatîk a di pergala avhewayê de.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Carrington |pêşnav=Damian |paşnav2=editor |pêşnav2=Damian Carrington Environment |tarîx=2026-04-15 |sernav=Critical Atlantic current significantly more likely to collapse than thought |url=https://www.theguardian.com/environment/2026/apr/15/critical-atlantic-current-significantly-more-likely-to-collapse-than-thought |roja-gihiştinê=2026-10-19 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ev hilweşîn germahiya navînî û rêjeya baran û berfê li [[Ewropa|Ewropayê]] bi girîngî kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Armstrong McKay |pêşnav=David I. |paşnav2=Staal |pêşnav2=Arie |paşnav3=Abrams |pêşnav3=Jesse F. |paşnav4=Winkelmann |pêşnav4=Ricarda |paşnav5=Sakschewski |pêşnav5=Boris |paşnav6=Loriani |pêşnav6=Sina |paşnav7=Fetzer |pêşnav7=Ingo |paşnav8=Cornell |pêşnav8=Sarah E. |paşnav9=Rockström |pêşnav9=Johan |paşnav10=Lenton |pêşnav10=Timothy M. |tarîx=2022-09-09 |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.abn7950 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=377 |hejmar=6611 |rr=eabn7950 |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref> Di heman demê de dibe ku pirbûna bûyerên hewayên ekstrem zêde bike û bandorên din ên giran jî hebin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hansen |pêşnav=James |paşnav2=Sato |pêşnav2=Makiko |paşnav3=Hearty |pêşnav3=Paul |paşnav4=Ruedy |pêşnav4=Reto |paşnav5=Kelley |pêşnav5=Maxwell |paşnav6=Masson-Delmotte |pêşnav6=Valerie |paşnav7=Russell |pêşnav7=Gary |paşnav8=Tselioudis |pêşnav8=George |paşnav9=Cao |pêşnav9=Junji |paşnav10=Rignot |pêşnav10=Eric |paşnav11=Velicogna |pêşnav11=Isabella |paşnav12=Tormey |pêşnav12=Blair |paşnav13=Donovan |pêşnav13=Bailey |paşnav14=Kandiano |pêşnav14=Evgeniya |paşnav15=von Schuckmann |pêşnav15=Karina |tarîx=2016-03-22 |sernav=Ice melt, sea level rise and superstorms: evidence from paleoclimate data, climate modeling, and modern observations that 2 °C global warming could be dangerous |url=https://acp.copernicus.org/articles/16/3761/2016/ |kovar=Atmospheric Chemistry and Physics |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=16 |hejmar=6 |rr=3761–3812 |doi=10.5194/acp-16-3761-2016 |issn=1680-7316}}</ref> == Awayên giştî == [[Wêne:thermohaline_circulation.svg|thumb|AMOC di têkiliya bi gera termohalîn a gerdûnî re]] Gerandina meridionel a Atlantîkê (AMOC) pergala sereke ya herikîna Okyanûsa Atlantîkê ye û her wiha beşek ji gerandina termohalîn a gerdûnî ye ku okyanûsên cîhanê bi "kemberek veguhastinê" ya yekane ya danûstandina ava berdewam ve girêdide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ |sernav=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |malper=www.ipcc.ch |roja-gihiştinê=2026-11-01 |ziman=en}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-kovar |paşnav=Broecker |pêşnav=Wallace S. |tarîx=2015-10-02 |sernav=The Great Ocean Conveyor |url=https://tos.org/oceanography/article/the-great-ocean-conveyor |kovar=Oceanography |cild=4 |hejmar=2 |rr=79–89 |doi=10.5670/oceanog.1991.07}}</ref> Bi gelemperî di demekê de ku tebeqeyên kûr sartir, tîrtir û şortir in ev ava bi kêmanî germ û kêmtir şor li ser rûyê okyanûsê dimîne ku ev rewş wekê tebeqebûna okyanûsê hatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yamaguchi |pêşnav=Ryohei |paşnav2=Suga |pêşnav2=Toshio |tarîx=2019 |sernav=Trend and Variability in Global Upper-Ocean Stratification Since the 1960s |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2019JC015439 |kovar=Journal of Geophysical Research: Oceans |ziman=en |cild=124 |hejmar=12 |rr=8933–8948 |doi=10.1029/2019JC015439 |issn=2169-9291}}</ref> Ava kûr di encama danûstandineke bi tebeqeya tevlîhevkirî ya okyanûsê re, germ dibe û/an jî şoriya xwe winda dike ku di encamê de tîrbûna avê kêm dibe û ber bi rûyê ava okyanûsê ve bilind dibe. Di navbera tebeqeyên okyanûsan de û di navbera beşên Okyanûsa Cîhanê de cudahiyên germahî û xwêbûnê hene ku ev her du faktor bi hev re bûne sedema gera termohalînê.<ref name=":2" /> Ji ber ku Okyanûsa Pasîfîkê ava zêde yên barana ava şirîn werdigire, li gorî okyanûsên din ên cîhanê şorahiya ava Okyanûsa Pasîfîkê kêm e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Craig |pêşnav=Philip M. |paşnav2=Ferreira |pêşnav2=David |paşnav3=Methven |pêşnav3=John |tarîx=2017-01-01 |sernav=The contrast between Atlantic and Pacific surface water fluxes |url=https://tellusjournal.org/articles/10.1080/16000870.2017.1330454 |kovar=Tellus |ziman=en |cild=69 |hejmar=1 |doi=10.1080/16000870.2017.1330454 |issn=3035-9554}}</ref> Ji ber vê yekê ava rûyê Okyanûsa Pasîfîkê têra xwe şor nîne ku dakeve kûrahiya zêdetirî çend sed metreyan ku ev jî tê vê wateyê ku divê ava kûrahiya okyanûsê ji cihekî din were.<ref name=":2" /> Ava okyanûsê li Atlantîkaya Bakur ji ava Pasîfîkê şortir e ku qismek ji ber ku dûkelbûna berfireh a li ser rûyê erdê xwê di nav ava mayî de kom dike û qismeke din jî ji ber ku qeşaya deryaya nêzîkê çerxa Arktîkê xwê di zivistanê de dema ku diqelişe derdixe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://nsidc.org/learn |sernav=Learn {{!}} National Snow and Ice Data Center |malper=nsidc.org |roja-gihiştinê=2026-11-01}}</ref> Şilbûna dûkelbûyî ya li Atlantîkê berê ku wekê baran vegere, bi lez ji aliyê gerandina atmosferê ve tê birin. Bayên bazirganî vê şilbûnê li seranserê Amerîkaya Navîn û rojhilatê Pasîfîka Bakur vediguhezînin ku li wir wekê baran dibare.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wang |pêşnav=Chunzai |paşnav2=Zhang |pêşnav2=Liping |paşnav3=Lee |pêşnav3=Sang-Ki |tarîx=2013-02-15 |sernav=Response of Freshwater Flux and Sea Surface Salinity to Variability of the Atlantic Warm Pool |url=http://journals.ametsoc.org/doi/10.1175/JCLI-D-12-00284.1 |kovar=Journal of Climate |ziman=en |cild=26 |hejmar=4 |rr=1249–1267 |doi=10.1175/JCLI-D-12-00284.1 |issn=0894-8755}}</ref> Rêzeçiyayên mezin ên wekê Platoya Tîbetî, Çiyayên Kevirî û Andê rê li ber veguhestina şilbûna wekhev vedigerînin Atlantîkê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yang |pêşnav=Haijun |paşnav2=Jiang |pêşnav2=Rui |paşnav3=Wen |pêşnav3=Qin |paşnav4=Liu |pêşnav4=Yimin |paşnav5=Wu |pêşnav5=Guoxiong |paşnav6=Huang |pêşnav6=Jianping |tarîx=2024-03-23 |sernav=The role of mountains in shaping the global meridional overturning circulation |url=https://www.nature.com/articles/s41467-024-46856-x |kovar=Nature Communications |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=15 |hejmar=1 |rr=2602 |doi=10.1038/s41467-024-46856-x |issn=2041-1723 |pmc=10960852 |pmid=38521775}}</ref> Ji ber vê pêvajoyê, ava rûyê Atlantîkê şor dibe û ji ber vê yekê jî tîr dibe ku di dawiyê de ber bi jêr ve diçe û ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) çêdike. Avabûna NADW bi giranî li deryayên Nordîk çêdibe û têkeliyek tevlihev a girseyên avên herêmî yên wekê Ava Serherikîna Tengava Danîmarkayê (DSOW), Ava Serherikîna Îzlenda-Skotlandayê (ISOW) û Ava Serherikîna Deryayên Nordîk vedihewîne. Ava Deryaya Labrador jî dibe ku roleke girîng bilîze lê delîlên zêde nîşan didin ku ava li deryayên Labrador û deryayên Irminger bi giranî di nav Gyre ya Atlantîkaya Bakur re digere û bi mayî ya AMOCê re tevliheviyeke hindik heye. NADW (ava kûr a Atlantîkaya Bakur) tebeqeya avê ya herî kûr a Okyanûsa Atlantîkê ye nîne û ava binî ya Antarktîkayê (AABW) di her hewzeke ku ji 4.000 metreyan kûrtir e de ye ku ev av her tim tebeqeya okyanûsê ya herî tîr û herî kûr e. Gava beşên jorîn ên AABWyê ber bi jor ve bilind dibin, ev av tevlî NADWyê dibin û hêza avê zêde dikin. Pêkhatina NADWyê her wiha destpêka koma jêrîn a gera avê ye. Tevgera daketina ku dibe sedema pêkhatina NADWyê, bi vî girseyeke wekhev a tevgera bilindbûnê (upwelling) tê hevsengkirin. Li Atlantîkaya rojava, veguhastina ekmanê ku zêdebûna tevlîhevkirina tebeqeyên okyanûsê ye û ji ber çalakiya bayê çêdibe, dibe sedema bilindbûneke bihêz a ava li herêmên Herika Kanaryayê û Herika Benguelayê ku ev herik li peravên bakurê rojava û başûrê rojavayê Afrîkayê cih digirin. Her çend heta girtina rêya deryayî ya Amerîkaya Navîn di dawiya serdema Pliyosenê de, rewşeke berevajî hebe jî, li gorî daneyên sala 2014an bilindbûna avê li derdora Herika Kanaryayê ji ya Herika Benguelayê pir bihêztir e. Li Atlantîkaya Rojhilat, bilindbûneke berbiçav a avê tenê di mehên diyar ên salê de pêk tê ku ev sedem jî ev e ku li vê herêmê termoklîna (tebeqeya guherîna germahiyê) kûr heye, ji ber vê yekê rewş li vir zêdetir girêdayî germahiya rûyê deryayê ye, ne ku ji ber çalakiya bayê ye. Her wiha çerxeke bilindbûna ava çendsalî jî heye ku bi çerxa El Niño/La Niña re hevaheng e. Di heman demê de, ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) ber bi başûr ve diçe û li dawiya başûr a xeta derbasbûna Atlantîkê, nêzîkê ji %80 ji vê avê li Okyanûsa Başûr derdikeve ser rûyê avê ku ev yek avê bi gera zivirî ya Okyanûsa Başûr (SOOC) ve girê dide. Piştê derketina ser rûyê avê, hatiye fêmkirin ku av yek ji du rêyan dişopîne. Ava ku nêzîkî Antarktîkayê derdikeve ser rûyê avê, bi ihtimaleke mezin ji ber qeşaya deryayî ya Antarktîkayê sar dibe û dîsa dadikeve girseyên jêrîn a vê gerê. Beşek ji vê avê tevlê AABW dibe, lê beşê mayî yê herika girseya jêrîn di dawiyê de digihîje kûrahiyên Okyanûsa Pasîfîk û Okyanûsa Hindî. Ava ku li latîtûdên nizm (nêzîktirî ekvatorê) ku qeşa lê tune ye, derdikeve ser rûyê avê, ji ber veguhastina ekmanê (Ekman transport) zêdetir ber bi bakur ve diçe û tevlê girseya jorîn dibe. Ava germ a di girseya jorîn de ji herika vegerê ya ber bi Atlantîka Bakur ve berpirsiyar e ku ev herik bi piranî li dora peravên Afrîkayê û bi navgîniya arşîpelên Endonezyayê pêk tê. Gava ev av vedigere Atlantîkaya Bakur, sartir û tîrtir dibe, dadikeve binê avê û dîsa tevlê NADWê dibe. Di heman demê de NADW ber bi başûr ve diçe û li dawiya başûr a xeta derbasbûna Atlantîkê, nêzîkê ji %80ê wê li Okyanûsa Başûr derdikeve rûyê avê û bi vî awayê xwe bi gera zivirî ya Okyanûsa Başûr (SOOC) ve girê dide. Piştî bilindbûnê hatiye fêmkirin ku av yek ji du rêyan digire. Ava ku nêzîkê Antarktîkayê derdikeve holê, bi îhtîmaleke mezin dê ji aliyê qeşaya deryayê ya Antarktîkayê ve were sarkirin û vegere nav girseya jêrîn a gerokê. Hinek ji vê avê dê dîsa tevlê AABW bibe lê ava mayî ya herikîna girseya jêrîn dê di dawiyê de bigihîje kûrahiya okyanûsên Pasîfîk û Hindî. Ava ku li latîtûdên nizm (ava bê qeşa) ber bi jor ve radibe, ji ber veguhastina Ekmanê ber bi bakur ve diçe û tevlê girseya jorîn dibe. Ava germ a di girseya jorîn de, dibe sedema herika vegera ber bi Atlantîka Bakur ve; ev herik bi piranî li derdora peravên Afrîkayê û bi navgîniya arşîpelên Endonezyayê pêk tê. Gava ev av vedigere Atlantîka Bakur, sar dibe û tîrbûna avê zêde dibe; paşê dadikeve binî û dîsa tevlê ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) dibe. == Rola di pergala avhewayê de == [[Wêne:Wang 2022 strong AMOC role.png|thumb|Veguhastina germê ji okyanûsê ber bi atmosferê ve (li aliyê çepê) û zêdebûna rêjeya germa li Okyanûsa Atlantîkê (li aliyê rastê) ku dema AMOC bi hêz e, tê dîtin.]] Deverên rojbendî beşa herî germ a cîhanê ye û ji ber termodînamîkê, ev germahî ber bi cemseran ve diçe. Piraniya vê germahîyê bi gerandina atmosferê ve tê veguhastin lê herikînên okyanûsê ya germ û rûberî roleke girîng dilîzin. Germahî ji rojbendê ber bi bakur an jî başûr ve diçe; Okyanûsa Atlantîk tekane okyanûs e ku herikîna germahîyê ber bi bakur ve ye. Beşeke mezin a veguhastina germê li Okyanûsa Atlantîkê ji aliyê "Gulf Stream"ê pêk tê ku ev herikeke rûyî ye ku ava germ ji herêma Karîbê ber bi bakur ve dibe. Her çend tevahiya herika Gulf Streamê tenê ji aliyê bayê ve were pêşvebirin jî, beşa wê ya herî bakurî ango Herika Atlantîka Bakur, piraniya germa xwe ji danûstendina termohalîn a di çarçoveya AMOCê de werdigire. Bi vê awayê AMOC heta ji %25ê tevahiya germê ber bi nîvkada bakur ve vediguhêze û di avhewaya derdora bakurê rojavayê Ewropayê de roleke girîng dilîze. Ji ber ku şêwazên atmosferî jî di veguhastina germê de roleke mezin dileyizin ku ev raman dibêje "ger veguhastina germê bi rêya herikên okyanûsê nebûya, dê avhewaya Ewropaya Bakur bi qasê avhewaya Amerîkaya Bakur a bakur sar bûya" (ango heta 15–20 °C (27–36 °F) sartir) ku bi giştî wekê ramaneke şaş tê dîtin. Her çend lêkolîneke modelkirinê pêşniyar kiriye ku hilweşîna AMOCê dikare di nava sedsalekê de bibe sedema sarbûneke mîna Serdema Qeşayê ku berfirehbûna qeşaya deryayê û çêbûna girseyên cemedan jî di nav de ne lê rastbûna van encaman cihê gumanê ye. Li ser vê yekê lihevkirinek heye ku AMOC, Ewropaya Bakur û Ewropaya Rojava ji ya ku dê di rewşeke din de bûya, germtir dihêle û ev cudahî li gorî herêmê di navbera 4 °C û 10 °C de diguhere. Wek mînak lêkolînên li ser Herika Floridayê (Florida Current) nîşan didin ku Herika Kendavê (Gulf Stream) di navbera salên 1200 û 1850î de, ji ber zêdebûna xwêbûna rûyê avê, bi qasê ji %10 lawaztir bûye û ev yek bi ihtîmaleke mezin bûye sedema wan şert û mercên ku wekê "Serdema Qeşayê ya Biçûk" (Little Ice Age) hatine naskirin. AMOC bi du awayên sereke Okyanûsa Atlantîkê vediguherîne depoyeke karbona bi bandortir. Ya yekem, tevgera hilkişîna avê, mêjerên mezin ên xurekên pêwîst digihîne avên rûyê okyanûsê; ev yek piştgiriyê dide mezinbûna fîtoplanktonan ku di encamê de hilberîna seretayî ya deryayî û mêjera giştî ya fotosentezê li avên rûyê okyanûsê zêde dike. Ya duyem jî di ava ku ji kûrahiyê derdikeve rûyê avê de, asta karbona heliyayî kêm e; sedem jî ew e ku ev av bi gelemperî 1000 salî ye û rastî zêdebûna {{CO2}} ya ku ji ber çalakiyên mirovan di atmosferê de pêk hatiye, nehatiye. Ev av li gorî avên rûyî yên ku bi karbonê zêdetir têr bûne, mêjerên mezintir karbonê dikişîne nava xwe û dema ku ev av ber bi kûrahiyê ve diçe, rê li ber wê tê girtin ku karbonê dîsa berdide atmosferê. Her çend Okyanûsa Başûr bi awayekî berbiçav mezintirîn depoya karbona okyanûsan be jî, Atlantîka Bakur di nîvkada bakur de depoya karbona herî mezin e. === Guherînên ji nişka ve ku di dema Pleystosena dereng de pêk hatiye === Ji ber ku gera zivirî ya merîdyonal a Atlantîkê (AMOC) bi rêzetêkiliyên di navbera tebeqeyên ava okyanûsa xwedî germahî û şoriya cûda ve girêdayî ye ku ev pergal ne statîk e; berevajî vê, ew rastê guherînên biçûk û periyodîk û her wiha guherînên mezin û demdirêj hatiye ku ev jî encama bandorên derveyî ne. Gelek ji van guherînan di serdema pleîstosena Dereng (ji 126.000 heta 11.700 sal berê) de pêk hatine ku ev serdem, qonaxa dawî ya jeolojîk ê berî serdema heyî an jî holosenê bû. Her wiha ev serdem, serdema qeşaya dawî jî vedigire ku di zimanê rojane de wekê "serdema qeşaya dawî" hatiye naskirin. Di vê serdemê de, di navbera nîvkoşeyên cîhanê de bîstûpênc guherînên guhertinên germa ji nişka ve çêbûne ku ev guherîn wekê bûyerên Dansgaard–Oeschger (bûyerên D-O) hatine binavkirin. Navê wan ji Willi Dansgaard û Hans Oeschger hatiye ku di salên 1980î de bi analîzkirina mînakên qeşayên ji Grînlendayê, vê bûyerê keşif kirine. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[en:Atlantic meridional overturning circulation]] [[Kategorî:Okyanûsnasî]] j7xiowd10oja0odfldk5r579w65m30d 2101296 2101289 2026-11-01T18:26:28Z Penaber49 39672 /* Awayên giştî */ 2101296 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:OCP07 Fig-6.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a deryayên Nordîk û hevzênên bin-polar, ligel herikên rûyî (xêzên temam) û herikên kûr (xêzên qut-qut) ku beşek ji gera zivirî ya merîdyonal a Atlantîkê pêk tînin. Rengên xêzan germahiyên nêzîkî nîşan didin.]] '''Gerîdeya veguhêz a merîdyonel a Atlantîkê''' bi kurtasî ya îngilîzî '''AMOC''' (bi îngilîzî: ''Atlantic meridional overturning circulation'') pergala sereke ya herikên [[Okyanûs|okyanûsê]] ye ku li [[Okyanûsa Atlantîk|Okyanûsa Atlantîkê]] di xebatê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ |sernav=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |malper=www.ipcc.ch |roja-gihiştinê=2026-10-19 |ziman=en}}</ref> Ew pergal pêkhateyeke sereke ya pergala gera okyanûsên [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye û di pergala avhewaya gerstêrkê de roleke giring tîne cih. AMOC herikînên Okyanûsa Atlantîkê li ser rûyê avê û di kûrahiyên mezin de vedigire ku ev herikîn ji ber guherînên di avhewayê de, germahî û xwêbûna avê de pêk hatine. Ev herikîn nîvê gera termohalîn a cîhanî pêk tînin ku herikîna herikînên mezin ên okyanûsan vedigire û nîvê din jî gera zivirînê ya [[Okyanûsa Başûr]] vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aoml.noaa.gov/noaa-scientists-detect-reshaping-of-the-meridional-overturning-circulation-in-southern-ocean/ |sernav=Scientists Detect a Reshaping of the MOC in the Southern Ocean |malper=NOAA's Atlantic Oceanographic and Meteorological Laboratory |tarîx=2023-03-29 |roja-gihiştinê=2026-10-19 |ziman=en-US |paşnav=Communications |pêşnav=AOML}}</ref> AMOC ji herikîneke ber bi bakur ve ku ji avên germ û şortir di tebeqeyên jorîn ên Okyanûsa Atlantîkê de pêk hatiye û herikîneke vegerê ye ku ber bi başûr ve ji avên sar, ava kêmtir şor û kûr pêk hatiye. Ava germ a ji başûr şortir e, ji ber ku di herêma tropîkal de rêjeya dûkel bûnê bilindtir e. Ev ava germ û şor tebeqeya jorîn a okyanûsê pêk tîne; lê gava ev tebeqe sar dibe, tîrbûna ava şor zêde dibe û dibe sedem ku ev ava şor ber bi kûrahiyê ve binav bibe ku ev yek beşeke giring ê motora sîstema AMOCê ye. Ev beşên herikînê bi rêya herêmên "zivirîna avê" (overturning) li deryayên Nordîk û Okyanûsa Başûr bi hev ve girêdayî ne. Cihên vê zivirînê bi danûstandina xurt a germî, oksîjena heliyayî, karbon û xurekên din ve girêdayî ne ku ev pêvajo ji bo ekosîstemên okyanûsê û rola wê ya wekê enbarê karbonê (carbon sink) pir girîng e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buckley |pêşnav=Martha W. |paşnav2=Marshall |pêşnav2=John |tarîx=2016 |sernav=Observations, inferences, and mechanisms of the Atlantic Meridional Overturning Circulation: A review |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2015RG000493 |kovar=Reviews of Geophysics |ziman=en |cild=54 |hejmar=1 |rr=5–63 |doi=10.1002/2015RG000493 |issn=1944-9208}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lozier |pêşnav=M. S. |paşnav2=Li |pêşnav2=F. |paşnav3=Bacon |pêşnav3=S. |paşnav4=Bahr |pêşnav4=F. |paşnav5=Bower |pêşnav5=A. S. |paşnav6=Cunningham |pêşnav6=S. A. |paşnav7=de Jong |pêşnav7=M. F. |paşnav8=de Steur |pêşnav8=L. |paşnav9=deYoung |pêşnav9=B. |paşnav10=Fischer |pêşnav10=J. |paşnav11=Gary |pêşnav11=S. F. |paşnav12=Greenan |pêşnav12=B. J. W. |paşnav13=Holliday |pêşnav13=N. P. |paşnav14=Houk |pêşnav14=A. |paşnav15=Houpert |pêşnav15=L. |tarîx=2019 |sernav=A sea change in our view of overturning in the subpolar North Atlantic |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aau6592 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=363 |hejmar=6426 |rr=516–521 |doi=10.1126/science.aau6592}}</ref> Di heman demê de guhertinên di hêza AMOCê de dikarin bandoran li gelek hêmanên pergala avhewayê bikin.<ref name=":1" /> Guherîna avhewayê dibe ku AMOCê bi rêya zêdebûna germahiya okyanûsê û herikîna ava şirîn a zêde ya ku ber ji helandina pelên qeşayên li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ku bi berdewamiya sarbûna Atlantîka Bakur ve girêdayî ye, qels bike. Lêkolînên ku ji nû ve avakirina okyanûsografîkan bikar tînin destnîşan dikin ku ji sala 2015an vir ve, AMOC ji berê şoreşa pîşesaziyê qelstir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rahmstorf |pêşnav=Stefan |paşnav2=Box |pêşnav2=Jason E. |paşnav3=Feulner |pêşnav3=Georg |paşnav4=Mann |pêşnav4=Michael E. |paşnav5=Robinson |pêşnav5=Alexander |paşnav6=Rutherford |pêşnav6=Scott |paşnav7=Schaffernicht |pêşnav7=Erik J. |tarîx=2015 |sernav=Exceptional twentieth-century slowdown in Atlantic Ocean overturning circulation |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2554 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=5 |hejmar=5 |rr=475–480 |doi=10.1038/nclimate2554 |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Caesar |pêşnav=L. |paşnav2=McCarthy |pêşnav2=G. D. |paşnav3=Thornalley |pêşnav3=D. J. R. |paşnav4=Cahill |pêşnav4=N. |paşnav5=Rahmstorf |pêşnav5=S. |tarîx=2021 |sernav=Current Atlantic Meridional Overturning Circulation weakest in last millennium |url=https://www.nature.com/articles/s41561-021-00699-z |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=14 |hejmar=3 |rr=118–120 |doi=10.1038/s41561-021-00699-z |issn=1752-0908}}</ref> Li ser beşdariyên nisbî yên faktorên cûda nîqaş heye û ne diyar e ku çiqas ji vê qelsbûnê ji ber guherîna avhewayê an guherbariya xwezayî ya gerandinê di nav hezar salan de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Latif |pêşnav=Mojib |paşnav2=Sun |pêşnav2=Jing |paşnav3=Visbeck |pêşnav3=Martin |paşnav4=Hadi Bordbar |pêşnav4=M. |tarîx=2022 |sernav=Natural variability has dominated Atlantic Meridional Overturning Circulation since 1900 |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01342-4 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=455–460 |doi=10.1038/s41558-022-01342-4 |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilbourne |pêşnav=K. Halimeda |paşnav2=Wanamaker |pêşnav2=Alan D. |paşnav3=Moffa-Sanchez |pêşnav3=Paola |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=David J. |paşnav5=Amrhein |pêşnav5=Daniel E. |paşnav6=Butler |pêşnav6=Paul G. |paşnav7=Gebbie |pêşnav7=Geoffrey |paşnav8=Goes |pêşnav8=Marlos |paşnav9=Jansen |pêşnav9=Malte F. |paşnav10=Little |pêşnav10=Christopher M. |paşnav11=Mette |pêşnav11=Madelyn |paşnav12=Moreno-Chamarro |pêşnav12=Eduardo |paşnav13=Ortega |pêşnav13=Pablo |paşnav14=Otto-Bliesner |pêşnav14=Bette L. |paşnav15=Rossby |pêşnav15=Thomas |tarîx=2022 |sernav=Atlantic circulation change still uncertain |url=https://www.nature.com/articles/s41561-022-00896-4 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=15 |hejmar=3 |rr=165–167 |doi=10.1038/s41561-022-00896-4 |issn=1752-0908}}</ref> Modelên avhewayê pêşbînî dikin ku AMOC dê di sedsala 21ê de zêdetir qels bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Summary for Policymakers |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2022 |rr=3–36 |isbn=978-1-009-15796-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) |url=https://www.cambridge.org/core/books/ocean-and-cryosphere-in-a-changing-climate/summary-for-policymakers/097A895553D86981DFE6195ADFD3DDA4 |doi=10.1017/9781009157964.001}}</ref> Ji ber ku ev herêm ji aliyê herika [[Atlantîkaya Bakur]] ve germ dibin, dibe ku ev qelsbûn germahiya hewaya navînî ya li [[Skandînavya]], [[Brîtanyaya Mezin]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlendayê]] kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lenton |pêşnav=Timothy M. |paşnav2=Held |pêşnav2=Hermann |paşnav3=Kriegler |pêşnav3=Elmar |paşnav4=Hall |pêşnav4=Jim W. |paşnav5=Lucht |pêşnav5=Wolfgang |paşnav6=Rahmstorf |pêşnav6=Stefan |paşnav7=Schellnhuber |pêşnav7=Hans Joachim |tarîx=2008-02-12 |sernav=Tipping elements in the Earth's climate system |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.0705414105 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=105 |hejmar=6 |rr=1786–1793 |doi=10.1073/pnas.0705414105 |pmc=2538841 |pmid=18258748}}</ref> Qelsbûna AMOCê dibe ku bilindbûna asta deryayê li dora Amerîkaya Bakur jî bileztir bike û hilberîna seretayî ya li Atlantîkaya Bakur kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schmittner |pêşnav=Andreas |tarîx=2005 |sernav=Decline of the marine ecosystem caused by a reduction in the Atlantic overturning circulation |url=https://www.nature.com/articles/nature03476 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=434 |hejmar=7033 |rr=628–633 |doi=10.1038/nature03476 |issn=1476-4687}}</ref> Lawazbûna giran a AMOCê dikare bibe sedema hilweşîna gera veguhêzê dibe ku neguhere û ji ber vê yekê dibe ku bibe yek ji xalên çerxa guhertina dramatîk a di pergala avhewayê de.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Carrington |pêşnav=Damian |paşnav2=editor |pêşnav2=Damian Carrington Environment |tarîx=2026-04-15 |sernav=Critical Atlantic current significantly more likely to collapse than thought |url=https://www.theguardian.com/environment/2026/apr/15/critical-atlantic-current-significantly-more-likely-to-collapse-than-thought |roja-gihiştinê=2026-10-19 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ev hilweşîn germahiya navînî û rêjeya baran û berfê li [[Ewropa|Ewropayê]] bi girîngî kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Armstrong McKay |pêşnav=David I. |paşnav2=Staal |pêşnav2=Arie |paşnav3=Abrams |pêşnav3=Jesse F. |paşnav4=Winkelmann |pêşnav4=Ricarda |paşnav5=Sakschewski |pêşnav5=Boris |paşnav6=Loriani |pêşnav6=Sina |paşnav7=Fetzer |pêşnav7=Ingo |paşnav8=Cornell |pêşnav8=Sarah E. |paşnav9=Rockström |pêşnav9=Johan |paşnav10=Lenton |pêşnav10=Timothy M. |tarîx=2022-09-09 |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.abn7950 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=377 |hejmar=6611 |rr=eabn7950 |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref> Di heman demê de dibe ku pirbûna bûyerên hewayên ekstrem zêde bike û bandorên din ên giran jî hebin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hansen |pêşnav=James |paşnav2=Sato |pêşnav2=Makiko |paşnav3=Hearty |pêşnav3=Paul |paşnav4=Ruedy |pêşnav4=Reto |paşnav5=Kelley |pêşnav5=Maxwell |paşnav6=Masson-Delmotte |pêşnav6=Valerie |paşnav7=Russell |pêşnav7=Gary |paşnav8=Tselioudis |pêşnav8=George |paşnav9=Cao |pêşnav9=Junji |paşnav10=Rignot |pêşnav10=Eric |paşnav11=Velicogna |pêşnav11=Isabella |paşnav12=Tormey |pêşnav12=Blair |paşnav13=Donovan |pêşnav13=Bailey |paşnav14=Kandiano |pêşnav14=Evgeniya |paşnav15=von Schuckmann |pêşnav15=Karina |tarîx=2016-03-22 |sernav=Ice melt, sea level rise and superstorms: evidence from paleoclimate data, climate modeling, and modern observations that 2 °C global warming could be dangerous |url=https://acp.copernicus.org/articles/16/3761/2016/ |kovar=Atmospheric Chemistry and Physics |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=16 |hejmar=6 |rr=3761–3812 |doi=10.5194/acp-16-3761-2016 |issn=1680-7316}}</ref> == Awayên giştî == [[Wêne:thermohaline_circulation.svg|thumb|AMOC di têkiliya bi gera termohalîn a gerdûnî re]] Gerandina meridionel a Atlantîkê (AMOC) pergala sereke ya herikîna Okyanûsa Atlantîkê ye û her wiha beşek ji gerandina termohalîn a gerdûnî ye ku okyanûsên cîhanê bi "kemberek veguhastinê" ya yekane ya danûstandina ava berdewam ve girêdide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ |sernav=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |malper=www.ipcc.ch |roja-gihiştinê=2026-11-01 |ziman=en}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-kovar |paşnav=Broecker |pêşnav=Wallace S. |tarîx=2015-10-02 |sernav=The Great Ocean Conveyor |url=https://tos.org/oceanography/article/the-great-ocean-conveyor |kovar=Oceanography |cild=4 |hejmar=2 |rr=79–89 |doi=10.5670/oceanog.1991.07}}</ref> Bi gelemperî di demekê de ku tebeqeyên kûr sartir, tîrtir û şortir in ev ava bi kêmanî germ û kêmtir şor li ser rûyê okyanûsê dimîne ku ev rewş wekê tebeqebûna okyanûsê hatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yamaguchi |pêşnav=Ryohei |paşnav2=Suga |pêşnav2=Toshio |tarîx=2019 |sernav=Trend and Variability in Global Upper-Ocean Stratification Since the 1960s |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2019JC015439 |kovar=Journal of Geophysical Research: Oceans |ziman=en |cild=124 |hejmar=12 |rr=8933–8948 |doi=10.1029/2019JC015439 |issn=2169-9291}}</ref> Ava kûr di encama danûstandineke bi tebeqeya tevlîhevkirî ya okyanûsê re, germ dibe û/an jî şoriya xwe winda dike ku di encamê de tîrbûna avê kêm dibe û ber bi rûyê ava okyanûsê ve bilind dibe. Di navbera tebeqeyên okyanûsan de û di navbera beşên Okyanûsa Cîhanê de cudahiyên germahî û xwêbûnê hene ku ev her du faktor bi hev re bûne sedema gera termohalînê.<ref name=":2" /> Ji ber ku Okyanûsa Pasîfîkê ava zêde yên barana ava şirîn werdigire, li gorî okyanûsên din ên cîhanê şorahiya ava Okyanûsa Pasîfîkê kêm e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Craig |pêşnav=Philip M. |paşnav2=Ferreira |pêşnav2=David |paşnav3=Methven |pêşnav3=John |tarîx=2017-01-01 |sernav=The contrast between Atlantic and Pacific surface water fluxes |url=https://tellusjournal.org/articles/10.1080/16000870.2017.1330454 |kovar=Tellus |ziman=en |cild=69 |hejmar=1 |doi=10.1080/16000870.2017.1330454 |issn=3035-9554}}</ref> Ji ber vê yekê ava rûyê Okyanûsa Pasîfîkê têra xwe şor nîne ku dakeve kûrahiya zêdetirî çend sed metreyan ku ev jî tê vê wateyê ku divê ava kûrahiya okyanûsê ji cihekî din were.<ref name=":2" /> Ava okyanûsê li Atlantîkaya Bakur ji ava Pasîfîkê şortir e ku qismek ji ber ku dûkelbûna berfireh a li ser rûyê erdê xwê di nav ava mayî de kom dike û qismeke din jî ji ber ku qeşaya deryaya nêzîkê çerxa Arktîkê xwê di zivistanê de dema ku diqelişe derdixe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://nsidc.org/learn |sernav=Learn {{!}} National Snow and Ice Data Center |malper=nsidc.org |roja-gihiştinê=2026-11-01}}</ref> Şilbûna dûkelbûyî ya li Atlantîkê berê ku wekê baran vegere, bi lez ji aliyê gerandina atmosferê ve tê birin. Bayên bazirganî vê şilbûnê li seranserê Amerîkaya Navîn û rojhilatê Pasîfîka Bakur vediguhezînin ku li wir wekê baran dibare.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wang |pêşnav=Chunzai |paşnav2=Zhang |pêşnav2=Liping |paşnav3=Lee |pêşnav3=Sang-Ki |tarîx=2013-02-15 |sernav=Response of Freshwater Flux and Sea Surface Salinity to Variability of the Atlantic Warm Pool |url=http://journals.ametsoc.org/doi/10.1175/JCLI-D-12-00284.1 |kovar=Journal of Climate |ziman=en |cild=26 |hejmar=4 |rr=1249–1267 |doi=10.1175/JCLI-D-12-00284.1 |issn=0894-8755}}</ref> Rêzeçiyayên mezin ên wekê Platoya Tîbetî, Çiyayên Kevirî û Andê rê li ber veguhestina şilbûna wekhev vedigerînin Atlantîkê. Ji ber vê pêvajoyê, ava rûyê Atlantîkê şor dibe û ji ber vê yekê jî tîr dibe ku di dawiyê de ber bi jêr ve diçe û ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) çêdike. Avabûna NADW bi giranî li deryayên Nordîk çêdibe û têkeliyek tevlihev a girseyên avên herêmî yên wekê Ava Serherikîna Tengava Danîmarkayê (DSOW), Ava Serherikîna Îzlenda-Skotlandayê (ISOW) û Ava Serherikîna Deryayên Nordîk vedihewîne. Ava Deryaya Labrador jî dibe ku roleke girîng bilîze lê delîlên zêde nîşan didin ku ava li deryayên Labrador û deryayên Irminger bi giranî di nav Gyre ya Atlantîkaya Bakur re digere û bi mayî ya AMOCê re tevliheviyeke hindik heye. NADW (ava kûr a Atlantîkaya Bakur) tebeqeya avê ya herî kûr a Okyanûsa Atlantîkê ye nîne û ava binî ya Antarktîkayê (AABW) di her hewzeke ku ji 4.000 metreyan kûrtir e de ye ku ev av her tim tebeqeya okyanûsê ya herî tîr û herî kûr e. Gava beşên jorîn ên AABWyê ber bi jor ve bilind dibin, ev av tevlî NADWyê dibin û hêza avê zêde dikin. Pêkhatina NADWyê her wiha destpêka koma jêrîn a gera avê ye. Tevgera daketina ku dibe sedema pêkhatina NADWyê, bi vî girseyeke wekhev a tevgera bilindbûnê (upwelling) tê hevsengkirin. Li Atlantîkaya rojava, veguhastina ekmanê ku zêdebûna tevlîhevkirina tebeqeyên okyanûsê ye û ji ber çalakiya bayê çêdibe, dibe sedema bilindbûneke bihêz a ava li herêmên Herika Kanaryayê û Herika Benguelayê ku ev herik li peravên bakurê rojava û başûrê rojavayê Afrîkayê cih digirin. Her çend heta girtina rêya deryayî ya Amerîkaya Navîn di dawiya serdema Pliyosenê de, rewşeke berevajî hebe jî, li gorî daneyên sala 2014an bilindbûna avê li derdora Herika Kanaryayê ji ya Herika Benguelayê pir bihêztir e. Li Atlantîkaya Rojhilat, bilindbûneke berbiçav a avê tenê di mehên diyar ên salê de pêk tê ku ev sedem jî ev e ku li vê herêmê termoklîna (tebeqeya guherîna germahiyê) kûr heye, ji ber vê yekê rewş li vir zêdetir girêdayî germahiya rûyê deryayê ye, ne ku ji ber çalakiya bayê ye. Her wiha çerxeke bilindbûna ava çendsalî jî heye ku bi çerxa El Niño/La Niña re hevaheng e. Di heman demê de, ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) ber bi başûr ve diçe û li dawiya başûr a xeta derbasbûna Atlantîkê, nêzîkê ji %80 ji vê avê li Okyanûsa Başûr derdikeve ser rûyê avê ku ev yek avê bi gera zivirî ya Okyanûsa Başûr (SOOC) ve girê dide. Piştê derketina ser rûyê avê, hatiye fêmkirin ku av yek ji du rêyan dişopîne. Ava ku nêzîkî Antarktîkayê derdikeve ser rûyê avê, bi ihtimaleke mezin ji ber qeşaya deryayî ya Antarktîkayê sar dibe û dîsa dadikeve girseyên jêrîn a vê gerê. Beşek ji vê avê tevlê AABW dibe, lê beşê mayî yê herika girseya jêrîn di dawiyê de digihîje kûrahiyên Okyanûsa Pasîfîk û Okyanûsa Hindî. Ava ku li latîtûdên nizm (nêzîktirî ekvatorê) ku qeşa lê tune ye, derdikeve ser rûyê avê, ji ber veguhastina ekmanê (Ekman transport) zêdetir ber bi bakur ve diçe û tevlê girseya jorîn dibe. Ava germ a di girseya jorîn de ji herika vegerê ya ber bi Atlantîka Bakur ve berpirsiyar e ku ev herik bi piranî li dora peravên Afrîkayê û bi navgîniya arşîpelên Endonezyayê pêk tê. Gava ev av vedigere Atlantîkaya Bakur, sartir û tîrtir dibe, dadikeve binê avê û dîsa tevlê NADWê dibe. Di heman demê de NADW ber bi başûr ve diçe û li dawiya başûr a xeta derbasbûna Atlantîkê, nêzîkê ji %80ê wê li Okyanûsa Başûr derdikeve rûyê avê û bi vî awayê xwe bi gera zivirî ya Okyanûsa Başûr (SOOC) ve girê dide. Piştî bilindbûnê hatiye fêmkirin ku av yek ji du rêyan digire. Ava ku nêzîkê Antarktîkayê derdikeve holê, bi îhtîmaleke mezin dê ji aliyê qeşaya deryayê ya Antarktîkayê ve were sarkirin û vegere nav girseya jêrîn a gerokê. Hinek ji vê avê dê dîsa tevlê AABW bibe lê ava mayî ya herikîna girseya jêrîn dê di dawiyê de bigihîje kûrahiya okyanûsên Pasîfîk û Hindî. Ava ku li latîtûdên nizm (ava bê qeşa) ber bi jor ve radibe, ji ber veguhastina Ekmanê ber bi bakur ve diçe û tevlê girseya jorîn dibe. Ava germ a di girseya jorîn de, dibe sedema herika vegera ber bi Atlantîka Bakur ve; ev herik bi piranî li derdora peravên Afrîkayê û bi navgîniya arşîpelên Endonezyayê pêk tê. Gava ev av vedigere Atlantîka Bakur, sar dibe û tîrbûna avê zêde dibe; paşê dadikeve binî û dîsa tevlê ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) dibe. == Rola di pergala avhewayê de == [[Wêne:Wang 2022 strong AMOC role.png|thumb|Veguhastina germê ji okyanûsê ber bi atmosferê ve (li aliyê çepê) û zêdebûna rêjeya germa li Okyanûsa Atlantîkê (li aliyê rastê) ku dema AMOC bi hêz e, tê dîtin.]] Deverên rojbendî beşa herî germ a cîhanê ye û ji ber termodînamîkê, ev germahî ber bi cemseran ve diçe. Piraniya vê germahîyê bi gerandina atmosferê ve tê veguhastin lê herikînên okyanûsê ya germ û rûberî roleke girîng dilîzin. Germahî ji rojbendê ber bi bakur an jî başûr ve diçe; Okyanûsa Atlantîk tekane okyanûs e ku herikîna germahîyê ber bi bakur ve ye. Beşeke mezin a veguhastina germê li Okyanûsa Atlantîkê ji aliyê "Gulf Stream"ê pêk tê ku ev herikeke rûyî ye ku ava germ ji herêma Karîbê ber bi bakur ve dibe. Her çend tevahiya herika Gulf Streamê tenê ji aliyê bayê ve were pêşvebirin jî, beşa wê ya herî bakurî ango Herika Atlantîka Bakur, piraniya germa xwe ji danûstendina termohalîn a di çarçoveya AMOCê de werdigire. Bi vê awayê AMOC heta ji %25ê tevahiya germê ber bi nîvkada bakur ve vediguhêze û di avhewaya derdora bakurê rojavayê Ewropayê de roleke girîng dilîze. Ji ber ku şêwazên atmosferî jî di veguhastina germê de roleke mezin dileyizin ku ev raman dibêje "ger veguhastina germê bi rêya herikên okyanûsê nebûya, dê avhewaya Ewropaya Bakur bi qasê avhewaya Amerîkaya Bakur a bakur sar bûya" (ango heta 15–20 °C (27–36 °F) sartir) ku bi giştî wekê ramaneke şaş tê dîtin. Her çend lêkolîneke modelkirinê pêşniyar kiriye ku hilweşîna AMOCê dikare di nava sedsalekê de bibe sedema sarbûneke mîna Serdema Qeşayê ku berfirehbûna qeşaya deryayê û çêbûna girseyên cemedan jî di nav de ne lê rastbûna van encaman cihê gumanê ye. Li ser vê yekê lihevkirinek heye ku AMOC, Ewropaya Bakur û Ewropaya Rojava ji ya ku dê di rewşeke din de bûya, germtir dihêle û ev cudahî li gorî herêmê di navbera 4 °C û 10 °C de diguhere. Wek mînak lêkolînên li ser Herika Floridayê (Florida Current) nîşan didin ku Herika Kendavê (Gulf Stream) di navbera salên 1200 û 1850î de, ji ber zêdebûna xwêbûna rûyê avê, bi qasê ji %10 lawaztir bûye û ev yek bi ihtîmaleke mezin bûye sedema wan şert û mercên ku wekê "Serdema Qeşayê ya Biçûk" (Little Ice Age) hatine naskirin. AMOC bi du awayên sereke Okyanûsa Atlantîkê vediguherîne depoyeke karbona bi bandortir. Ya yekem, tevgera hilkişîna avê, mêjerên mezin ên xurekên pêwîst digihîne avên rûyê okyanûsê; ev yek piştgiriyê dide mezinbûna fîtoplanktonan ku di encamê de hilberîna seretayî ya deryayî û mêjera giştî ya fotosentezê li avên rûyê okyanûsê zêde dike. Ya duyem jî di ava ku ji kûrahiyê derdikeve rûyê avê de, asta karbona heliyayî kêm e; sedem jî ew e ku ev av bi gelemperî 1000 salî ye û rastî zêdebûna {{CO2}} ya ku ji ber çalakiyên mirovan di atmosferê de pêk hatiye, nehatiye. Ev av li gorî avên rûyî yên ku bi karbonê zêdetir têr bûne, mêjerên mezintir karbonê dikişîne nava xwe û dema ku ev av ber bi kûrahiyê ve diçe, rê li ber wê tê girtin ku karbonê dîsa berdide atmosferê. Her çend Okyanûsa Başûr bi awayekî berbiçav mezintirîn depoya karbona okyanûsan be jî, Atlantîka Bakur di nîvkada bakur de depoya karbona herî mezin e. === Guherînên ji nişka ve ku di dema Pleystosena dereng de pêk hatiye === Ji ber ku gera zivirî ya merîdyonal a Atlantîkê (AMOC) bi rêzetêkiliyên di navbera tebeqeyên ava okyanûsa xwedî germahî û şoriya cûda ve girêdayî ye ku ev pergal ne statîk e; berevajî vê, ew rastê guherînên biçûk û periyodîk û her wiha guherînên mezin û demdirêj hatiye ku ev jî encama bandorên derveyî ne. Gelek ji van guherînan di serdema pleîstosena Dereng (ji 126.000 heta 11.700 sal berê) de pêk hatine ku ev serdem, qonaxa dawî ya jeolojîk ê berî serdema heyî an jî holosenê bû. Her wiha ev serdem, serdema qeşaya dawî jî vedigire ku di zimanê rojane de wekê "serdema qeşaya dawî" hatiye naskirin. Di vê serdemê de, di navbera nîvkoşeyên cîhanê de bîstûpênc guherînên guhertinên germa ji nişka ve çêbûne ku ev guherîn wekê bûyerên Dansgaard–Oeschger (bûyerên D-O) hatine binavkirin. Navê wan ji Willi Dansgaard û Hans Oeschger hatiye ku di salên 1980î de bi analîzkirina mînakên qeşayên ji Grînlendayê, vê bûyerê keşif kirine. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[en:Atlantic meridional overturning circulation]] [[Kategorî:Okyanûsnasî]] on8jx69zhn29by6nbebi9sj4w26hwq0 2101384 2101296 2026-11-02T04:55:10Z Penaber49 39672 2101384 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:OCP07 Fig-6.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a deryayên Nordîk û hevzênên bin-polar, ligel herikên rûyî (xêzên temam) û herikên kûr (xêzên qut-qut) ku beşek ji gera zivirî ya merîdyonal a Atlantîkê pêk tînin. Rengên xêzan germahiyên nêzîkî nîşan didin.]] '''Gerîdeya veguhêz a merîdyonel a Atlantîkê''' bi kurtasî ya îngilîzî '''AMOC''' (bi îngilîzî: ''Atlantic meridional overturning circulation'') pergala sereke ya herikên [[Okyanûs|okyanûsê]] ye ku li [[Okyanûsa Atlantîk|Okyanûsa Atlantîkê]] di xebatê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ |sernav=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |malper=www.ipcc.ch |roja-gihiştinê=2026-10-19 |ziman=en}}</ref> Ew pergal pêkhateyeke sereke ya pergala gera okyanûsên [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye û di pergala avhewaya gerstêrkê de roleke giring tîne cih. AMOC herikînên Okyanûsa Atlantîkê li ser rûyê avê û di kûrahiyên mezin de vedigire ku ev herikîn ji ber guherînên di avhewayê de, germahî û xwêbûna avê de pêk hatine. Ev herikîn nîvê gera termohalîn a cîhanî pêk tînin ku herikîna herikînên mezin ên okyanûsan vedigire û nîvê din jî gera zivirînê ya [[Okyanûsa Başûr]] vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aoml.noaa.gov/noaa-scientists-detect-reshaping-of-the-meridional-overturning-circulation-in-southern-ocean/ |sernav=Scientists Detect a Reshaping of the MOC in the Southern Ocean |malper=NOAA's Atlantic Oceanographic and Meteorological Laboratory |tarîx=2023-03-29 |roja-gihiştinê=2026-10-19 |ziman=en-US |paşnav=Communications |pêşnav=AOML}}</ref> AMOC ji herikîneke ber bi bakur ve ku ji avên germ û şortir di tebeqeyên jorîn ên Okyanûsa Atlantîkê de pêk hatiye û herikîneke vegerê ye ku ber bi başûr ve ji avên sar, ava kêmtir şor û kûr pêk hatiye. Ava germ a ji başûr şortir e, ji ber ku di herêma tropîkal de rêjeya dûkel bûnê bilindtir e. Ev ava germ û şor tebeqeya jorîn a okyanûsê pêk tîne; lê gava ev tebeqe sar dibe, tîrbûna ava şor zêde dibe û dibe sedem ku ev ava şor ber bi kûrahiyê ve binav bibe ku ev yek beşeke giring ê motora sîstema AMOCê ye. Ev beşên herikînê bi rêya herêmên "zivirîna avê" (overturning) li deryayên Nordîk û Okyanûsa Başûr bi hev ve girêdayî ne. Cihên vê zivirînê bi danûstandina xurt a germî, oksîjena heliyayî, karbon û xurekên din ve girêdayî ne ku ev pêvajo ji bo ekosîstemên okyanûsê û rola wê ya wekê enbarê karbonê (carbon sink) pir girîng e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buckley |pêşnav=Martha W. |paşnav2=Marshall |pêşnav2=John |tarîx=2016 |sernav=Observations, inferences, and mechanisms of the Atlantic Meridional Overturning Circulation: A review |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2015RG000493 |kovar=Reviews of Geophysics |ziman=en |cild=54 |hejmar=1 |rr=5–63 |doi=10.1002/2015RG000493 |issn=1944-9208}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lozier |pêşnav=M. S. |paşnav2=Li |pêşnav2=F. |paşnav3=Bacon |pêşnav3=S. |paşnav4=Bahr |pêşnav4=F. |paşnav5=Bower |pêşnav5=A. S. |paşnav6=Cunningham |pêşnav6=S. A. |paşnav7=de Jong |pêşnav7=M. F. |paşnav8=de Steur |pêşnav8=L. |paşnav9=deYoung |pêşnav9=B. |paşnav10=Fischer |pêşnav10=J. |paşnav11=Gary |pêşnav11=S. F. |paşnav12=Greenan |pêşnav12=B. J. W. |paşnav13=Holliday |pêşnav13=N. P. |paşnav14=Houk |pêşnav14=A. |paşnav15=Houpert |pêşnav15=L. |tarîx=2019 |sernav=A sea change in our view of overturning in the subpolar North Atlantic |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aau6592 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=363 |hejmar=6426 |rr=516–521 |doi=10.1126/science.aau6592}}</ref> Di heman demê de guhertinên di hêza AMOCê de dikarin bandoran li gelek hêmanên pergala avhewayê bikin.<ref name=":1" /> Guherîna avhewayê dibe ku AMOCê bi rêya zêdebûna germahiya okyanûsê û herikîna ava şirîn a zêde ya ku ber ji helandina pelên qeşayên li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ku bi berdewamiya sarbûna Atlantîka Bakur ve girêdayî ye, qels bike. Lêkolînên ku ji nû ve avakirina okyanûsografîkan bikar tînin destnîşan dikin ku ji sala 2015an vir ve, AMOC ji berê şoreşa pîşesaziyê qelstir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rahmstorf |pêşnav=Stefan |paşnav2=Box |pêşnav2=Jason E. |paşnav3=Feulner |pêşnav3=Georg |paşnav4=Mann |pêşnav4=Michael E. |paşnav5=Robinson |pêşnav5=Alexander |paşnav6=Rutherford |pêşnav6=Scott |paşnav7=Schaffernicht |pêşnav7=Erik J. |tarîx=2015 |sernav=Exceptional twentieth-century slowdown in Atlantic Ocean overturning circulation |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2554 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=5 |hejmar=5 |rr=475–480 |doi=10.1038/nclimate2554 |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Caesar |pêşnav=L. |paşnav2=McCarthy |pêşnav2=G. D. |paşnav3=Thornalley |pêşnav3=D. J. R. |paşnav4=Cahill |pêşnav4=N. |paşnav5=Rahmstorf |pêşnav5=S. |tarîx=2021 |sernav=Current Atlantic Meridional Overturning Circulation weakest in last millennium |url=https://www.nature.com/articles/s41561-021-00699-z |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=14 |hejmar=3 |rr=118–120 |doi=10.1038/s41561-021-00699-z |issn=1752-0908}}</ref> Li ser beşdariyên nisbî yên faktorên cûda nîqaş heye û ne diyar e ku çiqas ji vê qelsbûnê ji ber guherîna avhewayê an guherbariya xwezayî ya gerandinê di nav hezar salan de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Latif |pêşnav=Mojib |paşnav2=Sun |pêşnav2=Jing |paşnav3=Visbeck |pêşnav3=Martin |paşnav4=Hadi Bordbar |pêşnav4=M. |tarîx=2022 |sernav=Natural variability has dominated Atlantic Meridional Overturning Circulation since 1900 |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01342-4 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=455–460 |doi=10.1038/s41558-022-01342-4 |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilbourne |pêşnav=K. Halimeda |paşnav2=Wanamaker |pêşnav2=Alan D. |paşnav3=Moffa-Sanchez |pêşnav3=Paola |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=David J. |paşnav5=Amrhein |pêşnav5=Daniel E. |paşnav6=Butler |pêşnav6=Paul G. |paşnav7=Gebbie |pêşnav7=Geoffrey |paşnav8=Goes |pêşnav8=Marlos |paşnav9=Jansen |pêşnav9=Malte F. |paşnav10=Little |pêşnav10=Christopher M. |paşnav11=Mette |pêşnav11=Madelyn |paşnav12=Moreno-Chamarro |pêşnav12=Eduardo |paşnav13=Ortega |pêşnav13=Pablo |paşnav14=Otto-Bliesner |pêşnav14=Bette L. |paşnav15=Rossby |pêşnav15=Thomas |tarîx=2022 |sernav=Atlantic circulation change still uncertain |url=https://www.nature.com/articles/s41561-022-00896-4 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=15 |hejmar=3 |rr=165–167 |doi=10.1038/s41561-022-00896-4 |issn=1752-0908}}</ref> Modelên avhewayê pêşbînî dikin ku AMOC dê di sedsala 21ê de zêdetir qels bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Summary for Policymakers |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2022 |rr=3–36 |isbn=978-1-009-15796-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) |url=https://www.cambridge.org/core/books/ocean-and-cryosphere-in-a-changing-climate/summary-for-policymakers/097A895553D86981DFE6195ADFD3DDA4 |doi=10.1017/9781009157964.001}}</ref> Ji ber ku ev herêm ji aliyê herika [[Atlantîkaya Bakur]] ve germ dibin, dibe ku ev qelsbûn germahiya hewaya navînî ya li [[Skandînavya]], [[Brîtanyaya Mezin]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlendayê]] kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lenton |pêşnav=Timothy M. |paşnav2=Held |pêşnav2=Hermann |paşnav3=Kriegler |pêşnav3=Elmar |paşnav4=Hall |pêşnav4=Jim W. |paşnav5=Lucht |pêşnav5=Wolfgang |paşnav6=Rahmstorf |pêşnav6=Stefan |paşnav7=Schellnhuber |pêşnav7=Hans Joachim |tarîx=2008-02-12 |sernav=Tipping elements in the Earth's climate system |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.0705414105 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=105 |hejmar=6 |rr=1786–1793 |doi=10.1073/pnas.0705414105 |pmc=2538841 |pmid=18258748}}</ref> Qelsbûna AMOCê dibe ku bilindbûna asta deryayê li dora Amerîkaya Bakur jî bileztir bike û hilberîna seretayî ya li Atlantîkaya Bakur kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schmittner |pêşnav=Andreas |tarîx=2005 |sernav=Decline of the marine ecosystem caused by a reduction in the Atlantic overturning circulation |url=https://www.nature.com/articles/nature03476 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=434 |hejmar=7033 |rr=628–633 |doi=10.1038/nature03476 |issn=1476-4687}}</ref> Lawazbûna giran a AMOCê dikare bibe sedema hilweşîna gera veguhêzê dibe ku neguhere û ji ber vê yekê dibe ku bibe yek ji xalên çerxa guhertina dramatîk a di pergala avhewayê de.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Carrington |pêşnav=Damian |paşnav2=editor |pêşnav2=Damian Carrington Environment |tarîx=2026-04-15 |sernav=Critical Atlantic current significantly more likely to collapse than thought |url=https://www.theguardian.com/environment/2026/apr/15/critical-atlantic-current-significantly-more-likely-to-collapse-than-thought |roja-gihiştinê=2026-10-19 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ev hilweşîn germahiya navînî û rêjeya baran û berfê li [[Ewropa|Ewropayê]] bi girîngî kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Armstrong McKay |pêşnav=David I. |paşnav2=Staal |pêşnav2=Arie |paşnav3=Abrams |pêşnav3=Jesse F. |paşnav4=Winkelmann |pêşnav4=Ricarda |paşnav5=Sakschewski |pêşnav5=Boris |paşnav6=Loriani |pêşnav6=Sina |paşnav7=Fetzer |pêşnav7=Ingo |paşnav8=Cornell |pêşnav8=Sarah E. |paşnav9=Rockström |pêşnav9=Johan |paşnav10=Lenton |pêşnav10=Timothy M. |tarîx=2022-09-09 |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.abn7950 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=377 |hejmar=6611 |rr=eabn7950 |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref> Di heman demê de dibe ku pirbûna bûyerên hewayên ekstrem zêde bike û bandorên din ên giran jî hebin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hansen |pêşnav=James |paşnav2=Sato |pêşnav2=Makiko |paşnav3=Hearty |pêşnav3=Paul |paşnav4=Ruedy |pêşnav4=Reto |paşnav5=Kelley |pêşnav5=Maxwell |paşnav6=Masson-Delmotte |pêşnav6=Valerie |paşnav7=Russell |pêşnav7=Gary |paşnav8=Tselioudis |pêşnav8=George |paşnav9=Cao |pêşnav9=Junji |paşnav10=Rignot |pêşnav10=Eric |paşnav11=Velicogna |pêşnav11=Isabella |paşnav12=Tormey |pêşnav12=Blair |paşnav13=Donovan |pêşnav13=Bailey |paşnav14=Kandiano |pêşnav14=Evgeniya |paşnav15=von Schuckmann |pêşnav15=Karina |tarîx=2016-03-22 |sernav=Ice melt, sea level rise and superstorms: evidence from paleoclimate data, climate modeling, and modern observations that 2 °C global warming could be dangerous |url=https://acp.copernicus.org/articles/16/3761/2016/ |kovar=Atmospheric Chemistry and Physics |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=16 |hejmar=6 |rr=3761–3812 |doi=10.5194/acp-16-3761-2016 |issn=1680-7316}}</ref> == Awayên giştî == [[Wêne:thermohaline_circulation.svg|thumb|AMOC di têkiliya bi gera termohalîn a gerdûnî re]] Gerandina meridionel a Atlantîkê (AMOC) pergala sereke ya herikîna Okyanûsa Atlantîkê ye û her wiha beşek ji gerandina termohalîn a gerdûnî ye ku okyanûsên cîhanê bi "kemberek veguhastinê" ya yekane ya danûstandina ava berdewam ve girêdide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ |sernav=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |malper=www.ipcc.ch |roja-gihiştinê=2026-11-01 |ziman=en}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-kovar |paşnav=Broecker |pêşnav=Wallace S. |tarîx=2015-10-02 |sernav=The Great Ocean Conveyor |url=https://tos.org/oceanography/article/the-great-ocean-conveyor |kovar=Oceanography |cild=4 |hejmar=2 |rr=79–89 |doi=10.5670/oceanog.1991.07}}</ref> Bi gelemperî di demekê de ku tebeqeyên kûr sartir, tîrtir û şortir in ev ava bi kêmanî germ û kêmtir şor li ser rûyê okyanûsê dimîne ku ev rewş wekê tebeqebûna okyanûsê hatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yamaguchi |pêşnav=Ryohei |paşnav2=Suga |pêşnav2=Toshio |tarîx=2019 |sernav=Trend and Variability in Global Upper-Ocean Stratification Since the 1960s |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2019JC015439 |kovar=Journal of Geophysical Research: Oceans |ziman=en |cild=124 |hejmar=12 |rr=8933–8948 |doi=10.1029/2019JC015439 |issn=2169-9291}}</ref> Ava kûr di encama danûstandineke bi tebeqeya tevlîhevkirî ya okyanûsê re, germ dibe û/an jî şoriya xwe winda dike ku di encamê de tîrbûna avê kêm dibe û ber bi rûyê ava okyanûsê ve bilind dibe. Di navbera tebeqeyên okyanûsan de û di navbera beşên Okyanûsa Cîhanê de cudahiyên germahî û xwêbûnê hene ku ev her du faktor bi hev re bûne sedema gera termohalînê.<ref name=":2" /> Ji ber ku Okyanûsa Pasîfîkê ava zêde yên barana ava şirîn werdigire, li gorî okyanûsên din ên cîhanê şorahiya ava Okyanûsa Pasîfîkê kêm e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Craig |pêşnav=Philip M. |paşnav2=Ferreira |pêşnav2=David |paşnav3=Methven |pêşnav3=John |tarîx=2017-01-01 |sernav=The contrast between Atlantic and Pacific surface water fluxes |url=https://tellusjournal.org/articles/10.1080/16000870.2017.1330454 |kovar=Tellus |ziman=en |cild=69 |hejmar=1 |doi=10.1080/16000870.2017.1330454 |issn=3035-9554}}</ref> Ji ber vê yekê ava rûyê Okyanûsa Pasîfîkê têra xwe şor nîne ku dakeve kûrahiya zêdetirî çend sed metreyan ku ev jî tê vê wateyê ku divê ava kûrahiya okyanûsê ji cihekî din were.<ref name=":2" /> Ava okyanûsê li Atlantîkaya Bakur ji ava Pasîfîkê şortir e ku qismek ji ber ku dûkelbûna berfireh a li ser rûyê erdê xwê di nav ava mayî de kom dike û qismeke din jî ji ber ku qeşaya deryaya nêzîkê çerxa Arktîkê xwê di zivistanê de dema ku diqelişe derdixe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://nsidc.org/learn |sernav=Learn {{!}} National Snow and Ice Data Center |malper=nsidc.org |roja-gihiştinê=2026-11-01}}</ref> Şilbûna dûkelbûyî ya li Atlantîkê berê ku wekê baran vegere, bi lez ji aliyê gerandina atmosferê ve tê birin. Bayên bazirganî vê şilbûnê li seranserê Amerîkaya Navîn û rojhilatê Pasîfîka Bakur vediguhezînin ku li wir wekê baran dibare.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wang |pêşnav=Chunzai |paşnav2=Zhang |pêşnav2=Liping |paşnav3=Lee |pêşnav3=Sang-Ki |tarîx=2013-02-15 |sernav=Response of Freshwater Flux and Sea Surface Salinity to Variability of the Atlantic Warm Pool |url=http://journals.ametsoc.org/doi/10.1175/JCLI-D-12-00284.1 |kovar=Journal of Climate |ziman=en |cild=26 |hejmar=4 |rr=1249–1267 |doi=10.1175/JCLI-D-12-00284.1 |issn=0894-8755}}</ref> Rêzeçiyayên mezin ên wekê Platoya Tîbetî, Çiyayên Kevirî û Andê rê li ber veguhestina şilbûna wekhev vedigerînin Atlantîkê. Ji ber vê pêvajoyê, ava rûyê Atlantîkê şor dibe û ji ber vê yekê jî tîr dibe ku di dawiyê de ber bi jêr ve diçe û ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) çêdike. Avabûna NADW bi giranî li deryayên Nordîk çêdibe û têkeliyek tevlihev a girseyên avên herêmî yên wekê Ava Serherikîna Tengava Danîmarkayê (DSOW), Ava Serherikîna Îzlenda-Skotlandayê (ISOW) û Ava Serherikîna Deryayên Nordîk vedihewîne. Ava Deryaya Labrador jî dibe ku roleke girîng bilîze lê delîlên zêde nîşan didin ku ava li deryayên Labrador û deryayên Irminger bi giranî di nav Gyre ya Atlantîkaya Bakur re digere û bi mayî ya AMOCê re tevliheviyeke hindik heye. NADW (ava kûr a Atlantîkaya Bakur) tebeqeya avê ya herî kûr a Okyanûsa Atlantîkê ye nîne û ava binî ya Antarktîkayê (AABW) di her hewzeke ku ji 4.000 metreyan kûrtir e de ye ku ev av her tim tebeqeya okyanûsê ya herî tîr û herî kûr e. Gava beşên jorîn ên AABWyê ber bi jor ve bilind dibin, ev av tevlî NADWyê dibin û hêza avê zêde dikin. Pêkhatina NADWyê her wiha destpêka koma jêrîn a gera avê ye. Tevgera daketina ku dibe sedema pêkhatina NADWyê, bi vî girseyeke wekhev a tevgera bilindbûnê (upwelling) tê hevsengkirin. Li Atlantîkaya rojava, veguhastina ekmanê ku zêdebûna tevlîhevkirina tebeqeyên okyanûsê ye û ji ber çalakiya bayê çêdibe, dibe sedema bilindbûneke bihêz a ava li herêmên Herika Kanaryayê û Herika Benguelayê ku ev herik li peravên bakurê rojava û başûrê rojavayê Afrîkayê cih digirin. Her çend heta girtina rêya deryayî ya Amerîkaya Navîn di dawiya serdema Pliyosenê de, rewşeke berevajî hebe jî, li gorî daneyên sala 2014an bilindbûna avê li derdora Herika Kanaryayê ji ya Herika Benguelayê pir bihêztir e. Li Atlantîkaya Rojhilat, bilindbûneke berbiçav a avê tenê di mehên diyar ên salê de pêk tê ku ev sedem jî ev e ku li vê herêmê termoklîna (tebeqeya guherîna germahiyê) kûr heye, ji ber vê yekê rewş li vir zêdetir girêdayî germahiya rûyê deryayê ye, ne ku ji ber çalakiya bayê ye. Her wiha çerxeke bilindbûna ava çendsalî jî heye ku bi çerxa El Niño/La Niña re hevaheng e. Di heman demê de, ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) ber bi başûr ve diçe û li dawiya başûr a xeta derbasbûna Atlantîkê, nêzîkê ji %80 ji vê avê li Okyanûsa Başûr derdikeve ser rûyê avê ku ev yek avê bi gera zivirî ya Okyanûsa Başûr (SOOC) ve girê dide. Piştê derketina ser rûyê avê, hatiye fêmkirin ku av yek ji du rêyan dişopîne. Ava ku nêzîkî Antarktîkayê derdikeve ser rûyê avê, bi ihtimaleke mezin ji ber qeşaya deryayî ya Antarktîkayê sar dibe û dîsa dadikeve girseyên jêrîn a vê gerê. Beşek ji vê avê tevlê AABW dibe, lê beşê mayî yê herika girseya jêrîn di dawiyê de digihîje kûrahiyên Okyanûsa Pasîfîk û Okyanûsa Hindî. Ava ku li latîtûdên nizm (nêzîktirî ekvatorê) ku qeşa lê tune ye, derdikeve ser rûyê avê, ji ber veguhastina ekmanê (Ekman transport) zêdetir ber bi bakur ve diçe û tevlê girseya jorîn dibe. Ava germ a di girseya jorîn de ji herika vegerê ya ber bi Atlantîka Bakur ve berpirsiyar e ku ev herik bi piranî li dora peravên Afrîkayê û bi navgîniya arşîpelên Endonezyayê pêk tê. Gava ev av vedigere Atlantîkaya Bakur, sartir û tîrtir dibe, dadikeve binê avê û dîsa tevlê NADWê dibe. Di heman demê de NADW ber bi başûr ve diçe û li dawiya başûr a xeta derbasbûna Atlantîkê, nêzîkê ji %80ê wê li Okyanûsa Başûr derdikeve rûyê avê û bi vî awayê xwe bi gera zivirî ya Okyanûsa Başûr (SOOC) ve girê dide. Piştî bilindbûnê hatiye fêmkirin ku av yek ji du rêyan digire. Ava ku nêzîkê Antarktîkayê derdikeve holê, bi îhtîmaleke mezin dê ji aliyê qeşaya deryayê ya Antarktîkayê ve were sarkirin û vegere nav girseya jêrîn a gerokê. Hinek ji vê avê dê dîsa tevlê AABW bibe lê ava mayî ya herikîna girseya jêrîn dê di dawiyê de bigihîje kûrahiya okyanûsên Pasîfîk û Hindî. Ava ku li latîtûdên nizm (ava bê qeşa) ber bi jor ve radibe, ji ber veguhastina Ekmanê ber bi bakur ve diçe û tevlê girseya jorîn dibe. Ava germ a di girseya jorîn de, dibe sedema herika vegera ber bi Atlantîka Bakur ve; ev herik bi piranî li derdora peravên Afrîkayê û bi navgîniya arşîpelên Endonezyayê pêk tê. Gava ev av vedigere Atlantîka Bakur, sar dibe û tîrbûna avê zêde dibe; paşê dadikeve binî û dîsa tevlê ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) dibe. == Rola di pergala avhewayê de == [[Wêne:Wang 2022 strong AMOC role.png|thumb|Veguhastina germê ji okyanûsê ber bi atmosferê ve (li aliyê çepê) û zêdebûna rêjeya germa li Okyanûsa Atlantîkê (li aliyê rastê) ku dema AMOC bi hêz e, tê dîtin.]] Deverên rojbendî beşa herî germ a cîhanê ye û ji ber termodînamîkê, ev germahî ber bi cemseran ve diçe. Piraniya vê germahîyê bi gerandina atmosferê ve tê veguhastin lê herikînên okyanûsê ya germ û rûberî roleke girîng dilîzin. Germahî ji rojbendê ber bi bakur an jî başûr ve diçe; Okyanûsa Atlantîk tekane okyanûs e ku herikîna germahîyê ber bi bakur ve ye. Beşeke mezin a veguhastina germê li Okyanûsa Atlantîkê ji aliyê "Gulf Stream"ê pêk tê ku ev herikeke rûyî ye ku ava germ ji herêma Karîbê ber bi bakur ve dibe. Her çend tevahiya herika Gulf Streamê tenê ji aliyê bayê ve were pêşvebirin jî, beşa wê ya herî bakurî ango Herika Atlantîka Bakur, piraniya germa xwe ji danûstendina termohalîn a di çarçoveya AMOCê de werdigire. Bi vê awayê AMOC heta ji %25ê tevahiya germê ber bi nîvkada bakur ve vediguhêze û di avhewaya derdora bakurê rojavayê Ewropayê de roleke girîng dilîze. Ji ber ku şêwazên atmosferî jî di veguhastina germê de roleke mezin dileyizin ku ev raman dibêje "ger veguhastina germê bi rêya herikên okyanûsê nebûya, dê avhewaya Ewropaya Bakur bi qasê avhewaya Amerîkaya Bakur a bakur sar bûya" (ango heta 15–20 °C (27–36 °F) sartir) ku bi giştî wekê ramaneke şaş tê dîtin. Her çend lêkolîneke modelkirinê pêşniyar kiriye ku hilweşîna AMOCê dikare di nava sedsalekê de bibe sedema sarbûneke mîna Serdema Qeşayê ku berfirehbûna qeşaya deryayê û çêbûna girseyên cemedan jî di nav de ne lê rastbûna van encaman cihê gumanê ye. Li ser vê yekê lihevkirinek heye ku AMOC, Ewropaya Bakur û Ewropaya Rojava ji ya ku dê di rewşeke din de bûya, germtir dihêle û ev cudahî li gorî herêmê di navbera 4 °C û 10 °C de diguhere. Wek mînak lêkolînên li ser Herika Floridayê (Florida Current) nîşan didin ku Herika Kendavê (Gulf Stream) di navbera salên 1200 û 1850î de, ji ber zêdebûna xwêbûna rûyê avê, bi qasê ji %10 lawaztir bûye û ev yek bi ihtîmaleke mezin bûye sedema wan şert û mercên ku wekê "Serdema Qeşayê ya Biçûk" (Little Ice Age) hatine naskirin. AMOC bi du awayên sereke Okyanûsa Atlantîkê vediguherîne depoyeke karbona bi bandortir. Ya yekem, tevgera hilkişîna avê, mêjerên mezin ên xurekên pêwîst digihîne avên rûyê okyanûsê; ev yek piştgiriyê dide mezinbûna fîtoplanktonan ku di encamê de hilberîna seretayî ya deryayî û mêjera giştî ya fotosentezê li avên rûyê okyanûsê zêde dike. Ya duyem jî di ava ku ji kûrahiyê derdikeve rûyê avê de, asta karbona heliyayî kêm e; sedem jî ew e ku ev av bi gelemperî 1000 salî ye û rastî zêdebûna {{CO2}} ya ku ji ber çalakiyên mirovan di atmosferê de pêk hatiye, nehatiye. Ev av li gorî avên rûyî yên ku bi karbonê zêdetir têr bûne, mêjerên mezintir karbonê dikişîne nava xwe û dema ku ev av ber bi kûrahiyê ve diçe, rê li ber wê tê girtin ku karbonê dîsa berdide atmosferê. Her çend Okyanûsa Başûr bi awayekî berbiçav mezintirîn depoya karbona okyanûsan be jî, Atlantîka Bakur di nîvkada bakur de depoya karbona herî mezin e. === Guherînên ji nişka ve ku di dema Pleystosena dereng de pêk hatiye === Ji ber ku gera zivirî ya merîdyonal a Atlantîkê (AMOC) bi rêzetêkiliyên di navbera tebeqeyên ava okyanûsa xwedî germahî û şoriya cûda ve girêdayî ye ku ev pergal ne statîk e; berevajî vê, ew rastê guherînên biçûk û periyodîk û her wiha guherînên mezin û demdirêj hatiye ku ev jî encama bandorên derveyî ne. Gelek ji van guherînan di serdema pleîstosena Dereng (ji 126.000 heta 11.700 sal berê) de pêk hatine ku ev serdem, qonaxa dawî ya jeolojîk ê berî serdema heyî an jî holosenê bû. Her wiha ev serdem, serdema qeşaya dawî jî vedigire ku di zimanê rojane de wekê "serdema qeşaya dawî" hatiye naskirin. Di vê serdemê de, di navbera nîvkoşeyên cîhanê de bîstûpênc guherînên guhertinên germa ji nişka ve çêbûne ku ev guherîn wekê bûyerên Dansgaard–Oeschger (bûyerên D-O) hatine binavkirin. Navê wan ji Willi Dansgaard û Hans Oeschger hatiye ku di salên 1980î de bi analîzkirina mînakên qeşayên ji Grînlendayê, vê bûyerê keşif kirine. Bûyerên D-O bi taybetî bi germbûna bilez a di navbera 8 °C û 15 °C de têne naskirin ku di nava çend dehsalan de li Grînlendayê pêk hatiye. Germbûn li tevahiya herêma Atlantîka Bakur jî çêbûye lê di heman demê de, di van bûyeran de li Okyanûsa Başûr sarbûneke bi heman astê pêk hatiye. Ev rewş bi bihêz bûna AMOCê re hevaheng e ku vê awayê pergala germê ji nîvkoveke dinyayê vediguhezîne nîvkova din a Dinyayê. Germbûna nîvkova bakur bûye sedema helîna qeşayan û wisa dixuyê ku gelek bûyerên D-O bi bûyerên Heinrichê re bi dawî bûne ku di van van bûyeran de, girseyên mezin ên qeşayê ji qeşaya Laurentide ya wê demê qut bûne û ketine nav okyanûsê. Her ku ev girseyên qeşayê di okyanûsê de diheliyan, ava okyanûsê şirîntir (kêmtir şor) bûye û ev yek jî bûye sedema lawazbûna gera avê û rawestana germbûna D-O. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[en:Atlantic meridional overturning circulation]] [[Kategorî:Okyanûsnasî]] j9n9pf2bdzlmnuchdlmjlnnvgau3ldc 2101385 2101384 2026-11-02T05:03:21Z Penaber49 39672 2101385 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:OCP07 Fig-6.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a deryayên Nordîk û hevzênên bin-polar, ligel herikên rûyî (xêzên temam) û herikên kûr (xêzên qut-qut) ku beşek ji gera zivirî ya merîdyonal a Atlantîkê pêk tînin. Rengên xêzan germahiyên nêzîkî nîşan didin.]] '''Gerîdeya veguhêz a merîdyonel a Atlantîkê''' bi kurtasî ya îngilîzî '''AMOC''' (bi îngilîzî: ''Atlantic meridional overturning circulation'') pergala sereke ya herikên [[Okyanûs|okyanûsê]] ye ku li [[Okyanûsa Atlantîk|Okyanûsa Atlantîkê]] di xebatê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ |sernav=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |malper=www.ipcc.ch |roja-gihiştinê=2026-10-19 |ziman=en}}</ref> Ew pergal pêkhateyeke sereke ya pergala gera okyanûsên [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye û di pergala avhewaya gerstêrkê de roleke giring tîne cih. AMOC herikînên Okyanûsa Atlantîkê li ser rûyê avê û di kûrahiyên mezin de vedigire ku ev herikîn ji ber guherînên di avhewayê de, germahî û xwêbûna avê de pêk hatine. Ev herikîn nîvê gera termohalîn a cîhanî pêk tînin ku herikîna herikînên mezin ên okyanûsan vedigire û nîvê din jî gera zivirînê ya [[Okyanûsa Başûr]] vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aoml.noaa.gov/noaa-scientists-detect-reshaping-of-the-meridional-overturning-circulation-in-southern-ocean/ |sernav=Scientists Detect a Reshaping of the MOC in the Southern Ocean |malper=NOAA's Atlantic Oceanographic and Meteorological Laboratory |tarîx=2023-03-29 |roja-gihiştinê=2026-10-19 |ziman=en-US |paşnav=Communications |pêşnav=AOML}}</ref> AMOC ji herikîneke ber bi bakur ve ku ji avên germ û şortir di tebeqeyên jorîn ên Okyanûsa Atlantîkê de pêk hatiye û herikîneke vegerê ye ku ber bi başûr ve ji avên sar, ava kêmtir şor û kûr pêk hatiye. Ava germ a ji başûr şortir e, ji ber ku di herêma tropîkal de rêjeya dûkel bûnê bilindtir e. Ev ava germ û şor tebeqeya jorîn a okyanûsê pêk tîne; lê gava ev tebeqe sar dibe, tîrbûna ava şor zêde dibe û dibe sedem ku ev ava şor ber bi kûrahiyê ve binav bibe ku ev yek beşeke giring ê motora sîstema AMOCê ye. Ev beşên herikînê bi rêya herêmên "zivirîna avê" (overturning) li deryayên Nordîk û Okyanûsa Başûr bi hev ve girêdayî ne. Cihên vê zivirînê bi danûstandina xurt a germî, oksîjena heliyayî, karbon û xurekên din ve girêdayî ne ku ev pêvajo ji bo ekosîstemên okyanûsê û rola wê ya wekê enbarê karbonê (carbon sink) pir girîng e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buckley |pêşnav=Martha W. |paşnav2=Marshall |pêşnav2=John |tarîx=2016 |sernav=Observations, inferences, and mechanisms of the Atlantic Meridional Overturning Circulation: A review |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2015RG000493 |kovar=Reviews of Geophysics |ziman=en |cild=54 |hejmar=1 |rr=5–63 |doi=10.1002/2015RG000493 |issn=1944-9208}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lozier |pêşnav=M. S. |paşnav2=Li |pêşnav2=F. |paşnav3=Bacon |pêşnav3=S. |paşnav4=Bahr |pêşnav4=F. |paşnav5=Bower |pêşnav5=A. S. |paşnav6=Cunningham |pêşnav6=S. A. |paşnav7=de Jong |pêşnav7=M. F. |paşnav8=de Steur |pêşnav8=L. |paşnav9=deYoung |pêşnav9=B. |paşnav10=Fischer |pêşnav10=J. |paşnav11=Gary |pêşnav11=S. F. |paşnav12=Greenan |pêşnav12=B. J. W. |paşnav13=Holliday |pêşnav13=N. P. |paşnav14=Houk |pêşnav14=A. |paşnav15=Houpert |pêşnav15=L. |tarîx=2019 |sernav=A sea change in our view of overturning in the subpolar North Atlantic |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aau6592 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=363 |hejmar=6426 |rr=516–521 |doi=10.1126/science.aau6592}}</ref> Di heman demê de guhertinên di hêza AMOCê de dikarin bandoran li gelek hêmanên pergala avhewayê bikin.<ref name=":1" /> Guherîna avhewayê dibe ku AMOCê bi rêya zêdebûna germahiya okyanûsê û herikîna ava şirîn a zêde ya ku ber ji helandina pelên qeşayên li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ku bi berdewamiya sarbûna Atlantîka Bakur ve girêdayî ye, qels bike. Lêkolînên ku ji nû ve avakirina okyanûsografîkan bikar tînin destnîşan dikin ku ji sala 2015an vir ve, AMOC ji berê şoreşa pîşesaziyê qelstir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rahmstorf |pêşnav=Stefan |paşnav2=Box |pêşnav2=Jason E. |paşnav3=Feulner |pêşnav3=Georg |paşnav4=Mann |pêşnav4=Michael E. |paşnav5=Robinson |pêşnav5=Alexander |paşnav6=Rutherford |pêşnav6=Scott |paşnav7=Schaffernicht |pêşnav7=Erik J. |tarîx=2015 |sernav=Exceptional twentieth-century slowdown in Atlantic Ocean overturning circulation |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2554 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=5 |hejmar=5 |rr=475–480 |doi=10.1038/nclimate2554 |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Caesar |pêşnav=L. |paşnav2=McCarthy |pêşnav2=G. D. |paşnav3=Thornalley |pêşnav3=D. J. R. |paşnav4=Cahill |pêşnav4=N. |paşnav5=Rahmstorf |pêşnav5=S. |tarîx=2021 |sernav=Current Atlantic Meridional Overturning Circulation weakest in last millennium |url=https://www.nature.com/articles/s41561-021-00699-z |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=14 |hejmar=3 |rr=118–120 |doi=10.1038/s41561-021-00699-z |issn=1752-0908}}</ref> Li ser beşdariyên nisbî yên faktorên cûda nîqaş heye û ne diyar e ku çiqas ji vê qelsbûnê ji ber guherîna avhewayê an guherbariya xwezayî ya gerandinê di nav hezar salan de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Latif |pêşnav=Mojib |paşnav2=Sun |pêşnav2=Jing |paşnav3=Visbeck |pêşnav3=Martin |paşnav4=Hadi Bordbar |pêşnav4=M. |tarîx=2022 |sernav=Natural variability has dominated Atlantic Meridional Overturning Circulation since 1900 |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01342-4 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=455–460 |doi=10.1038/s41558-022-01342-4 |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilbourne |pêşnav=K. Halimeda |paşnav2=Wanamaker |pêşnav2=Alan D. |paşnav3=Moffa-Sanchez |pêşnav3=Paola |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=David J. |paşnav5=Amrhein |pêşnav5=Daniel E. |paşnav6=Butler |pêşnav6=Paul G. |paşnav7=Gebbie |pêşnav7=Geoffrey |paşnav8=Goes |pêşnav8=Marlos |paşnav9=Jansen |pêşnav9=Malte F. |paşnav10=Little |pêşnav10=Christopher M. |paşnav11=Mette |pêşnav11=Madelyn |paşnav12=Moreno-Chamarro |pêşnav12=Eduardo |paşnav13=Ortega |pêşnav13=Pablo |paşnav14=Otto-Bliesner |pêşnav14=Bette L. |paşnav15=Rossby |pêşnav15=Thomas |tarîx=2022 |sernav=Atlantic circulation change still uncertain |url=https://www.nature.com/articles/s41561-022-00896-4 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=15 |hejmar=3 |rr=165–167 |doi=10.1038/s41561-022-00896-4 |issn=1752-0908}}</ref> Modelên avhewayê pêşbînî dikin ku AMOC dê di sedsala 21ê de zêdetir qels bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Summary for Policymakers |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2022 |rr=3–36 |isbn=978-1-009-15796-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) |url=https://www.cambridge.org/core/books/ocean-and-cryosphere-in-a-changing-climate/summary-for-policymakers/097A895553D86981DFE6195ADFD3DDA4 |doi=10.1017/9781009157964.001}}</ref> Ji ber ku ev herêm ji aliyê herika [[Atlantîkaya Bakur]] ve germ dibin, dibe ku ev qelsbûn germahiya hewaya navînî ya li [[Skandînavya]], [[Brîtanyaya Mezin]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlendayê]] kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lenton |pêşnav=Timothy M. |paşnav2=Held |pêşnav2=Hermann |paşnav3=Kriegler |pêşnav3=Elmar |paşnav4=Hall |pêşnav4=Jim W. |paşnav5=Lucht |pêşnav5=Wolfgang |paşnav6=Rahmstorf |pêşnav6=Stefan |paşnav7=Schellnhuber |pêşnav7=Hans Joachim |tarîx=2008-02-12 |sernav=Tipping elements in the Earth's climate system |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.0705414105 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=105 |hejmar=6 |rr=1786–1793 |doi=10.1073/pnas.0705414105 |pmc=2538841 |pmid=18258748}}</ref> Qelsbûna AMOCê dibe ku bilindbûna asta deryayê li dora Amerîkaya Bakur jî bileztir bike û hilberîna seretayî ya li Atlantîkaya Bakur kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schmittner |pêşnav=Andreas |tarîx=2005 |sernav=Decline of the marine ecosystem caused by a reduction in the Atlantic overturning circulation |url=https://www.nature.com/articles/nature03476 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=434 |hejmar=7033 |rr=628–633 |doi=10.1038/nature03476 |issn=1476-4687}}</ref> Lawazbûna giran a AMOCê dikare bibe sedema hilweşîna gera veguhêzê dibe ku neguhere û ji ber vê yekê dibe ku bibe yek ji xalên çerxa guhertina dramatîk a di pergala avhewayê de.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Carrington |pêşnav=Damian |paşnav2=editor |pêşnav2=Damian Carrington Environment |tarîx=2026-04-15 |sernav=Critical Atlantic current significantly more likely to collapse than thought |url=https://www.theguardian.com/environment/2026/apr/15/critical-atlantic-current-significantly-more-likely-to-collapse-than-thought |roja-gihiştinê=2026-10-19 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ev hilweşîn germahiya navînî û rêjeya baran û berfê li [[Ewropa|Ewropayê]] bi girîngî kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Armstrong McKay |pêşnav=David I. |paşnav2=Staal |pêşnav2=Arie |paşnav3=Abrams |pêşnav3=Jesse F. |paşnav4=Winkelmann |pêşnav4=Ricarda |paşnav5=Sakschewski |pêşnav5=Boris |paşnav6=Loriani |pêşnav6=Sina |paşnav7=Fetzer |pêşnav7=Ingo |paşnav8=Cornell |pêşnav8=Sarah E. |paşnav9=Rockström |pêşnav9=Johan |paşnav10=Lenton |pêşnav10=Timothy M. |tarîx=2022-09-09 |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.abn7950 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=377 |hejmar=6611 |rr=eabn7950 |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref> Di heman demê de dibe ku pirbûna bûyerên hewayên ekstrem zêde bike û bandorên din ên giran jî hebin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hansen |pêşnav=James |paşnav2=Sato |pêşnav2=Makiko |paşnav3=Hearty |pêşnav3=Paul |paşnav4=Ruedy |pêşnav4=Reto |paşnav5=Kelley |pêşnav5=Maxwell |paşnav6=Masson-Delmotte |pêşnav6=Valerie |paşnav7=Russell |pêşnav7=Gary |paşnav8=Tselioudis |pêşnav8=George |paşnav9=Cao |pêşnav9=Junji |paşnav10=Rignot |pêşnav10=Eric |paşnav11=Velicogna |pêşnav11=Isabella |paşnav12=Tormey |pêşnav12=Blair |paşnav13=Donovan |pêşnav13=Bailey |paşnav14=Kandiano |pêşnav14=Evgeniya |paşnav15=von Schuckmann |pêşnav15=Karina |tarîx=2016-03-22 |sernav=Ice melt, sea level rise and superstorms: evidence from paleoclimate data, climate modeling, and modern observations that 2 °C global warming could be dangerous |url=https://acp.copernicus.org/articles/16/3761/2016/ |kovar=Atmospheric Chemistry and Physics |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=16 |hejmar=6 |rr=3761–3812 |doi=10.5194/acp-16-3761-2016 |issn=1680-7316}}</ref> == Awayên giştî == [[Wêne:thermohaline_circulation.svg|thumb|AMOC di têkiliya bi gera termohalîn a gerdûnî re]] Gerandina meridionel a Atlantîkê (AMOC) pergala sereke ya herikîna Okyanûsa Atlantîkê ye û her wiha beşek ji gerandina termohalîn a gerdûnî ye ku okyanûsên cîhanê bi "kemberek veguhastinê" ya yekane ya danûstandina ava berdewam ve girêdide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ |sernav=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |malper=www.ipcc.ch |roja-gihiştinê=2026-11-01 |ziman=en}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-kovar |paşnav=Broecker |pêşnav=Wallace S. |tarîx=2015-10-02 |sernav=The Great Ocean Conveyor |url=https://tos.org/oceanography/article/the-great-ocean-conveyor |kovar=Oceanography |cild=4 |hejmar=2 |rr=79–89 |doi=10.5670/oceanog.1991.07}}</ref> Bi gelemperî di demekê de ku tebeqeyên kûr sartir, tîrtir û şortir in ev ava bi kêmanî germ û kêmtir şor li ser rûyê okyanûsê dimîne ku ev rewş wekê tebeqebûna okyanûsê hatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yamaguchi |pêşnav=Ryohei |paşnav2=Suga |pêşnav2=Toshio |tarîx=2019 |sernav=Trend and Variability in Global Upper-Ocean Stratification Since the 1960s |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2019JC015439 |kovar=Journal of Geophysical Research: Oceans |ziman=en |cild=124 |hejmar=12 |rr=8933–8948 |doi=10.1029/2019JC015439 |issn=2169-9291}}</ref> Ava kûr di encama danûstandineke bi tebeqeya tevlîhevkirî ya okyanûsê re, germ dibe û/an jî şoriya xwe winda dike ku di encamê de tîrbûna avê kêm dibe û ber bi rûyê ava okyanûsê ve bilind dibe. Di navbera tebeqeyên okyanûsan de û di navbera beşên Okyanûsa Cîhanê de cudahiyên germahî û xwêbûnê hene ku ev her du faktor bi hev re bûne sedema gera termohalînê.<ref name=":2" /> Ji ber ku Okyanûsa Pasîfîkê ava zêde yên barana ava şirîn werdigire, li gorî okyanûsên din ên cîhanê şorahiya ava Okyanûsa Pasîfîkê kêm e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Craig |pêşnav=Philip M. |paşnav2=Ferreira |pêşnav2=David |paşnav3=Methven |pêşnav3=John |tarîx=2017-01-01 |sernav=The contrast between Atlantic and Pacific surface water fluxes |url=https://tellusjournal.org/articles/10.1080/16000870.2017.1330454 |kovar=Tellus |ziman=en |cild=69 |hejmar=1 |doi=10.1080/16000870.2017.1330454 |issn=3035-9554}}</ref> Ji ber vê yekê ava rûyê Okyanûsa Pasîfîkê têra xwe şor nîne ku dakeve kûrahiya zêdetirî çend sed metreyan ku ev jî tê vê wateyê ku divê ava kûrahiya okyanûsê ji cihekî din were.<ref name=":2" /> Ava okyanûsê li Atlantîkaya Bakur ji ava Pasîfîkê şortir e ku qismek ji ber ku dûkelbûna berfireh a li ser rûyê erdê xwê di nav ava mayî de kom dike û qismeke din jî ji ber ku qeşaya deryaya nêzîkê çerxa Arktîkê xwê di zivistanê de dema ku diqelişe derdixe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://nsidc.org/learn |sernav=Learn {{!}} National Snow and Ice Data Center |malper=nsidc.org |roja-gihiştinê=2026-11-01}}</ref> Şilbûna dûkelbûyî ya li Atlantîkê berê ku wekê baran vegere, bi lez ji aliyê gerandina atmosferê ve tê birin. Bayên bazirganî vê şilbûnê li seranserê Amerîkaya Navîn û rojhilatê Pasîfîka Bakur vediguhezînin ku li wir wekê baran dibare.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wang |pêşnav=Chunzai |paşnav2=Zhang |pêşnav2=Liping |paşnav3=Lee |pêşnav3=Sang-Ki |tarîx=2013-02-15 |sernav=Response of Freshwater Flux and Sea Surface Salinity to Variability of the Atlantic Warm Pool |url=http://journals.ametsoc.org/doi/10.1175/JCLI-D-12-00284.1 |kovar=Journal of Climate |ziman=en |cild=26 |hejmar=4 |rr=1249–1267 |doi=10.1175/JCLI-D-12-00284.1 |issn=0894-8755}}</ref> Rêzeçiyayên mezin ên wekê Platoya Tîbetî, Çiyayên Kevirî û Andê rê li ber veguhestina şilbûna wekhev vedigerînin Atlantîkê. Ji ber vê pêvajoyê, ava rûyê Atlantîkê şor dibe û ji ber vê yekê jî tîr dibe ku di dawiyê de ber bi jêr ve diçe û ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) çêdike. Avabûna NADW bi giranî li deryayên Nordîk çêdibe û têkeliyek tevlihev a girseyên avên herêmî yên wekê Ava Serherikîna Tengava Danîmarkayê (DSOW), Ava Serherikîna Îzlenda-Skotlandayê (ISOW) û Ava Serherikîna Deryayên Nordîk vedihewîne. Ava Deryaya Labrador jî dibe ku roleke girîng bilîze lê delîlên zêde nîşan didin ku ava li deryayên Labrador û deryayên Irminger bi giranî di nav Gyre ya Atlantîkaya Bakur re digere û bi mayî ya AMOCê re tevliheviyeke hindik heye. NADW (ava kûr a Atlantîkaya Bakur) tebeqeya avê ya herî kûr a Okyanûsa Atlantîkê ye nîne û ava binî ya Antarktîkayê (AABW) di her hewzeke ku ji 4.000 metreyan kûrtir e de ye ku ev av her tim tebeqeya okyanûsê ya herî tîr û herî kûr e. Gava beşên jorîn ên AABWyê ber bi jor ve bilind dibin, ev av tevlî NADWyê dibin û hêza avê zêde dikin. Pêkhatina NADWyê her wiha destpêka koma jêrîn a gera avê ye. Tevgera daketina ku dibe sedema pêkhatina NADWyê, bi vî girseyeke wekhev a tevgera bilindbûnê (upwelling) tê hevsengkirin. Li Atlantîkaya rojava, veguhastina ekmanê ku zêdebûna tevlîhevkirina tebeqeyên okyanûsê ye û ji ber çalakiya bayê çêdibe, dibe sedema bilindbûneke bihêz a ava li herêmên Herika Kanaryayê û Herika Benguelayê ku ev herik li peravên bakurê rojava û başûrê rojavayê Afrîkayê cih digirin. Her çend heta girtina rêya deryayî ya Amerîkaya Navîn di dawiya serdema Pliyosenê de, rewşeke berevajî hebe jî, li gorî daneyên sala 2014an bilindbûna avê li derdora Herika Kanaryayê ji ya Herika Benguelayê pir bihêztir e. Li Atlantîkaya Rojhilat, bilindbûneke berbiçav a avê tenê di mehên diyar ên salê de pêk tê ku ev sedem jî ev e ku li vê herêmê termoklîna (tebeqeya guherîna germahiyê) kûr heye, ji ber vê yekê rewş li vir zêdetir girêdayî germahiya rûyê deryayê ye, ne ku ji ber çalakiya bayê ye. Her wiha çerxeke bilindbûna ava çendsalî jî heye ku bi çerxa El Niño/La Niña re hevaheng e. Di heman demê de, ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) ber bi başûr ve diçe û li dawiya başûr a xeta derbasbûna Atlantîkê, nêzîkê ji %80 ji vê avê li Okyanûsa Başûr derdikeve ser rûyê avê ku ev yek avê bi gera zivirî ya Okyanûsa Başûr (SOOC) ve girê dide. Piştê derketina ser rûyê avê, hatiye fêmkirin ku av yek ji du rêyan dişopîne. Ava ku nêzîkî Antarktîkayê derdikeve ser rûyê avê, bi ihtimaleke mezin ji ber qeşaya deryayî ya Antarktîkayê sar dibe û dîsa dadikeve girseyên jêrîn a vê gerê. Beşek ji vê avê tevlê AABW dibe, lê beşê mayî yê herika girseya jêrîn di dawiyê de digihîje kûrahiyên Okyanûsa Pasîfîk û Okyanûsa Hindî. Ava ku li latîtûdên nizm (nêzîktirî ekvatorê) ku qeşa lê tune ye, derdikeve ser rûyê avê, ji ber veguhastina ekmanê (Ekman transport) zêdetir ber bi bakur ve diçe û tevlê girseya jorîn dibe. Ava germ a di girseya jorîn de ji herika vegerê ya ber bi Atlantîka Bakur ve berpirsiyar e ku ev herik bi piranî li dora peravên Afrîkayê û bi navgîniya arşîpelên Endonezyayê pêk tê. Gava ev av vedigere Atlantîkaya Bakur, sartir û tîrtir dibe, dadikeve binê avê û dîsa tevlê NADWê dibe. Di heman demê de NADW ber bi başûr ve diçe û li dawiya başûr a xeta derbasbûna Atlantîkê, nêzîkê ji %80ê wê li Okyanûsa Başûr derdikeve rûyê avê û bi vî awayê xwe bi gera zivirî ya Okyanûsa Başûr (SOOC) ve girê dide. Piştî bilindbûnê hatiye fêmkirin ku av yek ji du rêyan digire. Ava ku nêzîkê Antarktîkayê derdikeve holê, bi îhtîmaleke mezin dê ji aliyê qeşaya deryayê ya Antarktîkayê ve were sarkirin û vegere nav girseya jêrîn a gerokê. Hinek ji vê avê dê dîsa tevlê AABW bibe lê ava mayî ya herikîna girseya jêrîn dê di dawiyê de bigihîje kûrahiya okyanûsên Pasîfîk û Hindî. Ava ku li latîtûdên nizm (ava bê qeşa) ber bi jor ve radibe, ji ber veguhastina Ekmanê ber bi bakur ve diçe û tevlê girseya jorîn dibe. Ava germ a di girseya jorîn de, dibe sedema herika vegera ber bi Atlantîka Bakur ve; ev herik bi piranî li derdora peravên Afrîkayê û bi navgîniya arşîpelên Endonezyayê pêk tê. Gava ev av vedigere Atlantîka Bakur, sar dibe û tîrbûna avê zêde dibe; paşê dadikeve binî û dîsa tevlê ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) dibe. == Rola di pergala avhewayê de == [[Wêne:Wang 2022 strong AMOC role.png|thumb|Veguhastina germê ji okyanûsê ber bi atmosferê ve (li aliyê çepê) û zêdebûna rêjeya germa li Okyanûsa Atlantîkê (li aliyê rastê) ku dema AMOC bi hêz e, tê dîtin.]] Deverên rojbendî beşa herî germ a cîhanê ye û ji ber termodînamîkê, ev germahî ber bi cemseran ve diçe. Piraniya vê germahîyê bi gerandina atmosferê ve tê veguhastin lê herikînên okyanûsê ya germ û rûberî roleke girîng dilîzin. Germahî ji rojbendê ber bi bakur an jî başûr ve diçe; Okyanûsa Atlantîk tekane okyanûs e ku herikîna germahîyê ber bi bakur ve ye. Beşeke mezin a veguhastina germê li Okyanûsa Atlantîkê ji aliyê "Gulf Stream"ê pêk tê ku ev herikeke rûyî ye ku ava germ ji herêma Karîbê ber bi bakur ve dibe. Her çend tevahiya herika Gulf Streamê tenê ji aliyê bayê ve were pêşvebirin jî, beşa wê ya herî bakurî ango Herika Atlantîka Bakur, piraniya germa xwe ji danûstendina termohalîn a di çarçoveya AMOCê de werdigire. Bi vê awayê AMOC heta ji %25ê tevahiya germê ber bi nîvkada bakur ve vediguhêze û di avhewaya derdora bakurê rojavayê Ewropayê de roleke girîng dilîze. Ji ber ku şêwazên atmosferî jî di veguhastina germê de roleke mezin dileyizin ku ev raman dibêje "ger veguhastina germê bi rêya herikên okyanûsê nebûya, dê avhewaya Ewropaya Bakur bi qasê avhewaya Amerîkaya Bakur a bakur sar bûya" (ango heta 15–20 °C (27–36 °F) sartir) ku bi giştî wekê ramaneke şaş tê dîtin. Her çend lêkolîneke modelkirinê pêşniyar kiriye ku hilweşîna AMOCê dikare di nava sedsalekê de bibe sedema sarbûneke mîna Serdema Qeşayê ku berfirehbûna qeşaya deryayê û çêbûna girseyên cemedan jî di nav de ne lê rastbûna van encaman cihê gumanê ye. Li ser vê yekê lihevkirinek heye ku AMOC, Ewropaya Bakur û Ewropaya Rojava ji ya ku dê di rewşeke din de bûya, germtir dihêle û ev cudahî li gorî herêmê di navbera 4 °C û 10 °C de diguhere. Wek mînak lêkolînên li ser Herika Floridayê (Florida Current) nîşan didin ku Herika Kendavê (Gulf Stream) di navbera salên 1200 û 1850î de, ji ber zêdebûna xwêbûna rûyê avê, bi qasê ji %10 lawaztir bûye û ev yek bi ihtîmaleke mezin bûye sedema wan şert û mercên ku wekê "Serdema Qeşayê ya Biçûk" (Little Ice Age) hatine naskirin. AMOC bi du awayên sereke Okyanûsa Atlantîkê vediguherîne depoyeke karbona bi bandortir. Ya yekem, tevgera hilkişîna avê, mêjerên mezin ên xurekên pêwîst digihîne avên rûyê okyanûsê; ev yek piştgiriyê dide mezinbûna fîtoplanktonan ku di encamê de hilberîna seretayî ya deryayî û mêjera giştî ya fotosentezê li avên rûyê okyanûsê zêde dike. Ya duyem jî di ava ku ji kûrahiyê derdikeve rûyê avê de, asta karbona heliyayî kêm e; sedem jî ew e ku ev av bi gelemperî 1000 salî ye û rastî zêdebûna {{CO2}} ya ku ji ber çalakiyên mirovan di atmosferê de pêk hatiye, nehatiye. Ev av li gorî avên rûyî yên ku bi karbonê zêdetir têr bûne, mêjerên mezintir karbonê dikişîne nava xwe û dema ku ev av ber bi kûrahiyê ve diçe, rê li ber wê tê girtin ku karbonê dîsa berdide atmosferê. Her çend Okyanûsa Başûr bi awayekî berbiçav mezintirîn depoya karbona okyanûsan be jî, Atlantîka Bakur di nîvkada bakur de depoya karbona herî mezin e. === Guherînên ji nişka ve ku di dema Pleystosena dereng de pêk hatiye === Ji ber ku gera zivirî ya merîdyonal a Atlantîkê (AMOC) bi rêzetêkiliyên di navbera tebeqeyên ava okyanûsa xwedî germahî û şoriya cûda ve girêdayî ye ku ev pergal ne statîk e; berevajî vê, ew rastê guherînên biçûk û periyodîk û her wiha guherînên mezin û demdirêj hatiye ku ev jî encama bandorên derveyî ne. Gelek ji van guherînan di serdema pleîstosena Dereng (ji 126.000 heta 11.700 sal berê) de pêk hatine ku ev serdem, qonaxa dawî ya jeolojîk ê berî serdema heyî an jî holosenê bû. Her wiha ev serdem, serdema qeşaya dawî jî vedigire ku di zimanê rojane de wekê "serdema qeşaya dawî" hatiye naskirin. Di vê serdemê de, di navbera nîvkoşeyên cîhanê de bîstûpênc guherînên guhertinên germa ji nişka ve çêbûne ku ev guherîn wekê bûyerên Dansgaard–Oeschger (bûyerên D-O) hatine binavkirin. Navê wan ji Willi Dansgaard û Hans Oeschger hatiye ku di salên 1980î de bi analîzkirina mînakên qeşayên ji Grînlendayê, vê bûyerê keşif kirine. Bûyerên D-O bi taybetî bi germbûna bilez a di navbera 8 °C û 15 °C de têne naskirin ku di nava çend dehsalan de li Grînlendayê pêk hatiye. Germbûn li tevahiya herêma Atlantîka Bakur jî çêbûye lê di heman demê de, di van bûyeran de li Okyanûsa Başûr sarbûneke bi heman astê pêk hatiye. Ev rewş bi bihêz bûna AMOCê re hevaheng e ku vê awayê pergala germê ji nîvkoveke dinyayê vediguhezîne nîvkova din a Dinyayê. Germbûna nîvkova bakur bûye sedema helîna qeşayan û wisa dixuyê ku gelek bûyerên D-O bi bûyerên Heinrichê re bi dawî bûne ku di van van bûyeran de, girseyên mezin ên qeşayê ji qeşaya Laurentide ya wê demê qut bûne û ketine nav okyanûsê. Her ku ev girseyên qeşayê di okyanûsê de diheliyan, ava okyanûsê şirîntir (kêmtir şor) bûye û ev yek jî bûye sedema lawazbûna gera avê û rawestana germbûna D-O. Heya roja îro jî ravekirinek hevbeş tune ye ka çima AMOC ewqas guheriye ku bi taybetî ev guherîn tenê di vê serdema qeşayê de pêk hatiye. Hîpotezên hevpar şêwazên çerxî yên guherîna şorbûna li Atlantîka Bakur an jî çerxek şêwaza bayê ji ber mezinbûn û kêmbûna pelên qeşayê yên herêmê vedihewîne ku têra xwe mezin in ku bandorê li şêwazên bayê bikin. Li gorî lêkolînên ji dawiya salên 2010an ve hatiye pêşniyarkirin ku AMOC di serdemên hebûna qatên berfa berfireh û asta kêm a {{CO2}}yê de, herî zêde ji guhertinan re hesas e ku ev yek jî serdema qeşaya dawî kiriye "demeke herî guncaw" ê ji bo guherînên bi vî rengî. Hatiye pêşniyar kirin ku germbûna nîvkada başûr ji ber ku avên germtir ber bi bakur ve bi rêya gera termohalînê ya giştî belav bûne dê şêwazê bide destpêkirin. Delîlên paleoklîmayê niha ne ewqas bihêz in ku bibêjin ka bûyerên D-O bi guhertinên di AMOCê de dest pê kirine an jî AMOC di bersiva tetikek din de guheriye. Wek mînak hinek lêkolîn pêşniyar dikin ku guhertinên di bergê qeşaya deryayê de bûyerên D-O dane destpêkirin ji ber ku ew ê bandorê li germahiya avê û gerê bi rêya bersiva cemed-albedo bikin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[en:Atlantic meridional overturning circulation]] [[Kategorî:Okyanûsnasî]] 5j8lep0ee9i1bfrt1fbf4u56izvasb4 2101386 2101385 2026-11-02T05:09:49Z Penaber49 39672 2101386 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:OCP07 Fig-6.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a deryayên Nordîk û hevzênên bin-polar, ligel herikên rûyî (xêzên temam) û herikên kûr (xêzên qut-qut) ku beşek ji gera zivirî ya merîdyonal a Atlantîkê pêk tînin. Rengên xêzan germahiyên nêzîkî nîşan didin.]] '''Gerîdeya veguhêz a merîdyonel a Atlantîkê''' bi kurtasî ya îngilîzî '''AMOC''' (bi îngilîzî: ''Atlantic meridional overturning circulation'') pergala sereke ya herikên [[Okyanûs|okyanûsê]] ye ku li [[Okyanûsa Atlantîk|Okyanûsa Atlantîkê]] di xebatê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ |sernav=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |malper=www.ipcc.ch |roja-gihiştinê=2026-10-19 |ziman=en}}</ref> Ew pergal pêkhateyeke sereke ya pergala gera okyanûsên [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye û di pergala avhewaya gerstêrkê de roleke giring tîne cih. AMOC herikînên Okyanûsa Atlantîkê li ser rûyê avê û di kûrahiyên mezin de vedigire ku ev herikîn ji ber guherînên di avhewayê de, germahî û xwêbûna avê de pêk hatine. Ev herikîn nîvê gera termohalîn a cîhanî pêk tînin ku herikîna herikînên mezin ên okyanûsan vedigire û nîvê din jî gera zivirînê ya [[Okyanûsa Başûr]] vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aoml.noaa.gov/noaa-scientists-detect-reshaping-of-the-meridional-overturning-circulation-in-southern-ocean/ |sernav=Scientists Detect a Reshaping of the MOC in the Southern Ocean |malper=NOAA's Atlantic Oceanographic and Meteorological Laboratory |tarîx=2023-03-29 |roja-gihiştinê=2026-10-19 |ziman=en-US |paşnav=Communications |pêşnav=AOML}}</ref> AMOC ji herikîneke ber bi bakur ve ku ji avên germ û şortir di tebeqeyên jorîn ên Okyanûsa Atlantîkê de pêk hatiye û herikîneke vegerê ye ku ber bi başûr ve ji avên sar, ava kêmtir şor û kûr pêk hatiye. Ava germ a ji başûr şortir e, ji ber ku di herêma tropîkal de rêjeya dûkel bûnê bilindtir e. Ev ava germ û şor tebeqeya jorîn a okyanûsê pêk tîne; lê gava ev tebeqe sar dibe, tîrbûna ava şor zêde dibe û dibe sedem ku ev ava şor ber bi kûrahiyê ve binav bibe ku ev yek beşeke giring ê motora sîstema AMOCê ye. Ev beşên herikînê bi rêya herêmên "zivirîna avê" (overturning) li deryayên Nordîk û Okyanûsa Başûr bi hev ve girêdayî ne. Cihên vê zivirînê bi danûstandina xurt a germî, oksîjena heliyayî, karbon û xurekên din ve girêdayî ne ku ev pêvajo ji bo ekosîstemên okyanûsê û rola wê ya wekê enbarê karbonê (carbon sink) pir girîng e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buckley |pêşnav=Martha W. |paşnav2=Marshall |pêşnav2=John |tarîx=2016 |sernav=Observations, inferences, and mechanisms of the Atlantic Meridional Overturning Circulation: A review |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2015RG000493 |kovar=Reviews of Geophysics |ziman=en |cild=54 |hejmar=1 |rr=5–63 |doi=10.1002/2015RG000493 |issn=1944-9208}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lozier |pêşnav=M. S. |paşnav2=Li |pêşnav2=F. |paşnav3=Bacon |pêşnav3=S. |paşnav4=Bahr |pêşnav4=F. |paşnav5=Bower |pêşnav5=A. S. |paşnav6=Cunningham |pêşnav6=S. A. |paşnav7=de Jong |pêşnav7=M. F. |paşnav8=de Steur |pêşnav8=L. |paşnav9=deYoung |pêşnav9=B. |paşnav10=Fischer |pêşnav10=J. |paşnav11=Gary |pêşnav11=S. F. |paşnav12=Greenan |pêşnav12=B. J. W. |paşnav13=Holliday |pêşnav13=N. P. |paşnav14=Houk |pêşnav14=A. |paşnav15=Houpert |pêşnav15=L. |tarîx=2019 |sernav=A sea change in our view of overturning in the subpolar North Atlantic |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aau6592 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=363 |hejmar=6426 |rr=516–521 |doi=10.1126/science.aau6592}}</ref> Di heman demê de guhertinên di hêza AMOCê de dikarin bandoran li gelek hêmanên pergala avhewayê bikin.<ref name=":1" /> Guherîna avhewayê dibe ku AMOCê bi rêya zêdebûna germahiya okyanûsê û herikîna ava şirîn a zêde ya ku ber ji helandina pelên qeşayên li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ku bi berdewamiya sarbûna Atlantîka Bakur ve girêdayî ye, qels bike. Lêkolînên ku ji nû ve avakirina okyanûsografîkan bikar tînin destnîşan dikin ku ji sala 2015an vir ve, AMOC ji berê şoreşa pîşesaziyê qelstir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rahmstorf |pêşnav=Stefan |paşnav2=Box |pêşnav2=Jason E. |paşnav3=Feulner |pêşnav3=Georg |paşnav4=Mann |pêşnav4=Michael E. |paşnav5=Robinson |pêşnav5=Alexander |paşnav6=Rutherford |pêşnav6=Scott |paşnav7=Schaffernicht |pêşnav7=Erik J. |tarîx=2015 |sernav=Exceptional twentieth-century slowdown in Atlantic Ocean overturning circulation |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2554 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=5 |hejmar=5 |rr=475–480 |doi=10.1038/nclimate2554 |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Caesar |pêşnav=L. |paşnav2=McCarthy |pêşnav2=G. D. |paşnav3=Thornalley |pêşnav3=D. J. R. |paşnav4=Cahill |pêşnav4=N. |paşnav5=Rahmstorf |pêşnav5=S. |tarîx=2021 |sernav=Current Atlantic Meridional Overturning Circulation weakest in last millennium |url=https://www.nature.com/articles/s41561-021-00699-z |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=14 |hejmar=3 |rr=118–120 |doi=10.1038/s41561-021-00699-z |issn=1752-0908}}</ref> Li ser beşdariyên nisbî yên faktorên cûda nîqaş heye û ne diyar e ku çiqas ji vê qelsbûnê ji ber guherîna avhewayê an guherbariya xwezayî ya gerandinê di nav hezar salan de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Latif |pêşnav=Mojib |paşnav2=Sun |pêşnav2=Jing |paşnav3=Visbeck |pêşnav3=Martin |paşnav4=Hadi Bordbar |pêşnav4=M. |tarîx=2022 |sernav=Natural variability has dominated Atlantic Meridional Overturning Circulation since 1900 |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01342-4 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=455–460 |doi=10.1038/s41558-022-01342-4 |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilbourne |pêşnav=K. Halimeda |paşnav2=Wanamaker |pêşnav2=Alan D. |paşnav3=Moffa-Sanchez |pêşnav3=Paola |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=David J. |paşnav5=Amrhein |pêşnav5=Daniel E. |paşnav6=Butler |pêşnav6=Paul G. |paşnav7=Gebbie |pêşnav7=Geoffrey |paşnav8=Goes |pêşnav8=Marlos |paşnav9=Jansen |pêşnav9=Malte F. |paşnav10=Little |pêşnav10=Christopher M. |paşnav11=Mette |pêşnav11=Madelyn |paşnav12=Moreno-Chamarro |pêşnav12=Eduardo |paşnav13=Ortega |pêşnav13=Pablo |paşnav14=Otto-Bliesner |pêşnav14=Bette L. |paşnav15=Rossby |pêşnav15=Thomas |tarîx=2022 |sernav=Atlantic circulation change still uncertain |url=https://www.nature.com/articles/s41561-022-00896-4 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=15 |hejmar=3 |rr=165–167 |doi=10.1038/s41561-022-00896-4 |issn=1752-0908}}</ref> Modelên avhewayê pêşbînî dikin ku AMOC dê di sedsala 21ê de zêdetir qels bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Summary for Policymakers |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2022 |rr=3–36 |isbn=978-1-009-15796-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) |url=https://www.cambridge.org/core/books/ocean-and-cryosphere-in-a-changing-climate/summary-for-policymakers/097A895553D86981DFE6195ADFD3DDA4 |doi=10.1017/9781009157964.001}}</ref> Ji ber ku ev herêm ji aliyê herika [[Atlantîkaya Bakur]] ve germ dibin, dibe ku ev qelsbûn germahiya hewaya navînî ya li [[Skandînavya]], [[Brîtanyaya Mezin]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlendayê]] kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lenton |pêşnav=Timothy M. |paşnav2=Held |pêşnav2=Hermann |paşnav3=Kriegler |pêşnav3=Elmar |paşnav4=Hall |pêşnav4=Jim W. |paşnav5=Lucht |pêşnav5=Wolfgang |paşnav6=Rahmstorf |pêşnav6=Stefan |paşnav7=Schellnhuber |pêşnav7=Hans Joachim |tarîx=2008-02-12 |sernav=Tipping elements in the Earth's climate system |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.0705414105 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=105 |hejmar=6 |rr=1786–1793 |doi=10.1073/pnas.0705414105 |pmc=2538841 |pmid=18258748}}</ref> Qelsbûna AMOCê dibe ku bilindbûna asta deryayê li dora Amerîkaya Bakur jî bileztir bike û hilberîna seretayî ya li Atlantîkaya Bakur kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schmittner |pêşnav=Andreas |tarîx=2005 |sernav=Decline of the marine ecosystem caused by a reduction in the Atlantic overturning circulation |url=https://www.nature.com/articles/nature03476 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=434 |hejmar=7033 |rr=628–633 |doi=10.1038/nature03476 |issn=1476-4687}}</ref> Lawazbûna giran a AMOCê dikare bibe sedema hilweşîna gera veguhêzê dibe ku neguhere û ji ber vê yekê dibe ku bibe yek ji xalên çerxa guhertina dramatîk a di pergala avhewayê de.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Carrington |pêşnav=Damian |paşnav2=editor |pêşnav2=Damian Carrington Environment |tarîx=2026-04-15 |sernav=Critical Atlantic current significantly more likely to collapse than thought |url=https://www.theguardian.com/environment/2026/apr/15/critical-atlantic-current-significantly-more-likely-to-collapse-than-thought |roja-gihiştinê=2026-10-19 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ev hilweşîn germahiya navînî û rêjeya baran û berfê li [[Ewropa|Ewropayê]] bi girîngî kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Armstrong McKay |pêşnav=David I. |paşnav2=Staal |pêşnav2=Arie |paşnav3=Abrams |pêşnav3=Jesse F. |paşnav4=Winkelmann |pêşnav4=Ricarda |paşnav5=Sakschewski |pêşnav5=Boris |paşnav6=Loriani |pêşnav6=Sina |paşnav7=Fetzer |pêşnav7=Ingo |paşnav8=Cornell |pêşnav8=Sarah E. |paşnav9=Rockström |pêşnav9=Johan |paşnav10=Lenton |pêşnav10=Timothy M. |tarîx=2022-09-09 |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.abn7950 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=377 |hejmar=6611 |rr=eabn7950 |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref> Di heman demê de dibe ku pirbûna bûyerên hewayên ekstrem zêde bike û bandorên din ên giran jî hebin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hansen |pêşnav=James |paşnav2=Sato |pêşnav2=Makiko |paşnav3=Hearty |pêşnav3=Paul |paşnav4=Ruedy |pêşnav4=Reto |paşnav5=Kelley |pêşnav5=Maxwell |paşnav6=Masson-Delmotte |pêşnav6=Valerie |paşnav7=Russell |pêşnav7=Gary |paşnav8=Tselioudis |pêşnav8=George |paşnav9=Cao |pêşnav9=Junji |paşnav10=Rignot |pêşnav10=Eric |paşnav11=Velicogna |pêşnav11=Isabella |paşnav12=Tormey |pêşnav12=Blair |paşnav13=Donovan |pêşnav13=Bailey |paşnav14=Kandiano |pêşnav14=Evgeniya |paşnav15=von Schuckmann |pêşnav15=Karina |tarîx=2016-03-22 |sernav=Ice melt, sea level rise and superstorms: evidence from paleoclimate data, climate modeling, and modern observations that 2 °C global warming could be dangerous |url=https://acp.copernicus.org/articles/16/3761/2016/ |kovar=Atmospheric Chemistry and Physics |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=16 |hejmar=6 |rr=3761–3812 |doi=10.5194/acp-16-3761-2016 |issn=1680-7316}}</ref> == Awayên giştî == [[Wêne:thermohaline_circulation.svg|thumb|AMOC di têkiliya bi gera termohalîn a gerdûnî re]] Gerandina meridionel a Atlantîkê (AMOC) pergala sereke ya herikîna Okyanûsa Atlantîkê ye û her wiha beşek ji gerandina termohalîn a gerdûnî ye ku okyanûsên cîhanê bi "kemberek veguhastinê" ya yekane ya danûstandina ava berdewam ve girêdide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ |sernav=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |malper=www.ipcc.ch |roja-gihiştinê=2026-11-01 |ziman=en}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-kovar |paşnav=Broecker |pêşnav=Wallace S. |tarîx=2015-10-02 |sernav=The Great Ocean Conveyor |url=https://tos.org/oceanography/article/the-great-ocean-conveyor |kovar=Oceanography |cild=4 |hejmar=2 |rr=79–89 |doi=10.5670/oceanog.1991.07}}</ref> Bi gelemperî di demekê de ku tebeqeyên kûr sartir, tîrtir û şortir in ev ava bi kêmanî germ û kêmtir şor li ser rûyê okyanûsê dimîne ku ev rewş wekê tebeqebûna okyanûsê hatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yamaguchi |pêşnav=Ryohei |paşnav2=Suga |pêşnav2=Toshio |tarîx=2019 |sernav=Trend and Variability in Global Upper-Ocean Stratification Since the 1960s |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2019JC015439 |kovar=Journal of Geophysical Research: Oceans |ziman=en |cild=124 |hejmar=12 |rr=8933–8948 |doi=10.1029/2019JC015439 |issn=2169-9291}}</ref> Ava kûr di encama danûstandineke bi tebeqeya tevlîhevkirî ya okyanûsê re, germ dibe û/an jî şoriya xwe winda dike ku di encamê de tîrbûna avê kêm dibe û ber bi rûyê ava okyanûsê ve bilind dibe. Di navbera tebeqeyên okyanûsan de û di navbera beşên Okyanûsa Cîhanê de cudahiyên germahî û xwêbûnê hene ku ev her du faktor bi hev re bûne sedema gera termohalînê.<ref name=":2" /> Ji ber ku Okyanûsa Pasîfîkê ava zêde yên barana ava şirîn werdigire, li gorî okyanûsên din ên cîhanê şorahiya ava Okyanûsa Pasîfîkê kêm e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Craig |pêşnav=Philip M. |paşnav2=Ferreira |pêşnav2=David |paşnav3=Methven |pêşnav3=John |tarîx=2017-01-01 |sernav=The contrast between Atlantic and Pacific surface water fluxes |url=https://tellusjournal.org/articles/10.1080/16000870.2017.1330454 |kovar=Tellus |ziman=en |cild=69 |hejmar=1 |doi=10.1080/16000870.2017.1330454 |issn=3035-9554}}</ref> Ji ber vê yekê ava rûyê Okyanûsa Pasîfîkê têra xwe şor nîne ku dakeve kûrahiya zêdetirî çend sed metreyan ku ev jî tê vê wateyê ku divê ava kûrahiya okyanûsê ji cihekî din were.<ref name=":2" /> Ava okyanûsê li Atlantîkaya Bakur ji ava Pasîfîkê şortir e ku qismek ji ber ku dûkelbûna berfireh a li ser rûyê erdê xwê di nav ava mayî de kom dike û qismeke din jî ji ber ku qeşaya deryaya nêzîkê çerxa Arktîkê xwê di zivistanê de dema ku diqelişe derdixe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://nsidc.org/learn |sernav=Learn {{!}} National Snow and Ice Data Center |malper=nsidc.org |roja-gihiştinê=2026-11-01}}</ref> Şilbûna dûkelbûyî ya li Atlantîkê berê ku wekê baran vegere, bi lez ji aliyê gerandina atmosferê ve tê birin. Bayên bazirganî vê şilbûnê li seranserê Amerîkaya Navîn û rojhilatê Pasîfîka Bakur vediguhezînin ku li wir wekê baran dibare.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wang |pêşnav=Chunzai |paşnav2=Zhang |pêşnav2=Liping |paşnav3=Lee |pêşnav3=Sang-Ki |tarîx=2013-02-15 |sernav=Response of Freshwater Flux and Sea Surface Salinity to Variability of the Atlantic Warm Pool |url=http://journals.ametsoc.org/doi/10.1175/JCLI-D-12-00284.1 |kovar=Journal of Climate |ziman=en |cild=26 |hejmar=4 |rr=1249–1267 |doi=10.1175/JCLI-D-12-00284.1 |issn=0894-8755}}</ref> Rêzeçiyayên mezin ên wekê Platoya Tîbetî, Çiyayên Kevirî û Andê rê li ber veguhestina şilbûna wekhev vedigerînin Atlantîkê. Ji ber vê pêvajoyê, ava rûyê Atlantîkê şor dibe û ji ber vê yekê jî tîr dibe ku di dawiyê de ber bi jêr ve diçe û ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) çêdike. Avabûna NADW bi giranî li deryayên Nordîk çêdibe û têkeliyek tevlihev a girseyên avên herêmî yên wekê Ava Serherikîna Tengava Danîmarkayê (DSOW), Ava Serherikîna Îzlenda-Skotlandayê (ISOW) û Ava Serherikîna Deryayên Nordîk vedihewîne. Ava Deryaya Labrador jî dibe ku roleke girîng bilîze lê delîlên zêde nîşan didin ku ava li deryayên Labrador û deryayên Irminger bi giranî di nav Gyre ya Atlantîkaya Bakur re digere û bi mayî ya AMOCê re tevliheviyeke hindik heye. NADW (ava kûr a Atlantîkaya Bakur) tebeqeya avê ya herî kûr a Okyanûsa Atlantîkê ye nîne û ava binî ya Antarktîkayê (AABW) di her hewzeke ku ji 4.000 metreyan kûrtir e de ye ku ev av her tim tebeqeya okyanûsê ya herî tîr û herî kûr e. Gava beşên jorîn ên AABWyê ber bi jor ve bilind dibin, ev av tevlî NADWyê dibin û hêza avê zêde dikin. Pêkhatina NADWyê her wiha destpêka koma jêrîn a gera avê ye. Tevgera daketina ku dibe sedema pêkhatina NADWyê, bi vî girseyeke wekhev a tevgera bilindbûnê (upwelling) tê hevsengkirin. Li Atlantîkaya rojava, veguhastina ekmanê ku zêdebûna tevlîhevkirina tebeqeyên okyanûsê ye û ji ber çalakiya bayê çêdibe, dibe sedema bilindbûneke bihêz a ava li herêmên Herika Kanaryayê û Herika Benguelayê ku ev herik li peravên bakurê rojava û başûrê rojavayê Afrîkayê cih digirin. Her çend heta girtina rêya deryayî ya Amerîkaya Navîn di dawiya serdema Pliyosenê de, rewşeke berevajî hebe jî, li gorî daneyên sala 2014an bilindbûna avê li derdora Herika Kanaryayê ji ya Herika Benguelayê pir bihêztir e. Li Atlantîkaya Rojhilat, bilindbûneke berbiçav a avê tenê di mehên diyar ên salê de pêk tê ku ev sedem jî ev e ku li vê herêmê termoklîna (tebeqeya guherîna germahiyê) kûr heye, ji ber vê yekê rewş li vir zêdetir girêdayî germahiya rûyê deryayê ye, ne ku ji ber çalakiya bayê ye. Her wiha çerxeke bilindbûna ava çendsalî jî heye ku bi çerxa El Niño/La Niña re hevaheng e. Di heman demê de, ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) ber bi başûr ve diçe û li dawiya başûr a xeta derbasbûna Atlantîkê, nêzîkê ji %80 ji vê avê li Okyanûsa Başûr derdikeve ser rûyê avê ku ev yek avê bi gera zivirî ya Okyanûsa Başûr (SOOC) ve girê dide. Piştê derketina ser rûyê avê, hatiye fêmkirin ku av yek ji du rêyan dişopîne. Ava ku nêzîkî Antarktîkayê derdikeve ser rûyê avê, bi ihtimaleke mezin ji ber qeşaya deryayî ya Antarktîkayê sar dibe û dîsa dadikeve girseyên jêrîn a vê gerê. Beşek ji vê avê tevlê AABW dibe, lê beşê mayî yê herika girseya jêrîn di dawiyê de digihîje kûrahiyên Okyanûsa Pasîfîk û Okyanûsa Hindî. Ava ku li latîtûdên nizm (nêzîktirî ekvatorê) ku qeşa lê tune ye, derdikeve ser rûyê avê, ji ber veguhastina ekmanê (Ekman transport) zêdetir ber bi bakur ve diçe û tevlê girseya jorîn dibe. Ava germ a di girseya jorîn de ji herika vegerê ya ber bi Atlantîka Bakur ve berpirsiyar e ku ev herik bi piranî li dora peravên Afrîkayê û bi navgîniya arşîpelên Endonezyayê pêk tê. Gava ev av vedigere Atlantîkaya Bakur, sartir û tîrtir dibe, dadikeve binê avê û dîsa tevlê NADWê dibe. Di heman demê de NADW ber bi başûr ve diçe û li dawiya başûr a xeta derbasbûna Atlantîkê, nêzîkê ji %80ê wê li Okyanûsa Başûr derdikeve rûyê avê û bi vî awayê xwe bi gera zivirî ya Okyanûsa Başûr (SOOC) ve girê dide. Piştî bilindbûnê hatiye fêmkirin ku av yek ji du rêyan digire. Ava ku nêzîkê Antarktîkayê derdikeve holê, bi îhtîmaleke mezin dê ji aliyê qeşaya deryayê ya Antarktîkayê ve were sarkirin û vegere nav girseya jêrîn a gerokê. Hinek ji vê avê dê dîsa tevlê AABW bibe lê ava mayî ya herikîna girseya jêrîn dê di dawiyê de bigihîje kûrahiya okyanûsên Pasîfîk û Hindî. Ava ku li latîtûdên nizm (ava bê qeşa) ber bi jor ve radibe, ji ber veguhastina Ekmanê ber bi bakur ve diçe û tevlê girseya jorîn dibe. Ava germ a di girseya jorîn de, dibe sedema herika vegera ber bi Atlantîka Bakur ve; ev herik bi piranî li derdora peravên Afrîkayê û bi navgîniya arşîpelên Endonezyayê pêk tê. Gava ev av vedigere Atlantîka Bakur, sar dibe û tîrbûna avê zêde dibe; paşê dadikeve binî û dîsa tevlê ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) dibe. == Rola di pergala avhewayê de == [[Wêne:Wang 2022 strong AMOC role.png|thumb|Veguhastina germê ji okyanûsê ber bi atmosferê ve (li aliyê çepê) û zêdebûna rêjeya germa li Okyanûsa Atlantîkê (li aliyê rastê) ku dema AMOC bi hêz e, tê dîtin.]] Deverên rojbendî beşa herî germ a cîhanê ye û ji ber termodînamîkê, ev germahî ber bi cemseran ve diçe. Piraniya vê germahîyê bi gerandina atmosferê ve tê veguhastin lê herikînên okyanûsê ya germ û rûberî roleke girîng dilîzin. Germahî ji rojbendê ber bi bakur an jî başûr ve diçe; Okyanûsa Atlantîk tekane okyanûs e ku herikîna germahîyê ber bi bakur ve ye. Beşeke mezin a veguhastina germê li Okyanûsa Atlantîkê ji aliyê "Gulf Stream"ê pêk tê ku ev herikeke rûyî ye ku ava germ ji herêma Karîbê ber bi bakur ve dibe. Her çend tevahiya herika Gulf Streamê tenê ji aliyê bayê ve were pêşvebirin jî, beşa wê ya herî bakurî ango Herika Atlantîka Bakur, piraniya germa xwe ji danûstendina termohalîn a di çarçoveya AMOCê de werdigire. Bi vê awayê AMOC heta ji %25ê tevahiya germê ber bi nîvkada bakur ve vediguhêze û di avhewaya derdora bakurê rojavayê Ewropayê de roleke girîng dilîze. Ji ber ku şêwazên atmosferî jî di veguhastina germê de roleke mezin dileyizin ku ev raman dibêje "ger veguhastina germê bi rêya herikên okyanûsê nebûya, dê avhewaya Ewropaya Bakur bi qasê avhewaya Amerîkaya Bakur a bakur sar bûya" (ango heta 15–20 °C (27–36 °F) sartir) ku bi giştî wekê ramaneke şaş tê dîtin. Her çend lêkolîneke modelkirinê pêşniyar kiriye ku hilweşîna AMOCê dikare di nava sedsalekê de bibe sedema sarbûneke mîna Serdema Qeşayê ku berfirehbûna qeşaya deryayê û çêbûna girseyên cemedan jî di nav de ne lê rastbûna van encaman cihê gumanê ye. Li ser vê yekê lihevkirinek heye ku AMOC, Ewropaya Bakur û Ewropaya Rojava ji ya ku dê di rewşeke din de bûya, germtir dihêle û ev cudahî li gorî herêmê di navbera 4 °C û 10 °C de diguhere. Wek mînak lêkolînên li ser Herika Floridayê (Florida Current) nîşan didin ku Herika Kendavê (Gulf Stream) di navbera salên 1200 û 1850î de, ji ber zêdebûna xwêbûna rûyê avê, bi qasê ji %10 lawaztir bûye û ev yek bi ihtîmaleke mezin bûye sedema wan şert û mercên ku wekê "Serdema Qeşayê ya Biçûk" (Little Ice Age) hatine naskirin. AMOC bi du awayên sereke Okyanûsa Atlantîkê vediguherîne depoyeke karbona bi bandortir. Ya yekem, tevgera hilkişîna avê, mêjerên mezin ên xurekên pêwîst digihîne avên rûyê okyanûsê; ev yek piştgiriyê dide mezinbûna fîtoplanktonan ku di encamê de hilberîna seretayî ya deryayî û mêjera giştî ya fotosentezê li avên rûyê okyanûsê zêde dike. Ya duyem jî di ava ku ji kûrahiyê derdikeve rûyê avê de, asta karbona heliyayî kêm e; sedem jî ew e ku ev av bi gelemperî 1000 salî ye û rastî zêdebûna {{CO2}} ya ku ji ber çalakiyên mirovan di atmosferê de pêk hatiye, nehatiye. Ev av li gorî avên rûyî yên ku bi karbonê zêdetir têr bûne, mêjerên mezintir karbonê dikişîne nava xwe û dema ku ev av ber bi kûrahiyê ve diçe, rê li ber wê tê girtin ku karbonê dîsa berdide atmosferê. Her çend Okyanûsa Başûr bi awayekî berbiçav mezintirîn depoya karbona okyanûsan be jî, Atlantîka Bakur di nîvkada bakur de depoya karbona herî mezin e. === Guherînên ji nişka ve ku di dema Pleystosena dereng de pêk hatiye === Ji ber ku gera zivirî ya merîdyonal a Atlantîkê (AMOC) bi rêzetêkiliyên di navbera tebeqeyên ava okyanûsa xwedî germahî û şoriya cûda ve girêdayî ye ku ev pergal ne statîk e; berevajî vê, ew rastê guherînên biçûk û periyodîk û her wiha guherînên mezin û demdirêj hatiye ku ev jî encama bandorên derveyî ne. Gelek ji van guherînan di serdema pleîstosena Dereng (ji 126.000 heta 11.700 sal berê) de pêk hatine ku ev serdem, qonaxa dawî ya jeolojîk ê berî serdema heyî an jî holosenê bû. Her wiha ev serdem, serdema qeşaya dawî jî vedigire ku di zimanê rojane de wekê "serdema qeşaya dawî" hatiye naskirin. Di vê serdemê de, di navbera nîvkoşeyên cîhanê de bîstûpênc guherînên guhertinên germa ji nişka ve çêbûne ku ev guherîn wekê bûyerên Dansgaard–Oeschger (bûyerên D-O) hatine binavkirin. Navê wan ji Willi Dansgaard û Hans Oeschger hatiye ku di salên 1980î de bi analîzkirina mînakên qeşayên ji Grînlendayê, vê bûyerê keşif kirine. Bûyerên D-O bi taybetî bi germbûna bilez a di navbera 8 °C û 15 °C de têne naskirin ku di nava çend dehsalan de li Grînlendayê pêk hatiye. Germbûn li tevahiya herêma Atlantîka Bakur jî çêbûye lê di heman demê de, di van bûyeran de li Okyanûsa Başûr sarbûneke bi heman astê pêk hatiye. Ev rewş bi bihêz bûna AMOCê re hevaheng e ku vê awayê pergala germê ji nîvkoveke dinyayê vediguhezîne nîvkova din a Dinyayê. Germbûna nîvkova bakur bûye sedema helîna qeşayan û wisa dixuyê ku gelek bûyerên D-O bi bûyerên Heinrichê re bi dawî bûne ku di van van bûyeran de, girseyên mezin ên qeşayê ji qeşaya Laurentide ya wê demê qut bûne û ketine nav okyanûsê. Her ku ev girseyên qeşayê di okyanûsê de diheliyan, ava okyanûsê şirîntir (kêmtir şor) bûye û ev yek jî bûye sedema lawazbûna gera avê û rawestana germbûna D-O. Heya roja îro jî ravekirinek hevbeş tune ye ka çima AMOC ewqas guheriye ku bi taybetî ev guherîn tenê di vê serdema qeşayê de pêk hatiye. Hîpotezên hevpar şêwazên çerxî yên guherîna şorbûna li Atlantîka Bakur an jî çerxek şêwaza bayê ji ber mezinbûn û kêmbûna pelên qeşayê yên herêmê vedihewîne ku têra xwe mezin in ku bandorê li şêwazên bayê bikin. Li gorî lêkolînên ji dawiya salên 2010an ve hatiye pêşniyarkirin ku AMOC di serdemên hebûna qatên berfa berfireh û asta kêm a {{CO2}}yê de, herî zêde ji guhertinan re hesas e ku ev yek jî serdema qeşaya dawî kiriye "demeke herî guncaw" ê ji bo guherînên bi vî rengî. Hatiye pêşniyar kirin ku germbûna nîvkada başûr ji ber ku avên germtir ber bi bakur ve bi rêya gera termohalînê ya giştî belav bûne dê şêwazê bide destpêkirin. Delîlên paleoklîmayê niha ne ewqas bihêz in ku bibêjin ka bûyerên D-O bi guhertinên di AMOCê de dest pê kirine an jî AMOC di bersiva tetikek din de guheriye. Wek mînak hinek lêkolîn pêşniyar dikin ku guhertinên di bergê qeşaya deryayê de bûyerên D-O dane destpêkirin ji ber ku ew ê bandorê li germahiya avê û gerê bi rêya bersiva cemed-albedo bikin. Bûyerên D-O bi rêza berevajî hatine hejmartin ku hejmarên herî mezin ê ji bo bûyerên herî kevn hatine diyarkirin. Bûyera duyem a ji dawiyê, ango bûyera Dansgaard–Oeschger 1, nêzîkî 14.690 sal berê qewimiye û nîşana derbasbûna ji serdema "Oldest Dryas" (dryasa herî kevn) ji bo serdema navber a Bølling–Allerød e ku ev serdem heta 12.890 salên beriya niha berdewam kiriye. Navê wê ji du cihên li Danîmarkayê hatiye girtin ku tê de fosîlên riwekan hatine dîtin ku ev riwek tenê di serdemeke bi kêmî germ a nîvkada bakur de dikaribûn bijîn. Germbûna mezin a li nîvkada bakur, bi sarbûna li nîvkada başûr re hevseng bû, ji ber vê yekê di germahiya cîhanî de guherîneke berbiçav çênebûye ku ev rewş bi guherînên di AMOCê (Circilana Meridyonel a Atlantîkê) re lihevhatiye. Di heman demê de destpêka vê serdemê bûye sedema bilindbûna asta deryayê ku ev yek ji ber hilweşîna qeşayê pêk hatiye û wekê "Meltwater pulse 1A" (pêla ava heliyayî 1A) hatiye binavkirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[en:Atlantic meridional overturning circulation]] [[Kategorî:Okyanûsnasî]] 5qy92i26doeno8cscx46yxly59pgvaq 2101387 2101386 2026-11-02T05:16:39Z Penaber49 39672 2101387 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:OCP07 Fig-6.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a deryayên Nordîk û hevzênên bin-polar, ligel herikên rûyî (xêzên temam) û herikên kûr (xêzên qut-qut) ku beşek ji gera zivirî ya merîdyonal a Atlantîkê pêk tînin. Rengên xêzan germahiyên nêzîkî nîşan didin.]] '''Gerîdeya veguhêz a merîdyonel a Atlantîkê''' bi kurtasî ya îngilîzî '''AMOC''' (bi îngilîzî: ''Atlantic meridional overturning circulation'') pergala sereke ya herikên [[Okyanûs|okyanûsê]] ye ku li [[Okyanûsa Atlantîk|Okyanûsa Atlantîkê]] di xebatê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ |sernav=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |malper=www.ipcc.ch |roja-gihiştinê=2026-10-19 |ziman=en}}</ref> Ew pergal pêkhateyeke sereke ya pergala gera okyanûsên [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye û di pergala avhewaya gerstêrkê de roleke giring tîne cih. AMOC herikînên Okyanûsa Atlantîkê li ser rûyê avê û di kûrahiyên mezin de vedigire ku ev herikîn ji ber guherînên di avhewayê de, germahî û xwêbûna avê de pêk hatine. Ev herikîn nîvê gera termohalîn a cîhanî pêk tînin ku herikîna herikînên mezin ên okyanûsan vedigire û nîvê din jî gera zivirînê ya [[Okyanûsa Başûr]] vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aoml.noaa.gov/noaa-scientists-detect-reshaping-of-the-meridional-overturning-circulation-in-southern-ocean/ |sernav=Scientists Detect a Reshaping of the MOC in the Southern Ocean |malper=NOAA's Atlantic Oceanographic and Meteorological Laboratory |tarîx=2023-03-29 |roja-gihiştinê=2026-10-19 |ziman=en-US |paşnav=Communications |pêşnav=AOML}}</ref> AMOC ji herikîneke ber bi bakur ve ku ji avên germ û şortir di tebeqeyên jorîn ên Okyanûsa Atlantîkê de pêk hatiye û herikîneke vegerê ye ku ber bi başûr ve ji avên sar, ava kêmtir şor û kûr pêk hatiye. Ava germ a ji başûr şortir e, ji ber ku di herêma tropîkal de rêjeya dûkel bûnê bilindtir e. Ev ava germ û şor tebeqeya jorîn a okyanûsê pêk tîne; lê gava ev tebeqe sar dibe, tîrbûna ava şor zêde dibe û dibe sedem ku ev ava şor ber bi kûrahiyê ve binav bibe ku ev yek beşeke giring ê motora sîstema AMOCê ye. Ev beşên herikînê bi rêya herêmên "zivirîna avê" (overturning) li deryayên Nordîk û Okyanûsa Başûr bi hev ve girêdayî ne. Cihên vê zivirînê bi danûstandina xurt a germî, oksîjena heliyayî, karbon û xurekên din ve girêdayî ne ku ev pêvajo ji bo ekosîstemên okyanûsê û rola wê ya wekê enbarê karbonê (carbon sink) pir girîng e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buckley |pêşnav=Martha W. |paşnav2=Marshall |pêşnav2=John |tarîx=2016 |sernav=Observations, inferences, and mechanisms of the Atlantic Meridional Overturning Circulation: A review |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2015RG000493 |kovar=Reviews of Geophysics |ziman=en |cild=54 |hejmar=1 |rr=5–63 |doi=10.1002/2015RG000493 |issn=1944-9208}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lozier |pêşnav=M. S. |paşnav2=Li |pêşnav2=F. |paşnav3=Bacon |pêşnav3=S. |paşnav4=Bahr |pêşnav4=F. |paşnav5=Bower |pêşnav5=A. S. |paşnav6=Cunningham |pêşnav6=S. A. |paşnav7=de Jong |pêşnav7=M. F. |paşnav8=de Steur |pêşnav8=L. |paşnav9=deYoung |pêşnav9=B. |paşnav10=Fischer |pêşnav10=J. |paşnav11=Gary |pêşnav11=S. F. |paşnav12=Greenan |pêşnav12=B. J. W. |paşnav13=Holliday |pêşnav13=N. P. |paşnav14=Houk |pêşnav14=A. |paşnav15=Houpert |pêşnav15=L. |tarîx=2019 |sernav=A sea change in our view of overturning in the subpolar North Atlantic |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aau6592 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=363 |hejmar=6426 |rr=516–521 |doi=10.1126/science.aau6592}}</ref> Di heman demê de guhertinên di hêza AMOCê de dikarin bandoran li gelek hêmanên pergala avhewayê bikin.<ref name=":1" /> Guherîna avhewayê dibe ku AMOCê bi rêya zêdebûna germahiya okyanûsê û herikîna ava şirîn a zêde ya ku ber ji helandina pelên qeşayên li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ku bi berdewamiya sarbûna Atlantîka Bakur ve girêdayî ye, qels bike. Lêkolînên ku ji nû ve avakirina okyanûsografîkan bikar tînin destnîşan dikin ku ji sala 2015an vir ve, AMOC ji berê şoreşa pîşesaziyê qelstir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rahmstorf |pêşnav=Stefan |paşnav2=Box |pêşnav2=Jason E. |paşnav3=Feulner |pêşnav3=Georg |paşnav4=Mann |pêşnav4=Michael E. |paşnav5=Robinson |pêşnav5=Alexander |paşnav6=Rutherford |pêşnav6=Scott |paşnav7=Schaffernicht |pêşnav7=Erik J. |tarîx=2015 |sernav=Exceptional twentieth-century slowdown in Atlantic Ocean overturning circulation |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2554 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=5 |hejmar=5 |rr=475–480 |doi=10.1038/nclimate2554 |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Caesar |pêşnav=L. |paşnav2=McCarthy |pêşnav2=G. D. |paşnav3=Thornalley |pêşnav3=D. J. R. |paşnav4=Cahill |pêşnav4=N. |paşnav5=Rahmstorf |pêşnav5=S. |tarîx=2021 |sernav=Current Atlantic Meridional Overturning Circulation weakest in last millennium |url=https://www.nature.com/articles/s41561-021-00699-z |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=14 |hejmar=3 |rr=118–120 |doi=10.1038/s41561-021-00699-z |issn=1752-0908}}</ref> Li ser beşdariyên nisbî yên faktorên cûda nîqaş heye û ne diyar e ku çiqas ji vê qelsbûnê ji ber guherîna avhewayê an guherbariya xwezayî ya gerandinê di nav hezar salan de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Latif |pêşnav=Mojib |paşnav2=Sun |pêşnav2=Jing |paşnav3=Visbeck |pêşnav3=Martin |paşnav4=Hadi Bordbar |pêşnav4=M. |tarîx=2022 |sernav=Natural variability has dominated Atlantic Meridional Overturning Circulation since 1900 |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01342-4 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=455–460 |doi=10.1038/s41558-022-01342-4 |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilbourne |pêşnav=K. Halimeda |paşnav2=Wanamaker |pêşnav2=Alan D. |paşnav3=Moffa-Sanchez |pêşnav3=Paola |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=David J. |paşnav5=Amrhein |pêşnav5=Daniel E. |paşnav6=Butler |pêşnav6=Paul G. |paşnav7=Gebbie |pêşnav7=Geoffrey |paşnav8=Goes |pêşnav8=Marlos |paşnav9=Jansen |pêşnav9=Malte F. |paşnav10=Little |pêşnav10=Christopher M. |paşnav11=Mette |pêşnav11=Madelyn |paşnav12=Moreno-Chamarro |pêşnav12=Eduardo |paşnav13=Ortega |pêşnav13=Pablo |paşnav14=Otto-Bliesner |pêşnav14=Bette L. |paşnav15=Rossby |pêşnav15=Thomas |tarîx=2022 |sernav=Atlantic circulation change still uncertain |url=https://www.nature.com/articles/s41561-022-00896-4 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=15 |hejmar=3 |rr=165–167 |doi=10.1038/s41561-022-00896-4 |issn=1752-0908}}</ref> Modelên avhewayê pêşbînî dikin ku AMOC dê di sedsala 21ê de zêdetir qels bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Summary for Policymakers |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2022 |rr=3–36 |isbn=978-1-009-15796-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) |url=https://www.cambridge.org/core/books/ocean-and-cryosphere-in-a-changing-climate/summary-for-policymakers/097A895553D86981DFE6195ADFD3DDA4 |doi=10.1017/9781009157964.001}}</ref> Ji ber ku ev herêm ji aliyê herika [[Atlantîkaya Bakur]] ve germ dibin, dibe ku ev qelsbûn germahiya hewaya navînî ya li [[Skandînavya]], [[Brîtanyaya Mezin]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlendayê]] kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lenton |pêşnav=Timothy M. |paşnav2=Held |pêşnav2=Hermann |paşnav3=Kriegler |pêşnav3=Elmar |paşnav4=Hall |pêşnav4=Jim W. |paşnav5=Lucht |pêşnav5=Wolfgang |paşnav6=Rahmstorf |pêşnav6=Stefan |paşnav7=Schellnhuber |pêşnav7=Hans Joachim |tarîx=2008-02-12 |sernav=Tipping elements in the Earth's climate system |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.0705414105 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=105 |hejmar=6 |rr=1786–1793 |doi=10.1073/pnas.0705414105 |pmc=2538841 |pmid=18258748}}</ref> Qelsbûna AMOCê dibe ku bilindbûna asta deryayê li dora Amerîkaya Bakur jî bileztir bike û hilberîna seretayî ya li Atlantîkaya Bakur kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schmittner |pêşnav=Andreas |tarîx=2005 |sernav=Decline of the marine ecosystem caused by a reduction in the Atlantic overturning circulation |url=https://www.nature.com/articles/nature03476 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=434 |hejmar=7033 |rr=628–633 |doi=10.1038/nature03476 |issn=1476-4687}}</ref> Lawazbûna giran a AMOCê dikare bibe sedema hilweşîna gera veguhêzê dibe ku neguhere û ji ber vê yekê dibe ku bibe yek ji xalên çerxa guhertina dramatîk a di pergala avhewayê de.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Carrington |pêşnav=Damian |paşnav2=editor |pêşnav2=Damian Carrington Environment |tarîx=2026-04-15 |sernav=Critical Atlantic current significantly more likely to collapse than thought |url=https://www.theguardian.com/environment/2026/apr/15/critical-atlantic-current-significantly-more-likely-to-collapse-than-thought |roja-gihiştinê=2026-10-19 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ev hilweşîn germahiya navînî û rêjeya baran û berfê li [[Ewropa|Ewropayê]] bi girîngî kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Armstrong McKay |pêşnav=David I. |paşnav2=Staal |pêşnav2=Arie |paşnav3=Abrams |pêşnav3=Jesse F. |paşnav4=Winkelmann |pêşnav4=Ricarda |paşnav5=Sakschewski |pêşnav5=Boris |paşnav6=Loriani |pêşnav6=Sina |paşnav7=Fetzer |pêşnav7=Ingo |paşnav8=Cornell |pêşnav8=Sarah E. |paşnav9=Rockström |pêşnav9=Johan |paşnav10=Lenton |pêşnav10=Timothy M. |tarîx=2022-09-09 |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.abn7950 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=377 |hejmar=6611 |rr=eabn7950 |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref> Di heman demê de dibe ku pirbûna bûyerên hewayên ekstrem zêde bike û bandorên din ên giran jî hebin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hansen |pêşnav=James |paşnav2=Sato |pêşnav2=Makiko |paşnav3=Hearty |pêşnav3=Paul |paşnav4=Ruedy |pêşnav4=Reto |paşnav5=Kelley |pêşnav5=Maxwell |paşnav6=Masson-Delmotte |pêşnav6=Valerie |paşnav7=Russell |pêşnav7=Gary |paşnav8=Tselioudis |pêşnav8=George |paşnav9=Cao |pêşnav9=Junji |paşnav10=Rignot |pêşnav10=Eric |paşnav11=Velicogna |pêşnav11=Isabella |paşnav12=Tormey |pêşnav12=Blair |paşnav13=Donovan |pêşnav13=Bailey |paşnav14=Kandiano |pêşnav14=Evgeniya |paşnav15=von Schuckmann |pêşnav15=Karina |tarîx=2016-03-22 |sernav=Ice melt, sea level rise and superstorms: evidence from paleoclimate data, climate modeling, and modern observations that 2 °C global warming could be dangerous |url=https://acp.copernicus.org/articles/16/3761/2016/ |kovar=Atmospheric Chemistry and Physics |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=16 |hejmar=6 |rr=3761–3812 |doi=10.5194/acp-16-3761-2016 |issn=1680-7316}}</ref> == Awayên giştî == [[Wêne:thermohaline_circulation.svg|thumb|AMOC di têkiliya bi gera termohalîn a gerdûnî re]] Gerandina meridionel a Atlantîkê (AMOC) pergala sereke ya herikîna Okyanûsa Atlantîkê ye û her wiha beşek ji gerandina termohalîn a gerdûnî ye ku okyanûsên cîhanê bi "kemberek veguhastinê" ya yekane ya danûstandina ava berdewam ve girêdide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ |sernav=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |malper=www.ipcc.ch |roja-gihiştinê=2026-11-01 |ziman=en}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-kovar |paşnav=Broecker |pêşnav=Wallace S. |tarîx=2015-10-02 |sernav=The Great Ocean Conveyor |url=https://tos.org/oceanography/article/the-great-ocean-conveyor |kovar=Oceanography |cild=4 |hejmar=2 |rr=79–89 |doi=10.5670/oceanog.1991.07}}</ref> Bi gelemperî di demekê de ku tebeqeyên kûr sartir, tîrtir û şortir in ev ava bi kêmanî germ û kêmtir şor li ser rûyê okyanûsê dimîne ku ev rewş wekê tebeqebûna okyanûsê hatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yamaguchi |pêşnav=Ryohei |paşnav2=Suga |pêşnav2=Toshio |tarîx=2019 |sernav=Trend and Variability in Global Upper-Ocean Stratification Since the 1960s |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2019JC015439 |kovar=Journal of Geophysical Research: Oceans |ziman=en |cild=124 |hejmar=12 |rr=8933–8948 |doi=10.1029/2019JC015439 |issn=2169-9291}}</ref> Ava kûr di encama danûstandineke bi tebeqeya tevlîhevkirî ya okyanûsê re, germ dibe û/an jî şoriya xwe winda dike ku di encamê de tîrbûna avê kêm dibe û ber bi rûyê ava okyanûsê ve bilind dibe. Di navbera tebeqeyên okyanûsan de û di navbera beşên Okyanûsa Cîhanê de cudahiyên germahî û xwêbûnê hene ku ev her du faktor bi hev re bûne sedema gera termohalînê.<ref name=":2" /> Ji ber ku Okyanûsa Pasîfîkê ava zêde yên barana ava şirîn werdigire, li gorî okyanûsên din ên cîhanê şorahiya ava Okyanûsa Pasîfîkê kêm e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Craig |pêşnav=Philip M. |paşnav2=Ferreira |pêşnav2=David |paşnav3=Methven |pêşnav3=John |tarîx=2017-01-01 |sernav=The contrast between Atlantic and Pacific surface water fluxes |url=https://tellusjournal.org/articles/10.1080/16000870.2017.1330454 |kovar=Tellus |ziman=en |cild=69 |hejmar=1 |doi=10.1080/16000870.2017.1330454 |issn=3035-9554}}</ref> Ji ber vê yekê ava rûyê Okyanûsa Pasîfîkê têra xwe şor nîne ku dakeve kûrahiya zêdetirî çend sed metreyan ku ev jî tê vê wateyê ku divê ava kûrahiya okyanûsê ji cihekî din were.<ref name=":2" /> Ava okyanûsê li Atlantîkaya Bakur ji ava Pasîfîkê şortir e ku qismek ji ber ku dûkelbûna berfireh a li ser rûyê erdê xwê di nav ava mayî de kom dike û qismeke din jî ji ber ku qeşaya deryaya nêzîkê çerxa Arktîkê xwê di zivistanê de dema ku diqelişe derdixe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://nsidc.org/learn |sernav=Learn {{!}} National Snow and Ice Data Center |malper=nsidc.org |roja-gihiştinê=2026-11-01}}</ref> Şilbûna dûkelbûyî ya li Atlantîkê berê ku wekê baran vegere, bi lez ji aliyê gerandina atmosferê ve tê birin. Bayên bazirganî vê şilbûnê li seranserê Amerîkaya Navîn û rojhilatê Pasîfîka Bakur vediguhezînin ku li wir wekê baran dibare.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wang |pêşnav=Chunzai |paşnav2=Zhang |pêşnav2=Liping |paşnav3=Lee |pêşnav3=Sang-Ki |tarîx=2013-02-15 |sernav=Response of Freshwater Flux and Sea Surface Salinity to Variability of the Atlantic Warm Pool |url=http://journals.ametsoc.org/doi/10.1175/JCLI-D-12-00284.1 |kovar=Journal of Climate |ziman=en |cild=26 |hejmar=4 |rr=1249–1267 |doi=10.1175/JCLI-D-12-00284.1 |issn=0894-8755}}</ref> Rêzeçiyayên mezin ên wekê Platoya Tîbetî, Çiyayên Kevirî û Andê rê li ber veguhestina şilbûna wekhev vedigerînin Atlantîkê. Ji ber vê pêvajoyê, ava rûyê Atlantîkê şor dibe û ji ber vê yekê jî tîr dibe ku di dawiyê de ber bi jêr ve diçe û ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) çêdike. Avabûna NADW bi giranî li deryayên Nordîk çêdibe û têkeliyek tevlihev a girseyên avên herêmî yên wekê Ava Serherikîna Tengava Danîmarkayê (DSOW), Ava Serherikîna Îzlenda-Skotlandayê (ISOW) û Ava Serherikîna Deryayên Nordîk vedihewîne. Ava Deryaya Labrador jî dibe ku roleke girîng bilîze lê delîlên zêde nîşan didin ku ava li deryayên Labrador û deryayên Irminger bi giranî di nav Gyre ya Atlantîkaya Bakur re digere û bi mayî ya AMOCê re tevliheviyeke hindik heye. NADW (ava kûr a Atlantîkaya Bakur) tebeqeya avê ya herî kûr a Okyanûsa Atlantîkê ye nîne û ava binî ya Antarktîkayê (AABW) di her hewzeke ku ji 4.000 metreyan kûrtir e de ye ku ev av her tim tebeqeya okyanûsê ya herî tîr û herî kûr e. Gava beşên jorîn ên AABWyê ber bi jor ve bilind dibin, ev av tevlî NADWyê dibin û hêza avê zêde dikin. Pêkhatina NADWyê her wiha destpêka koma jêrîn a gera avê ye. Tevgera daketina ku dibe sedema pêkhatina NADWyê, bi vî girseyeke wekhev a tevgera bilindbûnê (upwelling) tê hevsengkirin. Li Atlantîkaya rojava, veguhastina ekmanê ku zêdebûna tevlîhevkirina tebeqeyên okyanûsê ye û ji ber çalakiya bayê çêdibe, dibe sedema bilindbûneke bihêz a ava li herêmên Herika Kanaryayê û Herika Benguelayê ku ev herik li peravên bakurê rojava û başûrê rojavayê Afrîkayê cih digirin. Her çend heta girtina rêya deryayî ya Amerîkaya Navîn di dawiya serdema Pliyosenê de, rewşeke berevajî hebe jî, li gorî daneyên sala 2014an bilindbûna avê li derdora Herika Kanaryayê ji ya Herika Benguelayê pir bihêztir e. Li Atlantîkaya Rojhilat, bilindbûneke berbiçav a avê tenê di mehên diyar ên salê de pêk tê ku ev sedem jî ev e ku li vê herêmê termoklîna (tebeqeya guherîna germahiyê) kûr heye, ji ber vê yekê rewş li vir zêdetir girêdayî germahiya rûyê deryayê ye, ne ku ji ber çalakiya bayê ye. Her wiha çerxeke bilindbûna ava çendsalî jî heye ku bi çerxa El Niño/La Niña re hevaheng e. Di heman demê de, ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) ber bi başûr ve diçe û li dawiya başûr a xeta derbasbûna Atlantîkê, nêzîkê ji %80 ji vê avê li Okyanûsa Başûr derdikeve ser rûyê avê ku ev yek avê bi gera zivirî ya Okyanûsa Başûr (SOOC) ve girê dide. Piştê derketina ser rûyê avê, hatiye fêmkirin ku av yek ji du rêyan dişopîne. Ava ku nêzîkî Antarktîkayê derdikeve ser rûyê avê, bi ihtimaleke mezin ji ber qeşaya deryayî ya Antarktîkayê sar dibe û dîsa dadikeve girseyên jêrîn a vê gerê. Beşek ji vê avê tevlê AABW dibe, lê beşê mayî yê herika girseya jêrîn di dawiyê de digihîje kûrahiyên Okyanûsa Pasîfîk û Okyanûsa Hindî. Ava ku li latîtûdên nizm (nêzîktirî ekvatorê) ku qeşa lê tune ye, derdikeve ser rûyê avê, ji ber veguhastina ekmanê (Ekman transport) zêdetir ber bi bakur ve diçe û tevlê girseya jorîn dibe. Ava germ a di girseya jorîn de ji herika vegerê ya ber bi Atlantîka Bakur ve berpirsiyar e ku ev herik bi piranî li dora peravên Afrîkayê û bi navgîniya arşîpelên Endonezyayê pêk tê. Gava ev av vedigere Atlantîkaya Bakur, sartir û tîrtir dibe, dadikeve binê avê û dîsa tevlê NADWê dibe. Di heman demê de NADW ber bi başûr ve diçe û li dawiya başûr a xeta derbasbûna Atlantîkê, nêzîkê ji %80ê wê li Okyanûsa Başûr derdikeve rûyê avê û bi vî awayê xwe bi gera zivirî ya Okyanûsa Başûr (SOOC) ve girê dide. Piştî bilindbûnê hatiye fêmkirin ku av yek ji du rêyan digire. Ava ku nêzîkê Antarktîkayê derdikeve holê, bi îhtîmaleke mezin dê ji aliyê qeşaya deryayê ya Antarktîkayê ve were sarkirin û vegere nav girseya jêrîn a gerokê. Hinek ji vê avê dê dîsa tevlê AABW bibe lê ava mayî ya herikîna girseya jêrîn dê di dawiyê de bigihîje kûrahiya okyanûsên Pasîfîk û Hindî. Ava ku li latîtûdên nizm (ava bê qeşa) ber bi jor ve radibe, ji ber veguhastina Ekmanê ber bi bakur ve diçe û tevlê girseya jorîn dibe. Ava germ a di girseya jorîn de, dibe sedema herika vegera ber bi Atlantîka Bakur ve; ev herik bi piranî li derdora peravên Afrîkayê û bi navgîniya arşîpelên Endonezyayê pêk tê. Gava ev av vedigere Atlantîka Bakur, sar dibe û tîrbûna avê zêde dibe; paşê dadikeve binî û dîsa tevlê ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) dibe. == Rola di pergala avhewayê de == [[Wêne:Wang 2022 strong AMOC role.png|thumb|Veguhastina germê ji okyanûsê ber bi atmosferê ve (li aliyê çepê) û zêdebûna rêjeya germa li Okyanûsa Atlantîkê (li aliyê rastê) ku dema AMOC bi hêz e, tê dîtin.]] Deverên rojbendî beşa herî germ a cîhanê ye û ji ber termodînamîkê, ev germahî ber bi cemseran ve diçe. Piraniya vê germahîyê bi gerandina atmosferê ve tê veguhastin lê herikînên okyanûsê ya germ û rûberî roleke girîng dilîzin. Germahî ji rojbendê ber bi bakur an jî başûr ve diçe; Okyanûsa Atlantîk tekane okyanûs e ku herikîna germahîyê ber bi bakur ve ye. Beşeke mezin a veguhastina germê li Okyanûsa Atlantîkê ji aliyê "Gulf Stream"ê pêk tê ku ev herikeke rûyî ye ku ava germ ji herêma Karîbê ber bi bakur ve dibe. Her çend tevahiya herika Gulf Streamê tenê ji aliyê bayê ve were pêşvebirin jî, beşa wê ya herî bakurî ango Herika Atlantîka Bakur, piraniya germa xwe ji danûstendina termohalîn a di çarçoveya AMOCê de werdigire. Bi vê awayê AMOC heta ji %25ê tevahiya germê ber bi nîvkada bakur ve vediguhêze û di avhewaya derdora bakurê rojavayê Ewropayê de roleke girîng dilîze. Ji ber ku şêwazên atmosferî jî di veguhastina germê de roleke mezin dileyizin ku ev raman dibêje "ger veguhastina germê bi rêya herikên okyanûsê nebûya, dê avhewaya Ewropaya Bakur bi qasê avhewaya Amerîkaya Bakur a bakur sar bûya" (ango heta 15–20 °C (27–36 °F) sartir) ku bi giştî wekê ramaneke şaş tê dîtin. Her çend lêkolîneke modelkirinê pêşniyar kiriye ku hilweşîna AMOCê dikare di nava sedsalekê de bibe sedema sarbûneke mîna Serdema Qeşayê ku berfirehbûna qeşaya deryayê û çêbûna girseyên cemedan jî di nav de ne lê rastbûna van encaman cihê gumanê ye. Li ser vê yekê lihevkirinek heye ku AMOC, Ewropaya Bakur û Ewropaya Rojava ji ya ku dê di rewşeke din de bûya, germtir dihêle û ev cudahî li gorî herêmê di navbera 4 °C û 10 °C de diguhere. Wek mînak lêkolînên li ser Herika Floridayê (Florida Current) nîşan didin ku Herika Kendavê (Gulf Stream) di navbera salên 1200 û 1850î de, ji ber zêdebûna xwêbûna rûyê avê, bi qasê ji %10 lawaztir bûye û ev yek bi ihtîmaleke mezin bûye sedema wan şert û mercên ku wekê "Serdema Qeşayê ya Biçûk" (Little Ice Age) hatine naskirin. AMOC bi du awayên sereke Okyanûsa Atlantîkê vediguherîne depoyeke karbona bi bandortir. Ya yekem, tevgera hilkişîna avê, mêjerên mezin ên xurekên pêwîst digihîne avên rûyê okyanûsê; ev yek piştgiriyê dide mezinbûna fîtoplanktonan ku di encamê de hilberîna seretayî ya deryayî û mêjera giştî ya fotosentezê li avên rûyê okyanûsê zêde dike. Ya duyem jî di ava ku ji kûrahiyê derdikeve rûyê avê de, asta karbona heliyayî kêm e; sedem jî ew e ku ev av bi gelemperî 1000 salî ye û rastî zêdebûna {{CO2}} ya ku ji ber çalakiyên mirovan di atmosferê de pêk hatiye, nehatiye. Ev av li gorî avên rûyî yên ku bi karbonê zêdetir têr bûne, mêjerên mezintir karbonê dikişîne nava xwe û dema ku ev av ber bi kûrahiyê ve diçe, rê li ber wê tê girtin ku karbonê dîsa berdide atmosferê. Her çend Okyanûsa Başûr bi awayekî berbiçav mezintirîn depoya karbona okyanûsan be jî, Atlantîka Bakur di nîvkada bakur de depoya karbona herî mezin e. === Guherînên ji nişka ve ku di dema Pleystosena dereng de pêk hatiye === Ji ber ku gera zivirî ya merîdyonal a Atlantîkê (AMOC) bi rêzetêkiliyên di navbera tebeqeyên ava okyanûsa xwedî germahî û şoriya cûda ve girêdayî ye ku ev pergal ne statîk e; berevajî vê, ew rastê guherînên biçûk û periyodîk û her wiha guherînên mezin û demdirêj hatiye ku ev jî encama bandorên derveyî ne. Gelek ji van guherînan di serdema pleîstosena Dereng (ji 126.000 heta 11.700 sal berê) de pêk hatine ku ev serdem, qonaxa dawî ya jeolojîk ê berî serdema heyî an jî holosenê bû. Her wiha ev serdem, serdema qeşaya dawî jî vedigire ku di zimanê rojane de wekê "serdema qeşaya dawî" hatiye naskirin. Di vê serdemê de, di navbera nîvkoşeyên cîhanê de bîstûpênc guherînên guhertinên germa ji nişka ve çêbûne ku ev guherîn wekê bûyerên Dansgaard–Oeschger (bûyerên D-O) hatine binavkirin. Navê wan ji Willi Dansgaard û Hans Oeschger hatiye ku di salên 1980î de bi analîzkirina mînakên qeşayên ji Grînlendayê, vê bûyerê keşif kirine. Bûyerên D-O bi taybetî bi germbûna bilez a di navbera 8 °C û 15 °C de têne naskirin ku di nava çend dehsalan de li Grînlendayê pêk hatiye. Germbûn li tevahiya herêma Atlantîka Bakur jî çêbûye lê di heman demê de, di van bûyeran de li Okyanûsa Başûr sarbûneke bi heman astê pêk hatiye. Ev rewş bi bihêz bûna AMOCê re hevaheng e ku vê awayê pergala germê ji nîvkoveke dinyayê vediguhezîne nîvkova din a Dinyayê. Germbûna nîvkova bakur bûye sedema helîna qeşayan û wisa dixuyê ku gelek bûyerên D-O bi bûyerên Heinrichê re bi dawî bûne ku di van van bûyeran de, girseyên mezin ên qeşayê ji qeşaya Laurentide ya wê demê qut bûne û ketine nav okyanûsê. Her ku ev girseyên qeşayê di okyanûsê de diheliyan, ava okyanûsê şirîntir (kêmtir şor) bûye û ev yek jî bûye sedema lawazbûna gera avê û rawestana germbûna D-O. Heya roja îro jî ravekirinek hevbeş tune ye ka çima AMOC ewqas guheriye ku bi taybetî ev guherîn tenê di vê serdema qeşayê de pêk hatiye. Hîpotezên hevpar şêwazên çerxî yên guherîna şorbûna li Atlantîka Bakur an jî çerxek şêwaza bayê ji ber mezinbûn û kêmbûna pelên qeşayê yên herêmê vedihewîne ku têra xwe mezin in ku bandorê li şêwazên bayê bikin. Li gorî lêkolînên ji dawiya salên 2010an ve hatiye pêşniyarkirin ku AMOC di serdemên hebûna qatên berfa berfireh û asta kêm a {{CO2}}yê de, herî zêde ji guhertinan re hesas e ku ev yek jî serdema qeşaya dawî kiriye "demeke herî guncaw" ê ji bo guherînên bi vî rengî. Hatiye pêşniyar kirin ku germbûna nîvkada başûr ji ber ku avên germtir ber bi bakur ve bi rêya gera termohalînê ya giştî belav bûne dê şêwazê bide destpêkirin. Delîlên paleoklîmayê niha ne ewqas bihêz in ku bibêjin ka bûyerên D-O bi guhertinên di AMOCê de dest pê kirine an jî AMOC di bersiva tetikek din de guheriye. Wek mînak hinek lêkolîn pêşniyar dikin ku guhertinên di bergê qeşaya deryayê de bûyerên D-O dane destpêkirin ji ber ku ew ê bandorê li germahiya avê û gerê bi rêya bersiva cemed-albedo bikin. Bûyerên D-O bi rêza berevajî hatine hejmartin ku hejmarên herî mezin ê ji bo bûyerên herî kevn hatine diyarkirin. Bûyera duyem a ji dawiyê, ango bûyera Dansgaard–Oeschger 1, nêzîkî 14.690 sal berê qewimiye û nîşana derbasbûna ji serdema "Oldest Dryas" (dryasa herî kevn) ji bo serdema navber a Bølling–Allerød e ku ev serdem heta 12.890 salên beriya niha berdewam kiriye. Navê wê ji du cihên li Danîmarkayê hatiye girtin ku tê de fosîlên riwekan hatine dîtin ku ev riwek tenê di serdemeke bi kêmî germ a nîvkada bakur de dikaribûn bijîn. Germbûna mezin a li nîvkada bakur, bi sarbûna li nîvkada başûr re hevseng bû, ji ber vê yekê di germahiya cîhanî de guherîneke berbiçav çênebûye ku ev rewş bi guherînên di AMOCê (Circilana Meridyonel a Atlantîkê) re lihevhatiye. Di heman demê de destpêka vê serdemê bûye sedema bilindbûna asta deryayê ku ev yek ji ber hilweşîna qeşayê pêk hatiye û wekê "Meltwater pulse 1A" (pêla ava heliyayî 1A) hatiye binavkirin. Qonaxên Bølling û Allerød ên serdema navbera qeşayê bi du sedsalan ji hev cuda bûne ku sarbûna nîvkada bakur, germbûna nîvkada başûr ku wekê Dryasên Kevintir hatine zanîn ji ber ku kulîlka Arktîkê Dryas octopetala li cihê ku daristan di dema navbera qeşayê de mezin bûn serdest bûn. Dema ku germahiyên nîvkada bakur vegeriyan astên nêzîkî qeşayê, dibe ku di nav deh salan de, serdema navbera qeşayê bi destpêkirina serdema Dryasên Ciwan (YD) (12.800-11.700 sal berê) bi dawî bûye. Ev jî ji ber hêdîbûna AMOC a ji nişke be qewimiye ku bi awayekê din dişibe bûyerên Heinrichê ku ji ber nûbûna ji ber windabûna qeşayê ku ji ber qata qeşaya Laurentide çêbûye. Berevajî bûyerên Heinrich ên rastîn, herikînek mezin a ava heliyayî di Çemê Mackenzie re li cihê ku niha Kanada ye hebûye lê cihê ku windabûna girseyî ya qeşayê pêk hatiye pêk nehatiye. Guhertinên mezin di rejîma barînê de, wekê veguheztina herêma hevgirtina întertropîkal ber bi başûr ve, zêdebûna baranê li Amerîkaya Bakur û zuwabûna Amerîkaya Başûr û Ewropayê, çêbûne. Germahiya gerdûnî dîsa di dema Dryasên Ciwan de bi zorê guheriye û germbûna demdirêj, piştê qeşayê piştê ku ew bi dawî bû, ji nû ve dest pê kiriye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[en:Atlantic meridional overturning circulation]] [[Kategorî:Okyanûsnasî]] sdt6za3vv0r6kkul47khjwxax29vgys 2101388 2101387 2026-11-02T05:18:47Z Penaber49 39672 2101388 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:OCP07 Fig-6.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a deryayên Nordîk û hevzênên bin-polar, ligel herikên rûyî (xêzên temam) û herikên kûr (xêzên qut-qut) ku beşek ji gera zivirî ya merîdyonal a Atlantîkê pêk tînin. Rengên xêzan germahiyên nêzîkî nîşan didin.]] '''Gerîdeya veguhêz a merîdyonel a Atlantîkê''' bi kurtasî ya îngilîzî '''AMOC''' (bi îngilîzî: ''Atlantic meridional overturning circulation'') pergala sereke ya herikên [[Okyanûs|okyanûsê]] ye ku li [[Okyanûsa Atlantîk|Okyanûsa Atlantîkê]] di xebatê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ |sernav=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |malper=www.ipcc.ch |roja-gihiştinê=2026-10-19 |ziman=en}}</ref> Ew pergal pêkhateyeke sereke ya pergala gera okyanûsên [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye û di pergala avhewaya gerstêrkê de roleke giring tîne cih. AMOC herikînên Okyanûsa Atlantîkê li ser rûyê avê û di kûrahiyên mezin de vedigire ku ev herikîn ji ber guherînên di avhewayê de, germahî û xwêbûna avê de pêk hatine. Ev herikîn nîvê gera termohalîn a cîhanî pêk tînin ku herikîna herikînên mezin ên okyanûsan vedigire û nîvê din jî gera zivirînê ya [[Okyanûsa Başûr]] vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aoml.noaa.gov/noaa-scientists-detect-reshaping-of-the-meridional-overturning-circulation-in-southern-ocean/ |sernav=Scientists Detect a Reshaping of the MOC in the Southern Ocean |malper=NOAA's Atlantic Oceanographic and Meteorological Laboratory |tarîx=2023-03-29 |roja-gihiştinê=2026-10-19 |ziman=en-US |paşnav=Communications |pêşnav=AOML}}</ref> AMOC ji herikîneke ber bi bakur ve ku ji avên germ û şortir di tebeqeyên jorîn ên Okyanûsa Atlantîkê de pêk hatiye û herikîneke vegerê ye ku ber bi başûr ve ji avên sar, ava kêmtir şor û kûr pêk hatiye. Ava germ a ji başûr şortir e, ji ber ku di herêma tropîkal de rêjeya dûkel bûnê bilindtir e. Ev ava germ û şor tebeqeya jorîn a okyanûsê pêk tîne; lê gava ev tebeqe sar dibe, tîrbûna ava şor zêde dibe û dibe sedem ku ev ava şor ber bi kûrahiyê ve binav bibe ku ev yek beşeke giring ê motora sîstema AMOCê ye. Ev beşên herikînê bi rêya herêmên "zivirîna avê" (overturning) li deryayên Nordîk û Okyanûsa Başûr bi hev ve girêdayî ne. Cihên vê zivirînê bi danûstandina xurt a germî, oksîjena heliyayî, karbon û xurekên din ve girêdayî ne ku ev pêvajo ji bo ekosîstemên okyanûsê û rola wê ya wekê enbarê karbonê (carbon sink) pir girîng e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buckley |pêşnav=Martha W. |paşnav2=Marshall |pêşnav2=John |tarîx=2016 |sernav=Observations, inferences, and mechanisms of the Atlantic Meridional Overturning Circulation: A review |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2015RG000493 |kovar=Reviews of Geophysics |ziman=en |cild=54 |hejmar=1 |rr=5–63 |doi=10.1002/2015RG000493 |issn=1944-9208}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lozier |pêşnav=M. S. |paşnav2=Li |pêşnav2=F. |paşnav3=Bacon |pêşnav3=S. |paşnav4=Bahr |pêşnav4=F. |paşnav5=Bower |pêşnav5=A. S. |paşnav6=Cunningham |pêşnav6=S. A. |paşnav7=de Jong |pêşnav7=M. F. |paşnav8=de Steur |pêşnav8=L. |paşnav9=deYoung |pêşnav9=B. |paşnav10=Fischer |pêşnav10=J. |paşnav11=Gary |pêşnav11=S. F. |paşnav12=Greenan |pêşnav12=B. J. W. |paşnav13=Holliday |pêşnav13=N. P. |paşnav14=Houk |pêşnav14=A. |paşnav15=Houpert |pêşnav15=L. |tarîx=2019 |sernav=A sea change in our view of overturning in the subpolar North Atlantic |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aau6592 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=363 |hejmar=6426 |rr=516–521 |doi=10.1126/science.aau6592}}</ref> Di heman demê de guhertinên di hêza AMOCê de dikarin bandoran li gelek hêmanên pergala avhewayê bikin.<ref name=":1" /> Guherîna avhewayê dibe ku AMOCê bi rêya zêdebûna germahiya okyanûsê û herikîna ava şirîn a zêde ya ku ber ji helandina pelên qeşayên li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ku bi berdewamiya sarbûna Atlantîka Bakur ve girêdayî ye, qels bike. Lêkolînên ku ji nû ve avakirina okyanûsografîkan bikar tînin destnîşan dikin ku ji sala 2015an vir ve, AMOC ji berê şoreşa pîşesaziyê qelstir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rahmstorf |pêşnav=Stefan |paşnav2=Box |pêşnav2=Jason E. |paşnav3=Feulner |pêşnav3=Georg |paşnav4=Mann |pêşnav4=Michael E. |paşnav5=Robinson |pêşnav5=Alexander |paşnav6=Rutherford |pêşnav6=Scott |paşnav7=Schaffernicht |pêşnav7=Erik J. |tarîx=2015 |sernav=Exceptional twentieth-century slowdown in Atlantic Ocean overturning circulation |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2554 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=5 |hejmar=5 |rr=475–480 |doi=10.1038/nclimate2554 |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Caesar |pêşnav=L. |paşnav2=McCarthy |pêşnav2=G. D. |paşnav3=Thornalley |pêşnav3=D. J. R. |paşnav4=Cahill |pêşnav4=N. |paşnav5=Rahmstorf |pêşnav5=S. |tarîx=2021 |sernav=Current Atlantic Meridional Overturning Circulation weakest in last millennium |url=https://www.nature.com/articles/s41561-021-00699-z |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=14 |hejmar=3 |rr=118–120 |doi=10.1038/s41561-021-00699-z |issn=1752-0908}}</ref> Li ser beşdariyên nisbî yên faktorên cûda nîqaş heye û ne diyar e ku çiqas ji vê qelsbûnê ji ber guherîna avhewayê an guherbariya xwezayî ya gerandinê di nav hezar salan de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Latif |pêşnav=Mojib |paşnav2=Sun |pêşnav2=Jing |paşnav3=Visbeck |pêşnav3=Martin |paşnav4=Hadi Bordbar |pêşnav4=M. |tarîx=2022 |sernav=Natural variability has dominated Atlantic Meridional Overturning Circulation since 1900 |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01342-4 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=455–460 |doi=10.1038/s41558-022-01342-4 |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilbourne |pêşnav=K. Halimeda |paşnav2=Wanamaker |pêşnav2=Alan D. |paşnav3=Moffa-Sanchez |pêşnav3=Paola |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=David J. |paşnav5=Amrhein |pêşnav5=Daniel E. |paşnav6=Butler |pêşnav6=Paul G. |paşnav7=Gebbie |pêşnav7=Geoffrey |paşnav8=Goes |pêşnav8=Marlos |paşnav9=Jansen |pêşnav9=Malte F. |paşnav10=Little |pêşnav10=Christopher M. |paşnav11=Mette |pêşnav11=Madelyn |paşnav12=Moreno-Chamarro |pêşnav12=Eduardo |paşnav13=Ortega |pêşnav13=Pablo |paşnav14=Otto-Bliesner |pêşnav14=Bette L. |paşnav15=Rossby |pêşnav15=Thomas |tarîx=2022 |sernav=Atlantic circulation change still uncertain |url=https://www.nature.com/articles/s41561-022-00896-4 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=15 |hejmar=3 |rr=165–167 |doi=10.1038/s41561-022-00896-4 |issn=1752-0908}}</ref> Modelên avhewayê pêşbînî dikin ku AMOC dê di sedsala 21ê de zêdetir qels bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Summary for Policymakers |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2022 |rr=3–36 |isbn=978-1-009-15796-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) |url=https://www.cambridge.org/core/books/ocean-and-cryosphere-in-a-changing-climate/summary-for-policymakers/097A895553D86981DFE6195ADFD3DDA4 |doi=10.1017/9781009157964.001}}</ref> Ji ber ku ev herêm ji aliyê herika [[Atlantîkaya Bakur]] ve germ dibin, dibe ku ev qelsbûn germahiya hewaya navînî ya li [[Skandînavya]], [[Brîtanyaya Mezin]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlendayê]] kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lenton |pêşnav=Timothy M. |paşnav2=Held |pêşnav2=Hermann |paşnav3=Kriegler |pêşnav3=Elmar |paşnav4=Hall |pêşnav4=Jim W. |paşnav5=Lucht |pêşnav5=Wolfgang |paşnav6=Rahmstorf |pêşnav6=Stefan |paşnav7=Schellnhuber |pêşnav7=Hans Joachim |tarîx=2008-02-12 |sernav=Tipping elements in the Earth's climate system |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.0705414105 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=105 |hejmar=6 |rr=1786–1793 |doi=10.1073/pnas.0705414105 |pmc=2538841 |pmid=18258748}}</ref> Qelsbûna AMOCê dibe ku bilindbûna asta deryayê li dora Amerîkaya Bakur jî bileztir bike û hilberîna seretayî ya li Atlantîkaya Bakur kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schmittner |pêşnav=Andreas |tarîx=2005 |sernav=Decline of the marine ecosystem caused by a reduction in the Atlantic overturning circulation |url=https://www.nature.com/articles/nature03476 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=434 |hejmar=7033 |rr=628–633 |doi=10.1038/nature03476 |issn=1476-4687}}</ref> Lawazbûna giran a AMOCê dikare bibe sedema hilweşîna gera veguhêzê dibe ku neguhere û ji ber vê yekê dibe ku bibe yek ji xalên çerxa guhertina dramatîk a di pergala avhewayê de.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Carrington |pêşnav=Damian |paşnav2=editor |pêşnav2=Damian Carrington Environment |tarîx=2026-04-15 |sernav=Critical Atlantic current significantly more likely to collapse than thought |url=https://www.theguardian.com/environment/2026/apr/15/critical-atlantic-current-significantly-more-likely-to-collapse-than-thought |roja-gihiştinê=2026-10-19 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ev hilweşîn germahiya navînî û rêjeya baran û berfê li [[Ewropa|Ewropayê]] bi girîngî kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Armstrong McKay |pêşnav=David I. |paşnav2=Staal |pêşnav2=Arie |paşnav3=Abrams |pêşnav3=Jesse F. |paşnav4=Winkelmann |pêşnav4=Ricarda |paşnav5=Sakschewski |pêşnav5=Boris |paşnav6=Loriani |pêşnav6=Sina |paşnav7=Fetzer |pêşnav7=Ingo |paşnav8=Cornell |pêşnav8=Sarah E. |paşnav9=Rockström |pêşnav9=Johan |paşnav10=Lenton |pêşnav10=Timothy M. |tarîx=2022-09-09 |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.abn7950 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=377 |hejmar=6611 |rr=eabn7950 |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref> Di heman demê de dibe ku pirbûna bûyerên hewayên ekstrem zêde bike û bandorên din ên giran jî hebin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hansen |pêşnav=James |paşnav2=Sato |pêşnav2=Makiko |paşnav3=Hearty |pêşnav3=Paul |paşnav4=Ruedy |pêşnav4=Reto |paşnav5=Kelley |pêşnav5=Maxwell |paşnav6=Masson-Delmotte |pêşnav6=Valerie |paşnav7=Russell |pêşnav7=Gary |paşnav8=Tselioudis |pêşnav8=George |paşnav9=Cao |pêşnav9=Junji |paşnav10=Rignot |pêşnav10=Eric |paşnav11=Velicogna |pêşnav11=Isabella |paşnav12=Tormey |pêşnav12=Blair |paşnav13=Donovan |pêşnav13=Bailey |paşnav14=Kandiano |pêşnav14=Evgeniya |paşnav15=von Schuckmann |pêşnav15=Karina |tarîx=2016-03-22 |sernav=Ice melt, sea level rise and superstorms: evidence from paleoclimate data, climate modeling, and modern observations that 2 °C global warming could be dangerous |url=https://acp.copernicus.org/articles/16/3761/2016/ |kovar=Atmospheric Chemistry and Physics |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=16 |hejmar=6 |rr=3761–3812 |doi=10.5194/acp-16-3761-2016 |issn=1680-7316}}</ref> == Awayên giştî == [[Wêne:thermohaline_circulation.svg|thumb|AMOC di têkiliya bi gera termohalîn a gerdûnî re]] Gerandina meridionel a Atlantîkê (AMOC) pergala sereke ya herikîna Okyanûsa Atlantîkê ye û her wiha beşek ji gerandina termohalîn a gerdûnî ye ku okyanûsên cîhanê bi "kemberek veguhastinê" ya yekane ya danûstandina ava berdewam ve girêdide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ |sernav=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |malper=www.ipcc.ch |roja-gihiştinê=2026-11-01 |ziman=en}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-kovar |paşnav=Broecker |pêşnav=Wallace S. |tarîx=2015-10-02 |sernav=The Great Ocean Conveyor |url=https://tos.org/oceanography/article/the-great-ocean-conveyor |kovar=Oceanography |cild=4 |hejmar=2 |rr=79–89 |doi=10.5670/oceanog.1991.07}}</ref> Bi gelemperî di demekê de ku tebeqeyên kûr sartir, tîrtir û şortir in ev ava bi kêmanî germ û kêmtir şor li ser rûyê okyanûsê dimîne ku ev rewş wekê tebeqebûna okyanûsê hatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yamaguchi |pêşnav=Ryohei |paşnav2=Suga |pêşnav2=Toshio |tarîx=2019 |sernav=Trend and Variability in Global Upper-Ocean Stratification Since the 1960s |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2019JC015439 |kovar=Journal of Geophysical Research: Oceans |ziman=en |cild=124 |hejmar=12 |rr=8933–8948 |doi=10.1029/2019JC015439 |issn=2169-9291}}</ref> Ava kûr di encama danûstandineke bi tebeqeya tevlîhevkirî ya okyanûsê re, germ dibe û/an jî şoriya xwe winda dike ku di encamê de tîrbûna avê kêm dibe û ber bi rûyê ava okyanûsê ve bilind dibe. Di navbera tebeqeyên okyanûsan de û di navbera beşên Okyanûsa Cîhanê de cudahiyên germahî û xwêbûnê hene ku ev her du faktor bi hev re bûne sedema gera termohalînê.<ref name=":2" /> Ji ber ku Okyanûsa Pasîfîkê ava zêde yên barana ava şirîn werdigire, li gorî okyanûsên din ên cîhanê şorahiya ava Okyanûsa Pasîfîkê kêm e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Craig |pêşnav=Philip M. |paşnav2=Ferreira |pêşnav2=David |paşnav3=Methven |pêşnav3=John |tarîx=2017-01-01 |sernav=The contrast between Atlantic and Pacific surface water fluxes |url=https://tellusjournal.org/articles/10.1080/16000870.2017.1330454 |kovar=Tellus |ziman=en |cild=69 |hejmar=1 |doi=10.1080/16000870.2017.1330454 |issn=3035-9554}}</ref> Ji ber vê yekê ava rûyê Okyanûsa Pasîfîkê têra xwe şor nîne ku dakeve kûrahiya zêdetirî çend sed metreyan ku ev jî tê vê wateyê ku divê ava kûrahiya okyanûsê ji cihekî din were.<ref name=":2" /> Ava okyanûsê li Atlantîkaya Bakur ji ava Pasîfîkê şortir e ku qismek ji ber ku dûkelbûna berfireh a li ser rûyê erdê xwê di nav ava mayî de kom dike û qismeke din jî ji ber ku qeşaya deryaya nêzîkê çerxa Arktîkê xwê di zivistanê de dema ku diqelişe derdixe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://nsidc.org/learn |sernav=Learn {{!}} National Snow and Ice Data Center |malper=nsidc.org |roja-gihiştinê=2026-11-01}}</ref> Şilbûna dûkelbûyî ya li Atlantîkê berê ku wekê baran vegere, bi lez ji aliyê gerandina atmosferê ve tê birin. Bayên bazirganî vê şilbûnê li seranserê Amerîkaya Navîn û rojhilatê Pasîfîka Bakur vediguhezînin ku li wir wekê baran dibare.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wang |pêşnav=Chunzai |paşnav2=Zhang |pêşnav2=Liping |paşnav3=Lee |pêşnav3=Sang-Ki |tarîx=2013-02-15 |sernav=Response of Freshwater Flux and Sea Surface Salinity to Variability of the Atlantic Warm Pool |url=http://journals.ametsoc.org/doi/10.1175/JCLI-D-12-00284.1 |kovar=Journal of Climate |ziman=en |cild=26 |hejmar=4 |rr=1249–1267 |doi=10.1175/JCLI-D-12-00284.1 |issn=0894-8755}}</ref> Rêzeçiyayên mezin ên wekê Platoya Tîbetî, Çiyayên Kevirî û Andê rê li ber veguhestina şilbûna wekhev vedigerînin Atlantîkê. Ji ber vê pêvajoyê, ava rûyê Atlantîkê şor dibe û ji ber vê yekê jî tîr dibe ku di dawiyê de ber bi jêr ve diçe û ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) çêdike. Avabûna NADW bi giranî li deryayên Nordîk çêdibe û têkeliyek tevlihev a girseyên avên herêmî yên wekê Ava Serherikîna Tengava Danîmarkayê (DSOW), Ava Serherikîna Îzlenda-Skotlandayê (ISOW) û Ava Serherikîna Deryayên Nordîk vedihewîne. Ava Deryaya Labrador jî dibe ku roleke girîng bilîze lê delîlên zêde nîşan didin ku ava li deryayên Labrador û deryayên Irminger bi giranî di nav Gyre ya Atlantîkaya Bakur re digere û bi mayî ya AMOCê re tevliheviyeke hindik heye. NADW (ava kûr a Atlantîkaya Bakur) tebeqeya avê ya herî kûr a Okyanûsa Atlantîkê ye nîne û ava binî ya Antarktîkayê (AABW) di her hewzeke ku ji 4.000 metreyan kûrtir e de ye ku ev av her tim tebeqeya okyanûsê ya herî tîr û herî kûr e. Gava beşên jorîn ên AABWyê ber bi jor ve bilind dibin, ev av tevlî NADWyê dibin û hêza avê zêde dikin. Pêkhatina NADWyê her wiha destpêka koma jêrîn a gera avê ye. Tevgera daketina ku dibe sedema pêkhatina NADWyê, bi vî girseyeke wekhev a tevgera bilindbûnê (upwelling) tê hevsengkirin. Li Atlantîkaya rojava, veguhastina ekmanê ku zêdebûna tevlîhevkirina tebeqeyên okyanûsê ye û ji ber çalakiya bayê çêdibe, dibe sedema bilindbûneke bihêz a ava li herêmên Herika Kanaryayê û Herika Benguelayê ku ev herik li peravên bakurê rojava û başûrê rojavayê Afrîkayê cih digirin. Her çend heta girtina rêya deryayî ya Amerîkaya Navîn di dawiya serdema Pliyosenê de, rewşeke berevajî hebe jî, li gorî daneyên sala 2014an bilindbûna avê li derdora Herika Kanaryayê ji ya Herika Benguelayê pir bihêztir e. Li Atlantîkaya Rojhilat, bilindbûneke berbiçav a avê tenê di mehên diyar ên salê de pêk tê ku ev sedem jî ev e ku li vê herêmê termoklîna (tebeqeya guherîna germahiyê) kûr heye, ji ber vê yekê rewş li vir zêdetir girêdayî germahiya rûyê deryayê ye, ne ku ji ber çalakiya bayê ye. Her wiha çerxeke bilindbûna ava çendsalî jî heye ku bi çerxa El Niño/La Niña re hevaheng e. Di heman demê de, ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) ber bi başûr ve diçe û li dawiya başûr a xeta derbasbûna Atlantîkê, nêzîkê ji %80 ji vê avê li Okyanûsa Başûr derdikeve ser rûyê avê ku ev yek avê bi gera zivirî ya Okyanûsa Başûr (SOOC) ve girê dide. Piştê derketina ser rûyê avê, hatiye fêmkirin ku av yek ji du rêyan dişopîne. Ava ku nêzîkî Antarktîkayê derdikeve ser rûyê avê, bi ihtimaleke mezin ji ber qeşaya deryayî ya Antarktîkayê sar dibe û dîsa dadikeve girseyên jêrîn a vê gerê. Beşek ji vê avê tevlê AABW dibe, lê beşê mayî yê herika girseya jêrîn di dawiyê de digihîje kûrahiyên Okyanûsa Pasîfîk û Okyanûsa Hindî. Ava ku li latîtûdên nizm (nêzîktirî ekvatorê) ku qeşa lê tune ye, derdikeve ser rûyê avê, ji ber veguhastina ekmanê (Ekman transport) zêdetir ber bi bakur ve diçe û tevlê girseya jorîn dibe. Ava germ a di girseya jorîn de ji herika vegerê ya ber bi Atlantîka Bakur ve berpirsiyar e ku ev herik bi piranî li dora peravên Afrîkayê û bi navgîniya arşîpelên Endonezyayê pêk tê. Gava ev av vedigere Atlantîkaya Bakur, sartir û tîrtir dibe, dadikeve binê avê û dîsa tevlê NADWê dibe. Di heman demê de NADW ber bi başûr ve diçe û li dawiya başûr a xeta derbasbûna Atlantîkê, nêzîkê ji %80ê wê li Okyanûsa Başûr derdikeve rûyê avê û bi vî awayê xwe bi gera zivirî ya Okyanûsa Başûr (SOOC) ve girê dide. Piştî bilindbûnê hatiye fêmkirin ku av yek ji du rêyan digire. Ava ku nêzîkê Antarktîkayê derdikeve holê, bi îhtîmaleke mezin dê ji aliyê qeşaya deryayê ya Antarktîkayê ve were sarkirin û vegere nav girseya jêrîn a gerokê. Hinek ji vê avê dê dîsa tevlê AABW bibe lê ava mayî ya herikîna girseya jêrîn dê di dawiyê de bigihîje kûrahiya okyanûsên Pasîfîk û Hindî. Ava ku li latîtûdên nizm (ava bê qeşa) ber bi jor ve radibe, ji ber veguhastina Ekmanê ber bi bakur ve diçe û tevlê girseya jorîn dibe. Ava germ a di girseya jorîn de, dibe sedema herika vegera ber bi Atlantîka Bakur ve; ev herik bi piranî li derdora peravên Afrîkayê û bi navgîniya arşîpelên Endonezyayê pêk tê. Gava ev av vedigere Atlantîka Bakur, sar dibe û tîrbûna avê zêde dibe; paşê dadikeve binî û dîsa tevlê ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) dibe. == Rola di pergala avhewayê de == [[Wêne:Wang 2022 strong AMOC role.png|thumb|Veguhastina germê ji okyanûsê ber bi atmosferê ve (li aliyê çepê) û zêdebûna rêjeya germa li Okyanûsa Atlantîkê (li aliyê rastê) ku dema AMOC bi hêz e, tê dîtin.]] Deverên rojbendî beşa herî germ a cîhanê ye û ji ber termodînamîkê, ev germahî ber bi cemseran ve diçe. Piraniya vê germahîyê bi gerandina atmosferê ve tê veguhastin lê herikînên okyanûsê ya germ û rûberî roleke girîng dilîzin. Germahî ji rojbendê ber bi bakur an jî başûr ve diçe; Okyanûsa Atlantîk tekane okyanûs e ku herikîna germahîyê ber bi bakur ve ye. Beşeke mezin a veguhastina germê li Okyanûsa Atlantîkê ji aliyê "Gulf Stream"ê pêk tê ku ev herikeke rûyî ye ku ava germ ji herêma Karîbê ber bi bakur ve dibe. Her çend tevahiya herika Gulf Streamê tenê ji aliyê bayê ve were pêşvebirin jî, beşa wê ya herî bakurî ango Herika Atlantîka Bakur, piraniya germa xwe ji danûstendina termohalîn a di çarçoveya AMOCê de werdigire. Bi vê awayê AMOC heta ji %25ê tevahiya germê ber bi nîvkada bakur ve vediguhêze û di avhewaya derdora bakurê rojavayê Ewropayê de roleke girîng dilîze. Ji ber ku şêwazên atmosferî jî di veguhastina germê de roleke mezin dileyizin ku ev raman dibêje "ger veguhastina germê bi rêya herikên okyanûsê nebûya, dê avhewaya Ewropaya Bakur bi qasê avhewaya Amerîkaya Bakur a bakur sar bûya" (ango heta 15–20 °C (27–36 °F) sartir) ku bi giştî wekê ramaneke şaş tê dîtin. Her çend lêkolîneke modelkirinê pêşniyar kiriye ku hilweşîna AMOCê dikare di nava sedsalekê de bibe sedema sarbûneke mîna Serdema Qeşayê ku berfirehbûna qeşaya deryayê û çêbûna girseyên cemedan jî di nav de ne lê rastbûna van encaman cihê gumanê ye. Li ser vê yekê lihevkirinek heye ku AMOC, Ewropaya Bakur û Ewropaya Rojava ji ya ku dê di rewşeke din de bûya, germtir dihêle û ev cudahî li gorî herêmê di navbera 4 °C û 10 °C de diguhere. Wek mînak lêkolînên li ser Herika Floridayê (Florida Current) nîşan didin ku Herika Kendavê (Gulf Stream) di navbera salên 1200 û 1850î de, ji ber zêdebûna xwêbûna rûyê avê, bi qasê ji %10 lawaztir bûye û ev yek bi ihtîmaleke mezin bûye sedema wan şert û mercên ku wekê "Serdema Qeşayê ya Biçûk" (Little Ice Age) hatine naskirin. AMOC bi du awayên sereke Okyanûsa Atlantîkê vediguherîne depoyeke karbona bi bandortir. Ya yekem, tevgera hilkişîna avê, mêjerên mezin ên xurekên pêwîst digihîne avên rûyê okyanûsê; ev yek piştgiriyê dide mezinbûna fîtoplanktonan ku di encamê de hilberîna seretayî ya deryayî û mêjera giştî ya fotosentezê li avên rûyê okyanûsê zêde dike. Ya duyem jî di ava ku ji kûrahiyê derdikeve rûyê avê de, asta karbona heliyayî kêm e; sedem jî ew e ku ev av bi gelemperî 1000 salî ye û rastî zêdebûna {{CO2}} ya ku ji ber çalakiyên mirovan di atmosferê de pêk hatiye, nehatiye. Ev av li gorî avên rûyî yên ku bi karbonê zêdetir têr bûne, mêjerên mezintir karbonê dikişîne nava xwe û dema ku ev av ber bi kûrahiyê ve diçe, rê li ber wê tê girtin ku karbonê dîsa berdide atmosferê. Her çend Okyanûsa Başûr bi awayekî berbiçav mezintirîn depoya karbona okyanûsan be jî, Atlantîka Bakur di nîvkada bakur de depoya karbona herî mezin e. === Guherînên ji nişka ve ku di dema Pleystosena dereng de pêk hatiye === Ji ber ku gera zivirî ya merîdyonal a Atlantîkê (AMOC) bi rêzetêkiliyên di navbera tebeqeyên ava okyanûsa xwedî germahî û şoriya cûda ve girêdayî ye ku ev pergal ne statîk e; berevajî vê, ew rastê guherînên biçûk û periyodîk û her wiha guherînên mezin û demdirêj hatiye ku ev jî encama bandorên derveyî ne. Gelek ji van guherînan di serdema pleîstosena Dereng (ji 126.000 heta 11.700 sal berê) de pêk hatine ku ev serdem, qonaxa dawî ya jeolojîk ê berî serdema heyî an jî holosenê bû. Her wiha ev serdem, serdema qeşaya dawî jî vedigire ku di zimanê rojane de wekê "serdema qeşaya dawî" hatiye naskirin. Di vê serdemê de, di navbera nîvkoşeyên cîhanê de bîstûpênc guherînên guhertinên germa ji nişka ve çêbûne ku ev guherîn wekê bûyerên Dansgaard–Oeschger (bûyerên D-O) hatine binavkirin. Navê wan ji Willi Dansgaard û Hans Oeschger hatiye ku di salên 1980î de bi analîzkirina mînakên qeşayên ji Grînlendayê, vê bûyerê keşif kirine. Bûyerên D-O bi taybetî bi germbûna bilez a di navbera 8 °C û 15 °C de têne naskirin ku di nava çend dehsalan de li Grînlendayê pêk hatiye. Germbûn li tevahiya herêma Atlantîka Bakur jî çêbûye lê di heman demê de, di van bûyeran de li Okyanûsa Başûr sarbûneke bi heman astê pêk hatiye. Ev rewş bi bihêz bûna AMOCê re hevaheng e ku vê awayê pergala germê ji nîvkoveke dinyayê vediguhezîne nîvkova din a Dinyayê. Germbûna nîvkova bakur bûye sedema helîna qeşayan û wisa dixuyê ku gelek bûyerên D-O bi bûyerên Heinrichê re bi dawî bûne ku di van van bûyeran de, girseyên mezin ên qeşayê ji qeşaya Laurentide ya wê demê qut bûne û ketine nav okyanûsê. Her ku ev girseyên qeşayê di okyanûsê de diheliyan, ava okyanûsê şirîntir (kêmtir şor) bûye û ev yek jî bûye sedema lawazbûna gera avê û rawestana germbûna D-O. Heya roja îro jî ravekirinek hevbeş tune ye ka çima AMOC ewqas guheriye ku bi taybetî ev guherîn tenê di vê serdema qeşayê de pêk hatiye. Hîpotezên hevpar şêwazên çerxî yên guherîna şorbûna li Atlantîka Bakur an jî çerxek şêwaza bayê ji ber mezinbûn û kêmbûna pelên qeşayê yên herêmê vedihewîne ku têra xwe mezin in ku bandorê li şêwazên bayê bikin. Li gorî lêkolînên ji dawiya salên 2010an ve hatiye pêşniyarkirin ku AMOC di serdemên hebûna qatên berfa berfireh û asta kêm a {{CO2}}yê de, herî zêde ji guhertinan re hesas e ku ev yek jî serdema qeşaya dawî kiriye "demeke herî guncaw" ê ji bo guherînên bi vî rengî. Hatiye pêşniyar kirin ku germbûna nîvkada başûr ji ber ku avên germtir ber bi bakur ve bi rêya gera termohalînê ya giştî belav bûne dê şêwazê bide destpêkirin. Delîlên paleoklîmayê niha ne ewqas bihêz in ku bibêjin ka bûyerên D-O bi guhertinên di AMOCê de dest pê kirine an jî AMOC di bersiva tetikek din de guheriye. Wek mînak hinek lêkolîn pêşniyar dikin ku guhertinên di bergê qeşaya deryayê de bûyerên D-O dane destpêkirin ji ber ku ew ê bandorê li germahiya avê û gerê bi rêya bersiva cemed-albedo bikin. Bûyerên D-O bi rêza berevajî hatine hejmartin ku hejmarên herî mezin ê ji bo bûyerên herî kevn hatine diyarkirin. Bûyera duyem a ji dawiyê, ango bûyera Dansgaard–Oeschger 1, nêzîkî 14.690 sal berê qewimiye û nîşana derbasbûna ji serdema "Oldest Dryas" (dryasa herî kevn) ji bo serdema navber a Bølling–Allerød e ku ev serdem heta 12.890 salên beriya niha berdewam kiriye. Navê wê ji du cihên li Danîmarkayê hatiye girtin ku tê de fosîlên riwekan hatine dîtin ku ev riwek tenê di serdemeke bi kêmî germ a nîvkada bakur de dikaribûn bijîn. Germbûna mezin a li nîvkada bakur, bi sarbûna li nîvkada başûr re hevseng bû, ji ber vê yekê di germahiya cîhanî de guherîneke berbiçav çênebûye ku ev rewş bi guherînên di AMOCê (Circilana Meridyonel a Atlantîkê) re lihevhatiye. Di heman demê de destpêka vê serdemê bûye sedema bilindbûna asta deryayê ku ev yek ji ber hilweşîna qeşayê pêk hatiye û wekê "Meltwater pulse 1A" (pêla ava heliyayî 1A) hatiye binavkirin. Qonaxên Bølling û Allerød ên serdema navbera qeşayê bi du sedsalan ji hev cuda bûne ku sarbûna nîvkada bakur, germbûna nîvkada başûr ku wekê Dryasên Kevintir hatine zanîn ji ber ku kulîlka Arktîkê Dryas octopetala li cihê ku daristan di dema navbera qeşayê de mezin bûn serdest bûn. Dema ku germahiyên nîvkada bakur vegeriyan astên nêzîkî qeşayê, dibe ku di nav deh salan de, serdema navbera qeşayê bi destpêkirina serdema Dryasên Ciwan (YD) (12.800-11.700 sal berê) bi dawî bûye. Ev jî ji ber hêdîbûna AMOC a ji nişke be qewimiye ku bi awayekê din dişibe bûyerên Heinrichê ku ji ber nûbûna ji ber windabûna qeşayê ku ji ber qata qeşaya Laurentide çêbûye. Berevajî bûyerên Heinrich ên rastîn, herikînek mezin a ava heliyayî di Çemê Mackenzie re li cihê ku niha Kanada ye hebûye lê cihê ku windabûna girseyî ya qeşayê pêk hatiye pêk nehatiye. Guhertinên mezin di rejîma barînê de, wekê veguheztina herêma hevgirtina întertropîkal ber bi başûr ve, zêdebûna baranê li Amerîkaya Bakur û zuwabûna Amerîkaya Başûr û Ewropayê, çêbûne. Germahiya gerdûnî dîsa di dema Dryasên Ciwan de bi zorê guheriye û germbûna demdirêj, piştê qeşayê piştê ku ew bi dawî bûye, careke din dîsa ji nû ve dest pê kiriye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[en:Atlantic meridional overturning circulation]] [[Kategorî:Okyanûsnasî]] ki1nveibmbt2f5cntu0t6mbf15fm31y 2101389 2101388 2026-11-02T06:00:17Z Penaber49 39672 2101389 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:OCP07 Fig-6.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a deryayên Nordîk û hevzênên bin-polar, ligel herikên rûyî (xêzên temam) û herikên kûr (xêzên qut-qut) ku beşek ji gera zivirî ya merîdyonal a Atlantîkê pêk tînin. Rengên xêzan germahiyên nêzîkî nîşan didin.]] '''Gerîdeya veguhêz a merîdyonel a Atlantîkê''' bi kurtasî ya îngilîzî '''AMOC''' (bi îngilîzî: ''Atlantic meridional overturning circulation'') pergala sereke ya herikên [[Okyanûs|okyanûsê]] ye ku li [[Okyanûsa Atlantîk|Okyanûsa Atlantîkê]] di xebatê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ |sernav=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |malper=www.ipcc.ch |roja-gihiştinê=2026-10-19 |ziman=en}}</ref> Ew pergal pêkhateyeke sereke ya pergala gera okyanûsên [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye û di pergala avhewaya gerstêrkê de roleke giring tîne cih. AMOC herikînên Okyanûsa Atlantîkê li ser rûyê avê û di kûrahiyên mezin de vedigire ku ev herikîn ji ber guherînên di avhewayê de, germahî û xwêbûna avê de pêk hatine. Ev herikîn nîvê gera termohalîn a cîhanî pêk tînin ku herikîna herikînên mezin ên okyanûsan vedigire û nîvê din jî gera zivirînê ya [[Okyanûsa Başûr]] vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aoml.noaa.gov/noaa-scientists-detect-reshaping-of-the-meridional-overturning-circulation-in-southern-ocean/ |sernav=Scientists Detect a Reshaping of the MOC in the Southern Ocean |malper=NOAA's Atlantic Oceanographic and Meteorological Laboratory |tarîx=2023-03-29 |roja-gihiştinê=2026-10-19 |ziman=en-US |paşnav=Communications |pêşnav=AOML}}</ref> AMOC ji herikîneke ber bi bakur ve ku ji avên germ û şortir di tebeqeyên jorîn ên Okyanûsa Atlantîkê de pêk hatiye û herikîneke vegerê ye ku ber bi başûr ve ji avên sar, ava kêmtir şor û kûr pêk hatiye. Ava germ a ji başûr şortir e, ji ber ku di herêma tropîkal de rêjeya dûkel bûnê bilindtir e. Ev ava germ û şor tebeqeya jorîn a okyanûsê pêk tîne; lê gava ev tebeqe sar dibe, tîrbûna ava şor zêde dibe û dibe sedem ku ev ava şor ber bi kûrahiyê ve binav bibe ku ev yek beşeke giring ê motora sîstema AMOCê ye. Ev beşên herikînê bi rêya herêmên "zivirîna avê" (overturning) li deryayên Nordîk û Okyanûsa Başûr bi hev ve girêdayî ne. Cihên vê zivirînê bi danûstandina xurt a germî, oksîjena heliyayî, karbon û xurekên din ve girêdayî ne ku ev pêvajo ji bo ekosîstemên okyanûsê û rola wê ya wekê enbarê karbonê (carbon sink) pir girîng e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buckley |pêşnav=Martha W. |paşnav2=Marshall |pêşnav2=John |tarîx=2016 |sernav=Observations, inferences, and mechanisms of the Atlantic Meridional Overturning Circulation: A review |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2015RG000493 |kovar=Reviews of Geophysics |ziman=en |cild=54 |hejmar=1 |rr=5–63 |doi=10.1002/2015RG000493 |issn=1944-9208}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lozier |pêşnav=M. S. |paşnav2=Li |pêşnav2=F. |paşnav3=Bacon |pêşnav3=S. |paşnav4=Bahr |pêşnav4=F. |paşnav5=Bower |pêşnav5=A. S. |paşnav6=Cunningham |pêşnav6=S. A. |paşnav7=de Jong |pêşnav7=M. F. |paşnav8=de Steur |pêşnav8=L. |paşnav9=deYoung |pêşnav9=B. |paşnav10=Fischer |pêşnav10=J. |paşnav11=Gary |pêşnav11=S. F. |paşnav12=Greenan |pêşnav12=B. J. W. |paşnav13=Holliday |pêşnav13=N. P. |paşnav14=Houk |pêşnav14=A. |paşnav15=Houpert |pêşnav15=L. |tarîx=2019 |sernav=A sea change in our view of overturning in the subpolar North Atlantic |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aau6592 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=363 |hejmar=6426 |rr=516–521 |doi=10.1126/science.aau6592}}</ref> Di heman demê de guhertinên di hêza AMOCê de dikarin bandoran li gelek hêmanên pergala avhewayê bikin.<ref name=":1" /> Guherîna avhewayê dibe ku AMOCê bi rêya zêdebûna germahiya okyanûsê û herikîna ava şirîn a zêde ya ku ber ji helandina pelên qeşayên li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ku bi berdewamiya sarbûna Atlantîka Bakur ve girêdayî ye, qels bike. Lêkolînên ku ji nû ve avakirina okyanûsografîkan bikar tînin destnîşan dikin ku ji sala 2015an vir ve, AMOC ji berê şoreşa pîşesaziyê qelstir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rahmstorf |pêşnav=Stefan |paşnav2=Box |pêşnav2=Jason E. |paşnav3=Feulner |pêşnav3=Georg |paşnav4=Mann |pêşnav4=Michael E. |paşnav5=Robinson |pêşnav5=Alexander |paşnav6=Rutherford |pêşnav6=Scott |paşnav7=Schaffernicht |pêşnav7=Erik J. |tarîx=2015 |sernav=Exceptional twentieth-century slowdown in Atlantic Ocean overturning circulation |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2554 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=5 |hejmar=5 |rr=475–480 |doi=10.1038/nclimate2554 |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Caesar |pêşnav=L. |paşnav2=McCarthy |pêşnav2=G. D. |paşnav3=Thornalley |pêşnav3=D. J. R. |paşnav4=Cahill |pêşnav4=N. |paşnav5=Rahmstorf |pêşnav5=S. |tarîx=2021 |sernav=Current Atlantic Meridional Overturning Circulation weakest in last millennium |url=https://www.nature.com/articles/s41561-021-00699-z |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=14 |hejmar=3 |rr=118–120 |doi=10.1038/s41561-021-00699-z |issn=1752-0908}}</ref> Li ser beşdariyên nisbî yên faktorên cûda nîqaş heye û ne diyar e ku çiqas ji vê qelsbûnê ji ber guherîna avhewayê an guherbariya xwezayî ya gerandinê di nav hezar salan de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Latif |pêşnav=Mojib |paşnav2=Sun |pêşnav2=Jing |paşnav3=Visbeck |pêşnav3=Martin |paşnav4=Hadi Bordbar |pêşnav4=M. |tarîx=2022 |sernav=Natural variability has dominated Atlantic Meridional Overturning Circulation since 1900 |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01342-4 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=455–460 |doi=10.1038/s41558-022-01342-4 |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilbourne |pêşnav=K. Halimeda |paşnav2=Wanamaker |pêşnav2=Alan D. |paşnav3=Moffa-Sanchez |pêşnav3=Paola |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=David J. |paşnav5=Amrhein |pêşnav5=Daniel E. |paşnav6=Butler |pêşnav6=Paul G. |paşnav7=Gebbie |pêşnav7=Geoffrey |paşnav8=Goes |pêşnav8=Marlos |paşnav9=Jansen |pêşnav9=Malte F. |paşnav10=Little |pêşnav10=Christopher M. |paşnav11=Mette |pêşnav11=Madelyn |paşnav12=Moreno-Chamarro |pêşnav12=Eduardo |paşnav13=Ortega |pêşnav13=Pablo |paşnav14=Otto-Bliesner |pêşnav14=Bette L. |paşnav15=Rossby |pêşnav15=Thomas |tarîx=2022 |sernav=Atlantic circulation change still uncertain |url=https://www.nature.com/articles/s41561-022-00896-4 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=15 |hejmar=3 |rr=165–167 |doi=10.1038/s41561-022-00896-4 |issn=1752-0908}}</ref> Modelên avhewayê pêşbînî dikin ku AMOC dê di sedsala 21ê de zêdetir qels bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Summary for Policymakers |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2022 |rr=3–36 |isbn=978-1-009-15796-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) |url=https://www.cambridge.org/core/books/ocean-and-cryosphere-in-a-changing-climate/summary-for-policymakers/097A895553D86981DFE6195ADFD3DDA4 |doi=10.1017/9781009157964.001}}</ref> Ji ber ku ev herêm ji aliyê herika [[Atlantîkaya Bakur]] ve germ dibin, dibe ku ev qelsbûn germahiya hewaya navînî ya li [[Skandînavya]], [[Brîtanyaya Mezin]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlendayê]] kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lenton |pêşnav=Timothy M. |paşnav2=Held |pêşnav2=Hermann |paşnav3=Kriegler |pêşnav3=Elmar |paşnav4=Hall |pêşnav4=Jim W. |paşnav5=Lucht |pêşnav5=Wolfgang |paşnav6=Rahmstorf |pêşnav6=Stefan |paşnav7=Schellnhuber |pêşnav7=Hans Joachim |tarîx=2008-02-12 |sernav=Tipping elements in the Earth's climate system |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.0705414105 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=105 |hejmar=6 |rr=1786–1793 |doi=10.1073/pnas.0705414105 |pmc=2538841 |pmid=18258748}}</ref> Qelsbûna AMOCê dibe ku bilindbûna asta deryayê li dora Amerîkaya Bakur jî bileztir bike û hilberîna seretayî ya li Atlantîkaya Bakur kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schmittner |pêşnav=Andreas |tarîx=2005 |sernav=Decline of the marine ecosystem caused by a reduction in the Atlantic overturning circulation |url=https://www.nature.com/articles/nature03476 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=434 |hejmar=7033 |rr=628–633 |doi=10.1038/nature03476 |issn=1476-4687}}</ref> Lawazbûna giran a AMOCê dikare bibe sedema hilweşîna gera veguhêzê dibe ku neguhere û ji ber vê yekê dibe ku bibe yek ji xalên çerxa guhertina dramatîk a di pergala avhewayê de.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Carrington |pêşnav=Damian |paşnav2=editor |pêşnav2=Damian Carrington Environment |tarîx=2026-04-15 |sernav=Critical Atlantic current significantly more likely to collapse than thought |url=https://www.theguardian.com/environment/2026/apr/15/critical-atlantic-current-significantly-more-likely-to-collapse-than-thought |roja-gihiştinê=2026-10-19 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ev hilweşîn germahiya navînî û rêjeya baran û berfê li [[Ewropa|Ewropayê]] bi girîngî kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Armstrong McKay |pêşnav=David I. |paşnav2=Staal |pêşnav2=Arie |paşnav3=Abrams |pêşnav3=Jesse F. |paşnav4=Winkelmann |pêşnav4=Ricarda |paşnav5=Sakschewski |pêşnav5=Boris |paşnav6=Loriani |pêşnav6=Sina |paşnav7=Fetzer |pêşnav7=Ingo |paşnav8=Cornell |pêşnav8=Sarah E. |paşnav9=Rockström |pêşnav9=Johan |paşnav10=Lenton |pêşnav10=Timothy M. |tarîx=2022-09-09 |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.abn7950 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=377 |hejmar=6611 |rr=eabn7950 |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref> Di heman demê de dibe ku pirbûna bûyerên hewayên ekstrem zêde bike û bandorên din ên giran jî hebin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hansen |pêşnav=James |paşnav2=Sato |pêşnav2=Makiko |paşnav3=Hearty |pêşnav3=Paul |paşnav4=Ruedy |pêşnav4=Reto |paşnav5=Kelley |pêşnav5=Maxwell |paşnav6=Masson-Delmotte |pêşnav6=Valerie |paşnav7=Russell |pêşnav7=Gary |paşnav8=Tselioudis |pêşnav8=George |paşnav9=Cao |pêşnav9=Junji |paşnav10=Rignot |pêşnav10=Eric |paşnav11=Velicogna |pêşnav11=Isabella |paşnav12=Tormey |pêşnav12=Blair |paşnav13=Donovan |pêşnav13=Bailey |paşnav14=Kandiano |pêşnav14=Evgeniya |paşnav15=von Schuckmann |pêşnav15=Karina |tarîx=2016-03-22 |sernav=Ice melt, sea level rise and superstorms: evidence from paleoclimate data, climate modeling, and modern observations that 2 °C global warming could be dangerous |url=https://acp.copernicus.org/articles/16/3761/2016/ |kovar=Atmospheric Chemistry and Physics |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=16 |hejmar=6 |rr=3761–3812 |doi=10.5194/acp-16-3761-2016 |issn=1680-7316}}</ref> == Awayên giştî == [[Wêne:thermohaline_circulation.svg|thumb|AMOC di têkiliya bi gera termohalîn a gerdûnî re]] Gerandina meridionel a Atlantîkê (AMOC) pergala sereke ya herikîna Okyanûsa Atlantîkê ye û her wiha beşek ji gerandina termohalîn a gerdûnî ye ku okyanûsên cîhanê bi "kemberek veguhastinê" ya yekane ya danûstandina ava berdewam ve girêdide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ |sernav=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |malper=www.ipcc.ch |roja-gihiştinê=2026-11-01 |ziman=en}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-kovar |paşnav=Broecker |pêşnav=Wallace S. |tarîx=2015-10-02 |sernav=The Great Ocean Conveyor |url=https://tos.org/oceanography/article/the-great-ocean-conveyor |kovar=Oceanography |cild=4 |hejmar=2 |rr=79–89 |doi=10.5670/oceanog.1991.07}}</ref> Bi gelemperî di demekê de ku tebeqeyên kûr sartir, tîrtir û şortir in ev ava bi kêmanî germ û kêmtir şor li ser rûyê okyanûsê dimîne ku ev rewş wekê tebeqebûna okyanûsê hatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yamaguchi |pêşnav=Ryohei |paşnav2=Suga |pêşnav2=Toshio |tarîx=2019 |sernav=Trend and Variability in Global Upper-Ocean Stratification Since the 1960s |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2019JC015439 |kovar=Journal of Geophysical Research: Oceans |ziman=en |cild=124 |hejmar=12 |rr=8933–8948 |doi=10.1029/2019JC015439 |issn=2169-9291}}</ref> Ava kûr di encama danûstandineke bi tebeqeya tevlîhevkirî ya okyanûsê re, germ dibe û/an jî şoriya xwe winda dike ku di encamê de tîrbûna avê kêm dibe û ber bi rûyê ava okyanûsê ve bilind dibe. Di navbera tebeqeyên okyanûsan de û di navbera beşên Okyanûsa Cîhanê de cudahiyên germahî û xwêbûnê hene ku ev her du faktor bi hev re bûne sedema gera termohalînê.<ref name=":2" /> Ji ber ku Okyanûsa Pasîfîkê ava zêde yên barana ava şirîn werdigire, li gorî okyanûsên din ên cîhanê şorahiya ava Okyanûsa Pasîfîkê kêm e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Craig |pêşnav=Philip M. |paşnav2=Ferreira |pêşnav2=David |paşnav3=Methven |pêşnav3=John |tarîx=2017-01-01 |sernav=The contrast between Atlantic and Pacific surface water fluxes |url=https://tellusjournal.org/articles/10.1080/16000870.2017.1330454 |kovar=Tellus |ziman=en |cild=69 |hejmar=1 |doi=10.1080/16000870.2017.1330454 |issn=3035-9554}}</ref> Ji ber vê yekê ava rûyê Okyanûsa Pasîfîkê têra xwe şor nîne ku dakeve kûrahiya zêdetirî çend sed metreyan ku ev jî tê vê wateyê ku divê ava kûrahiya okyanûsê ji cihekî din were.<ref name=":2" /> Ava okyanûsê li Atlantîkaya Bakur ji ava Pasîfîkê şortir e ku qismek ji ber ku dûkelbûna berfireh a li ser rûyê erdê xwê di nav ava mayî de kom dike û qismeke din jî ji ber ku qeşaya deryaya nêzîkê çerxa Arktîkê xwê di zivistanê de dema ku diqelişe derdixe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://nsidc.org/learn |sernav=Learn {{!}} National Snow and Ice Data Center |malper=nsidc.org |roja-gihiştinê=2026-11-01}}</ref> Şilbûna dûkelbûyî ya li Atlantîkê berê ku wekê baran vegere, bi lez ji aliyê gerandina atmosferê ve tê birin. Bayên bazirganî vê şilbûnê li seranserê Amerîkaya Navîn û rojhilatê Pasîfîka Bakur vediguhezînin ku li wir wekê baran dibare.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wang |pêşnav=Chunzai |paşnav2=Zhang |pêşnav2=Liping |paşnav3=Lee |pêşnav3=Sang-Ki |tarîx=2013-02-15 |sernav=Response of Freshwater Flux and Sea Surface Salinity to Variability of the Atlantic Warm Pool |url=http://journals.ametsoc.org/doi/10.1175/JCLI-D-12-00284.1 |kovar=Journal of Climate |ziman=en |cild=26 |hejmar=4 |rr=1249–1267 |doi=10.1175/JCLI-D-12-00284.1 |issn=0894-8755}}</ref> Rêzeçiyayên mezin ên wekê Platoya Tîbetî, Çiyayên Kevirî û Andê rê li ber veguhestina şilbûna wekhev vedigerînin Atlantîkê. Ji ber vê pêvajoyê, ava rûyê Atlantîkê şor dibe û ji ber vê yekê jî tîr dibe ku di dawiyê de ber bi jêr ve diçe û ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) çêdike. Avabûna NADW bi giranî li deryayên Nordîk çêdibe û têkeliyek tevlihev a girseyên avên herêmî yên wekê Ava Serherikîna Tengava Danîmarkayê (DSOW), Ava Serherikîna Îzlenda-Skotlandayê (ISOW) û Ava Serherikîna Deryayên Nordîk vedihewîne. Ava Deryaya Labrador jî dibe ku roleke girîng bilîze lê delîlên zêde nîşan didin ku ava li deryayên Labrador û deryayên Irminger bi giranî di nav Gyre ya Atlantîkaya Bakur re digere û bi mayî ya AMOCê re tevliheviyeke hindik heye. NADW (ava kûr a Atlantîkaya Bakur) tebeqeya avê ya herî kûr a Okyanûsa Atlantîkê ye nîne û ava binî ya Antarktîkayê (AABW) di her hewzeke ku ji 4.000 metreyan kûrtir e de ye ku ev av her tim tebeqeya okyanûsê ya herî tîr û herî kûr e. Gava beşên jorîn ên AABWyê ber bi jor ve bilind dibin, ev av tevlî NADWyê dibin û hêza avê zêde dikin. Pêkhatina NADWyê her wiha destpêka koma jêrîn a gera avê ye. Tevgera daketina ku dibe sedema pêkhatina NADWyê, bi vî girseyeke wekhev a tevgera bilindbûnê (upwelling) tê hevsengkirin. Li Atlantîkaya rojava, veguhastina ekmanê ku zêdebûna tevlîhevkirina tebeqeyên okyanûsê ye û ji ber çalakiya bayê çêdibe, dibe sedema bilindbûneke bihêz a ava li herêmên Herika Kanaryayê û Herika Benguelayê ku ev herik li peravên bakurê rojava û başûrê rojavayê Afrîkayê cih digirin. Her çend heta girtina rêya deryayî ya Amerîkaya Navîn di dawiya serdema Pliyosenê de, rewşeke berevajî hebe jî, li gorî daneyên sala 2014an bilindbûna avê li derdora Herika Kanaryayê ji ya Herika Benguelayê pir bihêztir e. Li Atlantîkaya Rojhilat, bilindbûneke berbiçav a avê tenê di mehên diyar ên salê de pêk tê ku ev sedem jî ev e ku li vê herêmê termoklîna (tebeqeya guherîna germahiyê) kûr heye, ji ber vê yekê rewş li vir zêdetir girêdayî germahiya rûyê deryayê ye, ne ku ji ber çalakiya bayê ye. Her wiha çerxeke bilindbûna ava çendsalî jî heye ku bi çerxa El Niño/La Niña re hevaheng e. Di heman demê de, ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) ber bi başûr ve diçe û li dawiya başûr a xeta derbasbûna Atlantîkê, nêzîkê ji %80 ji vê avê li Okyanûsa Başûr derdikeve ser rûyê avê ku ev yek avê bi gera zivirî ya Okyanûsa Başûr (SOOC) ve girê dide. Piştê derketina ser rûyê avê, hatiye fêmkirin ku av yek ji du rêyan dişopîne. Ava ku nêzîkî Antarktîkayê derdikeve ser rûyê avê, bi ihtimaleke mezin ji ber qeşaya deryayî ya Antarktîkayê sar dibe û dîsa dadikeve girseyên jêrîn a vê gerê. Beşek ji vê avê tevlê AABW dibe, lê beşê mayî yê herika girseya jêrîn di dawiyê de digihîje kûrahiyên Okyanûsa Pasîfîk û Okyanûsa Hindî. Ava ku li latîtûdên nizm (nêzîktirî ekvatorê) ku qeşa lê tune ye, derdikeve ser rûyê avê, ji ber veguhastina ekmanê (Ekman transport) zêdetir ber bi bakur ve diçe û tevlê girseya jorîn dibe. Ava germ a di girseya jorîn de ji herika vegerê ya ber bi Atlantîka Bakur ve berpirsiyar e ku ev herik bi piranî li dora peravên Afrîkayê û bi navgîniya arşîpelên Endonezyayê pêk tê. Gava ev av vedigere Atlantîkaya Bakur, sartir û tîrtir dibe, dadikeve binê avê û dîsa tevlê NADWê dibe. Di heman demê de NADW ber bi başûr ve diçe û li dawiya başûr a xeta derbasbûna Atlantîkê, nêzîkê ji %80ê wê li Okyanûsa Başûr derdikeve rûyê avê û bi vî awayê xwe bi gera zivirî ya Okyanûsa Başûr (SOOC) ve girê dide. Piştî bilindbûnê hatiye fêmkirin ku av yek ji du rêyan digire. Ava ku nêzîkê Antarktîkayê derdikeve holê, bi îhtîmaleke mezin dê ji aliyê qeşaya deryayê ya Antarktîkayê ve were sarkirin û vegere nav girseya jêrîn a gerokê. Hinek ji vê avê dê dîsa tevlê AABW bibe lê ava mayî ya herikîna girseya jêrîn dê di dawiyê de bigihîje kûrahiya okyanûsên Pasîfîk û Hindî. Ava ku li latîtûdên nizm (ava bê qeşa) ber bi jor ve radibe, ji ber veguhastina Ekmanê ber bi bakur ve diçe û tevlê girseya jorîn dibe. Ava germ a di girseya jorîn de, dibe sedema herika vegera ber bi Atlantîka Bakur ve; ev herik bi piranî li derdora peravên Afrîkayê û bi navgîniya arşîpelên Endonezyayê pêk tê. Gava ev av vedigere Atlantîka Bakur, sar dibe û tîrbûna avê zêde dibe; paşê dadikeve binî û dîsa tevlê ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) dibe. == Rola di pergala avhewayê de == [[Wêne:Wang 2022 strong AMOC role.png|thumb|Veguhastina germê ji okyanûsê ber bi atmosferê ve (li aliyê çepê) û zêdebûna rêjeya germa li Okyanûsa Atlantîkê (li aliyê rastê) ku dema AMOC bi hêz e, tê dîtin.]] Deverên rojbendî beşa herî germ a cîhanê ye û ji ber termodînamîkê, ev germahî ber bi cemseran ve diçe. Piraniya vê germahîyê bi gerandina atmosferê ve tê veguhastin lê herikînên okyanûsê ya germ û rûberî roleke girîng dilîzin. Germahî ji rojbendê ber bi bakur an jî başûr ve diçe; Okyanûsa Atlantîk tekane okyanûs e ku herikîna germahîyê ber bi bakur ve ye. Beşeke mezin a veguhastina germê li Okyanûsa Atlantîkê ji aliyê "Gulf Stream"ê pêk tê ku ev herikeke rûyî ye ku ava germ ji herêma Karîbê ber bi bakur ve dibe. Her çend tevahiya herika Gulf Streamê tenê ji aliyê bayê ve were pêşvebirin jî, beşa wê ya herî bakurî ango Herika Atlantîka Bakur, piraniya germa xwe ji danûstendina termohalîn a di çarçoveya AMOCê de werdigire. Bi vê awayê AMOC heta ji %25ê tevahiya germê ber bi nîvkada bakur ve vediguhêze û di avhewaya derdora bakurê rojavayê Ewropayê de roleke girîng dilîze. Ji ber ku şêwazên atmosferî jî di veguhastina germê de roleke mezin dileyizin ku ev raman dibêje "ger veguhastina germê bi rêya herikên okyanûsê nebûya, dê avhewaya Ewropaya Bakur bi qasê avhewaya Amerîkaya Bakur a bakur sar bûya" (ango heta 15–20 °C (27–36 °F) sartir) ku bi giştî wekê ramaneke şaş tê dîtin. Her çend lêkolîneke modelkirinê pêşniyar kiriye ku hilweşîna AMOCê dikare di nava sedsalekê de bibe sedema sarbûneke mîna Serdema Qeşayê ku berfirehbûna qeşaya deryayê û çêbûna girseyên cemedan jî di nav de ne lê rastbûna van encaman cihê gumanê ye. Li ser vê yekê lihevkirinek heye ku AMOC, Ewropaya Bakur û Ewropaya Rojava ji ya ku dê di rewşeke din de bûya, germtir dihêle û ev cudahî li gorî herêmê di navbera 4 °C û 10 °C de diguhere. Wek mînak lêkolînên li ser Herika Floridayê (Florida Current) nîşan didin ku Herika Kendavê (Gulf Stream) di navbera salên 1200 û 1850î de, ji ber zêdebûna xwêbûna rûyê avê, bi qasê ji %10 lawaztir bûye û ev yek bi ihtîmaleke mezin bûye sedema wan şert û mercên ku wekê "Serdema Qeşayê ya Biçûk" (Little Ice Age) hatine naskirin. AMOC bi du awayên sereke Okyanûsa Atlantîkê vediguherîne depoyeke karbona bi bandortir. Ya yekem, tevgera hilkişîna avê, mêjerên mezin ên xurekên pêwîst digihîne avên rûyê okyanûsê; ev yek piştgiriyê dide mezinbûna fîtoplanktonan ku di encamê de hilberîna seretayî ya deryayî û mêjera giştî ya fotosentezê li avên rûyê okyanûsê zêde dike. Ya duyem jî di ava ku ji kûrahiyê derdikeve rûyê avê de, asta karbona heliyayî kêm e; sedem jî ew e ku ev av bi gelemperî 1000 salî ye û rastî zêdebûna {{CO2}} ya ku ji ber çalakiyên mirovan di atmosferê de pêk hatiye, nehatiye. Ev av li gorî avên rûyî yên ku bi karbonê zêdetir têr bûne, mêjerên mezintir karbonê dikişîne nava xwe û dema ku ev av ber bi kûrahiyê ve diçe, rê li ber wê tê girtin ku karbonê dîsa berdide atmosferê. Her çend Okyanûsa Başûr bi awayekî berbiçav mezintirîn depoya karbona okyanûsan be jî, Atlantîka Bakur di nîvkada bakur de depoya karbona herî mezin e. === Guherînên ji nişka ve ku di dema Pleystosena dereng de pêk hatiye === Ji ber ku gera zivirî ya merîdyonal a Atlantîkê (AMOC) bi rêzetêkiliyên di navbera tebeqeyên ava okyanûsa xwedî germahî û şoriya cûda ve girêdayî ye ku ev pergal ne statîk e; berevajî vê, ew rastê guherînên biçûk û periyodîk û her wiha guherînên mezin û demdirêj hatiye ku ev jî encama bandorên derveyî ne. Gelek ji van guherînan di serdema pleîstosena Dereng (ji 126.000 heta 11.700 sal berê) de pêk hatine ku ev serdem, qonaxa dawî ya jeolojîk ê berî serdema heyî an jî holosenê bû. Her wiha ev serdem, serdema qeşaya dawî jî vedigire ku di zimanê rojane de wekê "serdema qeşaya dawî" hatiye naskirin. Di vê serdemê de, di navbera nîvkoşeyên cîhanê de bîstûpênc guherînên guhertinên germa ji nişka ve çêbûne ku ev guherîn wekê bûyerên Dansgaard–Oeschger (bûyerên D-O) hatine binavkirin. Navê wan ji Willi Dansgaard û Hans Oeschger hatiye ku di salên 1980î de bi analîzkirina mînakên qeşayên ji Grînlendayê, vê bûyerê keşif kirine. Bûyerên D-O bi taybetî bi germbûna bilez a di navbera 8 °C û 15 °C de têne naskirin ku di nava çend dehsalan de li Grînlendayê pêk hatiye. Germbûn li tevahiya herêma Atlantîka Bakur jî çêbûye lê di heman demê de, di van bûyeran de li Okyanûsa Başûr sarbûneke bi heman astê pêk hatiye. Ev rewş bi bihêz bûna AMOCê re hevaheng e ku vê awayê pergala germê ji nîvkoveke dinyayê vediguhezîne nîvkova din a Dinyayê. Germbûna nîvkova bakur bûye sedema helîna qeşayan û wisa dixuyê ku gelek bûyerên D-O bi bûyerên Heinrichê re bi dawî bûne ku di van van bûyeran de, girseyên mezin ên qeşayê ji qeşaya Laurentide ya wê demê qut bûne û ketine nav okyanûsê. Her ku ev girseyên qeşayê di okyanûsê de diheliyan, ava okyanûsê şirîntir (kêmtir şor) bûye û ev yek jî bûye sedema lawazbûna gera avê û rawestana germbûna D-O. Heya roja îro jî ravekirinek hevbeş tune ye ka çima AMOC ewqas guheriye ku bi taybetî ev guherîn tenê di vê serdema qeşayê de pêk hatiye. Hîpotezên hevpar şêwazên çerxî yên guherîna şorbûna li Atlantîka Bakur an jî çerxek şêwaza bayê ji ber mezinbûn û kêmbûna pelên qeşayê yên herêmê vedihewîne ku têra xwe mezin in ku bandorê li şêwazên bayê bikin. Li gorî lêkolînên ji dawiya salên 2010an ve hatiye pêşniyarkirin ku AMOC di serdemên hebûna qatên berfa berfireh û asta kêm a {{CO2}}yê de, herî zêde ji guhertinan re hesas e ku ev yek jî serdema qeşaya dawî kiriye "demeke herî guncaw" ê ji bo guherînên bi vî rengî. Hatiye pêşniyar kirin ku germbûna nîvkada başûr ji ber ku avên germtir ber bi bakur ve bi rêya gera termohalînê ya giştî belav bûne dê şêwazê bide destpêkirin. Delîlên paleoklîmayê niha ne ewqas bihêz in ku bibêjin ka bûyerên D-O bi guhertinên di AMOCê de dest pê kirine an jî AMOC di bersiva tetikek din de guheriye. Wek mînak hinek lêkolîn pêşniyar dikin ku guhertinên di bergê qeşaya deryayê de bûyerên D-O dane destpêkirin ji ber ku ew ê bandorê li germahiya avê û gerê bi rêya bersiva cemed-albedo bikin. Bûyerên D-O bi rêza berevajî hatine hejmartin ku hejmarên herî mezin ê ji bo bûyerên herî kevn hatine diyarkirin. Bûyera duyem a ji dawiyê, ango bûyera Dansgaard–Oeschger 1, nêzîkî 14.690 sal berê qewimiye û nîşana derbasbûna ji serdema "Oldest Dryas" (dryasa herî kevn) ji bo serdema navber a Bølling–Allerød e ku ev serdem heta 12.890 salên beriya niha berdewam kiriye. Navê wê ji du cihên li Danîmarkayê hatiye girtin ku tê de fosîlên riwekan hatine dîtin ku ev riwek tenê di serdemeke bi kêmî germ a nîvkada bakur de dikaribûn bijîn. Germbûna mezin a li nîvkada bakur, bi sarbûna li nîvkada başûr re hevseng bû, ji ber vê yekê di germahiya cîhanî de guherîneke berbiçav çênebûye ku ev rewş bi guherînên di AMOCê (Circilana Meridyonel a Atlantîkê) re lihevhatiye. Di heman demê de destpêka vê serdemê bûye sedema bilindbûna asta deryayê ku ev yek ji ber hilweşîna qeşayê pêk hatiye û wekê "Meltwater pulse 1A" (pêla ava heliyayî 1A) hatiye binavkirin. Qonaxên Bølling û Allerød ên serdema navbera qeşayê bi du sedsalan ji hev cuda bûne ku sarbûna nîvkada bakur, germbûna nîvkada başûr ku wekê Dryasên Kevintir hatine zanîn ji ber ku kulîlka Arktîkê Dryas octopetala li cihê ku daristan di dema navbera qeşayê de mezin bûn serdest bûn. Dema ku germahiyên nîvkada bakur vegeriyan astên nêzîkî qeşayê, dibe ku di nav deh salan de, serdema navbera qeşayê bi destpêkirina serdema Dryasên Ciwan (YD) (12.800-11.700 sal berê) bi dawî bûye. Ev jî ji ber hêdîbûna AMOC a ji nişke be qewimiye ku bi awayekê din dişibe bûyerên Heinrichê ku ji ber nûbûna ji ber windabûna qeşayê ku ji ber qata qeşaya Laurentide çêbûye. Berevajî bûyerên Heinrich ên rastîn, herikînek mezin a ava heliyayî di Çemê Mackenzie re li cihê ku niha Kanada ye hebûye lê cihê ku windabûna girseyî ya qeşayê pêk hatiye pêk nehatiye. Guhertinên mezin di rejîma barînê de, wekê veguheztina herêma hevgirtina întertropîkal ber bi başûr ve, zêdebûna baranê li Amerîkaya Bakur û zuwabûna Amerîkaya Başûr û Ewropayê, çêbûne. Germahiya gerdûnî dîsa di dema Dryasên Ciwan de bi zorê guheriye û germbûna demdirêj, piştê qeşayê piştê ku ew bi dawî bûye, careke din dîsa ji nû ve dest pê kiriye. == Stabilîte û lawazî == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[en:Atlantic meridional overturning circulation]] [[Kategorî:Okyanûsnasî]] o881eda6t6s5r227iol1wt8slnxhlzx 2101390 2101389 2026-11-02T06:08:16Z Penaber49 39672 /* Stabilîte û lawazî */ 2101390 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:OCP07 Fig-6.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a deryayên Nordîk û hevzênên bin-polar, ligel herikên rûyî (xêzên temam) û herikên kûr (xêzên qut-qut) ku beşek ji gera zivirî ya merîdyonal a Atlantîkê pêk tînin. Rengên xêzan germahiyên nêzîkî nîşan didin.]] '''Gerîdeya veguhêz a merîdyonel a Atlantîkê''' bi kurtasî ya îngilîzî '''AMOC''' (bi îngilîzî: ''Atlantic meridional overturning circulation'') pergala sereke ya herikên [[Okyanûs|okyanûsê]] ye ku li [[Okyanûsa Atlantîk|Okyanûsa Atlantîkê]] di xebatê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ |sernav=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |malper=www.ipcc.ch |roja-gihiştinê=2026-10-19 |ziman=en}}</ref> Ew pergal pêkhateyeke sereke ya pergala gera okyanûsên [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye û di pergala avhewaya gerstêrkê de roleke giring tîne cih. AMOC herikînên Okyanûsa Atlantîkê li ser rûyê avê û di kûrahiyên mezin de vedigire ku ev herikîn ji ber guherînên di avhewayê de, germahî û xwêbûna avê de pêk hatine. Ev herikîn nîvê gera termohalîn a cîhanî pêk tînin ku herikîna herikînên mezin ên okyanûsan vedigire û nîvê din jî gera zivirînê ya [[Okyanûsa Başûr]] vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aoml.noaa.gov/noaa-scientists-detect-reshaping-of-the-meridional-overturning-circulation-in-southern-ocean/ |sernav=Scientists Detect a Reshaping of the MOC in the Southern Ocean |malper=NOAA's Atlantic Oceanographic and Meteorological Laboratory |tarîx=2023-03-29 |roja-gihiştinê=2026-10-19 |ziman=en-US |paşnav=Communications |pêşnav=AOML}}</ref> AMOC ji herikîneke ber bi bakur ve ku ji avên germ û şortir di tebeqeyên jorîn ên Okyanûsa Atlantîkê de pêk hatiye û herikîneke vegerê ye ku ber bi başûr ve ji avên sar, ava kêmtir şor û kûr pêk hatiye. Ava germ a ji başûr şortir e, ji ber ku di herêma tropîkal de rêjeya dûkel bûnê bilindtir e. Ev ava germ û şor tebeqeya jorîn a okyanûsê pêk tîne; lê gava ev tebeqe sar dibe, tîrbûna ava şor zêde dibe û dibe sedem ku ev ava şor ber bi kûrahiyê ve binav bibe ku ev yek beşeke giring ê motora sîstema AMOCê ye. Ev beşên herikînê bi rêya herêmên "zivirîna avê" (overturning) li deryayên Nordîk û Okyanûsa Başûr bi hev ve girêdayî ne. Cihên vê zivirînê bi danûstandina xurt a germî, oksîjena heliyayî, karbon û xurekên din ve girêdayî ne ku ev pêvajo ji bo ekosîstemên okyanûsê û rola wê ya wekê enbarê karbonê (carbon sink) pir girîng e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buckley |pêşnav=Martha W. |paşnav2=Marshall |pêşnav2=John |tarîx=2016 |sernav=Observations, inferences, and mechanisms of the Atlantic Meridional Overturning Circulation: A review |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2015RG000493 |kovar=Reviews of Geophysics |ziman=en |cild=54 |hejmar=1 |rr=5–63 |doi=10.1002/2015RG000493 |issn=1944-9208}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lozier |pêşnav=M. S. |paşnav2=Li |pêşnav2=F. |paşnav3=Bacon |pêşnav3=S. |paşnav4=Bahr |pêşnav4=F. |paşnav5=Bower |pêşnav5=A. S. |paşnav6=Cunningham |pêşnav6=S. A. |paşnav7=de Jong |pêşnav7=M. F. |paşnav8=de Steur |pêşnav8=L. |paşnav9=deYoung |pêşnav9=B. |paşnav10=Fischer |pêşnav10=J. |paşnav11=Gary |pêşnav11=S. F. |paşnav12=Greenan |pêşnav12=B. J. W. |paşnav13=Holliday |pêşnav13=N. P. |paşnav14=Houk |pêşnav14=A. |paşnav15=Houpert |pêşnav15=L. |tarîx=2019 |sernav=A sea change in our view of overturning in the subpolar North Atlantic |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aau6592 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=363 |hejmar=6426 |rr=516–521 |doi=10.1126/science.aau6592}}</ref> Di heman demê de guhertinên di hêza AMOCê de dikarin bandoran li gelek hêmanên pergala avhewayê bikin.<ref name=":1" /> Guherîna avhewayê dibe ku AMOCê bi rêya zêdebûna germahiya okyanûsê û herikîna ava şirîn a zêde ya ku ber ji helandina pelên qeşayên li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ku bi berdewamiya sarbûna Atlantîka Bakur ve girêdayî ye, qels bike. Lêkolînên ku ji nû ve avakirina okyanûsografîkan bikar tînin destnîşan dikin ku ji sala 2015an vir ve, AMOC ji berê şoreşa pîşesaziyê qelstir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rahmstorf |pêşnav=Stefan |paşnav2=Box |pêşnav2=Jason E. |paşnav3=Feulner |pêşnav3=Georg |paşnav4=Mann |pêşnav4=Michael E. |paşnav5=Robinson |pêşnav5=Alexander |paşnav6=Rutherford |pêşnav6=Scott |paşnav7=Schaffernicht |pêşnav7=Erik J. |tarîx=2015 |sernav=Exceptional twentieth-century slowdown in Atlantic Ocean overturning circulation |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2554 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=5 |hejmar=5 |rr=475–480 |doi=10.1038/nclimate2554 |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Caesar |pêşnav=L. |paşnav2=McCarthy |pêşnav2=G. D. |paşnav3=Thornalley |pêşnav3=D. J. R. |paşnav4=Cahill |pêşnav4=N. |paşnav5=Rahmstorf |pêşnav5=S. |tarîx=2021 |sernav=Current Atlantic Meridional Overturning Circulation weakest in last millennium |url=https://www.nature.com/articles/s41561-021-00699-z |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=14 |hejmar=3 |rr=118–120 |doi=10.1038/s41561-021-00699-z |issn=1752-0908}}</ref> Li ser beşdariyên nisbî yên faktorên cûda nîqaş heye û ne diyar e ku çiqas ji vê qelsbûnê ji ber guherîna avhewayê an guherbariya xwezayî ya gerandinê di nav hezar salan de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Latif |pêşnav=Mojib |paşnav2=Sun |pêşnav2=Jing |paşnav3=Visbeck |pêşnav3=Martin |paşnav4=Hadi Bordbar |pêşnav4=M. |tarîx=2022 |sernav=Natural variability has dominated Atlantic Meridional Overturning Circulation since 1900 |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01342-4 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=455–460 |doi=10.1038/s41558-022-01342-4 |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilbourne |pêşnav=K. Halimeda |paşnav2=Wanamaker |pêşnav2=Alan D. |paşnav3=Moffa-Sanchez |pêşnav3=Paola |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=David J. |paşnav5=Amrhein |pêşnav5=Daniel E. |paşnav6=Butler |pêşnav6=Paul G. |paşnav7=Gebbie |pêşnav7=Geoffrey |paşnav8=Goes |pêşnav8=Marlos |paşnav9=Jansen |pêşnav9=Malte F. |paşnav10=Little |pêşnav10=Christopher M. |paşnav11=Mette |pêşnav11=Madelyn |paşnav12=Moreno-Chamarro |pêşnav12=Eduardo |paşnav13=Ortega |pêşnav13=Pablo |paşnav14=Otto-Bliesner |pêşnav14=Bette L. |paşnav15=Rossby |pêşnav15=Thomas |tarîx=2022 |sernav=Atlantic circulation change still uncertain |url=https://www.nature.com/articles/s41561-022-00896-4 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=15 |hejmar=3 |rr=165–167 |doi=10.1038/s41561-022-00896-4 |issn=1752-0908}}</ref> Modelên avhewayê pêşbînî dikin ku AMOC dê di sedsala 21ê de zêdetir qels bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Summary for Policymakers |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2022 |rr=3–36 |isbn=978-1-009-15796-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) |url=https://www.cambridge.org/core/books/ocean-and-cryosphere-in-a-changing-climate/summary-for-policymakers/097A895553D86981DFE6195ADFD3DDA4 |doi=10.1017/9781009157964.001}}</ref> Ji ber ku ev herêm ji aliyê herika [[Atlantîkaya Bakur]] ve germ dibin, dibe ku ev qelsbûn germahiya hewaya navînî ya li [[Skandînavya]], [[Brîtanyaya Mezin]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlendayê]] kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lenton |pêşnav=Timothy M. |paşnav2=Held |pêşnav2=Hermann |paşnav3=Kriegler |pêşnav3=Elmar |paşnav4=Hall |pêşnav4=Jim W. |paşnav5=Lucht |pêşnav5=Wolfgang |paşnav6=Rahmstorf |pêşnav6=Stefan |paşnav7=Schellnhuber |pêşnav7=Hans Joachim |tarîx=2008-02-12 |sernav=Tipping elements in the Earth's climate system |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.0705414105 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=105 |hejmar=6 |rr=1786–1793 |doi=10.1073/pnas.0705414105 |pmc=2538841 |pmid=18258748}}</ref> Qelsbûna AMOCê dibe ku bilindbûna asta deryayê li dora Amerîkaya Bakur jî bileztir bike û hilberîna seretayî ya li Atlantîkaya Bakur kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schmittner |pêşnav=Andreas |tarîx=2005 |sernav=Decline of the marine ecosystem caused by a reduction in the Atlantic overturning circulation |url=https://www.nature.com/articles/nature03476 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=434 |hejmar=7033 |rr=628–633 |doi=10.1038/nature03476 |issn=1476-4687}}</ref> Lawazbûna giran a AMOCê dikare bibe sedema hilweşîna gera veguhêzê dibe ku neguhere û ji ber vê yekê dibe ku bibe yek ji xalên çerxa guhertina dramatîk a di pergala avhewayê de.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Carrington |pêşnav=Damian |paşnav2=editor |pêşnav2=Damian Carrington Environment |tarîx=2026-04-15 |sernav=Critical Atlantic current significantly more likely to collapse than thought |url=https://www.theguardian.com/environment/2026/apr/15/critical-atlantic-current-significantly-more-likely-to-collapse-than-thought |roja-gihiştinê=2026-10-19 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ev hilweşîn germahiya navînî û rêjeya baran û berfê li [[Ewropa|Ewropayê]] bi girîngî kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Armstrong McKay |pêşnav=David I. |paşnav2=Staal |pêşnav2=Arie |paşnav3=Abrams |pêşnav3=Jesse F. |paşnav4=Winkelmann |pêşnav4=Ricarda |paşnav5=Sakschewski |pêşnav5=Boris |paşnav6=Loriani |pêşnav6=Sina |paşnav7=Fetzer |pêşnav7=Ingo |paşnav8=Cornell |pêşnav8=Sarah E. |paşnav9=Rockström |pêşnav9=Johan |paşnav10=Lenton |pêşnav10=Timothy M. |tarîx=2022-09-09 |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.abn7950 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=377 |hejmar=6611 |rr=eabn7950 |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref> Di heman demê de dibe ku pirbûna bûyerên hewayên ekstrem zêde bike û bandorên din ên giran jî hebin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hansen |pêşnav=James |paşnav2=Sato |pêşnav2=Makiko |paşnav3=Hearty |pêşnav3=Paul |paşnav4=Ruedy |pêşnav4=Reto |paşnav5=Kelley |pêşnav5=Maxwell |paşnav6=Masson-Delmotte |pêşnav6=Valerie |paşnav7=Russell |pêşnav7=Gary |paşnav8=Tselioudis |pêşnav8=George |paşnav9=Cao |pêşnav9=Junji |paşnav10=Rignot |pêşnav10=Eric |paşnav11=Velicogna |pêşnav11=Isabella |paşnav12=Tormey |pêşnav12=Blair |paşnav13=Donovan |pêşnav13=Bailey |paşnav14=Kandiano |pêşnav14=Evgeniya |paşnav15=von Schuckmann |pêşnav15=Karina |tarîx=2016-03-22 |sernav=Ice melt, sea level rise and superstorms: evidence from paleoclimate data, climate modeling, and modern observations that 2 °C global warming could be dangerous |url=https://acp.copernicus.org/articles/16/3761/2016/ |kovar=Atmospheric Chemistry and Physics |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=16 |hejmar=6 |rr=3761–3812 |doi=10.5194/acp-16-3761-2016 |issn=1680-7316}}</ref> == Awayên giştî == [[Wêne:thermohaline_circulation.svg|thumb|AMOC di têkiliya bi gera termohalîn a gerdûnî re]] Gerandina meridionel a Atlantîkê (AMOC) pergala sereke ya herikîna Okyanûsa Atlantîkê ye û her wiha beşek ji gerandina termohalîn a gerdûnî ye ku okyanûsên cîhanê bi "kemberek veguhastinê" ya yekane ya danûstandina ava berdewam ve girêdide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ |sernav=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |malper=www.ipcc.ch |roja-gihiştinê=2026-11-01 |ziman=en}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-kovar |paşnav=Broecker |pêşnav=Wallace S. |tarîx=2015-10-02 |sernav=The Great Ocean Conveyor |url=https://tos.org/oceanography/article/the-great-ocean-conveyor |kovar=Oceanography |cild=4 |hejmar=2 |rr=79–89 |doi=10.5670/oceanog.1991.07}}</ref> Bi gelemperî di demekê de ku tebeqeyên kûr sartir, tîrtir û şortir in ev ava bi kêmanî germ û kêmtir şor li ser rûyê okyanûsê dimîne ku ev rewş wekê tebeqebûna okyanûsê hatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yamaguchi |pêşnav=Ryohei |paşnav2=Suga |pêşnav2=Toshio |tarîx=2019 |sernav=Trend and Variability in Global Upper-Ocean Stratification Since the 1960s |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2019JC015439 |kovar=Journal of Geophysical Research: Oceans |ziman=en |cild=124 |hejmar=12 |rr=8933–8948 |doi=10.1029/2019JC015439 |issn=2169-9291}}</ref> Ava kûr di encama danûstandineke bi tebeqeya tevlîhevkirî ya okyanûsê re, germ dibe û/an jî şoriya xwe winda dike ku di encamê de tîrbûna avê kêm dibe û ber bi rûyê ava okyanûsê ve bilind dibe. Di navbera tebeqeyên okyanûsan de û di navbera beşên Okyanûsa Cîhanê de cudahiyên germahî û xwêbûnê hene ku ev her du faktor bi hev re bûne sedema gera termohalînê.<ref name=":2" /> Ji ber ku Okyanûsa Pasîfîkê ava zêde yên barana ava şirîn werdigire, li gorî okyanûsên din ên cîhanê şorahiya ava Okyanûsa Pasîfîkê kêm e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Craig |pêşnav=Philip M. |paşnav2=Ferreira |pêşnav2=David |paşnav3=Methven |pêşnav3=John |tarîx=2017-01-01 |sernav=The contrast between Atlantic and Pacific surface water fluxes |url=https://tellusjournal.org/articles/10.1080/16000870.2017.1330454 |kovar=Tellus |ziman=en |cild=69 |hejmar=1 |doi=10.1080/16000870.2017.1330454 |issn=3035-9554}}</ref> Ji ber vê yekê ava rûyê Okyanûsa Pasîfîkê têra xwe şor nîne ku dakeve kûrahiya zêdetirî çend sed metreyan ku ev jî tê vê wateyê ku divê ava kûrahiya okyanûsê ji cihekî din were.<ref name=":2" /> Ava okyanûsê li Atlantîkaya Bakur ji ava Pasîfîkê şortir e ku qismek ji ber ku dûkelbûna berfireh a li ser rûyê erdê xwê di nav ava mayî de kom dike û qismeke din jî ji ber ku qeşaya deryaya nêzîkê çerxa Arktîkê xwê di zivistanê de dema ku diqelişe derdixe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://nsidc.org/learn |sernav=Learn {{!}} National Snow and Ice Data Center |malper=nsidc.org |roja-gihiştinê=2026-11-01}}</ref> Şilbûna dûkelbûyî ya li Atlantîkê berê ku wekê baran vegere, bi lez ji aliyê gerandina atmosferê ve tê birin. Bayên bazirganî vê şilbûnê li seranserê Amerîkaya Navîn û rojhilatê Pasîfîka Bakur vediguhezînin ku li wir wekê baran dibare.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wang |pêşnav=Chunzai |paşnav2=Zhang |pêşnav2=Liping |paşnav3=Lee |pêşnav3=Sang-Ki |tarîx=2013-02-15 |sernav=Response of Freshwater Flux and Sea Surface Salinity to Variability of the Atlantic Warm Pool |url=http://journals.ametsoc.org/doi/10.1175/JCLI-D-12-00284.1 |kovar=Journal of Climate |ziman=en |cild=26 |hejmar=4 |rr=1249–1267 |doi=10.1175/JCLI-D-12-00284.1 |issn=0894-8755}}</ref> Rêzeçiyayên mezin ên wekê Platoya Tîbetî, Çiyayên Kevirî û Andê rê li ber veguhestina şilbûna wekhev vedigerînin Atlantîkê. Ji ber vê pêvajoyê, ava rûyê Atlantîkê şor dibe û ji ber vê yekê jî tîr dibe ku di dawiyê de ber bi jêr ve diçe û ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) çêdike. Avabûna NADW bi giranî li deryayên Nordîk çêdibe û têkeliyek tevlihev a girseyên avên herêmî yên wekê Ava Serherikîna Tengava Danîmarkayê (DSOW), Ava Serherikîna Îzlenda-Skotlandayê (ISOW) û Ava Serherikîna Deryayên Nordîk vedihewîne. Ava Deryaya Labrador jî dibe ku roleke girîng bilîze lê delîlên zêde nîşan didin ku ava li deryayên Labrador û deryayên Irminger bi giranî di nav Gyre ya Atlantîkaya Bakur re digere û bi mayî ya AMOCê re tevliheviyeke hindik heye. NADW (ava kûr a Atlantîkaya Bakur) tebeqeya avê ya herî kûr a Okyanûsa Atlantîkê ye nîne û ava binî ya Antarktîkayê (AABW) di her hewzeke ku ji 4.000 metreyan kûrtir e de ye ku ev av her tim tebeqeya okyanûsê ya herî tîr û herî kûr e. Gava beşên jorîn ên AABWyê ber bi jor ve bilind dibin, ev av tevlî NADWyê dibin û hêza avê zêde dikin. Pêkhatina NADWyê her wiha destpêka koma jêrîn a gera avê ye. Tevgera daketina ku dibe sedema pêkhatina NADWyê, bi vî girseyeke wekhev a tevgera bilindbûnê (upwelling) tê hevsengkirin. Li Atlantîkaya rojava, veguhastina ekmanê ku zêdebûna tevlîhevkirina tebeqeyên okyanûsê ye û ji ber çalakiya bayê çêdibe, dibe sedema bilindbûneke bihêz a ava li herêmên Herika Kanaryayê û Herika Benguelayê ku ev herik li peravên bakurê rojava û başûrê rojavayê Afrîkayê cih digirin. Her çend heta girtina rêya deryayî ya Amerîkaya Navîn di dawiya serdema Pliyosenê de, rewşeke berevajî hebe jî, li gorî daneyên sala 2014an bilindbûna avê li derdora Herika Kanaryayê ji ya Herika Benguelayê pir bihêztir e. Li Atlantîkaya Rojhilat, bilindbûneke berbiçav a avê tenê di mehên diyar ên salê de pêk tê ku ev sedem jî ev e ku li vê herêmê termoklîna (tebeqeya guherîna germahiyê) kûr heye, ji ber vê yekê rewş li vir zêdetir girêdayî germahiya rûyê deryayê ye, ne ku ji ber çalakiya bayê ye. Her wiha çerxeke bilindbûna ava çendsalî jî heye ku bi çerxa El Niño/La Niña re hevaheng e. Di heman demê de, ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) ber bi başûr ve diçe û li dawiya başûr a xeta derbasbûna Atlantîkê, nêzîkê ji %80 ji vê avê li Okyanûsa Başûr derdikeve ser rûyê avê ku ev yek avê bi gera zivirî ya Okyanûsa Başûr (SOOC) ve girê dide. Piştê derketina ser rûyê avê, hatiye fêmkirin ku av yek ji du rêyan dişopîne. Ava ku nêzîkî Antarktîkayê derdikeve ser rûyê avê, bi ihtimaleke mezin ji ber qeşaya deryayî ya Antarktîkayê sar dibe û dîsa dadikeve girseyên jêrîn a vê gerê. Beşek ji vê avê tevlê AABW dibe, lê beşê mayî yê herika girseya jêrîn di dawiyê de digihîje kûrahiyên Okyanûsa Pasîfîk û Okyanûsa Hindî. Ava ku li latîtûdên nizm (nêzîktirî ekvatorê) ku qeşa lê tune ye, derdikeve ser rûyê avê, ji ber veguhastina ekmanê (Ekman transport) zêdetir ber bi bakur ve diçe û tevlê girseya jorîn dibe. Ava germ a di girseya jorîn de ji herika vegerê ya ber bi Atlantîka Bakur ve berpirsiyar e ku ev herik bi piranî li dora peravên Afrîkayê û bi navgîniya arşîpelên Endonezyayê pêk tê. Gava ev av vedigere Atlantîkaya Bakur, sartir û tîrtir dibe, dadikeve binê avê û dîsa tevlê NADWê dibe. Di heman demê de NADW ber bi başûr ve diçe û li dawiya başûr a xeta derbasbûna Atlantîkê, nêzîkê ji %80ê wê li Okyanûsa Başûr derdikeve rûyê avê û bi vî awayê xwe bi gera zivirî ya Okyanûsa Başûr (SOOC) ve girê dide. Piştî bilindbûnê hatiye fêmkirin ku av yek ji du rêyan digire. Ava ku nêzîkê Antarktîkayê derdikeve holê, bi îhtîmaleke mezin dê ji aliyê qeşaya deryayê ya Antarktîkayê ve were sarkirin û vegere nav girseya jêrîn a gerokê. Hinek ji vê avê dê dîsa tevlê AABW bibe lê ava mayî ya herikîna girseya jêrîn dê di dawiyê de bigihîje kûrahiya okyanûsên Pasîfîk û Hindî. Ava ku li latîtûdên nizm (ava bê qeşa) ber bi jor ve radibe, ji ber veguhastina Ekmanê ber bi bakur ve diçe û tevlê girseya jorîn dibe. Ava germ a di girseya jorîn de, dibe sedema herika vegera ber bi Atlantîka Bakur ve; ev herik bi piranî li derdora peravên Afrîkayê û bi navgîniya arşîpelên Endonezyayê pêk tê. Gava ev av vedigere Atlantîka Bakur, sar dibe û tîrbûna avê zêde dibe; paşê dadikeve binî û dîsa tevlê ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) dibe. == Rola di pergala avhewayê de == [[Wêne:Wang 2022 strong AMOC role.png|thumb|Veguhastina germê ji okyanûsê ber bi atmosferê ve (li aliyê çepê) û zêdebûna rêjeya germa li Okyanûsa Atlantîkê (li aliyê rastê) ku dema AMOC bi hêz e, tê dîtin.]] Deverên rojbendî beşa herî germ a cîhanê ye û ji ber termodînamîkê, ev germahî ber bi cemseran ve diçe. Piraniya vê germahîyê bi gerandina atmosferê ve tê veguhastin lê herikînên okyanûsê ya germ û rûberî roleke girîng dilîzin. Germahî ji rojbendê ber bi bakur an jî başûr ve diçe; Okyanûsa Atlantîk tekane okyanûs e ku herikîna germahîyê ber bi bakur ve ye. Beşeke mezin a veguhastina germê li Okyanûsa Atlantîkê ji aliyê "Gulf Stream"ê pêk tê ku ev herikeke rûyî ye ku ava germ ji herêma Karîbê ber bi bakur ve dibe. Her çend tevahiya herika Gulf Streamê tenê ji aliyê bayê ve were pêşvebirin jî, beşa wê ya herî bakurî ango Herika Atlantîka Bakur, piraniya germa xwe ji danûstendina termohalîn a di çarçoveya AMOCê de werdigire. Bi vê awayê AMOC heta ji %25ê tevahiya germê ber bi nîvkada bakur ve vediguhêze û di avhewaya derdora bakurê rojavayê Ewropayê de roleke girîng dilîze. Ji ber ku şêwazên atmosferî jî di veguhastina germê de roleke mezin dileyizin ku ev raman dibêje "ger veguhastina germê bi rêya herikên okyanûsê nebûya, dê avhewaya Ewropaya Bakur bi qasê avhewaya Amerîkaya Bakur a bakur sar bûya" (ango heta 15–20 °C (27–36 °F) sartir) ku bi giştî wekê ramaneke şaş tê dîtin. Her çend lêkolîneke modelkirinê pêşniyar kiriye ku hilweşîna AMOCê dikare di nava sedsalekê de bibe sedema sarbûneke mîna Serdema Qeşayê ku berfirehbûna qeşaya deryayê û çêbûna girseyên cemedan jî di nav de ne lê rastbûna van encaman cihê gumanê ye. Li ser vê yekê lihevkirinek heye ku AMOC, Ewropaya Bakur û Ewropaya Rojava ji ya ku dê di rewşeke din de bûya, germtir dihêle û ev cudahî li gorî herêmê di navbera 4 °C û 10 °C de diguhere. Wek mînak lêkolînên li ser Herika Floridayê (Florida Current) nîşan didin ku Herika Kendavê (Gulf Stream) di navbera salên 1200 û 1850î de, ji ber zêdebûna xwêbûna rûyê avê, bi qasê ji %10 lawaztir bûye û ev yek bi ihtîmaleke mezin bûye sedema wan şert û mercên ku wekê "Serdema Qeşayê ya Biçûk" (Little Ice Age) hatine naskirin. AMOC bi du awayên sereke Okyanûsa Atlantîkê vediguherîne depoyeke karbona bi bandortir. Ya yekem, tevgera hilkişîna avê, mêjerên mezin ên xurekên pêwîst digihîne avên rûyê okyanûsê; ev yek piştgiriyê dide mezinbûna fîtoplanktonan ku di encamê de hilberîna seretayî ya deryayî û mêjera giştî ya fotosentezê li avên rûyê okyanûsê zêde dike. Ya duyem jî di ava ku ji kûrahiyê derdikeve rûyê avê de, asta karbona heliyayî kêm e; sedem jî ew e ku ev av bi gelemperî 1000 salî ye û rastî zêdebûna {{CO2}} ya ku ji ber çalakiyên mirovan di atmosferê de pêk hatiye, nehatiye. Ev av li gorî avên rûyî yên ku bi karbonê zêdetir têr bûne, mêjerên mezintir karbonê dikişîne nava xwe û dema ku ev av ber bi kûrahiyê ve diçe, rê li ber wê tê girtin ku karbonê dîsa berdide atmosferê. Her çend Okyanûsa Başûr bi awayekî berbiçav mezintirîn depoya karbona okyanûsan be jî, Atlantîka Bakur di nîvkada bakur de depoya karbona herî mezin e. === Guherînên ji nişka ve ku di dema Pleystosena dereng de pêk hatiye === Ji ber ku gera zivirî ya merîdyonal a Atlantîkê (AMOC) bi rêzetêkiliyên di navbera tebeqeyên ava okyanûsa xwedî germahî û şoriya cûda ve girêdayî ye ku ev pergal ne statîk e; berevajî vê, ew rastê guherînên biçûk û periyodîk û her wiha guherînên mezin û demdirêj hatiye ku ev jî encama bandorên derveyî ne. Gelek ji van guherînan di serdema pleîstosena Dereng (ji 126.000 heta 11.700 sal berê) de pêk hatine ku ev serdem, qonaxa dawî ya jeolojîk ê berî serdema heyî an jî holosenê bû. Her wiha ev serdem, serdema qeşaya dawî jî vedigire ku di zimanê rojane de wekê "serdema qeşaya dawî" hatiye naskirin. Di vê serdemê de, di navbera nîvkoşeyên cîhanê de bîstûpênc guherînên guhertinên germa ji nişka ve çêbûne ku ev guherîn wekê bûyerên Dansgaard–Oeschger (bûyerên D-O) hatine binavkirin. Navê wan ji Willi Dansgaard û Hans Oeschger hatiye ku di salên 1980î de bi analîzkirina mînakên qeşayên ji Grînlendayê, vê bûyerê keşif kirine. Bûyerên D-O bi taybetî bi germbûna bilez a di navbera 8 °C û 15 °C de têne naskirin ku di nava çend dehsalan de li Grînlendayê pêk hatiye. Germbûn li tevahiya herêma Atlantîka Bakur jî çêbûye lê di heman demê de, di van bûyeran de li Okyanûsa Başûr sarbûneke bi heman astê pêk hatiye. Ev rewş bi bihêz bûna AMOCê re hevaheng e ku vê awayê pergala germê ji nîvkoveke dinyayê vediguhezîne nîvkova din a Dinyayê. Germbûna nîvkova bakur bûye sedema helîna qeşayan û wisa dixuyê ku gelek bûyerên D-O bi bûyerên Heinrichê re bi dawî bûne ku di van van bûyeran de, girseyên mezin ên qeşayê ji qeşaya Laurentide ya wê demê qut bûne û ketine nav okyanûsê. Her ku ev girseyên qeşayê di okyanûsê de diheliyan, ava okyanûsê şirîntir (kêmtir şor) bûye û ev yek jî bûye sedema lawazbûna gera avê û rawestana germbûna D-O. Heya roja îro jî ravekirinek hevbeş tune ye ka çima AMOC ewqas guheriye ku bi taybetî ev guherîn tenê di vê serdema qeşayê de pêk hatiye. Hîpotezên hevpar şêwazên çerxî yên guherîna şorbûna li Atlantîka Bakur an jî çerxek şêwaza bayê ji ber mezinbûn û kêmbûna pelên qeşayê yên herêmê vedihewîne ku têra xwe mezin in ku bandorê li şêwazên bayê bikin. Li gorî lêkolînên ji dawiya salên 2010an ve hatiye pêşniyarkirin ku AMOC di serdemên hebûna qatên berfa berfireh û asta kêm a {{CO2}}yê de, herî zêde ji guhertinan re hesas e ku ev yek jî serdema qeşaya dawî kiriye "demeke herî guncaw" ê ji bo guherînên bi vî rengî. Hatiye pêşniyar kirin ku germbûna nîvkada başûr ji ber ku avên germtir ber bi bakur ve bi rêya gera termohalînê ya giştî belav bûne dê şêwazê bide destpêkirin. Delîlên paleoklîmayê niha ne ewqas bihêz in ku bibêjin ka bûyerên D-O bi guhertinên di AMOCê de dest pê kirine an jî AMOC di bersiva tetikek din de guheriye. Wek mînak hinek lêkolîn pêşniyar dikin ku guhertinên di bergê qeşaya deryayê de bûyerên D-O dane destpêkirin ji ber ku ew ê bandorê li germahiya avê û gerê bi rêya bersiva cemed-albedo bikin. Bûyerên D-O bi rêza berevajî hatine hejmartin ku hejmarên herî mezin ê ji bo bûyerên herî kevn hatine diyarkirin. Bûyera duyem a ji dawiyê, ango bûyera Dansgaard–Oeschger 1, nêzîkî 14.690 sal berê qewimiye û nîşana derbasbûna ji serdema "Oldest Dryas" (dryasa herî kevn) ji bo serdema navber a Bølling–Allerød e ku ev serdem heta 12.890 salên beriya niha berdewam kiriye. Navê wê ji du cihên li Danîmarkayê hatiye girtin ku tê de fosîlên riwekan hatine dîtin ku ev riwek tenê di serdemeke bi kêmî germ a nîvkada bakur de dikaribûn bijîn. Germbûna mezin a li nîvkada bakur, bi sarbûna li nîvkada başûr re hevseng bû, ji ber vê yekê di germahiya cîhanî de guherîneke berbiçav çênebûye ku ev rewş bi guherînên di AMOCê (Circilana Meridyonel a Atlantîkê) re lihevhatiye. Di heman demê de destpêka vê serdemê bûye sedema bilindbûna asta deryayê ku ev yek ji ber hilweşîna qeşayê pêk hatiye û wekê "Meltwater pulse 1A" (pêla ava heliyayî 1A) hatiye binavkirin. Qonaxên Bølling û Allerød ên serdema navbera qeşayê bi du sedsalan ji hev cuda bûne ku sarbûna nîvkada bakur, germbûna nîvkada başûr ku wekê Dryasên Kevintir hatine zanîn ji ber ku kulîlka Arktîkê Dryas octopetala li cihê ku daristan di dema navbera qeşayê de mezin bûn serdest bûn. Dema ku germahiyên nîvkada bakur vegeriyan astên nêzîkî qeşayê, dibe ku di nav deh salan de, serdema navbera qeşayê bi destpêkirina serdema Dryasên Ciwan (YD) (12.800-11.700 sal berê) bi dawî bûye. Ev jî ji ber hêdîbûna AMOC a ji nişke be qewimiye ku bi awayekê din dişibe bûyerên Heinrichê ku ji ber nûbûna ji ber windabûna qeşayê ku ji ber qata qeşaya Laurentide çêbûye. Berevajî bûyerên Heinrich ên rastîn, herikînek mezin a ava heliyayî di Çemê Mackenzie re li cihê ku niha Kanada ye hebûye lê cihê ku windabûna girseyî ya qeşayê pêk hatiye pêk nehatiye. Guhertinên mezin di rejîma barînê de, wekê veguheztina herêma hevgirtina întertropîkal ber bi başûr ve, zêdebûna baranê li Amerîkaya Bakur û zuwabûna Amerîkaya Başûr û Ewropayê, çêbûne. Germahiya gerdûnî dîsa di dema Dryasên Ciwan de bi zorê guheriye û germbûna demdirêj, piştê qeşayê piştê ku ew bi dawî bûye, careke din dîsa ji nû ve dest pê kiriye. == Stabilîte û lawazî == AMOC heya 34 milyon sal berê tune bû. Di piraniya dîroka Erdê de, gera serûbinî ya li nîvkada bakur li Bakurê Pasîfîkê çêbûye. Dema ku deriyê Arktîkê-Atlantîkê girtî bû, delîlên paleoklîmayê nîşan didin ku guheztina gera serûbinî ji Pasîfîkê ber bi Atlantîkê ve 34 milyon sal berê di veguherîna eosen-olîgosenê de pêk hatiye. Vê girtinê bi bingehîn avahiya gera termohalînê guherandiye ku hinek lêkolîneran pêşniyar kirine ku guherîna avhewayê dibe ku di dawiyê de vê guheztinê berevajî bike û gera Pasîfîkê piştî ku AMOC raweste ji nû ve saz bike. Guherîna avhewayê bi germbûna ava rûyê erdê wekê encamek nehevsengiya enerjiya erdê û bi kêmkirina şorbûna ava rûyê erdê ji ber zêdekirina rêjeyên mezin ên ava nû yê ji helandina qeşayê ku bi piranî ji Grînlendayê û bi zêdebûna barîna li ser Atlantîka Bakur bandoran li AMOC dike. Her du sedem jî dê cûdahiya di navbera tebeqeyên rûyê erdê û kûr de zêde bikin û bi vê awayê bilindbûn û daketina ku gerokê dimeşîne dijwartir dike. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[en:Atlantic meridional overturning circulation]] [[Kategorî:Okyanûsnasî]] h2vnk67tcq2cwe6urfbvpqlf3xvn98i 2101392 2101390 2026-11-02T06:12:12Z Penaber49 39672 2101392 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:OCP07 Fig-6.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a deryayên Nordîk û hevzênên bin-polar, ligel herikên rûyî (xêzên temam) û herikên kûr (xêzên qut-qut) ku beşek ji gera zivirî ya merîdyonal a Atlantîkê pêk tînin. Rengên xêzan germahiyên nêzîkî nîşan didin.]] '''Gerîdeya veguhêz a merîdyonel a Atlantîkê''' bi kurtasî ya îngilîzî '''AMOC''' (bi îngilîzî: ''Atlantic meridional overturning circulation'') pergala sereke ya herikên [[Okyanûs|okyanûsê]] ye ku li [[Okyanûsa Atlantîk|Okyanûsa Atlantîkê]] di xebatê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ |sernav=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |malper=www.ipcc.ch |roja-gihiştinê=2026-10-19 |ziman=en}}</ref> Ew pergal pêkhateyeke sereke ya pergala gera okyanûsên [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye û di pergala avhewaya gerstêrkê de roleke giring tîne cih. AMOC herikînên Okyanûsa Atlantîkê li ser rûyê avê û di kûrahiyên mezin de vedigire ku ev herikîn ji ber guherînên di avhewayê de, germahî û xwêbûna avê de pêk hatine. Ev herikîn nîvê gera termohalîn a cîhanî pêk tînin ku herikîna herikînên mezin ên okyanûsan vedigire û nîvê din jî gera zivirînê ya [[Okyanûsa Başûr]] vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aoml.noaa.gov/noaa-scientists-detect-reshaping-of-the-meridional-overturning-circulation-in-southern-ocean/ |sernav=Scientists Detect a Reshaping of the MOC in the Southern Ocean |malper=NOAA's Atlantic Oceanographic and Meteorological Laboratory |tarîx=2023-03-29 |roja-gihiştinê=2026-10-19 |ziman=en-US |paşnav=Communications |pêşnav=AOML}}</ref> AMOC ji herikîneke ber bi bakur ve ku ji avên germ û şortir di tebeqeyên jorîn ên Okyanûsa Atlantîkê de pêk hatiye û herikîneke vegerê ye ku ber bi başûr ve ji avên sar, ava kêmtir şor û kûr pêk hatiye. Ava germ a ji başûr şortir e, ji ber ku di herêma tropîkal de rêjeya dûkel bûnê bilindtir e. Ev ava germ û şor tebeqeya jorîn a okyanûsê pêk tîne; lê gava ev tebeqe sar dibe, tîrbûna ava şor zêde dibe û dibe sedem ku ev ava şor ber bi kûrahiyê ve binav bibe ku ev yek beşeke giring ê motora sîstema AMOCê ye. Ev beşên herikînê bi rêya herêmên "zivirîna avê" (overturning) li deryayên Nordîk û Okyanûsa Başûr bi hev ve girêdayî ne. Cihên vê zivirînê bi danûstandina xurt a germî, oksîjena heliyayî, karbon û xurekên din ve girêdayî ne ku ev pêvajo ji bo ekosîstemên okyanûsê û rola wê ya wekê enbarê karbonê (carbon sink) pir girîng e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buckley |pêşnav=Martha W. |paşnav2=Marshall |pêşnav2=John |tarîx=2016 |sernav=Observations, inferences, and mechanisms of the Atlantic Meridional Overturning Circulation: A review |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2015RG000493 |kovar=Reviews of Geophysics |ziman=en |cild=54 |hejmar=1 |rr=5–63 |doi=10.1002/2015RG000493 |issn=1944-9208}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lozier |pêşnav=M. S. |paşnav2=Li |pêşnav2=F. |paşnav3=Bacon |pêşnav3=S. |paşnav4=Bahr |pêşnav4=F. |paşnav5=Bower |pêşnav5=A. S. |paşnav6=Cunningham |pêşnav6=S. A. |paşnav7=de Jong |pêşnav7=M. F. |paşnav8=de Steur |pêşnav8=L. |paşnav9=deYoung |pêşnav9=B. |paşnav10=Fischer |pêşnav10=J. |paşnav11=Gary |pêşnav11=S. F. |paşnav12=Greenan |pêşnav12=B. J. W. |paşnav13=Holliday |pêşnav13=N. P. |paşnav14=Houk |pêşnav14=A. |paşnav15=Houpert |pêşnav15=L. |tarîx=2019 |sernav=A sea change in our view of overturning in the subpolar North Atlantic |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aau6592 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=363 |hejmar=6426 |rr=516–521 |doi=10.1126/science.aau6592}}</ref> Di heman demê de guhertinên di hêza AMOCê de dikarin bandoran li gelek hêmanên pergala avhewayê bikin.<ref name=":1" /> Guherîna avhewayê dibe ku AMOCê bi rêya zêdebûna germahiya okyanûsê û herikîna ava şirîn a zêde ya ku ber ji helandina pelên qeşayên li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ku bi berdewamiya sarbûna Atlantîka Bakur ve girêdayî ye, qels bike. Lêkolînên ku ji nû ve avakirina okyanûsografîkan bikar tînin destnîşan dikin ku ji sala 2015an vir ve, AMOC ji berê şoreşa pîşesaziyê qelstir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rahmstorf |pêşnav=Stefan |paşnav2=Box |pêşnav2=Jason E. |paşnav3=Feulner |pêşnav3=Georg |paşnav4=Mann |pêşnav4=Michael E. |paşnav5=Robinson |pêşnav5=Alexander |paşnav6=Rutherford |pêşnav6=Scott |paşnav7=Schaffernicht |pêşnav7=Erik J. |tarîx=2015 |sernav=Exceptional twentieth-century slowdown in Atlantic Ocean overturning circulation |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2554 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=5 |hejmar=5 |rr=475–480 |doi=10.1038/nclimate2554 |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Caesar |pêşnav=L. |paşnav2=McCarthy |pêşnav2=G. D. |paşnav3=Thornalley |pêşnav3=D. J. R. |paşnav4=Cahill |pêşnav4=N. |paşnav5=Rahmstorf |pêşnav5=S. |tarîx=2021 |sernav=Current Atlantic Meridional Overturning Circulation weakest in last millennium |url=https://www.nature.com/articles/s41561-021-00699-z |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=14 |hejmar=3 |rr=118–120 |doi=10.1038/s41561-021-00699-z |issn=1752-0908}}</ref> Li ser beşdariyên nisbî yên faktorên cûda nîqaş heye û ne diyar e ku çiqas ji vê qelsbûnê ji ber guherîna avhewayê an guherbariya xwezayî ya gerandinê di nav hezar salan de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Latif |pêşnav=Mojib |paşnav2=Sun |pêşnav2=Jing |paşnav3=Visbeck |pêşnav3=Martin |paşnav4=Hadi Bordbar |pêşnav4=M. |tarîx=2022 |sernav=Natural variability has dominated Atlantic Meridional Overturning Circulation since 1900 |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01342-4 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=455–460 |doi=10.1038/s41558-022-01342-4 |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilbourne |pêşnav=K. Halimeda |paşnav2=Wanamaker |pêşnav2=Alan D. |paşnav3=Moffa-Sanchez |pêşnav3=Paola |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=David J. |paşnav5=Amrhein |pêşnav5=Daniel E. |paşnav6=Butler |pêşnav6=Paul G. |paşnav7=Gebbie |pêşnav7=Geoffrey |paşnav8=Goes |pêşnav8=Marlos |paşnav9=Jansen |pêşnav9=Malte F. |paşnav10=Little |pêşnav10=Christopher M. |paşnav11=Mette |pêşnav11=Madelyn |paşnav12=Moreno-Chamarro |pêşnav12=Eduardo |paşnav13=Ortega |pêşnav13=Pablo |paşnav14=Otto-Bliesner |pêşnav14=Bette L. |paşnav15=Rossby |pêşnav15=Thomas |tarîx=2022 |sernav=Atlantic circulation change still uncertain |url=https://www.nature.com/articles/s41561-022-00896-4 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=15 |hejmar=3 |rr=165–167 |doi=10.1038/s41561-022-00896-4 |issn=1752-0908}}</ref> Modelên avhewayê pêşbînî dikin ku AMOC dê di sedsala 21ê de zêdetir qels bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Summary for Policymakers |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2022 |rr=3–36 |isbn=978-1-009-15796-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) |url=https://www.cambridge.org/core/books/ocean-and-cryosphere-in-a-changing-climate/summary-for-policymakers/097A895553D86981DFE6195ADFD3DDA4 |doi=10.1017/9781009157964.001}}</ref> Ji ber ku ev herêm ji aliyê herika [[Atlantîkaya Bakur]] ve germ dibin, dibe ku ev qelsbûn germahiya hewaya navînî ya li [[Skandînavya]], [[Brîtanyaya Mezin]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlendayê]] kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lenton |pêşnav=Timothy M. |paşnav2=Held |pêşnav2=Hermann |paşnav3=Kriegler |pêşnav3=Elmar |paşnav4=Hall |pêşnav4=Jim W. |paşnav5=Lucht |pêşnav5=Wolfgang |paşnav6=Rahmstorf |pêşnav6=Stefan |paşnav7=Schellnhuber |pêşnav7=Hans Joachim |tarîx=2008-02-12 |sernav=Tipping elements in the Earth's climate system |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.0705414105 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=105 |hejmar=6 |rr=1786–1793 |doi=10.1073/pnas.0705414105 |pmc=2538841 |pmid=18258748}}</ref> Qelsbûna AMOCê dibe ku bilindbûna asta deryayê li dora Amerîkaya Bakur jî bileztir bike û hilberîna seretayî ya li Atlantîkaya Bakur kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schmittner |pêşnav=Andreas |tarîx=2005 |sernav=Decline of the marine ecosystem caused by a reduction in the Atlantic overturning circulation |url=https://www.nature.com/articles/nature03476 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=434 |hejmar=7033 |rr=628–633 |doi=10.1038/nature03476 |issn=1476-4687}}</ref> Lawazbûna giran a AMOCê dikare bibe sedema hilweşîna gera veguhêzê dibe ku neguhere û ji ber vê yekê dibe ku bibe yek ji xalên çerxa guhertina dramatîk a di pergala avhewayê de.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Carrington |pêşnav=Damian |paşnav2=editor |pêşnav2=Damian Carrington Environment |tarîx=2026-04-15 |sernav=Critical Atlantic current significantly more likely to collapse than thought |url=https://www.theguardian.com/environment/2026/apr/15/critical-atlantic-current-significantly-more-likely-to-collapse-than-thought |roja-gihiştinê=2026-10-19 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ev hilweşîn germahiya navînî û rêjeya baran û berfê li [[Ewropa|Ewropayê]] bi girîngî kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Armstrong McKay |pêşnav=David I. |paşnav2=Staal |pêşnav2=Arie |paşnav3=Abrams |pêşnav3=Jesse F. |paşnav4=Winkelmann |pêşnav4=Ricarda |paşnav5=Sakschewski |pêşnav5=Boris |paşnav6=Loriani |pêşnav6=Sina |paşnav7=Fetzer |pêşnav7=Ingo |paşnav8=Cornell |pêşnav8=Sarah E. |paşnav9=Rockström |pêşnav9=Johan |paşnav10=Lenton |pêşnav10=Timothy M. |tarîx=2022-09-09 |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.abn7950 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=377 |hejmar=6611 |rr=eabn7950 |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref> Di heman demê de dibe ku pirbûna bûyerên hewayên ekstrem zêde bike û bandorên din ên giran jî hebin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hansen |pêşnav=James |paşnav2=Sato |pêşnav2=Makiko |paşnav3=Hearty |pêşnav3=Paul |paşnav4=Ruedy |pêşnav4=Reto |paşnav5=Kelley |pêşnav5=Maxwell |paşnav6=Masson-Delmotte |pêşnav6=Valerie |paşnav7=Russell |pêşnav7=Gary |paşnav8=Tselioudis |pêşnav8=George |paşnav9=Cao |pêşnav9=Junji |paşnav10=Rignot |pêşnav10=Eric |paşnav11=Velicogna |pêşnav11=Isabella |paşnav12=Tormey |pêşnav12=Blair |paşnav13=Donovan |pêşnav13=Bailey |paşnav14=Kandiano |pêşnav14=Evgeniya |paşnav15=von Schuckmann |pêşnav15=Karina |tarîx=2016-03-22 |sernav=Ice melt, sea level rise and superstorms: evidence from paleoclimate data, climate modeling, and modern observations that 2 °C global warming could be dangerous |url=https://acp.copernicus.org/articles/16/3761/2016/ |kovar=Atmospheric Chemistry and Physics |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=16 |hejmar=6 |rr=3761–3812 |doi=10.5194/acp-16-3761-2016 |issn=1680-7316}}</ref> == Awayên giştî == [[Wêne:thermohaline_circulation.svg|thumb|AMOC di têkiliya bi gera termohalîn a gerdûnî re]] Gerandina meridionel a Atlantîkê (AMOC) pergala sereke ya herikîna Okyanûsa Atlantîkê ye û her wiha beşek ji gerandina termohalîn a gerdûnî ye ku okyanûsên cîhanê bi "kemberek veguhastinê" ya yekane ya danûstandina ava berdewam ve girêdide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ |sernav=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |malper=www.ipcc.ch |roja-gihiştinê=2026-11-01 |ziman=en}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-kovar |paşnav=Broecker |pêşnav=Wallace S. |tarîx=2015-10-02 |sernav=The Great Ocean Conveyor |url=https://tos.org/oceanography/article/the-great-ocean-conveyor |kovar=Oceanography |cild=4 |hejmar=2 |rr=79–89 |doi=10.5670/oceanog.1991.07}}</ref> Bi gelemperî di demekê de ku tebeqeyên kûr sartir, tîrtir û şortir in ev ava bi kêmanî germ û kêmtir şor li ser rûyê okyanûsê dimîne ku ev rewş wekê tebeqebûna okyanûsê hatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yamaguchi |pêşnav=Ryohei |paşnav2=Suga |pêşnav2=Toshio |tarîx=2019 |sernav=Trend and Variability in Global Upper-Ocean Stratification Since the 1960s |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2019JC015439 |kovar=Journal of Geophysical Research: Oceans |ziman=en |cild=124 |hejmar=12 |rr=8933–8948 |doi=10.1029/2019JC015439 |issn=2169-9291}}</ref> Ava kûr di encama danûstandineke bi tebeqeya tevlîhevkirî ya okyanûsê re, germ dibe û/an jî şoriya xwe winda dike ku di encamê de tîrbûna avê kêm dibe û ber bi rûyê ava okyanûsê ve bilind dibe. Di navbera tebeqeyên okyanûsan de û di navbera beşên Okyanûsa Cîhanê de cudahiyên germahî û xwêbûnê hene ku ev her du faktor bi hev re bûne sedema gera termohalînê.<ref name=":2" /> Ji ber ku Okyanûsa Pasîfîkê ava zêde yên barana ava şirîn werdigire, li gorî okyanûsên din ên cîhanê şorahiya ava Okyanûsa Pasîfîkê kêm e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Craig |pêşnav=Philip M. |paşnav2=Ferreira |pêşnav2=David |paşnav3=Methven |pêşnav3=John |tarîx=2017-01-01 |sernav=The contrast between Atlantic and Pacific surface water fluxes |url=https://tellusjournal.org/articles/10.1080/16000870.2017.1330454 |kovar=Tellus |ziman=en |cild=69 |hejmar=1 |doi=10.1080/16000870.2017.1330454 |issn=3035-9554}}</ref> Ji ber vê yekê ava rûyê Okyanûsa Pasîfîkê têra xwe şor nîne ku dakeve kûrahiya zêdetirî çend sed metreyan ku ev jî tê vê wateyê ku divê ava kûrahiya okyanûsê ji cihekî din were.<ref name=":2" /> Ava okyanûsê li Atlantîkaya Bakur ji ava Pasîfîkê şortir e ku qismek ji ber ku dûkelbûna berfireh a li ser rûyê erdê xwê di nav ava mayî de kom dike û qismeke din jî ji ber ku qeşaya deryaya nêzîkê çerxa Arktîkê xwê di zivistanê de dema ku diqelişe derdixe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://nsidc.org/learn |sernav=Learn {{!}} National Snow and Ice Data Center |malper=nsidc.org |roja-gihiştinê=2026-11-01}}</ref> Şilbûna dûkelbûyî ya li Atlantîkê berê ku wekê baran vegere, bi lez ji aliyê gerandina atmosferê ve tê birin. Bayên bazirganî vê şilbûnê li seranserê Amerîkaya Navîn û rojhilatê Pasîfîka Bakur vediguhezînin ku li wir wekê baran dibare.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wang |pêşnav=Chunzai |paşnav2=Zhang |pêşnav2=Liping |paşnav3=Lee |pêşnav3=Sang-Ki |tarîx=2013-02-15 |sernav=Response of Freshwater Flux and Sea Surface Salinity to Variability of the Atlantic Warm Pool |url=http://journals.ametsoc.org/doi/10.1175/JCLI-D-12-00284.1 |kovar=Journal of Climate |ziman=en |cild=26 |hejmar=4 |rr=1249–1267 |doi=10.1175/JCLI-D-12-00284.1 |issn=0894-8755}}</ref> Rêzeçiyayên mezin ên wekê Platoya Tîbetî, Çiyayên Kevirî û Andê rê li ber veguhestina şilbûna wekhev vedigerînin Atlantîkê. Ji ber vê pêvajoyê, ava rûyê Atlantîkê şor dibe û ji ber vê yekê jî tîr dibe ku di dawiyê de ber bi jêr ve diçe û ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) çêdike. Avabûna NADW bi giranî li deryayên Nordîk çêdibe û têkeliyek tevlihev a girseyên avên herêmî yên wekê Ava Serherikîna Tengava Danîmarkayê (DSOW), Ava Serherikîna Îzlenda-Skotlandayê (ISOW) û Ava Serherikîna Deryayên Nordîk vedihewîne. Ava Deryaya Labrador jî dibe ku roleke girîng bilîze lê delîlên zêde nîşan didin ku ava li deryayên Labrador û deryayên Irminger bi giranî di nav Gyre ya Atlantîkaya Bakur re digere û bi mayî ya AMOCê re tevliheviyeke hindik heye. NADW (ava kûr a Atlantîkaya Bakur) tebeqeya avê ya herî kûr a Okyanûsa Atlantîkê ye nîne û ava binî ya Antarktîkayê (AABW) di her hewzeke ku ji 4.000 metreyan kûrtir e de ye ku ev av her tim tebeqeya okyanûsê ya herî tîr û herî kûr e. Gava beşên jorîn ên AABWyê ber bi jor ve bilind dibin, ev av tevlî NADWyê dibin û hêza avê zêde dikin. Pêkhatina NADWyê her wiha destpêka koma jêrîn a gera avê ye. Tevgera daketina ku dibe sedema pêkhatina NADWyê, bi vî girseyeke wekhev a tevgera bilindbûnê (upwelling) tê hevsengkirin. Li Atlantîkaya rojava, veguhastina ekmanê ku zêdebûna tevlîhevkirina tebeqeyên okyanûsê ye û ji ber çalakiya bayê çêdibe, dibe sedema bilindbûneke bihêz a ava li herêmên Herika Kanaryayê û Herika Benguelayê ku ev herik li peravên bakurê rojava û başûrê rojavayê Afrîkayê cih digirin. Her çend heta girtina rêya deryayî ya Amerîkaya Navîn di dawiya serdema Pliyosenê de, rewşeke berevajî hebe jî, li gorî daneyên sala 2014an bilindbûna avê li derdora Herika Kanaryayê ji ya Herika Benguelayê pir bihêztir e. Li Atlantîkaya Rojhilat, bilindbûneke berbiçav a avê tenê di mehên diyar ên salê de pêk tê ku ev sedem jî ev e ku li vê herêmê termoklîna (tebeqeya guherîna germahiyê) kûr heye, ji ber vê yekê rewş li vir zêdetir girêdayî germahiya rûyê deryayê ye, ne ku ji ber çalakiya bayê ye. Her wiha çerxeke bilindbûna ava çendsalî jî heye ku bi çerxa El Niño/La Niña re hevaheng e. Di heman demê de, ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) ber bi başûr ve diçe û li dawiya başûr a xeta derbasbûna Atlantîkê, nêzîkê ji %80 ji vê avê li Okyanûsa Başûr derdikeve ser rûyê avê ku ev yek avê bi gera zivirî ya Okyanûsa Başûr (SOOC) ve girê dide. Piştê derketina ser rûyê avê, hatiye fêmkirin ku av yek ji du rêyan dişopîne. Ava ku nêzîkî Antarktîkayê derdikeve ser rûyê avê, bi ihtimaleke mezin ji ber qeşaya deryayî ya Antarktîkayê sar dibe û dîsa dadikeve girseyên jêrîn a vê gerê. Beşek ji vê avê tevlê AABW dibe, lê beşê mayî yê herika girseya jêrîn di dawiyê de digihîje kûrahiyên Okyanûsa Pasîfîk û Okyanûsa Hindî. Ava ku li latîtûdên nizm (nêzîktirî ekvatorê) ku qeşa lê tune ye, derdikeve ser rûyê avê, ji ber veguhastina ekmanê (Ekman transport) zêdetir ber bi bakur ve diçe û tevlê girseya jorîn dibe. Ava germ a di girseya jorîn de ji herika vegerê ya ber bi Atlantîka Bakur ve berpirsiyar e ku ev herik bi piranî li dora peravên Afrîkayê û bi navgîniya arşîpelên Endonezyayê pêk tê. Gava ev av vedigere Atlantîkaya Bakur, sartir û tîrtir dibe, dadikeve binê avê û dîsa tevlê NADWê dibe. Di heman demê de NADW ber bi başûr ve diçe û li dawiya başûr a xeta derbasbûna Atlantîkê, nêzîkê ji %80ê wê li Okyanûsa Başûr derdikeve rûyê avê û bi vî awayê xwe bi gera zivirî ya Okyanûsa Başûr (SOOC) ve girê dide. Piştî bilindbûnê hatiye fêmkirin ku av yek ji du rêyan digire. Ava ku nêzîkê Antarktîkayê derdikeve holê, bi îhtîmaleke mezin dê ji aliyê qeşaya deryayê ya Antarktîkayê ve were sarkirin û vegere nav girseya jêrîn a gerokê. Hinek ji vê avê dê dîsa tevlê AABW bibe lê ava mayî ya herikîna girseya jêrîn dê di dawiyê de bigihîje kûrahiya okyanûsên Pasîfîk û Hindî. Ava ku li latîtûdên nizm (ava bê qeşa) ber bi jor ve radibe, ji ber veguhastina Ekmanê ber bi bakur ve diçe û tevlê girseya jorîn dibe. Ava germ a di girseya jorîn de, dibe sedema herika vegera ber bi Atlantîka Bakur ve; ev herik bi piranî li derdora peravên Afrîkayê û bi navgîniya arşîpelên Endonezyayê pêk tê. Gava ev av vedigere Atlantîka Bakur, sar dibe û tîrbûna avê zêde dibe; paşê dadikeve binî û dîsa tevlê ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) dibe. == Rola di pergala avhewayê de == [[Wêne:Wang 2022 strong AMOC role.png|thumb|Veguhastina germê ji okyanûsê ber bi atmosferê ve (li aliyê çepê) û zêdebûna rêjeya germa li Okyanûsa Atlantîkê (li aliyê rastê) ku dema AMOC bi hêz e, tê dîtin.]] Deverên rojbendî beşa herî germ a cîhanê ye û ji ber termodînamîkê, ev germahî ber bi cemseran ve diçe. Piraniya vê germahîyê bi gerandina atmosferê ve tê veguhastin lê herikînên okyanûsê ya germ û rûberî roleke girîng dilîzin. Germahî ji rojbendê ber bi bakur an jî başûr ve diçe; Okyanûsa Atlantîk tekane okyanûs e ku herikîna germahîyê ber bi bakur ve ye. Beşeke mezin a veguhastina germê li Okyanûsa Atlantîkê ji aliyê "Gulf Stream"ê pêk tê ku ev herikeke rûyî ye ku ava germ ji herêma Karîbê ber bi bakur ve dibe. Her çend tevahiya herika Gulf Streamê tenê ji aliyê bayê ve were pêşvebirin jî, beşa wê ya herî bakurî ango Herika Atlantîka Bakur, piraniya germa xwe ji danûstendina termohalîn a di çarçoveya AMOCê de werdigire. Bi vê awayê AMOC heta ji %25ê tevahiya germê ber bi nîvkada bakur ve vediguhêze û di avhewaya derdora bakurê rojavayê Ewropayê de roleke girîng dilîze. Ji ber ku şêwazên atmosferî jî di veguhastina germê de roleke mezin dileyizin ku ev raman dibêje "ger veguhastina germê bi rêya herikên okyanûsê nebûya, dê avhewaya Ewropaya Bakur bi qasê avhewaya Amerîkaya Bakur a bakur sar bûya" (ango heta 15–20 °C (27–36 °F) sartir) ku bi giştî wekê ramaneke şaş tê dîtin. Her çend lêkolîneke modelkirinê pêşniyar kiriye ku hilweşîna AMOCê dikare di nava sedsalekê de bibe sedema sarbûneke mîna Serdema Qeşayê ku berfirehbûna qeşaya deryayê û çêbûna girseyên cemedan jî di nav de ne lê rastbûna van encaman cihê gumanê ye. Li ser vê yekê lihevkirinek heye ku AMOC, Ewropaya Bakur û Ewropaya Rojava ji ya ku dê di rewşeke din de bûya, germtir dihêle û ev cudahî li gorî herêmê di navbera 4 °C û 10 °C de diguhere. Wek mînak lêkolînên li ser Herika Floridayê (Florida Current) nîşan didin ku Herika Kendavê (Gulf Stream) di navbera salên 1200 û 1850î de, ji ber zêdebûna xwêbûna rûyê avê, bi qasê ji %10 lawaztir bûye û ev yek bi ihtîmaleke mezin bûye sedema wan şert û mercên ku wekê "Serdema Qeşayê ya Biçûk" (Little Ice Age) hatine naskirin. AMOC bi du awayên sereke Okyanûsa Atlantîkê vediguherîne depoyeke karbona bi bandortir. Ya yekem, tevgera hilkişîna avê, mêjerên mezin ên xurekên pêwîst digihîne avên rûyê okyanûsê; ev yek piştgiriyê dide mezinbûna fîtoplanktonan ku di encamê de hilberîna seretayî ya deryayî û mêjera giştî ya fotosentezê li avên rûyê okyanûsê zêde dike. Ya duyem jî di ava ku ji kûrahiyê derdikeve rûyê avê de, asta karbona heliyayî kêm e; sedem jî ew e ku ev av bi gelemperî 1000 salî ye û rastî zêdebûna {{CO2}} ya ku ji ber çalakiyên mirovan di atmosferê de pêk hatiye, nehatiye. Ev av li gorî avên rûyî yên ku bi karbonê zêdetir têr bûne, mêjerên mezintir karbonê dikişîne nava xwe û dema ku ev av ber bi kûrahiyê ve diçe, rê li ber wê tê girtin ku karbonê dîsa berdide atmosferê. Her çend Okyanûsa Başûr bi awayekî berbiçav mezintirîn depoya karbona okyanûsan be jî, Atlantîka Bakur di nîvkada bakur de depoya karbona herî mezin e. === Guherînên ji nişka ve ku di dema Pleystosena dereng de pêk hatiye === Ji ber ku gera zivirî ya merîdyonal a Atlantîkê (AMOC) bi rêzetêkiliyên di navbera tebeqeyên ava okyanûsa xwedî germahî û şoriya cûda ve girêdayî ye ku ev pergal ne statîk e; berevajî vê, ew rastê guherînên biçûk û periyodîk û her wiha guherînên mezin û demdirêj hatiye ku ev jî encama bandorên derveyî ne. Gelek ji van guherînan di serdema pleîstosena Dereng (ji 126.000 heta 11.700 sal berê) de pêk hatine ku ev serdem, qonaxa dawî ya jeolojîk ê berî serdema heyî an jî holosenê bû. Her wiha ev serdem, serdema qeşaya dawî jî vedigire ku di zimanê rojane de wekê "serdema qeşaya dawî" hatiye naskirin. Di vê serdemê de, di navbera nîvkoşeyên cîhanê de bîstûpênc guherînên guhertinên germa ji nişka ve çêbûne ku ev guherîn wekê bûyerên Dansgaard–Oeschger (bûyerên D-O) hatine binavkirin. Navê wan ji Willi Dansgaard û Hans Oeschger hatiye ku di salên 1980î de bi analîzkirina mînakên qeşayên ji Grînlendayê, vê bûyerê keşif kirine. Bûyerên D-O bi taybetî bi germbûna bilez a di navbera 8 °C û 15 °C de têne naskirin ku di nava çend dehsalan de li Grînlendayê pêk hatiye. Germbûn li tevahiya herêma Atlantîka Bakur jî çêbûye lê di heman demê de, di van bûyeran de li Okyanûsa Başûr sarbûneke bi heman astê pêk hatiye. Ev rewş bi bihêz bûna AMOCê re hevaheng e ku vê awayê pergala germê ji nîvkoveke dinyayê vediguhezîne nîvkova din a Dinyayê. Germbûna nîvkova bakur bûye sedema helîna qeşayan û wisa dixuyê ku gelek bûyerên D-O bi bûyerên Heinrichê re bi dawî bûne ku di van van bûyeran de, girseyên mezin ên qeşayê ji qeşaya Laurentide ya wê demê qut bûne û ketine nav okyanûsê. Her ku ev girseyên qeşayê di okyanûsê de diheliyan, ava okyanûsê şirîntir (kêmtir şor) bûye û ev yek jî bûye sedema lawazbûna gera avê û rawestana germbûna D-O. Heya roja îro jî ravekirinek hevbeş tune ye ka çima AMOC ewqas guheriye ku bi taybetî ev guherîn tenê di vê serdema qeşayê de pêk hatiye. Hîpotezên hevpar şêwazên çerxî yên guherîna şorbûna li Atlantîka Bakur an jî çerxek şêwaza bayê ji ber mezinbûn û kêmbûna pelên qeşayê yên herêmê vedihewîne ku têra xwe mezin in ku bandorê li şêwazên bayê bikin. Li gorî lêkolînên ji dawiya salên 2010an ve hatiye pêşniyarkirin ku AMOC di serdemên hebûna qatên berfa berfireh û asta kêm a {{CO2}}yê de, herî zêde ji guhertinan re hesas e ku ev yek jî serdema qeşaya dawî kiriye "demeke herî guncaw" ê ji bo guherînên bi vî rengî. Hatiye pêşniyar kirin ku germbûna nîvkada başûr ji ber ku avên germtir ber bi bakur ve bi rêya gera termohalînê ya giştî belav bûne dê şêwazê bide destpêkirin. Delîlên paleoklîmayê niha ne ewqas bihêz in ku bibêjin ka bûyerên D-O bi guhertinên di AMOCê de dest pê kirine an jî AMOC di bersiva tetikek din de guheriye. Wek mînak hinek lêkolîn pêşniyar dikin ku guhertinên di bergê qeşaya deryayê de bûyerên D-O dane destpêkirin ji ber ku ew ê bandorê li germahiya avê û gerê bi rêya bersiva cemed-albedo bikin. Bûyerên D-O bi rêza berevajî hatine hejmartin ku hejmarên herî mezin ê ji bo bûyerên herî kevn hatine diyarkirin. Bûyera duyem a ji dawiyê, ango bûyera Dansgaard–Oeschger 1, nêzîkî 14.690 sal berê qewimiye û nîşana derbasbûna ji serdema "Oldest Dryas" (dryasa herî kevn) ji bo serdema navber a Bølling–Allerød e ku ev serdem heta 12.890 salên beriya niha berdewam kiriye. Navê wê ji du cihên li Danîmarkayê hatiye girtin ku tê de fosîlên riwekan hatine dîtin ku ev riwek tenê di serdemeke bi kêmî germ a nîvkada bakur de dikaribûn bijîn. Germbûna mezin a li nîvkada bakur, bi sarbûna li nîvkada başûr re hevseng bû, ji ber vê yekê di germahiya cîhanî de guherîneke berbiçav çênebûye ku ev rewş bi guherînên di AMOCê (Circilana Meridyonel a Atlantîkê) re lihevhatiye. Di heman demê de destpêka vê serdemê bûye sedema bilindbûna asta deryayê ku ev yek ji ber hilweşîna qeşayê pêk hatiye û wekê "Meltwater pulse 1A" (pêla ava heliyayî 1A) hatiye binavkirin. Qonaxên Bølling û Allerød ên serdema navbera qeşayê bi du sedsalan ji hev cuda bûne ku sarbûna nîvkada bakur, germbûna nîvkada başûr ku wekê Dryasên Kevintir hatine zanîn ji ber ku kulîlka Arktîkê Dryas octopetala li cihê ku daristan di dema navbera qeşayê de mezin bûn serdest bûn. Dema ku germahiyên nîvkada bakur vegeriyan astên nêzîkî qeşayê, dibe ku di nav deh salan de, serdema navbera qeşayê bi destpêkirina serdema Dryasên Ciwan (YD) (12.800-11.700 sal berê) bi dawî bûye. Ev jî ji ber hêdîbûna AMOC a ji nişke be qewimiye ku bi awayekê din dişibe bûyerên Heinrichê ku ji ber nûbûna ji ber windabûna qeşayê ku ji ber qata qeşaya Laurentide çêbûye. Berevajî bûyerên Heinrich ên rastîn, herikînek mezin a ava heliyayî di Çemê Mackenzie re li cihê ku niha Kanada ye hebûye lê cihê ku windabûna girseyî ya qeşayê pêk hatiye pêk nehatiye. Guhertinên mezin di rejîma barînê de, wekê veguheztina herêma hevgirtina întertropîkal ber bi başûr ve, zêdebûna baranê li Amerîkaya Bakur û zuwabûna Amerîkaya Başûr û Ewropayê, çêbûne. Germahiya gerdûnî dîsa di dema Dryasên Ciwan de bi zorê guheriye û germbûna demdirêj, piştê qeşayê piştê ku ew bi dawî bûye, careke din dîsa ji nû ve dest pê kiriye. == Stabilîte û lawazî == AMOC heya 34 milyon sal berê tune bû. Di piraniya dîroka Erdê de, gera serûbinî ya li nîvkada bakur li Bakurê Pasîfîkê çêbûye. Dema ku deriyê Arktîkê-Atlantîkê girtî bû, delîlên paleoklîmayê nîşan didin ku guheztina gera serûbinî ji Pasîfîkê ber bi Atlantîkê ve 34 milyon sal berê di veguherîna eosen-olîgosenê de pêk hatiye. Vê girtinê bi bingehîn avahiya gera termohalînê guherandiye ku hinek lêkolîneran pêşniyar kirine ku guherîna avhewayê dibe ku di dawiyê de vê guheztinê berevajî bike û gera Pasîfîkê piştî ku AMOC raweste ji nû ve saz bike. Guherîna avhewayê bi germbûna ava rûyê erdê wekê encamek nehevsengiya enerjiya erdê û bi kêmkirina şorbûna ava rûyê erdê ji ber zêdekirina rêjeyên mezin ên ava nû yê ji helandina qeşayê ku bi piranî ji Grînlendayê û bi zêdebûna barîna li ser Atlantîka Bakur bandoran li AMOC dike. Her du sedem jî dê cûdahiya di navbera tebeqeyên rûyê erdê û kûr de zêde bikin û bi vê awayê bilindbûn û daketina ku gerokê dimeşîne dijwartir dike. Di salên 1960an de Henry Stommel ku piraniya lêkolînên li ser AMOCê kiriye, bi modela ku paşê wekê modela Stommel Box hatiye zanîn ku fikra Bifurkasyona Stommel daye zanîn ku tê de AMOC dikare di rewşek bi hêz de hebe mîna ku di tevahiya dîroka tomarkirî de heye an jî bi bandor hilweşe rewşek pir qelstir û baş nebe heya ku germbûn û/an jî jinûvekirina zêde ya ku bûye sedema hilweşînê kêm nebe. Germbûn û jinûvekirin dikarin rasterast bibin sedema hilweşînê an jî gera avê qels bikin heya rewşek ku guherînên wê yên asayî dikarin wê ji xala guheztinê derbas bikin. Îhtîmala ku AMOC pergalek du-îstîqrar e ku an "vekirî" an "vemirî" ye û dikare ji nişke ve hilweşe, ji demê ve mijarek nîqaşa zanistî ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[en:Atlantic meridional overturning circulation]] [[Kategorî:Okyanûsnasî]] qtfen28528g95xkmmrz6hy97apx95ju 2101393 2101392 2026-11-02T06:12:52Z Penaber49 39672 2101393 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:OCP07 Fig-6.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a deryayên Nordîk û hevzênên bin-polar, ligel herikên rûyî (xêzên temam) û herikên kûr (xêzên qut-qut) ku beşek ji gera zivirî ya merîdyonal a Atlantîkê pêk tînin. Rengên xêzan germahiyên nêzîkî nîşan didin.]] '''Gerîdeya veguhêz a merîdyonel a Atlantîkê''' bi kurtasî ya îngilîzî '''AMOC''' (bi îngilîzî: ''Atlantic meridional overturning circulation'') pergala sereke ya herikên [[Okyanûs|okyanûsê]] ye ku li [[Okyanûsa Atlantîk|Okyanûsa Atlantîkê]] di xebatê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ |sernav=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |malper=www.ipcc.ch |roja-gihiştinê=2026-10-19 |ziman=en}}</ref> Ew pergal pêkhateyeke sereke ya pergala gera okyanûsên [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye û di pergala avhewaya gerstêrkê de roleke giring tîne cih. AMOC herikînên Okyanûsa Atlantîkê li ser rûyê avê û di kûrahiyên mezin de vedigire ku ev herikîn ji ber guherînên di avhewayê de, germahî û xwêbûna avê de pêk hatine. Ev herikîn nîvê gera termohalîn a cîhanî pêk tînin ku herikîna herikînên mezin ên okyanûsan vedigire û nîvê din jî gera zivirînê ya [[Okyanûsa Başûr]] vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aoml.noaa.gov/noaa-scientists-detect-reshaping-of-the-meridional-overturning-circulation-in-southern-ocean/ |sernav=Scientists Detect a Reshaping of the MOC in the Southern Ocean |malper=NOAA's Atlantic Oceanographic and Meteorological Laboratory |tarîx=2023-03-29 |roja-gihiştinê=2026-10-19 |ziman=en-US |paşnav=Communications |pêşnav=AOML}}</ref> AMOC ji herikîneke ber bi bakur ve ku ji avên germ û şortir di tebeqeyên jorîn ên Okyanûsa Atlantîkê de pêk hatiye û herikîneke vegerê ye ku ber bi başûr ve ji avên sar, ava kêmtir şor û kûr pêk hatiye. Ava germ a ji başûr şortir e, ji ber ku di herêma tropîkal de rêjeya dûkel bûnê bilindtir e. Ev ava germ û şor tebeqeya jorîn a okyanûsê pêk tîne; lê gava ev tebeqe sar dibe, tîrbûna ava şor zêde dibe û dibe sedem ku ev ava şor ber bi kûrahiyê ve binav bibe ku ev yek beşeke giring ê motora sîstema AMOCê ye. Ev beşên herikînê bi rêya herêmên "zivirîna avê" (overturning) li deryayên Nordîk û Okyanûsa Başûr bi hev ve girêdayî ne. Cihên vê zivirînê bi danûstandina xurt a germî, oksîjena heliyayî, karbon û xurekên din ve girêdayî ne ku ev pêvajo ji bo ekosîstemên okyanûsê û rola wê ya wekê enbarê karbonê (carbon sink) pir girîng e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buckley |pêşnav=Martha W. |paşnav2=Marshall |pêşnav2=John |tarîx=2016 |sernav=Observations, inferences, and mechanisms of the Atlantic Meridional Overturning Circulation: A review |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2015RG000493 |kovar=Reviews of Geophysics |ziman=en |cild=54 |hejmar=1 |rr=5–63 |doi=10.1002/2015RG000493 |issn=1944-9208}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lozier |pêşnav=M. S. |paşnav2=Li |pêşnav2=F. |paşnav3=Bacon |pêşnav3=S. |paşnav4=Bahr |pêşnav4=F. |paşnav5=Bower |pêşnav5=A. S. |paşnav6=Cunningham |pêşnav6=S. A. |paşnav7=de Jong |pêşnav7=M. F. |paşnav8=de Steur |pêşnav8=L. |paşnav9=deYoung |pêşnav9=B. |paşnav10=Fischer |pêşnav10=J. |paşnav11=Gary |pêşnav11=S. F. |paşnav12=Greenan |pêşnav12=B. J. W. |paşnav13=Holliday |pêşnav13=N. P. |paşnav14=Houk |pêşnav14=A. |paşnav15=Houpert |pêşnav15=L. |tarîx=2019 |sernav=A sea change in our view of overturning in the subpolar North Atlantic |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aau6592 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=363 |hejmar=6426 |rr=516–521 |doi=10.1126/science.aau6592}}</ref> Di heman demê de guhertinên di hêza AMOCê de dikarin bandoran li gelek hêmanên pergala avhewayê bikin.<ref name=":1" /> Guherîna avhewayê dibe ku AMOCê bi rêya zêdebûna germahiya okyanûsê û herikîna ava şirîn a zêde ya ku ber ji helandina pelên qeşayên li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ku bi berdewamiya sarbûna Atlantîka Bakur ve girêdayî ye, qels bike. Lêkolînên ku ji nû ve avakirina okyanûsografîkan bikar tînin destnîşan dikin ku ji sala 2015an vir ve, AMOC ji berê şoreşa pîşesaziyê qelstir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rahmstorf |pêşnav=Stefan |paşnav2=Box |pêşnav2=Jason E. |paşnav3=Feulner |pêşnav3=Georg |paşnav4=Mann |pêşnav4=Michael E. |paşnav5=Robinson |pêşnav5=Alexander |paşnav6=Rutherford |pêşnav6=Scott |paşnav7=Schaffernicht |pêşnav7=Erik J. |tarîx=2015 |sernav=Exceptional twentieth-century slowdown in Atlantic Ocean overturning circulation |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2554 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=5 |hejmar=5 |rr=475–480 |doi=10.1038/nclimate2554 |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Caesar |pêşnav=L. |paşnav2=McCarthy |pêşnav2=G. D. |paşnav3=Thornalley |pêşnav3=D. J. R. |paşnav4=Cahill |pêşnav4=N. |paşnav5=Rahmstorf |pêşnav5=S. |tarîx=2021 |sernav=Current Atlantic Meridional Overturning Circulation weakest in last millennium |url=https://www.nature.com/articles/s41561-021-00699-z |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=14 |hejmar=3 |rr=118–120 |doi=10.1038/s41561-021-00699-z |issn=1752-0908}}</ref> Li ser beşdariyên nisbî yên faktorên cûda nîqaş heye û ne diyar e ku çiqas ji vê qelsbûnê ji ber guherîna avhewayê an guherbariya xwezayî ya gerandinê di nav hezar salan de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Latif |pêşnav=Mojib |paşnav2=Sun |pêşnav2=Jing |paşnav3=Visbeck |pêşnav3=Martin |paşnav4=Hadi Bordbar |pêşnav4=M. |tarîx=2022 |sernav=Natural variability has dominated Atlantic Meridional Overturning Circulation since 1900 |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01342-4 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=455–460 |doi=10.1038/s41558-022-01342-4 |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilbourne |pêşnav=K. Halimeda |paşnav2=Wanamaker |pêşnav2=Alan D. |paşnav3=Moffa-Sanchez |pêşnav3=Paola |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=David J. |paşnav5=Amrhein |pêşnav5=Daniel E. |paşnav6=Butler |pêşnav6=Paul G. |paşnav7=Gebbie |pêşnav7=Geoffrey |paşnav8=Goes |pêşnav8=Marlos |paşnav9=Jansen |pêşnav9=Malte F. |paşnav10=Little |pêşnav10=Christopher M. |paşnav11=Mette |pêşnav11=Madelyn |paşnav12=Moreno-Chamarro |pêşnav12=Eduardo |paşnav13=Ortega |pêşnav13=Pablo |paşnav14=Otto-Bliesner |pêşnav14=Bette L. |paşnav15=Rossby |pêşnav15=Thomas |tarîx=2022 |sernav=Atlantic circulation change still uncertain |url=https://www.nature.com/articles/s41561-022-00896-4 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=15 |hejmar=3 |rr=165–167 |doi=10.1038/s41561-022-00896-4 |issn=1752-0908}}</ref> Modelên avhewayê pêşbînî dikin ku AMOC dê di sedsala 21ê de zêdetir qels bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Summary for Policymakers |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2022 |rr=3–36 |isbn=978-1-009-15796-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) |url=https://www.cambridge.org/core/books/ocean-and-cryosphere-in-a-changing-climate/summary-for-policymakers/097A895553D86981DFE6195ADFD3DDA4 |doi=10.1017/9781009157964.001}}</ref> Ji ber ku ev herêm ji aliyê herika [[Atlantîkaya Bakur]] ve germ dibin, dibe ku ev qelsbûn germahiya hewaya navînî ya li [[Skandînavya]], [[Brîtanyaya Mezin]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlendayê]] kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lenton |pêşnav=Timothy M. |paşnav2=Held |pêşnav2=Hermann |paşnav3=Kriegler |pêşnav3=Elmar |paşnav4=Hall |pêşnav4=Jim W. |paşnav5=Lucht |pêşnav5=Wolfgang |paşnav6=Rahmstorf |pêşnav6=Stefan |paşnav7=Schellnhuber |pêşnav7=Hans Joachim |tarîx=2008-02-12 |sernav=Tipping elements in the Earth's climate system |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.0705414105 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=105 |hejmar=6 |rr=1786–1793 |doi=10.1073/pnas.0705414105 |pmc=2538841 |pmid=18258748}}</ref> Qelsbûna AMOCê dibe ku bilindbûna asta deryayê li dora Amerîkaya Bakur jî bileztir bike û hilberîna seretayî ya li Atlantîkaya Bakur kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schmittner |pêşnav=Andreas |tarîx=2005 |sernav=Decline of the marine ecosystem caused by a reduction in the Atlantic overturning circulation |url=https://www.nature.com/articles/nature03476 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=434 |hejmar=7033 |rr=628–633 |doi=10.1038/nature03476 |issn=1476-4687}}</ref> Lawazbûna giran a AMOCê dikare bibe sedema hilweşîna gera veguhêzê dibe ku neguhere û ji ber vê yekê dibe ku bibe yek ji xalên çerxa guhertina dramatîk a di pergala avhewayê de.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Carrington |pêşnav=Damian |paşnav2=editor |pêşnav2=Damian Carrington Environment |tarîx=2026-04-15 |sernav=Critical Atlantic current significantly more likely to collapse than thought |url=https://www.theguardian.com/environment/2026/apr/15/critical-atlantic-current-significantly-more-likely-to-collapse-than-thought |roja-gihiştinê=2026-10-19 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ev hilweşîn germahiya navînî û rêjeya baran û berfê li [[Ewropa|Ewropayê]] bi girîngî kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Armstrong McKay |pêşnav=David I. |paşnav2=Staal |pêşnav2=Arie |paşnav3=Abrams |pêşnav3=Jesse F. |paşnav4=Winkelmann |pêşnav4=Ricarda |paşnav5=Sakschewski |pêşnav5=Boris |paşnav6=Loriani |pêşnav6=Sina |paşnav7=Fetzer |pêşnav7=Ingo |paşnav8=Cornell |pêşnav8=Sarah E. |paşnav9=Rockström |pêşnav9=Johan |paşnav10=Lenton |pêşnav10=Timothy M. |tarîx=2022-09-09 |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.abn7950 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=377 |hejmar=6611 |rr=eabn7950 |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref> Di heman demê de dibe ku pirbûna bûyerên hewayên ekstrem zêde bike û bandorên din ên giran jî hebin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hansen |pêşnav=James |paşnav2=Sato |pêşnav2=Makiko |paşnav3=Hearty |pêşnav3=Paul |paşnav4=Ruedy |pêşnav4=Reto |paşnav5=Kelley |pêşnav5=Maxwell |paşnav6=Masson-Delmotte |pêşnav6=Valerie |paşnav7=Russell |pêşnav7=Gary |paşnav8=Tselioudis |pêşnav8=George |paşnav9=Cao |pêşnav9=Junji |paşnav10=Rignot |pêşnav10=Eric |paşnav11=Velicogna |pêşnav11=Isabella |paşnav12=Tormey |pêşnav12=Blair |paşnav13=Donovan |pêşnav13=Bailey |paşnav14=Kandiano |pêşnav14=Evgeniya |paşnav15=von Schuckmann |pêşnav15=Karina |tarîx=2016-03-22 |sernav=Ice melt, sea level rise and superstorms: evidence from paleoclimate data, climate modeling, and modern observations that 2 °C global warming could be dangerous |url=https://acp.copernicus.org/articles/16/3761/2016/ |kovar=Atmospheric Chemistry and Physics |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=16 |hejmar=6 |rr=3761–3812 |doi=10.5194/acp-16-3761-2016 |issn=1680-7316}}</ref> == Awayên giştî == [[Wêne:thermohaline_circulation.svg|thumb|AMOC di têkiliya bi gera termohalîn a gerdûnî re]] Gerandina meridionel a Atlantîkê (AMOC) pergala sereke ya herikîna Okyanûsa Atlantîkê ye û her wiha beşek ji gerandina termohalîn a gerdûnî ye ku okyanûsên cîhanê bi "kemberek veguhastinê" ya yekane ya danûstandina ava berdewam ve girêdide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ |sernav=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |malper=www.ipcc.ch |roja-gihiştinê=2026-11-01 |ziman=en}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-kovar |paşnav=Broecker |pêşnav=Wallace S. |tarîx=2015-10-02 |sernav=The Great Ocean Conveyor |url=https://tos.org/oceanography/article/the-great-ocean-conveyor |kovar=Oceanography |cild=4 |hejmar=2 |rr=79–89 |doi=10.5670/oceanog.1991.07}}</ref> Bi gelemperî di demekê de ku tebeqeyên kûr sartir, tîrtir û şortir in ev ava bi kêmanî germ û kêmtir şor li ser rûyê okyanûsê dimîne ku ev rewş wekê tebeqebûna okyanûsê hatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yamaguchi |pêşnav=Ryohei |paşnav2=Suga |pêşnav2=Toshio |tarîx=2019 |sernav=Trend and Variability in Global Upper-Ocean Stratification Since the 1960s |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2019JC015439 |kovar=Journal of Geophysical Research: Oceans |ziman=en |cild=124 |hejmar=12 |rr=8933–8948 |doi=10.1029/2019JC015439 |issn=2169-9291}}</ref> Ava kûr di encama danûstandineke bi tebeqeya tevlîhevkirî ya okyanûsê re, germ dibe û/an jî şoriya xwe winda dike ku di encamê de tîrbûna avê kêm dibe û ber bi rûyê ava okyanûsê ve bilind dibe. Di navbera tebeqeyên okyanûsan de û di navbera beşên Okyanûsa Cîhanê de cudahiyên germahî û xwêbûnê hene ku ev her du faktor bi hev re bûne sedema gera termohalînê.<ref name=":2" /> Ji ber ku Okyanûsa Pasîfîkê ava zêde yên barana ava şirîn werdigire, li gorî okyanûsên din ên cîhanê şorahiya ava Okyanûsa Pasîfîkê kêm e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Craig |pêşnav=Philip M. |paşnav2=Ferreira |pêşnav2=David |paşnav3=Methven |pêşnav3=John |tarîx=2017-01-01 |sernav=The contrast between Atlantic and Pacific surface water fluxes |url=https://tellusjournal.org/articles/10.1080/16000870.2017.1330454 |kovar=Tellus |ziman=en |cild=69 |hejmar=1 |doi=10.1080/16000870.2017.1330454 |issn=3035-9554}}</ref> Ji ber vê yekê ava rûyê Okyanûsa Pasîfîkê têra xwe şor nîne ku dakeve kûrahiya zêdetirî çend sed metreyan ku ev jî tê vê wateyê ku divê ava kûrahiya okyanûsê ji cihekî din were.<ref name=":2" /> Ava okyanûsê li Atlantîkaya Bakur ji ava Pasîfîkê şortir e ku qismek ji ber ku dûkelbûna berfireh a li ser rûyê erdê xwê di nav ava mayî de kom dike û qismeke din jî ji ber ku qeşaya deryaya nêzîkê çerxa Arktîkê xwê di zivistanê de dema ku diqelişe derdixe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://nsidc.org/learn |sernav=Learn {{!}} National Snow and Ice Data Center |malper=nsidc.org |roja-gihiştinê=2026-11-01}}</ref> Şilbûna dûkelbûyî ya li Atlantîkê berê ku wekê baran vegere, bi lez ji aliyê gerandina atmosferê ve tê birin. Bayên bazirganî vê şilbûnê li seranserê Amerîkaya Navîn û rojhilatê Pasîfîka Bakur vediguhezînin ku li wir wekê baran dibare.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wang |pêşnav=Chunzai |paşnav2=Zhang |pêşnav2=Liping |paşnav3=Lee |pêşnav3=Sang-Ki |tarîx=2013-02-15 |sernav=Response of Freshwater Flux and Sea Surface Salinity to Variability of the Atlantic Warm Pool |url=http://journals.ametsoc.org/doi/10.1175/JCLI-D-12-00284.1 |kovar=Journal of Climate |ziman=en |cild=26 |hejmar=4 |rr=1249–1267 |doi=10.1175/JCLI-D-12-00284.1 |issn=0894-8755}}</ref> Rêzeçiyayên mezin ên wekê Platoya Tîbetî, Çiyayên Kevirî û Andê rê li ber veguhestina şilbûna wekhev vedigerînin Atlantîkê. Ji ber vê pêvajoyê, ava rûyê Atlantîkê şor dibe û ji ber vê yekê jî tîr dibe ku di dawiyê de ber bi jêr ve diçe û ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) çêdike. Avabûna NADW bi giranî li deryayên Nordîk çêdibe û têkeliyek tevlihev a girseyên avên herêmî yên wekê Ava Serherikîna Tengava Danîmarkayê (DSOW), Ava Serherikîna Îzlenda-Skotlandayê (ISOW) û Ava Serherikîna Deryayên Nordîk vedihewîne. Ava Deryaya Labrador jî dibe ku roleke girîng bilîze lê delîlên zêde nîşan didin ku ava li deryayên Labrador û deryayên Irminger bi giranî di nav Gyre ya Atlantîkaya Bakur re digere û bi mayî ya AMOCê re tevliheviyeke hindik heye. NADW (ava kûr a Atlantîkaya Bakur) tebeqeya avê ya herî kûr a Okyanûsa Atlantîkê ye nîne û ava binî ya Antarktîkayê (AABW) di her hewzeke ku ji 4.000 metreyan kûrtir e de ye ku ev av her tim tebeqeya okyanûsê ya herî tîr û herî kûr e. Gava beşên jorîn ên AABWyê ber bi jor ve bilind dibin, ev av tevlî NADWyê dibin û hêza avê zêde dikin. Pêkhatina NADWyê her wiha destpêka koma jêrîn a gera avê ye. Tevgera daketina ku dibe sedema pêkhatina NADWyê, bi vî girseyeke wekhev a tevgera bilindbûnê (upwelling) tê hevsengkirin. Li Atlantîkaya rojava, veguhastina ekmanê ku zêdebûna tevlîhevkirina tebeqeyên okyanûsê ye û ji ber çalakiya bayê çêdibe, dibe sedema bilindbûneke bihêz a ava li herêmên Herika Kanaryayê û Herika Benguelayê ku ev herik li peravên bakurê rojava û başûrê rojavayê Afrîkayê cih digirin. Her çend heta girtina rêya deryayî ya Amerîkaya Navîn di dawiya serdema Pliyosenê de, rewşeke berevajî hebe jî, li gorî daneyên sala 2014an bilindbûna avê li derdora Herika Kanaryayê ji ya Herika Benguelayê pir bihêztir e. Li Atlantîkaya Rojhilat, bilindbûneke berbiçav a avê tenê di mehên diyar ên salê de pêk tê ku ev sedem jî ev e ku li vê herêmê termoklîna (tebeqeya guherîna germahiyê) kûr heye, ji ber vê yekê rewş li vir zêdetir girêdayî germahiya rûyê deryayê ye, ne ku ji ber çalakiya bayê ye. Her wiha çerxeke bilindbûna ava çendsalî jî heye ku bi çerxa El Niño/La Niña re hevaheng e. Di heman demê de, ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) ber bi başûr ve diçe û li dawiya başûr a xeta derbasbûna Atlantîkê, nêzîkê ji %80 ji vê avê li Okyanûsa Başûr derdikeve ser rûyê avê ku ev yek avê bi gera zivirî ya Okyanûsa Başûr (SOOC) ve girê dide. Piştê derketina ser rûyê avê, hatiye fêmkirin ku av yek ji du rêyan dişopîne. Ava ku nêzîkî Antarktîkayê derdikeve ser rûyê avê, bi ihtimaleke mezin ji ber qeşaya deryayî ya Antarktîkayê sar dibe û dîsa dadikeve girseyên jêrîn a vê gerê. Beşek ji vê avê tevlê AABW dibe, lê beşê mayî yê herika girseya jêrîn di dawiyê de digihîje kûrahiyên Okyanûsa Pasîfîk û Okyanûsa Hindî. Ava ku li latîtûdên nizm (nêzîktirî ekvatorê) ku qeşa lê tune ye, derdikeve ser rûyê avê, ji ber veguhastina ekmanê (Ekman transport) zêdetir ber bi bakur ve diçe û tevlê girseya jorîn dibe. Ava germ a di girseya jorîn de ji herika vegerê ya ber bi Atlantîka Bakur ve berpirsiyar e ku ev herik bi piranî li dora peravên Afrîkayê û bi navgîniya arşîpelên Endonezyayê pêk tê. Gava ev av vedigere Atlantîkaya Bakur, sartir û tîrtir dibe, dadikeve binê avê û dîsa tevlê NADWê dibe. Di heman demê de NADW ber bi başûr ve diçe û li dawiya başûr a xeta derbasbûna Atlantîkê, nêzîkê ji %80ê wê li Okyanûsa Başûr derdikeve rûyê avê û bi vî awayê xwe bi gera zivirî ya Okyanûsa Başûr (SOOC) ve girê dide. Piştî bilindbûnê hatiye fêmkirin ku av yek ji du rêyan digire. Ava ku nêzîkê Antarktîkayê derdikeve holê, bi îhtîmaleke mezin dê ji aliyê qeşaya deryayê ya Antarktîkayê ve were sarkirin û vegere nav girseya jêrîn a gerokê. Hinek ji vê avê dê dîsa tevlê AABW bibe lê ava mayî ya herikîna girseya jêrîn dê di dawiyê de bigihîje kûrahiya okyanûsên Pasîfîk û Hindî. Ava ku li latîtûdên nizm (ava bê qeşa) ber bi jor ve radibe, ji ber veguhastina Ekmanê ber bi bakur ve diçe û tevlê girseya jorîn dibe. Ava germ a di girseya jorîn de, dibe sedema herika vegera ber bi Atlantîka Bakur ve; ev herik bi piranî li derdora peravên Afrîkayê û bi navgîniya arşîpelên Endonezyayê pêk tê. Gava ev av vedigere Atlantîka Bakur, sar dibe û tîrbûna avê zêde dibe; paşê dadikeve binî û dîsa tevlê ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) dibe. == Rola di pergala avhewayê de == [[Wêne:Wang 2022 strong AMOC role.png|thumb|Veguhastina germê ji okyanûsê ber bi atmosferê ve (li aliyê çepê) û zêdebûna rêjeya germa li Okyanûsa Atlantîkê (li aliyê rastê) ku dema AMOC bi hêz e, tê dîtin.]] Deverên rojbendî beşa herî germ a cîhanê ye û ji ber termodînamîkê, ev germahî ber bi cemseran ve diçe. Piraniya vê germahîyê bi gerandina atmosferê ve tê veguhastin lê herikînên okyanûsê ya germ û rûberî roleke girîng dilîzin. Germahî ji rojbendê ber bi bakur an jî başûr ve diçe; Okyanûsa Atlantîk tekane okyanûs e ku herikîna germahîyê ber bi bakur ve ye. Beşeke mezin a veguhastina germê li Okyanûsa Atlantîkê ji aliyê "Gulf Stream"ê pêk tê ku ev herikeke rûyî ye ku ava germ ji herêma Karîbê ber bi bakur ve dibe. Her çend tevahiya herika Gulf Streamê tenê ji aliyê bayê ve were pêşvebirin jî, beşa wê ya herî bakurî ango Herika Atlantîka Bakur, piraniya germa xwe ji danûstendina termohalîn a di çarçoveya AMOCê de werdigire. Bi vê awayê AMOC heta ji %25ê tevahiya germê ber bi nîvkada bakur ve vediguhêze û di avhewaya derdora bakurê rojavayê Ewropayê de roleke girîng dilîze. Ji ber ku şêwazên atmosferî jî di veguhastina germê de roleke mezin dileyizin ku ev raman dibêje "ger veguhastina germê bi rêya herikên okyanûsê nebûya, dê avhewaya Ewropaya Bakur bi qasê avhewaya Amerîkaya Bakur a bakur sar bûya" (ango heta 15–20 °C (27–36 °F) sartir) ku bi giştî wekê ramaneke şaş tê dîtin. Her çend lêkolîneke modelkirinê pêşniyar kiriye ku hilweşîna AMOCê dikare di nava sedsalekê de bibe sedema sarbûneke mîna Serdema Qeşayê ku berfirehbûna qeşaya deryayê û çêbûna girseyên cemedan jî di nav de ne lê rastbûna van encaman cihê gumanê ye. Li ser vê yekê lihevkirinek heye ku AMOC, Ewropaya Bakur û Ewropaya Rojava ji ya ku dê di rewşeke din de bûya, germtir dihêle û ev cudahî li gorî herêmê di navbera 4 °C û 10 °C de diguhere. Wek mînak lêkolînên li ser Herika Floridayê (Florida Current) nîşan didin ku Herika Kendavê (Gulf Stream) di navbera salên 1200 û 1850î de, ji ber zêdebûna xwêbûna rûyê avê, bi qasê ji %10 lawaztir bûye û ev yek bi ihtîmaleke mezin bûye sedema wan şert û mercên ku wekê "Serdema Qeşayê ya Biçûk" (Little Ice Age) hatine naskirin. AMOC bi du awayên sereke Okyanûsa Atlantîkê vediguherîne depoyeke karbona bi bandortir. Ya yekem, tevgera hilkişîna avê, mêjerên mezin ên xurekên pêwîst digihîne avên rûyê okyanûsê; ev yek piştgiriyê dide mezinbûna fîtoplanktonan ku di encamê de hilberîna seretayî ya deryayî û mêjera giştî ya fotosentezê li avên rûyê okyanûsê zêde dike. Ya duyem jî di ava ku ji kûrahiyê derdikeve rûyê avê de, asta karbona heliyayî kêm e; sedem jî ew e ku ev av bi gelemperî 1000 salî ye û rastî zêdebûna {{CO2}} ya ku ji ber çalakiyên mirovan di atmosferê de pêk hatiye, nehatiye. Ev av li gorî avên rûyî yên ku bi karbonê zêdetir têr bûne, mêjerên mezintir karbonê dikişîne nava xwe û dema ku ev av ber bi kûrahiyê ve diçe, rê li ber wê tê girtin ku karbonê dîsa berdide atmosferê. Her çend Okyanûsa Başûr bi awayekî berbiçav mezintirîn depoya karbona okyanûsan be jî, Atlantîka Bakur di nîvkada bakur de depoya karbona herî mezin e. === Guherînên ji nişka ve ku di dema Pleystosena dereng de pêk hatiye === Ji ber ku gera zivirî ya merîdyonal a Atlantîkê (AMOC) bi rêzetêkiliyên di navbera tebeqeyên ava okyanûsa xwedî germahî û şoriya cûda ve girêdayî ye ku ev pergal ne statîk e; berevajî vê, ew rastê guherînên biçûk û periyodîk û her wiha guherînên mezin û demdirêj hatiye ku ev jî encama bandorên derveyî ne. Gelek ji van guherînan di serdema pleîstosena Dereng (ji 126.000 heta 11.700 sal berê) de pêk hatine ku ev serdem, qonaxa dawî ya jeolojîk ê berî serdema heyî an jî holosenê bû. Her wiha ev serdem, serdema qeşaya dawî jî vedigire ku di zimanê rojane de wekê "serdema qeşaya dawî" hatiye naskirin. Di vê serdemê de, di navbera nîvkoşeyên cîhanê de bîstûpênc guherînên guhertinên germa ji nişka ve çêbûne ku ev guherîn wekê bûyerên Dansgaard–Oeschger (bûyerên D-O) hatine binavkirin. Navê wan ji Willi Dansgaard û Hans Oeschger hatiye ku di salên 1980î de bi analîzkirina mînakên qeşayên ji Grînlendayê, vê bûyerê keşif kirine. Bûyerên D-O bi taybetî bi germbûna bilez a di navbera 8 °C û 15 °C de têne naskirin ku di nava çend dehsalan de li Grînlendayê pêk hatiye. Germbûn li tevahiya herêma Atlantîka Bakur jî çêbûye lê di heman demê de, di van bûyeran de li Okyanûsa Başûr sarbûneke bi heman astê pêk hatiye. Ev rewş bi bihêz bûna AMOCê re hevaheng e ku vê awayê pergala germê ji nîvkoveke dinyayê vediguhezîne nîvkova din a Dinyayê. Germbûna nîvkova bakur bûye sedema helîna qeşayan û wisa dixuyê ku gelek bûyerên D-O bi bûyerên Heinrichê re bi dawî bûne ku di van van bûyeran de, girseyên mezin ên qeşayê ji qeşaya Laurentide ya wê demê qut bûne û ketine nav okyanûsê. Her ku ev girseyên qeşayê di okyanûsê de diheliyan, ava okyanûsê şirîntir (kêmtir şor) bûye û ev yek jî bûye sedema lawazbûna gera avê û rawestana germbûna D-O. Heya roja îro jî ravekirinek hevbeş tune ye ka çima AMOC ewqas guheriye ku bi taybetî ev guherîn tenê di vê serdema qeşayê de pêk hatiye. Hîpotezên hevpar şêwazên çerxî yên guherîna şorbûna li Atlantîka Bakur an jî çerxek şêwaza bayê ji ber mezinbûn û kêmbûna pelên qeşayê yên herêmê vedihewîne ku têra xwe mezin in ku bandorê li şêwazên bayê bikin. Li gorî lêkolînên ji dawiya salên 2010an ve hatiye pêşniyarkirin ku AMOC di serdemên hebûna qatên berfa berfireh û asta kêm a {{CO2}}yê de, herî zêde ji guhertinan re hesas e ku ev yek jî serdema qeşaya dawî kiriye "demeke herî guncaw" ê ji bo guherînên bi vî rengî. Hatiye pêşniyar kirin ku germbûna nîvkada başûr ji ber ku avên germtir ber bi bakur ve bi rêya gera termohalînê ya giştî belav bûne dê şêwazê bide destpêkirin. Delîlên paleoklîmayê niha ne ewqas bihêz in ku bibêjin ka bûyerên D-O bi guhertinên di AMOCê de dest pê kirine an jî AMOC di bersiva tetikek din de guheriye. Wek mînak hinek lêkolîn pêşniyar dikin ku guhertinên di bergê qeşaya deryayê de bûyerên D-O dane destpêkirin ji ber ku ew ê bandorê li germahiya avê û gerê bi rêya bersiva cemed-albedo bikin. Bûyerên D-O bi rêza berevajî hatine hejmartin ku hejmarên herî mezin ê ji bo bûyerên herî kevn hatine diyarkirin. Bûyera duyem a ji dawiyê, ango bûyera Dansgaard–Oeschger 1, nêzîkî 14.690 sal berê qewimiye û nîşana derbasbûna ji serdema "Oldest Dryas" (dryasa herî kevn) ji bo serdema navber a Bølling–Allerød e ku ev serdem heta 12.890 salên beriya niha berdewam kiriye. Navê wê ji du cihên li Danîmarkayê hatiye girtin ku tê de fosîlên riwekan hatine dîtin ku ev riwek tenê di serdemeke bi kêmî germ a nîvkada bakur de dikaribûn bijîn. Germbûna mezin a li nîvkada bakur, bi sarbûna li nîvkada başûr re hevseng bû, ji ber vê yekê di germahiya cîhanî de guherîneke berbiçav çênebûye ku ev rewş bi guherînên di AMOCê (Circilana Meridyonel a Atlantîkê) re lihevhatiye. Di heman demê de destpêka vê serdemê bûye sedema bilindbûna asta deryayê ku ev yek ji ber hilweşîna qeşayê pêk hatiye û wekê "Meltwater pulse 1A" (pêla ava heliyayî 1A) hatiye binavkirin. Qonaxên Bølling û Allerød ên serdema navbera qeşayê bi du sedsalan ji hev cuda bûne ku sarbûna nîvkada bakur, germbûna nîvkada başûr ku wekê Dryasên Kevintir hatine zanîn ji ber ku kulîlka Arktîkê Dryas octopetala li cihê ku daristan di dema navbera qeşayê de mezin bûn serdest bûn. Dema ku germahiyên nîvkada bakur vegeriyan astên nêzîkî qeşayê, dibe ku di nav deh salan de, serdema navbera qeşayê bi destpêkirina serdema Dryasên Ciwan (YD) (12.800-11.700 sal berê) bi dawî bûye. Ev jî ji ber hêdîbûna AMOC a ji nişke be qewimiye ku bi awayekê din dişibe bûyerên Heinrichê ku ji ber nûbûna ji ber windabûna qeşayê ku ji ber qata qeşaya Laurentide çêbûye. Berevajî bûyerên Heinrich ên rastîn, herikînek mezin a ava heliyayî di Çemê Mackenzie re li cihê ku niha Kanada ye hebûye lê cihê ku windabûna girseyî ya qeşayê pêk hatiye pêk nehatiye. Guhertinên mezin di rejîma barînê de, wekê veguheztina herêma hevgirtina întertropîkal ber bi başûr ve, zêdebûna baranê li Amerîkaya Bakur û zuwabûna Amerîkaya Başûr û Ewropayê, çêbûne. Germahiya gerdûnî dîsa di dema Dryasên Ciwan de bi zorê guheriye û germbûna demdirêj, piştê qeşayê piştê ku ew bi dawî bûye, careke din dîsa ji nû ve dest pê kiriye. == Stabilîte û lawazî == AMOC heya 34 milyon sal berê tune bû. Di piraniya dîroka Erdê de, gera serûbinî ya li nîvkada bakur li Bakurê Pasîfîkê çêbûye. Dema ku deriyê Arktîkê-Atlantîkê girtî bû, delîlên paleoklîmayê nîşan didin ku guheztina gera serûbinî ji Pasîfîkê ber bi Atlantîkê ve 34 milyon sal berê di veguherîna eosen-olîgosenê de pêk hatiye. Vê girtinê bi bingehîn avahiya gera termohalînê guherandiye ku hinek lêkolîneran pêşniyar kirine ku guherîna avhewayê dibe ku di dawiyê de vê guheztinê berevajî bike û gera Pasîfîkê piştî ku AMOC raweste ji nû ve saz bike. Guherîna avhewayê bi germbûna ava rûyê erdê wekê encamek nehevsengiya enerjiya erdê û bi kêmkirina şorbûna ava rûyê erdê ji ber zêdekirina rêjeyên mezin ên ava nû yê ji helandina qeşayê ku bi piranî ji Grînlendayê û bi zêdebûna barîna li ser Atlantîka Bakur bandoran li AMOC dike. Her du sedem jî dê cûdahiya di navbera tebeqeyên rûyê erdê û kûr de zêde bikin û bi vê awayê bilindbûn û daketina ku gerokê dimeşîne dijwartir dike. Di salên 1960an de Henry Stommel ku piraniya lêkolînên li ser AMOCê kiriye, bi modela ku paşê wekê modela Stommel Box hatiye zanîn ku fikra Bifurkasyona Stommel daye zanîn ku tê de AMOC dikare di rewşek bi hêz de hebe mîna ku di tevahiya dîroka tomarkirî de heye an jî bi bandor hilweşe rewşek pir qelstir û baş nebe heya ku germbûn û/an jî jinûvekirina zêde ya ku bûye sedema hilweşînê kêm nebe. Germbûn û jinûvekirin dikarin rasterast bibin sedema hilweşînê an jî gera avê qels bikin heya rewşek ku guherînên wê yên asayî dikarin wê ji xala guheztinê derbas bikin. Îhtîmala ku AMOC pergalek du-îstîqrar e ku an "vekirî" an "vemirî" ye û dikare ji nişke ve hilweşe, ji demê ve mijarek nîqaşa zanistî ye. === Modelkirina hilweşîna AMOCê === == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[en:Atlantic meridional overturning circulation]] [[Kategorî:Okyanûsnasî]] 60gsg36uy7qf7xjxn15gvqjkybkxi8t 2101396 2101393 2026-11-02T06:20:47Z Penaber49 39672 /* Awayên giştî */ 2101396 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:OCP07 Fig-6.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a deryayên Nordîk û hevzênên bin-polar, ligel herikên rûyî (xêzên temam) û herikên kûr (xêzên qut-qut) ku beşek ji gera zivirî ya merîdyonal a Atlantîkê pêk tînin. Rengên xêzan germahiyên nêzîkî nîşan didin.]] '''Gerîdeya veguhêz a merîdyonel a Atlantîkê''' bi kurtasî ya îngilîzî '''AMOC''' (bi îngilîzî: ''Atlantic meridional overturning circulation'') pergala sereke ya herikên [[Okyanûs|okyanûsê]] ye ku li [[Okyanûsa Atlantîk|Okyanûsa Atlantîkê]] di xebatê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ |sernav=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |malper=www.ipcc.ch |roja-gihiştinê=2026-10-19 |ziman=en}}</ref> Ew pergal pêkhateyeke sereke ya pergala gera okyanûsên [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye û di pergala avhewaya gerstêrkê de roleke giring tîne cih. AMOC herikînên Okyanûsa Atlantîkê li ser rûyê avê û di kûrahiyên mezin de vedigire ku ev herikîn ji ber guherînên di avhewayê de, germahî û xwêbûna avê de pêk hatine. Ev herikîn nîvê gera termohalîn a cîhanî pêk tînin ku herikîna herikînên mezin ên okyanûsan vedigire û nîvê din jî gera zivirînê ya [[Okyanûsa Başûr]] vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aoml.noaa.gov/noaa-scientists-detect-reshaping-of-the-meridional-overturning-circulation-in-southern-ocean/ |sernav=Scientists Detect a Reshaping of the MOC in the Southern Ocean |malper=NOAA's Atlantic Oceanographic and Meteorological Laboratory |tarîx=2023-03-29 |roja-gihiştinê=2026-10-19 |ziman=en-US |paşnav=Communications |pêşnav=AOML}}</ref> AMOC ji herikîneke ber bi bakur ve ku ji avên germ û şortir di tebeqeyên jorîn ên Okyanûsa Atlantîkê de pêk hatiye û herikîneke vegerê ye ku ber bi başûr ve ji avên sar, ava kêmtir şor û kûr pêk hatiye. Ava germ a ji başûr şortir e, ji ber ku di herêma tropîkal de rêjeya dûkel bûnê bilindtir e. Ev ava germ û şor tebeqeya jorîn a okyanûsê pêk tîne; lê gava ev tebeqe sar dibe, tîrbûna ava şor zêde dibe û dibe sedem ku ev ava şor ber bi kûrahiyê ve binav bibe ku ev yek beşeke giring ê motora sîstema AMOCê ye. Ev beşên herikînê bi rêya herêmên "zivirîna avê" (overturning) li deryayên Nordîk û Okyanûsa Başûr bi hev ve girêdayî ne. Cihên vê zivirînê bi danûstandina xurt a germî, oksîjena heliyayî, karbon û xurekên din ve girêdayî ne ku ev pêvajo ji bo ekosîstemên okyanûsê û rola wê ya wekê enbarê karbonê (carbon sink) pir girîng e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buckley |pêşnav=Martha W. |paşnav2=Marshall |pêşnav2=John |tarîx=2016 |sernav=Observations, inferences, and mechanisms of the Atlantic Meridional Overturning Circulation: A review |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2015RG000493 |kovar=Reviews of Geophysics |ziman=en |cild=54 |hejmar=1 |rr=5–63 |doi=10.1002/2015RG000493 |issn=1944-9208}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lozier |pêşnav=M. S. |paşnav2=Li |pêşnav2=F. |paşnav3=Bacon |pêşnav3=S. |paşnav4=Bahr |pêşnav4=F. |paşnav5=Bower |pêşnav5=A. S. |paşnav6=Cunningham |pêşnav6=S. A. |paşnav7=de Jong |pêşnav7=M. F. |paşnav8=de Steur |pêşnav8=L. |paşnav9=deYoung |pêşnav9=B. |paşnav10=Fischer |pêşnav10=J. |paşnav11=Gary |pêşnav11=S. F. |paşnav12=Greenan |pêşnav12=B. J. W. |paşnav13=Holliday |pêşnav13=N. P. |paşnav14=Houk |pêşnav14=A. |paşnav15=Houpert |pêşnav15=L. |tarîx=2019 |sernav=A sea change in our view of overturning in the subpolar North Atlantic |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aau6592 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=363 |hejmar=6426 |rr=516–521 |doi=10.1126/science.aau6592}}</ref> Di heman demê de guhertinên di hêza AMOCê de dikarin bandoran li gelek hêmanên pergala avhewayê bikin.<ref name=":1" /> Guherîna avhewayê dibe ku AMOCê bi rêya zêdebûna germahiya okyanûsê û herikîna ava şirîn a zêde ya ku ber ji helandina pelên qeşayên li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ku bi berdewamiya sarbûna Atlantîka Bakur ve girêdayî ye, qels bike. Lêkolînên ku ji nû ve avakirina okyanûsografîkan bikar tînin destnîşan dikin ku ji sala 2015an vir ve, AMOC ji berê şoreşa pîşesaziyê qelstir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rahmstorf |pêşnav=Stefan |paşnav2=Box |pêşnav2=Jason E. |paşnav3=Feulner |pêşnav3=Georg |paşnav4=Mann |pêşnav4=Michael E. |paşnav5=Robinson |pêşnav5=Alexander |paşnav6=Rutherford |pêşnav6=Scott |paşnav7=Schaffernicht |pêşnav7=Erik J. |tarîx=2015 |sernav=Exceptional twentieth-century slowdown in Atlantic Ocean overturning circulation |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2554 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=5 |hejmar=5 |rr=475–480 |doi=10.1038/nclimate2554 |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Caesar |pêşnav=L. |paşnav2=McCarthy |pêşnav2=G. D. |paşnav3=Thornalley |pêşnav3=D. J. R. |paşnav4=Cahill |pêşnav4=N. |paşnav5=Rahmstorf |pêşnav5=S. |tarîx=2021 |sernav=Current Atlantic Meridional Overturning Circulation weakest in last millennium |url=https://www.nature.com/articles/s41561-021-00699-z |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=14 |hejmar=3 |rr=118–120 |doi=10.1038/s41561-021-00699-z |issn=1752-0908}}</ref> Li ser beşdariyên nisbî yên faktorên cûda nîqaş heye û ne diyar e ku çiqas ji vê qelsbûnê ji ber guherîna avhewayê an guherbariya xwezayî ya gerandinê di nav hezar salan de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Latif |pêşnav=Mojib |paşnav2=Sun |pêşnav2=Jing |paşnav3=Visbeck |pêşnav3=Martin |paşnav4=Hadi Bordbar |pêşnav4=M. |tarîx=2022 |sernav=Natural variability has dominated Atlantic Meridional Overturning Circulation since 1900 |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01342-4 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=455–460 |doi=10.1038/s41558-022-01342-4 |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilbourne |pêşnav=K. Halimeda |paşnav2=Wanamaker |pêşnav2=Alan D. |paşnav3=Moffa-Sanchez |pêşnav3=Paola |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=David J. |paşnav5=Amrhein |pêşnav5=Daniel E. |paşnav6=Butler |pêşnav6=Paul G. |paşnav7=Gebbie |pêşnav7=Geoffrey |paşnav8=Goes |pêşnav8=Marlos |paşnav9=Jansen |pêşnav9=Malte F. |paşnav10=Little |pêşnav10=Christopher M. |paşnav11=Mette |pêşnav11=Madelyn |paşnav12=Moreno-Chamarro |pêşnav12=Eduardo |paşnav13=Ortega |pêşnav13=Pablo |paşnav14=Otto-Bliesner |pêşnav14=Bette L. |paşnav15=Rossby |pêşnav15=Thomas |tarîx=2022 |sernav=Atlantic circulation change still uncertain |url=https://www.nature.com/articles/s41561-022-00896-4 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=15 |hejmar=3 |rr=165–167 |doi=10.1038/s41561-022-00896-4 |issn=1752-0908}}</ref> Modelên avhewayê pêşbînî dikin ku AMOC dê di sedsala 21ê de zêdetir qels bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Summary for Policymakers |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2022 |rr=3–36 |isbn=978-1-009-15796-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) |url=https://www.cambridge.org/core/books/ocean-and-cryosphere-in-a-changing-climate/summary-for-policymakers/097A895553D86981DFE6195ADFD3DDA4 |doi=10.1017/9781009157964.001}}</ref> Ji ber ku ev herêm ji aliyê herika [[Atlantîkaya Bakur]] ve germ dibin, dibe ku ev qelsbûn germahiya hewaya navînî ya li [[Skandînavya]], [[Brîtanyaya Mezin]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlendayê]] kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lenton |pêşnav=Timothy M. |paşnav2=Held |pêşnav2=Hermann |paşnav3=Kriegler |pêşnav3=Elmar |paşnav4=Hall |pêşnav4=Jim W. |paşnav5=Lucht |pêşnav5=Wolfgang |paşnav6=Rahmstorf |pêşnav6=Stefan |paşnav7=Schellnhuber |pêşnav7=Hans Joachim |tarîx=2008-02-12 |sernav=Tipping elements in the Earth's climate system |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.0705414105 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=105 |hejmar=6 |rr=1786–1793 |doi=10.1073/pnas.0705414105 |pmc=2538841 |pmid=18258748}}</ref> Qelsbûna AMOCê dibe ku bilindbûna asta deryayê li dora Amerîkaya Bakur jî bileztir bike û hilberîna seretayî ya li Atlantîkaya Bakur kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schmittner |pêşnav=Andreas |tarîx=2005 |sernav=Decline of the marine ecosystem caused by a reduction in the Atlantic overturning circulation |url=https://www.nature.com/articles/nature03476 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=434 |hejmar=7033 |rr=628–633 |doi=10.1038/nature03476 |issn=1476-4687}}</ref> Lawazbûna giran a AMOCê dikare bibe sedema hilweşîna gera veguhêzê dibe ku neguhere û ji ber vê yekê dibe ku bibe yek ji xalên çerxa guhertina dramatîk a di pergala avhewayê de.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Carrington |pêşnav=Damian |paşnav2=editor |pêşnav2=Damian Carrington Environment |tarîx=2026-04-15 |sernav=Critical Atlantic current significantly more likely to collapse than thought |url=https://www.theguardian.com/environment/2026/apr/15/critical-atlantic-current-significantly-more-likely-to-collapse-than-thought |roja-gihiştinê=2026-10-19 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ev hilweşîn germahiya navînî û rêjeya baran û berfê li [[Ewropa|Ewropayê]] bi girîngî kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Armstrong McKay |pêşnav=David I. |paşnav2=Staal |pêşnav2=Arie |paşnav3=Abrams |pêşnav3=Jesse F. |paşnav4=Winkelmann |pêşnav4=Ricarda |paşnav5=Sakschewski |pêşnav5=Boris |paşnav6=Loriani |pêşnav6=Sina |paşnav7=Fetzer |pêşnav7=Ingo |paşnav8=Cornell |pêşnav8=Sarah E. |paşnav9=Rockström |pêşnav9=Johan |paşnav10=Lenton |pêşnav10=Timothy M. |tarîx=2022-09-09 |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.abn7950 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=377 |hejmar=6611 |rr=eabn7950 |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref> Di heman demê de dibe ku pirbûna bûyerên hewayên ekstrem zêde bike û bandorên din ên giran jî hebin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hansen |pêşnav=James |paşnav2=Sato |pêşnav2=Makiko |paşnav3=Hearty |pêşnav3=Paul |paşnav4=Ruedy |pêşnav4=Reto |paşnav5=Kelley |pêşnav5=Maxwell |paşnav6=Masson-Delmotte |pêşnav6=Valerie |paşnav7=Russell |pêşnav7=Gary |paşnav8=Tselioudis |pêşnav8=George |paşnav9=Cao |pêşnav9=Junji |paşnav10=Rignot |pêşnav10=Eric |paşnav11=Velicogna |pêşnav11=Isabella |paşnav12=Tormey |pêşnav12=Blair |paşnav13=Donovan |pêşnav13=Bailey |paşnav14=Kandiano |pêşnav14=Evgeniya |paşnav15=von Schuckmann |pêşnav15=Karina |tarîx=2016-03-22 |sernav=Ice melt, sea level rise and superstorms: evidence from paleoclimate data, climate modeling, and modern observations that 2 °C global warming could be dangerous |url=https://acp.copernicus.org/articles/16/3761/2016/ |kovar=Atmospheric Chemistry and Physics |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=16 |hejmar=6 |rr=3761–3812 |doi=10.5194/acp-16-3761-2016 |issn=1680-7316}}</ref> == Awayên giştî == [[Wêne:thermohaline_circulation.svg|thumb|AMOC di têkiliya bi gera termohalîn a gerdûnî re]] Gerandina meridionel a Atlantîkê (AMOC) pergala sereke ya herikîna Okyanûsa Atlantîkê ye û her wiha beşek ji gerandina termohalîn a gerdûnî ye ku okyanûsên cîhanê bi "kemberek veguhastinê" ya yekane ya danûstandina ava berdewam ve girêdide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ |sernav=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |malper=www.ipcc.ch |roja-gihiştinê=2026-11-01 |ziman=en}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-kovar |paşnav=Broecker |pêşnav=Wallace S. |tarîx=2015-10-02 |sernav=The Great Ocean Conveyor |url=https://tos.org/oceanography/article/the-great-ocean-conveyor |kovar=Oceanography |cild=4 |hejmar=2 |rr=79–89 |doi=10.5670/oceanog.1991.07}}</ref> Bi gelemperî di demekê de ku tebeqeyên kûr sartir, tîrtir û şortir in ev ava bi kêmanî germ û kêmtir şor li ser rûyê okyanûsê dimîne ku ev rewş wekê tebeqebûna okyanûsê hatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yamaguchi |pêşnav=Ryohei |paşnav2=Suga |pêşnav2=Toshio |tarîx=2019 |sernav=Trend and Variability in Global Upper-Ocean Stratification Since the 1960s |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2019JC015439 |kovar=Journal of Geophysical Research: Oceans |ziman=en |cild=124 |hejmar=12 |rr=8933–8948 |doi=10.1029/2019JC015439 |issn=2169-9291}}</ref> Ava kûr di encama danûstandineke bi tebeqeya tevlîhevkirî ya okyanûsê re, germ dibe û/an jî şoriya xwe winda dike ku di encamê de tîrbûna avê kêm dibe û ber bi rûyê ava okyanûsê ve bilind dibe. Di navbera tebeqeyên okyanûsan de û di navbera beşên Okyanûsa Cîhanê de cudahiyên germahî û xwêbûnê hene ku ev her du faktor bi hev re bûne sedema gera termohalînê.<ref name=":2" /> Ji ber ku Okyanûsa Pasîfîkê ava zêde yên barana ava şirîn werdigire, li gorî okyanûsên din ên cîhanê şorahiya ava Okyanûsa Pasîfîkê kêm e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Craig |pêşnav=Philip M. |paşnav2=Ferreira |pêşnav2=David |paşnav3=Methven |pêşnav3=John |tarîx=2017-01-01 |sernav=The contrast between Atlantic and Pacific surface water fluxes |url=https://tellusjournal.org/articles/10.1080/16000870.2017.1330454 |kovar=Tellus |ziman=en |cild=69 |hejmar=1 |doi=10.1080/16000870.2017.1330454 |issn=3035-9554}}</ref> Ji ber vê yekê ava rûyê Okyanûsa Pasîfîkê têra xwe şor nîne ku dakeve kûrahiya zêdetirî çend sed metreyan ku ev jî tê vê wateyê ku divê ava kûrahiya okyanûsê ji cihekî din were.<ref name=":2" /> Ava okyanûsê li Atlantîkaya Bakur ji ava Pasîfîkê şortir e ku qismek ji ber ku dûkelbûna berfireh a li ser rûyê erdê xwê di nav ava mayî de kom dike û qismeke din jî ji ber ku qeşaya deryaya nêzîkê çerxa Arktîkê xwê di zivistanê de dema ku diqelişe derdixe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://nsidc.org/learn |sernav=Learn {{!}} National Snow and Ice Data Center |malper=nsidc.org |roja-gihiştinê=2026-11-01}}</ref> Şilbûna dûkelbûyî ya li Atlantîkê berê ku wekê baran vegere, bi lez ji aliyê gerandina atmosferê ve tê birin. Bayên bazirganî vê şilbûnê li seranserê Amerîkaya Navîn û rojhilatê Pasîfîka Bakur vediguhezînin ku li wir wekê baran dibare.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wang |pêşnav=Chunzai |paşnav2=Zhang |pêşnav2=Liping |paşnav3=Lee |pêşnav3=Sang-Ki |tarîx=2013-02-15 |sernav=Response of Freshwater Flux and Sea Surface Salinity to Variability of the Atlantic Warm Pool |url=http://journals.ametsoc.org/doi/10.1175/JCLI-D-12-00284.1 |kovar=Journal of Climate |ziman=en |cild=26 |hejmar=4 |rr=1249–1267 |doi=10.1175/JCLI-D-12-00284.1 |issn=0894-8755}}</ref> Rêzeçiyayên mezin ên wekê Platoya Tîbetî, Çiyayên Kevirî û Andê rê li ber veguhestina şilbûna wekhev vedigerînin Atlantîkê. Ji ber vê pêvajoyê, ava rûyê Atlantîkê şor dibe û ji ber vê yekê jî tîr dibe ku di dawiyê de ber bi jêr ve diçe û ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) çêdike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Marshall |pêşnav=John |paşnav2=Speer |pêşnav2=Kevin |tarîx=2012 |sernav=Closure of the meridional overturning circulation through Southern Ocean upwelling |url=https://www.nature.com/articles/ngeo1391 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=5 |hejmar=3 |rr=171–180 |doi=10.1038/ngeo1391 |issn=1752-0908}}</ref> Avabûna NADW bi giranî li deryayên Nordîk çêdibe û têkeliyek tevlihev a girseyên avên herêmî yên wekê Ava Serherikîna Tengava Danîmarkayê (DSOW), Ava Serherikîna Îzlenda-Skotlandayê (ISOW) û Ava Serherikîna Deryayên Nordîk vedihewîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yashayaev |pêşnav=Igor |paşnav2=Loder |pêşnav2=John W. |tarîx=2009 |sernav=Enhanced production of Labrador Sea Water in 2008 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2008GL036162 |kovar=Geophysical Research Letters |ziman=en |cild=36 |hejmar=1 |doi=10.1029/2008GL036162 |issn=1944-8007}}</ref> Ava Deryaya Labrador jî dibe ku roleke girîng bilîze lê delîlên zêde nîşan didin ku ava li deryayên Labrador û deryayên Irminger bi giranî di nav Gyre ya Atlantîkaya Bakur re digere û bi mayî ya AMOCê re tevliheviyeke hindik heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ocean, Cryosphere and Sea Level Change |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2023 |rr=1211–1362 |isbn=978-1-009-15788-9 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) |url=https://www.cambridge.org/core/books/climate-change-2021-the-physical-science-basis/ocean-cryosphere-and-sea-level-change/F61263910A16BD9FDE86921E85E1E4D5 |doi=10.1017/9781009157896.011}}</ref> NADW (ava kûr a Atlantîkaya Bakur) tebeqeya avê ya herî kûr a Okyanûsa Atlantîkê ye nîne û ava binî ya Antarktîkayê (AABW) di her hewzeke ku ji 4.000 metreyan kûrtir e de ye ku ev av her tim tebeqeya okyanûsê ya herî tîr û herî kûr e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://glossary.ametsoc.org/wiki/antarctic-bottom-water/ |sernav=Antarctic Bottom Water - Glossary of Meteorology |malper=glossary.ametsoc.org |roja-gihiştinê=2026-11-02}}</ref> Gava beşên jorîn ên AABWyê ber bi jor ve bilind dibin, ev av tevlî NADWyê dibin û hêza avê zêde dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Broecker |pêşnav=Wallace S. |tarîx=2015-10-02 |sernav=The Great Ocean Conveyor |url=https://tos.org/oceanography/article/the-great-ocean-conveyor |kovar=Oceanography |cild=4 |hejmar=2 |rr=79–89 |doi=10.5670/oceanog.1991.07}}</ref> Pêkhatina NADWyê her wiha destpêka koma jêrîn a gera avê ye. Tevgera daketina ku dibe sedema pêkhatina NADWyê, bi vî girseyeke wekhev a tevgera bilindbûnê (upwelling) tê hevsengkirin. Li Atlantîkaya rojava, veguhastina ekmanê ku zêdebûna tevlîhevkirina tebeqeyên okyanûsê ye û ji ber çalakiya bayê çêdibe, dibe sedema bilindbûneke bihêz a ava li herêmên Herika Kanaryayê û Herika Benguelayê ku ev herik li peravên bakurê rojava û başûrê rojavayê [[Afrîka|Afrîkayê]] cih digirin. Her çend heta girtina rêya deryayî ya [[Amerîkaya Navîn]] di dawiya serdema Pliyosenê de, rewşeke berevajî hebe jî, li gorî daneyên sala 2014an bilindbûna avê li derdora [[Herika Kanaryayê]] ji ya [[Herika Benguelayê]] pir bihêztir e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Boessenkool |pêşnav=K. P. |paşnav2=Hall |pêşnav2=I. R. |paşnav3=Elderfield |pêşnav3=H. |paşnav4=Yashayaev |pêşnav4=I. |tarîx=2007 |sernav=North Atlantic climate and deep-ocean flow speed changes during the last 230 years |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2007GL030285 |kovar=Geophysical Research Letters |ziman=en |cild=34 |hejmar=13 |doi=10.1029/2007GL030285 |issn=1944-8007}}</ref> Li Atlantîkaya Rojhilat, bilindbûneke berbiçav a avê tenê di mehên diyar ên salê de pêk tê ku ev sedem jî ev e ku li vê herêmê termoklîna (tebeqeya guherîna germahiyê) kûr heye, ji ber vê yekê rewş li vir zêdetir girêdayî germahiya rûyê deryayê ye, ne ku ji ber çalakiya bayê ye. Her wiha çerxeke bilindbûna ava çendsalî jî heye ku bi çerxa El Niño/La Niña re hevaheng e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wang |pêşnav=Li-Chiao |paşnav2=Jin |pêşnav2=Fei-Fei |paşnav3=Wu |pêşnav3=Chau-Ron |paşnav4=Hsu |pêşnav4=Huang-Hsiung |tarîx=2017 |sernav=Dynamics of upwelling annual cycle in the equatorial Atlantic Ocean |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2017GL072588 |kovar=Geophysical Research Letters |ziman=en |cild=44 |hejmar=8 |rr=3737–3743 |doi=10.1002/2017GL072588 |issn=1944-8007}}</ref> Di heman demê de, ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) ber bi başûr ve diçe û li dawiya başûr a xeta derbasbûna Atlantîkê, nêzîkê ji %80 ji vê avê li Okyanûsa Başûr derdikeve ser rûyê avê ku ev yek avê bi gera zivirî ya Okyanûsa Başûr (SOOC) ve girê dide. Piştê derketina ser rûyê avê, hatiye fêmkirin ku av yek ji du rêyan dişopîne. Ava ku nêzîkî Antarktîkayê derdikeve ser rûyê avê, bi ihtimaleke mezin ji ber qeşaya deryayî ya Antarktîkayê sar dibe û dîsa dadikeve girseyên jêrîn a vê gerê. Beşek ji vê avê tevlê AABW dibe, lê beşê mayî yê herika girseya jêrîn di dawiyê de digihîje kûrahiyên Okyanûsa Pasîfîk û Okyanûsa Hindî. Ava ku li latîtûdên nizm (nêzîktirî ekvatorê) ku qeşa lê tune ye, derdikeve ser rûyê avê, ji ber veguhastina ekmanê (Ekman transport) zêdetir ber bi bakur ve diçe û tevlê girseya jorîn dibe. Ava germ a di girseya jorîn de ji herika vegerê ya ber bi Atlantîka Bakur ve berpirsiyar e ku ev herik bi piranî li dora peravên Afrîkayê û bi navgîniya arşîpelên Endonezyayê pêk tê. Gava ev av vedigere Atlantîkaya Bakur, sartir û tîrtir dibe, dadikeve binê avê û dîsa tevlê NADWê dibe. == Rola di pergala avhewayê de == [[Wêne:Wang 2022 strong AMOC role.png|thumb|Veguhastina germê ji okyanûsê ber bi atmosferê ve (li aliyê çepê) û zêdebûna rêjeya germa li Okyanûsa Atlantîkê (li aliyê rastê) ku dema AMOC bi hêz e, tê dîtin.]] Deverên rojbendî beşa herî germ a cîhanê ye û ji ber termodînamîkê, ev germahî ber bi cemseran ve diçe. Piraniya vê germahîyê bi gerandina atmosferê ve tê veguhastin lê herikînên okyanûsê ya germ û rûberî roleke girîng dilîzin. Germahî ji rojbendê ber bi bakur an jî başûr ve diçe; Okyanûsa Atlantîk tekane okyanûs e ku herikîna germahîyê ber bi bakur ve ye. Beşeke mezin a veguhastina germê li Okyanûsa Atlantîkê ji aliyê "Gulf Stream"ê pêk tê ku ev herikeke rûyî ye ku ava germ ji herêma Karîbê ber bi bakur ve dibe. Her çend tevahiya herika Gulf Streamê tenê ji aliyê bayê ve were pêşvebirin jî, beşa wê ya herî bakurî ango Herika Atlantîka Bakur, piraniya germa xwe ji danûstendina termohalîn a di çarçoveya AMOCê de werdigire. Bi vê awayê AMOC heta ji %25ê tevahiya germê ber bi nîvkada bakur ve vediguhêze û di avhewaya derdora bakurê rojavayê Ewropayê de roleke girîng dilîze. Ji ber ku şêwazên atmosferî jî di veguhastina germê de roleke mezin dileyizin ku ev raman dibêje "ger veguhastina germê bi rêya herikên okyanûsê nebûya, dê avhewaya Ewropaya Bakur bi qasê avhewaya Amerîkaya Bakur a bakur sar bûya" (ango heta 15–20 °C (27–36 °F) sartir) ku bi giştî wekê ramaneke şaş tê dîtin. Her çend lêkolîneke modelkirinê pêşniyar kiriye ku hilweşîna AMOCê dikare di nava sedsalekê de bibe sedema sarbûneke mîna Serdema Qeşayê ku berfirehbûna qeşaya deryayê û çêbûna girseyên cemedan jî di nav de ne lê rastbûna van encaman cihê gumanê ye. Li ser vê yekê lihevkirinek heye ku AMOC, Ewropaya Bakur û Ewropaya Rojava ji ya ku dê di rewşeke din de bûya, germtir dihêle û ev cudahî li gorî herêmê di navbera 4 °C û 10 °C de diguhere. Wek mînak lêkolînên li ser Herika Floridayê (Florida Current) nîşan didin ku Herika Kendavê (Gulf Stream) di navbera salên 1200 û 1850î de, ji ber zêdebûna xwêbûna rûyê avê, bi qasê ji %10 lawaztir bûye û ev yek bi ihtîmaleke mezin bûye sedema wan şert û mercên ku wekê "Serdema Qeşayê ya Biçûk" (Little Ice Age) hatine naskirin. AMOC bi du awayên sereke Okyanûsa Atlantîkê vediguherîne depoyeke karbona bi bandortir. Ya yekem, tevgera hilkişîna avê, mêjerên mezin ên xurekên pêwîst digihîne avên rûyê okyanûsê; ev yek piştgiriyê dide mezinbûna fîtoplanktonan ku di encamê de hilberîna seretayî ya deryayî û mêjera giştî ya fotosentezê li avên rûyê okyanûsê zêde dike. Ya duyem jî di ava ku ji kûrahiyê derdikeve rûyê avê de, asta karbona heliyayî kêm e; sedem jî ew e ku ev av bi gelemperî 1000 salî ye û rastî zêdebûna {{CO2}} ya ku ji ber çalakiyên mirovan di atmosferê de pêk hatiye, nehatiye. Ev av li gorî avên rûyî yên ku bi karbonê zêdetir têr bûne, mêjerên mezintir karbonê dikişîne nava xwe û dema ku ev av ber bi kûrahiyê ve diçe, rê li ber wê tê girtin ku karbonê dîsa berdide atmosferê. Her çend Okyanûsa Başûr bi awayekî berbiçav mezintirîn depoya karbona okyanûsan be jî, Atlantîka Bakur di nîvkada bakur de depoya karbona herî mezin e. === Guherînên ji nişka ve ku di dema Pleystosena dereng de pêk hatiye === Ji ber ku gera zivirî ya merîdyonal a Atlantîkê (AMOC) bi rêzetêkiliyên di navbera tebeqeyên ava okyanûsa xwedî germahî û şoriya cûda ve girêdayî ye ku ev pergal ne statîk e; berevajî vê, ew rastê guherînên biçûk û periyodîk û her wiha guherînên mezin û demdirêj hatiye ku ev jî encama bandorên derveyî ne. Gelek ji van guherînan di serdema pleîstosena Dereng (ji 126.000 heta 11.700 sal berê) de pêk hatine ku ev serdem, qonaxa dawî ya jeolojîk ê berî serdema heyî an jî holosenê bû. Her wiha ev serdem, serdema qeşaya dawî jî vedigire ku di zimanê rojane de wekê "serdema qeşaya dawî" hatiye naskirin. Di vê serdemê de, di navbera nîvkoşeyên cîhanê de bîstûpênc guherînên guhertinên germa ji nişka ve çêbûne ku ev guherîn wekê bûyerên Dansgaard–Oeschger (bûyerên D-O) hatine binavkirin. Navê wan ji Willi Dansgaard û Hans Oeschger hatiye ku di salên 1980î de bi analîzkirina mînakên qeşayên ji Grînlendayê, vê bûyerê keşif kirine. Bûyerên D-O bi taybetî bi germbûna bilez a di navbera 8 °C û 15 °C de têne naskirin ku di nava çend dehsalan de li Grînlendayê pêk hatiye. Germbûn li tevahiya herêma Atlantîka Bakur jî çêbûye lê di heman demê de, di van bûyeran de li Okyanûsa Başûr sarbûneke bi heman astê pêk hatiye. Ev rewş bi bihêz bûna AMOCê re hevaheng e ku vê awayê pergala germê ji nîvkoveke dinyayê vediguhezîne nîvkova din a Dinyayê. Germbûna nîvkova bakur bûye sedema helîna qeşayan û wisa dixuyê ku gelek bûyerên D-O bi bûyerên Heinrichê re bi dawî bûne ku di van van bûyeran de, girseyên mezin ên qeşayê ji qeşaya Laurentide ya wê demê qut bûne û ketine nav okyanûsê. Her ku ev girseyên qeşayê di okyanûsê de diheliyan, ava okyanûsê şirîntir (kêmtir şor) bûye û ev yek jî bûye sedema lawazbûna gera avê û rawestana germbûna D-O. Heya roja îro jî ravekirinek hevbeş tune ye ka çima AMOC ewqas guheriye ku bi taybetî ev guherîn tenê di vê serdema qeşayê de pêk hatiye. Hîpotezên hevpar şêwazên çerxî yên guherîna şorbûna li Atlantîka Bakur an jî çerxek şêwaza bayê ji ber mezinbûn û kêmbûna pelên qeşayê yên herêmê vedihewîne ku têra xwe mezin in ku bandorê li şêwazên bayê bikin. Li gorî lêkolînên ji dawiya salên 2010an ve hatiye pêşniyarkirin ku AMOC di serdemên hebûna qatên berfa berfireh û asta kêm a {{CO2}}yê de, herî zêde ji guhertinan re hesas e ku ev yek jî serdema qeşaya dawî kiriye "demeke herî guncaw" ê ji bo guherînên bi vî rengî. Hatiye pêşniyar kirin ku germbûna nîvkada başûr ji ber ku avên germtir ber bi bakur ve bi rêya gera termohalînê ya giştî belav bûne dê şêwazê bide destpêkirin. Delîlên paleoklîmayê niha ne ewqas bihêz in ku bibêjin ka bûyerên D-O bi guhertinên di AMOCê de dest pê kirine an jî AMOC di bersiva tetikek din de guheriye. Wek mînak hinek lêkolîn pêşniyar dikin ku guhertinên di bergê qeşaya deryayê de bûyerên D-O dane destpêkirin ji ber ku ew ê bandorê li germahiya avê û gerê bi rêya bersiva cemed-albedo bikin. Bûyerên D-O bi rêza berevajî hatine hejmartin ku hejmarên herî mezin ê ji bo bûyerên herî kevn hatine diyarkirin. Bûyera duyem a ji dawiyê, ango bûyera Dansgaard–Oeschger 1, nêzîkî 14.690 sal berê qewimiye û nîşana derbasbûna ji serdema "Oldest Dryas" (dryasa herî kevn) ji bo serdema navber a Bølling–Allerød e ku ev serdem heta 12.890 salên beriya niha berdewam kiriye. Navê wê ji du cihên li Danîmarkayê hatiye girtin ku tê de fosîlên riwekan hatine dîtin ku ev riwek tenê di serdemeke bi kêmî germ a nîvkada bakur de dikaribûn bijîn. Germbûna mezin a li nîvkada bakur, bi sarbûna li nîvkada başûr re hevseng bû, ji ber vê yekê di germahiya cîhanî de guherîneke berbiçav çênebûye ku ev rewş bi guherînên di AMOCê (Circilana Meridyonel a Atlantîkê) re lihevhatiye. Di heman demê de destpêka vê serdemê bûye sedema bilindbûna asta deryayê ku ev yek ji ber hilweşîna qeşayê pêk hatiye û wekê "Meltwater pulse 1A" (pêla ava heliyayî 1A) hatiye binavkirin. Qonaxên Bølling û Allerød ên serdema navbera qeşayê bi du sedsalan ji hev cuda bûne ku sarbûna nîvkada bakur, germbûna nîvkada başûr ku wekê Dryasên Kevintir hatine zanîn ji ber ku kulîlka Arktîkê Dryas octopetala li cihê ku daristan di dema navbera qeşayê de mezin bûn serdest bûn. Dema ku germahiyên nîvkada bakur vegeriyan astên nêzîkî qeşayê, dibe ku di nav deh salan de, serdema navbera qeşayê bi destpêkirina serdema Dryasên Ciwan (YD) (12.800-11.700 sal berê) bi dawî bûye. Ev jî ji ber hêdîbûna AMOC a ji nişke be qewimiye ku bi awayekê din dişibe bûyerên Heinrichê ku ji ber nûbûna ji ber windabûna qeşayê ku ji ber qata qeşaya Laurentide çêbûye. Berevajî bûyerên Heinrich ên rastîn, herikînek mezin a ava heliyayî di Çemê Mackenzie re li cihê ku niha Kanada ye hebûye lê cihê ku windabûna girseyî ya qeşayê pêk hatiye pêk nehatiye. Guhertinên mezin di rejîma barînê de, wekê veguheztina herêma hevgirtina întertropîkal ber bi başûr ve, zêdebûna baranê li Amerîkaya Bakur û zuwabûna Amerîkaya Başûr û Ewropayê, çêbûne. Germahiya gerdûnî dîsa di dema Dryasên Ciwan de bi zorê guheriye û germbûna demdirêj, piştê qeşayê piştê ku ew bi dawî bûye, careke din dîsa ji nû ve dest pê kiriye. == Stabilîte û lawazî == AMOC heya 34 milyon sal berê tune bû. Di piraniya dîroka Erdê de, gera serûbinî ya li nîvkada bakur li Bakurê Pasîfîkê çêbûye. Dema ku deriyê Arktîkê-Atlantîkê girtî bû, delîlên paleoklîmayê nîşan didin ku guheztina gera serûbinî ji Pasîfîkê ber bi Atlantîkê ve 34 milyon sal berê di veguherîna eosen-olîgosenê de pêk hatiye. Vê girtinê bi bingehîn avahiya gera termohalînê guherandiye ku hinek lêkolîneran pêşniyar kirine ku guherîna avhewayê dibe ku di dawiyê de vê guheztinê berevajî bike û gera Pasîfîkê piştî ku AMOC raweste ji nû ve saz bike. Guherîna avhewayê bi germbûna ava rûyê erdê wekê encamek nehevsengiya enerjiya erdê û bi kêmkirina şorbûna ava rûyê erdê ji ber zêdekirina rêjeyên mezin ên ava nû yê ji helandina qeşayê ku bi piranî ji Grînlendayê û bi zêdebûna barîna li ser Atlantîka Bakur bandoran li AMOC dike. Her du sedem jî dê cûdahiya di navbera tebeqeyên rûyê erdê û kûr de zêde bikin û bi vê awayê bilindbûn û daketina ku gerokê dimeşîne dijwartir dike. Di salên 1960an de Henry Stommel ku piraniya lêkolînên li ser AMOCê kiriye, bi modela ku paşê wekê modela Stommel Box hatiye zanîn ku fikra Bifurkasyona Stommel daye zanîn ku tê de AMOC dikare di rewşek bi hêz de hebe mîna ku di tevahiya dîroka tomarkirî de heye an jî bi bandor hilweşe rewşek pir qelstir û baş nebe heya ku germbûn û/an jî jinûvekirina zêde ya ku bûye sedema hilweşînê kêm nebe. Germbûn û jinûvekirin dikarin rasterast bibin sedema hilweşînê an jî gera avê qels bikin heya rewşek ku guherînên wê yên asayî dikarin wê ji xala guheztinê derbas bikin. Îhtîmala ku AMOC pergalek du-îstîqrar e ku an "vekirî" an "vemirî" ye û dikare ji nişke ve hilweşe, ji demê ve mijarek nîqaşa zanistî ye. === Modelkirina hilweşîna AMOCê === == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[en:Atlantic meridional overturning circulation]] [[Kategorî:Okyanûsnasî]] rvbmqe1bruddp2fsjfp9b4n9g5st9eo 0 330568 2101229 2026-11-01T12:28:39Z Kawa63 105128 Rûpel bi "{{Xebat}}" hat çêkirin 2101229 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2101230 2101229 2026-11-01T12:31:06Z Kawa63 105128 /* */ 2101230 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Cengê Mastarayê, cengekî eskerî di navbera [[Konseya Miletî ya Ermenî]] û [[Împeratoriya Osmanî]] bû ku di navbera 24 û 28ê gulana 1918ê de pêk hat; ew ceng yek ji wan cengan bû ku bû sebeba avabûna [[Cimhûriyeta Yekê ya Ermenistanê]]. efl6wxmc1dvheke2ye4vkdu0lxlwjnn 2101231 2101230 2026-11-01T12:31:31Z Kawa63 105128 /* */ 2101231 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Cengê Mastarayê, cengekî eskerî di navbera [[Konseya Miletî ya Ermenî]] û [[Împeratoriya Osmanî]] bû ku di navbera 24 û 28ê gulana 1918ê de pêk hat; ew ceng yek ji wan cengan bû ku bû sebeba avabûna [[Cimhûriyeta Yekê ya Ermenistanê]]. == Ceng == 19ij6ry73cd2mtcaogijiq4jh4q5mlg 2101232 2101231 2026-11-01T12:33:05Z Kawa63 105128 /* Ceng */ 2101232 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Cengê Mastarayê, cengekî eskerî di navbera [[Konseya Miletî ya Ermenî]] û [[Împeratoriya Osmanî]] bû ku di navbera 24 û 28ê gulana 1918ê de pêk hat; ew ceng yek ji wan cengan bû ku bû sebeba avabûna [[Cimhûriyeta Yekê ya Ermenistanê]]. == Ceng == Ceng di 24ê gulana 1918ê de destpê kir, wexta ku qûwetên osmanî nêzî garnîzona ermeniyan a li [[Mastara|Mastarayê]] bûn; garnîzona ku ji 3 hezar eskeran pêk dihat û di bin fermandariya [[Drastamat Kanayan]] de bû. Artêşa osmanî xwediyê çek û eskerên pir zêdetir bû, lêbelê moralê wan ne bi qasî yê ermeniyan bilind bû. ikne2sfgu1mpo7udyw37chv9y3rhu9m 2101233 2101232 2026-11-01T12:37:14Z Kawa63 105128 /* Ceng */ 2101233 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Cengê Mastarayê, cengekî eskerî di navbera [[Konseya Miletî ya Ermenî]] û [[Împeratoriya Osmanî]] bû ku di navbera 24 û 28ê gulana 1918ê de pêk hat; ew ceng yek ji wan cengan bû ku bû sebeba avabûna [[Cimhûriyeta Yekê ya Ermenistanê]]. == Ceng == Ceng di 24ê gulana 1918ê de destpê kir, wexta ku qûwetên osmanî nêzî garnîzona ermeniyan a li [[Mastara|Mastarayê]] bûn; garnîzona ku ji 3 hezar eskeran pêk dihat û di bin fermandariya [[Drastamat Kanayan]] de bû. Artêşa osmanî xwediyê çek û eskerên pir zêdetir bû, lêbelê moralê wan ne bi qasî yê ermeniyan bilind bû. Osmaniyan êrîşa xwe dabûn destpêkirin û heta 25ê gulanê li Mastarayê cengê giran diqewimî; lêbelê, osmaniyan nekaribûn bi awayekî serkeftî xeta parastinê ya ermeniyan bişikînin. Ermeniyan Dêra Saint John (Yûhenna) ji bo birêvebirina xeta parastinê bikar dianîn. Piştî du êrîşên osmaniyan ên ku di navbera 24-25ê gulana 1918ê de bi ser neketin, wan biryar da ku rasterast êrîşî Dêra Saint John bikin; ew dêr hem ji aliyê kulturî ve û hem jî ji bo fermandariya ceng, ji bo qûwetên ermenî gelekî giring bû. Êrîşa osmaniyan di şeva 26ê gulana 1918ê de destpê kir. Di destpêkê de qûwetên osmanî hin serkeftin bi dest xistin, cara yekê xeta parastinê ya ermeniyan şikandin û bi lez ber bi dêrê ve pêşve çûn. Ermeniyan bi hêsanî teslîm nebûn; wan bi wêrekî ceng kirin, di nava bajêrê ku bi awayekî baş hatibû xurtkirin de, bi karanîna bombeyên destan û taktîkên "lêde û bireve" ([[Şerê gerîlayî|gerîlayî]]) li dijî osmaniyan herb kirin. Herçend di wê prosesê de bi sedan kesên wan hatin kuştin an birîndarkirin jî, di parastinê de serkeftî bûn; loma qûwetên osmaniyan neçar man ku ji bajêr vekişin û wegerin pozîsyonên wan yê destpêkê. Piştî wê êrîşa osmaniyan a ku bi ser neket, moralê wan hêj bêtir xirab bû. Di wexta herbê de gelek eskerên osmanî ji artêşê reviyan. Piştî ku hewldanên din ên ji bo şikandina xeta parastinê di navbera 27 û 28ê gulanê de bi awayekî pir xirab têk çûn, osmaniyan neçar man ku vekişin. r1eoaij9g5811f0hluwc3ej0f64be0d 2101234 2101233 2026-11-01T12:37:32Z Kawa63 105128 /* Ceng */ 2101234 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Cengê Mastarayê, cengekî eskerî di navbera [[Konseya Miletî ya Ermenî]] û [[Împeratoriya Osmanî]] bû ku di navbera 24 û 28ê gulana 1918ê de pêk hat; ew ceng yek ji wan cengan bû ku bû sebeba avabûna [[Cimhûriyeta Yekê ya Ermenistanê]]. == Ceng == Ceng di 24ê gulana 1918ê de destpê kir, wexta ku qûwetên osmanî nêzî garnîzona ermeniyan a li [[Mastara|Mastarayê]] bûn; garnîzona ku ji 3 hezar eskeran pêk dihat û di bin fermandariya [[Drastamat Kanayan]] de bû. Artêşa osmanî xwediyê çek û eskerên pir zêdetir bû, lêbelê moralê wan ne bi qasî yê ermeniyan bilind bû. Osmaniyan êrîşa xwe dabûn destpêkirin û heta 25ê gulanê li Mastarayê cengê giran diqewimî; lêbelê, osmaniyan nekaribûn bi awayekî serkeftî xeta parastinê ya ermeniyan bişikînin. Ermeniyan Dêra Saint John (Yûhenna) ji bo birêvebirina xeta parastinê bikar dianîn. Piştî du êrîşên osmaniyan ên ku di navbera 24-25ê gulana 1918ê de bi ser neketin, wan biryar da ku rasterast êrîşî Dêra Saint John bikin; ew dêr hem ji aliyê kulturî ve û hem jî ji bo fermandariya ceng, ji bo qûwetên ermenî gelekî giring bû. Êrîşa osmaniyan di şeva 26ê gulana 1918ê de destpê kir. Di destpêkê de qûwetên osmanî hin serkeftin bi dest xistin, cara yekê xeta parastinê ya ermeniyan şikandin û bi lez ber bi dêrê ve pêşve çûn. Ermeniyan bi hêsanî teslîm nebûn; wan bi wêrekî ceng kirin, di nava bajêrê ku bi awayekî baş hatibû xurtkirin de, bi karanîna bombeyên destan û taktîkên "lêde û bireve" ([[Şerê gerîlayî|gerîlayî]]) li dijî osmaniyan herb kirin. Herçend di wê prosesê de bi sedan kesên wan hatin kuştin an birîndarkirin jî, di parastinê de serkeftî bûn; loma qûwetên osmaniyan neçar man ku ji bajêr vekişin û wegerin pozîsyonên wan yê destpêkê. Piştî wê êrîşa osmaniyan a ku bi ser neket, moralê wan hêj bêtir xirab bû. Di wexta herbê de gelek eskerên osmanî ji artêşê reviyan. Piştî ku hewldanên din ên ji bo şikandina xeta parastinê di navbera 27 û 28ê gulanê de bi awayekî pir xirab têk çûn, osmaniyan neçar man ku vekişin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} rsq7h1bkm385mu1kqi5wbs25f8n7yu7 2101235 2101234 2026-11-01T12:38:21Z Kawa63 105128 2101235 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Cengê Mastarayê''', cengekî eskerî di navbera [[Konseya Miletî ya Ermenî]] û [[Împeratoriya Osmanî]] bû ku di navbera 24 û 28ê gulana 1918ê de pêk hat; ew ceng yek ji wan cengan bû ku bû sebeba avabûna [[Cimhûriyeta Yekê ya Ermenistanê]]. == Ceng == Ceng di 24ê gulana 1918ê de destpê kir, wexta ku qûwetên osmanî nêzî garnîzona ermeniyan a li [[Mastara|Mastarayê]] bûn; garnîzona ku ji 3 hezar eskeran pêk dihat û di bin fermandariya [[Drastamat Kanayan]] de bû. Artêşa osmanî xwediyê çek û eskerên pir zêdetir bû, lêbelê moralê wan ne bi qasî yê ermeniyan bilind bû. Osmaniyan êrîşa xwe dabûn destpêkirin û heta 25ê gulanê li Mastarayê cengê giran diqewimî; lêbelê, osmaniyan nekaribûn bi awayekî serkeftî xeta parastinê ya ermeniyan bişikînin. Ermeniyan Dêra Saint John (Yûhenna) ji bo birêvebirina xeta parastinê bikar dianîn. Piştî du êrîşên osmaniyan ên ku di navbera 24-25ê gulana 1918ê de bi ser neketin, wan biryar da ku rasterast êrîşî Dêra Saint John bikin; ew dêr hem ji aliyê kulturî ve û hem jî ji bo fermandariya ceng, ji bo qûwetên ermenî gelekî giring bû. Êrîşa osmaniyan di şeva 26ê gulana 1918ê de destpê kir. Di destpêkê de qûwetên osmanî hin serkeftin bi dest xistin, cara yekê xeta parastinê ya ermeniyan şikandin û bi lez ber bi dêrê ve pêşve çûn. Ermeniyan bi hêsanî teslîm nebûn; wan bi wêrekî ceng kirin, di nava bajêrê ku bi awayekî baş hatibû xurtkirin de, bi karanîna bombeyên destan û taktîkên "lêde û bireve" ([[Şerê gerîlayî|gerîlayî]]) li dijî osmaniyan herb kirin. Herçend di wê prosesê de bi sedan kesên wan hatin kuştin an birîndarkirin jî, di parastinê de serkeftî bûn; loma qûwetên osmaniyan neçar man ku ji bajêr vekişin û wegerin pozîsyonên wan yê destpêkê. Piştî wê êrîşa osmaniyan a ku bi ser neket, moralê wan hêj bêtir xirab bû. Di wexta herbê de gelek eskerên osmanî ji artêşê reviyan. Piştî ku hewldanên din ên ji bo şikandina xeta parastinê di navbera 27 û 28ê gulanê de bi awayekî pir xirab têk çûn, osmaniyan neçar man ku vekişin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} b2nwq08iaz7f48cdpy3ls7pomgh3ulk 2101236 2101235 2026-11-01T12:38:38Z Kawa63 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Şerên Tirkiyeyê]] 2101236 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Cengê Mastarayê''', cengekî eskerî di navbera [[Konseya Miletî ya Ermenî]] û [[Împeratoriya Osmanî]] bû ku di navbera 24 û 28ê gulana 1918ê de pêk hat; ew ceng yek ji wan cengan bû ku bû sebeba avabûna [[Cimhûriyeta Yekê ya Ermenistanê]]. == Ceng == Ceng di 24ê gulana 1918ê de destpê kir, wexta ku qûwetên osmanî nêzî garnîzona ermeniyan a li [[Mastara|Mastarayê]] bûn; garnîzona ku ji 3 hezar eskeran pêk dihat û di bin fermandariya [[Drastamat Kanayan]] de bû. Artêşa osmanî xwediyê çek û eskerên pir zêdetir bû, lêbelê moralê wan ne bi qasî yê ermeniyan bilind bû. Osmaniyan êrîşa xwe dabûn destpêkirin û heta 25ê gulanê li Mastarayê cengê giran diqewimî; lêbelê, osmaniyan nekaribûn bi awayekî serkeftî xeta parastinê ya ermeniyan bişikînin. Ermeniyan Dêra Saint John (Yûhenna) ji bo birêvebirina xeta parastinê bikar dianîn. Piştî du êrîşên osmaniyan ên ku di navbera 24-25ê gulana 1918ê de bi ser neketin, wan biryar da ku rasterast êrîşî Dêra Saint John bikin; ew dêr hem ji aliyê kulturî ve û hem jî ji bo fermandariya ceng, ji bo qûwetên ermenî gelekî giring bû. Êrîşa osmaniyan di şeva 26ê gulana 1918ê de destpê kir. Di destpêkê de qûwetên osmanî hin serkeftin bi dest xistin, cara yekê xeta parastinê ya ermeniyan şikandin û bi lez ber bi dêrê ve pêşve çûn. Ermeniyan bi hêsanî teslîm nebûn; wan bi wêrekî ceng kirin, di nava bajêrê ku bi awayekî baş hatibû xurtkirin de, bi karanîna bombeyên destan û taktîkên "lêde û bireve" ([[Şerê gerîlayî|gerîlayî]]) li dijî osmaniyan herb kirin. Herçend di wê prosesê de bi sedan kesên wan hatin kuştin an birîndarkirin jî, di parastinê de serkeftî bûn; loma qûwetên osmaniyan neçar man ku ji bajêr vekişin û wegerin pozîsyonên wan yê destpêkê. Piştî wê êrîşa osmaniyan a ku bi ser neket, moralê wan hêj bêtir xirab bû. Di wexta herbê de gelek eskerên osmanî ji artêşê reviyan. Piştî ku hewldanên din ên ji bo şikandina xeta parastinê di navbera 27 û 28ê gulanê de bi awayekî pir xirab têk çûn, osmaniyan neçar man ku vekişin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Şerên Tirkiyeyê]] 7o6t2sxa56cf3tkn6lv36dhuremb4go 2101237 2101236 2026-11-01T12:38:47Z Kawa63 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Şerên Ermenistanê]] 2101237 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Cengê Mastarayê''', cengekî eskerî di navbera [[Konseya Miletî ya Ermenî]] û [[Împeratoriya Osmanî]] bû ku di navbera 24 û 28ê gulana 1918ê de pêk hat; ew ceng yek ji wan cengan bû ku bû sebeba avabûna [[Cimhûriyeta Yekê ya Ermenistanê]]. == Ceng == Ceng di 24ê gulana 1918ê de destpê kir, wexta ku qûwetên osmanî nêzî garnîzona ermeniyan a li [[Mastara|Mastarayê]] bûn; garnîzona ku ji 3 hezar eskeran pêk dihat û di bin fermandariya [[Drastamat Kanayan]] de bû. Artêşa osmanî xwediyê çek û eskerên pir zêdetir bû, lêbelê moralê wan ne bi qasî yê ermeniyan bilind bû. Osmaniyan êrîşa xwe dabûn destpêkirin û heta 25ê gulanê li Mastarayê cengê giran diqewimî; lêbelê, osmaniyan nekaribûn bi awayekî serkeftî xeta parastinê ya ermeniyan bişikînin. Ermeniyan Dêra Saint John (Yûhenna) ji bo birêvebirina xeta parastinê bikar dianîn. Piştî du êrîşên osmaniyan ên ku di navbera 24-25ê gulana 1918ê de bi ser neketin, wan biryar da ku rasterast êrîşî Dêra Saint John bikin; ew dêr hem ji aliyê kulturî ve û hem jî ji bo fermandariya ceng, ji bo qûwetên ermenî gelekî giring bû. Êrîşa osmaniyan di şeva 26ê gulana 1918ê de destpê kir. Di destpêkê de qûwetên osmanî hin serkeftin bi dest xistin, cara yekê xeta parastinê ya ermeniyan şikandin û bi lez ber bi dêrê ve pêşve çûn. Ermeniyan bi hêsanî teslîm nebûn; wan bi wêrekî ceng kirin, di nava bajêrê ku bi awayekî baş hatibû xurtkirin de, bi karanîna bombeyên destan û taktîkên "lêde û bireve" ([[Şerê gerîlayî|gerîlayî]]) li dijî osmaniyan herb kirin. Herçend di wê prosesê de bi sedan kesên wan hatin kuştin an birîndarkirin jî, di parastinê de serkeftî bûn; loma qûwetên osmaniyan neçar man ku ji bajêr vekişin û wegerin pozîsyonên wan yê destpêkê. Piştî wê êrîşa osmaniyan a ku bi ser neket, moralê wan hêj bêtir xirab bû. Di wexta herbê de gelek eskerên osmanî ji artêşê reviyan. Piştî ku hewldanên din ên ji bo şikandina xeta parastinê di navbera 27 û 28ê gulanê de bi awayekî pir xirab têk çûn, osmaniyan neçar man ku vekişin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Şerên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Şerên Ermenistanê]] s7xg1jithon6o6qpzrnl3fsdckdcnov 2101238 2101237 2026-11-01T12:40:01Z Kawa63 105128 2101238 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Cengê Mastarayê''', cengekî eskerî di navbera [[Konseya Miletî ya Ermenî]] û [[Împeratoriya Osmanî]] bû ku di navbera 24 û 28ê gulana 1918ê de pêk hat; ew ceng yek ji wan cengan bû ku bû sebeba avabûna [[Cimhûriyeta Yekê ya Ermenistanê]].<ref name=":0">{{Cite book |title=The Republic of Armenia: The first year, 1918-1919 |last=Hovannisian |first=Richard G. |publisher=University of California Press |date=1971 |isbn=978-0-520-01805-1 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=WSl4JW5hQewC&q=Hovannisian,+Richard+G+(1971).+The+Republic+of+Armenia:+The+First+Year,+1918-1919.+Vol.+1}}</ref> == Ceng == Ceng di 24ê gulana 1918ê de destpê kir, wexta ku qûwetên osmanî nêzî garnîzona ermeniyan a li [[Mastara|Mastarayê]] bûn; garnîzona ku ji 3 hezar eskeran pêk dihat û di bin fermandariya [[Drastamat Kanayan]] de bû. Artêşa osmanî xwediyê çek û eskerên pir zêdetir bû, lêbelê moralê wan ne bi qasî yê ermeniyan bilind bû.<ref name=":1">{{Cite book |title=Armenia : the survival of a nation |last=Walker |first=Christopher J. |publisher=London : Croom Helm |date=1980 |isbn=978-0-7099-0210-2 |others=Internet Archive |url=http://archive.org/details/armeniasurvivalo0000walk}}</ref> Osmaniyan êrîşa xwe dabûn destpêkirin û heta 25ê gulanê li Mastarayê cengê giran diqewimî; lêbelê, osmaniyan nekaribûn bi awayekî serkeftî xeta parastinê ya ermeniyan bişikînin. Ermeniyan Dêra Saint John (Yûhenna) ji bo birêvebirina xeta parastinê bikar dianîn.<ref name=":1" /> Piştî du êrîşên osmaniyan ên ku di navbera 24-25ê gulana 1918ê de bi ser neketin, wan biryar da ku rasterast êrîşî Dêra Saint John bikin; ew dêr hem ji aliyê kulturî ve û hem jî ji bo fermandariya ceng, ji bo qûwetên ermenî gelekî giring bû. Êrîşa osmaniyan di şeva 26ê gulana 1918ê de destpê kir. Di destpêkê de qûwetên osmanî hin serkeftin bi dest xistin, cara yekê xeta parastinê ya ermeniyan şikandin û bi lez ber bi dêrê ve pêşve çûn.<ref name=":1" /> Ermeniyan bi hêsanî teslîm nebûn; wan bi wêrekî ceng kirin, di nava bajêrê ku bi awayekî baş hatibû xurtkirin de, bi karanîna bombeyên destan û taktîkên "lêde û bireve" ([[Şerê gerîlayî|gerîlayî]]) li dijî osmaniyan herb kirin. Herçend di wê prosesê de bi sedan kesên wan hatin kuştin an birîndarkirin jî, di parastinê de serkeftî bûn; loma qûwetên osmaniyan neçar man ku ji bajêr vekişin û wegerin pozîsyonên wan yê destpêkê.<ref name=":1" /> Piştî wê êrîşa osmaniyan a ku bi ser neket, moralê wan hêj bêtir xirab bû. Di wexta herbê de gelek eskerên osmanî ji artêşê reviyan. Piştî ku hewldanên din ên ji bo şikandina xeta parastinê di navbera 27 û 28ê gulanê de bi awayekî pir xirab têk çûn, osmaniyan neçar man ku vekişin.{{Sfn|Jacques|1973|page=24}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Şerên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Şerên Ermenistanê]] 8sd0nu4f7l8emcocdbk104c242psgzd 2101239 2101238 2026-11-01T12:40:15Z Kawa63 105128 /* Çavkanî */ 2101239 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Cengê Mastarayê''', cengekî eskerî di navbera [[Konseya Miletî ya Ermenî]] û [[Împeratoriya Osmanî]] bû ku di navbera 24 û 28ê gulana 1918ê de pêk hat; ew ceng yek ji wan cengan bû ku bû sebeba avabûna [[Cimhûriyeta Yekê ya Ermenistanê]].<ref name=":0">{{Cite book |title=The Republic of Armenia: The first year, 1918-1919 |last=Hovannisian |first=Richard G. |publisher=University of California Press |date=1971 |isbn=978-0-520-01805-1 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=WSl4JW5hQewC&q=Hovannisian,+Richard+G+(1971).+The+Republic+of+Armenia:+The+First+Year,+1918-1919.+Vol.+1}}</ref> == Ceng == Ceng di 24ê gulana 1918ê de destpê kir, wexta ku qûwetên osmanî nêzî garnîzona ermeniyan a li [[Mastara|Mastarayê]] bûn; garnîzona ku ji 3 hezar eskeran pêk dihat û di bin fermandariya [[Drastamat Kanayan]] de bû. Artêşa osmanî xwediyê çek û eskerên pir zêdetir bû, lêbelê moralê wan ne bi qasî yê ermeniyan bilind bû.<ref name=":1">{{Cite book |title=Armenia : the survival of a nation |last=Walker |first=Christopher J. |publisher=London : Croom Helm |date=1980 |isbn=978-0-7099-0210-2 |others=Internet Archive |url=http://archive.org/details/armeniasurvivalo0000walk}}</ref> Osmaniyan êrîşa xwe dabûn destpêkirin û heta 25ê gulanê li Mastarayê cengê giran diqewimî; lêbelê, osmaniyan nekaribûn bi awayekî serkeftî xeta parastinê ya ermeniyan bişikînin. Ermeniyan Dêra Saint John (Yûhenna) ji bo birêvebirina xeta parastinê bikar dianîn.<ref name=":1" /> Piştî du êrîşên osmaniyan ên ku di navbera 24-25ê gulana 1918ê de bi ser neketin, wan biryar da ku rasterast êrîşî Dêra Saint John bikin; ew dêr hem ji aliyê kulturî ve û hem jî ji bo fermandariya ceng, ji bo qûwetên ermenî gelekî giring bû. Êrîşa osmaniyan di şeva 26ê gulana 1918ê de destpê kir. Di destpêkê de qûwetên osmanî hin serkeftin bi dest xistin, cara yekê xeta parastinê ya ermeniyan şikandin û bi lez ber bi dêrê ve pêşve çûn.<ref name=":1" /> Ermeniyan bi hêsanî teslîm nebûn; wan bi wêrekî ceng kirin, di nava bajêrê ku bi awayekî baş hatibû xurtkirin de, bi karanîna bombeyên destan û taktîkên "lêde û bireve" ([[Şerê gerîlayî|gerîlayî]]) li dijî osmaniyan herb kirin. Herçend di wê prosesê de bi sedan kesên wan hatin kuştin an birîndarkirin jî, di parastinê de serkeftî bûn; loma qûwetên osmaniyan neçar man ku ji bajêr vekişin û wegerin pozîsyonên wan yê destpêkê.<ref name=":1" /> Piştî wê êrîşa osmaniyan a ku bi ser neket, moralê wan hêj bêtir xirab bû. Di wexta herbê de gelek eskerên osmanî ji artêşê reviyan. Piştî ku hewldanên din ên ji bo şikandina xeta parastinê di navbera 27 û 28ê gulanê de bi awayekî pir xirab têk çûn, osmaniyan neçar man ku vekişin.{{Sfn|Jacques|1973|page=24}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === [[Kategorî:Şerên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Şerên Ermenistanê]] 64ahkg21hk7csoikh1fdgtmedgso580 2101240 2101239 2026-11-01T12:40:32Z Kawa63 105128 /* Bîbliyografî */ 2101240 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Cengê Mastarayê''', cengekî eskerî di navbera [[Konseya Miletî ya Ermenî]] û [[Împeratoriya Osmanî]] bû ku di navbera 24 û 28ê gulana 1918ê de pêk hat; ew ceng yek ji wan cengan bû ku bû sebeba avabûna [[Cimhûriyeta Yekê ya Ermenistanê]].<ref name=":0">{{Cite book |title=The Republic of Armenia: The first year, 1918-1919 |last=Hovannisian |first=Richard G. |publisher=University of California Press |date=1971 |isbn=978-0-520-01805-1 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=WSl4JW5hQewC&q=Hovannisian,+Richard+G+(1971).+The+Republic+of+Armenia:+The+First+Year,+1918-1919.+Vol.+1}}</ref> == Ceng == Ceng di 24ê gulana 1918ê de destpê kir, wexta ku qûwetên osmanî nêzî garnîzona ermeniyan a li [[Mastara|Mastarayê]] bûn; garnîzona ku ji 3 hezar eskeran pêk dihat û di bin fermandariya [[Drastamat Kanayan]] de bû. Artêşa osmanî xwediyê çek û eskerên pir zêdetir bû, lêbelê moralê wan ne bi qasî yê ermeniyan bilind bû.<ref name=":1">{{Cite book |title=Armenia : the survival of a nation |last=Walker |first=Christopher J. |publisher=London : Croom Helm |date=1980 |isbn=978-0-7099-0210-2 |others=Internet Archive |url=http://archive.org/details/armeniasurvivalo0000walk}}</ref> Osmaniyan êrîşa xwe dabûn destpêkirin û heta 25ê gulanê li Mastarayê cengê giran diqewimî; lêbelê, osmaniyan nekaribûn bi awayekî serkeftî xeta parastinê ya ermeniyan bişikînin. Ermeniyan Dêra Saint John (Yûhenna) ji bo birêvebirina xeta parastinê bikar dianîn.<ref name=":1" /> Piştî du êrîşên osmaniyan ên ku di navbera 24-25ê gulana 1918ê de bi ser neketin, wan biryar da ku rasterast êrîşî Dêra Saint John bikin; ew dêr hem ji aliyê kulturî ve û hem jî ji bo fermandariya ceng, ji bo qûwetên ermenî gelekî giring bû. Êrîşa osmaniyan di şeva 26ê gulana 1918ê de destpê kir. Di destpêkê de qûwetên osmanî hin serkeftin bi dest xistin, cara yekê xeta parastinê ya ermeniyan şikandin û bi lez ber bi dêrê ve pêşve çûn.<ref name=":1" /> Ermeniyan bi hêsanî teslîm nebûn; wan bi wêrekî ceng kirin, di nava bajêrê ku bi awayekî baş hatibû xurtkirin de, bi karanîna bombeyên destan û taktîkên "lêde û bireve" ([[Şerê gerîlayî|gerîlayî]]) li dijî osmaniyan herb kirin. Herçend di wê prosesê de bi sedan kesên wan hatin kuştin an birîndarkirin jî, di parastinê de serkeftî bûn; loma qûwetên osmaniyan neçar man ku ji bajêr vekişin û wegerin pozîsyonên wan yê destpêkê.<ref name=":1" /> Piştî wê êrîşa osmaniyan a ku bi ser neket, moralê wan hêj bêtir xirab bû. Di wexta herbê de gelek eskerên osmanî ji artêşê reviyan. Piştî ku hewldanên din ên ji bo şikandina xeta parastinê di navbera 27 û 28ê gulanê de bi awayekî pir xirab têk çûn, osmaniyan neçar man ku vekişin.{{Sfn|Jacques|1973|page=24}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === * {{Cite book |title=The Battle of Sardarabad |last=Jacques |first=Kayaloff |date=1973 |pages=24-27 |location=Paris |language=English |url=https://archive.org/details/Kayaloff1973BattleOfSardarabad/page/n21/mode/2up}} [[Kategorî:Şerên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Şerên Ermenistanê]] 44gk8hldg4m008d72ygmkdx67gjr7t4 2101241 2101240 2026-11-01T12:40:57Z Kawa63 105128 /* Bîbliyografî */ 2101241 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Cengê Mastarayê''', cengekî eskerî di navbera [[Konseya Miletî ya Ermenî]] û [[Împeratoriya Osmanî]] bû ku di navbera 24 û 28ê gulana 1918ê de pêk hat; ew ceng yek ji wan cengan bû ku bû sebeba avabûna [[Cimhûriyeta Yekê ya Ermenistanê]].<ref name=":0">{{Cite book |title=The Republic of Armenia: The first year, 1918-1919 |last=Hovannisian |first=Richard G. |publisher=University of California Press |date=1971 |isbn=978-0-520-01805-1 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=WSl4JW5hQewC&q=Hovannisian,+Richard+G+(1971).+The+Republic+of+Armenia:+The+First+Year,+1918-1919.+Vol.+1}}</ref> == Ceng == Ceng di 24ê gulana 1918ê de destpê kir, wexta ku qûwetên osmanî nêzî garnîzona ermeniyan a li [[Mastara|Mastarayê]] bûn; garnîzona ku ji 3 hezar eskeran pêk dihat û di bin fermandariya [[Drastamat Kanayan]] de bû. Artêşa osmanî xwediyê çek û eskerên pir zêdetir bû, lêbelê moralê wan ne bi qasî yê ermeniyan bilind bû.<ref name=":1">{{Cite book |title=Armenia : the survival of a nation |last=Walker |first=Christopher J. |publisher=London : Croom Helm |date=1980 |isbn=978-0-7099-0210-2 |others=Internet Archive |url=http://archive.org/details/armeniasurvivalo0000walk}}</ref> Osmaniyan êrîşa xwe dabûn destpêkirin û heta 25ê gulanê li Mastarayê cengê giran diqewimî; lêbelê, osmaniyan nekaribûn bi awayekî serkeftî xeta parastinê ya ermeniyan bişikînin. Ermeniyan Dêra Saint John (Yûhenna) ji bo birêvebirina xeta parastinê bikar dianîn.<ref name=":1" /> Piştî du êrîşên osmaniyan ên ku di navbera 24-25ê gulana 1918ê de bi ser neketin, wan biryar da ku rasterast êrîşî Dêra Saint John bikin; ew dêr hem ji aliyê kulturî ve û hem jî ji bo fermandariya ceng, ji bo qûwetên ermenî gelekî giring bû. Êrîşa osmaniyan di şeva 26ê gulana 1918ê de destpê kir. Di destpêkê de qûwetên osmanî hin serkeftin bi dest xistin, cara yekê xeta parastinê ya ermeniyan şikandin û bi lez ber bi dêrê ve pêşve çûn.<ref name=":1" /> Ermeniyan bi hêsanî teslîm nebûn; wan bi wêrekî ceng kirin, di nava bajêrê ku bi awayekî baş hatibû xurtkirin de, bi karanîna bombeyên destan û taktîkên "lêde û bireve" ([[Şerê gerîlayî|gerîlayî]]) li dijî osmaniyan herb kirin. Herçend di wê prosesê de bi sedan kesên wan hatin kuştin an birîndarkirin jî, di parastinê de serkeftî bûn; loma qûwetên osmaniyan neçar man ku ji bajêr vekişin û wegerin pozîsyonên wan yê destpêkê.<ref name=":1" /> Piştî wê êrîşa osmaniyan a ku bi ser neket, moralê wan hêj bêtir xirab bû. Di wexta herbê de gelek eskerên osmanî ji artêşê reviyan. Piştî ku hewldanên din ên ji bo şikandina xeta parastinê di navbera 27 û 28ê gulanê de bi awayekî pir xirab têk çûn, osmaniyan neçar man ku vekişin.{{Sfn|Jacques|1973|page=24}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === * {{Cite book |title=The Battle of Sardarabad |last=Jacques |first=Kayaloff |date=1973 |pages=24-27 |location=[[Parîs]] |language=en |url=https://archive.org/details/Kayaloff1973BattleOfSardarabad/page/n21/mode/2up}} [[Kategorî:Şerên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Şerên Ermenistanê]] o7ndy9nsxyl3ggvhsn6qjhyb5pqhwhu 2101242 2101241 2026-11-01T12:43:00Z Kawa63 105128 /* */ 2101242 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank pevçûnên leşkerî | pevçûn = Cengê Mastarayê | herêm = [[Mastara]], [[Ermenistan]] | perçeyekî = Kampanyaya Kafkasyayê | dîrok = 24 - 28ê gulana 1918 | encam = Serketina ermeniyan }} '''Cengê Mastarayê''', cengekî eskerî di navbera [[Konseya Miletî ya Ermenî]] û [[Împeratoriya Osmanî]] bû ku di navbera 24 û 28ê gulana 1918ê de pêk hat; ew ceng yek ji wan cengan bû ku bû sebeba avabûna [[Cimhûriyeta Yekê ya Ermenistanê]].<ref name=":0">{{Cite book |title=The Republic of Armenia: The first year, 1918-1919 |last=Hovannisian |first=Richard G. |publisher=University of California Press |date=1971 |isbn=978-0-520-01805-1 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=WSl4JW5hQewC&q=Hovannisian,+Richard+G+(1971).+The+Republic+of+Armenia:+The+First+Year,+1918-1919.+Vol.+1}}</ref> == Ceng == Ceng di 24ê gulana 1918ê de destpê kir, wexta ku qûwetên osmanî nêzî garnîzona ermeniyan a li [[Mastara|Mastarayê]] bûn; garnîzona ku ji 3 hezar eskeran pêk dihat û di bin fermandariya [[Drastamat Kanayan]] de bû. Artêşa osmanî xwediyê çek û eskerên pir zêdetir bû, lêbelê moralê wan ne bi qasî yê ermeniyan bilind bû.<ref name=":1">{{Cite book |title=Armenia : the survival of a nation |last=Walker |first=Christopher J. |publisher=London : Croom Helm |date=1980 |isbn=978-0-7099-0210-2 |others=Internet Archive |url=http://archive.org/details/armeniasurvivalo0000walk}}</ref> Osmaniyan êrîşa xwe dabûn destpêkirin û heta 25ê gulanê li Mastarayê cengê giran diqewimî; lêbelê, osmaniyan nekaribûn bi awayekî serkeftî xeta parastinê ya ermeniyan bişikînin. Ermeniyan Dêra Saint John (Yûhenna) ji bo birêvebirina xeta parastinê bikar dianîn.<ref name=":1" /> Piştî du êrîşên osmaniyan ên ku di navbera 24-25ê gulana 1918ê de bi ser neketin, wan biryar da ku rasterast êrîşî Dêra Saint John bikin; ew dêr hem ji aliyê kulturî ve û hem jî ji bo fermandariya ceng, ji bo qûwetên ermenî gelekî giring bû. Êrîşa osmaniyan di şeva 26ê gulana 1918ê de destpê kir. Di destpêkê de qûwetên osmanî hin serkeftin bi dest xistin, cara yekê xeta parastinê ya ermeniyan şikandin û bi lez ber bi dêrê ve pêşve çûn.<ref name=":1" /> Ermeniyan bi hêsanî teslîm nebûn; wan bi wêrekî ceng kirin, di nava bajêrê ku bi awayekî baş hatibû xurtkirin de, bi karanîna bombeyên destan û taktîkên "lêde û bireve" ([[Şerê gerîlayî|gerîlayî]]) li dijî osmaniyan herb kirin. Herçend di wê prosesê de bi sedan kesên wan hatin kuştin an birîndarkirin jî, di parastinê de serkeftî bûn; loma qûwetên osmaniyan neçar man ku ji bajêr vekişin û wegerin pozîsyonên wan yê destpêkê.<ref name=":1" /> Piştî wê êrîşa osmaniyan a ku bi ser neket, moralê wan hêj bêtir xirab bû. Di wexta herbê de gelek eskerên osmanî ji artêşê reviyan. Piştî ku hewldanên din ên ji bo şikandina xeta parastinê di navbera 27 û 28ê gulanê de bi awayekî pir xirab têk çûn, osmaniyan neçar man ku vekişin.{{Sfn|Jacques|1973|page=24}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === * {{Cite book |title=The Battle of Sardarabad |last=Jacques |first=Kayaloff |date=1973 |pages=24-27 |location=[[Parîs]] |language=en |url=https://archive.org/details/Kayaloff1973BattleOfSardarabad/page/n21/mode/2up}} [[Kategorî:Şerên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Şerên Ermenistanê]] 4efvrn4qtgd05a3fv0wi0v8zlprsm8m 2101243 2101242 2026-11-01T12:43:46Z Kawa63 105128 /* */ 2101243 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank pevçûnên leşkerî | pevçûn = Cengê Mastarayê | herêm = [[Mastara]], [[Ermenistan]] | perçeyekî = Kampanyaya Kafkasyayê | dîrok = 24 - 28ê gulana 1918 | encam = Serketina ermeniyan | şervan1 = [[Konseya Miletî a Ermenistanê]] | şervan2 = [[Împeratoriya Osmaniyan]] }} '''Cengê Mastarayê''', cengekî eskerî di navbera [[Konseya Miletî ya Ermenî]] û [[Împeratoriya Osmanî]] bû ku di navbera 24 û 28ê gulana 1918ê de pêk hat; ew ceng yek ji wan cengan bû ku bû sebeba avabûna [[Cimhûriyeta Yekê ya Ermenistanê]].<ref name=":0">{{Cite book |title=The Republic of Armenia: The first year, 1918-1919 |last=Hovannisian |first=Richard G. |publisher=University of California Press |date=1971 |isbn=978-0-520-01805-1 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=WSl4JW5hQewC&q=Hovannisian,+Richard+G+(1971).+The+Republic+of+Armenia:+The+First+Year,+1918-1919.+Vol.+1}}</ref> == Ceng == Ceng di 24ê gulana 1918ê de destpê kir, wexta ku qûwetên osmanî nêzî garnîzona ermeniyan a li [[Mastara|Mastarayê]] bûn; garnîzona ku ji 3 hezar eskeran pêk dihat û di bin fermandariya [[Drastamat Kanayan]] de bû. Artêşa osmanî xwediyê çek û eskerên pir zêdetir bû, lêbelê moralê wan ne bi qasî yê ermeniyan bilind bû.<ref name=":1">{{Cite book |title=Armenia : the survival of a nation |last=Walker |first=Christopher J. |publisher=London : Croom Helm |date=1980 |isbn=978-0-7099-0210-2 |others=Internet Archive |url=http://archive.org/details/armeniasurvivalo0000walk}}</ref> Osmaniyan êrîşa xwe dabûn destpêkirin û heta 25ê gulanê li Mastarayê cengê giran diqewimî; lêbelê, osmaniyan nekaribûn bi awayekî serkeftî xeta parastinê ya ermeniyan bişikînin. Ermeniyan Dêra Saint John (Yûhenna) ji bo birêvebirina xeta parastinê bikar dianîn.<ref name=":1" /> Piştî du êrîşên osmaniyan ên ku di navbera 24-25ê gulana 1918ê de bi ser neketin, wan biryar da ku rasterast êrîşî Dêra Saint John bikin; ew dêr hem ji aliyê kulturî ve û hem jî ji bo fermandariya ceng, ji bo qûwetên ermenî gelekî giring bû. Êrîşa osmaniyan di şeva 26ê gulana 1918ê de destpê kir. Di destpêkê de qûwetên osmanî hin serkeftin bi dest xistin, cara yekê xeta parastinê ya ermeniyan şikandin û bi lez ber bi dêrê ve pêşve çûn.<ref name=":1" /> Ermeniyan bi hêsanî teslîm nebûn; wan bi wêrekî ceng kirin, di nava bajêrê ku bi awayekî baş hatibû xurtkirin de, bi karanîna bombeyên destan û taktîkên "lêde û bireve" ([[Şerê gerîlayî|gerîlayî]]) li dijî osmaniyan herb kirin. Herçend di wê prosesê de bi sedan kesên wan hatin kuştin an birîndarkirin jî, di parastinê de serkeftî bûn; loma qûwetên osmaniyan neçar man ku ji bajêr vekişin û wegerin pozîsyonên wan yê destpêkê.<ref name=":1" /> Piştî wê êrîşa osmaniyan a ku bi ser neket, moralê wan hêj bêtir xirab bû. Di wexta herbê de gelek eskerên osmanî ji artêşê reviyan. Piştî ku hewldanên din ên ji bo şikandina xeta parastinê di navbera 27 û 28ê gulanê de bi awayekî pir xirab têk çûn, osmaniyan neçar man ku vekişin.{{Sfn|Jacques|1973|page=24}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === * {{Cite book |title=The Battle of Sardarabad |last=Jacques |first=Kayaloff |date=1973 |pages=24-27 |location=[[Parîs]] |language=en |url=https://archive.org/details/Kayaloff1973BattleOfSardarabad/page/n21/mode/2up}} [[Kategorî:Şerên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Şerên Ermenistanê]] 4xuu2zdb2dcofifsaam6oo3spukdqf1 2101244 2101243 2026-11-01T12:44:35Z Kawa63 105128 /* */ 2101244 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank pevçûnên leşkerî | pevçûn = Cengê Mastarayê | herêm = [[Mastara]], [[Ermenistan]] | perçeyekî = Kampanyaya Kafkasyayê | dîrok = 24 - 28ê gulana 1918 | encam = Serketina ermeniyan | şervan1 = [[Konseya Miletî a Ermenistanê]] | şervan2 = [[Împeratoriya Osmaniyan]] | fermandar1 = [[Drastamat Kanayan]] | fermandar2 = [[Wehîb Paşa]] }} '''Cengê Mastarayê''', cengekî eskerî di navbera [[Konseya Miletî ya Ermenî]] û [[Împeratoriya Osmanî]] bû ku di navbera 24 û 28ê gulana 1918ê de pêk hat; ew ceng yek ji wan cengan bû ku bû sebeba avabûna [[Cimhûriyeta Yekê ya Ermenistanê]].<ref name=":0">{{Cite book |title=The Republic of Armenia: The first year, 1918-1919 |last=Hovannisian |first=Richard G. |publisher=University of California Press |date=1971 |isbn=978-0-520-01805-1 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=WSl4JW5hQewC&q=Hovannisian,+Richard+G+(1971).+The+Republic+of+Armenia:+The+First+Year,+1918-1919.+Vol.+1}}</ref> == Ceng == Ceng di 24ê gulana 1918ê de destpê kir, wexta ku qûwetên osmanî nêzî garnîzona ermeniyan a li [[Mastara|Mastarayê]] bûn; garnîzona ku ji 3 hezar eskeran pêk dihat û di bin fermandariya [[Drastamat Kanayan]] de bû. Artêşa osmanî xwediyê çek û eskerên pir zêdetir bû, lêbelê moralê wan ne bi qasî yê ermeniyan bilind bû.<ref name=":1">{{Cite book |title=Armenia : the survival of a nation |last=Walker |first=Christopher J. |publisher=London : Croom Helm |date=1980 |isbn=978-0-7099-0210-2 |others=Internet Archive |url=http://archive.org/details/armeniasurvivalo0000walk}}</ref> Osmaniyan êrîşa xwe dabûn destpêkirin û heta 25ê gulanê li Mastarayê cengê giran diqewimî; lêbelê, osmaniyan nekaribûn bi awayekî serkeftî xeta parastinê ya ermeniyan bişikînin. Ermeniyan Dêra Saint John (Yûhenna) ji bo birêvebirina xeta parastinê bikar dianîn.<ref name=":1" /> Piştî du êrîşên osmaniyan ên ku di navbera 24-25ê gulana 1918ê de bi ser neketin, wan biryar da ku rasterast êrîşî Dêra Saint John bikin; ew dêr hem ji aliyê kulturî ve û hem jî ji bo fermandariya ceng, ji bo qûwetên ermenî gelekî giring bû. Êrîşa osmaniyan di şeva 26ê gulana 1918ê de destpê kir. Di destpêkê de qûwetên osmanî hin serkeftin bi dest xistin, cara yekê xeta parastinê ya ermeniyan şikandin û bi lez ber bi dêrê ve pêşve çûn.<ref name=":1" /> Ermeniyan bi hêsanî teslîm nebûn; wan bi wêrekî ceng kirin, di nava bajêrê ku bi awayekî baş hatibû xurtkirin de, bi karanîna bombeyên destan û taktîkên "lêde û bireve" ([[Şerê gerîlayî|gerîlayî]]) li dijî osmaniyan herb kirin. Herçend di wê prosesê de bi sedan kesên wan hatin kuştin an birîndarkirin jî, di parastinê de serkeftî bûn; loma qûwetên osmaniyan neçar man ku ji bajêr vekişin û wegerin pozîsyonên wan yê destpêkê.<ref name=":1" /> Piştî wê êrîşa osmaniyan a ku bi ser neket, moralê wan hêj bêtir xirab bû. Di wexta herbê de gelek eskerên osmanî ji artêşê reviyan. Piştî ku hewldanên din ên ji bo şikandina xeta parastinê di navbera 27 û 28ê gulanê de bi awayekî pir xirab têk çûn, osmaniyan neçar man ku vekişin.{{Sfn|Jacques|1973|page=24}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === * {{Cite book |title=The Battle of Sardarabad |last=Jacques |first=Kayaloff |date=1973 |pages=24-27 |location=[[Parîs]] |language=en |url=https://archive.org/details/Kayaloff1973BattleOfSardarabad/page/n21/mode/2up}} [[Kategorî:Şerên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Şerên Ermenistanê]] 5im67n446mhwia3clhljc9yhy2orh76 2101245 2101244 2026-11-01T12:45:01Z Kawa63 105128 /* */ 2101245 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank pevçûnên leşkerî | pevçûn = Cengê Mastarayê | herêm = [[Mastara]], [[Ermenistan]] | perçeyekî = Kampanyaya Kafkasyayê | dîrok = 24 - 28ê gulana 1918 | encam = Serketina ermeniyan | şervan1 = [[Konseya Miletî a Ermenistanê]] | şervan2 = [[Împeratoriya Osmaniyan]] | fermandar1 = [[Drastamat Kanayan]] | fermandar2 = [[Wehîb Paşa]] | hêz1 = 3.000 | hêz2 = 8.000 }} '''Cengê Mastarayê''', cengekî eskerî di navbera [[Konseya Miletî ya Ermenî]] û [[Împeratoriya Osmanî]] bû ku di navbera 24 û 28ê gulana 1918ê de pêk hat; ew ceng yek ji wan cengan bû ku bû sebeba avabûna [[Cimhûriyeta Yekê ya Ermenistanê]].<ref name=":0">{{Cite book |title=The Republic of Armenia: The first year, 1918-1919 |last=Hovannisian |first=Richard G. |publisher=University of California Press |date=1971 |isbn=978-0-520-01805-1 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=WSl4JW5hQewC&q=Hovannisian,+Richard+G+(1971).+The+Republic+of+Armenia:+The+First+Year,+1918-1919.+Vol.+1}}</ref> == Ceng == Ceng di 24ê gulana 1918ê de destpê kir, wexta ku qûwetên osmanî nêzî garnîzona ermeniyan a li [[Mastara|Mastarayê]] bûn; garnîzona ku ji 3 hezar eskeran pêk dihat û di bin fermandariya [[Drastamat Kanayan]] de bû. Artêşa osmanî xwediyê çek û eskerên pir zêdetir bû, lêbelê moralê wan ne bi qasî yê ermeniyan bilind bû.<ref name=":1">{{Cite book |title=Armenia : the survival of a nation |last=Walker |first=Christopher J. |publisher=London : Croom Helm |date=1980 |isbn=978-0-7099-0210-2 |others=Internet Archive |url=http://archive.org/details/armeniasurvivalo0000walk}}</ref> Osmaniyan êrîşa xwe dabûn destpêkirin û heta 25ê gulanê li Mastarayê cengê giran diqewimî; lêbelê, osmaniyan nekaribûn bi awayekî serkeftî xeta parastinê ya ermeniyan bişikînin. Ermeniyan Dêra Saint John (Yûhenna) ji bo birêvebirina xeta parastinê bikar dianîn.<ref name=":1" /> Piştî du êrîşên osmaniyan ên ku di navbera 24-25ê gulana 1918ê de bi ser neketin, wan biryar da ku rasterast êrîşî Dêra Saint John bikin; ew dêr hem ji aliyê kulturî ve û hem jî ji bo fermandariya ceng, ji bo qûwetên ermenî gelekî giring bû. Êrîşa osmaniyan di şeva 26ê gulana 1918ê de destpê kir. Di destpêkê de qûwetên osmanî hin serkeftin bi dest xistin, cara yekê xeta parastinê ya ermeniyan şikandin û bi lez ber bi dêrê ve pêşve çûn.<ref name=":1" /> Ermeniyan bi hêsanî teslîm nebûn; wan bi wêrekî ceng kirin, di nava bajêrê ku bi awayekî baş hatibû xurtkirin de, bi karanîna bombeyên destan û taktîkên "lêde û bireve" ([[Şerê gerîlayî|gerîlayî]]) li dijî osmaniyan herb kirin. Herçend di wê prosesê de bi sedan kesên wan hatin kuştin an birîndarkirin jî, di parastinê de serkeftî bûn; loma qûwetên osmaniyan neçar man ku ji bajêr vekişin û wegerin pozîsyonên wan yê destpêkê.<ref name=":1" /> Piştî wê êrîşa osmaniyan a ku bi ser neket, moralê wan hêj bêtir xirab bû. Di wexta herbê de gelek eskerên osmanî ji artêşê reviyan. Piştî ku hewldanên din ên ji bo şikandina xeta parastinê di navbera 27 û 28ê gulanê de bi awayekî pir xirab têk çûn, osmaniyan neçar man ku vekişin.{{Sfn|Jacques|1973|page=24}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === * {{Cite book |title=The Battle of Sardarabad |last=Jacques |first=Kayaloff |date=1973 |pages=24-27 |location=[[Parîs]] |language=en |url=https://archive.org/details/Kayaloff1973BattleOfSardarabad/page/n21/mode/2up}} [[Kategorî:Şerên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Şerên Ermenistanê]] 52ti0xqduoj1ngpmh53zaow8uaulmkc 2101246 2101245 2026-11-01T12:45:24Z Kawa63 105128 /* */ 2101246 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank pevçûnên leşkerî | pevçûn = Cengê Mastarayê | herêm = [[Mastara]], [[Ermenistan]] | perçeyekî = Kampanyaya Kafkasyayê | dîrok = 24 - 28ê gulana 1918 | encam = Serketina ermeniyan | şervan1 = [[Konseya Miletî a Ermenistanê]] | şervan2 = [[Împeratoriya Osmaniyan]] | fermandar1 = [[Drastamat Kanayan]] | fermandar2 = [[Wehîb Paşa]] | hêz1 = 3.000 | hêz2 = 8.000 | windahî1 = 500 | windahî2 = 2.000 }} '''Cengê Mastarayê''', cengekî eskerî di navbera [[Konseya Miletî ya Ermenî]] û [[Împeratoriya Osmanî]] bû ku di navbera 24 û 28ê gulana 1918ê de pêk hat; ew ceng yek ji wan cengan bû ku bû sebeba avabûna [[Cimhûriyeta Yekê ya Ermenistanê]].<ref name=":0">{{Cite book |title=The Republic of Armenia: The first year, 1918-1919 |last=Hovannisian |first=Richard G. |publisher=University of California Press |date=1971 |isbn=978-0-520-01805-1 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=WSl4JW5hQewC&q=Hovannisian,+Richard+G+(1971).+The+Republic+of+Armenia:+The+First+Year,+1918-1919.+Vol.+1}}</ref> == Ceng == Ceng di 24ê gulana 1918ê de destpê kir, wexta ku qûwetên osmanî nêzî garnîzona ermeniyan a li [[Mastara|Mastarayê]] bûn; garnîzona ku ji 3 hezar eskeran pêk dihat û di bin fermandariya [[Drastamat Kanayan]] de bû. Artêşa osmanî xwediyê çek û eskerên pir zêdetir bû, lêbelê moralê wan ne bi qasî yê ermeniyan bilind bû.<ref name=":1">{{Cite book |title=Armenia : the survival of a nation |last=Walker |first=Christopher J. |publisher=London : Croom Helm |date=1980 |isbn=978-0-7099-0210-2 |others=Internet Archive |url=http://archive.org/details/armeniasurvivalo0000walk}}</ref> Osmaniyan êrîşa xwe dabûn destpêkirin û heta 25ê gulanê li Mastarayê cengê giran diqewimî; lêbelê, osmaniyan nekaribûn bi awayekî serkeftî xeta parastinê ya ermeniyan bişikînin. Ermeniyan Dêra Saint John (Yûhenna) ji bo birêvebirina xeta parastinê bikar dianîn.<ref name=":1" /> Piştî du êrîşên osmaniyan ên ku di navbera 24-25ê gulana 1918ê de bi ser neketin, wan biryar da ku rasterast êrîşî Dêra Saint John bikin; ew dêr hem ji aliyê kulturî ve û hem jî ji bo fermandariya ceng, ji bo qûwetên ermenî gelekî giring bû. Êrîşa osmaniyan di şeva 26ê gulana 1918ê de destpê kir. Di destpêkê de qûwetên osmanî hin serkeftin bi dest xistin, cara yekê xeta parastinê ya ermeniyan şikandin û bi lez ber bi dêrê ve pêşve çûn.<ref name=":1" /> Ermeniyan bi hêsanî teslîm nebûn; wan bi wêrekî ceng kirin, di nava bajêrê ku bi awayekî baş hatibû xurtkirin de, bi karanîna bombeyên destan û taktîkên "lêde û bireve" ([[Şerê gerîlayî|gerîlayî]]) li dijî osmaniyan herb kirin. Herçend di wê prosesê de bi sedan kesên wan hatin kuştin an birîndarkirin jî, di parastinê de serkeftî bûn; loma qûwetên osmaniyan neçar man ku ji bajêr vekişin û wegerin pozîsyonên wan yê destpêkê.<ref name=":1" /> Piştî wê êrîşa osmaniyan a ku bi ser neket, moralê wan hêj bêtir xirab bû. Di wexta herbê de gelek eskerên osmanî ji artêşê reviyan. Piştî ku hewldanên din ên ji bo şikandina xeta parastinê di navbera 27 û 28ê gulanê de bi awayekî pir xirab têk çûn, osmaniyan neçar man ku vekişin.{{Sfn|Jacques|1973|page=24}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === * {{Cite book |title=The Battle of Sardarabad |last=Jacques |first=Kayaloff |date=1973 |pages=24-27 |location=[[Parîs]] |language=en |url=https://archive.org/details/Kayaloff1973BattleOfSardarabad/page/n21/mode/2up}} [[Kategorî:Şerên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Şerên Ermenistanê]] fpmyh7neyj2ye4kf9rclipi3zu0pej4 2101247 2101246 2026-11-01T12:47:01Z Kawa63 105128 /* */ 2101247 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank pevçûnên leşkerî | pevçûn = Cengê Mastarayê | herêm = [[Mastara]], [[Ermenistan]] | perçeyekî = Kampanyaya Kafkasyayê | dîrok = 24 - 28ê gulana 1918 | encam = Serketina ermeniyan | şervan1 = [[Konseya Miletî a Ermenistanê]] | şervan2 = [[Împeratoriya Osmaniyan]] | fermandar1 = [[Drastamat Kanayan]] | fermandar2 = [[Wehîb Paşa]] | hêz1 = 3.000 | hêz2 = 8.000 | windahî1 = 500 | windahî2 = 2.000 }} '''Cengê Mastarayê''', cengekî eskerî di navbera [[Konseya Miletî ya Ermenî]] û [[Împeratoriya Osmanî]] bû ku di navbera 24 û 28ê gulana 1918ê de pêk hat; ew ceng yek ji wan cengan bû ku bû sebeba avabûna [[Cimhûriyeta Yekê ya Ermenistanê]].<ref name=":0">{{Cite book |title=The Republic of Armenia: The first year, 1918-1919 |last=Hovannisian |first=Richard G. |publisher=University of California Press |date=1971 |isbn=978-0-520-01805-1 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=WSl4JW5hQewC&q=Hovannisian,+Richard+G+(1971).+The+Republic+of+Armenia:+The+First+Year,+1918-1919.+Vol.+1}}</ref> == Ceng == Ceng di 24ê gulana 1918ê de destpê kir, wexta ku qûwetên osmanî nêzî garnîzona ermeniyan a li [[Mastara|Mastarayê]] bûn; garnîzona ku ji 3 hezar eskeran pêk dihat û di bin fermandariya [[Drastamat Kanayan]] de bû. Artêşa osmanî xwediyê çek û eskerên pir zêdetir bû, lêbelê moralê wan ne bi qasî yê ermeniyan bilind bû.<ref name=":1">{{Cite book |title=Armenia : the survival of a nation |last=Walker |first=Christopher J. |publisher=London : Croom Helm |date=1980 |isbn=978-0-7099-0210-2 |others=Internet Archive |url=http://archive.org/details/armeniasurvivalo0000walk}}</ref> Osmaniyan êrîşa xwe dabûn destpêkirin û heta 25ê gulanê li Mastarayê cengê giran diqewimî; lêbelê, osmaniyan nekaribûn bi awayekî serkeftî xeta parastinê ya ermeniyan bişikînin. Ermeniyan Dêra Saint John (Yûhenna) ji bo birêvebirina xeta parastinê bikar dianîn.<ref name=":1" /> Piştî du êrîşên osmaniyan ên ku di navbera 24-25ê gulana 1918ê de bi ser neketin, wan biryar da ku rasterast êrîşî Dêra Saint John bikin; ew dêr hem ji aliyê kulturî ve û hem jî ji bo fermandariya ceng, ji bo qûwetên ermenî gelekî giring bû. Êrîşa osmaniyan di şeva 26ê gulana 1918ê de destpê kir. Di destpêkê de qûwetên osmanî hin serkeftin bi dest xistin, cara yekê xeta parastinê ya ermeniyan şikandin û bi lez ber bi dêrê ve pêşve çûn.<ref name=":1" /> Ermeniyan bi hêsanî teslîm nebûn; wan bi wêrekî ceng kirin, di nava bajêrê ku bi awayekî baş hatibû xurtkirin de, bi karanîna bombeyên destan û taktîkên "lêde û bireve" ([[Şerê gerîlayî|gerîlayî]]) li dijî osmaniyan herb kirin. Herçend di wê prosesê de bi sedan kesên wan hatin kuştin an birîndarkirin jî, di parastinê de serkeftî bûn; loma qûwetên osmaniyan neçar man ku ji bajêr vekişin û wegerin pozîsyonên wan yê destpêkê.<ref name=":1" /> Piştî wê êrîşa osmaniyan a ku bi ser neket, moralê wan hêj bêtir xirab bû. Di wexta herbê de gelek eskerên osmanî ji artêşê reviyan. Piştî ku hewldanên din ên ji bo şikandina xeta parastinê di navbera 27 û 28ê gulanê de bi awayekî pir xirab têk çûn, osmaniyan neçar man ku vekişin.{{Sfn|Jacques|1973|page=24}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === * {{Cite book |title=The Battle of Sardarabad |last=Jacques |first=Kayaloff |date=1973 |pages=24-27 |location=[[Parîs]] |language=en |url=https://archive.org/details/Kayaloff1973BattleOfSardarabad/page/n21/mode/2up}} [[Kategorî:Şerên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Şerên Ermenistanê]] 2ajpjdn743a3zph5ov34cgexugwmewe 2101258 2101247 2026-11-01T15:12:32Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Cengê Mastarayê]] weke [[Cenga Mastarayê]] guhart 2101247 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank pevçûnên leşkerî | pevçûn = Cengê Mastarayê | herêm = [[Mastara]], [[Ermenistan]] | perçeyekî = Kampanyaya Kafkasyayê | dîrok = 24 - 28ê gulana 1918 | encam = Serketina ermeniyan | şervan1 = [[Konseya Miletî a Ermenistanê]] | şervan2 = [[Împeratoriya Osmaniyan]] | fermandar1 = [[Drastamat Kanayan]] | fermandar2 = [[Wehîb Paşa]] | hêz1 = 3.000 | hêz2 = 8.000 | windahî1 = 500 | windahî2 = 2.000 }} '''Cengê Mastarayê''', cengekî eskerî di navbera [[Konseya Miletî ya Ermenî]] û [[Împeratoriya Osmanî]] bû ku di navbera 24 û 28ê gulana 1918ê de pêk hat; ew ceng yek ji wan cengan bû ku bû sebeba avabûna [[Cimhûriyeta Yekê ya Ermenistanê]].<ref name=":0">{{Cite book |title=The Republic of Armenia: The first year, 1918-1919 |last=Hovannisian |first=Richard G. |publisher=University of California Press |date=1971 |isbn=978-0-520-01805-1 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=WSl4JW5hQewC&q=Hovannisian,+Richard+G+(1971).+The+Republic+of+Armenia:+The+First+Year,+1918-1919.+Vol.+1}}</ref> == Ceng == Ceng di 24ê gulana 1918ê de destpê kir, wexta ku qûwetên osmanî nêzî garnîzona ermeniyan a li [[Mastara|Mastarayê]] bûn; garnîzona ku ji 3 hezar eskeran pêk dihat û di bin fermandariya [[Drastamat Kanayan]] de bû. Artêşa osmanî xwediyê çek û eskerên pir zêdetir bû, lêbelê moralê wan ne bi qasî yê ermeniyan bilind bû.<ref name=":1">{{Cite book |title=Armenia : the survival of a nation |last=Walker |first=Christopher J. |publisher=London : Croom Helm |date=1980 |isbn=978-0-7099-0210-2 |others=Internet Archive |url=http://archive.org/details/armeniasurvivalo0000walk}}</ref> Osmaniyan êrîşa xwe dabûn destpêkirin û heta 25ê gulanê li Mastarayê cengê giran diqewimî; lêbelê, osmaniyan nekaribûn bi awayekî serkeftî xeta parastinê ya ermeniyan bişikînin. Ermeniyan Dêra Saint John (Yûhenna) ji bo birêvebirina xeta parastinê bikar dianîn.<ref name=":1" /> Piştî du êrîşên osmaniyan ên ku di navbera 24-25ê gulana 1918ê de bi ser neketin, wan biryar da ku rasterast êrîşî Dêra Saint John bikin; ew dêr hem ji aliyê kulturî ve û hem jî ji bo fermandariya ceng, ji bo qûwetên ermenî gelekî giring bû. Êrîşa osmaniyan di şeva 26ê gulana 1918ê de destpê kir. Di destpêkê de qûwetên osmanî hin serkeftin bi dest xistin, cara yekê xeta parastinê ya ermeniyan şikandin û bi lez ber bi dêrê ve pêşve çûn.<ref name=":1" /> Ermeniyan bi hêsanî teslîm nebûn; wan bi wêrekî ceng kirin, di nava bajêrê ku bi awayekî baş hatibû xurtkirin de, bi karanîna bombeyên destan û taktîkên "lêde û bireve" ([[Şerê gerîlayî|gerîlayî]]) li dijî osmaniyan herb kirin. Herçend di wê prosesê de bi sedan kesên wan hatin kuştin an birîndarkirin jî, di parastinê de serkeftî bûn; loma qûwetên osmaniyan neçar man ku ji bajêr vekişin û wegerin pozîsyonên wan yê destpêkê.<ref name=":1" /> Piştî wê êrîşa osmaniyan a ku bi ser neket, moralê wan hêj bêtir xirab bû. Di wexta herbê de gelek eskerên osmanî ji artêşê reviyan. Piştî ku hewldanên din ên ji bo şikandina xeta parastinê di navbera 27 û 28ê gulanê de bi awayekî pir xirab têk çûn, osmaniyan neçar man ku vekişin.{{Sfn|Jacques|1973|page=24}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === * {{Cite book |title=The Battle of Sardarabad |last=Jacques |first=Kayaloff |date=1973 |pages=24-27 |location=[[Parîs]] |language=en |url=https://archive.org/details/Kayaloff1973BattleOfSardarabad/page/n21/mode/2up}} [[Kategorî:Şerên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Şerên Ermenistanê]] 2ajpjdn743a3zph5ov34cgexugwmewe 2101329 2101258 2026-11-01T19:55:36Z Kawa63 105128 /* */ 2101329 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank pevçûnên leşkerî | pevçûn = Cengê Mastarayê | herêm = [[Mastara]], [[Ermenistan]] | perçeyekî = Kampanyaya Kafkasyayê | dîrok = 24 - 28ê gulana 1918 | encam = Serketina ermeniyan | şervan1 = [[Konseya Miletî a Ermenistanê]] | şervan2 = [[Împeratoriya Osmaniyan]] | fermandar1 = [[Drastamat Kanayan]] | fermandar2 = [[Wehîb Paşa]] | hêz1 = 3.000 | hêz2 = 8.000 | windahî1 = 500 | windahî2 = 2.000 }} '''Cenga Mastarayê''', cengekî eskerî di navbera [[Konseya Miletî ya Ermenî]] û [[Împeratoriya Osmanî]] bû ku di navbera 24 û 28ê gulana 1918ê de pêk hat; ew ceng yek ji wan cengan bû ku bû sebeba avabûna [[Cimhûriyeta Yekê ya Ermenistanê]].<ref name=":0">{{Cite book |title=The Republic of Armenia: The first year, 1918-1919 |last=Hovannisian |first=Richard G. |publisher=University of California Press |date=1971 |isbn=978-0-520-01805-1 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=WSl4JW5hQewC&q=Hovannisian,+Richard+G+(1971).+The+Republic+of+Armenia:+The+First+Year,+1918-1919.+Vol.+1}}</ref> == Ceng == Ceng di 24ê gulana 1918ê de destpê kir, wexta ku qûwetên osmanî nêzî garnîzona ermeniyan a li [[Mastara|Mastarayê]] bûn; garnîzona ku ji 3 hezar eskeran pêk dihat û di bin fermandariya [[Drastamat Kanayan]] de bû. Artêşa osmanî xwediyê çek û eskerên pir zêdetir bû, lêbelê moralê wan ne bi qasî yê ermeniyan bilind bû.<ref name=":1">{{Cite book |title=Armenia : the survival of a nation |last=Walker |first=Christopher J. |publisher=London : Croom Helm |date=1980 |isbn=978-0-7099-0210-2 |others=Internet Archive |url=http://archive.org/details/armeniasurvivalo0000walk}}</ref> Osmaniyan êrîşa xwe dabûn destpêkirin û heta 25ê gulanê li Mastarayê cengê giran diqewimî; lêbelê, osmaniyan nekaribûn bi awayekî serkeftî xeta parastinê ya ermeniyan bişikînin. Ermeniyan Dêra Saint John (Yûhenna) ji bo birêvebirina xeta parastinê bikar dianîn.<ref name=":1" /> Piştî du êrîşên osmaniyan ên ku di navbera 24-25ê gulana 1918ê de bi ser neketin, wan biryar da ku rasterast êrîşî Dêra Saint John bikin; ew dêr hem ji aliyê kulturî ve û hem jî ji bo fermandariya ceng, ji bo qûwetên ermenî gelekî giring bû. Êrîşa osmaniyan di şeva 26ê gulana 1918ê de destpê kir. Di destpêkê de qûwetên osmanî hin serkeftin bi dest xistin, cara yekê xeta parastinê ya ermeniyan şikandin û bi lez ber bi dêrê ve pêşve çûn.<ref name=":1" /> Ermeniyan bi hêsanî teslîm nebûn; wan bi wêrekî ceng kirin, di nava bajêrê ku bi awayekî baş hatibû xurtkirin de, bi karanîna bombeyên destan û taktîkên "lêde û bireve" ([[Şerê gerîlayî|gerîlayî]]) li dijî osmaniyan herb kirin. Herçend di wê prosesê de bi sedan kesên wan hatin kuştin an birîndarkirin jî, di parastinê de serkeftî bûn; loma qûwetên osmaniyan neçar man ku ji bajêr vekişin û wegerin pozîsyonên wan yê destpêkê.<ref name=":1" /> Piştî wê êrîşa osmaniyan a ku bi ser neket, moralê wan hêj bêtir xirab bû. Di wexta herbê de gelek eskerên osmanî ji artêşê reviyan. Piştî ku hewldanên din ên ji bo şikandina xeta parastinê di navbera 27 û 28ê gulanê de bi awayekî pir xirab têk çûn, osmaniyan neçar man ku vekişin.{{Sfn|Jacques|1973|page=24}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === * {{Cite book |title=The Battle of Sardarabad |last=Jacques |first=Kayaloff |date=1973 |pages=24-27 |location=[[Parîs]] |language=en |url=https://archive.org/details/Kayaloff1973BattleOfSardarabad/page/n21/mode/2up}} [[Kategorî:Şerên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Şerên Ermenistanê]] 9ed98z89sfkn4qbd2uf445ye2tha2ry 4 330569 2101248 2026-11-01T14:49:36Z ~2026-58025-71 191455 Rûpel bi "{{Xebat}} '''Niyeta paqij''' (AGF) dema tu beşdarî Wîkîpediyayê dibî bi niyeta paqij bifikre! Ew yek ji prînsîbên bingehîn ên herî girîng ên Wîkîpediyê ye. == Mebesta niyeta paqij == Piraniya kesên ku dikevin Wîkîpediyê, dixwazin alîkariya projeya Wîkîpediya Kurdî û pêşvebirina ensîklopediya kurdî ya azad bikin, loma divê mirov bi niyeta paqij bifikire. Ji bo vê yekê, bikarînerên din negeze! Ew jî mîna te heman armanca wan he..." hat çêkirin 2101248 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Niyeta paqij''' (AGF) dema tu beşdarî Wîkîpediyayê dibî bi niyeta paqij bifikre! Ew yek ji prînsîbên bingehîn ên herî girîng ên Wîkîpediyê ye. == Mebesta niyeta paqij == Piraniya kesên ku dikevin Wîkîpediyê, dixwazin alîkariya projeya Wîkîpediya Kurdî û pêşvebirina ensîklopediya kurdî ya azad bikin, loma divê mirov bi niyeta paqij bifikire. Ji bo vê yekê, bikarînerên din negeze! Ew jî mîna te heman armanca wan heye: parastin û pêşvebirina Wîkîpediya Kurdî. Bi giştî ti kes bi zanebûn hewl nade zirarê bide Wîkîpediyayê, her çiqas kiryarên wan ziyanbar bin jî. Ev prensîbeke bingehîn e li ser Wîkîpediyayê. Bihêle bikarînên din jî alîkariya projeyê bikin! Bi xirabî li bikarînerên din nenêre û êrîşî wan neke. Heke pirsgirêkek di rûpelên gotûbêjê de derkeve hewl bide bi diyalogeke dostane û bêalî çareser bikî û şîretan li wan bike! == Bikarînerên nûhatî == Bikarînerên nûhatî êdî êdî hînî standardên dibin; divê tu bêhnfireh bî û alîkarê wan bî. Wîkîpediya projeyeke kolektîv e, bi alîkariya hemû bikarîneran tê çêkirin. == Gotarên li ser kesên zindî == Bi niyeta baş bifikire: Heke kesek naverokeke nakokî û bê jêder û çavkaniyên pêbawer û sêyem li ser kesekî sax zêde bike, divê tu yan çavkaniyên bi kalîte lê zêde bikî yan jî tavilê jê bibî. Lê ne hewce ye tu texmîn bikî ku ew kes bixwe hewl dida zirarê bide Wîkîpediyê. == Zelalkirina fikaran == Heke tu bixwazî gumanên xwe li ser reftara xebatkarên Wîkîpediyê yên din hevbeş bînî ziman, ji kerema xwe wan gumanan bi delîlên têkildar îsbat bike, da ku mirov bikaribin bingeha fikarên te fem bikin. Her çiqas reftareke xirab xuya bike ku ji ber niyeta xirab e, bi gelemperî çêtir e ku tu reftarê bi xwe çareser bikî bêyî ku behsa motîvan bikî, ku dibe ku hêrsê li her derê zêdetir bike. Ev rêbername mecbûr nake ku edîtor berdewam bi niyeta paqij bifikirin dema delîlên eşkere yên berevajî hene (wek nimûne, [[vandalîzm]]) û ne jî femkirina bi niyeta paqij nîqaş û rexneyê qedexe dike. b1vj0sdvtl34vl3sy7a0n52gepbvlq9 2101249 2101248 2026-11-01T14:50:45Z MikaelF 935 2101249 wikitext text/x-wiki '''Niyeta paqij''' (AGF) dema tu beşdarî Wîkîpediyayê dibî bi niyeta paqij bifikre! Ew yek ji prînsîbên bingehîn ên herî girîng ên Wîkîpediyê ye. == Mebesta niyeta paqij == Piraniya kesên ku dikevin Wîkîpediyê, dixwazin alîkariya projeya Wîkîpediya Kurdî û pêşvebirina ensîklopediya kurdî ya azad bikin, loma divê mirov bi niyeta paqij bifikire. Ji bo vê yekê, bikarînerên din negeze! Ew jî mîna te heman armanca wan heye: parastin û pêşvebirina Wîkîpediya Kurdî. Bi giştî ti kes bi zanebûn hewl nade zirarê bide Wîkîpediyayê, her çiqas kiryarên wan ziyanbar bin jî. Ev prensîbeke bingehîn e li ser Wîkîpediyayê. Bihêle bikarînên din jî alîkariya projeyê bikin! Bi xirabî li bikarînerên din nenêre û êrîşî wan neke. Heke pirsgirêkek di rûpelên gotûbêjê de derkeve hewl bide bi diyalogeke dostane û bêalî çareser bikî û şîretan li wan bike! == Bikarînerên nûhatî == Bikarînerên nûhatî êdî êdî hînî standardên dibin; divê tu bêhnfireh bî û alîkarê wan bî. Wîkîpediya projeyeke kolektîv e, bi alîkariya hemû bikarîneran tê çêkirin. == Gotarên li ser kesên zindî == Bi niyeta baş bifikire: Heke kesek naverokeke nakokî û bê jêder û çavkaniyên pêbawer û sêyem li ser kesekî sax zêde bike, divê tu yan çavkaniyên bi kalîte lê zêde bikî yan jî tavilê jê bibî. Lê ne hewce ye tu texmîn bikî ku ew kes bixwe hewl dida zirarê bide Wîkîpediyê. == Zelalkirina fikaran == Heke tu bixwazî gumanên xwe li ser reftara xebatkarên Wîkîpediyê yên din hevbeş bînî ziman, ji kerema xwe wan gumanan bi delîlên têkildar îsbat bike, da ku mirov bikaribin bingeha fikarên te fem bikin. Her çiqas reftareke xirab xuya bike ku ji ber niyeta xirab e, bi gelemperî çêtir e ku tu reftarê bi xwe çareser bikî bêyî ku behsa motîvan bikî, ku dibe ku hêrsê li her derê zêdetir bike. Ev rêbername mecbûr nake ku edîtor berdewam bi niyeta paqij bifikirin dema delîlên eşkere yên berevajî hene (wek nimûne, [[vandalîzm]]) û ne jî femkirina bi niyeta paqij nîqaş û rexneyê qedexe dike. oaqql8gjae6oqe7616bo2tr5kmnot5s 2101250 2101249 2026-11-01T14:52:56Z MikaelF 935 2101250 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî }} '''Niyeta paqij''' (AGF) dema tu beşdarî Wîkîpediyayê dibî bi niyeta paqij bifikre! Ew yek ji prînsîbên bingehîn ên herî girîng ên Wîkîpediyê ye. == Mebesta niyeta paqij == Piraniya kesên ku dikevin Wîkîpediyê, dixwazin alîkariya projeya Wîkîpediya Kurdî û pêşvebirina ensîklopediya kurdî ya azad bikin, loma divê mirov bi niyeta paqij bifikire. Ji bo vê yekê, bikarînerên din negeze! Ew jî mîna te heman armanca wan heye: parastin û pêşvebirina Wîkîpediya Kurdî. Bi giştî ti kes bi zanebûn hewl nade zirarê bide Wîkîpediyayê, her çiqas kiryarên wan ziyanbar bin jî. Ev prensîbeke bingehîn e li ser Wîkîpediyayê. Bihêle bikarînên din jî alîkariya projeyê bikin! Bi xirabî li bikarînerên din nenêre û êrîşî wan neke. Heke pirsgirêkek di rûpelên gotûbêjê de derkeve hewl bide bi diyalogeke dostane û bêalî çareser bikî û şîretan li wan bike! == Bikarînerên nûhatî == Bikarînerên nûhatî êdî êdî hînî standardên dibin; divê tu bêhnfireh bî û alîkarê wan bî. Wîkîpediya projeyeke kolektîv e, bi alîkariya hemû bikarîneran tê çêkirin. == Gotarên li ser kesên zindî == Bi niyeta baş bifikire: Heke kesek naverokeke nakokî û bê jêder û çavkaniyên pêbawer û sêyem li ser kesekî sax zêde bike, divê tu yan çavkaniyên bi kalîte lê zêde bikî yan jî tavilê jê bibî. Lê ne hewce ye tu texmîn bikî ku ew kes bixwe hewl dida zirarê bide Wîkîpediyê. == Zelalkirina fikaran == Heke tu bixwazî gumanên xwe li ser reftara xebatkarên Wîkîpediyê yên din hevbeş bînî ziman, ji kerema xwe wan gumanan bi delîlên têkildar îsbat bike, da ku mirov bikaribin bingeha fikarên te fem bikin. Her çiqas reftareke xirab xuya bike ku ji ber niyeta xirab e, bi gelemperî çêtir e ku tu reftarê bi xwe çareser bikî bêyî ku behsa motîvan bikî, ku dibe ku hêrsê li her derê zêdetir bike. Ev rêbername mecbûr nake ku edîtor berdewam bi niyeta paqij bifikirin dema delîlên eşkere yên berevajî hene (wek nimûne, [[vandalîzm]]) û ne jî femkirina bi niyeta paqij nîqaş û rexneyê qedexe dike. cj08z5k5huqyocakguc3k0svscdc18m 2101251 2101250 2026-11-01T15:00:20Z MikaelF 935 2101251 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî }} '''Niyeta paqij''' (AGF) dema tu beşdarî Wîkîpediyayê dibî bi niyeta paqij bifikre! Ew yek ji prînsîbên bingehîn ên herî girîng ên Wîkîpediyê ye. == Mebesta niyeta paqij == Piraniya kesên ku dikevin Wîkîpediyê, dixwazin alîkariya projeya Wîkîpediya Kurdî û pêşvebirina ensîklopediya kurdî ya azad bikin, loma divê mirov bi niyeta paqij bifikire. Ji bo vê yekê, bikarînerên din negeze! Ew jî mîna te heman armanca wan heye: parastin û pêşvebirina Wîkîpediya Kurdî. Bi giştî ti kes bi zanebûn hewl nade zirarê bide Wîkîpediyayê, her çiqas kiryarên wan ziyanbar bin jî. Ev prensîbeke bingehîn e li ser Wîkîpediyayê. Bihêle bikarînên din jî alîkariya projeyê bikin! Bi xirabî li bikarînerên din nenêre û êrîşî wan neke. Heke pirsgirêkek di rûpelên gotûbêjê de derkeve hewl bide bi diyalogeke dostane û bêalî çareser bikî û şîretan li wan bike! == Bikarînerên nûhatî == Bikarînerên nûhatî êdî êdî hînî standardên dibin; divê tu bêhnfireh bî û alîkarê wan bî. Wîkîpediya projeyeke kolektîv e, bi alîkariya hemû bikarîneran tê çêkirin. == Gotarên li ser kesên zindî == Bi niyeta baş bifikire: Heke kesek naverokeke nakokî û bê jêder û çavkaniyên pêbawer û sêyem li ser kesekî sax zêde bike, divê tu yan çavkaniyên bi kalîte lê zêde bikî yan jî tavilê jê bibî. Lê ne hewce ye tu texmîn bikî ku ew kes bixwe hewl dida zirarê bide Wîkîpediyê. == Zelalkirina fikaran == Heke tu bixwazî gumanên xwe li ser reftara xebatkarên Wîkîpediyê yên din hevbeş bînî ziman, ji kerema xwe wan gumanan bi delîlên têkildar îsbat bike, da ku mirov bikaribin bingeha fikarên te fem bikin. Her çiqas reftareke xirab xuya bike ku ji ber niyeta xirab e, bi gelemperî çêtir e ku tu reftarê bi xwe çareser bikî bêyî ku behsa motîvan bikî, ku dibe ku hêrsê li her derê zêdetir bike. Ev rêbername mecbûr nake ku edîtor berdewam bi niyeta paqij bifikirin dema delîlên eşkere yên berevajî hene (wek nimûne, [[vandalîzm]]) û ne jî femkirina bi niyeta paqij nîqaş û rexneyê qedexe dike. [[Kategorî:!Wîkîpediya]] 8inkvsinh656z5subayl94szn1zhx2a 2101252 2101251 2026-11-01T15:01:47Z MikaelF 935 2101252 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{siyaset|WP:}} '''Niyeta paqij''' (AGF) dema tu beşdarî Wîkîpediyayê dibî bi niyeta paqij bifikre! Ew yek ji prînsîbên bingehîn ên herî girîng ên Wîkîpediyê ye. == Mebesta niyeta paqij == Piraniya kesên ku dikevin Wîkîpediyê, dixwazin alîkariya projeya Wîkîpediya Kurdî û pêşvebirina ensîklopediya kurdî ya azad bikin, loma divê mirov bi niyeta paqij bifikire. Ji bo vê yekê, bikarînerên din negeze! Ew jî mîna te heman armanca wan heye: parastin û pêşvebirina Wîkîpediya Kurdî. Bi giştî ti kes bi zanebûn hewl nade zirarê bide Wîkîpediyayê, her çiqas kiryarên wan ziyanbar bin jî. Ev prensîbeke bingehîn e li ser Wîkîpediyayê. Bihêle bikarînên din jî alîkariya projeyê bikin! Bi xirabî li bikarînerên din nenêre û êrîşî wan neke. Heke pirsgirêkek di rûpelên gotûbêjê de derkeve hewl bide bi diyalogeke dostane û bêalî çareser bikî û şîretan li wan bike! == Bikarînerên nûhatî == Bikarînerên nûhatî êdî êdî hînî standardên dibin; divê tu bêhnfireh bî û alîkarê wan bî. Wîkîpediya projeyeke kolektîv e, bi alîkariya hemû bikarîneran tê çêkirin. == Gotarên li ser kesên zindî == Bi niyeta baş bifikire: Heke kesek naverokeke nakokî û bê jêder û çavkaniyên pêbawer û sêyem li ser kesekî sax zêde bike, divê tu yan çavkaniyên bi kalîte lê zêde bikî yan jî tavilê jê bibî. Lê ne hewce ye tu texmîn bikî ku ew kes bixwe hewl dida zirarê bide Wîkîpediyê. == Zelalkirina fikaran == Heke tu bixwazî gumanên xwe li ser reftara xebatkarên Wîkîpediyê yên din hevbeş bînî ziman, ji kerema xwe wan gumanan bi delîlên têkildar îsbat bike, da ku mirov bikaribin bingeha fikarên te fem bikin. Her çiqas reftareke xirab xuya bike ku ji ber niyeta xirab e, bi gelemperî çêtir e ku tu reftarê bi xwe çareser bikî bêyî ku behsa motîvan bikî, ku dibe ku hêrsê li her derê zêdetir bike. Ev rêbername mecbûr nake ku edîtor berdewam bi niyeta paqij bifikirin dema delîlên eşkere yên berevajî hene (wek nimûne, [[vandalîzm]]) û ne jî femkirina bi niyeta paqij nîqaş û rexneyê qedexe dike. [[Kategorî:!Wîkîpediya]] tpyqonj5cupgmh6vwnkxg3eb7hotc8u 2101253 2101252 2026-11-01T15:05:32Z MikaelF 935 2101253 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{siyaset|WP:NP}} '''Niyeta paqij''' (AGF) dema tu beşdarî Wîkîpediyayê dibî bi niyeta paqij bifikre! Ew yek ji prînsîbên bingehîn ên herî girîng ên Wîkîpediyê ye. == Mebesta niyeta paqij == Piraniya kesên ku dikevin Wîkîpediyê, dixwazin alîkariya projeya Wîkîpediya Kurdî û pêşvebirina ensîklopediya kurdî ya azad bikin, loma divê mirov bi niyeta paqij bifikire. Ji bo vê yekê, bikarînerên din negeze! Ew jî mîna te heman armanca wan heye: parastin û pêşvebirina Wîkîpediya Kurdî. Bi giştî ti kes bi zanebûn hewl nade zirarê bide Wîkîpediyayê, her çiqas kiryarên wan ziyanbar bin jî. Ev prensîbeke bingehîn e li ser Wîkîpediyayê. Bihêle bikarînên din jî alîkariya projeyê bikin! Bi xirabî li bikarînerên din nenêre û êrîşî wan neke. Heke pirsgirêkek di rûpelên gotûbêjê de derkeve hewl bide bi diyalogeke dostane û bêalî çareser bikî û şîretan li wan bike! == Bikarînerên nûhatî == Bikarînerên nûhatî êdî êdî hînî standardên dibin; divê tu bêhnfireh bî û alîkarê wan bî. Wîkîpediya projeyeke kolektîv e, bi alîkariya hemû bikarîneran tê çêkirin. == Gotarên li ser kesên zindî == Bi niyeta baş bifikire: Heke kesek naverokeke nakokî û bê jêder û çavkaniyên pêbawer û sêyem li ser kesekî sax zêde bike, divê tu yan çavkaniyên bi kalîte lê zêde bikî yan jî tavilê jê bibî. Lê ne hewce ye tu texmîn bikî ku ew kes bixwe hewl dida zirarê bide Wîkîpediyê. == Zelalkirina fikaran == Heke tu bixwazî gumanên xwe li ser reftara xebatkarên Wîkîpediyê yên din hevbeş bînî ziman, ji kerema xwe wan gumanan bi delîlên têkildar îsbat bike, da ku mirov bikaribin bingeha fikarên te fem bikin. Her çiqas reftareke xirab xuya bike ku ji ber niyeta xirab e, bi gelemperî çêtir e ku tu reftarê bi xwe çareser bikî bêyî ku behsa motîvan bikî, ku dibe ku hêrsê li her derê zêdetir bike. Ev rêbername mecbûr nake ku edîtor berdewam bi niyeta paqij bifikirin dema delîlên eşkere yên berevajî hene (wek nimûne, [[vandalîzm]]) û ne jî femkirina bi niyeta paqij nîqaş û rexneyê qedexe dike. [[Kategorî:!Wîkîpediya]] ia6oa3ag38ernkb4dmhanbirlkp7bax 2101255 2101253 2026-11-01T15:06:38Z MikaelF 935 2101255 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{siyaset|WP:NP}} '''Niyeta paqij''' (NP) dema tu beşdarî Wîkîpediyayê dibî bi niyeta paqij bifikre! Ew yek ji prînsîbên bingehîn ên herî girîng ên Wîkîpediyê ye. == Mebesta niyeta paqij == Piraniya kesên ku dikevin Wîkîpediyê, dixwazin alîkariya projeya Wîkîpediya Kurdî û pêşvebirina ensîklopediya kurdî ya azad bikin, loma divê mirov bi niyeta paqij bifikire. Ji bo vê yekê, bikarînerên din negeze! Ew jî mîna te heman armanca wan heye: parastin û pêşvebirina Wîkîpediya Kurdî. Bi giştî ti kes bi zanebûn hewl nade zirarê bide Wîkîpediyayê, her çiqas kiryarên wan ziyanbar bin jî. Ev prensîbeke bingehîn e li ser Wîkîpediyayê. Bihêle bikarînên din jî alîkariya projeyê bikin! Bi xirabî li bikarînerên din nenêre û êrîşî wan neke. Heke pirsgirêkek di rûpelên gotûbêjê de derkeve hewl bide bi diyalogeke dostane û bêalî çareser bikî û şîretan li wan bike! == Bikarînerên nûhatî == Bikarînerên nûhatî êdî êdî hînî standardên dibin; divê tu bêhnfireh bî û alîkarê wan bî. Wîkîpediya projeyeke kolektîv e, bi alîkariya hemû bikarîneran tê çêkirin. == Gotarên li ser kesên zindî == Bi niyeta baş bifikire: Heke kesek naverokeke nakokî û bê jêder û çavkaniyên pêbawer û sêyem li ser kesekî sax zêde bike, divê tu yan çavkaniyên bi kalîte lê zêde bikî yan jî tavilê jê bibî. Lê ne hewce ye tu texmîn bikî ku ew kes bixwe hewl dida zirarê bide Wîkîpediyê. == Zelalkirina fikaran == Heke tu bixwazî gumanên xwe li ser reftara xebatkarên Wîkîpediyê yên din hevbeş bînî ziman, ji kerema xwe wan gumanan bi delîlên têkildar îsbat bike, da ku mirov bikaribin bingeha fikarên te fem bikin. Her çiqas reftareke xirab xuya bike ku ji ber niyeta xirab e, bi gelemperî çêtir e ku tu reftarê bi xwe çareser bikî bêyî ku behsa motîvan bikî, ku dibe ku hêrsê li her derê zêdetir bike. Ev rêbername mecbûr nake ku edîtor berdewam bi niyeta paqij bifikirin dema delîlên eşkere yên berevajî hene (wek nimûne, [[vandalîzm]]) û ne jî femkirina bi niyeta paqij nîqaş û rexneyê qedexe dike. [[Kategorî:!Wîkîpediya]] 04yxqsplmbzxdpuh9s5qwotud57o45c 2101256 2101255 2026-11-01T15:08:34Z MikaelF 935 2101256 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{siyaset|WP:NP}} '''Niyeta paqij''' (NP) dema tu beşdarî Wîkîpediyayê dibî bi niyeta paqij bifikre! Ew yek ji prînsîbên bingehîn ên herî girîng ên Wîkîpediyê ye. == Mebesta niyeta paqij == Piraniya kesên ku dikevin Wîkîpediyê, dixwazin alîkariya projeya Wîkîpediya Kurdî û pêşvebirina ensîklopediya kurdî ya azad bikin, loma divê mirov bi niyeta paqij bifikire. Ji bo vê yekê, bikarînerên din negeze! Ew jî mîna te heman armanca wan heye: parastin û pêşvebirina Wîkîpediya Kurdî. Bi giştî ti kes bi zanebûn hewl nade zirarê bide Wîkîpediyayê, her çiqas kiryarên wan ziyanbar bin jî. Ev prensîbeke bingehîn e li ser Wîkîpediyayê. Bihêle bikarînên din jî alîkariya projeyê bikin! Bi xirabî li bikarînerên din nenêre û êrîşî wan neke. Heke pirsgirêkek di rûpelên gotûbêjê de derkeve hewl bide bi diyalogeke dostane û bêalî çareser bikî û şîretan li wan bike! == Bikarînerên nûhatî == Bikarînerên nûhatî êdî êdî hînî standardên dibin; divê tu bêhnfireh bî û alîkarê wan bî. Wîkîpediya projeyeke kolektîv e, bi alîkariya hemû bikarîneran tê çêkirin. == Gotarên li ser kesên zindî == Bi niyeta baş bifikire: Heke kesek naverokeke nakokî û bê jêder û çavkaniyên pêbawer û sêyem li ser kesekî sax zêde bike, divê tu yan çavkaniyên bi kalîte lê zêde bikî yan jî tavilê jê bibî. Lê ne hewce ye tu texmîn bikî ku ew kes bixwe hewl dida zirarê bide Wîkîpediyê. == Zelalkirina fikaran == Heke tu bixwazî gumanên xwe li ser reftara xebatkarên Wîkîpediyê yên din hevbeş bînî ziman, ji kerema xwe wan gumanan bi delîlên têkildar îsbat bike, da ku mirov bikaribin bingeha fikarên te fem bikin. Her çiqas reftareke xirab xuya bike ku ji ber niyeta xirab e, bi gelemperî çêtir e ku tu reftarê bi xwe çareser bikî bêyî ku behsa motîvan bikî, ku dibe ku hêrsê li her derê zêdetir bike. Ev rêbername mecbûr nake ku edîtor berdewam bi niyeta paqij bifikirin dema delîlên eşkere yên berevajî hene (wek nimûne, [[vandalîzm]]) û ne jî femkirina bi niyeta paqij nîqaş û rexneyê qedexe dike. {{Polîtîka û dîrektîv}} [[Kategorî:!Wîkîpediya]] k5z37w9crn1kio8dl9b683juztiy7p7 2101261 2101256 2026-11-01T15:17:38Z MikaelF 935 /* Bikarînerên nûhatî */ 2101261 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{siyaset|WP:NP}} '''Niyeta paqij''' (NP) dema tu beşdarî Wîkîpediyayê dibî bi niyeta paqij bifikre! Ew yek ji prînsîbên bingehîn ên herî girîng ên Wîkîpediyê ye. == Mebesta niyeta paqij == Piraniya kesên ku dikevin Wîkîpediyê, dixwazin alîkariya projeya Wîkîpediya Kurdî û pêşvebirina ensîklopediya kurdî ya azad bikin, loma divê mirov bi niyeta paqij bifikire. Ji bo vê yekê, bikarînerên din negeze! Ew jî mîna te heman armanca wan heye: parastin û pêşvebirina Wîkîpediya Kurdî. Bi giştî ti kes bi zanebûn hewl nade zirarê bide Wîkîpediyayê, her çiqas kiryarên wan ziyanbar bin jî. Ev prensîbeke bingehîn e li ser Wîkîpediyayê. Bihêle bikarînên din jî alîkariya projeyê bikin! Bi xirabî li bikarînerên din nenêre û êrîşî wan neke. Heke pirsgirêkek di rûpelên gotûbêjê de derkeve hewl bide bi diyalogeke dostane û bêalî çareser bikî û şîretan li wan bike! == Bikarînerên nûhatî == Bikarînerên nûhatî êdî êdî hînî standardên Wîkîpediya Kurdî dibin; divê tu bêhnfireh bî û bibe alîkarê wan. Wîkîpediya projeyeke kolektîv e, bi alîkariya hemû bikarîneran tê çêkirin. == Gotarên li ser kesên zindî == Bi niyeta baş bifikire: Heke kesek naverokeke nakokî û bê jêder û çavkaniyên pêbawer û sêyem li ser kesekî sax zêde bike, divê tu yan çavkaniyên bi kalîte lê zêde bikî yan jî tavilê jê bibî. Lê ne hewce ye tu texmîn bikî ku ew kes bixwe hewl dida zirarê bide Wîkîpediyê. == Zelalkirina fikaran == Heke tu bixwazî gumanên xwe li ser reftara xebatkarên Wîkîpediyê yên din hevbeş bînî ziman, ji kerema xwe wan gumanan bi delîlên têkildar îsbat bike, da ku mirov bikaribin bingeha fikarên te fem bikin. Her çiqas reftareke xirab xuya bike ku ji ber niyeta xirab e, bi gelemperî çêtir e ku tu reftarê bi xwe çareser bikî bêyî ku behsa motîvan bikî, ku dibe ku hêrsê li her derê zêdetir bike. Ev rêbername mecbûr nake ku edîtor berdewam bi niyeta paqij bifikirin dema delîlên eşkere yên berevajî hene (wek nimûne, [[vandalîzm]]) û ne jî femkirina bi niyeta paqij nîqaş û rexneyê qedexe dike. {{Polîtîka û dîrektîv}} [[Kategorî:!Wîkîpediya]] 0upl4ktexivphgs0rjvauvzauwfglno 2101262 2101261 2026-11-01T15:19:29Z MikaelF 935 /* Gotarên li ser kesên zindî */ 2101262 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{siyaset|WP:NP}} '''Niyeta paqij''' (NP) dema tu beşdarî Wîkîpediyayê dibî bi niyeta paqij bifikre! Ew yek ji prînsîbên bingehîn ên herî girîng ên Wîkîpediyê ye. == Mebesta niyeta paqij == Piraniya kesên ku dikevin Wîkîpediyê, dixwazin alîkariya projeya Wîkîpediya Kurdî û pêşvebirina ensîklopediya kurdî ya azad bikin, loma divê mirov bi niyeta paqij bifikire. Ji bo vê yekê, bikarînerên din negeze! Ew jî mîna te heman armanca wan heye: parastin û pêşvebirina Wîkîpediya Kurdî. Bi giştî ti kes bi zanebûn hewl nade zirarê bide Wîkîpediyayê, her çiqas kiryarên wan ziyanbar bin jî. Ev prensîbeke bingehîn e li ser Wîkîpediyayê. Bihêle bikarînên din jî alîkariya projeyê bikin! Bi xirabî li bikarînerên din nenêre û êrîşî wan neke. Heke pirsgirêkek di rûpelên gotûbêjê de derkeve hewl bide bi diyalogeke dostane û bêalî çareser bikî û şîretan li wan bike! == Bikarînerên nûhatî == Bikarînerên nûhatî êdî êdî hînî standardên Wîkîpediya Kurdî dibin; divê tu bêhnfireh bî û bibe alîkarê wan. Wîkîpediya projeyeke kolektîv e, bi alîkariya hemû bikarîneran tê çêkirin. == Gotarên li ser kesên zindî == Bi niyeta baş bifikire: Heke kesek naverokeke nakokî û bê jêder û çavkaniyên pêbawer û sêyem li ser kesekî sax zêde bike, divê tu bi alîkariya çavkaniyên bi kalîte û pêbawer lê zêde bikî yan jî tavilê jê bibî. Lê ne hewce ye tu texmîn bikî ku ew kes bixwe hewl dida zirarê bide Wîkîpediyê. == Zelalkirina fikaran == Heke tu bixwazî gumanên xwe li ser reftara xebatkarên Wîkîpediyê yên din hevbeş bînî ziman, ji kerema xwe wan gumanan bi delîlên têkildar îsbat bike, da ku mirov bikaribin bingeha fikarên te fem bikin. Her çiqas reftareke xirab xuya bike ku ji ber niyeta xirab e, bi gelemperî çêtir e ku tu reftarê bi xwe çareser bikî bêyî ku behsa motîvan bikî, ku dibe ku hêrsê li her derê zêdetir bike. Ev rêbername mecbûr nake ku edîtor berdewam bi niyeta paqij bifikirin dema delîlên eşkere yên berevajî hene (wek nimûne, [[vandalîzm]]) û ne jî femkirina bi niyeta paqij nîqaş û rexneyê qedexe dike. {{Polîtîka û dîrektîv}} [[Kategorî:!Wîkîpediya]] 9y8nu4s4z93vrorgdxkvzkohwan6rpg 2101263 2101262 2026-11-01T15:24:56Z MikaelF 935 /* Zelalkirina fikaran */ 2101263 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{siyaset|WP:NP}} '''Niyeta paqij''' (NP) dema tu beşdarî Wîkîpediyayê dibî bi niyeta paqij bifikre! Ew yek ji prînsîbên bingehîn ên herî girîng ên Wîkîpediyê ye. == Mebesta niyeta paqij == Piraniya kesên ku dikevin Wîkîpediyê, dixwazin alîkariya projeya Wîkîpediya Kurdî û pêşvebirina ensîklopediya kurdî ya azad bikin, loma divê mirov bi niyeta paqij bifikire. Ji bo vê yekê, bikarînerên din negeze! Ew jî mîna te heman armanca wan heye: parastin û pêşvebirina Wîkîpediya Kurdî. Bi giştî ti kes bi zanebûn hewl nade zirarê bide Wîkîpediyayê, her çiqas kiryarên wan ziyanbar bin jî. Ev prensîbeke bingehîn e li ser Wîkîpediyayê. Bihêle bikarînên din jî alîkariya projeyê bikin! Bi xirabî li bikarînerên din nenêre û êrîşî wan neke. Heke pirsgirêkek di rûpelên gotûbêjê de derkeve hewl bide bi diyalogeke dostane û bêalî çareser bikî û şîretan li wan bike! == Bikarînerên nûhatî == Bikarînerên nûhatî êdî êdî hînî standardên Wîkîpediya Kurdî dibin; divê tu bêhnfireh bî û bibe alîkarê wan. Wîkîpediya projeyeke kolektîv e, bi alîkariya hemû bikarîneran tê çêkirin. == Gotarên li ser kesên zindî == Bi niyeta baş bifikire: Heke kesek naverokeke nakokî û bê jêder û çavkaniyên pêbawer û sêyem li ser kesekî sax zêde bike, divê tu bi alîkariya çavkaniyên bi kalîte û pêbawer lê zêde bikî yan jî tavilê jê bibî. Lê ne hewce ye tu texmîn bikî ku ew kes bixwe hewl dida zirarê bide Wîkîpediyê. == Zelalkirina fikaran == Heke tu bixwazî gumanên xwe li ser reftara xebatkarên Wîkîpediyê yên din bînî ziman, ji kerema xwe wan gumanan bi delîlên têkildar îsbat bike, da ku mirov bikaribin bingeha fikarên te fem bikin. Her çiqas reftareke xirab xuya bike jî ku ji ber niyeta xirab be, bi gelemperî çêtir e ku tu reftarê bi xwe çareser bikî bêyî ku behsa motîvan bikî, ku dibe ku hêrsê li her derê zêdetir bike. Ev rêbername mecbûr nake ku edîtor berdewam bi niyeta paqij bifikirin dema delîlên eşkere yên berevajî hene (wek nimûne, [[vandalîzm]]) û ne jî femkirina bi niyeta paqij nîqaş û rexneyê qedexe dike. {{Polîtîka û dîrektîv}} [[Kategorî:!Wîkîpediya]] 819qkiaxt0xupphe0vtlin1tdorgo5x 2101264 2101263 2026-11-01T15:25:23Z MikaelF 935 2101264 wikitext text/x-wiki {{siyaset|WP:NP}} '''Niyeta paqij''' (NP) dema tu beşdarî Wîkîpediyayê dibî bi niyeta paqij bifikre! Ew yek ji prînsîbên bingehîn ên herî girîng ên Wîkîpediyê ye. == Mebesta niyeta paqij == Piraniya kesên ku dikevin Wîkîpediyê, dixwazin alîkariya projeya Wîkîpediya Kurdî û pêşvebirina ensîklopediya kurdî ya azad bikin, loma divê mirov bi niyeta paqij bifikire. Ji bo vê yekê, bikarînerên din negeze! Ew jî mîna te heman armanca wan heye: parastin û pêşvebirina Wîkîpediya Kurdî. Bi giştî ti kes bi zanebûn hewl nade zirarê bide Wîkîpediyayê, her çiqas kiryarên wan ziyanbar bin jî. Ev prensîbeke bingehîn e li ser Wîkîpediyayê. Bihêle bikarînên din jî alîkariya projeyê bikin! Bi xirabî li bikarînerên din nenêre û êrîşî wan neke. Heke pirsgirêkek di rûpelên gotûbêjê de derkeve hewl bide bi diyalogeke dostane û bêalî çareser bikî û şîretan li wan bike! == Bikarînerên nûhatî == Bikarînerên nûhatî êdî êdî hînî standardên Wîkîpediya Kurdî dibin; divê tu bêhnfireh bî û bibe alîkarê wan. Wîkîpediya projeyeke kolektîv e, bi alîkariya hemû bikarîneran tê çêkirin. == Gotarên li ser kesên zindî == Bi niyeta baş bifikire: Heke kesek naverokeke nakokî û bê jêder û çavkaniyên pêbawer û sêyem li ser kesekî sax zêde bike, divê tu bi alîkariya çavkaniyên bi kalîte û pêbawer lê zêde bikî yan jî tavilê jê bibî. Lê ne hewce ye tu texmîn bikî ku ew kes bixwe hewl dida zirarê bide Wîkîpediyê. == Zelalkirina fikaran == Heke tu bixwazî gumanên xwe li ser reftara xebatkarên Wîkîpediyê yên din bînî ziman, ji kerema xwe wan gumanan bi delîlên têkildar îsbat bike, da ku mirov bikaribin bingeha fikarên te fem bikin. Her çiqas reftareke xirab xuya bike jî ku ji ber niyeta xirab be, bi gelemperî çêtir e ku tu reftarê bi xwe çareser bikî bêyî ku behsa motîvan bikî, ku dibe ku hêrsê li her derê zêdetir bike. Ev rêbername mecbûr nake ku edîtor berdewam bi niyeta paqij bifikirin dema delîlên eşkere yên berevajî hene (wek nimûne, [[vandalîzm]]) û ne jî femkirina bi niyeta paqij nîqaş û rexneyê qedexe dike. {{Polîtîka û dîrektîv}} [[Kategorî:!Wîkîpediya]] arpkz6li9zkqf05085c81acypqhhjb2 2101275 2101264 2026-11-01T16:15:52Z Ghybu 9854 wêne? 2101275 wikitext text/x-wiki {{siyaset|WP:NP}} '''Niyeta paqij''' (NP) dema tu beşdarî Wîkîpediyayê dibî bi niyeta paqij bifikre! Ew yek ji prînsîbên bingehîn ên herî girîng ên Wîkîpediyê ye. == Mebesta niyeta paqij == [[Wêne:Şivanxapînok.jpg|thumb|Ji bîr meke ku hiş û çavên te dikarin te bixapînin.]] Piraniya kesên ku dikevin Wîkîpediyê, dixwazin alîkariya projeya Wîkîpediya Kurdî û pêşvebirina ensîklopediya kurdî ya azad bikin, loma divê mirov bi niyeta paqij bifikire. Ji bo vê yekê, bikarînerên din negeze! Ew jî mîna te heman armanca wan heye: parastin û pêşvebirina Wîkîpediya Kurdî. Bi giştî ti kes bi zanebûn hewl nade zirarê bide Wîkîpediyayê, her çiqas kiryarên wan ziyanbar bin jî. Ev prensîbeke bingehîn e li ser Wîkîpediyayê. Bihêle bikarînên din jî alîkariya projeyê bikin! Bi xirabî li bikarînerên din nenêre û êrîşî wan neke. Heke pirsgirêkek di rûpelên gotûbêjê de derkeve hewl bide bi diyalogeke dostane û bêalî çareser bikî û şîretan li wan bike! == Bikarînerên nûhatî == Bikarînerên nûhatî êdî êdî hînî standardên Wîkîpediya Kurdî dibin; divê tu bêhnfireh bî û bibe alîkarê wan. Wîkîpediya projeyeke kolektîv e, bi alîkariya hemû bikarîneran tê çêkirin. == Gotarên li ser kesên zindî == Bi niyeta baş bifikire: Heke kesek naverokeke nakokî û bê jêder û çavkaniyên pêbawer û sêyem li ser kesekî sax zêde bike, divê tu bi alîkariya çavkaniyên bi kalîte û pêbawer lê zêde bikî yan jî tavilê jê bibî. Lê ne hewce ye tu texmîn bikî ku ew kes bixwe hewl dida zirarê bide Wîkîpediyê. == Zelalkirina fikaran == Heke tu bixwazî gumanên xwe li ser reftara xebatkarên Wîkîpediyê yên din bînî ziman, ji kerema xwe wan gumanan bi delîlên têkildar îsbat bike, da ku mirov bikaribin bingeha fikarên te fem bikin. Her çiqas reftareke xirab xuya bike jî ku ji ber niyeta xirab be, bi gelemperî çêtir e ku tu reftarê bi xwe çareser bikî bêyî ku behsa motîvan bikî, ku dibe ku hêrsê li her derê zêdetir bike. Ev rêbername mecbûr nake ku edîtor berdewam bi niyeta paqij bifikirin dema delîlên eşkere yên berevajî hene (wek nimûne, [[vandalîzm]]) û ne jî femkirina bi niyeta paqij nîqaş û rexneyê qedexe dike. {{Polîtîka û dîrektîv}} [[Kategorî:!Wîkîpediya]] sh7pynuddjag3s0gr8pivzx5w2wi7r5 2101276 2101275 2026-11-01T16:28:04Z MikaelF 935 /* Mebesta niyeta paqij */ 2101276 wikitext text/x-wiki {{siyaset|WP:NP}} '''Niyeta paqij''' (NP) dema tu beşdarî Wîkîpediyayê dibî bi niyeta paqij bifikre! Ew yek ji prînsîbên bingehîn ên herî girîng ên Wîkîpediyê ye. == Mebesta niyeta paqij == [[Wêne:Şivanxapînok.jpg|thumb|Ji bîr meke ku hiş û çavên te dikarin te bixapînin.]] Piraniya kesên ku dikevin Wîkîpediyê, dixwazin alîkariya projeya Wîkîpediya Kurdî û pêşvebirina ensîklopediya kurdî ya azad bikin, loma divê mirov bi niyeta paqij bifikire. Ji bo vê yekê, bikarînerên din negeze! Ew jî mîna te heman armanca wan heye: parastin û pêşvebirina Wîkîpediya Kurdî. Bi giştî ti kes bi zanebûn hewl nade zirarê bide Wîkîpediyayê, her çiqas kiryarên wan ziyanbar bin jî. Ev prensîbeke bingehîn e li ser Wîkîpediyayê. Bihêle bikarînerên din jî alîkariya projeyê bikin! Bi xirabî li bikarînerên din nenêre û êrîşî wan neke. Heke pirsgirêkek di rûpelên gotûbêjê de derkeve hewl bide bi diyalogeke dostane û bêalî çareser bikî û şîretan li wan bike! == Bikarînerên nûhatî == Bikarînerên nûhatî êdî êdî hînî standardên Wîkîpediya Kurdî dibin; divê tu bêhnfireh bî û bibe alîkarê wan. Wîkîpediya projeyeke kolektîv e, bi alîkariya hemû bikarîneran tê çêkirin. == Gotarên li ser kesên zindî == Bi niyeta baş bifikire: Heke kesek naverokeke nakokî û bê jêder û çavkaniyên pêbawer û sêyem li ser kesekî sax zêde bike, divê tu bi alîkariya çavkaniyên bi kalîte û pêbawer lê zêde bikî yan jî tavilê jê bibî. Lê ne hewce ye tu texmîn bikî ku ew kes bixwe hewl dida zirarê bide Wîkîpediyê. == Zelalkirina fikaran == Heke tu bixwazî gumanên xwe li ser reftara xebatkarên Wîkîpediyê yên din bînî ziman, ji kerema xwe wan gumanan bi delîlên têkildar îsbat bike, da ku mirov bikaribin bingeha fikarên te fem bikin. Her çiqas reftareke xirab xuya bike jî ku ji ber niyeta xirab be, bi gelemperî çêtir e ku tu reftarê bi xwe çareser bikî bêyî ku behsa motîvan bikî, ku dibe ku hêrsê li her derê zêdetir bike. Ev rêbername mecbûr nake ku edîtor berdewam bi niyeta paqij bifikirin dema delîlên eşkere yên berevajî hene (wek nimûne, [[vandalîzm]]) û ne jî femkirina bi niyeta paqij nîqaş û rexneyê qedexe dike. {{Polîtîka û dîrektîv}} [[Kategorî:!Wîkîpediya]] mp6kve9ip84fszhh6mis6p1odtplajt 4 330570 2101254 2026-11-01T15:05:57Z MikaelF 935 Ji bo [[Wîkîpediya:Bi niyeta paqij bifikire]] hat beralîkirin 2101254 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Wîkîpediya:Bi niyeta paqij bifikire]] o64yx6bonmb3pdksolm4oxri8upwj8j 0 330571 2101259 2026-11-01T15:12:32Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Cengê Mastarayê]] weke [[Cenga Mastarayê]] guhart 2101259 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Cenga Mastarayê]] 0hn7frzpp235ede1jqilhmbtnrhcvky 5 330572 2101265 2026-11-01T15:30:09Z Avestaboy 34898 /* Niyeta paqij an niyeta baş */ beşeke nû 2101265 wikitext text/x-wiki == Niyeta paqij an niyeta baş == Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] û @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] '''Bi niyeta paqij bifikre''' an '''Bi niyeta baş bifikre''' ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 15:30, 1 çiriya paşîn 2026 (UTC) 6xply7k51ji4i07gyuz5hrv5zbtocuh 2101266 2101265 2026-11-01T15:30:24Z Avestaboy 34898 2101266 wikitext text/x-wiki == Niyeta paqij an niyeta baş ? == Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] û @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] '''Bi niyeta paqij bifikre''' an '''Bi niyeta baş bifikre''' ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 15:30, 1 çiriya paşîn 2026 (UTC) s4hrx1qfiephtnc0n50jvunot7qbtjw 0 330573 2101295 2026-11-01T18:19:48Z MikaelF 935 Rûpel bi "'''Gula Reş a Xelfetiyê''' cureyeke gula endemîk a reş a herêma [[Xelfetî|Xelfetiyê]] li [[Bakurê Kurdistanê]] ye.<ref>[[Bêrîvan Karatorak]] (2021). "Gula Reş û efsûna axa Xelfetî.", [[Xwebûn]], 88:2021, r. 11.</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Gul]]" hat çêkirin 2101295 wikitext text/x-wiki '''Gula Reş a Xelfetiyê''' cureyeke gula endemîk a reş a herêma [[Xelfetî|Xelfetiyê]] li [[Bakurê Kurdistanê]] ye.<ref>[[Bêrîvan Karatorak]] (2021). "Gula Reş û efsûna axa Xelfetî.", [[Xwebûn]], 88:2021, r. 11.</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Gul]] pkaux7bt2vl912r51t5ftwx726a4kvx 2101297 2101295 2026-11-01T18:26:59Z MikaelF 935 2101297 wikitext text/x-wiki [[Wêne:GulaResXelfeti.jpg|thumb|Gula Reş a Xelfetiyê (2006)]] '''Gula Reş a Xelfetiyê''' cureyekî gula [[endemîk]] a reş a herêma [[Xelfetî|Xelfetiyê]] li [[Bakurê Kurdistanê]] ye.<ref>[[Bêrîvan Karatorak]] (2021). "Gula Reş û efsûna axa Xelfetî.", [[Xwebûn]], 88:2021, r. 11.</ref> {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Gul]] id2dqk5b4mh0ktbabu3tthpbd1qnxwy 2101353 2101297 2026-11-01T20:10:04Z MikaelF 935 Ji bo [[Gula Reş]] hat beralîkirin 2101353 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gula Reş]] mtzsxle15bvftxuoy1u900isivsw1qe 0 330574 2101301 2026-11-01T18:57:38Z Kawa63 105128 Rûpel bi "{{Xebat}}" hat çêkirin 2101301 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2101302 2101301 2026-11-01T19:01:08Z Kawa63 105128 /* */ 2101302 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Franciszka Hanna Arnsztajnowa (paşnavê berî zewacê: ''Meyerson''; 19ê sibata 1865ê li [[Lublin]] – tebaxa 1942yê li [[Gettoya Warşovayê]]) şair, şanonivîs û tercûmana polonî ya bi eslê xwe [[yahûdî]] bû. Beşeke mezin a eserên wê yên afirîner dikeve nava çaxa "[[Polonyaya Ciwan]]" (''Młoda Polska'') û ji aliyê şêwaz ve, dawiya [[Neo-romantîzm|neo-romantîzmê]] dihewîne. Arnsztajnowa wekî "efsaneya Lublinê" tê binavkirin. gg8x9dmok13fvap1887iojx3y1wdrww 2101303 2101302 2026-11-01T19:01:51Z Kawa63 105128 /* */ 2101303 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Franciszka Hanna Arnsztajnowa (paşnavê berî zewacê: ''Meyerson''; 19ê sibata 1865ê li [[Lublin]] – tebaxa 1942yê li [[Gettoya Warşovayê]]) şair, şanonivîs û tercûmana polonî ya bi eslê xwe [[yahûdî]] bû. Beşeke mezin a eserên wê yên afirîner dikeve nava çaxa "[[Polonyaya Ciwan]]" (''Młoda Polska'') û ji aliyê şêwaz ve, dawiya [[Neo-romantîzm|neo-romantîzmê]] dihewîne. Arnsztajnowa wekî "efsaneya Lublinê" tê binavkirin. == Heyat == aly4zi8tmed79p9qmf74v0xxiun2hks 2101304 2101303 2026-11-01T19:04:29Z Kawa63 105128 /* Heyat */ 2101304 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Franciszka Hanna Arnsztajnowa (paşnavê berî zewacê: ''Meyerson''; 19ê sibata 1865ê li [[Lublin]] – tebaxa 1942yê li [[Gettoya Warşovayê]]) şair, şanonivîs û tercûmana polonî ya bi eslê xwe [[yahûdî]] bû. Beşeke mezin a eserên wê yên afirîner dikeve nava çaxa "[[Polonyaya Ciwan]]" (''Młoda Polska'') û ji aliyê şêwaz ve, dawiya [[Neo-romantîzm|neo-romantîzmê]] dihewîne. Arnsztajnowa wekî "efsaneya Lublinê" tê binavkirin. == Heyat == Arnsztajnowa ji lîseya keçan a li Lublinê mezûn bû û piştre li [[Almanya|Almanyayê]] beşdarî kursên [[Derûnnasiya perwerdeyê|pedagogiyê]] bû. Wê çû [[Fransa]], [[Îtalya]] û [[Swîsre|Îswîçreyê]]. Di sala 1885ê de, wê bi dixtorê polonî, Marek Arnsztajn re, zewicî. Wê bi mêrê wê re li Lublinê man; li wir, her du jî di nav derdorên kulturî yên herêmî de aktîv bûn. Mesela di sala 1906ê de, wan "Civaka Lublinê ji bo Pêşxistina Perwerdehiyê" ya bi navê ''Światło'' (ronahî) damezrandin. 8yjce8n7leifpjcxw1v2jk4fwl4vue3 2101306 2101304 2026-11-01T19:09:42Z Kawa63 105128 /* Heyat */ 2101306 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Franciszka Hanna Arnsztajnowa (paşnavê berî zewacê: ''Meyerson''; 19ê sibata 1865ê li [[Lublin]] – tebaxa 1942yê li [[Gettoya Warşovayê]]) şair, şanonivîs û tercûmana polonî ya bi eslê xwe [[yahûdî]] bû. Beşeke mezin a eserên wê yên afirîner dikeve nava çaxa "[[Polonyaya Ciwan]]" (''Młoda Polska'') û ji aliyê şêwaz ve, dawiya [[Neo-romantîzm|neo-romantîzmê]] dihewîne. Arnsztajnowa wekî "efsaneya Lublinê" tê binavkirin. == Heyat == Arnsztajnowa ji lîseya keçan a li Lublinê mezûn bû û piştre li [[Almanya|Almanyayê]] beşdarî kursên [[Derûnnasiya perwerdeyê|pedagogiyê]] bû. Wê çû [[Fransa]], [[Îtalya]] û [[Swîsre|Îswîçreyê]]. Di sala 1885ê de, wê bi dixtorê polonî, Marek Arnsztajn re, zewicî. Wê bi mêrê wê re li Lublinê man; li wir, her du jî di nav derdorên kulturî yên herêmî de aktîv bûn. Mesela di sala 1906ê de, wan "Civaka Lublinê ji bo Pêşxistina Perwerdehiyê" ya bi navê ''Światło'' (ronahî) damezrandin. Wê di sala 1889ê de bi şiîra ''Wrażenia zimowe'', ku di kovara ''Życie'' de hat weşandin, yekê car wekî şair derket pêş. Di salên piştre de, wê şiîran di kovarên ''Ateneum'', ''Kalendarz Lubelski'', ''Sfinks'', ''Ziemia Lubelska'' û ''Życie'' de weşandin. Di sala 1914ê de, ew tevlî [[Rêxistina Eskerî ya Polonî]] (''Polska Organizacja Wojskowa'') bû. Di salên 1920î de, wê di Yekîtiya Karê Sivîl a Jinan (''Związek Pracy Obywatelskiej Kobiet'') de aktîv bû. Herwiha, di sala 1926ê de, wê ji bo rojnameya ''Ziemia Lubelska'' hazirkarî û edîtoriya beşên ''Dodatek Literacki'' (Pêveka Edebî) û ''Dodatek dla Dzieci'' (Pêveka Zarokan) kir. Di sala 1932yê de, wê bi hevkariya [[Józef Czechowicz]] re Rêxistina Nivîskaran a Lublinê damezrand û serokatiya wê kir. Di sala 1934ê de, ew çû [[Warşova|Warşovayê]] û li wir di Enstîtuya Józef Piłsudski de wekî arşîvvan şuxilî. flrbu7e82yzra2y1h4x1c7zor10pd6j 2101307 2101306 2026-11-01T19:10:44Z Kawa63 105128 /* Heyat */ 2101307 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Franciszka Hanna Arnsztajnowa (paşnavê berî zewacê: ''Meyerson''; 19ê sibata 1865ê li [[Lublin]] – tebaxa 1942yê li [[Gettoya Warşovayê]]) şair, şanonivîs û tercûmana polonî ya bi eslê xwe [[yahûdî]] bû. Beşeke mezin a eserên wê yên afirîner dikeve nava çaxa "[[Polonyaya Ciwan]]" (''Młoda Polska'') û ji aliyê şêwaz ve, dawiya [[Neo-romantîzm|neo-romantîzmê]] dihewîne. Arnsztajnowa wekî "efsaneya Lublinê" tê binavkirin. == Heyat == Arnsztajnowa ji lîseya keçan a li Lublinê mezûn bû û piştre li [[Almanya|Almanyayê]] beşdarî kursên [[Derûnnasiya perwerdeyê|pedagogiyê]] bû. Wê çû [[Fransa]], [[Îtalya]] û [[Swîsre|Îswîçreyê]]. Di sala 1885ê de, wê bi dixtorê polonî, Marek Arnsztajn re, zewicî. Wê bi mêrê wê re li Lublinê man; li wir, her du jî di nav derdorên kulturî yên herêmî de aktîv bûn. Mesela di sala 1906ê de, wan "Civaka Lublinê ji bo Pêşxistina Perwerdehiyê" ya bi navê ''Światło'' (ronahî) damezrandin. Wê di sala 1889ê de bi şiîra ''Wrażenia zimowe'', ku di kovara ''Życie'' de hat weşandin, yekê car wekî şair derket pêş. Di salên piştre de, wê şiîran di kovarên ''Ateneum'', ''Kalendarz Lubelski'', ''Sfinks'', ''Ziemia Lubelska'' û ''Życie'' de weşandin. Di sala 1914ê de, ew tevlî [[Rêxistina Eskerî ya Polonî]] (''Polska Organizacja Wojskowa'') bû. Di salên 1920î de, wê di Yekîtiya Karê Sivîl a Jinan (''Związek Pracy Obywatelskiej Kobiet'') de aktîv bû. Herwiha, di sala 1926ê de, wê ji bo rojnameya ''Ziemia Lubelska'' hazirkarî û edîtoriya beşên ''Dodatek Literacki'' (Pêveka Edebî) û ''Dodatek dla Dzieci'' (Pêveka Zarokan) kir. Di sala 1932yê de, wê bi hevkariya [[Józef Czechowicz]] re Rêxistina Nivîskaran a Lublinê damezrand û serokatiya wê kir. Di sala 1934ê de, ew çû [[Warşova|Warşovayê]] û li wir di Enstîtuya Józef Piłsudski de wekî arşîvvan şuxilî. Wexta dagirkeriya Almanyayê ya li ser Polonyayê de, ew li Warşovayê ma û di tebaxa 1942yê de li [[Gettoya Warşo]] heyata xwe ji dest da. 8lv7k6pbfpowk0blnyruntk1jdpnebi 2101308 2101307 2026-11-01T19:11:07Z Kawa63 105128 /* Heyat */ 2101308 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Franciszka Hanna Arnsztajnowa (paşnavê berî zewacê: ''Meyerson''; 19ê sibata 1865ê li [[Lublin]] – tebaxa 1942yê li [[Gettoya Warşovayê]]) şair, şanonivîs û tercûmana polonî ya bi eslê xwe [[yahûdî]] bû. Beşeke mezin a eserên wê yên afirîner dikeve nava çaxa "[[Polonyaya Ciwan]]" (''Młoda Polska'') û ji aliyê şêwaz ve, dawiya [[Neo-romantîzm|neo-romantîzmê]] dihewîne. Arnsztajnowa wekî "efsaneya Lublinê" tê binavkirin. == Heyat == Arnsztajnowa ji lîseya keçan a li Lublinê mezûn bû û piştre li [[Almanya|Almanyayê]] beşdarî kursên [[Derûnnasiya perwerdeyê|pedagogiyê]] bû. Wê çû [[Fransa]], [[Îtalya]] û [[Swîsre|Îswîçreyê]]. Di sala 1885ê de, wê bi dixtorê polonî, Marek Arnsztajn re, zewicî. Wê bi mêrê wê re li Lublinê man; li wir, her du jî di nav derdorên kulturî yên herêmî de aktîv bûn. Mesela di sala 1906ê de, wan "Civaka Lublinê ji bo Pêşxistina Perwerdehiyê" ya bi navê ''Światło'' (ronahî) damezrandin. Wê di sala 1889ê de bi şiîra ''Wrażenia zimowe'', ku di kovara ''Życie'' de hat weşandin, yekê car wekî şair derket pêş. Di salên piştre de, wê şiîran di kovarên ''Ateneum'', ''Kalendarz Lubelski'', ''Sfinks'', ''Ziemia Lubelska'' û ''Życie'' de weşandin. Di sala 1914ê de, ew tevlî [[Rêxistina Eskerî ya Polonî]] (''Polska Organizacja Wojskowa'') bû. Di salên 1920î de, wê di Yekîtiya Karê Sivîl a Jinan (''Związek Pracy Obywatelskiej Kobiet'') de aktîv bû. Herwiha, di sala 1926ê de, wê ji bo rojnameya ''Ziemia Lubelska'' hazirkarî û edîtoriya beşên ''Dodatek Literacki'' (Pêveka Edebî) û ''Dodatek dla Dzieci'' (Pêveka Zarokan) kir. Di sala 1932yê de, wê bi hevkariya [[Józef Czechowicz]] re Rêxistina Nivîskaran a Lublinê damezrand û serokatiya wê kir. Di sala 1934ê de, ew çû [[Warşova|Warşovayê]] û li wir di Enstîtuya Józef Piłsudski de wekî arşîvvan şuxilî. Wexta dagirkeriya Almanyayê ya li ser Polonyayê de, ew li Warşovayê ma û di tebaxa 1942yê de li [[Gettoya Warşo]] heyata xwe ji dest da. == Eser == == Çavkanî == {{Çavkanî}} j2dfri67288wh4c9h2rt2pfurywb5nc 2101309 2101308 2026-11-01T19:11:41Z Kawa63 105128 /* Eser */ 2101309 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Franciszka Hanna Arnsztajnowa (paşnavê berî zewacê: ''Meyerson''; 19ê sibata 1865ê li [[Lublin]] – tebaxa 1942yê li [[Gettoya Warşovayê]]) şair, şanonivîs û tercûmana polonî ya bi eslê xwe [[yahûdî]] bû. Beşeke mezin a eserên wê yên afirîner dikeve nava çaxa "[[Polonyaya Ciwan]]" (''Młoda Polska'') û ji aliyê şêwaz ve, dawiya [[Neo-romantîzm|neo-romantîzmê]] dihewîne. Arnsztajnowa wekî "efsaneya Lublinê" tê binavkirin. == Heyat == Arnsztajnowa ji lîseya keçan a li Lublinê mezûn bû û piştre li [[Almanya|Almanyayê]] beşdarî kursên [[Derûnnasiya perwerdeyê|pedagogiyê]] bû. Wê çû [[Fransa]], [[Îtalya]] û [[Swîsre|Îswîçreyê]]. Di sala 1885ê de, wê bi dixtorê polonî, Marek Arnsztajn re, zewicî. Wê bi mêrê wê re li Lublinê man; li wir, her du jî di nav derdorên kulturî yên herêmî de aktîv bûn. Mesela di sala 1906ê de, wan "Civaka Lublinê ji bo Pêşxistina Perwerdehiyê" ya bi navê ''Światło'' (ronahî) damezrandin. Wê di sala 1889ê de bi şiîra ''Wrażenia zimowe'', ku di kovara ''Życie'' de hat weşandin, yekê car wekî şair derket pêş. Di salên piştre de, wê şiîran di kovarên ''Ateneum'', ''Kalendarz Lubelski'', ''Sfinks'', ''Ziemia Lubelska'' û ''Życie'' de weşandin. Di sala 1914ê de, ew tevlî [[Rêxistina Eskerî ya Polonî]] (''Polska Organizacja Wojskowa'') bû. Di salên 1920î de, wê di Yekîtiya Karê Sivîl a Jinan (''Związek Pracy Obywatelskiej Kobiet'') de aktîv bû. Herwiha, di sala 1926ê de, wê ji bo rojnameya ''Ziemia Lubelska'' hazirkarî û edîtoriya beşên ''Dodatek Literacki'' (Pêveka Edebî) û ''Dodatek dla Dzieci'' (Pêveka Zarokan) kir. Di sala 1932yê de, wê bi hevkariya [[Józef Czechowicz]] re Rêxistina Nivîskaran a Lublinê damezrand û serokatiya wê kir. Di sala 1934ê de, ew çû [[Warşova|Warşovayê]] û li wir di Enstîtuya Józef Piłsudski de wekî arşîvvan şuxilî. Wexta dagirkeriya Almanyayê ya li ser Polonyayê de, ew li Warşovayê ma û di tebaxa 1942yê de li [[Gettoya Warşo]] heyata xwe ji dest da. == Eser == === Şano === === Lîrîk === == Çavkanî == {{Çavkanî}} ovophwma29abenxu59r0ioaa9je2ph8 2101310 2101309 2026-11-01T19:12:26Z Kawa63 105128 /* Şano */ 2101310 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Franciszka Hanna Arnsztajnowa (paşnavê berî zewacê: ''Meyerson''; 19ê sibata 1865ê li [[Lublin]] – tebaxa 1942yê li [[Gettoya Warşovayê]]) şair, şanonivîs û tercûmana polonî ya bi eslê xwe [[yahûdî]] bû. Beşeke mezin a eserên wê yên afirîner dikeve nava çaxa "[[Polonyaya Ciwan]]" (''Młoda Polska'') û ji aliyê şêwaz ve, dawiya [[Neo-romantîzm|neo-romantîzmê]] dihewîne. Arnsztajnowa wekî "efsaneya Lublinê" tê binavkirin. == Heyat == Arnsztajnowa ji lîseya keçan a li Lublinê mezûn bû û piştre li [[Almanya|Almanyayê]] beşdarî kursên [[Derûnnasiya perwerdeyê|pedagogiyê]] bû. Wê çû [[Fransa]], [[Îtalya]] û [[Swîsre|Îswîçreyê]]. Di sala 1885ê de, wê bi dixtorê polonî, Marek Arnsztajn re, zewicî. Wê bi mêrê wê re li Lublinê man; li wir, her du jî di nav derdorên kulturî yên herêmî de aktîv bûn. Mesela di sala 1906ê de, wan "Civaka Lublinê ji bo Pêşxistina Perwerdehiyê" ya bi navê ''Światło'' (ronahî) damezrandin. Wê di sala 1889ê de bi şiîra ''Wrażenia zimowe'', ku di kovara ''Życie'' de hat weşandin, yekê car wekî şair derket pêş. Di salên piştre de, wê şiîran di kovarên ''Ateneum'', ''Kalendarz Lubelski'', ''Sfinks'', ''Ziemia Lubelska'' û ''Życie'' de weşandin. Di sala 1914ê de, ew tevlî [[Rêxistina Eskerî ya Polonî]] (''Polska Organizacja Wojskowa'') bû. Di salên 1920î de, wê di Yekîtiya Karê Sivîl a Jinan (''Związek Pracy Obywatelskiej Kobiet'') de aktîv bû. Herwiha, di sala 1926ê de, wê ji bo rojnameya ''Ziemia Lubelska'' hazirkarî û edîtoriya beşên ''Dodatek Literacki'' (Pêveka Edebî) û ''Dodatek dla Dzieci'' (Pêveka Zarokan) kir. Di sala 1932yê de, wê bi hevkariya [[Józef Czechowicz]] re Rêxistina Nivîskaran a Lublinê damezrand û serokatiya wê kir. Di sala 1934ê de, ew çû [[Warşova|Warşovayê]] û li wir di Enstîtuya Józef Piłsudski de wekî arşîvvan şuxilî. Wexta dagirkeriya Almanyayê ya li ser Polonyayê de, ew li Warşovayê ma û di tebaxa 1942yê de li [[Gettoya Warşo]] heyata xwe ji dest da. == Eser == === Şiîr === === Drama === === Lîrîk === == Çavkanî == {{Çavkanî}} bu411cauqpm6l0dxrpt114wnbbz5bdy 2101311 2101310 2026-11-01T19:12:35Z Kawa63 105128 /* Eser */ 2101311 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Franciszka Hanna Arnsztajnowa (paşnavê berî zewacê: ''Meyerson''; 19ê sibata 1865ê li [[Lublin]] – tebaxa 1942yê li [[Gettoya Warşovayê]]) şair, şanonivîs û tercûmana polonî ya bi eslê xwe [[yahûdî]] bû. Beşeke mezin a eserên wê yên afirîner dikeve nava çaxa "[[Polonyaya Ciwan]]" (''Młoda Polska'') û ji aliyê şêwaz ve, dawiya [[Neo-romantîzm|neo-romantîzmê]] dihewîne. Arnsztajnowa wekî "efsaneya Lublinê" tê binavkirin. == Heyat == Arnsztajnowa ji lîseya keçan a li Lublinê mezûn bû û piştre li [[Almanya|Almanyayê]] beşdarî kursên [[Derûnnasiya perwerdeyê|pedagogiyê]] bû. Wê çû [[Fransa]], [[Îtalya]] û [[Swîsre|Îswîçreyê]]. Di sala 1885ê de, wê bi dixtorê polonî, Marek Arnsztajn re, zewicî. Wê bi mêrê wê re li Lublinê man; li wir, her du jî di nav derdorên kulturî yên herêmî de aktîv bûn. Mesela di sala 1906ê de, wan "Civaka Lublinê ji bo Pêşxistina Perwerdehiyê" ya bi navê ''Światło'' (ronahî) damezrandin. Wê di sala 1889ê de bi şiîra ''Wrażenia zimowe'', ku di kovara ''Życie'' de hat weşandin, yekê car wekî şair derket pêş. Di salên piştre de, wê şiîran di kovarên ''Ateneum'', ''Kalendarz Lubelski'', ''Sfinks'', ''Ziemia Lubelska'' û ''Życie'' de weşandin. Di sala 1914ê de, ew tevlî [[Rêxistina Eskerî ya Polonî]] (''Polska Organizacja Wojskowa'') bû. Di salên 1920î de, wê di Yekîtiya Karê Sivîl a Jinan (''Związek Pracy Obywatelskiej Kobiet'') de aktîv bû. Herwiha, di sala 1926ê de, wê ji bo rojnameya ''Ziemia Lubelska'' hazirkarî û edîtoriya beşên ''Dodatek Literacki'' (Pêveka Edebî) û ''Dodatek dla Dzieci'' (Pêveka Zarokan) kir. Di sala 1932yê de, wê bi hevkariya [[Józef Czechowicz]] re Rêxistina Nivîskaran a Lublinê damezrand û serokatiya wê kir. Di sala 1934ê de, ew çû [[Warşova|Warşovayê]] û li wir di Enstîtuya Józef Piłsudski de wekî arşîvvan şuxilî. Wexta dagirkeriya Almanyayê ya li ser Polonyayê de, ew li Warşovayê ma û di tebaxa 1942yê de li [[Gettoya Warşo]] heyata xwe ji dest da. == Eser == === Şiîr === === Drama === == Çavkanî == {{Çavkanî}} 4949sf6axe07jnbgbnqo9rvi96y4b43 2101312 2101311 2026-11-01T19:13:41Z Kawa63 105128 /* Şiîr */ 2101312 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Franciszka Hanna Arnsztajnowa (paşnavê berî zewacê: ''Meyerson''; 19ê sibata 1865ê li [[Lublin]] – tebaxa 1942yê li [[Gettoya Warşovayê]]) şair, şanonivîs û tercûmana polonî ya bi eslê xwe [[yahûdî]] bû. Beşeke mezin a eserên wê yên afirîner dikeve nava çaxa "[[Polonyaya Ciwan]]" (''Młoda Polska'') û ji aliyê şêwaz ve, dawiya [[Neo-romantîzm|neo-romantîzmê]] dihewîne. Arnsztajnowa wekî "efsaneya Lublinê" tê binavkirin. == Heyat == Arnsztajnowa ji lîseya keçan a li Lublinê mezûn bû û piştre li [[Almanya|Almanyayê]] beşdarî kursên [[Derûnnasiya perwerdeyê|pedagogiyê]] bû. Wê çû [[Fransa]], [[Îtalya]] û [[Swîsre|Îswîçreyê]]. Di sala 1885ê de, wê bi dixtorê polonî, Marek Arnsztajn re, zewicî. Wê bi mêrê wê re li Lublinê man; li wir, her du jî di nav derdorên kulturî yên herêmî de aktîv bûn. Mesela di sala 1906ê de, wan "Civaka Lublinê ji bo Pêşxistina Perwerdehiyê" ya bi navê ''Światło'' (ronahî) damezrandin. Wê di sala 1889ê de bi şiîra ''Wrażenia zimowe'', ku di kovara ''Życie'' de hat weşandin, yekê car wekî şair derket pêş. Di salên piştre de, wê şiîran di kovarên ''Ateneum'', ''Kalendarz Lubelski'', ''Sfinks'', ''Ziemia Lubelska'' û ''Życie'' de weşandin. Di sala 1914ê de, ew tevlî [[Rêxistina Eskerî ya Polonî]] (''Polska Organizacja Wojskowa'') bû. Di salên 1920î de, wê di Yekîtiya Karê Sivîl a Jinan (''Związek Pracy Obywatelskiej Kobiet'') de aktîv bû. Herwiha, di sala 1926ê de, wê ji bo rojnameya ''Ziemia Lubelska'' hazirkarî û edîtoriya beşên ''Dodatek Literacki'' (Pêveka Edebî) û ''Dodatek dla Dzieci'' (Pêveka Zarokan) kir. Di sala 1932yê de, wê bi hevkariya [[Józef Czechowicz]] re Rêxistina Nivîskaran a Lublinê damezrand û serokatiya wê kir. Di sala 1934ê de, ew çû [[Warşova|Warşovayê]] û li wir di Enstîtuya Józef Piłsudski de wekî arşîvvan şuxilî. Wexta dagirkeriya Almanyayê ya li ser Polonyayê de, ew li Warşovayê ma û di tebaxa 1942yê de li [[Gettoya Warşo]] heyata xwe ji dest da. == Eser == === Şiîr === * ''Poezye'' (1895) * ''Poezye: serya druga'' (1899) * ''Archanioł jutra'' (1924) * ''Odloty'' (1932) * ''Stare kamienie'' (1934) === Drama === == Çavkanî == {{Çavkanî}} hulktbbh20ffr9p6eqemh38ejbck9g9 2101313 2101312 2026-11-01T19:14:18Z Kawa63 105128 /* Drama */ 2101313 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Franciszka Hanna Arnsztajnowa (paşnavê berî zewacê: ''Meyerson''; 19ê sibata 1865ê li [[Lublin]] – tebaxa 1942yê li [[Gettoya Warşovayê]]) şair, şanonivîs û tercûmana polonî ya bi eslê xwe [[yahûdî]] bû. Beşeke mezin a eserên wê yên afirîner dikeve nava çaxa "[[Polonyaya Ciwan]]" (''Młoda Polska'') û ji aliyê şêwaz ve, dawiya [[Neo-romantîzm|neo-romantîzmê]] dihewîne. Arnsztajnowa wekî "efsaneya Lublinê" tê binavkirin. == Heyat == Arnsztajnowa ji lîseya keçan a li Lublinê mezûn bû û piştre li [[Almanya|Almanyayê]] beşdarî kursên [[Derûnnasiya perwerdeyê|pedagogiyê]] bû. Wê çû [[Fransa]], [[Îtalya]] û [[Swîsre|Îswîçreyê]]. Di sala 1885ê de, wê bi dixtorê polonî, Marek Arnsztajn re, zewicî. Wê bi mêrê wê re li Lublinê man; li wir, her du jî di nav derdorên kulturî yên herêmî de aktîv bûn. Mesela di sala 1906ê de, wan "Civaka Lublinê ji bo Pêşxistina Perwerdehiyê" ya bi navê ''Światło'' (ronahî) damezrandin. Wê di sala 1889ê de bi şiîra ''Wrażenia zimowe'', ku di kovara ''Życie'' de hat weşandin, yekê car wekî şair derket pêş. Di salên piştre de, wê şiîran di kovarên ''Ateneum'', ''Kalendarz Lubelski'', ''Sfinks'', ''Ziemia Lubelska'' û ''Życie'' de weşandin. Di sala 1914ê de, ew tevlî [[Rêxistina Eskerî ya Polonî]] (''Polska Organizacja Wojskowa'') bû. Di salên 1920î de, wê di Yekîtiya Karê Sivîl a Jinan (''Związek Pracy Obywatelskiej Kobiet'') de aktîv bû. Herwiha, di sala 1926ê de, wê ji bo rojnameya ''Ziemia Lubelska'' hazirkarî û edîtoriya beşên ''Dodatek Literacki'' (Pêveka Edebî) û ''Dodatek dla Dzieci'' (Pêveka Zarokan) kir. Di sala 1932yê de, wê bi hevkariya [[Józef Czechowicz]] re Rêxistina Nivîskaran a Lublinê damezrand û serokatiya wê kir. Di sala 1934ê de, ew çû [[Warşova|Warşovayê]] û li wir di Enstîtuya Józef Piłsudski de wekî arşîvvan şuxilî. Wexta dagirkeriya Almanyayê ya li ser Polonyayê de, ew li Warşovayê ma û di tebaxa 1942yê de li [[Gettoya Warşo]] heyata xwe ji dest da. == Eser == === Şiîr === * ''Poezye'' (1895) * ''Poezye: serya druga'' (1899) * ''Archanioł jutra'' (1924) * ''Odloty'' (1932) * ''Stare kamienie'' (1934) === Drama === * ''Widmo: Ballada w I akcie'' (1905) * ''Luxoniolo'' (1911) == Çavkanî == {{Çavkanî}} ma5msmacd4b76te6e1nxq8g8yxhjlk5 2101314 2101313 2026-11-01T19:14:33Z Kawa63 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Helbestvanên polonyayî]] 2101314 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Franciszka Hanna Arnsztajnowa (paşnavê berî zewacê: ''Meyerson''; 19ê sibata 1865ê li [[Lublin]] – tebaxa 1942yê li [[Gettoya Warşovayê]]) şair, şanonivîs û tercûmana polonî ya bi eslê xwe [[yahûdî]] bû. Beşeke mezin a eserên wê yên afirîner dikeve nava çaxa "[[Polonyaya Ciwan]]" (''Młoda Polska'') û ji aliyê şêwaz ve, dawiya [[Neo-romantîzm|neo-romantîzmê]] dihewîne. Arnsztajnowa wekî "efsaneya Lublinê" tê binavkirin. == Heyat == Arnsztajnowa ji lîseya keçan a li Lublinê mezûn bû û piştre li [[Almanya|Almanyayê]] beşdarî kursên [[Derûnnasiya perwerdeyê|pedagogiyê]] bû. Wê çû [[Fransa]], [[Îtalya]] û [[Swîsre|Îswîçreyê]]. Di sala 1885ê de, wê bi dixtorê polonî, Marek Arnsztajn re, zewicî. Wê bi mêrê wê re li Lublinê man; li wir, her du jî di nav derdorên kulturî yên herêmî de aktîv bûn. Mesela di sala 1906ê de, wan "Civaka Lublinê ji bo Pêşxistina Perwerdehiyê" ya bi navê ''Światło'' (ronahî) damezrandin. Wê di sala 1889ê de bi şiîra ''Wrażenia zimowe'', ku di kovara ''Życie'' de hat weşandin, yekê car wekî şair derket pêş. Di salên piştre de, wê şiîran di kovarên ''Ateneum'', ''Kalendarz Lubelski'', ''Sfinks'', ''Ziemia Lubelska'' û ''Życie'' de weşandin. Di sala 1914ê de, ew tevlî [[Rêxistina Eskerî ya Polonî]] (''Polska Organizacja Wojskowa'') bû. Di salên 1920î de, wê di Yekîtiya Karê Sivîl a Jinan (''Związek Pracy Obywatelskiej Kobiet'') de aktîv bû. Herwiha, di sala 1926ê de, wê ji bo rojnameya ''Ziemia Lubelska'' hazirkarî û edîtoriya beşên ''Dodatek Literacki'' (Pêveka Edebî) û ''Dodatek dla Dzieci'' (Pêveka Zarokan) kir. Di sala 1932yê de, wê bi hevkariya [[Józef Czechowicz]] re Rêxistina Nivîskaran a Lublinê damezrand û serokatiya wê kir. Di sala 1934ê de, ew çû [[Warşova|Warşovayê]] û li wir di Enstîtuya Józef Piłsudski de wekî arşîvvan şuxilî. Wexta dagirkeriya Almanyayê ya li ser Polonyayê de, ew li Warşovayê ma û di tebaxa 1942yê de li [[Gettoya Warşo]] heyata xwe ji dest da. == Eser == === Şiîr === * ''Poezye'' (1895) * ''Poezye: serya druga'' (1899) * ''Archanioł jutra'' (1924) * ''Odloty'' (1932) * ''Stare kamienie'' (1934) === Drama === * ''Widmo: Ballada w I akcie'' (1905) * ''Luxoniolo'' (1911) == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên polonyayî]] mvpgn6ekcgyznr190yrpyq1oo7xqh7i 2101315 2101314 2026-11-01T19:14:52Z Kawa63 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Helbestvanên cihû]] 2101315 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Franciszka Hanna Arnsztajnowa (paşnavê berî zewacê: ''Meyerson''; 19ê sibata 1865ê li [[Lublin]] – tebaxa 1942yê li [[Gettoya Warşovayê]]) şair, şanonivîs û tercûmana polonî ya bi eslê xwe [[yahûdî]] bû. Beşeke mezin a eserên wê yên afirîner dikeve nava çaxa "[[Polonyaya Ciwan]]" (''Młoda Polska'') û ji aliyê şêwaz ve, dawiya [[Neo-romantîzm|neo-romantîzmê]] dihewîne. Arnsztajnowa wekî "efsaneya Lublinê" tê binavkirin. == Heyat == Arnsztajnowa ji lîseya keçan a li Lublinê mezûn bû û piştre li [[Almanya|Almanyayê]] beşdarî kursên [[Derûnnasiya perwerdeyê|pedagogiyê]] bû. Wê çû [[Fransa]], [[Îtalya]] û [[Swîsre|Îswîçreyê]]. Di sala 1885ê de, wê bi dixtorê polonî, Marek Arnsztajn re, zewicî. Wê bi mêrê wê re li Lublinê man; li wir, her du jî di nav derdorên kulturî yên herêmî de aktîv bûn. Mesela di sala 1906ê de, wan "Civaka Lublinê ji bo Pêşxistina Perwerdehiyê" ya bi navê ''Światło'' (ronahî) damezrandin. Wê di sala 1889ê de bi şiîra ''Wrażenia zimowe'', ku di kovara ''Życie'' de hat weşandin, yekê car wekî şair derket pêş. Di salên piştre de, wê şiîran di kovarên ''Ateneum'', ''Kalendarz Lubelski'', ''Sfinks'', ''Ziemia Lubelska'' û ''Życie'' de weşandin. Di sala 1914ê de, ew tevlî [[Rêxistina Eskerî ya Polonî]] (''Polska Organizacja Wojskowa'') bû. Di salên 1920î de, wê di Yekîtiya Karê Sivîl a Jinan (''Związek Pracy Obywatelskiej Kobiet'') de aktîv bû. Herwiha, di sala 1926ê de, wê ji bo rojnameya ''Ziemia Lubelska'' hazirkarî û edîtoriya beşên ''Dodatek Literacki'' (Pêveka Edebî) û ''Dodatek dla Dzieci'' (Pêveka Zarokan) kir. Di sala 1932yê de, wê bi hevkariya [[Józef Czechowicz]] re Rêxistina Nivîskaran a Lublinê damezrand û serokatiya wê kir. Di sala 1934ê de, ew çû [[Warşova|Warşovayê]] û li wir di Enstîtuya Józef Piłsudski de wekî arşîvvan şuxilî. Wexta dagirkeriya Almanyayê ya li ser Polonyayê de, ew li Warşovayê ma û di tebaxa 1942yê de li [[Gettoya Warşo]] heyata xwe ji dest da. == Eser == === Şiîr === * ''Poezye'' (1895) * ''Poezye: serya druga'' (1899) * ''Archanioł jutra'' (1924) * ''Odloty'' (1932) * ''Stare kamienie'' (1934) === Drama === * ''Widmo: Ballada w I akcie'' (1905) * ''Luxoniolo'' (1911) == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên polonyayî]] [[Kategorî:Helbestvanên cihû]] rfozk57zjjhwsvqtnfavnmwekkbm1r3 2101316 2101315 2026-11-01T19:15:20Z Kawa63 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Nivîskarên polonyayî]] 2101316 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Franciszka Hanna Arnsztajnowa (paşnavê berî zewacê: ''Meyerson''; 19ê sibata 1865ê li [[Lublin]] – tebaxa 1942yê li [[Gettoya Warşovayê]]) şair, şanonivîs û tercûmana polonî ya bi eslê xwe [[yahûdî]] bû. Beşeke mezin a eserên wê yên afirîner dikeve nava çaxa "[[Polonyaya Ciwan]]" (''Młoda Polska'') û ji aliyê şêwaz ve, dawiya [[Neo-romantîzm|neo-romantîzmê]] dihewîne. Arnsztajnowa wekî "efsaneya Lublinê" tê binavkirin. == Heyat == Arnsztajnowa ji lîseya keçan a li Lublinê mezûn bû û piştre li [[Almanya|Almanyayê]] beşdarî kursên [[Derûnnasiya perwerdeyê|pedagogiyê]] bû. Wê çû [[Fransa]], [[Îtalya]] û [[Swîsre|Îswîçreyê]]. Di sala 1885ê de, wê bi dixtorê polonî, Marek Arnsztajn re, zewicî. Wê bi mêrê wê re li Lublinê man; li wir, her du jî di nav derdorên kulturî yên herêmî de aktîv bûn. Mesela di sala 1906ê de, wan "Civaka Lublinê ji bo Pêşxistina Perwerdehiyê" ya bi navê ''Światło'' (ronahî) damezrandin. Wê di sala 1889ê de bi şiîra ''Wrażenia zimowe'', ku di kovara ''Życie'' de hat weşandin, yekê car wekî şair derket pêş. Di salên piştre de, wê şiîran di kovarên ''Ateneum'', ''Kalendarz Lubelski'', ''Sfinks'', ''Ziemia Lubelska'' û ''Życie'' de weşandin. Di sala 1914ê de, ew tevlî [[Rêxistina Eskerî ya Polonî]] (''Polska Organizacja Wojskowa'') bû. Di salên 1920î de, wê di Yekîtiya Karê Sivîl a Jinan (''Związek Pracy Obywatelskiej Kobiet'') de aktîv bû. Herwiha, di sala 1926ê de, wê ji bo rojnameya ''Ziemia Lubelska'' hazirkarî û edîtoriya beşên ''Dodatek Literacki'' (Pêveka Edebî) û ''Dodatek dla Dzieci'' (Pêveka Zarokan) kir. Di sala 1932yê de, wê bi hevkariya [[Józef Czechowicz]] re Rêxistina Nivîskaran a Lublinê damezrand û serokatiya wê kir. Di sala 1934ê de, ew çû [[Warşova|Warşovayê]] û li wir di Enstîtuya Józef Piłsudski de wekî arşîvvan şuxilî. Wexta dagirkeriya Almanyayê ya li ser Polonyayê de, ew li Warşovayê ma û di tebaxa 1942yê de li [[Gettoya Warşo]] heyata xwe ji dest da. == Eser == === Şiîr === * ''Poezye'' (1895) * ''Poezye: serya druga'' (1899) * ''Archanioł jutra'' (1924) * ''Odloty'' (1932) * ''Stare kamienie'' (1934) === Drama === * ''Widmo: Ballada w I akcie'' (1905) * ''Luxoniolo'' (1911) == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên polonyayî]] [[Kategorî:Helbestvanên cihû]] [[Kategorî:Nivîskarên polonyayî]] df6cvs02hmejyd1jety67f1iierjvb8 2101317 2101316 2026-11-01T19:15:55Z Kawa63 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Jidayikbûn 1865]] 2101317 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Franciszka Hanna Arnsztajnowa (paşnavê berî zewacê: ''Meyerson''; 19ê sibata 1865ê li [[Lublin]] – tebaxa 1942yê li [[Gettoya Warşovayê]]) şair, şanonivîs û tercûmana polonî ya bi eslê xwe [[yahûdî]] bû. Beşeke mezin a eserên wê yên afirîner dikeve nava çaxa "[[Polonyaya Ciwan]]" (''Młoda Polska'') û ji aliyê şêwaz ve, dawiya [[Neo-romantîzm|neo-romantîzmê]] dihewîne. Arnsztajnowa wekî "efsaneya Lublinê" tê binavkirin. == Heyat == Arnsztajnowa ji lîseya keçan a li Lublinê mezûn bû û piştre li [[Almanya|Almanyayê]] beşdarî kursên [[Derûnnasiya perwerdeyê|pedagogiyê]] bû. Wê çû [[Fransa]], [[Îtalya]] û [[Swîsre|Îswîçreyê]]. Di sala 1885ê de, wê bi dixtorê polonî, Marek Arnsztajn re, zewicî. Wê bi mêrê wê re li Lublinê man; li wir, her du jî di nav derdorên kulturî yên herêmî de aktîv bûn. Mesela di sala 1906ê de, wan "Civaka Lublinê ji bo Pêşxistina Perwerdehiyê" ya bi navê ''Światło'' (ronahî) damezrandin. Wê di sala 1889ê de bi şiîra ''Wrażenia zimowe'', ku di kovara ''Życie'' de hat weşandin, yekê car wekî şair derket pêş. Di salên piştre de, wê şiîran di kovarên ''Ateneum'', ''Kalendarz Lubelski'', ''Sfinks'', ''Ziemia Lubelska'' û ''Życie'' de weşandin. Di sala 1914ê de, ew tevlî [[Rêxistina Eskerî ya Polonî]] (''Polska Organizacja Wojskowa'') bû. Di salên 1920î de, wê di Yekîtiya Karê Sivîl a Jinan (''Związek Pracy Obywatelskiej Kobiet'') de aktîv bû. Herwiha, di sala 1926ê de, wê ji bo rojnameya ''Ziemia Lubelska'' hazirkarî û edîtoriya beşên ''Dodatek Literacki'' (Pêveka Edebî) û ''Dodatek dla Dzieci'' (Pêveka Zarokan) kir. Di sala 1932yê de, wê bi hevkariya [[Józef Czechowicz]] re Rêxistina Nivîskaran a Lublinê damezrand û serokatiya wê kir. Di sala 1934ê de, ew çû [[Warşova|Warşovayê]] û li wir di Enstîtuya Józef Piłsudski de wekî arşîvvan şuxilî. Wexta dagirkeriya Almanyayê ya li ser Polonyayê de, ew li Warşovayê ma û di tebaxa 1942yê de li [[Gettoya Warşo]] heyata xwe ji dest da. == Eser == === Şiîr === * ''Poezye'' (1895) * ''Poezye: serya druga'' (1899) * ''Archanioł jutra'' (1924) * ''Odloty'' (1932) * ''Stare kamienie'' (1934) === Drama === * ''Widmo: Ballada w I akcie'' (1905) * ''Luxoniolo'' (1911) == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên polonyayî]] [[Kategorî:Helbestvanên cihû]] [[Kategorî:Nivîskarên polonyayî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1865]] 4rbiv1624619imz1ltx0v9f8m0bv0yo 2101318 2101317 2026-11-01T19:16:03Z Kawa63 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Mirin 1942]] 2101318 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Franciszka Hanna Arnsztajnowa (paşnavê berî zewacê: ''Meyerson''; 19ê sibata 1865ê li [[Lublin]] – tebaxa 1942yê li [[Gettoya Warşovayê]]) şair, şanonivîs û tercûmana polonî ya bi eslê xwe [[yahûdî]] bû. Beşeke mezin a eserên wê yên afirîner dikeve nava çaxa "[[Polonyaya Ciwan]]" (''Młoda Polska'') û ji aliyê şêwaz ve, dawiya [[Neo-romantîzm|neo-romantîzmê]] dihewîne. Arnsztajnowa wekî "efsaneya Lublinê" tê binavkirin. == Heyat == Arnsztajnowa ji lîseya keçan a li Lublinê mezûn bû û piştre li [[Almanya|Almanyayê]] beşdarî kursên [[Derûnnasiya perwerdeyê|pedagogiyê]] bû. Wê çû [[Fransa]], [[Îtalya]] û [[Swîsre|Îswîçreyê]]. Di sala 1885ê de, wê bi dixtorê polonî, Marek Arnsztajn re, zewicî. Wê bi mêrê wê re li Lublinê man; li wir, her du jî di nav derdorên kulturî yên herêmî de aktîv bûn. Mesela di sala 1906ê de, wan "Civaka Lublinê ji bo Pêşxistina Perwerdehiyê" ya bi navê ''Światło'' (ronahî) damezrandin. Wê di sala 1889ê de bi şiîra ''Wrażenia zimowe'', ku di kovara ''Życie'' de hat weşandin, yekê car wekî şair derket pêş. Di salên piştre de, wê şiîran di kovarên ''Ateneum'', ''Kalendarz Lubelski'', ''Sfinks'', ''Ziemia Lubelska'' û ''Życie'' de weşandin. Di sala 1914ê de, ew tevlî [[Rêxistina Eskerî ya Polonî]] (''Polska Organizacja Wojskowa'') bû. Di salên 1920î de, wê di Yekîtiya Karê Sivîl a Jinan (''Związek Pracy Obywatelskiej Kobiet'') de aktîv bû. Herwiha, di sala 1926ê de, wê ji bo rojnameya ''Ziemia Lubelska'' hazirkarî û edîtoriya beşên ''Dodatek Literacki'' (Pêveka Edebî) û ''Dodatek dla Dzieci'' (Pêveka Zarokan) kir. Di sala 1932yê de, wê bi hevkariya [[Józef Czechowicz]] re Rêxistina Nivîskaran a Lublinê damezrand û serokatiya wê kir. Di sala 1934ê de, ew çû [[Warşova|Warşovayê]] û li wir di Enstîtuya Józef Piłsudski de wekî arşîvvan şuxilî. Wexta dagirkeriya Almanyayê ya li ser Polonyayê de, ew li Warşovayê ma û di tebaxa 1942yê de li [[Gettoya Warşo]] heyata xwe ji dest da. == Eser == === Şiîr === * ''Poezye'' (1895) * ''Poezye: serya druga'' (1899) * ''Archanioł jutra'' (1924) * ''Odloty'' (1932) * ''Stare kamienie'' (1934) === Drama === * ''Widmo: Ballada w I akcie'' (1905) * ''Luxoniolo'' (1911) == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên polonyayî]] [[Kategorî:Helbestvanên cihû]] [[Kategorî:Nivîskarên polonyayî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1865]] [[Kategorî:Mirin 1942]] ha8wzrxqsc6e1vves0bkghydhsyjvil 2101319 2101318 2026-11-01T19:16:56Z Kawa63 105128 /* */ 2101319 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Franciszka Arnsztajnowa, portrait 2.jpg|thumb|Franciszka Arnsztajnowa {{Derdora}} 1890î]] Franciszka Hanna Arnsztajnowa (paşnavê berî zewacê: ''Meyerson''; 19ê sibata 1865ê li [[Lublin]] – tebaxa 1942yê li [[Gettoya Warşovayê]]) şair, şanonivîs û tercûmana polonî ya bi eslê xwe [[yahûdî]] bû. Beşeke mezin a eserên wê yên afirîner dikeve nava çaxa "[[Polonyaya Ciwan]]" (''Młoda Polska'') û ji aliyê şêwaz ve, dawiya [[Neo-romantîzm|neo-romantîzmê]] dihewîne. Arnsztajnowa wekî "efsaneya Lublinê" tê binavkirin. == Heyat == Arnsztajnowa ji lîseya keçan a li Lublinê mezûn bû û piştre li [[Almanya|Almanyayê]] beşdarî kursên [[Derûnnasiya perwerdeyê|pedagogiyê]] bû. Wê çû [[Fransa]], [[Îtalya]] û [[Swîsre|Îswîçreyê]]. Di sala 1885ê de, wê bi dixtorê polonî, Marek Arnsztajn re, zewicî. Wê bi mêrê wê re li Lublinê man; li wir, her du jî di nav derdorên kulturî yên herêmî de aktîv bûn. Mesela di sala 1906ê de, wan "Civaka Lublinê ji bo Pêşxistina Perwerdehiyê" ya bi navê ''Światło'' (ronahî) damezrandin. Wê di sala 1889ê de bi şiîra ''Wrażenia zimowe'', ku di kovara ''Życie'' de hat weşandin, yekê car wekî şair derket pêş. Di salên piştre de, wê şiîran di kovarên ''Ateneum'', ''Kalendarz Lubelski'', ''Sfinks'', ''Ziemia Lubelska'' û ''Życie'' de weşandin. Di sala 1914ê de, ew tevlî [[Rêxistina Eskerî ya Polonî]] (''Polska Organizacja Wojskowa'') bû. Di salên 1920î de, wê di Yekîtiya Karê Sivîl a Jinan (''Związek Pracy Obywatelskiej Kobiet'') de aktîv bû. Herwiha, di sala 1926ê de, wê ji bo rojnameya ''Ziemia Lubelska'' hazirkarî û edîtoriya beşên ''Dodatek Literacki'' (Pêveka Edebî) û ''Dodatek dla Dzieci'' (Pêveka Zarokan) kir. Di sala 1932yê de, wê bi hevkariya [[Józef Czechowicz]] re Rêxistina Nivîskaran a Lublinê damezrand û serokatiya wê kir. Di sala 1934ê de, ew çû [[Warşova|Warşovayê]] û li wir di Enstîtuya Józef Piłsudski de wekî arşîvvan şuxilî. Wexta dagirkeriya Almanyayê ya li ser Polonyayê de, ew li Warşovayê ma û di tebaxa 1942yê de li [[Gettoya Warşo]] heyata xwe ji dest da. == Eser == === Şiîr === * ''Poezye'' (1895) * ''Poezye: serya druga'' (1899) * ''Archanioł jutra'' (1924) * ''Odloty'' (1932) * ''Stare kamienie'' (1934) === Drama === * ''Widmo: Ballada w I akcie'' (1905) * ''Luxoniolo'' (1911) == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên polonyayî]] [[Kategorî:Helbestvanên cihû]] [[Kategorî:Nivîskarên polonyayî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1865]] [[Kategorî:Mirin 1942]] hndj06zovfmc9ymnde02ygwyqxvfiof 2101320 2101319 2026-11-01T19:17:08Z Kawa63 105128 2101320 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Franciszka Arnsztajnowa, portrait 2.jpg|thumb|200px|Franciszka Arnsztajnowa {{Derdora}} 1890î]] Franciszka Hanna Arnsztajnowa (paşnavê berî zewacê: ''Meyerson''; 19ê sibata 1865ê li [[Lublin]] – tebaxa 1942yê li [[Gettoya Warşovayê]]) şair, şanonivîs û tercûmana polonî ya bi eslê xwe [[yahûdî]] bû. Beşeke mezin a eserên wê yên afirîner dikeve nava çaxa "[[Polonyaya Ciwan]]" (''Młoda Polska'') û ji aliyê şêwaz ve, dawiya [[Neo-romantîzm|neo-romantîzmê]] dihewîne. Arnsztajnowa wekî "efsaneya Lublinê" tê binavkirin. == Heyat == Arnsztajnowa ji lîseya keçan a li Lublinê mezûn bû û piştre li [[Almanya|Almanyayê]] beşdarî kursên [[Derûnnasiya perwerdeyê|pedagogiyê]] bû. Wê çû [[Fransa]], [[Îtalya]] û [[Swîsre|Îswîçreyê]]. Di sala 1885ê de, wê bi dixtorê polonî, Marek Arnsztajn re, zewicî. Wê bi mêrê wê re li Lublinê man; li wir, her du jî di nav derdorên kulturî yên herêmî de aktîv bûn. Mesela di sala 1906ê de, wan "Civaka Lublinê ji bo Pêşxistina Perwerdehiyê" ya bi navê ''Światło'' (ronahî) damezrandin. Wê di sala 1889ê de bi şiîra ''Wrażenia zimowe'', ku di kovara ''Życie'' de hat weşandin, yekê car wekî şair derket pêş. Di salên piştre de, wê şiîran di kovarên ''Ateneum'', ''Kalendarz Lubelski'', ''Sfinks'', ''Ziemia Lubelska'' û ''Życie'' de weşandin. Di sala 1914ê de, ew tevlî [[Rêxistina Eskerî ya Polonî]] (''Polska Organizacja Wojskowa'') bû. Di salên 1920î de, wê di Yekîtiya Karê Sivîl a Jinan (''Związek Pracy Obywatelskiej Kobiet'') de aktîv bû. Herwiha, di sala 1926ê de, wê ji bo rojnameya ''Ziemia Lubelska'' hazirkarî û edîtoriya beşên ''Dodatek Literacki'' (Pêveka Edebî) û ''Dodatek dla Dzieci'' (Pêveka Zarokan) kir. Di sala 1932yê de, wê bi hevkariya [[Józef Czechowicz]] re Rêxistina Nivîskaran a Lublinê damezrand û serokatiya wê kir. Di sala 1934ê de, ew çû [[Warşova|Warşovayê]] û li wir di Enstîtuya Józef Piłsudski de wekî arşîvvan şuxilî. Wexta dagirkeriya Almanyayê ya li ser Polonyayê de, ew li Warşovayê ma û di tebaxa 1942yê de li [[Gettoya Warşo]] heyata xwe ji dest da. == Eser == === Şiîr === * ''Poezye'' (1895) * ''Poezye: serya druga'' (1899) * ''Archanioł jutra'' (1924) * ''Odloty'' (1932) * ''Stare kamienie'' (1934) === Drama === * ''Widmo: Ballada w I akcie'' (1905) * ''Luxoniolo'' (1911) == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên polonyayî]] [[Kategorî:Helbestvanên cihû]] [[Kategorî:Nivîskarên polonyayî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1865]] [[Kategorî:Mirin 1942]] rkar01p4z778si59bzbnnlv0mxoru0g 2101321 2101320 2026-11-01T19:17:22Z Kawa63 105128 /* */ 2101321 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Franciszka Arnsztajnowa, portrait 2.jpg|thumb|200px|Franciszka Arnsztajnowa {{Derdora}} 1890î]] '''Franciszka Hanna Arnsztajnowa''' (paşnavê berî zewacê: ''Meyerson''; 19ê sibata 1865ê li [[Lublin]] – tebaxa 1942yê li [[Gettoya Warşovayê]]) şair, şanonivîs û tercûmana polonî ya bi eslê xwe [[yahûdî]] bû. Beşeke mezin a eserên wê yên afirîner dikeve nava çaxa "[[Polonyaya Ciwan]]" (''Młoda Polska'') û ji aliyê şêwaz ve, dawiya [[Neo-romantîzm|neo-romantîzmê]] dihewîne. Arnsztajnowa wekî "efsaneya Lublinê" tê binavkirin. == Heyat == Arnsztajnowa ji lîseya keçan a li Lublinê mezûn bû û piştre li [[Almanya|Almanyayê]] beşdarî kursên [[Derûnnasiya perwerdeyê|pedagogiyê]] bû. Wê çû [[Fransa]], [[Îtalya]] û [[Swîsre|Îswîçreyê]]. Di sala 1885ê de, wê bi dixtorê polonî, Marek Arnsztajn re, zewicî. Wê bi mêrê wê re li Lublinê man; li wir, her du jî di nav derdorên kulturî yên herêmî de aktîv bûn. Mesela di sala 1906ê de, wan "Civaka Lublinê ji bo Pêşxistina Perwerdehiyê" ya bi navê ''Światło'' (ronahî) damezrandin. Wê di sala 1889ê de bi şiîra ''Wrażenia zimowe'', ku di kovara ''Życie'' de hat weşandin, yekê car wekî şair derket pêş. Di salên piştre de, wê şiîran di kovarên ''Ateneum'', ''Kalendarz Lubelski'', ''Sfinks'', ''Ziemia Lubelska'' û ''Życie'' de weşandin. Di sala 1914ê de, ew tevlî [[Rêxistina Eskerî ya Polonî]] (''Polska Organizacja Wojskowa'') bû. Di salên 1920î de, wê di Yekîtiya Karê Sivîl a Jinan (''Związek Pracy Obywatelskiej Kobiet'') de aktîv bû. Herwiha, di sala 1926ê de, wê ji bo rojnameya ''Ziemia Lubelska'' hazirkarî û edîtoriya beşên ''Dodatek Literacki'' (Pêveka Edebî) û ''Dodatek dla Dzieci'' (Pêveka Zarokan) kir. Di sala 1932yê de, wê bi hevkariya [[Józef Czechowicz]] re Rêxistina Nivîskaran a Lublinê damezrand û serokatiya wê kir. Di sala 1934ê de, ew çû [[Warşova|Warşovayê]] û li wir di Enstîtuya Józef Piłsudski de wekî arşîvvan şuxilî. Wexta dagirkeriya Almanyayê ya li ser Polonyayê de, ew li Warşovayê ma û di tebaxa 1942yê de li [[Gettoya Warşo]] heyata xwe ji dest da. == Eser == === Şiîr === * ''Poezye'' (1895) * ''Poezye: serya druga'' (1899) * ''Archanioł jutra'' (1924) * ''Odloty'' (1932) * ''Stare kamienie'' (1934) === Drama === * ''Widmo: Ballada w I akcie'' (1905) * ''Luxoniolo'' (1911) == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên polonyayî]] [[Kategorî:Helbestvanên cihû]] [[Kategorî:Nivîskarên polonyayî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1865]] [[Kategorî:Mirin 1942]] azg3cmnh16e4n2wno161fw7nkwf3abk 2101322 2101321 2026-11-01T19:19:43Z Kawa63 105128 /* Heyat */ 2101322 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Franciszka Arnsztajnowa, portrait 2.jpg|thumb|200px|Franciszka Arnsztajnowa {{Derdora}} 1890î]] '''Franciszka Hanna Arnsztajnowa''' (paşnavê berî zewacê: ''Meyerson''; 19ê sibata 1865ê li [[Lublin]] – tebaxa 1942yê li [[Gettoya Warşovayê]]) şair, şanonivîs û tercûmana polonî ya bi eslê xwe [[yahûdî]] bû. Beşeke mezin a eserên wê yên afirîner dikeve nava çaxa "[[Polonyaya Ciwan]]" (''Młoda Polska'') û ji aliyê şêwaz ve, dawiya [[Neo-romantîzm|neo-romantîzmê]] dihewîne. Arnsztajnowa wekî "efsaneya Lublinê" tê binavkirin. == Heyat == Arnsztajnowa ji lîseya keçan a li Lublinê mezûn bû û piştre li [[Almanya|Almanyayê]] beşdarî kursên [[Derûnnasiya perwerdeyê|pedagogiyê]] bû. Wê çû [[Fransa]], [[Îtalya]] û [[Swîsre|Îswîçreyê]]. Di sala 1885ê de, wê bi dixtorê polonî, Marek Arnsztajn re, zewicî.<ref name=":1">Cf. [[Jan Szczawiej]], "Życie literackie w Lubelszczyźnie", ''[[Ilustrowany Kurier Codzienny|Ilustrowany Kuryer Codzienny]]'' ([[Kraków]]), vol.&nbsp;25, No.&nbsp;28, 28 January 1934, p.&nbsp;3.</ref> Wê bi mêrê wê re li Lublinê man; li wir, her du jî di nav derdorên kulturî yên herêmî de aktîv bûn. Mesela di sala 1906ê de, wan "Civaka Lublinê ji bo Pêşxistina Perwerdehiyê" ya bi navê ''Światło'' (ronahî) damezrandin.<ref name=":1" /> Wê di sala 1889ê de bi şiîra ''Wrażenia zimowe'', ku di kovara ''Życie'' de hat weşandin, yekê car wekî şair derket pêş. Di salên piştre de, wê şiîran di kovarên ''Ateneum'', ''Kalendarz Lubelski'', ''Sfinks'', ''Ziemia Lubelska'' û ''Życie'' de weşandin. Di sala 1914ê de, ew tevlî [[Rêxistina Eskerî ya Polonî]] (''Polska Organizacja Wojskowa'') bû. Di salên 1920î de, wê di Yekîtiya Karê Sivîl a Jinan (''Związek Pracy Obywatelskiej Kobiet'') de aktîv bû. Herwiha, di sala 1926ê de, wê ji bo rojnameya ''Ziemia Lubelska'' hazirkarî û edîtoriya beşên ''Dodatek Literacki'' (Pêveka Edebî) û ''Dodatek dla Dzieci'' (Pêveka Zarokan) kir.<ref name=":1" /> Di sala 1932yê de, wê bi hevkariya [[Józef Czechowicz]] re Rêxistina Nivîskaran a Lublinê damezrand û serokatiya wê kir.<ref>F. Arnsztajnowa, ''Odloty'', [[Lublin]], Związek Literatów w Lublinie, 1932.</ref> Di sala 1934ê de, ew çû [[Warşova|Warşovayê]] û li wir di Enstîtuya Józef Piłsudski de wekî arşîvvan şuxilî.<ref>Franciszka Arnsztajnowa & [[Józef Czechowicz]], ''Stare kamienie: [poezye]'', [[Lublin]], [n.p.], 1934.</ref> Wexta dagirkeriya Almanyayê ya li ser Polonyayê de, ew li Warşovayê ma û di tebaxa 1942yê de li [[Gettoya Warşo]] heyata xwe ji dest da. == Eser == === Şiîr === * ''Poezye'' (1895) * ''Poezye: serya druga'' (1899) * ''Archanioł jutra'' (1924) * ''Odloty'' (1932) * ''Stare kamienie'' (1934) === Drama === * ''Widmo: Ballada w I akcie'' (1905) * ''Luxoniolo'' (1911) == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên polonyayî]] [[Kategorî:Helbestvanên cihû]] [[Kategorî:Nivîskarên polonyayî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1865]] [[Kategorî:Mirin 1942]] pnkrsiiqgakjzye0t6lm1sq2p6pd3vy 2101323 2101322 2026-11-01T19:20:36Z Kawa63 105128 /* Heyat */ 2101323 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Franciszka Arnsztajnowa, portrait 2.jpg|thumb|200px|Franciszka Arnsztajnowa {{Derdora}} 1890î]] '''Franciszka Hanna Arnsztajnowa''' (paşnavê berî zewacê: ''Meyerson''; 19ê sibata 1865ê li [[Lublin]] – tebaxa 1942yê li [[Gettoya Warşovayê]]) şair, şanonivîs û tercûmana polonî ya bi eslê xwe [[yahûdî]] bû. Beşeke mezin a eserên wê yên afirîner dikeve nava çaxa "[[Polonyaya Ciwan]]" (''Młoda Polska'') û ji aliyê şêwaz ve, dawiya [[Neo-romantîzm|neo-romantîzmê]] dihewîne. Arnsztajnowa wekî "efsaneya Lublinê" tê binavkirin. == Heyat == Arnsztajnowa ji lîseya keçan a li Lublinê mezûn bû û piştre li [[Almanya|Almanyayê]] beşdarî kursên [[Derûnnasiya perwerdeyê|pedagogiyê]] bû. Wê çû [[Fransa]], [[Îtalya]] û [[Swîsre|Îswîçreyê]]. Di sala 1885ê de, wê bi dixtorê polonî, Marek Arnsztajn re, zewicî.<ref name=":1">Cf. [[Jan Szczawiej]], "Życie literackie w Lubelszczyźnie", ''[[Ilustrowany Kurier Codzienny|Ilustrowany Kuryer Codzienny]]'' ([[Kraków]]), vol.&nbsp;25, No.&nbsp;28, 28 January 1934, r.&nbsp;3.</ref> Wê bi mêrê wê re li Lublinê man; li wir, her du jî di nav derdorên kulturî yên herêmî de aktîv bûn. Mesela di sala 1906ê de, wan "Civaka Lublinê ji bo Pêşxistina Perwerdehiyê" ya bi navê ''Światło'' (ronahî) damezrandin.<ref name=":1" /> Wê di sala 1889ê de bi şiîra ''Wrażenia zimowe'', ku di kovara ''Życie'' de hat weşandin, yekê car wekî şair derket pêş. Di salên piştre de, wê şiîran di kovarên ''Ateneum'', ''Kalendarz Lubelski'', ''Sfinks'', ''Ziemia Lubelska'' û ''Życie'' de weşandin. Di sala 1914ê de, ew tevlî [[Rêxistina Eskerî ya Polonî]] (''Polska Organizacja Wojskowa'') bû. Di salên 1920î de, wê di Yekîtiya Karê Sivîl a Jinan (''Związek Pracy Obywatelskiej Kobiet'') de aktîv bû. Herwiha, di sala 1926ê de, wê ji bo rojnameya ''Ziemia Lubelska'' hazirkarî û edîtoriya beşên ''Dodatek Literacki'' (Pêveka Edebî) û ''Dodatek dla Dzieci'' (Pêveka Zarokan) kir.<ref name=":1" /> Di sala 1932yê de, wê bi hevkariya [[Józef Czechowicz]] re Rêxistina Nivîskaran a Lublinê damezrand û serokatiya wê kir.<ref>F. Arnsztajnowa, ''Odloty'', [[Lublin]], Związek Literatów w Lublinie, 1932.</ref> Di sala 1934ê de, ew çû [[Warşova|Warşovayê]] û li wir di Enstîtuya Józef Piłsudski de wekî arşîvvan şuxilî.<ref>Franciszka Arnsztajnowa & [[Józef Czechowicz]], ''Stare kamienie: [poezye]'', [[Lublin]], [n.r.], 1934.</ref> Wexta dagirkeriya Almanyayê ya li ser Polonyayê de, ew li Warşovayê ma û di tebaxa 1942yê de li [[Gettoya Warşo]] heyata xwe ji dest da. == Eser == === Şiîr === * ''Poezye'' (1895) * ''Poezye: serya druga'' (1899) * ''Archanioł jutra'' (1924) * ''Odloty'' (1932) * ''Stare kamienie'' (1934) === Drama === * ''Widmo: Ballada w I akcie'' (1905) * ''Luxoniolo'' (1911) == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên polonyayî]] [[Kategorî:Helbestvanên cihû]] [[Kategorî:Nivîskarên polonyayî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1865]] [[Kategorî:Mirin 1942]] r47cztm4q3dv1yterjagpzuu3cd93ve 2101324 2101323 2026-11-01T19:21:08Z Kawa63 105128 /* */ 2101324 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Franciszka Arnsztajnowa, portrait 2.jpg|thumb|200px|Franciszka Arnsztajnowa {{Derdora}} 1890î]] '''Franciszka Hanna Arnsztajnowa''' (paşnavê berî zewacê: ''Meyerson''; 19ê sibata 1865ê li [[Lublin]] – tebaxa 1942yê li [[Gettoya Warşovayê]]) şair, şanonivîs û tercûmana polonî ya bi eslê xwe [[yahûdî]] bû. Beşeke mezin a eserên wê yên afirîner dikeve nava çaxa "[[Polonyaya Ciwan]]" (''Młoda Polska'') û ji aliyê şêwaz ve, dawiya [[Neo-romantîzm|neo-romantîzmê]] dihewîne. Arnsztajnowa wekî "efsaneya Lublinê" tê binavkirin. == Heyat == Arnsztajnowa ji lîseya keçan a li Lublinê mezûn bû û piştre li [[Almanya|Almanyayê]] beşdarî kursên [[Derûnnasiya perwerdeyê|pedagogiyê]] bû. Wê çû [[Fransa]], [[Îtalya]] û [[Swîsre|Îswîçreyê]]. Di sala 1885ê de, wê bi dixtorê polonî, Marek Arnsztajn re, zewicî.<ref name=":1">Cf. [[Jan Szczawiej]], "Życie literackie w Lubelszczyźnie", ''[[Ilustrowany Kurier Codzienny|Ilustrowany Kuryer Codzienny]]'' ([[Kraków]]), vol.&nbsp;25, No.&nbsp;28, 28 January 1934, r.&nbsp;3.</ref> Wê bi mêrê wê re li Lublinê man; li wir, her du jî di nav derdorên kulturî yên herêmî de aktîv bûn. Mesela di sala 1906ê de, wan "Civaka Lublinê ji bo Pêşxistina Perwerdehiyê" ya bi navê ''Światło'' (ronahî) damezrandin.<ref name=":1" /> Wê di sala 1889ê de bi şiîra ''Wrażenia zimowe'', ku di kovara ''Życie'' de hat weşandin, yekê car wekî şair derket pêş. Di salên piştre de, wê şiîran di kovarên ''Ateneum'', ''Kalendarz Lubelski'', ''Sfinks'', ''Ziemia Lubelska'' û ''Życie'' de weşandin. Di sala 1914ê de, ew tevlî [[Rêxistina Eskerî ya Polonî]] (''Polska Organizacja Wojskowa'') bû. Di salên 1920î de, wê di Yekîtiya Karê Sivîl a Jinan (''Związek Pracy Obywatelskiej Kobiet'') de aktîv bû. Herwiha, di sala 1926ê de, wê ji bo rojnameya ''Ziemia Lubelska'' hazirkarî û edîtoriya beşên ''Dodatek Literacki'' (Pêveka Edebî) û ''Dodatek dla Dzieci'' (Pêveka Zarokan) kir.<ref name=":1" /> Di sala 1932yê de, wê bi hevkariya [[Józef Czechowicz]] re Rêxistina Nivîskaran a Lublinê damezrand û serokatiya wê kir.<ref>F. Arnsztajnowa, ''Odloty'', [[Lublin]], Związek Literatów w Lublinie, 1932.</ref> Di sala 1934ê de, ew çû [[Warşova|Warşovayê]] û li wir di Enstîtuya Józef Piłsudski de wekî arşîvvan şuxilî.<ref>Franciszka Arnsztajnowa & [[Józef Czechowicz]], ''Stare kamienie: [poezye]'', [[Lublin]], [n.r.], 1934.</ref> Wexta dagirkeriya Almanyayê ya li ser Polonyayê de, ew li Warşovayê ma û di tebaxa 1942yê de li [[Gettoya Warşo]] heyata xwe ji dest da. == Eser == === Şiîr === * ''Poezye'' (1895) * ''Poezye: serya druga'' (1899) * ''Archanioł jutra'' (1924) * ''Odloty'' (1932) * ''Stare kamienie'' (1934) === Drama === * ''Widmo: Ballada w I akcie'' (1905) * ''Luxoniolo'' (1911) == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên polonyayî]] [[Kategorî:Helbestvanên cihû]] [[Kategorî:Nivîskarên polonyayî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1865]] [[Kategorî:Mirin 1942]] p03ml5c9wlzd1vj178oek8453shn03k 2101325 2101324 2026-11-01T19:21:31Z Kawa63 105128 /* Heyat */ 2101325 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Franciszka Arnsztajnowa, portrait 2.jpg|thumb|200px|Franciszka Arnsztajnowa {{Derdora}} 1890î]] '''Franciszka Hanna Arnsztajnowa''' (paşnavê berî zewacê: ''Meyerson''; 19ê sibata 1865ê li [[Lublin]] – tebaxa 1942yê li [[Gettoya Warşovayê]]) şair, şanonivîs û tercûmana polonî ya bi eslê xwe [[yahûdî]] bû. Beşeke mezin a eserên wê yên afirîner dikeve nava çaxa "[[Polonyaya Ciwan]]" (''Młoda Polska'') û ji aliyê şêwaz ve, dawiya [[Neo-romantîzm|neo-romantîzmê]] dihewîne. Arnsztajnowa wekî "efsaneya Lublinê" tê binavkirin. == Heyat == Arnsztajnowa ji lîseya keçan a li Lublinê mezûn bû û piştre li [[Almanya|Almanyayê]] beşdarî kursên [[Derûnnasiya perwerdeyê|pedagogiyê]] bû. Wê çû [[Fransa]], [[Îtalya]] û [[Swîsre|Îswîçreyê]]. Di sala 1885ê de, wê bi dixtorê polonî, Marek Arnsztajn re, zewicî.<ref name=":1">Cf. [[Jan Szczawiej]], "Życie literackie w Lubelszczyźnie", ''[[Ilustrowany Kurier Codzienny|Ilustrowany Kuryer Codzienny]]'' ([[Kraków]]), vol.&nbsp;25, No.&nbsp;28, 28 January 1934, r.&nbsp;3.</ref> Wê bi mêrê wê re li Lublinê man; li wir, her du jî di nav derdorên kulturî yên herêmî de aktîv bûn. Mesela di sala 1906ê de, wan "Civaka Lublinê ji bo Pêşxistina Perwerdehiyê" ya bi navê ''Światło'' (ronahî) damezrandin.<ref name=":1" /> Wê di sala 1889ê de bi şiîra ''Wrażenia zimowe'', ku di kovara ''Życie'' de hat weşandin, yekê car wekî şair derket pêş. Di salên piştre de, wê şiîran di kovarên ''Ateneum'', ''Kalendarz Lubelski'', ''Sfinks'', ''Ziemia Lubelska'' û ''Życie'' de weşandin. Di sala 1914ê de, ew tevlî [[Rêxistina Eskerî ya Polonî]] (''Polska Organizacja Wojskowa'') bû. Di salên 1920î de, wê di Yekîtiya Karê Sivîl a Jinan (''Związek Pracy Obywatelskiej Kobiet'') de aktîv bû. Herwiha, di sala 1926ê de, wê ji bo rojnameya ''Ziemia Lubelska'' hazirkarî û edîtoriya beşên ''Dodatek Literacki'' (Pêveka Edebî) û ''Dodatek dla Dzieci'' (Pêveka Zarokan) kir.<ref name=":1" /> Di sala 1932yê de, wê bi hevkariya [[Józef Czechowicz]] re Rêxistina Nivîskaran a Lublinê damezrand û serokatiya wê kir.<ref>F. Arnsztajnowa, ''Odloty'', [[Lublin]], Związek Literatów w Lublinie, 1932.</ref> Di sala 1934ê de, ew çû [[Warşova|Warşovayê]] û li wir di Enstîtuya Józef Piłsudski de wekî arşîvvan şuxilî.<ref>Franciszka Arnsztajnowa & [[Józef Czechowicz]], ''Stare kamienie: [poezye]'', [[Lublin]], [n.r.], 1934.</ref> Wexta dagirkeriya Almanyayê ya li ser Polonyayê de, ew li Warşovayê ma û di tebaxa 1942yê de li [[Gettoya Warşovayê]] heyata xwe ji dest da. == Eser == === Şiîr === * ''Poezye'' (1895) * ''Poezye: serya druga'' (1899) * ''Archanioł jutra'' (1924) * ''Odloty'' (1932) * ''Stare kamienie'' (1934) === Drama === * ''Widmo: Ballada w I akcie'' (1905) * ''Luxoniolo'' (1911) == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Helbestvanên polonyayî]] [[Kategorî:Helbestvanên cihû]] [[Kategorî:Nivîskarên polonyayî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1865]] [[Kategorî:Mirin 1942]] 29ftpzzcpsvwr2js115nn49yt1d6l5l 0 330575 2101339 2026-11-01T20:05:40Z Kawa63 105128 Kawa63 navê [[Îbrahîm bin Sînan]] guhart û kir [[Îbrahîm bîn Sînan]] 2101339 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Îbrahîm bîn Sînan]] 2p4jmns19od2iodjyacaaiuxloz2egj 1 330576 2101341 2026-11-01T20:05:41Z Kawa63 105128 Kawa63 navê [[Gotûbêj:Îbrahîm bin Sînan]] guhart û kir [[Gotûbêj:Îbrahîm bîn Sînan]] 2101341 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêj:Îbrahîm bîn Sînan]] re7co1shnne8ya2rzwerk1bvr2p5g9l 0 330577 2101395 2026-11-02T06:14:43Z Kawa63 105128 Rûpel bi "{{Xebat}}" hat çêkirin 2101395 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2101397 2101395 2026-11-02T06:21:59Z Kawa63 105128 /* */ 2101397 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Komîk amûrek e ku ji bo îfadekirina ramanan bi resiman tê bikaranîn, ku pir caran bi nivîs an agahiyên dî ên dîtbarî re tê hev kirin. Ew bi gelemperî bi şiklê rêzek [[Panel (komîk)|panelên]] resiman digire. Amûrên nivîsî yên wekî [[balonên xeberdanê]], jêrnivîs û [[onomatopoesî]] dikarin diyalog, vegotin, tesîrên deng an agahiyên dî temsîl bidin. Di navbera teorîsyen û tarîxzanan de li ser terîfek yekane ya komîkan lihevkirinek tune; hin tekezî li ser tevlîheviya resim û nivîsê, hin rêzbûn an têkiliyên din ên resiman, û yên dî jî aliyên tarîxî yên wekî hilberandina girseyî an karanîna karakterên dubare dikin. [[Karîkatur]] û formên dî ên [[Îllûstrasiyon|îllûstrasiyonê]] metodên herî gelemperî yên çêkirina resiman di komîkan de ne. Komîkên resiman formek e ku resimên fotografiyê bikar tîne. Formên gelemperî [[xêzên komîk]], [[Komîka siyasî|edîtorî]] û henek, û [[Xêzeçîrok|kitêbên komîk]] vedihewîne. Ji dawiya asra 20ê vir ve, cildên girêdayî yên wekî [[Romana grafîk|romanên grafîkî]] û albûmên komîk, digel tevnvîsên webê, her ku diçe gelemperî dibin. b502uuspygko137mjch1rsgdxwgjnda 2101398 2101397 2026-11-02T06:22:26Z Kawa63 105128 /* */ 2101398 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Komîk an jî romana xêzêyî, amûrek e ku ji bo îfadekirina ramanan bi resiman tê bikaranîn, ku pir caran bi nivîs an agahiyên dî ên dîtbarî re tê hev kirin. Ew bi gelemperî bi şiklê rêzek [[Panel (komîk)|panelên]] resiman digire. Amûrên nivîsî yên wekî [[balonên xeberdanê]], jêrnivîs û [[onomatopoesî]] dikarin diyalog, vegotin, tesîrên deng an agahiyên dî temsîl bidin. Di navbera teorîsyen û tarîxzanan de li ser terîfek yekane ya komîkan lihevkirinek tune; hin tekezî li ser tevlîheviya resim û nivîsê, hin rêzbûn an têkiliyên din ên resiman, û yên dî jî aliyên tarîxî yên wekî hilberandina girseyî an karanîna karakterên dubare dikin. [[Karîkatur]] û formên dî ên [[Îllûstrasiyon|îllûstrasiyonê]] metodên herî gelemperî yên çêkirina resiman di komîkan de ne. Komîkên resiman formek e ku resimên fotografiyê bikar tîne. Formên gelemperî [[xêzên komîk]], [[Komîka siyasî|edîtorî]] û henek, û [[Xêzeçîrok|kitêbên komîk]] vedihewîne. Ji dawiya asra 20ê vir ve, cildên girêdayî yên wekî [[Romana grafîk|romanên grafîkî]] û albûmên komîk, digel tevnvîsên webê, her ku diçe gelemperî dibin. 1az2jfzqy7v09xf2eb9xz9i51kwoj1e 2101404 2101398 2026-11-02T07:58:50Z Kawa63 105128 2101404 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Komîk an jî romana xêzêyî, amûrek e ku ji bo îfadekirina ramanan bi resiman tê bikaranîn, ku pir caran bi nivîs an agahiyên dî ên dîtbarî re tê hev kirin. Ew bi gelemperî bi şiklê rêzek [[Panel (komîk)|panelên]] resiman digire. Amûrên nivîsî yên wekî [[balonên xeberdanê]], jêrnivîs û [[onomatopoesî]] dikarin diyalog, vegotin, tesîrên deng an agahiyên dî temsîl bidin. Di navbera teorîsyen û tarîxzanan de li ser terîfek yekane ya komîkan lihevkirinek tune; hin tekezî li ser tevlîheviya resim û nivîsê, hin rêzbûn an têkiliyên din ên resiman, û yên dî jî aliyên tarîxî yên wekî hilberandina girseyî an karanîna karakterên dubare dikin. [[Karîkatur]] û formên dî ên [[Îllûstrasiyon|îllûstrasiyonê]] metodên herî gelemperî yên çêkirina resiman di komîkan de ne. Komîkên resiman formek e ku resimên fotografiyê bikar tîne. Formên gelemperî [[xêzên komîk]], [[Komîka siyasî|edîtorî]] û henek, û [[Xêzeçîrok|kitêbên komîk]] vedihewîne. Ji dawiya asra 20ê vir ve, cildên girêdayî yên wekî [[Romana grafîk|romanên grafîkî]] û albûmên komîk, digel tevnvîsên webê, her ku diçe gelemperî dibin. [[Tarîxa komîkan]] di kulturên cuda de rêyên cuda şopandiye. Lêkolîneran behsa pêştarîxeke kirine ku digihîje heta çaxa resaman şikefta [[Lascaux|Lascauxê]]. Di nîvê asra 20ê de, komîk bi taybetî li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Ewropaya Rojava]] (bi taybetî [[Fransa]] û [[Belçîka]]) û [[Japon|Japonyayê]] geş bûn. Tarîxa komîkên ewropî bi gelemperî digihîje rêze-komîkên [[Rodolphe Töpffer]] ên salên 1830î; herwiha esera [[Wilhelm Busch]] a bi navê ''[[Max und Moritz]]'' jî ji sala 1865ê û pê ve tesîreke cîhanî çêkir. Ew huner di salên 1930î de, piştî serkeftina rêze-komîk û kitêbên wekî ''[[Serpêhatiyên Tintin]]'' (''The Adventures of Tintin''), pir populer bû. Komîkên amerîkî di destpêka asra 20ê de, bi derketina rêze-komîkên di rojnameyan de, wekî amûreke girseyî derketin holê; di salên 1930î de kitêbên komîk yên bi şêwaza kovarê peyda bûn, û piştî derketina ''[[Superman]]'' di sala 1938ê de, cureyê [[Superleheng|''Superqehreman'']] bû cureyeke berbiçav. Tarîxa komîkên japonî, ku jê re [[Manga|''manga'']] tê gotin, digihîje asra 12yê. omtkwnbq014quqxmcwosndayjo8b4zl 2101405 2101404 2026-11-02T08:02:47Z Kawa63 105128 2101405 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Komîk an jî romana xêzêyî, amûrek e ku ji bo îfadekirina ramanan bi resiman tê bikaranîn, ku pir caran bi nivîs an agahiyên dî ên dîtbarî re tê hev kirin. Ew bi gelemperî bi şiklê rêzek [[Panel (komîk)|panelên]] resiman digire. Amûrên nivîsî yên wekî [[balonên xeberdanê]], jêrnivîs û [[onomatopoesî]] dikarin diyalog, vegotin, tesîrên deng an agahiyên dî temsîl bidin. Di navbera teorîsyen û tarîxzanan de li ser terîfek yekane ya komîkan lihevkirinek tune; hin tekezî li ser tevlîheviya resim û nivîsê, hin rêzbûn an têkiliyên din ên resiman, û yên dî jî aliyên tarîxî yên wekî hilberandina girseyî an karanîna karakterên dubare dikin. [[Karîkatur]] û formên dî ên [[Îllûstrasiyon|îllûstrasiyonê]] metodên herî gelemperî yên çêkirina resiman di komîkan de ne. Komîkên resiman formek e ku resimên fotografiyê bikar tîne. Formên gelemperî [[xêzên komîk]], [[Komîka siyasî|edîtorî]] û henek, û [[Xêzeçîrok|kitêbên komîk]] vedihewîne. Ji dawiya asra 20ê vir ve, cildên girêdayî yên wekî [[Romana grafîk|romanên grafîkî]] û albûmên komîk, digel tevnvîsên webê, her ku diçe gelemperî dibin. [[Tarîxa komîkan]] di kulturên cuda de rêyên cuda şopandiye. Lêkolîneran behsa pêştarîxeke kirine ku digihîje heta çaxa resaman şikefta [[Lascaux|Lascauxê]]. Di nîvê asra 20ê de, komîk bi taybetî li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Ewropaya Rojava]] (bi taybetî [[Fransa]] û [[Belçîka]]) û [[Japon|Japonyayê]] geş bûn. Tarîxa komîkên ewropî bi gelemperî digihîje rêze-komîkên [[Rodolphe Töpffer]] ên salên 1830î; herwiha esera [[Wilhelm Busch]] a bi navê ''[[Max und Moritz]]'' jî ji sala 1865ê û pê ve tesîreke cîhanî çêkir. Ew huner di salên 1930î de, piştî serkeftina rêze-komîk û kitêbên wekî ''[[Serpêhatiyên Tintin]]'' (''The Adventures of Tintin''), pir populer bû. Komîkên amerîkî di destpêka asra 20ê de, bi derketina rêze-komîkên di rojnameyan de, wekî amûreke girseyî derketin holê; di salên 1930î de kitêbên komîk yên bi şêwaza kovarê peyda bûn, û piştî derketina ''[[Superman]]'' di sala 1938ê de, cureyê [[Superleheng|''Superqehreman'']] bû cureyeke berbiçav. Tarîxa komîkên japonî, ku jê re [[Manga|''manga'']] tê gotin, digihîje asra 12yê. Komîkên japonî bi gelemperî ji pêşveçûna komîkên ewropî-amerîkî cuda têne dîtin; tê texmînkirin ku hunera komîkên ya Rojava di sedsala 17an de li Îtalyayê destpê kiriye. Komîkên japonî yên modern di destpêka asra 20ê de derketin holê, û piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Herba Dunyayî yê Didwan]] (1945 û pê ve), bi saya populerbûna hunermendên wekî [[Osamu Tezuka]], hilberîna kovar û komîkan bi awayekî bilez berfireh bû. Di piriya tarîxê de, komîkên wekî hunereke "asta nizm" dihatin dîtin, lê ber bi dawiya asra 20ê ve, ew huner di nav gel û akademîsyenan de bêtir hate qebûlkirin û wekî formeke hunerî ya cidî dest bi wergirtina rêzê kir. m0inq7pck2xfzlw01u7zuvfn6qo0gpk 2101406 2101405 2026-11-02T08:03:21Z Kawa63 105128 /* */ 2101406 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Little Nemo 1906-08-19.jpg|thumb]] Komîk an jî romana xêzêyî, amûrek e ku ji bo îfadekirina ramanan bi resiman tê bikaranîn, ku pir caran bi nivîs an agahiyên dî ên dîtbarî re tê hev kirin. Ew bi gelemperî bi şiklê rêzek [[Panel (komîk)|panelên]] resiman digire. Amûrên nivîsî yên wekî [[balonên xeberdanê]], jêrnivîs û [[onomatopoesî]] dikarin diyalog, vegotin, tesîrên deng an agahiyên dî temsîl bidin. Di navbera teorîsyen û tarîxzanan de li ser terîfek yekane ya komîkan lihevkirinek tune; hin tekezî li ser tevlîheviya resim û nivîsê, hin rêzbûn an têkiliyên din ên resiman, û yên dî jî aliyên tarîxî yên wekî hilberandina girseyî an karanîna karakterên dubare dikin. [[Karîkatur]] û formên dî ên [[Îllûstrasiyon|îllûstrasiyonê]] metodên herî gelemperî yên çêkirina resiman di komîkan de ne. Komîkên resiman formek e ku resimên fotografiyê bikar tîne. Formên gelemperî [[xêzên komîk]], [[Komîka siyasî|edîtorî]] û henek, û [[Xêzeçîrok|kitêbên komîk]] vedihewîne. Ji dawiya asra 20ê vir ve, cildên girêdayî yên wekî [[Romana grafîk|romanên grafîkî]] û albûmên komîk, digel tevnvîsên webê, her ku diçe gelemperî dibin. [[Tarîxa komîkan]] di kulturên cuda de rêyên cuda şopandiye. Lêkolîneran behsa pêştarîxeke kirine ku digihîje heta çaxa resaman şikefta [[Lascaux|Lascauxê]]. Di nîvê asra 20ê de, komîk bi taybetî li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Ewropaya Rojava]] (bi taybetî [[Fransa]] û [[Belçîka]]) û [[Japon|Japonyayê]] geş bûn. Tarîxa komîkên ewropî bi gelemperî digihîje rêze-komîkên [[Rodolphe Töpffer]] ên salên 1830î; herwiha esera [[Wilhelm Busch]] a bi navê ''[[Max und Moritz]]'' jî ji sala 1865ê û pê ve tesîreke cîhanî çêkir. Ew huner di salên 1930î de, piştî serkeftina rêze-komîk û kitêbên wekî ''[[Serpêhatiyên Tintin]]'' (''The Adventures of Tintin''), pir populer bû. Komîkên amerîkî di destpêka asra 20ê de, bi derketina rêze-komîkên di rojnameyan de, wekî amûreke girseyî derketin holê; di salên 1930î de kitêbên komîk yên bi şêwaza kovarê peyda bûn, û piştî derketina ''[[Superman]]'' di sala 1938ê de, cureyê [[Superleheng|''Superqehreman'']] bû cureyeke berbiçav. Tarîxa komîkên japonî, ku jê re [[Manga|''manga'']] tê gotin, digihîje asra 12yê. Komîkên japonî bi gelemperî ji pêşveçûna komîkên ewropî-amerîkî cuda têne dîtin; tê texmînkirin ku hunera komîkên ya Rojava di sedsala 17an de li Îtalyayê destpê kiriye. Komîkên japonî yên modern di destpêka asra 20ê de derketin holê, û piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Herba Dunyayî yê Didwan]] (1945 û pê ve), bi saya populerbûna hunermendên wekî [[Osamu Tezuka]], hilberîna kovar û komîkan bi awayekî bilez berfireh bû. Di piriya tarîxê de, komîkên wekî hunereke "asta nizm" dihatin dîtin, lê ber bi dawiya asra 20ê ve, ew huner di nav gel û akademîsyenan de bêtir hate qebûlkirin û wekî formeke hunerî ya cidî dest bi wergirtina rêzê kir. sn2nc9t52cjc4qdlhf2wyvfaq1xatpy 2101407 2101406 2026-11-02T08:04:32Z Kawa63 105128 2101407 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Little Nemo 1906-08-19.jpg|thumb]] Komîk an jî romana xêzêyî, amûrek e ku ji bo îfadekirina ramanan bi resiman tê bikaranîn, ku pir caran bi nivîs an agahiyên dî ên dîtbarî re tê hev kirin. Ew bi gelemperî bi şiklê rêzek [[Panel (komîk)|panelên]] resiman digire. Amûrên nivîsî yên wekî [[balonên xeberdanê]], jêrnivîs û [[onomatopoesî]] dikarin diyalog, vegotin, tesîrên deng an agahiyên dî temsîl bidin. Di navbera teorîsyen û tarîxzanan de li ser terîfek yekane ya komîkan lihevkirinek tune; hin tekezî li ser tevlîheviya resim û nivîsê, hin rêzbûn an têkiliyên din ên resiman, û yên dî jî aliyên tarîxî yên wekî hilberandina girseyî an karanîna karakterên dubare dikin. [[Karîkatur]] û formên dî ên [[Îllûstrasiyon|îllûstrasiyonê]] metodên herî gelemperî yên çêkirina resiman di komîkan de ne. Komîkên resiman formek e ku resimên fotografiyê bikar tîne. Formên gelemperî [[xêzên komîk]], [[Komîka siyasî|edîtorî]] û henek, û [[Xêzeçîrok|kitêbên komîk]] vedihewîne. Ji dawiya asra 20ê vir ve, cildên girêdayî yên wekî [[Romana grafîk|romanên grafîkî]] û albûmên komîk, digel tevnvîsên webê, her ku diçe gelemperî dibin. [[Tarîxa komîkan]] di kulturên cuda de rêyên cuda şopandiye. Lêkolîneran behsa pêştarîxeke kirine ku digihîje heta çaxa resaman şikefta [[Lascaux|Lascauxê]]. Di nîvê asra 20ê de, komîk bi taybetî li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Ewropaya Rojava]] (bi taybetî [[Fransa]] û [[Belçîka]]) û [[Japon|Japonyayê]] geş bûn. Tarîxa komîkên ewropî bi gelemperî digihîje rêze-komîkên [[Rodolphe Töpffer]] ên salên 1830î; herwiha esera [[Wilhelm Busch]] a bi navê ''[[Max und Moritz]]'' jî ji sala 1865ê û pê ve tesîreke cîhanî çêkir. Ew huner di salên 1930î de, piştî serkeftina rêze-komîk û kitêbên wekî ''[[Serpêhatiyên Tintin]]'' (''The Adventures of Tintin''), pir populer bû. Komîkên amerîkî di destpêka asra 20ê de, bi derketina rêze-komîkên di rojnameyan de, wekî amûreke girseyî derketin holê; di salên 1930î de kitêbên komîk yên bi şêwaza kovarê peyda bûn, û piştî derketina ''[[Superman]]'' di sala 1938ê de, cureyê [[Superleheng|''Superqehreman'']] bû cureyeke berbiçav. Tarîxa komîkên japonî, ku jê re [[Manga|''manga'']] tê gotin, digihîje asra 12yê. Komîkên japonî bi gelemperî ji pêşveçûna komîkên ewropî-amerîkî cuda têne dîtin; tê texmînkirin ku hunera komîkên ya Rojava di sedsala 17an de li Îtalyayê destpê kiriye. Komîkên japonî yên modern di destpêka asra 20ê de derketin holê, û piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Herba Dunyayî yê Didwan]] (1945 û pê ve), bi saya populerbûna hunermendên wekî [[Osamu Tezuka]], hilberîna kovar û komîkan bi awayekî bilez berfireh bû. Di piriya tarîxê de, komîkên wekî hunereke "asta nizm" dihatin dîtin, lê ber bi dawiya asra 20ê ve, ew huner di nav gel û akademîsyenan de bêtir hate qebûlkirin û wekî formeke hunerî ya cidî dest bi wergirtina rêzê kir. == Çavkanî == {{Çavkanî}} hkuvb57j5desoht1l3gcecsn3j29kes 2101408 2101407 2026-11-02T08:06:24Z Kawa63 105128 /* */ 2101408 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Little Nemo 1906-08-19.jpg|thumb|''[[Little Nemo]]'', [[Winsor McCay]], 1906]] Komîk an jî romana xêzêyî, amûrek e ku ji bo îfadekirina ramanan bi resiman tê bikaranîn, ku pir caran bi nivîs an agahiyên dî ên dîtbarî re tê hev kirin. Ew bi gelemperî bi şiklê rêzek [[Panel (komîk)|panelên]] resiman digire. Amûrên nivîsî yên wekî [[balonên xeberdanê]], jêrnivîs û [[onomatopoesî]] dikarin diyalog, vegotin, tesîrên deng an agahiyên dî temsîl bidin. Di navbera teorîsyen û tarîxzanan de li ser terîfek yekane ya komîkan lihevkirinek tune; hin tekezî li ser tevlîheviya resim û nivîsê, hin rêzbûn an têkiliyên din ên resiman, û yên dî jî aliyên tarîxî yên wekî hilberandina girseyî an karanîna karakterên dubare dikin. [[Karîkatur]] û formên dî ên [[Îllûstrasiyon|îllûstrasiyonê]] metodên herî gelemperî yên çêkirina resiman di komîkan de ne. Komîkên resiman formek e ku resimên fotografiyê bikar tîne. Formên gelemperî [[xêzên komîk]], [[Komîka siyasî|edîtorî]] û henek, û [[Xêzeçîrok|kitêbên komîk]] vedihewîne. Ji dawiya asra 20ê vir ve, cildên girêdayî yên wekî [[Romana grafîk|romanên grafîkî]] û albûmên komîk, digel tevnvîsên webê, her ku diçe gelemperî dibin. [[Tarîxa komîkan]] di kulturên cuda de rêyên cuda şopandiye. Lêkolîneran behsa pêştarîxeke kirine ku digihîje heta çaxa resaman şikefta [[Lascaux|Lascauxê]]. Di nîvê asra 20ê de, komîk bi taybetî li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Ewropaya Rojava]] (bi taybetî [[Fransa]] û [[Belçîka]]) û [[Japon|Japonyayê]] geş bûn. Tarîxa komîkên ewropî bi gelemperî digihîje rêze-komîkên [[Rodolphe Töpffer]] ên salên 1830î; herwiha esera [[Wilhelm Busch]] a bi navê ''[[Max und Moritz]]'' jî ji sala 1865ê û pê ve tesîreke cîhanî çêkir. Ew huner di salên 1930î de, piştî serkeftina rêze-komîk û kitêbên wekî ''[[Serpêhatiyên Tintin]]'' (''The Adventures of Tintin''), pir populer bû. Komîkên amerîkî di destpêka asra 20ê de, bi derketina rêze-komîkên di rojnameyan de, wekî amûreke girseyî derketin holê; di salên 1930î de kitêbên komîk yên bi şêwaza kovarê peyda bûn, û piştî derketina ''[[Superman]]'' di sala 1938ê de, cureyê [[Superleheng|''Superqehreman'']] bû cureyeke berbiçav. Tarîxa komîkên japonî, ku jê re [[Manga|''manga'']] tê gotin, digihîje asra 12yê. Komîkên japonî bi gelemperî ji pêşveçûna komîkên ewropî-amerîkî cuda têne dîtin; tê texmînkirin ku hunera komîkên ya Rojava di sedsala 17an de li Îtalyayê destpê kiriye. Komîkên japonî yên modern di destpêka asra 20ê de derketin holê, û piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Herba Dunyayî yê Didwan]] (1945 û pê ve), bi saya populerbûna hunermendên wekî [[Osamu Tezuka]], hilberîna kovar û komîkan bi awayekî bilez berfireh bû. Di piriya tarîxê de, komîkên wekî hunereke "asta nizm" dihatin dîtin, lê ber bi dawiya asra 20ê ve, ew huner di nav gel û akademîsyenan de bêtir hate qebûlkirin û wekî formeke hunerî ya cidî dest bi wergirtina rêzê kir. == Çavkanî == {{Çavkanî}} 1bll1b2ca8k4ca8npv2qg3kh03ibrxo 2101409 2101408 2026-11-02T08:07:02Z Kawa63 105128 /* */ 2101409 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Little Nemo 1906-08-19.jpg|thumb|''[[Little Nemo]]'', [[Winsor McCay]], 1906]] Komîk (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''Comics'') an jî romana xêzêyî, amûrek e ku ji bo îfadekirina ramanan bi resiman tê bikaranîn, ku pir caran bi nivîs an agahiyên dî ên dîtbarî re tê hev kirin. Ew bi gelemperî bi şiklê rêzek [[Panel (komîk)|panelên]] resiman digire. Amûrên nivîsî yên wekî [[balonên xeberdanê]], jêrnivîs û [[onomatopoesî]] dikarin diyalog, vegotin, tesîrên deng an agahiyên dî temsîl bidin. Di navbera teorîsyen û tarîxzanan de li ser terîfek yekane ya komîkan lihevkirinek tune; hin tekezî li ser tevlîheviya resim û nivîsê, hin rêzbûn an têkiliyên din ên resiman, û yên dî jî aliyên tarîxî yên wekî hilberandina girseyî an karanîna karakterên dubare dikin. [[Karîkatur]] û formên dî ên [[Îllûstrasiyon|îllûstrasiyonê]] metodên herî gelemperî yên çêkirina resiman di komîkan de ne. Komîkên resiman formek e ku resimên fotografiyê bikar tîne. Formên gelemperî [[xêzên komîk]], [[Komîka siyasî|edîtorî]] û henek, û [[Xêzeçîrok|kitêbên komîk]] vedihewîne. Ji dawiya asra 20ê vir ve, cildên girêdayî yên wekî [[Romana grafîk|romanên grafîkî]] û albûmên komîk, digel tevnvîsên webê, her ku diçe gelemperî dibin. [[Tarîxa komîkan]] di kulturên cuda de rêyên cuda şopandiye. Lêkolîneran behsa pêştarîxeke kirine ku digihîje heta çaxa resaman şikefta [[Lascaux|Lascauxê]]. Di nîvê asra 20ê de, komîk bi taybetî li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Ewropaya Rojava]] (bi taybetî [[Fransa]] û [[Belçîka]]) û [[Japon|Japonyayê]] geş bûn. Tarîxa komîkên ewropî bi gelemperî digihîje rêze-komîkên [[Rodolphe Töpffer]] ên salên 1830î; herwiha esera [[Wilhelm Busch]] a bi navê ''[[Max und Moritz]]'' jî ji sala 1865ê û pê ve tesîreke cîhanî çêkir. Ew huner di salên 1930î de, piştî serkeftina rêze-komîk û kitêbên wekî ''[[Serpêhatiyên Tintin]]'' (''The Adventures of Tintin''), pir populer bû. Komîkên amerîkî di destpêka asra 20ê de, bi derketina rêze-komîkên di rojnameyan de, wekî amûreke girseyî derketin holê; di salên 1930î de kitêbên komîk yên bi şêwaza kovarê peyda bûn, û piştî derketina ''[[Superman]]'' di sala 1938ê de, cureyê [[Superleheng|''Superqehreman'']] bû cureyeke berbiçav. Tarîxa komîkên japonî, ku jê re [[Manga|''manga'']] tê gotin, digihîje asra 12yê. Komîkên japonî bi gelemperî ji pêşveçûna komîkên ewropî-amerîkî cuda têne dîtin; tê texmînkirin ku hunera komîkên ya Rojava di sedsala 17an de li Îtalyayê destpê kiriye. Komîkên japonî yên modern di destpêka asra 20ê de derketin holê, û piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Herba Dunyayî yê Didwan]] (1945 û pê ve), bi saya populerbûna hunermendên wekî [[Osamu Tezuka]], hilberîna kovar û komîkan bi awayekî bilez berfireh bû. Di piriya tarîxê de, komîkên wekî hunereke "asta nizm" dihatin dîtin, lê ber bi dawiya asra 20ê ve, ew huner di nav gel û akademîsyenan de bêtir hate qebûlkirin û wekî formeke hunerî ya cidî dest bi wergirtina rêzê kir. == Çavkanî == {{Çavkanî}} t5a2pqppph4s99grk1s1qwlrvfvl2n9 2101410 2101409 2026-11-02T08:07:21Z Kawa63 105128 /* */ 2101410 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Little Nemo 1906-08-19.jpg|thumb|''[[Little Nemo]]'', [[Winsor McCay]], 1906]] '''Komîk''' (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''Comics''), an jî '''romana xêzêyî''', amûrek e ku ji bo îfadekirina ramanan bi resiman tê bikaranîn, ku pir caran bi nivîs an agahiyên dî ên dîtbarî re tê hev kirin. Ew bi gelemperî bi şiklê rêzek [[Panel (komîk)|panelên]] resiman digire. Amûrên nivîsî yên wekî [[balonên xeberdanê]], jêrnivîs û [[onomatopoesî]] dikarin diyalog, vegotin, tesîrên deng an agahiyên dî temsîl bidin. Di navbera teorîsyen û tarîxzanan de li ser terîfek yekane ya komîkan lihevkirinek tune; hin tekezî li ser tevlîheviya resim û nivîsê, hin rêzbûn an têkiliyên din ên resiman, û yên dî jî aliyên tarîxî yên wekî hilberandina girseyî an karanîna karakterên dubare dikin. [[Karîkatur]] û formên dî ên [[Îllûstrasiyon|îllûstrasiyonê]] metodên herî gelemperî yên çêkirina resiman di komîkan de ne. Komîkên resiman formek e ku resimên fotografiyê bikar tîne. Formên gelemperî [[xêzên komîk]], [[Komîka siyasî|edîtorî]] û henek, û [[Xêzeçîrok|kitêbên komîk]] vedihewîne. Ji dawiya asra 20ê vir ve, cildên girêdayî yên wekî [[Romana grafîk|romanên grafîkî]] û albûmên komîk, digel tevnvîsên webê, her ku diçe gelemperî dibin. [[Tarîxa komîkan]] di kulturên cuda de rêyên cuda şopandiye. Lêkolîneran behsa pêştarîxeke kirine ku digihîje heta çaxa resaman şikefta [[Lascaux|Lascauxê]]. Di nîvê asra 20ê de, komîk bi taybetî li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Ewropaya Rojava]] (bi taybetî [[Fransa]] û [[Belçîka]]) û [[Japon|Japonyayê]] geş bûn. Tarîxa komîkên ewropî bi gelemperî digihîje rêze-komîkên [[Rodolphe Töpffer]] ên salên 1830î; herwiha esera [[Wilhelm Busch]] a bi navê ''[[Max und Moritz]]'' jî ji sala 1865ê û pê ve tesîreke cîhanî çêkir. Ew huner di salên 1930î de, piştî serkeftina rêze-komîk û kitêbên wekî ''[[Serpêhatiyên Tintin]]'' (''The Adventures of Tintin''), pir populer bû. Komîkên amerîkî di destpêka asra 20ê de, bi derketina rêze-komîkên di rojnameyan de, wekî amûreke girseyî derketin holê; di salên 1930î de kitêbên komîk yên bi şêwaza kovarê peyda bûn, û piştî derketina ''[[Superman]]'' di sala 1938ê de, cureyê [[Superleheng|''Superqehreman'']] bû cureyeke berbiçav. Tarîxa komîkên japonî, ku jê re [[Manga|''manga'']] tê gotin, digihîje asra 12yê. Komîkên japonî bi gelemperî ji pêşveçûna komîkên ewropî-amerîkî cuda têne dîtin; tê texmînkirin ku hunera komîkên ya Rojava di sedsala 17an de li Îtalyayê destpê kiriye. Komîkên japonî yên modern di destpêka asra 20ê de derketin holê, û piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Herba Dunyayî yê Didwan]] (1945 û pê ve), bi saya populerbûna hunermendên wekî [[Osamu Tezuka]], hilberîna kovar û komîkan bi awayekî bilez berfireh bû. Di piriya tarîxê de, komîkên wekî hunereke "asta nizm" dihatin dîtin, lê ber bi dawiya asra 20ê ve, ew huner di nav gel û akademîsyenan de bêtir hate qebûlkirin û wekî formeke hunerî ya cidî dest bi wergirtina rêzê kir. == Çavkanî == {{Çavkanî}} f7jql5oi53ttltrpsybxkz4poy11dea 2101411 2101410 2026-11-02T08:09:11Z Kawa63 105128 2101411 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Little Nemo 1906-08-19.jpg|thumb|''[[Little Nemo]]'', [[Winsor McCay]], 1906]] '''Komîk''' (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''Comics''), an jî '''romana xêzêyî''', amûrek e ku ji bo îfadekirina ramanan bi resiman tê bikaranîn, ku pir caran bi nivîs an agahiyên dî ên dîtbarî re tê hev kirin. Ew bi gelemperî bi şiklê rêzek [[Panel (komîk)|panelên]] resiman digire. Amûrên nivîsî yên wekî [[balonên xeberdanê]], jêrnivîs û [[onomatopoesî]] dikarin diyalog, vegotin, tesîrên deng an agahiyên dî temsîl bidin. Di navbera teorîsyen û tarîxzanan de li ser terîfek yekane ya komîkan lihevkirinek tune; hin tekezî li ser tevlîheviya resim û nivîsê, hin rêzbûn an têkiliyên din ên resiman, û yên dî jî aliyên tarîxî yên wekî hilberandina girseyî an karanîna karakterên dubare dikin. [[Karîkatur]] û formên dî ên [[Îllûstrasiyon|îllûstrasiyonê]] metodên herî gelemperî yên çêkirina resiman di komîkan de ne. Komîkên resiman formek e ku resimên fotografiyê bikar tîne. Formên gelemperî [[xêzên komîk]], [[Komîka siyasî|edîtorî]] û henek, û [[Xêzeçîrok|kitêbên komîk]] vedihewîne. Ji dawiya asra 20ê vir ve, cildên girêdayî yên wekî [[Romana grafîk|romanên grafîkî]] û albûmên komîk, digel tevnvîsên webê, her ku diçe gelemperî dibin. [[Tarîxa komîkan]] di kulturên cuda de rêyên cuda şopandiye. Lêkolîneran behsa pêştarîxeke kirine ku digihîje heta çaxa resaman şikefta [[Lascaux|Lascauxê]]. Di nîvê asra 20ê de, komîk bi taybetî li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Ewropaya Rojava]] (bi taybetî [[Fransa]] û [[Belçîka]]) û [[Japon|Japonyayê]] geş bûn. Tarîxa komîkên ewropî bi gelemperî digihîje rêze-komîkên [[Rodolphe Töpffer]] ên salên 1830î; herwiha esera [[Wilhelm Busch]] a bi navê ''[[Max und Moritz]]'' jî ji sala 1865ê û pê ve tesîreke cîhanî çêkir.<ref name="thegermanprofessor">{{cite web |url=https://www.thegermanprofessor.com/max-und-moritz/ |title=8 Things about Max und Moritz |date=30 March 2015 |access-date=23 January 2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240123203336/https://www.thegermanprofessor.com/max-und-moritz/ |archive-date=23 January 2024}}</ref><ref name="dw">{{cite web |url=https://www.dw.com/en/max-and-moritz-how-germanys-naughtiest-boys-rose-to-global-fame/a-18808584 |title=Max and Moritz: How Germany's naughtiest boys rose to fame – DW – 10/27/2015 |website=[[Deutsche Welle]] |access-date=2024-01-23 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240123203336/https://www.dw.com/en/max-and-moritz-how-germanys-naughtiest-boys-rose-to-global-fame/a-18808584 |archive-date=2024-01-23}}</ref><ref name="outdooractive">{{cite web |url=https://www.outdooractive.com/en/story/harz/the-original-story-of-max-and-moritz/28754663/ |title=The original story of Max and Moritz |access-date=2024-01-23 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240123203337/https://www.outdooractive.com/en/story/harz/the-original-story-of-max-and-moritz/28754663/ |archive-date=2024-01-23}}</ref> Ew huner di salên 1930î de, piştî serkeftina rêze-komîk û kitêbên wekî ''[[Serpêhatiyên Tintin]]'' (''The Adventures of Tintin''), pir populer bû. Komîkên amerîkî di destpêka asra 20ê de, bi derketina rêze-komîkên di rojnameyan de, wekî amûreke girseyî derketin holê; di salên 1930î de kitêbên komîk yên bi şêwaza kovarê peyda bûn, û piştî derketina ''[[Superman]]'' di sala 1938ê de, cureyê [[Superleheng|''Superqehreman'']] bû cureyeke berbiçav. Tarîxa komîkên japonî, ku jê re [[Manga|''manga'']] tê gotin, digihîje asra 12yê. Komîkên japonî bi gelemperî ji pêşveçûna komîkên ewropî-amerîkî cuda têne dîtin; tê texmînkirin ku hunera komîkên ya Rojava di sedsala 17ê de li Îtalyayê destpê kiriye. Komîkên japonî yên modern di destpêka asra 20ê de derketin holê, û piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Herba Dunyayî yê Didwan]] (1945 û pê ve), bi saya populerbûna hunermendên wekî [[Osamu Tezuka]], hilberîna kovar û komîkan bi awayekî bilez berfireh bû.<ref>[https://books.google.com/books?id=3bfPAgAAQBAJ Gothic in Comics and Graphic Novels by Julia Round page 24 and 25]</ref> Di piriya tarîxê de, komîkên wekî hunereke "asta nizm" dihatin dîtin, lê ber bi dawiya asra 20ê ve, ew huner di nav gel û akademîsyenan de bêtir hate qebûlkirin û wekî formeke hunerî ya cidî dest bi wergirtina rêzê kir. == Çavkanî == {{Çavkanî}} jl8bp4vbigsi0cw52qyaytoxv4blsb9 2101412 2101411 2026-11-02T08:10:28Z Kawa63 105128 2101412 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Little Nemo 1906-08-19.jpg|thumb|''[[Little Nemo]]'', [[Winsor McCay]], 1906]] '''Komîk''' (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''Comics''), an jî '''romana xêzêyî''', amûrek e ku ji bo îfadekirina ramanan bi resiman tê bikaranîn, ku pir caran bi nivîs an agahiyên dî ên dîtbarî re tê hev kirin. Ew bi gelemperî bi şiklê rêzek [[Panel (komîk)|panelên]] resiman digire. Amûrên nivîsî yên wekî [[balonên xeberdanê]], jêrnivîs û [[onomatopoesî]] dikarin diyalog, vegotin, tesîrên deng an agahiyên dî temsîl bidin. Di navbera teorîsyen û tarîxzanan de li ser terîfek yekane ya komîkan lihevkirinek tune; hin tekezî li ser tevlîheviya resim û nivîsê, hin rêzbûn an têkiliyên din ên resiman, û yên dî jî aliyên tarîxî yên wekî hilberandina girseyî an karanîna karakterên dubare dikin. [[Karîkatur]] û formên dî ên [[Îllûstrasiyon|îllûstrasiyonê]] metodên herî gelemperî yên çêkirina resiman di komîkan de ne. Komîkên resiman formek e ku resimên fotografiyê bikar tîne. Formên gelemperî [[xêzên komîk]], [[Komîka siyasî|edîtorî]] û henek, û [[Xêzeçîrok|kitêbên komîk]] vedihewîne. Ji dawiya asra 20ê vir ve, cildên girêdayî yên wekî [[Romana grafîk|romanên grafîkî]] û albûmên komîk, digel tevnvîsên webê, her ku diçe gelemperî dibin. [[Tarîxa komîkan]] di kulturên cuda de rêyên cuda şopandiye. Lêkolîneran behsa pêştarîxeke kirine ku digihîje heta çaxa resaman şikefta [[Lascaux|Lascauxê]]. Di nîvê asra 20ê de, komîk bi taybetî li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Ewropaya Rojava]] (bi taybetî [[Fransa]] û [[Belçîka]]) û [[Japon|Japonyayê]] geş bûn. Tarîxa komîkên ewropî bi gelemperî digihîje rêze-komîkên [[Rodolphe Töpffer]] ên salên 1830î; herwiha esera [[Wilhelm Busch]] a bi navê ''[[Max und Moritz]]'' jî ji sala 1865ê û pê ve tesîreke cîhanî çêkir.<ref name="thegermanprofessor">{{cite web |url=https://www.thegermanprofessor.com/max-und-moritz/ |title=8 Things about Max und Moritz |date=30 March 2015 |access-date=23 January 2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240123203336/https://www.thegermanprofessor.com/max-und-moritz/ |archive-date=23 January 2024}}</ref><ref name="dw">{{cite web |url=https://www.dw.com/en/max-and-moritz-how-germanys-naughtiest-boys-rose-to-global-fame/a-18808584 |title=Max and Moritz: How Germany's naughtiest boys rose to fame – DW – 10/27/2015 |website=[[Deutsche Welle]] |access-date=2024-01-23 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240123203336/https://www.dw.com/en/max-and-moritz-how-germanys-naughtiest-boys-rose-to-global-fame/a-18808584 |archive-date=2024-01-23}}</ref><ref name="outdooractive">{{cite web |url=https://www.outdooractive.com/en/story/harz/the-original-story-of-max-and-moritz/28754663/ |title=The original story of Max and Moritz |access-date=2024-01-23 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240123203337/https://www.outdooractive.com/en/story/harz/the-original-story-of-max-and-moritz/28754663/ |archive-date=2024-01-23}}</ref> Ew huner di salên 1930î de, piştî serkeftina rêze-komîk û kitêbên wekî ''[[Serpêhatiyên Tintin]]'' (''The Adventures of Tintin''), pir populer bû. Komîkên amerîkî di destpêka asra 20ê de, bi derketina rêze-komîkên di rojnameyan de, wekî amûreke girseyî derketin holê; di salên 1930î de kitêbên komîk yên bi şêwaza kovarê peyda bûn, û piştî derketina ''[[Superman]]'' di sala 1938ê de, cureyê [[Superleheng|''Superqehreman'']] bû cureyeke berbiçav. Tarîxa komîkên japonî, ku jê re [[Manga|''manga'']] tê gotin, digihîje asra 12yê. Komîkên japonî bi gelemperî ji pêşveçûna komîkên ewropî-amerîkî cuda têne dîtin; tê texmînkirin ku hunera komîkên ya Rojava di sedsala 17ê de li Îtalyayê destpê kiriye. Komîkên japonî yên modern di destpêka asra 20ê de derketin holê, û piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Herba Dunyayî yê Didwan]] (1945 û pê ve), bi saya populerbûna hunermendên wekî [[Osamu Tezuka]], hilberîna kovar û komîkan bi awayekî bilez berfireh bû.<ref>[https://books.google.com/books?id=3bfPAgAAQBAJ Gothic in Comics and Graphic Novels by Julia Round page 24 and 25]</ref> Di piriya tarîxê de, komîkên wekî hunereke "asta nizm" dihatin dîtin, lê ber bi dawiya asra 20ê ve, ew huner di nav gel û akademîsyenan de bêtir hate qebûlkirin û wekî formeke hunerî ya cidî dest bi wergirtina rêzê kir. == Orijîn û kevneşopî == == Çavkanî == {{Çavkanî}} c15561nluor5usnjpwaa3298g15ktkw 2101413 2101412 2026-11-02T08:10:52Z Kawa63 105128 /* */ 2101413 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Little Nemo 1906-08-19.jpg|thumb|''[[Little Nemo]]'', [[Winsor McCay]], 1906]] '''Komîk''' (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''Comics''), an jî '''romana xêzêyî''', amûrek e ku ji bo îfadekirina ramanan bi resiman tê bikaranîn, ku pir caran bi nivîs an agahiyên dî ên dîtbarî re tê hev kirin. Ew bi gelemperî bi şiklê rêzek [[Panel (komîk)|panelên]] resiman digire. Amûrên nivîsî yên wekî [[balonên xeberdanê]], jêrnivîs û [[onomatopoesî]] dikarin diyalog, vegotin, tesîrên deng an agahiyên dî temsîl bidin. Di navbera teorîsyen û tarîxzanan de li ser terîfek yekane ya komîkan lihevkirinek tune; hin tekezî li ser tevlîheviya resim û nivîsê, hin rêzbûn an têkiliyên din ên resiman, û yên dî jî aliyên tarîxî yên wekî hilberandina girseyî an karanîna karakterên dubare dikin. [[Karîkatur]] û formên dî ên [[Îllûstrasiyon|îllûstrasiyonê]] metodên herî gelemperî yên çêkirina resiman di komîkan de ne. Komîkên resiman formek e ku resimên fotografiyê bikar tîne. Formên gelemperî [[xêzên komîk]], [[Komîka siyasî|edîtorî]] û henek, û [[Xêzeçîrok|kitêbên komîk]] vedihewîne. Ji dawiya asra 20ê vir ve, cildên girêdayî yên wekî [[Romana grafîk|romanên grafîkî]] û albûmên komîk, digel tevnvîsên webê, her ku diçe gelemperî dibin. [[Tarîxa komîkan]] di kulturên cuda de rêyên cuda şopandiye. Lêkolîneran behsa pêştarîxeke kirine ku digihîje heta çaxa resaman şikefta [[Lascaux|Lascauxê]]. Di nîvê asra 20ê de, komîk bi taybetî li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Ewropaya Rojava]] (bi taybetî [[Fransa]] û [[Belçîka]]) û [[Japon|Japonyayê]] geş bûn. Tarîxa komîkên ewropî bi gelemperî digihîje rêze-komîkên [[Rodolphe Töpffer]] ên salên 1830î; herwiha esera [[Wilhelm Busch]] a bi navê ''[[Max und Moritz]]'' jî ji sala 1865ê û pê ve tesîreke cîhanî çêkir.<ref name="thegermanprofessor">{{cite web |url=https://www.thegermanprofessor.com/max-und-moritz/ |title=8 Things about Max und Moritz |date=30 March 2015 |access-date=23 January 2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240123203336/https://www.thegermanprofessor.com/max-und-moritz/ |archive-date=23 January 2024}}</ref><ref name="dw">{{cite web |url=https://www.dw.com/en/max-and-moritz-how-germanys-naughtiest-boys-rose-to-global-fame/a-18808584 |title=Max and Moritz: How Germany's naughtiest boys rose to fame – DW – 10/27/2015 |website=[[Deutsche Welle]] |access-date=2024-01-23 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240123203336/https://www.dw.com/en/max-and-moritz-how-germanys-naughtiest-boys-rose-to-global-fame/a-18808584 |archive-date=2024-01-23}}</ref><ref name="outdooractive">{{cite web |url=https://www.outdooractive.com/en/story/harz/the-original-story-of-max-and-moritz/28754663/ |title=The original story of Max and Moritz |access-date=2024-01-23 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240123203337/https://www.outdooractive.com/en/story/harz/the-original-story-of-max-and-moritz/28754663/ |archive-date=2024-01-23}}</ref><ref name="toonmag">{{cite web |url=https://www.toonsmag.com/max-and-moritz/ |title=Max and Moritz: A Tale of Mischief and Influence - Toons Mag |date=8 October 2023 |access-date=23 January 2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240123203337/https://www.toonsmag.com/max-and-moritz/ |archive-date=23 January 2024}}</ref> Ew huner di salên 1930î de, piştî serkeftina rêze-komîk û kitêbên wekî ''[[Serpêhatiyên Tintin]]'' (''The Adventures of Tintin''), pir populer bû. Komîkên amerîkî di destpêka asra 20ê de, bi derketina rêze-komîkên di rojnameyan de, wekî amûreke girseyî derketin holê; di salên 1930î de kitêbên komîk yên bi şêwaza kovarê peyda bûn, û piştî derketina ''[[Superman]]'' di sala 1938ê de, cureyê [[Superleheng|''Superqehreman'']] bû cureyeke berbiçav. Tarîxa komîkên japonî, ku jê re [[Manga|''manga'']] tê gotin, digihîje asra 12yê. Komîkên japonî bi gelemperî ji pêşveçûna komîkên ewropî-amerîkî cuda têne dîtin; tê texmînkirin ku hunera komîkên ya Rojava di sedsala 17ê de li Îtalyayê destpê kiriye. Komîkên japonî yên modern di destpêka asra 20ê de derketin holê, û piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Herba Dunyayî yê Didwan]] (1945 û pê ve), bi saya populerbûna hunermendên wekî [[Osamu Tezuka]], hilberîna kovar û komîkan bi awayekî bilez berfireh bû.<ref>[https://books.google.com/books?id=3bfPAgAAQBAJ Gothic in Comics and Graphic Novels by Julia Round page 24 and 25]</ref> Di piriya tarîxê de, komîkên wekî hunereke "asta nizm" dihatin dîtin, lê ber bi dawiya asra 20ê ve, ew huner di nav gel û akademîsyenan de bêtir hate qebûlkirin û wekî formeke hunerî ya cidî dest bi wergirtina rêzê kir. == Orijîn û kevneşopî == == Çavkanî == {{Çavkanî}} biu9ivzjug2xwkq7xab9trvokkjszjz 2101414 2101413 2026-11-02T08:11:02Z Kawa63 105128 /* Orijîn û kevneşopî */ 2101414 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Little Nemo 1906-08-19.jpg|thumb|''[[Little Nemo]]'', [[Winsor McCay]], 1906]] '''Komîk''' (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''Comics''), an jî '''romana xêzêyî''', amûrek e ku ji bo îfadekirina ramanan bi resiman tê bikaranîn, ku pir caran bi nivîs an agahiyên dî ên dîtbarî re tê hev kirin. Ew bi gelemperî bi şiklê rêzek [[Panel (komîk)|panelên]] resiman digire. Amûrên nivîsî yên wekî [[balonên xeberdanê]], jêrnivîs û [[onomatopoesî]] dikarin diyalog, vegotin, tesîrên deng an agahiyên dî temsîl bidin. Di navbera teorîsyen û tarîxzanan de li ser terîfek yekane ya komîkan lihevkirinek tune; hin tekezî li ser tevlîheviya resim û nivîsê, hin rêzbûn an têkiliyên din ên resiman, û yên dî jî aliyên tarîxî yên wekî hilberandina girseyî an karanîna karakterên dubare dikin. [[Karîkatur]] û formên dî ên [[Îllûstrasiyon|îllûstrasiyonê]] metodên herî gelemperî yên çêkirina resiman di komîkan de ne. Komîkên resiman formek e ku resimên fotografiyê bikar tîne. Formên gelemperî [[xêzên komîk]], [[Komîka siyasî|edîtorî]] û henek, û [[Xêzeçîrok|kitêbên komîk]] vedihewîne. Ji dawiya asra 20ê vir ve, cildên girêdayî yên wekî [[Romana grafîk|romanên grafîkî]] û albûmên komîk, digel tevnvîsên webê, her ku diçe gelemperî dibin. [[Tarîxa komîkan]] di kulturên cuda de rêyên cuda şopandiye. Lêkolîneran behsa pêştarîxeke kirine ku digihîje heta çaxa resaman şikefta [[Lascaux|Lascauxê]]. Di nîvê asra 20ê de, komîk bi taybetî li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Ewropaya Rojava]] (bi taybetî [[Fransa]] û [[Belçîka]]) û [[Japon|Japonyayê]] geş bûn. Tarîxa komîkên ewropî bi gelemperî digihîje rêze-komîkên [[Rodolphe Töpffer]] ên salên 1830î; herwiha esera [[Wilhelm Busch]] a bi navê ''[[Max und Moritz]]'' jî ji sala 1865ê û pê ve tesîreke cîhanî çêkir.<ref name="thegermanprofessor">{{cite web |url=https://www.thegermanprofessor.com/max-und-moritz/ |title=8 Things about Max und Moritz |date=30 March 2015 |access-date=23 January 2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240123203336/https://www.thegermanprofessor.com/max-und-moritz/ |archive-date=23 January 2024}}</ref><ref name="dw">{{cite web |url=https://www.dw.com/en/max-and-moritz-how-germanys-naughtiest-boys-rose-to-global-fame/a-18808584 |title=Max and Moritz: How Germany's naughtiest boys rose to fame – DW – 10/27/2015 |website=[[Deutsche Welle]] |access-date=2024-01-23 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240123203336/https://www.dw.com/en/max-and-moritz-how-germanys-naughtiest-boys-rose-to-global-fame/a-18808584 |archive-date=2024-01-23}}</ref><ref name="outdooractive">{{cite web |url=https://www.outdooractive.com/en/story/harz/the-original-story-of-max-and-moritz/28754663/ |title=The original story of Max and Moritz |access-date=2024-01-23 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240123203337/https://www.outdooractive.com/en/story/harz/the-original-story-of-max-and-moritz/28754663/ |archive-date=2024-01-23}}</ref><ref name="toonmag">{{cite web |url=https://www.toonsmag.com/max-and-moritz/ |title=Max and Moritz: A Tale of Mischief and Influence - Toons Mag |date=8 October 2023 |access-date=23 January 2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240123203337/https://www.toonsmag.com/max-and-moritz/ |archive-date=23 January 2024}}</ref> Ew huner di salên 1930î de, piştî serkeftina rêze-komîk û kitêbên wekî ''[[Serpêhatiyên Tintin]]'' (''The Adventures of Tintin''), pir populer bû. Komîkên amerîkî di destpêka asra 20ê de, bi derketina rêze-komîkên di rojnameyan de, wekî amûreke girseyî derketin holê; di salên 1930î de kitêbên komîk yên bi şêwaza kovarê peyda bûn, û piştî derketina ''[[Superman]]'' di sala 1938ê de, cureyê [[Superleheng|''Superqehreman'']] bû cureyeke berbiçav. Tarîxa komîkên japonî, ku jê re [[Manga|''manga'']] tê gotin, digihîje asra 12yê. Komîkên japonî bi gelemperî ji pêşveçûna komîkên ewropî-amerîkî cuda têne dîtin; tê texmînkirin ku hunera komîkên ya Rojava di sedsala 17ê de li Îtalyayê destpê kiriye. Komîkên japonî yên modern di destpêka asra 20ê de derketin holê, û piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Herba Dunyayî yê Didwan]] (1945 û pê ve), bi saya populerbûna hunermendên wekî [[Osamu Tezuka]], hilberîna kovar û komîkan bi awayekî bilez berfireh bû.<ref>[https://books.google.com/books?id=3bfPAgAAQBAJ Gothic in Comics and Graphic Novels by Julia Round page 24 and 25]</ref> Di piriya tarîxê de, komîkên wekî hunereke "asta nizm" dihatin dîtin, lê ber bi dawiya asra 20ê ve, ew huner di nav gel û akademîsyenan de bêtir hate qebûlkirin û wekî formeke hunerî ya cidî dest bi wergirtina rêzê kir. == Çavkanî == {{Çavkanî}} e492jjqu0rmjxtuufsiagt0d3wdq39b 2101415 2101414 2026-11-02T08:11:34Z Kawa63 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Xêzeçîrok]] 2101415 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Little Nemo 1906-08-19.jpg|thumb|''[[Little Nemo]]'', [[Winsor McCay]], 1906]] '''Komîk''' (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''Comics''), an jî '''romana xêzêyî''', amûrek e ku ji bo îfadekirina ramanan bi resiman tê bikaranîn, ku pir caran bi nivîs an agahiyên dî ên dîtbarî re tê hev kirin. Ew bi gelemperî bi şiklê rêzek [[Panel (komîk)|panelên]] resiman digire. Amûrên nivîsî yên wekî [[balonên xeberdanê]], jêrnivîs û [[onomatopoesî]] dikarin diyalog, vegotin, tesîrên deng an agahiyên dî temsîl bidin. Di navbera teorîsyen û tarîxzanan de li ser terîfek yekane ya komîkan lihevkirinek tune; hin tekezî li ser tevlîheviya resim û nivîsê, hin rêzbûn an têkiliyên din ên resiman, û yên dî jî aliyên tarîxî yên wekî hilberandina girseyî an karanîna karakterên dubare dikin. [[Karîkatur]] û formên dî ên [[Îllûstrasiyon|îllûstrasiyonê]] metodên herî gelemperî yên çêkirina resiman di komîkan de ne. Komîkên resiman formek e ku resimên fotografiyê bikar tîne. Formên gelemperî [[xêzên komîk]], [[Komîka siyasî|edîtorî]] û henek, û [[Xêzeçîrok|kitêbên komîk]] vedihewîne. Ji dawiya asra 20ê vir ve, cildên girêdayî yên wekî [[Romana grafîk|romanên grafîkî]] û albûmên komîk, digel tevnvîsên webê, her ku diçe gelemperî dibin. [[Tarîxa komîkan]] di kulturên cuda de rêyên cuda şopandiye. Lêkolîneran behsa pêştarîxeke kirine ku digihîje heta çaxa resaman şikefta [[Lascaux|Lascauxê]]. Di nîvê asra 20ê de, komîk bi taybetî li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Ewropaya Rojava]] (bi taybetî [[Fransa]] û [[Belçîka]]) û [[Japon|Japonyayê]] geş bûn. Tarîxa komîkên ewropî bi gelemperî digihîje rêze-komîkên [[Rodolphe Töpffer]] ên salên 1830î; herwiha esera [[Wilhelm Busch]] a bi navê ''[[Max und Moritz]]'' jî ji sala 1865ê û pê ve tesîreke cîhanî çêkir.<ref name="thegermanprofessor">{{cite web |url=https://www.thegermanprofessor.com/max-und-moritz/ |title=8 Things about Max und Moritz |date=30 March 2015 |access-date=23 January 2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240123203336/https://www.thegermanprofessor.com/max-und-moritz/ |archive-date=23 January 2024}}</ref><ref name="dw">{{cite web |url=https://www.dw.com/en/max-and-moritz-how-germanys-naughtiest-boys-rose-to-global-fame/a-18808584 |title=Max and Moritz: How Germany's naughtiest boys rose to fame – DW – 10/27/2015 |website=[[Deutsche Welle]] |access-date=2024-01-23 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240123203336/https://www.dw.com/en/max-and-moritz-how-germanys-naughtiest-boys-rose-to-global-fame/a-18808584 |archive-date=2024-01-23}}</ref><ref name="outdooractive">{{cite web |url=https://www.outdooractive.com/en/story/harz/the-original-story-of-max-and-moritz/28754663/ |title=The original story of Max and Moritz |access-date=2024-01-23 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240123203337/https://www.outdooractive.com/en/story/harz/the-original-story-of-max-and-moritz/28754663/ |archive-date=2024-01-23}}</ref><ref name="toonmag">{{cite web |url=https://www.toonsmag.com/max-and-moritz/ |title=Max and Moritz: A Tale of Mischief and Influence - Toons Mag |date=8 October 2023 |access-date=23 January 2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240123203337/https://www.toonsmag.com/max-and-moritz/ |archive-date=23 January 2024}}</ref> Ew huner di salên 1930î de, piştî serkeftina rêze-komîk û kitêbên wekî ''[[Serpêhatiyên Tintin]]'' (''The Adventures of Tintin''), pir populer bû. Komîkên amerîkî di destpêka asra 20ê de, bi derketina rêze-komîkên di rojnameyan de, wekî amûreke girseyî derketin holê; di salên 1930î de kitêbên komîk yên bi şêwaza kovarê peyda bûn, û piştî derketina ''[[Superman]]'' di sala 1938ê de, cureyê [[Superleheng|''Superqehreman'']] bû cureyeke berbiçav. Tarîxa komîkên japonî, ku jê re [[Manga|''manga'']] tê gotin, digihîje asra 12yê. Komîkên japonî bi gelemperî ji pêşveçûna komîkên ewropî-amerîkî cuda têne dîtin; tê texmînkirin ku hunera komîkên ya Rojava di sedsala 17ê de li Îtalyayê destpê kiriye. Komîkên japonî yên modern di destpêka asra 20ê de derketin holê, û piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Herba Dunyayî yê Didwan]] (1945 û pê ve), bi saya populerbûna hunermendên wekî [[Osamu Tezuka]], hilberîna kovar û komîkan bi awayekî bilez berfireh bû.<ref>[https://books.google.com/books?id=3bfPAgAAQBAJ Gothic in Comics and Graphic Novels by Julia Round page 24 and 25]</ref> Di piriya tarîxê de, komîkên wekî hunereke "asta nizm" dihatin dîtin, lê ber bi dawiya asra 20ê ve, ew huner di nav gel û akademîsyenan de bêtir hate qebûlkirin û wekî formeke hunerî ya cidî dest bi wergirtina rêzê kir. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Xêzeçîrok]] 1wdvm5rv4dawo62aw75k9n22eoa5i9y 1 330578 2101418 2026-11-02T08:32:25Z Avestaboy 34898 /* Xêzeçîrok, Xêzeroman an Komîk ? */ beşeke nû 2101418 wikitext text/x-wiki == Xêzeçîrok, Xêzeroman an Komîk ? == Silav @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] , @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] min berê gotara [[Xêzeçîrok]] / xêzeroman çêkiribû. Ez nizanim di zimanê kurdî dedi zimanê kurdî de di navbera '''Comic''' û '''Comic Book''' de cûdahî tê kirin an na. Ji bo her du têgehan du gotarên cuda hene. Ema [[Komîk]] wek sernav nabe . Wateya '''komîk''' bi kurdî '''kenawere''' e û ne '''xêzeçîrok''' /'''xêzeroman''' . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 08:32, 2 çiriya paşîn 2026 (UTC) qyux0jv8rsihw7gryzrpa8jwvg34qzm 2101419 2101418 2026-11-02T08:33:43Z Avestaboy 34898 /* Xêzeçîrok, Xêzeroman an Komîk  ? */ 2101419 wikitext text/x-wiki == Xêzeçîrok, Xêzeroman an Komîk ? == Silav @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] , @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] min berê gotara [[Xêzeçîrok]] / xêzeroman çêkiribû. Ez nizanim di zimanê kurdî dedi zimanê kurdî de di navbera '''Comic''' û '''Comic Book''' de cûdahî tê kirin an na.Aniha gotara Komîk hatiye çêkirin. Ji bo her du têgehan du gotarên cuda hene. Ema [[Komîk]] wek sernav nabe . Wateya '''komîk''' bi kurdî '''kenawere''' e û ne '''xêzeçîrok''' /'''xêzeroman''' . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 08:32, 2 çiriya paşîn 2026 (UTC) 6ozsobj6apphq17qe6t98zusuu0w03z 2101422 2101419 2026-11-02T10:02:47Z Avestaboy 34898 /* Xêzeçîrok, Xêzeroman an Komîk ? */ Bersiv 2101422 wikitext text/x-wiki == Xêzeçîrok, Xêzeroman an Komîk ? == Silav @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] , @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] min berê gotara [[Xêzeçîrok]] / xêzeroman çêkiribû. Ez nizanim di zimanê kurdî dedi zimanê kurdî de di navbera '''Comic''' û '''Comic Book''' de cûdahî tê kirin an na.Aniha gotara Komîk hatiye çêkirin. Ji bo her du têgehan du gotarên cuda hene. Ema [[Komîk]] wek sernav nabe . Wateya '''komîk''' bi kurdî '''kenawere''' e û ne '''xêzeçîrok''' /'''xêzeroman''' . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 08:32, 2 çiriya paşîn 2026 (UTC) :P.S. @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:02, 2 çiriya paşîn 2026 (UTC) b9dnivtuoie0l62t5rvfnfgawfuyqn6