Wîkîpediya kuwiki https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk MediaWiki 1.48.0-wmf.1 first-letter Medya Taybet Gotûbêj Bikarhêner Gotûbêja bikarhêner Wîkîpediya Gotûbêja Wîkîpediyayê Wêne Gotûbêja wêneyî MediaWiki Gotûbêja MediaWiki Şablon Gotûbêja şablonê Alîkarî Gotûbêja alîkariyê Kategorî Gotûbêja kategoriyê Portal Gotûbêja portalê TimedText TimedText talk Modul Gotûbêja modulê Event Event talk 4 4082 2101562 2101394 2026-11-03T06:47:19Z Kawa63 105128 2101562 wikitext text/x-wiki {{see also|[[WP:Gotarên bingehîn]]}} Gelek projeyên [[Wikipedia|Wîkîpediyayê]] hene; ji wan çend mezin, çend biçûk in. Çend gotarên bingehîn ji bo hemî Wîkîpediyayan pêwîst in. Heger dirêj nebin jî, bila qet nebe kurt û di awayê [[Wîkîpediya:Şitl|şitl]]an de bin. Li jêr lîsteya 1.000 gotarên bingehîn heye ku tê pêşniyazkirin di her Wîkîpediyayê de hebin. Divê ev gotar bi zimanekî gelekî hêsan werin nivîsandin û agahiyên herî bingehîn di nav xwe de bihewînin. {| class="wikitable" |+ |- !Sernav!!Hejmara niha!!Hejmara hewce |- |[[#Jînenîgarî|Jînenîgarî]]||198||''TBD'' |- |[[#Felsefe|Felsefe]]||13||''TBD'' |- |[[#Ol|Ol]]||22||''TBD'' |- |[[#Zanistên_civakî|Zanistên civakî]]||77||''TBD'' |- |[[#Ziman_û_wêje|Ziman û wêje]]||48||''TBD'' |- |[[#Pîvan|Pîvan]]||12||''TBD'' |- |[[#Zanist|Zanist]]||250||''TBD'' |- |[[#Xwarin_û_çandinî|Xwarin û çandinî]]||34||''TBD'' |- |[[#Teknolojî|Teknolojî]]||68||''TBD'' |- |[[#Huner_û_şahî|Huner û şahî]]||76||''TBD'' |- |[[#Dîrok|Dîrok]]||54||''TBD'' |- |[[#Erdnîgarî|Erdnîgarî]]||148||''TBD'' |- !'''Hevok'''!!'''1000'''!!'''1000''' |}<small>Kontrolkirina hejmarê: 26 Sibat 2026 (UTC)</small> == Jînenîgarî [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == === Fîlozof û zanyarên civakî === # [[Arîstotelês]] # [[Simone de Beauvoir]] # [[Çanakya]] # [[Konfuçyus]] # [[René Descartes]] # [[Sigmund Freud]] # [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]] # [[Martin Heidegger]] # [[Ibn Xeldûn]] # [[Immanuel Kant]] # [[John Maynard Keynes]] # [[John Locke]] # [[Niccolò Machiavelli]] # [[Karl Marx]] # [[Friedrich Nietzsche]] # [[Platon]] # [[Jean-Jacques Rousseau]] # [[Jean-Paul Sartre]] # [[Sima Qian]] # [[Adam Smith]] # [[Sokratês]] # [[Voltaire]] # [[Max Weber]] # [[Ludwig Wittgenstein]] # [[Zhu Xi]] === Kesên dînî û teolojiyê === # [[Îbrahîm]] # [[Buda]] # [[Îsa]] # [[Martin Luther]] # [[Meryem]] # [[Mûsa]] # [[Mihemed]] # [[Şêx Adî]] # [[Xezalî]] # [[Zerdeşt]] === Rêberên sîyasî === # [[Abraham Lincoln]] # [[Adolf Hitler]] # [[Daryûsê Mezin]] # [[Augustus]] # [[Cengîz Xan]] # [[Karlê Mezin]] # [[Mistefa Barzanî]] # [[Che Guevara]] # [[Ekberê Mezin]] # [[Qazî Mihemed]] # [[Franklin Delano Roosevelt]] # [[George Washington]] # [[Îskenderê Mezin]] # [[Leyla Qasim]] # [[Jawaharlal Nehru]] [[:en:Jawaharlal Nehru|(en)]] # [[Yosîf Stalîn]] # [[Julius Caesar]] # [[Konstantînê Mezin]] # [[Kûruşê Mezin]] # [[Kiyaksar]] # [[Louis XIV.]] # [[Mahatma Gandî]] # [[Mao Zedong]] # [[Martin Luther King]] # [[Napoléon Bonaparte]] # [[Nelson Mandela]] # [[Omer ibn Xetab]] # [[Otto von Bismarck]] # [[Pyotrê Mezin]] # [[Qin Shi Huang]] # [[Rosa Luxemburg]] # [[Selahedînê Eyûbî]] # [[Simón Bolívar]] # [[Siltan Silêmanê Qanûnî]] # [[Sun Yat-sen]] [[:en:Sun Yat-sen|(en)]] # [[Tîmûrleng]] # [[Vladîmîr Îlyîç Lenîn]] # [[Winston Churchill]] === Dahêner, zanyar û matematîknas === # [[Alan Turing]] # [[Albert Einstein]] # [[Arşîmed]] # [[Brahmagupta]] # [[Carl Friedrich Gauss]] [[:en:Carl Friedrich Gauss|(en)]] # [[Carl Linnaeus]] # [[Charles Darwin]] # [[David Hilbert]] [[:en:David Hilbert|(en)]] # [[Dmîtrî Mendeleyev]] [[:en:Dmitri Mendeleev|(en)]] # [[Xwarezmî]] # [[Enrico Fermi]] # [[Ernest Rutherford]] [[:en:Ernest Rutherford|(en)]] # [[Erwin Schrödinger]] # [[Galênos]] # [[Galileo Galilei]] # [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] # [[Henry Ford]] # [[Isaac Newton]] # [[Îbn Sîna]] # [[James Clerk Maxwell]] # [[James Joule]] # [[James Watt]] # [[Johann Gutenberg]] # [[Johannes Kepler]] # [[Leonhard Euler]] [[:en:Leonhard Euler|(en)]] # [[Louis Pasteur]] # [[Marie Curie]] # [[Max Planck]] # [[Michael Faraday]] # [[Nîkola Tesla]] # [[Nîkolaws Kopernîkus]] # [[Thomas Alva Edison]] # [[Tim Berners-Lee]] [[:en:Tim Berners-Lee|(en)]] === Hunermend û mîmar === # [[Albrecht Dürer]] [[:en:Albrecht Dürer|(en)]] # [[Andy Warhol]] # [[Diego Velázquez]] # [[Frank Lloyd Wright]] [[:en:Frank Lloyd Wright|(en)]] # [[Francisco Goya]] [[:en:Francisco Goya|(en)]] # [[Frida Kahlo]] # [[Henri Matisse]] [[:en:Henri Matisse|(en)]] # [[Hokusai|Katsushika Hokusai]] [[:en:Katsushika Hokusai|(en)]] # [[Le Corbusier]] [[:en:Le Corbusier|(en)]] # [[Leonardo da Vinci]] # [[Michelangelo]] # [[Mîmar Sînan]] # [[Pablo Picasso]] # [[Peter Paul Rubens]] [[:en:Peter Paul Rubens|(en)]] # [[Raffaello Sanzio]] # [[Rembrandt]] [[:en:Rembrandt|(en)]] # [[Salvador Dalí]] # [[Vincent van Gogh]] === Kompozîtor û muzîkvan === # [[Antonín Dvořák]] [[:en:Antonín Dvořák|(en)]] # [[Antonio Vivaldi]] # [[Frédéric Chopin]] # [[Franz Schubert]] [[:en:Franz Schubert|(en)]] # [[Georg Frîderîk Handel|Georg Friedrich Händel]] [[:en:Georg Friedrich Händel|(en)]] # [[Giuseppe Verdi]] [[:en:Giuseppe Verdi|(en)]] # [[Gustav Mahler]] [[:en:Gustav Mahler|(en)]] # [[Giovanni Pierluigi da Palestrina]] [[:en:Giovanni Pierluigi da Palestrina|(en)]] # [[Îgor Stravînskî|Igor Stravinsky]] [[:en:Igor Stravinsky|(en)]] # [[Johann Sebastian Bach]] # [[Johannes Brahms]] [[:en:Johannes Brahms|(en)]] # [[Joseph Haydn]] [[:en:Joseph Haydn|(en)]] # [[Ludwig van Beethoven]] # [[Louis Armstrong]] [[:en:Louis Armstrong|(en)]] # [[Michael Jackson]] # [[Pyotr Ilyich Tchaikovsky]] # [[Richard Wagner]] [[:en:Richard Wagner|(en)]] # [[The Beatles]] # [[Ûm Kulsûm]] [[:en:Umm Kulthum|(en)]] # [[Wolfgang Amadeus Mozart]] === Derhêner û nivîskarên fîlman === # [[Akira Kurosawa]] # [[Alfred Hitchcock]] [[:en:Alfred Hitchcock|(en)]] # [[Federico Fellini]] [[:en:Federico Fellini|(en)]] # [[George Lucas]] # [[Ingmar Bergman]] # [[Satyajit Ray]] [[:en:Satyajit Ray|(en)]] # [[Sergei Eisenstein]] [[:en:Sergei Eisenstein|(en)]] # [[Stanley Kubrick]] # [[Steven Spielberg]] [[:en:Steven Spielberg|(en)]] # [[Walt Disney]] === Nivîskar, şanonivîs û helbestvan === # [[Aleksandr Pûşkîn]] # [[Anton Çexov]] # [[Charles Dickens]] # [[Dante Alighieri]] # [[Ebû Nuwas]] [[:en:Abu Nuwas|(en)]] # [[Franz Kafka]] # [[Fyodor Dostoyevskî]] # [[Gabriel García Márquez]] # [[Geoffrey Chaucer]] # [[Hafizê Şîrazî]] # [[Hans Christian Andersen]] # [[Homêros]] # [[James Joyce]] # [[Jane Austen]] # [[Johann Wolfgang von Goethe]] # [[Jorge Luis Borges]] # [[Kalidasa]] [[:en:Kalidasa|(en)]] # [[Tolstoy]] # [[Li Bai]] [[:en:Li Bai|(en)]] # [[Lord Byron]] [[:en:Lord Byron|(en)]] # [[Marcel Proust]] # [[Mark Twain]] # [[Matsuo Bashō]] # [[Miguel de Cervantes]] # [[Molière]] # [[Nacîb Mahfûz]] # [[Ovidius]] # [[Rabindranath Tagore]] # [[Sofoklês]] # [[Vergilius]] # [[Victor Hugo]] # [[William Shakespeare]] === Vebîner û gerokvan === # [[Christopher Columbus]] # [[Ferdinand Magellan]] # [[Hernán Cortés]] # [[Îbn Betûte]] # [[Jacques Cartier]] # [[James Cook]] [[:en:James Cook|(en)]] # [[Marco Polo]] # [[Neil Armstrong]] # [[Roald Amundsen]] # [[Vasco da Gama]] # [[Yuri Gagarin]] # [[Zheng He]] == Felsefe [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == # [[Ateîzm]] # [[Berahî]] [[:en:Reality|(en)]] # [[Diyalektîk]] # [[Epîstemolojî]] # [[Estetîk]] # [[Exlaq]] # [[Felsefe]] # [[Konfuçyûsîzm]] [[:en:Confucianism|(en)]] # [[Mentiq]] # [[Materyalîzm]] # [[Rastî]] # [[Vîna azad]] # [[Zanîn]] == Dîn [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == # [[Bûdîzm]] # [[Dîn]] # [[Hîmîtî]] [[:en:Fundamentalism|(en)]] # [[Giyan]] # [[Hinduîzm]] # [[Îslam]] ## [[Sinnî]] ## [[Şîa]] # [[Mîtolojî]] # [[Xwedê]] ## [[Monoteîzm|Yekxwedayî]] ## [[Pirxwedayî]] # [[Xiristiyanî]] ## [[Dêra Katolîk]] ## [[Protestanîzm]] # [[Reenkarnasyon]] [[:en:Reincarnation|(en)]] # [[Cihûtî]] # [[Elewîtî]] # [[Yarsan]] # [[Êzidîtî]] # [[Taoîzm]] # [[Zerdeştîtî]] == Zanistên civakî [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == # [[Perwerde]] # [[Şaristanî]] # [[Civak]] === Psîkolojî === # [[Aqil]] # [[Hizir]] # [[Hest]] # [[Evîn]] # [[Psîkolojî]] # [[Reftar]] [[:en:Behavior|(en)]] === Malbat û têkilî === # [[Jin]] # [[Zewac]] [[:en:Marriage|(en)]] # [[Law]] # [[Malbat]] # [[Mêr]] === Siyaset === # [[Bîrdozî]] ## [[Anarşîzm]] ## [[Faşîzm]] ## [[Kapîtalîzm]] ## [[Komunîzm]] ## [[Şopparêzî]] ## [[Lîberalîzm]] ## [[Marksîzm]] ## [[Neteweperwerî]] ## [[Sosyalîzm]] # [[Dîplomasî]] # [[Dewlet]] # [[Hikûmet]] ## [[Dîktatorî]] ## [[Komar]] ## [[Monarşî]] ## [[Demokrasî]] ## [[Kolonîtî]] # [[Împeryalîzm]] # [[Partiya siyasî]] [[:en:Political party|(en)]] # [[Propaganda]] # [[Siyaset]] === Kar û aborî === # [[Aborî]] # [[Bazirganî]] # [[Dirav]] ## [[Dolara DYAyê]] [[:en:United States dollar|(en)]] ## [[Ewro]] # [[Sermaye]] # [[Pere]] # [[Pîşesazî]] # [[Bac]] [[:en:Tax|(en)]] === Hiqûq === # [[Destûr]] # [[Hiqûq]] === Rêxistinên navneteweyî === # [[ASEAN]] [[:en:ASEAN|(en)]] # [[Koma Bankeya Dinyayê]] [[:en:World Bank|(en)]] # [[Hevpeymaniya Neteweyan]] [[:en:Commonwealth of Nations|(en)]] # [[Yekîtiya Erebî]] # [[NATO]] # [[Neteweyên Yekbûyî]] ## [[Dîwana Navneteweyî ya Dadê]] [[:en:International Court of Justice|(en)]] ## [[IMF|Sindoqa Diravî ya Navneteweyî]] [[:en:International Monetary Fund|(en)]] ## [[Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê]] ## [[UNESCO]] # [[OPEC]] # [[Xelata Nobelê]] # [[Rêxistina Bazirganî ya Cîhanî]] [[:en:World Trade Organization|(en)]] # [[Tevgera Navneteweyî ya Xaçê Sor û Heyva Sor]] [[:en:International Red Cross and Red Crescent Movement|(en)]] # [[Yekîtiya Afrîkayê]] # [[Yekîtiya Ewropayê]] === Şer û leşkerî === # [[Aştî]] # [[Leşkerî]] [[:en:Military|(en)]] # [[Şer]] ## [[Şerê navxweyî]] [[:en:Civil war|(en)]] # [[Terorîzm]] === Pirsgirêkên civakî === # [[Cezayê mirinê]] # [[Dîskrîmînasyon]] ## [[Nîjadperestî]] # [[Femînîzm]] # [[Globalîzasyon]] [[:en:Globalization|(en)]] # [[Mafên mirovan]] # [[Xizanî]] # [[Xulamtî]] # [[Zarokjiberbirin]] == Ziman û wêje [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == # [[Ziman]] # [[Zimannasî]] # [[Gramer]] # [[Peyv]] ## [[Vac]] ## [[Kîtek]] # [[Pergala nivîsê]] ## [[Alfabeya erebî]] ## [[Alfabeya yewnanî]] ## [[Alfabeya latînî]] ## [[Alfabeya kîrîlî]] [[:en:Cyrillic script|(en)]] ## [[Tîpên çînî]] [[:en:Chinese characters|(en)]] # [[Xwendewarî]] # [[Werger]] # [[Wêje]] ## [[Pexşan]] [[:en:Prose|(en)]] ### ''[[Hunera Şer (pirtûk)]]'' ## [[Honak]] [[:en:Fiction|(en)]] ### ''[[Hezar û yek şev]]'' ## [[Roman]] ### ''[[Çîroka Genji]]'' [[:en:The Tale of Genji|(en)]] ## [[Helbest]] ### ''[[Destana Gilgamêş]]'' ### ''[[Îlyada]]'' ### ''[[Şahname]]'' ## Deqên Olî ### ''[[Incîl]]'' ### ''[[Mahabharata]]'' [[:en:Mahabharata|(en)]] ### ''[[Quran]] # Zimanên taybet ## [[Zimanê almanî|Almanî]] ## [[Zimanê bengalî|Bengalî]] ## [[Zimanê çînî|Çînî]] ## [[Zimanê erebî|Erebî]] ## [[Zimanê fransî|Fransî]] ## [[Zimanê yewnanî|Grekî]] ## [[Zimanê hindistanî|Hindî-Urdu]] [[:en:Hindustani|(en)]] ## [[Zimanê îbranî|Îbranî]] ## [[Zimanê îngilîzî|Îngilîzî]] ## [[Zimanê japonî|Japonî]] ## [[Zimanê korêyî|Korêyî]] ## [[Zimanê kurdî|Kurdî]] ## [[Zimanê latînî|Latînî]] ## [[Zimanê farsî|Farsî]] ## [[Zimanê portûgalî|Portûgalî]] ## [[Zimanê rûsî|Rûsî]] ## [[Zimanê sanskrîtî|Sanskrîtî]] ## [[Zimanê spanî|Spanî]] ## [[Zimanê swahîlî|Swahîlî]] ## [[Zimanê tirkî|Tirkî]] == Pîvan [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == {{div col|2}} # [[Sîstema Navneteweyî ya Yekînan]] # [[Pîvan]] === Giranî, qebare û dûrahî === # [[Kîlogram]] # [[Lîtir]] # [[Metre]] === Dem === # [[Salname]] ## [[Salnameya gregorî]] # [[Saet]] # [[Sanî]] # [[Roj]] # [[Sal]] # [[Beşa saetê]] {{div col end}} == Zanist [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == # [[Zanist]] # [[Xweza]] === Stêrnasî === {{div col|2}} # [[Teqîna Mezin]] # [[Dûvstêr]] [[:en:Comet|(en)]] # [[Galaksî]] ## [[Kadiz]] # [[Gerdûn]] # [[Gerstêrk]] ## [[Erd]] ## [[Jupîter]] ## [[Mars]] ## [[Neptûn]] ## [[Saturn]] ## [[Tîr]] ## [[Ûranûs]] ## [[Venûs]] # [[Asteroîd]] # [[Firîna fezayî]] [[:en: Spaceflight|(en)]] # [[Heyv]] # [[Çala Reş]] # [[Pergala Rojê]] # [[Stêrk]] ## [[Roj]] # [[Stêrnasî]] {{div col end}} === Biyolojî === # [[Biyolojî]] # Materyalên biyolojîk ## [[DNA]] ## [[Enzîm]] ## [[Hormon]] ## [[Proteîn]] # [[Riweknasî]] # [[Ekolojî]] ## [[Cureyên bi xetereya nemabûnê]] # [[Jiyan]] # [[Mirin]] ## [[Xwekujî]] # [[Dabeşandina biyolojîk]] ## [[Cure]] ==== Pêvajoyên biyolojîk ==== {{div col|2}} # [[Metabolîzm]] [[:en:Metabolism|(en)]] ## [[Fotosentez]] ## [[Hormonên herisê]] ## [[Henase]] # [[Pêşveçûn]] # [[Zayîn]] [[:en:Reproduction|(en)]] ## [[Ducanî]] ## [[Seks]] {{div col end}} ==== Organîzma ==== # [[Alga]] # [[Arkeya]] [[:en:Archaea|(en)]] # [[Bakterî]] # [[Karok]] # [[Organîzm]] # [[Plant]] ## [[Dar]] ## [[Fêkî]] ## [[Kulîlk]] # [[Protîst]] [[:en:Protist|(en)]] # [[Heywan]] ## [[Artropod]] ### [[Mêş û mûr]] #### [[Mêşhingiv]] #### [[Morî]] #### [[Mixmixk]] ### [[Pîrevonk]] ## [[Chordate]] ### [[Bejavî]] ### [[Balinde]] #### [[Kewok]] #### [[Mirîşk]] ### [[Xijende]] #### [[Kosî]] #### [[Mar]] ### [[Guhandar]] #### [[Beraz]] #### [[Cirdon]] #### [[Çêlek]] #### [[Hêştir]] #### [[Hesp]] #### [[Kêvroşk]] #### [[Mirov]] #### [[Pisîk]] #### [[Prîmat]] #### [[Mih]] #### [[Seg]] #### [[Balîna]] [[:en:Cetacea|(en)]] ### [[Masî]] #### [[Segmasî]] ## [[Moluska]] [[:en:Mollusca|(en)]] ## [[Nematoda]] [[:en:Nematoda|(en)]] ==== Anatomî ==== # [[Anatomî]] # [[Koendama hestê]] ## [[Poz]] ## [[Çav]] ## [[Guh]] ## [[Çêjtin]] # [[Sîstema gera xwînê]] ## [[Dil]] ## [[Xwîn]] # [[Koendama herisê ya mirovan]] ## [[Kezeb]] ## [[Rûviya zirav]] ## [[Rûviya stûr]] # [[Koendama henaseyê]] # [[Sîstema hormonan]] # [[Sîstema pirbûnê]] [[:en:Reproductive system|(en)]] # [[Koendama demarê]] ## [[Demar]] ## [[Mêjî]] # [[Kakût]] # [[Xane]] # [[Masûlke]] # [[Çerm]] === Tenduristî û bijîşkî === # [[Bijîşkî]] # [[Derman]] ## [[Dermanên dijbakterî]] # [[Diransazî]] # [[Adet (bijîşkî)|Menstruasyon]] [[:en:Menstruation|(en)]] # [[Nexweşî]] # [[Pandemî]] # [[Sîstema bergiriyê]] [[:en:Immune system|(en)]] # [[Tenduristî]] # [[Vaksîn]] # [[Vîrus]] ==== Nexweşî û Rewşên Taybet ==== # [[Alûdebûn]] [[:en:Addiction|(en)]] ## [[Etanol]] [[:en:Ethanol|(en)]] ## [[Titûn]] # [[Astengdarî]] [[:en:Disability|(en)]] ## [[Keratî]] [[:en:Deafness|(en)]] ## [[Korîtî]] # [[Epîlepsî]] # [[Nexweşiya zarokan a felçiyê]] [[:en:Poliomyelitis|(en)]] # [[Arsim]] # [[Bedxwerî]] # [[Krîza dil]] # [[Lerzeta]] # [[Nexweşiya Alzheimer]] [[:en:Alzheimer's disease|(en)]] # [[Psîkopatî]] # [[Gastroenterît]] [[:en:Gastroenteritis|(en)]] # [[Nexweşiya pişikê ya demdirêj]] [[:en:Chronic obstructive pulmonary disease|(en)]] # [[Nexweşiya şekir]] # [[Enfeksîyonên bi riya cinsî derbas dibin]] [[:en:Sexually transmitted infection|(en)]] ## [[AIDS]] # [[Obezîte]] [[:en:Obesity|(en)]] # [[Penceşêr]] # [[Sekta mêjî]] [[:en:Stroke|(en)]] # [[Serêş]] [[:en:Headache|(en)]] # [[Serma]] [[:en:Common cold|(en)]] # [[Tuberkuloz]] # [[Xurika Reş]] [[:en:Smallpox|(en)]] # [[Zatûre]] [[:en:Pneumonia|(en)]] === Kîmya === # [[Biyokîmya]] # [[Element]] ## [[Alûmînyûm]] ## [[Mis]] ## [[Hesin]] ## [[Hîdrojen]] ## [[Karbon]] ## [[Nîtrojen]] ## [[Oksîjen]] ## [[Pîl]] ## [[Sîstema vedorî ya elementan]] ## [[Zêr]] ## [[Zîv]] # [[Kîmya]] # [[Kîmyaya analîtîk]] [[:en:Analytical chemistry|(en)]] # [[Kîmyaya fîzîkî]] [[:en:Physical chemistry|(en)]] # [[Kîmyaya înorganîk]] [[:en:Inorganic chemistry|(en)]] # [[Kîmyaya organîk]] [[:en:Organic chemistry|(en)]] ## [[Alkol]] ## [[Karbohîdrat]] ## [[Lîpîd]] # [[Molekul]] # [[Pêkhateya kîmyayî]] [[:en:Chemical compound|(en)]] ## [[Asîd]] ## [[Baz]] ## [[Xwê]] === Zanistên erdê === # [[Avhewa]] # [[Dora avê]] [[:en:Water cycle|(en)]] # [[El Niño]] [[:en:El Niño|(en)]] # [[Erdhej]] # [[Guherîna avhewayê]] # [[Hewa]] ## [[Ba]] ## [[Baran]] ## [[Berf]] ## [[Ewr]] ## [[Bagera bihêz a tropîkal]] ## [[Tornado]] # [[Jeolojî]] ## [[Kevir]] ## [[Mîneral]] [[:en:Mineral|(en)]] ### [[Elmas]] ## [[Tektonîka lewheyan]] [[:en:Plate tectonics|(en)]] # [[Karesata xwezayî]] [[:en:Natural disaster|(en)]] ## [[Lehî]] ## [[Tsûnamî]] # [[Volkan]] === Fîzîk === # [[Fîzîk]] # [[Lezdan (fizîk)|Lezdan]] # [[Atom]] # [[Wize]] ## [[Parastina Wize]] [[:en:conservation of energy|(en)]] # [[Radyasyonên elektromagnetîk]] [[:en:electromagnetic radiation|(en)]] ## [[Înfrasor]] [[:en:infrared|(en)]] ## [[Ultraviyole]] [[:en:Ultraviolet|(en)]] ## [[Ronahî (fizîk)|Ronahî]] ### [[Reng]] # [[Mekanîka klasîk]] [[:en:classical mechanics|(en)]] # [[Hêz]] ## [[Elektromagnetîzm]] [[:en:Electromagnetism|(en)]] ### [[Qada magnetîkî]] [[:en:magnetic field|(en)]] ## [[Rakêş]] ## [[Hevtesîriya bihêz]] [[:en:Strong interaction|(en)]] ## [[Hevtesîriya lawaz]] [[:en:Weak interaction|(en)]] # [[Kişanek]] # [[Bariste]] # [[Kanza]] ## [[Polat]] [[:en:Steel|(en)]] # [[Fîsyona nukleerî]] [[:en:Nuclear fission|(en)]] # [[Rewşa maddeyê]] [[:en:State of matter|(en)]] ## [[Gaz]] ## [[Şile]] ## [[Plazma]] [[:en:Plasma|(en)]] ## [[Biring]] # [[Mekanîka kuantûmî]] [[:en:Quantum mechanics|(en)]] # [[Hilweşîna Radyoaktîvîtê]] [[:en:radioactivity|(en)]] # [[Rêjeyiya giştî]] [[:en:general relativity|(en)]] # [[Rêjeyiya taybet]] [[:en:special relativity|(en)]] # [[Nîvragihbar]] # [[Deng]] # [[Lezahî]] [[:en:velocity|(en)]] ## [[Leza ronahiyê]] # [[Germahî]] # [[Dem]] # [[Termodînamîk]] # [[Valahî]] === Matematîk === # [[Analîza matematîkî]] [[:en:Mathematical analysis|(en)]] ## [[Analîza hejmarî]] [[:en:Numerical analysis|(en)]] ## [[Hevkêşeya dîferensiyel]] # [[Arîtmetîk]] [[:en:Arithmetic|(en)]] ## [[Hejmar]] ## [[Logarîtma]] [[:en:Logarithm|(en)]] ## [[Bîrdoza jimare]] # [[Cebîr]] [[:en:Algebra|(en)]] ## [[Cebîra lîner]] [[:en:Linear algebra|(en)]] ## [[Hejmarên kompleks]] [[:en:Complex number|(en)]] ## [[Wekhevî]] # Îhtîmal û îstatîstîk ## [[Îhtîmal]] [[:en:Probability|(en)]] ## [[Amar]] # [[Geometrî]] ## [[Hoke]] ## [[Pi]] ## [[Rûerd]] ## [[Sîmetrî]] [[:en:Symmetry|(en)]] ## [[Sîstema koordînatê]] [[:en:Coordinate system|(en)]] ## [[Teorema Pîtagoras]] ## [[Trîgonometrî]] # Lojîk û bingeh ## [[Bêdawî]] ## [[Fonksiyon]] [[:en:Function (mathematics)|(en)]] ## [[Îsbata matematîkî]] [[:en:Mathematical proof|(en)]] ## [[Teoriya koman]] [[:en:Set theory|(en)]] # [[Matematîk]] == Xwarin û çandinî [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == === Çandinî === # [[Çandinî]] ## [[Avdan]] ## [[Gîsin]] [[:en:Plough|(en)]] ## [[Kedîkirin]] [[:en:Domestication|(en)]] === Xwarin === # [[Biharat]] # [[Findeq]] [[:en:Nut (fruit)|(en)]] # [[Goşt]] # [[Hingiv]] # [[Mûz]] # [[Nan]] # [[Penîr]] # [[Sêv]] # [[Dan]] ## [[Birinc]] ## [[Ceh]] ## [[Garis]] ## [[Baçîk]] ## [[Genim]] # [[Narinc]] # [[Soya]] # [[Şekir]] # [[Çoklata]] # [[Tirî]] # [[Xwarin]] # [[Xwê]] # [[Sebze]] ## [[Kartol]] === Vexwarin === # [[Av]] # [[Avmêwe]] # [[Bîra]] # [[Çay]] # [[Qehwe]] # [[Şerab]] # [[Şîr]] == Teknolojî [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == # [[Bîoteknolojî]] # [[Endezyarî]] ## [[Makîne]] ## [[Çerxe]] ## [[Cer]] [[:en:Screw|(en)]] ## [[Robot]] # [[Metalurjî]] [[:en:Metallurgy|(en)]] # [[Nanoteknolojî]] # [[Cil]] ## [[Pembû]] # [[Teknolojî]] === Ragihandin === # [[Agahî]] ## [[Ensîklopedî]] # [[Çapkirin]] [[:en:Printing|(en)]] # [[Pirtûkxane]] ## [[Pirtûk]] # [[Pêragihandin]] # [[Rojnamegerî]] ## [[Rojname]] # [[Telefon]] === Elektronîk === # [[Elektronîk]] ## [[Frekans]] ## [[Sirêma elektrîkê]] # Pêkhate ## [[Tirûş]] ## [[Diod]] ## [[Înduktor]] ## [[Kondansator]] ## [[Transformator]] [[:en:Transformer|(en)]] ## [[Transîstor]] ==== Kompûter û înternet ==== # [[Jîriya çêkirî]] # [[Înternet]] ## [[E-Peyam]] ## [[World Wide Web]] # [[Kompûter]] ## [[Hard dîsk]] ## [[Yekeya pêvajoyê ya navendî]] # [[Nermalav]] # [[Pergala xebatê]] # [[Teknolojiya agahiyê]] [[:en:Information technology|(en)]] ## [[Algorîtma]] # [[Zimanê bernamesaziyê]] === Enerjî û sotemenî === # [[Agir]] # [[Elektrîk]] ## [[Enerjiya nukleerî]] [[:en:Nuclear power|(en)]] # [[Enerjiya venûker]] [[:en:Renewable energy|(en)]] # [[Motor]] ## [[Motora dûkelê]] [[:en:Steam engine|(en)]] ## [[Makîneya şewata hundirîn]] [[:en:Internal combustion engine|(en)]] # [[Sotemeniya fosîlî]] [[:en:Fossil fuel|(en)]] === Materyal === # [[Cam]] # [[Dar]] # [[Kaxez]] # [[Plastîk]] === Veguhastin === # [[Balafir]] # [[Noqav]] [[:en:Submarine|(en)]] # [[Bisîklet]] # [[Keştî]] # [[Otomobîl]] # [[Trên]] # [[Veguhastin]] [[:en:Transport|(en)]] === Çek === # [[Çek]] ## [[Çek (amûr)]] ### [[Mîtralyoz]] [[:en:Machine gun|(en)]] ## [[Çeka nukleerî]] ## [[Şûr]] # [[Tank]] # [[Teqemenî]] [[:en:Explosive material|(en)]] ## [[Barût]] == Huner û şahî == # [[Çand]] # [[Dans]] # [[Huner]] ## [[Komîk]] [[:en:Comics|(en)]] ## [[Kûzekarî]] [[:en:Pottery|(en)]] ## [[Peyker]] ## [[Nîgar]] ## [[Wênekêşî]] [[:en:Photography|(en)]] # [[Mode]] [[:en:Fashion|(en)]] # [[Şano]] # [[Xweşnivîsî]] === Avahîsazî û endezyariya şaristanî === # [[Avahîsazî]] # [[Bendav]] # [[Birc]] # [[Kemer]] # [[Pir]] # [[Piramîd]] # [[Kanal]] # [[Qube]] # [[Xanî]] # Avahiyên taybet ## [[Angkor Wat]] [[:en:Angkor Wat|(en)]] ## [[Basîlîkaya Saint Peter]] [[:en:St. Peter's Basilica|(en)]] ## [[Bendava Sê Newala]] ## [[Birca Eiffel]] ## [[Dîwarê Mezin ê Çînê]] ## [[Girê Mirazan]] ## [[Keleha Hewlêrê]] ## [[Kolezyûm]] ## [[Pîramîdên Gîzeyê]] ## [[Parthenon]] [[:en:Parthenon|(en)]] ## [[Peykerê Azadiyê]] ## [[Tac Mehel]] === Fîlm, radyo û televîzyon === # [[Fîlm]] ## [[Anîmasyon]] [[:en:Animation|(en)]] # [[Radyo]] # [[Televîzyon]] === Muzîk === # [[Dengbêjî]] # [[Muzîk]] # [[Stran]] # Cureyên muzîkê yên taybet ## [[Blues]] ## [[Hîp hop]] ## [[Cez]] ## [[Muzîka elektronîk]] [[:en:Electronic music|(en)]] ## [[Muzîka klasîk]] ### [[Opera]] ### [[Senfonî]] [[:en:Symphony|(en)]] ## [[Muzîka rock]] ## [[Reggae]] ## [[Samba]] [[:en:Samba|(en)]] ## [[Flamenko]] # Amûrên muzîkê yên taybet ## [[Bilûr]] ## [[Dahol]] [[:en:Drum|(en)]] ## [[Gîtar]] ## [[Keman]] ## [[Piyano]] ## [[Borazan]] [[:en:Trumpet|(en)]] === Rekreasyon === # [[Hunera şerî]] [[:en:Martial arts|(en)]] ## [[Cudo]] [[:en:Judo|(en)]] # [[Lîstik]] ## [[Go]] [[:en:Go (game)|(en)]] ## [[Lîstika vîdyoyê]] ## [[Nerd]] ## [[Sedrenc]] # [[Lîstikên Olîmpiyadê]] # [[Leyzok]] # [[Melevanî]] # [[Qumar]] [[:en:Gambling|(en)]] # [[Werziş]] ## [[Atletîzm]] ## Lîstikên bi top ### [[Basketbol]] ### [[Beyzbol]] ### [[Futbol]] ### [[Golf]] ### [[Krîket]] [[:en:Cricket|(en)]] ### [[Yekîtiya Ragbî]] ### [[Tenîs]] == Dîrok == # [[Dîrok]] ==== Dîroka berî dîrokê û ya kevnar ==== # [[Berî dîrokê]] # [[Împeratoriya Guptayan]] [[:en:Gupta Empire|(en)]] # [[Împeratoriya Romê]] # [[Mezopotamya]] # [[Misira kevnare]] # [[Serdema bronzî]] # [[Serdema hesinî]] # [[Serdema kevirî]] # [[Sumer]] # [[Şaristaniya Mayayan]] [[:en:Mayan Civilization|(en)]] # [[Xanedana Han]] # [[Xanedana Tang]] # [[Yewnanistana kevnare]] === Dîroka kurd === # [[Dîroka Bakurê Kurdistanê]] # [[Dîroka Başûrê Kurdistanê]] # [[Dîroka Rojavaya Kurdistanê]] # [[Dîroka Rojhilatê Kurdistanê]] # Dewletên dîrokî ## [[Xanedana Eyûbî]] ## [[Xanedana Merwanî]] ## [[Împeratoriya Med]] ## [[Împeratoriya Hexamenişî]] ==== Serdema Navîn û Ronesans ==== # [[Aztek]] # [[Împeratoriya Bîzansê]] # [[Împeratoriya Malî]] [[:en:Mali Empire|(en)]] # [[Împeratoriya Mongolî]] # [[Împeratoriya Osmanî]] # [[Împeratoriya Romê ya Pîroz]] # [[Înka]] [[:en:Inca Empire|(en)]] # [[Ronesans]] # [[Seferên Xaçperestan]] # [[Serdema Navîn]] # [[Vîkîng]] # [[Xanedana Ming]] # [[Xanedana Ebasiyan]] ==== Serdema nûjen a pêşîn û ya nûjen ==== # [[Almanyaya Nazî]] # [[Apartheid]] # [[Holokost]] # [[Împeratoriya Brîtanî]] # [[Krîza Mezin]] [[:en:Great Depression|(en)]] # [[Reformasyon]] [[:en:Reformation|(en)]] # [[Restorasyona Meiji]] [[:en:Meiji Restoration|(en)]] # [[Serdema Ronahîbûnê]] [[:en:Age of Enlightenment|(en)]] # [[Şerê Cîhanê yê Duyem]] # [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] # [[Pevçûna Rojhilata Navîn]] # [[Şerê navxweyî yê Amerîkayê]] # [[Şerê Sar]] # [[Şerê Viyetnamê]] # [[Şoreşa Fransayê]] # [[Şoreşa Pîşesaziyê]] # [[Şoreşa Rûsyayê]] [[:en:Russian Revolution|(en)]] # [[Xanedana Qing]] # [[Yekîtiya Sovyetê]] == Erdnîgarî == # [[Bajar]] # [[Çem]] # [[Çiya]] # [[Beyaban]] # [[Daristan]] # [[Derya]] # [[Erdnîgarî]] # [[Okyanûs]] # [[Parzemîn]] # [[Cemsera Bakur]] # [[Cemsera Başûr]] === Parzemîn û herêmên sereke === # [[Afrîka]] # [[Amerîkaya Bakur]] # [[Amerîkaya Başûr]] # [[Antarktîka]] # [[Asya]] # [[Ewropa]] # [[Okyanûsya]] # [[Rojhilata Navîn]] === Welat === ==== Afrîka ==== # [[Afrîkaya Başûr]] # [[Cezayir]] # [[Etiyopya]] # [[Kongoya Demokratîk]] # [[Misir]] # [[Nîjerya]] # [[Sûdan]] # [[Tanzanya]] ==== Asya ==== # [[Bengladeş]] # [[Çîn]] # [[Efxanistan]] # [[Erebistana Siûdî]] # [[Filîpîn]] # [[Hindistan]] # [[Îndonezya]] # [[Îran]] # [[Iraq]] # [[Îsraêl]] # [[Japon]] # [[Kurdistan]] # [[Korêya Başûr]] # [[Pakistan]] # [[Taylenda]] # [[Tirkiye]] # [[Viyetnam]] ==== Ewropa ==== # [[Almanya]] # [[Awistirya]] # [[Fransa]] # [[Holenda]] # [[Îtalya]] # [[Keyaniya Yekbûyî]] # [[Polonya]] # [[Portûgal]] # [[Rûsya]] # [[Spanya]] # [[Swîsre]] # [[Ûkrayna]] # [[Vatîkan]] ==== Amerîkaya Bakur ==== # [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] # [[Kanada]] # [[Kûba]] # [[Meksîk]] ==== Amerîkaya Başûr ==== # [[Arjentîn]] # [[Brezîl]] # [[Kolombiya]] ==== Okyanûsya ==== # [[Awistralya]] === Bajar === ==== Afrîka ==== # [[Cape Town]] [[:en:Cape Town|(en)]] # [[Kînşasa]] # [[Lagos]] # [[Naîrobî]] # [[Qahîre]] ==== Asya ==== # [[Bangkok]] # [[Bexda]] # [[Delhî]] # [[Daka]] # [[Dubai]] # [[Hewlêr]] # [[Hong Kong]] # [[Cakarta]] # [[Keraçî]] # [[Kolkata]] # [[Meke]] # [[Mumbaî]] # [[Orşelîm]] # [[Pekîn]] # [[Sêûl]] # [[Singapûr]] # [[Şam]] # [[Şanghay]] # [[Tehran]] # [[Tokyo]] ==== Ewropa ==== # [[Amsterdam]] # [[Atîna]] # [[Berlîn]] # [[Bruksel]] # [[London]] # [[Madrîd]] # [[Mosko]] # [[Parîs]] # [[Roma]] # [[Sankt Petersburg, Rûsya|Sankt Petersburg]] # [[Stembol]] # [[Viyana]] ==== Amerîkaya Bakur ==== # [[Los Angeles]] # [[Meksîko]] # [[New York]] # [[Washington, D.C.]] ==== Amerîkaya Başûr ==== # [[Bogotá]] # [[Buenos Aires]] # [[Rio de Janeiro]] # [[São Paulo]] ==== Okyanûsya ==== # [[Sîdney]] === Av === # [[Amazon]] # [[Îndus]] # [[Kongo (çem)]] # [[Mîsîsîpî (çem)]] # [[Çemê Nîjerê]] [[:en:Niger River|(en)]] # [[Çemê Zer]] # [[Danûb]] # [[Deryaya Bakur]] # [[Deryaya Baltîk]] # [[Deryaya Çîna Başûr]] # [[Deryaya Karîbê]] # [[Deryaya Navîn]] # [[Deryaya Reş]] # [[Deryaya Qezwînê]] # [[Çemê Ganjê]] # [[Gola Baykalê]] [[:en:Lake Baikal|(en)]] # [[Golên Mezin]] # [[Gola Viktoria]] # [[Nîl]] # [[Okyanûsa Arktîk]] # [[Okyanûsa Atlantîk]] # [[Okyanûsa Başûr]] # [[Okyanûsa Hindî]] # [[Okyanûsa Pasîfîk]] # [[Kanala Panamayê]] # [[Kanala Swêşê]] # [[Besta binavî ya mezin]] # [[Reyn]] # [[Volga]] # [[Yangtsê]] === Çiya û çol === # [[Alp]] # [[And]] # [[Çiyayên Zinarî]] # [[Everest]] # [[Hîmalaya]] # [[Çiyayê Kilîmanjaro]] # [[Sahara]] {{Core topics}} 1yyyuo9bjjpsubirom90v269vjyzgf5 0 4845 2101438 2095751 2026-11-02T13:26:48Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2101438 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane }} '''Çîn'''{{Efn|Herwiha jî wekî '''Çînistan''' wekî tê naskirin}} an bi navê fermî '''Komara Gel a Çînê'''{{Efn|bi [[çînî]]: 中华人民共和国, lat. ''Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó''}} dewletekî unîter û serwer ê li [[Asyaya Rojhilat]] e ku ji avakirina wê ya sala 1949an vir ve ji aliyê [[Partiya Komunîst a Çînê]] ve tê birêveberin. Çîn di cîhanê de bi nifûsa xwe ya li dora 1.416 milyar<ref name=":11">{{Jêder-malper |url=https://data.un.org/en/iso/cn.html |sernav=UNData app |malper=data.un.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> kesan, welatê herî qerebalix duyem ê cîhanê ye û her wiha ji aliyê rûerda xwe ya bi qasê 9.600.000<ref name=":11"/> km² re duyem welatê herî mezin ê cîhanê ye û ji aliyê tevahiya qadê ve jî sêyem an jî çarem welat ê herî mezin ê cîhanê ye. Li Çînê 22 parêzgeh, 5 herêma otonom, 4 şaredariyên ku rasterast tê birêveberin û 2 herêmên taybet ([[Hong Kong]] û [[Makao]]) ên Çînê hene ku daxwaziya wan ên serweriya [[Taywan]]ê hene. Mirovên pêşîn di serdema paleolîtîk de gihîştin Çînê. Di hezarsala 2yem a berî zayînê de dewletên xanedanî li qada [[Çemê Zer]] derketine holê. Sedsalên 8 û 3em ên {{bz}} bûne sedema hilweşîna desthilatdariya xanedaniya [[Zhou]] û bi derketina holê ya teknîkên îdarî û leşkerî, wêje û felsefeyê re jî çêbû. Di sala 221 {{bz}} de Çîn di bin serweriya împeratorekî de bûye yek û ev yekbûn jî bûye sedema du hezar sal ên serweriya împeratoriyan. Destketiyên Çînê ev in ku di nav de îcadkirina [[barûd]]ê, [[kaxez]], çapkirin û kumpasê, damezrandina rêya hevrîşimê û avakirina [[Dîwarê Çînê|dîwarê mezin]] ên hebû. Çanda çînî geş bûye û bandorek mezin li ser herêmê û derveyî yê herêmê kiriye. Çîn di sedsala 19an de bi rêya rêze peymanên newekhev dest bi radestkirina hinek beşên welêt ji bo hêzên ewropî re kiriye. [[Şoreşa Çînê 1911|Şoreşa sala 1911an]] xanedana [[Qîng]] hilweşandiye û piştê çend salan hilweşandina vê xanedaniyê komara Çînê hatiye damezrandin. Di serdema serwerên şer de welat bêîstîqrar û parçe parçe bûye û ev yek bi sefera bakur a ku ji aliyê [[Kuomîntang]] ve ji bo yekkirina welat hate lidarxistin, bi dawî bûye. Dema ku hêzên Kuomîntang endamên Partiya Komunîst a Çînê ji holê rakirine şerê navxweyî ya Çînê di sala 1927an de dest pê kiriye. Di sala 1937an de Împeratoriya Japonê Çînê dagir kiriye û ev yek bûye sedem ku [[Partiya Komunîst a Çînê|Partiya Kominîst a Çînê]] û Kuomîntang çeperê yekbûyî ya duyem ava bikin ku li dijî japonan şer bikin. Di sala 1949an de Partiya Komunîst a Çînê Komara Gel a Çînê ragihandiye û hikûmeta bi serokatiya Kuomîntang neçar kiriye ku vekişe girava [[Taywan]]ê. Bi yekê re welat parçe bûye û her du aliyan jî îdia dikirin ku ew hikûmeta rewa yê Çînê ne. Piştî pêkanîna reformên axê, hewldanên Partiya Kominîst a Çînê ya ji bo pêkanîna komunîzmê bi ser neketin: Gaveke mezin a pêşvebirinê berpirsiyarê xelayiya mezin a çînê bû ku bibû sedema mirina bi milyonan kesan û şoreşa çandî jî serdemeke alozî û zilmî ya li Çînê bû. Reform û vekirinên berbi derve ve ku di sala 1978an de dest pê kiriye, welat ji aboriyeke plankirî dûr xistiye û ber bi aboriyeke bazarê ve biriye û bi vî awayî bûye sedema geşbûniyeke aborî ya li Çînê. Ji sala 1949an vir ve Çîn dewletek yekgirtî ya komunîst e û Partiya Komunîst a Çînê tenê partiya serdest a welêt e. Çîn yek ji pênc endamên daîmî yên konseya ewlekariyê ya [[Neteweyên Yekbûyî]] ye û endamê gelek rêxistinên piralî û herêmî ye. Çîn ku nêzîkî ji pêncan yekê aboriya cîhanê pêk tîne, duyem welatê herî dewlemend ê cîhanê ye û aboriya Çînê dema ku li gorî parîteya hêza kirînê (PHK) Çîn aboriya herî mezin ê cîhanê ye. Çîn ji ber bandora xwe ê di warên [[jeopolîtîk]], [[teknolojî]], [[pîşesazî]], [[aborî]] û [[çand]]ê de, wekê hêzek super a potansiyel an jî hêza damezrandî hatiye binavkirin. Çîn bi xwarin û çanda xwe hatiye naskirin. Di heman demê de Çîn welatekî pirreng e û li welat 60 deverên mîrateya cîhanê ya [[UNESCO]]yê hene. == Etîmolojî == Peyva "Çîn" ji sedsala 16an vir ve di çend zimanan de hatiye bikaranîn lêbelê di vê serdemê de ji hêla çînîyan bi xwe ve nehatiye bikaranîn. Koka peyvê bi rêya portekîzî, malayî û farisî ve heta peyva sanskritî Cīna ku li Hindistan a kevnar dihat bikaranîn, tê şopandin.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.oed.com/view/Entry/31735 |sernav=China, n.1 and adj. : Oxford English Dictionary |malper=www.oed.com |roja-gihiştinê=2026-02-04 |ziman=en }}</ref> "Çîn" di wergera Richard Eden a sala 1555an a rojnameya sala 1516an a keşifgerê portekîzî Duarte Barbosa de hatiye dîtin.<ref name=":1" /> Bikaranîna Barbosa ji zimanê farisî Chīn (چین) hatiye wergirtin ku ev jî ji zimanê sanskrîtî Cīna (चीन) hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://dictionary.reference.com/browse/China?qsrc=2888 |sernav=the definition of China |malper=Dictionary.com |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref> Eslê peyva sanskritî mijara nîqaşê ye.<ref name=":1" /> Peyva Cīna cara yekem di nivîsarên destpêkê yên hindû de, di nav de Mahabharata (sedsala 3an {{bz}} - sedsala 4an {{pz}}) û Qanûnên Manu (sedsala 2a a {{bz}} - sedsala 2an {{pz}}) de hatiye bikaranîn.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=http://www.sino-platonic.org/complete/spp188_yelang_china.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.sino-platonic.org |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref> Di sala 1655an de, Martino Martini pêşniyar kiriye ku peyva "Çîn" di dawiyê de ji navê xanedana Qin (221–206 {{bz}}) an jî ji dewleta berê ya Qin hatiye.<ref name=":2" /> Her çend ev çavkanî berî vê xanedanê (ne ya dewletê) di çavkaniyên hindî de hatibe bikaranîn jî, dîsa jî di çavkaniyên cûrbecûr de tê dayîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The state and empire of Ch'in |paşnav=Bodde |pêşnav=Derk |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1986 |rr=20–102 |isbn=978-0-521-24327-8 |cild=1 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Twitchett |pêşnavê-edîtor=Denis |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-china/state-and-empire-of-chin/B12C4AA8DC66CA957F529B999E8C67A4 |series=The Cambridge History of China |paşnavê-edîtor2=Loewe |pêşnavê-edîtor2=Michael |doi=10.1017/CHOL9780521243278.003 }}</ref> Navê fermî yê [[dewlet]]a nûjen "Komara Gel a Çînê" ye (bi çînî ya hêsan: 中华人民共和国; bi çînî ya kevneşopî: 中華人民共和國; pinyin: Zhōnghuá rénmín gònghéguó). Forma kurttir "Çîn" e (中国; 中國; Zhōngguó) ku ji zhōng ('navendî') û guó ('dewlet') têgehek e ku di bin xanedana Zhou ya rojavayî de li gorî demesne wê ya padîşah pêşketiye, tê. Nav di belgeyên fermî de wekê hevwateya dewleta di bin Qing de dihat bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese history: a manual |paşnav=Wilkinson |pêşnav=Endymion Porter |weşanger=Published by the Harvard University Asia Center for the Harvard-Yenching Institute : Distributed by Harvard University Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-674-00247-0 |çap=Rev. and enl |cih=Cambridge, Mass |series=Harvard-Yenching Institute monograph series }}</ref> == Dîrok == === Pêşdîrok === Delîlên arkeolojîk nîşan didin ku homînîdên pêşîn 2,25 milyon sal berê li Çînê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.archaeology.org/0001/newsbriefs/china.html |sernav=Early Homo erectus Tools in China - Archaeology Magazine Archive |malper=archive.archaeology.org |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref> Fosîlên homînîd ên mirovê pekînê, Homo erectusek ku agir bi kar aniye ku di navbera 680.000 û 780.000 sal berê de hatine destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.unesco.org/ext/field/beijing/whc/pkm-site.htm |sernav=unesco.org |malper=www.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref> Diranên fosîlkirî yên homo sapiens (ku dîroka wan vedigere 125.000-80.000 sal berê) di şikefta Fuyanê de hatine dîtin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2015-10-14 |sernav=Fossil teeth place humans in Asia '20,000 years early' |url=https://www.bbc.com/news/science-environment-34531861 |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Nivîsandinên pêşîn ên bi [[zimanê çînî]] li Jiahu li dora 6600 salên {{bz}},<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/2956925.stm |sernav=BBC NEWS {{!}} Science/Nature {{!}} 'Earliest writing' found in China |malper=news.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref> li Damaidi li dora 6000 {{bz}},<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese writing: = Wen-tzu-hsüeh-kai-yao |paşnav=Qiu |pêşnav=Xigui |weşanger=Society for the Study of Early China Institute of East Asian Studies, University of California |tarîx=2000 |isbn=978-1-55729-071-7 |cih=Berkeley, Calif |paşnav2=Mattos |pêşnav2=Gilbert Louis |paşnav3=Norman |pêşnav3=Jerry L. |paşnav4=Qiu |pêşnav4=Xigui |series=Early China special monograph series }}</ref> Dadiwan ji sala 5800 heta sala 5400 ê {{bz}} ê û Banpo ku dîroka wê vedigere hezarsala 5ê {{bz}} hebûn. Hinek zanyaran pêşniyar kirine ku sembolên Jiahuyê (hezarsala 7an a berî zayînê) pergala nivîsandinê ya herî kevin a çînî pêk tînin.<ref name=":3"/> === Serweriya xanedaniya destpêkê === [[Wêne:26120-Anyang (49086436522).jpg|thumb|Yinxu, kavilên paytexta dawiya xanedaniya Shang ew ku sedsala 14em a berî zayînê ve maye.]] Li gorî dîroknivîsiya kevneşopî ya çînî, xanedana Xia di dawiya hezarsala 3em a berî zayînê de hatiye damezrandin ku destpêka çerxa xanedaniyê nîşan dide ku hatiye femkirin ku ev yek bingeha tevahiya dîroka siyasî ya Çînê ye. Di serdema nûjen de, dîrokîbûna Xia zêdetir rastî lêkolînan hatiye ku beşek ji vê jî ji ber sedema ku şahidiya herî kevn a zanîn a Xia ye ku hezar sal piştî roja hilweşîna wan hatiye nivîsandin. Di sala 1958an de, arkeologan cihên çanda Erlitou dîtine ku di Serdema Bronzê ya destpêkê de hebûn ku ji wê demê ve ew wekê bermahiyên Xia yên dîrokî hatine binavkirin lê ev têgîn pir caran nehatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China: a history |url=https://archive.org/details/chinahistory0002tann |paşnav=Tanner |pêşnav=Harold Miles |weşanger=Hackett Pub. Co |tarîx=2009 |isbn=978-0-87220-915-2 |cih=Indianapolis }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nga.gov/exhibitions/chbro_bron.shtm |sernav=The Golden Age of Chinese Archaeology - NGA |malper=www.nga.gov |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China: five thousand years of history and civilization |weşanger=City University of Hong Kong Press |tarîx=2007 |isbn=978-962-937-140-1 |çap=1 |cih=Kowloon, Hong Kong |paşnavê-edîtor=Ye |pêşnavê-edîtor=Lang |paşnavê-edîtor2=Fei |pêşnavê-edîtor2=Zhenggang |paşnavê-edîtor3=Wang |pêşnavê-edîtor3=Tianyou }}</ref> Xanedaniya Shang ku bi kevneşopî piştî Xia hatiye, ya herî kevin e ku hem tomarên nivîskî yên hemdem û hem jî delîlên arkeolojîk ên bêguman ji bo xanedaniyê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The history of China |url=https://archive.org/details/historyofchina0000unse_i8n4 |weşanger=Britannica Educational Publishing in association with Rosen Educational Services |tarîx=2011 |isbn=978-1-61530-181-2 |çap=1 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Pletcher |pêşnavê-edîtor=Kenneth |series=Understanding China }}</ref> Şang heta sedsala 11an a berî zayînê li geliyê Çemê Zer hikumdarî kiriye û delîlên herî kevn ên zexm ên di derbarê xanedaniyê de bi qasî sala 1300 berî zayînê de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese religions: beliefs and practices |url=https://archive.org/details/chinesereligions0000fowl |paşnav=Fowler |pêşnav=Jeaneane D. |weşanger=Sussex Academic Press |tarîx=2008 |isbn=978-1-84519-172-6 |cih=Brighton ; Portland, Or |paşnav2=Fowler |pêşnav2=Merv |series=The Sussex library of religious beliefs and practices }}</ref> Nivîsara hestiyê orakulê ku ji dora sala 1250 berî zayînê hatiye îspat kirin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Boltz |pêşnav=William G. |tarîx=1986 |sernav=Early Chinese writing |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1986.9979980 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=17 |hejmar=3 |rr=420–436 |doi=10.1080/00438243.1986.9979980 |issn=0043-8243 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Keightley |pêşnav=David N. |tarîx=1996-10-01 |sernav=Art, Ancestors, and the Origins of Writing in China |url=https://online.ucpress.edu/representations/article/doi/10.2307/2928708/82714/Art-Ancestors-and-the-Origins-of-Writing-in-China |kovar=Representations |ziman=en |cild=56 |rr=68–95 |doi=10.2307/2928708 |issn=0734-6018 }}</ref> lê bi gelemperî hatiye texmînkirin ku pir kevintir e ku nûnertiya şêweya herî kevin a nivîskî ya çînî dike<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=International dictionary of historic places |weşanger=Fitzroy Dearborn Publishers |tarîx=1994 |isbn=978-1-884964-05-3 |cih=Chicago |paşnavê-edîtor=Ring |pêşnavê-edîtor=Trudy |paşnavê-edîtor2=Salkin |pêşnavê-edîtor2=Robert M. |paşnavê-edîtor3=La Boda |pêşnavê-edîtor3=Sharon }}</ref> û koka rasterast ê tîpên çînî ya nûjen e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of the history of linguistics |url=https://archive.org/details/oxfordhandbookof0000unse_l6r3 |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-19-958584-7 |çap=1 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Allan |pêşnavê-edîtor=Keith |series=Oxford handbooks in linguistics }}</ref> Her çiqas desthilatdariya navendî ya Kurê Ezmanan hêdî hêdî ji aliyê axayên fengjian ve hatibe hilweşandin jî, Şang ji aliyê Zhou ve hatiye hilweşandin ku di navbera sedsalên 11 û 5ên {{bz}} de hikum kirine. Di dawiyê de hinek mîrektî ji xanedaniya Zhouyên qelsbûyî derdikevin holê û di serdema bihar û payîzê de 300 sal bi hev re şer kirine. Heta serdema dewletên şer ên sedsalên 5 û 3ê {{bz}} de, heft dewletên mezin û bihêz dimînin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Warring States {{!}} Definition, Period, Significance, & Facts |url=https://www.britannica.com/event/Warring-States |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> === Serdema împeratoriyan === ==== Qîn û Han ==== [[Wêne:Han Expansion.png|thumb|çep|Berfirehbûna ber bi başûr ve ya Xanedaniya Han di sedsala 2an a berî zayînê de.]] Serdema Dewletên Şer di sala 221ê {{bz}} de bi dawî bûye û piştî ku dewleta Qîn şeş dewletên din desteser dike, Çîn ji nû ve dibe yek û rêjîma serdest a otokratîk hatiye avakirin. Qiral Zheng ê Qin xwe wekê împeratorê xanedana Qin diyar dike û bûye yekem împaratorê Çînek yekgirtî. Wî reformên qanûnî yên Qîn bicîh aniye ku bi taybetî di nav de standardkirina tîpên çînî, pîvan, firehiya rêyan û standartkirina diravê hebûn. Di heman demê de xanedana wî erdên eşîrên Yueyê li Guangxi, Guangdong û li bakurê Viyetnamê desteser kiriye.<ref name="Twitchett1986"/> Xanedana Qin tenê panzdeh salan berdewam kiriye û piştî mirina împeratorê yekem di demek kurt de hilweşiyaye.<ref name="Twitchett1986">{{Jêder-kitêb |sernav=The Ch'in and Han empires: 221 B.C.-A.D. 220 sf ed. by Denis Twitchett and Michael Loewe |paşnav=Twitchett |pêşnav=Denis Crispin |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1986 |isbn=978-0-521-24327-8 |cih=Cambridge New York Melbourne |paşnav2=Loewe |pêşnav2=Michael |paşnav3=Fairbank |pêşnav3=John King |series=The Cambridge history of China }}</ref><ref name="Lewis2007">{{Jêder-kitêb |sernav=The Early Chinese Empires: Qin and Han |url=https://archive.org/details/historyofimperia00broo |paşnav=Lewis |pêşnav=Mark Edward |weşanger=Belknap Press of Harvard University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-674-02477-9 |cih=Cambridge, Mass }}</ref> Piştî serhildanên berfireh ku di dema serhildanan de pirtûkxaneya împeratoriyê hatiye şewitandin, Xanedaniya Han di navbera salên 206 {{bz}} û 220 salên {{pz}} de li Çînê hukum kiriye û di nav gelê xwe de nasnameyek çandî afirandiye ku hê jî di etnonîmê çîniyên Han ên nûjen de tê bibîranîn.<ref name="Twitchett1986" /><ref name="Lewis2007" /> Xanedana Hanê axa împeratoriyê bi awayekî berbiçav berfireh kiriye ku bi kampanyayên leşkerî ku gihîştin [[Asyaya Navendî|Asyaya Navîn]], Mongolya, Kore û Yunnan, Guangdong û bakurê Viyetnamê ji Nanyue vegerandine. Tevlîbûna Hanê ya li Asyaya Navendî û Sogdyayê alîkarî daye avakirina rêya bejahî ya rêya vevrîşimê ku alternatîveke rêya berê ya li ser Hîmalaya ber bi Hindistanê ve diçû bû. Di heman demê de di vê serdemê de Çîn a Hanê hêdî hêdî bûye aboriya herî mezin ê cîhana kevnar.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dahlman |pêşnav=Carl J. |paşnav2=Aubert |pêşnav2=Jean-Eric |tarîx=2001 |sernav=China and the Knowledge Economy: Seizing the 21st Century. WBI Development Studies |url=https://eric.ed.gov/?id=ED460052 |kovar=eric.ed |ziman=en }}</ref> Tevî nenavendîbûna destpêkê ya Han û terikandina fermî ya felsefeya legalîzmê ya Qîn û li cihê wî konfuçyusîzm, sazî û polîtîkayên legalîst ên Qin ji aliyê hikûmeta Han û cîgirên wî ve hatiye berdewam kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=World History: Journeys from Past to Present - VOLUME 1: From Human Origins to 1500 CE |url=https://archive.org/details/isbn_2900415670028 |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2013 |isbn=978-1-135-08822-4 |çap=2 |cih=Hoboken |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda A. }}</ref> ==== Hersê qiraliyet, Jîn û Xanedanên bakur û başûr ==== Piştî bidawîhatina xanedaniya Han, serdemeke şer û pevçûnê ya bi navê Sê Qiraliyetê hatiye destbiserkirin ku di dawiya şer de Wei bi awayekê bilez ji aliyê xanedaniya Jîn ve hatiye hilweşandin. Bi derketina împeratorekî seqet ê li ser textê, Jîn ketiye nav şerê navxweyî û piştre pênc barbaran dest bi serhildanan dikin û li bakurê Çînê bi navê rêveberiya şazdeh dewletan hikum kirine. Xianbei wan wekê wei bakur dike yek ku împeratorê wê Xiaowen polîtîkayên apartheidê yên pêşiyên xwe berevajî kiriye û li ser gelê xwe cezakirineke tund ferz kiriye. Li başûr, general Liu Yu destjiberdana Jîn û Liu Song misoger kiriye. Navên cûrbecûr ên van dewletan wekê xanedaniyên bakur û başûr hatine guhertin û her du herêm di dawiyê de di sala 589an de ji aliyê Sui ve ji nû ve hatiye yek kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=China - Sui Dynasty, Grand Canal, Reunification {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/China/The-Sui-dynasty |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> ==== Sui, Tang û Song ==== Sui Han li serweriya xwe li seranserê Çînê vegerandiye ser desthilatdariyê, çandinî, aborî û sîstema ezmûna împeratoriyê nûjen kiriye, qenala mezin ava kiriye û piştgiriya budîzmê kiriye. Lêbelê dema ku leşkeriya wan ji bo karên giştî û şerekî têkçûyî li Koreya Bakur bûye sedema nerazîbûnên berfireh, ev împeratorî bi awayekê bilez hilweşiyaye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A new history of Korea |paşnav=I |pêşnav=Gi baeg |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1984 |isbn=978-0-674-61576-2 |cih=Cambridge |paşnav2=Wagner |pêşnav2=Edward Willett |paşnav3=Shultz |pêşnav3=Edward J. |paşnav4=I |pêşnav4=Gi baeg }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Chinese warfare, 300-900 |url=https://archive.org/details/medievalchinesew0000graf |paşnav=Graff |pêşnav=David Andrew |weşanger=Routledge |tarîx=2002 |isbn=978-0-415-23954-7 |cih=London ; New York |series=Warfare and history }}</ref> Di bin desthilatdariya xanedaniyên Tang û Song ên li pey hev de, aboriya Çînê, teknolojî û çanda Çînê derbasê serdemeke zêrîn bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Politics: The Genius of T’ang |paşnav=Adshead |pêşnav=S. A. M. |weşanger=Palgrave Macmillan UK |tarîx=2004 |rr=30–67 |isbn=978-0-230-00551-8 |cih=London |ziman=en |paşnavê-edîtor=Adshead |pêşnavê-edîtor=S. A. M. |url=https://doi.org/10.1057/9780230005518_2 |doi=10.1057/9780230005518_2 }}</ref> Di heman demê de xanedaniya Tang kontrola herêmên rojava û rêya hevrîşimê parastiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The economic and social history of Former Han |paşnav=Sadao |pêşnav=Nishijima |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1986 |rr=545–607 |isbn=978-0-521-24327-8 |cild=1 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Twitchett |pêşnavê-edîtor=Denis |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-china/economic-and-social-history-of-former-han/2C38C79DC7D76BDA4A073CAE0572086C |series=The Cambridge History of China |paşnavê-edîtor2=Loewe |pêşnavê-edîtor2=Michael |doi=10.1017/CHOL9780521243278.012 }}</ref> Lêbelê xanedanî di sedsala 8an de ji ber serhildana An Lushan wêran û lawaz bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Columbia chronologies of Asian history and culture |paşnav=Bowman |pêşnav=John Stewart |weşanger=New York : Columbia University Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-231-11005-1 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/columbiachronolo00john }}</ref> Di sala 907an de, dema ku rayedarên leşkerî yên herêmî bêserûber dibin ku Tang bi tevahî ji hev hatiye belav kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China: five thousand years of history and civilization |weşanger=City Univ. of Hong Kong Press |tarîx=2007 |isbn=978-962-937-140-1 |cih=Hong Kong |paşnavê-edîtor=City University of Hong Kong }}</ref> Dema ku waliyên leşkerî yên herêmî nema dihatin birêvebirin, di sala 907an de, Tang bi tevahî hilweşiya. Xanedaniya Song di sala 960an de rewşa cudaxwaziyê bi dawî kiriye û ev yek bûye sedema hevsengiyeke hêzê ya di navbera xanedaniya Song û xanedaniya Liao de. Song di dîroka cîhanê de yekem hikûmeta ku pereyên kaxez derxistiye û yekem hikûmeta çînî bû ku hêzeke deryayî ya daîmî ava kiriye ku ji aliyê pîşesaziya keştîvaniyê ya pêşketî û bi bazirganiya deryayî ve hatibû piştgirî kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicle of the Chinese emperors : the Reign-by-Reign Record of the rulers of Imperial China |url=https://archive.org/details/chronicleofchine00palu |paşnav=Paludan |pêşnav=Ann |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1998 |isbn=978-0-500-05090-3 |cih=London }}</ref> Di navbera sedsalên 10 û 11an ên {{pz}} de, nifûsa Çînê du car zêde bûye û gihîştiye li dora 100 milyon kesî ku ev zêdebûn bi piranî ji ber berfirehbûna çandiniya birinc ê li navend û li başûrê Çînê û hilberîna zêdehiyên xwarinê ya zêde pêk hatiye. Xanedana Song her wiha vejîna konfuçyusîzmê dibîne ku wekê bersivek li hemberê mezinbûna budîzmê di dema Tang de û geşbûna felsefe û huneran. Di heman demê de hemam de hunera dîtbarî û porselenê gihîştibûn astên nû yên bilind.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metmuseum.org/essays/northern-song-dynasty-960-1127 |sernav=Northern Song Dynasty (960–1127) - The Metropolitan Museum of Art |malper=www.metmuseum.org |tarîx=2001-10-01 |roja-gihiştinê=2026-02-04 |ziman=en |paşnav=Art |pêşnav=Department of Asian }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essentials of Neo-Confucianism: eight major philosophers of the Song and Ming periods |paşnav=Huang |pêşnav=Siu-chi |weşanger=Greenwood Press |tarîx=1999 |isbn=978-0-313-26449-8 |cih=Westport, Conn |series=Resources in Asian philosophy and religion }}</ref> Lêbelê qelsiya leşkerî ya artêşa Song ji aliyê xanedana Jîn ve hatiye dîtin. Di sala 1127an de, împerator Huizong, împerator Qinzong ê Song û paytext Bianjing di dema şerên Jin-Song de hatine desteserkirin. Paşmayên Song vekişiyan başûrê Çînê û Song li Jiankangê ji nû ve hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daily life in China, on the eve of the Mongol invasion, 1250-1276 |paşnav=Gernet |pêşnav=Jacques |weşanger=Stanford, Calif., Stanford University Press |tarîx=1962 |isbn=978-0-8047-0720-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/dailylifeinchina00gern }}</ref> ==== Yuan, Mîng û Qîng ==== [[Wêne:Badaling China Great-Wall-of-China-01.jpg|thumb|Împeratorê yekem ê Çînê, Qîn Shi Huang, bi yekkirina dîwarên Dewletên Şer ji bo avakirina Dîwarê Mezin ê Çînê navdar e. Piraniya dîwarên heyî ji serdema xanedaniya Ming e.]] Dagirkirina Çînê ji aliyê mongolan ve di sala 1205an de bi kampanyayên li dijî Xia ya Rojava ji aliyê Cengîz Xan ve dest pê kiriye ku wî êrîşî axên Jîn kiribû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Mongol Conquests in World History |paşnav=May |pêşnav=Timothy |weşanger=Reaktion Books |tarîx=2013 |isbn=978-1-86189-971-2 |cih=London |series=RB-Globalities }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genghis Khan and the making of the modern world |paşnav=Weatherford |pêşnav=Jack |weşanger=Three Rivers Press |tarîx=2012 |isbn=978-0-609-80964-8 |çap= |cih=New York }}</ref> Di sala 1271ê de, serokê mongolan Kubîlay Xan, xanedana Yuan ava kiriye ku di sala 1279an de bermahiyên dawîn yên xanedana Songê dagirkiriye. Berî dagirkirina mongolan, nifûsa Çîna Song 120 milyon bû ku ev hejmar di dema serjimêriya sala 1300an de daketibû 60 milyonan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=I. Démographie: An estimate of the total population of Sung-Chin China |paşnav=Ho |pêşnav=Ping-Ti |weşanger=De Gruyter |tarîx=1970-12-31 |rr=33–54 |url=https://doi.org/10.1515/9783111542737-007 }}</ref> Cotkarekî bi navê Zhu Yuanzhang di sala 1368an de desthilatdariya Yuan hilweşandiye û xanedana Ming wekê Împeratoriya Hongwu damezrandiye. Di bin serweriya xanedaniya Ming de, Çîn serdemeke zêrîn a din jiyaye ku yek ji hêzên deryayî yên herî bihêz ên cîhanê û aboriyeke dewlemend û geş di nav geşbûna huner û çandê de pêş xistiye. Di vê serdemê de bû ku amîral Zheng He rêwîtiyên xezîneyên Ming li seranserê [[Okyanûsa Hindî]], heta rojhilatê Afrîkayê, birêve biriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Rice |pêşnav=Xan |tarîx=2010-07-25 |sernav=Chinese archaeologists' African quest for sunken ship of Ming admiral |url=https://www.theguardian.com/world/2010/jul/25/kenya-china |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Di destpêka xanedaniya Mîng de, paytexta Çînê ji Nanjîngê ji bo Pekînê hatiye veguhastin. Bi geşbûna kapîtalîzmê re, fîlozofên wekê Wang Yangmîng rexne li neo-konfuçyusîzmê kirine û bi têgehên takekesiyê û wekheviya çar pîşeyan berfireh kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Youngmin |pêşnav=Kim, |tarîx=2005 |sernav=Wang Yangming (Wang Shou-Jen) |url=http://www.iep.utm.edu/wangyang/ |kovar=Internet Encyclopedia of Philosophy |issn=2161-0002 }}</ref> Tebeqeya zanyara fermî di tevgerên boykotkirina bacê de bûye hêzek piştgir a pîşesazî û bazirganiyê ku digel birçîbûn û parastina li dijî dagirkirina japonî ya Koreyê (1592–1598) û dagirkirinên Jîn ên paşîn bûye sedema westandina xezîneyê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=论明末士人阶层与资本主义萌芽的关系 |ziman=zh-cn |url=https://www.docin.com/p-378667223.html }}</ref> Di sala 1644an de, Pekîn ji aliyê hevpeymaniyeke hêzên serhildêr ên gundî ve bi serokatiya Li Zicheng hatiye dagirkirin. Împeratorê Chongzhen dema ku bajar ket xwe kuştibû. Xanedaniya Mançûyî ya Qing ku wê demê bi generalê xanedaniya Ming Wu Sangui re hevalbend bû, xanedaniya Shun a kurt-temen a Lî hilweşandiye û paşê kontrola Pekîn bi dest xistibû ku bûye paytexta nû ya xanedaniya Qingê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Qing dynasty {{!}} Definition, History, & Achievements |url=https://www.britannica.com/topic/Qing-dynasty |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Xanedana Qîng ku ji 1644 heta 1912an berdewam kiriye ku xanedana împeratorî ya herî dawî ya Çînê bû. Di dema derbasbûna Mîng-Qîng (1618–1683) nêzîkê 25 milyon kes jiyana xwe ji dest dane lê diyar e ku Qîng hêza împeratorî ya Çînê ji nû ve ava kiriye û geşbûnek din a hunerê daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A short history of the world |url=https://archive.org/details/shorthistoryofwo0000robe |paşnav=Roberts |pêşnav=J. M. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-511504-8 |cih=New York }}</ref> Piştî ku Ming a Başûr bi dawî bûye û bi bidestxistina Xanateya Dzungarê Mongolya, Tîbetê û Sinjiang li împeratoriyê hatiye zêdekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ch'ing Inner Asia c. 1800 |paşnav=Fletcher |pêşnav=Joseph |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1978 |rr=35–106 |isbn=978-0-521-21447-6 |cild=10 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Fairbank |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-china/ching-inner-asia-c-1800/18BE9E502CEB370F0F8F496FB1F6F443 |series=The Cambridge History of China |doi=10.1017/CHOL9780521214476.003 }}</ref> Di heman demê de mezinbûna nifûsa Çînê ji nû ve dest pê kiriye û di demek kurt de dest bi zêdebûneke bilez a nifûsê destpêkiriye. Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku nifûsa Çîna berêmodernê du caran zêde bûye ku yek ji vê zêdebûna nifûsê di serdema Song a Bakur de bû (960–1127) û zêdebûna nifûsê ya din jî di serdema Qîng (dora 1700–1830) de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eprints.lse.ac.uk/64492/1/WP219.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=eprints.lse.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref> Di serdema Qîng a Bilind de, Çîn dibe ku welatê herî bazirganî yê cîhanê bû û Çîn a împeratorî di dawiya sedsala 18an de şoreşeke bazirganî ya duyem dîtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China's last empire: the great Qing |url=https://archive.org/details/chinaslastempire0000rowe |paşnav=Rowe |pêşnav=William T. |weşanger=The Belknap Press of Harvard University Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-674-05455-4 |cih=Cambridge, Mass. London |series=History of imperial China }}</ref> Ji aliyekî din ve otokrasiya navendî bi qismî ji bo tepeserkirina hestên li dijî-Qîng bi siyaseta nirxandina çandiniyê û sînordarkirina bazirganiyê, mîna Haijin di serdema destpêkê ya Qîng de û kontrola îdeolojîk wekê ku ji aliyê lêpirsîna edebî ve tê temsîl kirin, hatiye xurt kirin ku bûye sedema hinek rawestana civakî û teknolojîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=ming qing shi |paşnav=jiang gong tao |tarîx=2010 |isbn=978-7-5108-0062-7 |cih=bei jing |series=zhong guo tong shi }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=zhong hua tong shi |paşnav=chen zhi ping |tarîx=1996 |isbn=978-7-5360-2320-8 |cih=guang zhou }}</ref> === Hilweşîna xanedaniya Qîng === [[Wêne:EightNations in1901.jpg|thumb|çep|Hevpeymaniya Heşt Neteweyan êrîşî Çînê kiribûn ku Bokserên li dijî-biyanî û piştgirên wan ên Qîng têk bibin. Wêne ji merasîmeke pîrozbahiyê di hundirê qesra împaratoriya Çînê ya li bajarê qedexekirî de piştî îmzekirina Protokola Bokser di sala 1901an de nîşan dide.]] Di nîvê sedsala 19an de, şerên Opiumê ya bi Brîtanya û Fransayê re Çînê neçar dike ku tezmînatê bide, benderên peymanan veke ku ji bo welatiyên biyanî destûrê bide derveyî welat û Hong Kongê di bin [[peymana Nankîngê]] ya sala 1842an de ku yekem ji wan peymanên ku wekê peymanên newekhev têne binavkirin, bide Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Asia in western and world history: a guide for teaching |url=https://archive.org/details/asiainwesternwor00ains |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=1997 |isbn=978-1-56324-264-9 |cih=Armonk, N.Y |paşnavê-edîtor=Embree |pêşnavê-edîtor=Ainslie Thomas |series=Columbia project on Asia in the core curriculum |paşnavê-edîtor2=Gluck |pêşnavê-edîtor2=Carol }}</ref> [[Şerê Çîn û Japonê yê Yekem]] (1894–1895) bûye sedema windakirina bandora Çîn a Qîng a li Nîvgirava Koreyê û her wiha Taywan jî ji Japonê re dihêle.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Sino-Japanese War {{!}} 1894-1895 |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/546176/Sino-Japanese-War |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Li Xanedaniya Qîng jî dest bi bêaramiyên navxweyî rû dide ku di encamê de bi deh milyonan mirov dimirin, nemaze Serhildana Lotusê Spî, Serhildana Taiping a têkçûyî de ku di salên di navbera salên 1850 û 1860an de başûrê Çînê wêran kiriye û Serhildana Dungan (1862–1877) li bakurê rojava rû daye li welat bûne sedema gelek pêvçûn û aloziyên giran. Serketina destpêkê ya Tevgera xwe bi hêzkirinê ya salên 1860î ji ber rêze têkçûnên leşkerî yên di salên 1880 û 1890î de têk çûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=jin dai zhong guo wai jiao shi shi xin yan |paşnav=li en han |tarîx=2004 |isbn=978-957-05-1891-7 |cih=tai bei }}</ref> Di sedsala 19an de, dîyasporaya mezin a çînî dest pê kiriye. Ziyana ji ber koçberiyê ji ber pevçûn û karesatên wekê [[Birçîbûna Bakurê Çînê 1876-1879an]] zêde bûye ku tê de di navbera 9 û 13 milyon kes jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.fao.org/4/U8480E/U8480E05.htm |sernav=Dimensions of need - People and populations at risk |malper=www.fao.org |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref> Împerator Guangxu di sala 1898an de planeke reformê amade kiriye ku monarşiyeke destûrî ya modern ava bike lê ev plan ji aliyê împeratorîçe Dowager Cixi ve hatine têkbirin. Serhildana Bokser a lidijî-biyanî ya bêbext a salên 1899 û 1901ê xanedaniyê zêdetir qels kiriye. Her çend Cixi bernameyek reforman piştgirî kiribe ku wekê reformên Qîng ên dereng têne zanîn, Şoreşa Xînhaî ya salên 1911 û 1912an dawî li xanedaniya Qîng aniye û Komara Çînê ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A history of the modern chinese army |url=https://archive.org/details/historyofmodernc0000lixi |paşnav=Li |pêşnav=Xiaobing |weşanger=University Press of Kentucky |tarîx=2007 |isbn=978-0-8131-2438-4 |cih=Lexington }}</ref> Puyî ku împeratorê dawî yê xanedaniyê bû, di sala 1912an de dest ji text a xwe yê împeratoriyê berdaye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://alphahistory.com/chineserevolution/abdication-emperor-puyi-1912/ |sernav=The abdication decree of Emperor Puyi (1912) |malper=Chinese Revolution |tarîx=2013-06-04 |roja-gihiştinê=2026-02-04 |ziman=en-US |paşnav=alphahis }}</ref> === Damezrandina Komarê û Şerê Cîhanê ya Duyem === Di 1ê çileya sala 1912an de Komara Çînê (ROC) hatiye damezrandin û Sun Yat-senê ji Kuomintang (KMT) wekî serokê demkî hatibû ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China: Understanding Its Past |paşnav=Tamura |pêşnav=Eileen H. |weşanger=University of Hawai'i Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-8248-1923-1 |url=https://www.jstor.org/stable/j.ctt6wqmz4 |paşnav2=Menton |pêşnav2=Linda K. |paşnav3=Lush |pêşnav3=Noren W. |paşnav4=Tsui |pêşnav4=Francis K. C. |paşnav5=Cohen |pêşnav5=Warren }}</ref> Di adara sala 1912an de, Yuan Shikai wekê serokê hatiye diyarkirin ku generalekî berê ya Qîng ku di sala 1915an de xwe wekê împeratorê Çînê îlan kiriye. Li hember şermezarkirina gel û dijberiya artêşa xwe ya Beiyang, ew neçar dimîne ku di sala 1916an de dev ji textê berde û komarê ji nû ve ava bike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Beijing: a concise history |paşnav=Haw |pêşnav=Stephen G. |weşanger=Routledge/Taylor & Francis Group |tarîx=2008 |isbn=978-0-415-39906-7 |çap= |cih=London |series=Routledge studies in the modern history of Asia }}</ref> Piştî mirina Yuan Shikai di sala 1916an de, Çîn ji aliyê siyasî ve perçe perçe bûye. Hikûmeta Çînê ya li Pekînê di asta navneteweyî de dihate naskirin lê bi rastî bêhêz bû ku serleşkerên herêmî piraniya axa Çînê kontrol dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern Chinese warfare, 1795-1989 |paşnav=Elleman |pêşnav=Bruce A. |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-21473-5 |cih=London ; New York |series=Warfare and history }}</ref> Di vê heyamê de, Çîn beşdarî Şerê Cîhanê yê Yekem bûye û şahidiya serhildaneke gel a berfireh bi navê tevgera 4ê gulanê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/05/the-legacy-of-chinas-may-fourth-movement/ |sernav=The Legacy of China’s May Fourth Movement |malper=thediplomat.com |roja-gihiştinê=2026-02-05 |ziman=en-US |paşnav=Panda |pêşnav=Ankit }}</ref> [[Wêne:1945 Mao and Chiang.jpg|thumb|çep|Chiang Kai-shek û Mao Zedong di sala 1945an de piştî bidawîbûna Şerê Cîhanê yê Duyem bi hev re pîroz dikin.]] Di dawiya salên 1920î de Kuomîntang di bin serokatiya Chiang Kai-shek de bi rêze gerwerzaniyên leşkerî û siyasî yên serkevtî ku bi hev re wekê Sefera Bakur têne zanîn, dikare welêt ji nû ve bike yek perçe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China in War and Revolution, 1895-1949 |paşnav=Zarrow |pêşnav=Peter |weşanger=Routledge |tarîx=2006-06-07 |isbn=978-1-134-21977-3 |çap=0 |ziman=en |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781134219773 |doi=10.4324/9780203015629 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Chinese Revolution in the 1920s |weşanger=Routledge |tarîx=2013-10-11 |isbn=978-1-136-87310-2 |çap=0 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Felber |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781136873102 |paşnavê-edîtor2=Grigoriev |pêşnavê-edîtor2=A.M. |paşnavê-edîtor3=Leutner |pêşnavê-edîtor3=Mechthild |paşnavê-edîtor4=Titarenko |pêşnavê-edîtor4=M.L. |doi=10.4324/9781315029542 }}</ref> Kuomintang paytexta welêt veguhestiye Nanjingê û "wesiyeta siyasî" bicîh aniye ku qonaxek navîn a pêşketina siyasî ye ku di bernameya Sê Prensîbên Gel a Sun Yat-sen de ji bo veguherandina Çînê ji bo dewletek demokratîk a modern hatiye destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Government and politics in Kuomintang China, 1927-1937 |url=https://archive.org/details/governmentpoliti0000tien |paşnav=Tien |pêşnav=Hung-mao |weşanger=Stanford University Press |tarîx=1972 |isbn=978-0-8047-0812-8 |cih=Stanford, Calif }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China and democracy: the prospect for a democratic China |url=https://archive.org/details/chinademocracypr0000unse |weşanger=Routledge |tarîx=2000 |isbn=978-0-415-92693-5 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Zhao |pêşnavê-edîtor=Suisheng }}</ref> Her çiqas hevalbendî di sala 1927an de piştî ku Chiang bi tundî CCP û çepgirên din li Şanghayê tepeser kir, hilweşiyaye ku ev yek destpêka Şerê Navxweyî yê Çînê nîşan dide, Kuomintang di dema Sefera Bakur de ji bo demek kurt bi Partiya Komunîst a Çînê (CCP) re hevalbendî kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Revolutionary discourse in Maoś republic |url=https://archive.org/details/revolutionarydis0000apte |paşnav=Apter |pêşnav=David E. |weşanger=Harvard Univ. Press |tarîx=1994 |isbn=978-0-674-76780-5 |cih=Cambridge, Mass. |paşnav2=Saich |pêşnav2=Tony }}</ref> CCP di mijdara sala 1931ê de li Ruijin, Jiangxi, herêmên welêt wekê Komara Sovyet a Çînê (Jiangxi Sovyet) ragihandiye. Sovyeta Jiangsiyê di sala 1934an de ji aliyê artêşên KMT ve hatiye hilweşandin ku ev yek bûye sedem ku CCP meşa dirêj bide destpêkirin û biçe Yan'an a li Shaanxiyê. Ew ê bibe baregeha komunîstan a berî ku şerê navxweyî yê Çînê di sala 1949an de bi dawî bibe. Di sala 1931ê de, Japon êrîşî Mançûryayê kiriye û dagir kiriye. Japon di sala 1937an de êrîşî deverên din ên Çînê dike û ev yek bûye sedema Şerê Çîn û Japon a Duyem (1937–1945) ku ev jî yek ji qadên Şerê Cîhanê ya Duyem bû. Şerê di navbera Kuomintang û CCP de hevalbendiyeke qels çêkiriye. Hêzên japonî gelek zilmên şer li dijî nifûsa sivîl kirine ku heta 20 milyon sivîlên çînî di şer de jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/nuclear_01.shtml |sernav=BBC - History - World Wars: Nuclear Power: The End of the War Against Japan |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-05 |ziman=en-GB }}</ref> Tenê li Nanjingê di dema dagirkirina japonan de li gorî texmînan ji 40.000 heta zêdetirî 300.000 çînî hatine qirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China at War: Triumph and Tragedy in the Emergence of the New China |paşnav=van de Ven |pêşnav=Hans |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2018-02-12 |isbn=978-0-674-91952-5 |url=http://www.jstor.org/stable/10.2307/j.ctvhrd0kx |doi=10.2307/j.ctvhrd0kx }}</ref> Komara Çînê, ligel Keyaniya Yekbûyî, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê, di deklarasyona neteweyên yekbûyî de wekê yek ji "çar dewletên nezin" ên hevpeymanan hatiye diyar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.unmultimedia.org/searchers/yearbook/page.jsp?volume=1946-47&page=38 |sernav=UN Yearbook |malper=www.unmultimedia.org |roja-gihiştinê=2026-02-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The United States and the origins of the cold war, 1941-1947 |paşnav=Gaddis |pêşnav=John Lewis |weşanger=Columbia University Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-231-12239-9 |cih=New York |kesên-din=American Council of Learned Societies |series=Contemporary American history series }}</ref> Li gel sê hêzên mezin ên din, Çîn yek ji çar hevalbendên sereke yên Şerê Cihê Duyem bû û piştre jî wekê yek ji serketîyên sereke yên şer hatiye hesibandin. Piştî radestbûna Japonan di sala 1945an de, Çîn bi awayeke serketî derdikeve lê ji ber şer wêran bûye û ji aliyê darayî ve pir lawaz bibû. Taywan, digel Penghu, radestî kontrola Komara Çînê hatiye kirin lêbelê derbasbûna vê radestkirinê bi nakok e.<ref name="Feldman1991">{{Jêder-kitêb |sernav=Constitutional Reform and the Future of the Republic of China |paşnav=Feldman |pêşnav=Harvey |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=1991 |isbn=978-0-87332-880-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=xCxMn-2msr8C&pg=PA3 |paşnav2=Program |pêşnav2=Columbia University Taiwan Area Studies }}</ref> Di hezîrana sala 1946an de şer di navbera hêzên CCP û KMT de derketiye û welat ji nû ve dest bi şerê navxweyî kiriye ku zêdetirî sê salan berdewam kiriye. Di sala 1947an de rêveberiyeke destûrî hatiye damezrandin lê ji ber şerê berdewam, gelek bendên destûra Komara Çînê li ser axa sereke nehatiye bicîhanîn.<ref name="Feldman1991" /> === Komara gel a Çînê === [[Wêne:Mao Proclaiming New China.JPG|thumb|Merasîma damezrandina Komara Gel a Çînê di ku 1ê cotmeha sala 1949an de saet di 3:00ê piştî nîvro de pêk hatibû. Di wêneyê de damezrandina Komara Gel a Çînê ji aliyê Mao Zedong ve li Qada Tiananmenê tê ragihandin.]] Di sala 1949an de [[Partiya Komunîst a Çînê|Partiya Kominîst a Çînê]] piraniya Çînê kontrol kiriye û hikûmeta Komara Çînê xwe ji peravan ber bi Taywanê ve kişandiye. Di 1ê cotmeha sala 1949an de, serokê Partiya Komunîst a Çînê (PKÇ) Mao Zedong li qada Tiananmen a Pekînê bi fermî Komara Gel a Çînê ragihandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2019/09/29/asia/china-beijing-mao-october-1-70-intl-hnk |sernav=They were born at the start of Communist China. 70 years later, their country is unrecognizable |malper=CNN |tarîx=2019-09-30 |roja-gihiştinê=2026-02-05 |ziman=en |paşnav=Lee |pêşnav=Ben Westcott,Lily }}</ref> Di sala 1950an de, Komara Gel a Çînê Hainan ji Komara Çînê distîne û Tibetê jî desteser dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://news.google.com/newspapers?nid=1817&dat=19500509&id=FUw_AAAAIBAJ&pg=3627,3301880 |sernav=The Tuscaloosa News - Google News Archive Search |malper=news.google.com |roja-gihiştinê=2026-02-05 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.usc.edu/dept/LAS/ir/cews/database/Tibet/tibet.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.usc.edu |roja-gihiştinê=2026-02-05 |roja-arşîvê=2013-10-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131016102314/http://www.usc.edu/dept/LAS/ir/cews/database/Tibet/tibet.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> PKÇ bi rêya tevgera reforma axê populerbûna xwe di nav cotkaran de xurt kiriye ku tê de paşguh kirina dewletê ya bidarvekirinên di navbera 1 û 2 milyon xwediyên erdê ku ji aliyê cotkar û kirêdarên berê ve pêk hatibûn, hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Communism in History and Theory: Asia, Africa, and the Americas |paşnav=Busky |pêşnav=Donald F. |weşanger=Praeger |tarîx=2002 |isbn=978-0-275-97733-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Q6b0j1VINWgC }}</ref> Her çend di destpêkê de Komara Gel a Çînê bi Yekîtiya Sovyetê re hevalbendiyeke nêzîk pêk anî be jî, têkiliyên di navbera her du welatên komunîst de hêdî hêdî xira bûye û ev yek bûye sedem ku Çîn pergaleke pîşesaziyê ya serbixwe û çekên xwe yên kîmyewî pêş bixe.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=e. |pêşnav=dolan, ronald |paşnav2=library of congress. federal research division |paşnav3=matles |pêşnav3=savada, andrea |paşnav4=l. |pêşnav4=worden, robert |sernav=China : a country study / |url=https://www.loc.gov/item/87600493/ |roja-gihiştinê=2026-02-05 |xebat=The Library of Congress |ziman=en }}</ref> Nifûsa Çînê di sala 1950an de 550 milyon bû û di sala 1974an de jî gihîştiye 900 milyon kesan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Students and Teachers of the New China: Thirteen Interviews |url=https://archive.org/details/studentsteachers0000holm |paşnav=Holmes |pêşnav=Madelyn |weşanger=McFarland & Company, Inc., Publishers |tarîx=2007 |isbn=978-0-7864-3288-2 |cih=Jefferson }}</ref> Lêbelê Great Leap Forward, projeyek pîşesazîkirinê ya mezin ê di navbera salên 1959 û 1961ê de bû sedema mirina ji 15 heta 55 milyon kesan ku piraniya wan ji ber birçîbûnê mirine.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=MIRSKY |pêşnav=JONATHAN |sernav=‘Tombstone: The Great Chinese Famine, 1958-1962,’ by Yang Jisheng |url=https://www.nytimes.com/2012/12/09/books/review/tombstone-the-great-chinese-famine-1958-1962-by-yang-jisheng.html?nl=books&emc=edit_bk_20121207 |roja-gihiştinê=2026-02-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Communism: a very short introduction |url=https://archive.org/details/communismverysho0000holm |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-19-955154-5 |cih=Oxford, UK |paşnavê-edîtor=Holmes |pêşnavê-edîtor=Leslie |series=Very short introductions }}</ref> Di sala 1964an de, Çînê yekem bombeya xwe ya atomî ceribandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.china.org.cn/english/congress/228244.htm |sernav=1964: China's first atomic bomb explodes |malper=www.china.org.cn |roja-gihiştinê=2026-02-05 }}</ref> Di sala 1966an de, Mao û hevalbendên wî dest bi şoreşa çandî kirine ku deh sal ji sûcdarkirinên siyasî û aloziyên civakî dest pê kiriye ku heta mirina Mao ya di sala 1976an berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Oh |pêşnav=John Kie-chiang |tarîx=1994 |sernav=Korean Challenges and American Policy. Edited by Ilpyong J. Kim. New York: Paragon House, 1991. xxvi, 582 pp. $19.95. |url=https://doi.org/10.2307/2059290 |kovar=The Journal of Asian Studies |cild=53 |hejmar=4 |rr=1282–1283 |doi=10.2307/2059290 |issn=0021-9118 }}</ref> Piştî mirina Mao, çeteya çaran ji aliyê Hua Guofeng ve hatine girtin û wekê berpirsiyarê şoreşa çandî hatiye dîtin. Şoreşa Çandî hatiye şermezarkirin ku bi milyonan kes rehabîlîte bibûn. Deng Xiaoping di sala 1978an de desthilatdariyê girtiye destê xwe û ligel "heşt pîr"an ku endamên herî payebilind û bi bandor ên partiyê bûn, dest bi reform û vebûnê kiribûn ku reformên siyasî û aborî yên berfireh xistibûn meriyetê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://monthlyreview.org/chinaandsocialism.htm |sernav=China and Socialism - Monthly Review Press |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 |roja-arşîvê=2009-01-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090105220123/http://monthlyreview.org/chinaandsocialism.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Reformên aborî yek ji nîşana derbasbûna Çînê ya ji aboriya plankirî bû. Çîn destûra xwe ya heyî di 4ê kanûna pêşîn a sala 1982an de pejirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nbr.org/publications/element.aspx?id=73 |sernav=The Impact of Tiananmen on China's Foreign Policy |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en |roja-arşîvê=2014-04-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140404193656/http://www.nbr.org/publications/element.aspx?id=73 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala 1989an de, xwepêşandanên qada Tiananmenê destpêkiriye û piştre li seranserê welat berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Deng Xiaoping and the transformation of China |url=https://archive.org/details/dengxiaopingtran0000ezra |paşnav=Vogel |pêşnav=Ezra F. |weşanger=Belknap Press of Harvard University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-674-72586-7 |çap= |cih=Cambridge, Massachusetts London, England |paşnav2=Deng |pêşnav2=Xiaoping }}</ref> Jiang Zemin dibe sekreterê giştî yê PKÇyê û piştre jî dibe serokê giştî ya partiyê.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/china-beijing-hong-kong-obituaries-jiang-zemin-4ee4c5dcaf567e02efa3c5c7186af30a |sernav=Jiang Zemin, who guided China's economic rise, dies |malper=AP News |tarîx=2022-11-30 |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en }}</ref> Aboriya Çînê di vê demê de heft qat mezin bûye. Hong Konga Brîtanî û Makaoya Portekîzî di salên 1997 û 1999an de wekê herêmên îdarî yên taybet li gorî prensîba yek welat, du sîstem vegeriyane Çînê. Welat di sala 2001ê de tevlî rêxistina bazirganiya cîhanê bûye.<ref name=":4" /> Di 16em kongreya neteweyî ya PKÇyê ya sala 2002an de, Hu Jintao li cihê Jiang wekê sekreterê giştî ya partiyê hatiye hilbijartin.<ref name=":4" /> Di bin serokatiya Hu de, Çînê rêjeya bilind a mezinbûna aborî bidestxistiye ku ji Keyaniya Yekbûyî, Fransa, Almanya û Japonyayê derbas bûye û bû duyem aboriya herî mezin ê cîhanê.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-11-16 |sernav=Charting China's Economy: A Decade Under Hu Jintao |url=http://blogs.wsj.com/chinarealtime/2012/11/16/charting-chinas-economy-10-years-under-hu-jintao/ |roja-gihiştinê=2026-02-06 |xebat=Wall Street Journal |ziman=en-US |issn=0099-9660 }}</ref> Lêbelê mezinbûna aboriyê bandorek giran li ser çavkanî<ref name="Cody2006">{{Jêder-nûçe |paşnav=Cody |pêşnav=Edward |tarîx=2006-01-28 |sernav=In Face of Rural Unrest, China Rolls Out Reforms |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/01/27/AR2006012701588.html |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-04-16 |sernav=China worried over pace of growth |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4913622.stm |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en-GB }}</ref> û jîngeha welêt jî kiriye ku bûye sedema koçberiya mezin a civakî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=3166 |sernav=China: Migrants, Students, Taiwan - Migration News {{!}} Migration Dialogue |malper=migration.ucdavis.edu |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref><ref name="Cody2006"/> Xi Jinping di 18em kongreya neteweyî ya Partiya Komunîst a Çînê ya sala 2012an de li cihê Hu wekê serokê giştî dest bi karê xwe kiriye. Piştî ku Xi hat ser desthilatê, piştê demekê dest bi operasyoneke berfireh a dijî gendeliyê kiriye ku heta sala 2022an zêdetirî 2 milyon rayedar hatibûn darizandin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2018-03-20 |sernav=China's anti-corruption campaign expands with new agency |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-43453769 |roja-gihiştinê=2026-02-06 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mao and Markets: The Communist Roots of Chinese Enterprise |paşnav=Marquis |pêşnav=Christopher |weşanger=Yale University Press |tarîx=2022-11-15 |isbn=978-0-300-26883-6 |url=http://www.jstor.org/stable/10.2307/j.ctv3006z6k |paşnav2=Qiao |pêşnav2=Kunyuan |doi=10.2307/j.ctv3006z6k }}</ref> Di dema serokatiya xwe de, Xi desthilatdariya xwe xurt kiriye ku ji destpêkirina reformên aborî û siyasî ve heya wê demê nehatibû dîtin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2022-10-23 |sernav=Xi Jinping's party is just getting started |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-63225277 |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:China-Historic macro areas.svg|thumb|Ev nexşeya topografîk a Rojhilatê Asyayê ye bi deverên dîrokî û herêmên makro yên Çînê ve hatiye xêzkirin.]] Erdnîgariya Çînê erdnîgariyeke nerfireh û cihêreng e ku ji çola Gobi û Taklamakan li bakurê erdnîgariya hişk bigire heya daristanên subtropîkal li başûrê şil berdewam dike. Çiyayên Hîmalaya, Karakoram, Pamîr û Tîan Shan, Çînê ji piraniya Asyaya Başûr û Asyaya Navendî vediqetînin. Çemê Yangtze û çemê Zer ku bi rêzê ve sêyem û şeşem çemên herî dirêj ên cîhanê ne ku ji deşta Tîbetê ve ber bi peravê rojhilat a bi nifûsa giran ve diherikin. Xeta perava Çînê li ser peravê Okyanûsa Pasîfîk 14.500 km dirêj bûye ku bi deryayên Bohai, deryaya Zer, deryaya rojhilatê Çînê û deryaya başûrê Çînê welat ji aliyê deryayê ve hatiye dorpêçkirin. Çîn bi rêya sinorê Qazaxistanê bi deşta Ewrasyayê ve hatiye girêdan. Xaka Çînê di navbera hêlîpan a 18° û 54° bakur û hêlîlar a 73° û 135° rojhilat de ye. Navenda erdnîgarî ya Çînê bi monumenta navenda welat li 35°50′40.9″N 103°27′7.5″E hatiye destnîşankirin. Erdnîgariya Çînê li seranserê axa welat ya berfireh pir diguherin. Li rojhilat, li peravên deryaya Zer û deryaya rojhilat a Çînê, deştên aluvyal ên berfireh û bi qadên nifûsên zêde ne lê li qiraxên deşta mongolyaya hundir li bakur, şînahiyên berfireh serdest in. Başûrê Çînê bi gir û rêzeçiyayên nizm serdest e û di heman demê de li rojhilata navend deltayên du çemên sereke yên Çînê, memê Zer û Çemê Yangtze, hene. Çemên din ên sereke yên welat çemê Xi, Mekong, Brahmaputra û çemê Amur e. Li rojava rêzeçiyayên mezin hene ku bi taybetî rêzeçiyayên Hîmalaya li vê deverê ye. Deştên bilind di nav erdnîgariya zuha ya bakur de ye ku di nav de çolên bilind ên Taklamakan û Gobî hene, cih digirin. Çiyayê Everestê (8.848 m) ku xala herî bilind ê cîhanê ye, li ser sinorê Çîn û Nepalê bilind bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8608913.stm |sernav=BBC News - Nepal and China agree on Mount Everest's height |malper=news.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en-GB }}</ref> Xala herî nizm a welêt û sêyem a xala herî nizm a cîhanê, korta gola hişkkirî ya gola Aydingê (-154 m) ku li depresyona Turpanê cih digire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nps.gov/deva/naturescience/lowest-places-on-earth.htm |sernav=Lowest Places on Earth - Death Valley National Park (U.S. National Park Service) |malper=www.nps.gov |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en |archive-date=2015-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150207222858/http://www.nps.gov/deva/naturescience/lowest-places-on-earth.htm |url-status=dead }}</ref> Tevî ku Çîn di navbera pênc herêmên demê ya erdnîgarî de (ji UTC+5 heta UTC+9) digire nav xwe, Çîn yek herêma demê ya neteweyî, Dema Standard a Çînê (UTC+8) bikar tîne.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.timeanddate.com/time/china/one-time-zone.html |sernav=Why Is There Only 1 Time Zone in China? |malper=www.timeanddate.com |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en |paşnav=Buckle |pêşnav=Anne }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=About time: China's time zone |url=https://www.bbc.com/news/av/world-asia-pacific-12841280 |roja-gihiştinê=2026-02-06 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Ev siyaseta demê ya yekgirtî di sala 1949an de hatiye pejirandin.<ref name=":5"/> === Avhewa === [[Wêne:Koppen-Geiger Map CHN present.svg|thumb|çep|Nexşeya dabeşkirina avhewayê ya Köppen-Geiger ya Çînê.]] Avhewaya Çînê bi giranî ji aliyê demsalên hişk û musonên şil ve serdest e ku dibe sedema cûdahiyên germahiyê yên berbiçav di navbera zivistan û havînê de. Di zivistanê de bayên bakur ên ku ji deverên bilindên fireh tên sar û hişk in; di havînê de, bayên başûr ên ji deverên peravê ên li firehiyên nizm germ û şil in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Regional Climate Studies of China |url=https://archive.org/details/regionalclimates0000unse |weşanger=Springer |tarîx=2008 |isbn=978-3-540-79242-0 |cih=Berlin London |series=Regional climate studies }}</ref> Pirsgirêkek girîng a jîngehê li Çînê berfirehbûna berdewam a çolên Çînê ye ku bi taybetî çola Gobî çoleke berfireh ya Çînê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-04-17 |sernav=Beijing hit by eighth sandstorm |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4915690.stm |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en-GB }}</ref> Her çiqas rêzên darên ku ji salên 1970an vir ve hatine çandin pirbûna bahozên qûmê kêm kiribe jî, hişkesaliya dirêj û pratîkên çandiniyê yên nebaş bûne sedema bahozên tozê ku di her demsala biharê de li bakurê Çînê belav dibin û piştre belavê deverên din ên Rojhilatê Asyayê dibe ku di nav de welatên wekê Japon û Kore bi bandor dibe. Kalîteya avê, erozyon û kontrolkirina qirêjiyê di têkiliyên Çînê ya bi welatên din re bûne mijarên girîng. Helîna cemedên li Hîmalayayê dibe ku ji bo bi sed milyonan mirovan bibe sedema kêmbûna avê.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2008-11-24 |sernav=Himalaya glaciers melting much faster |url=http://www.nbcnews.com/id/27894721/ |roja-gihiştinê=2026-02-06 |xebat=msnbc.com |ziman=en }}</ref> Li gorî akademîsyenan ji bo ku guherîna avhewayê li Çînê bigihêje 1.5&nbsp;°C ê divê hilberîna elektrîkê ji komirê li Çînê bêyî girtina karbonê heta sala 2045an were bidawîkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.efchina.org/Attachments/Report/report-lceg-20201210/Full-Report_Synthesis-Report-2020-on-Chinas-Carbon-Neutrality_EN.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.efchina.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 |roja-arşîvê=2021-04-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210416100821/https://www.efchina.org/Attachments/Report/report-lceg-20201210/Full-Report_Synthesis-Report-2020-on-Chinas-Carbon-Neutrality_EN.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji ber zêdekirina hilberînê ya ji aliyê hikûmetên alîkar, statîstîkên fermî yên hikûmetê yên derbarê hilberîna çandiniyê ya Çînê de ne bêbawer hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Liu |pêşnav=Gengyuan |paşnav2=Wang |pêşnav2=Xueqi |paşnav3=Baiocchi |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=Casazza |pêşnav4=Marco |paşnav5=Meng |pêşnav5=Fanxin |paşnav6=Cai |pêşnav6=Yanpeng |paşnav7=Hao |pêşnav7=Yan |paşnav8=Wu |pêşnav8=Feng |paşnav9=Yang |pêşnav9=Zhifeng |tarîx=2020-10-13 |sernav=On the accuracy of official Chinese crop production data: Evidence from biophysical indexes of net primary production |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1919850117 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=117 |hejmar=41 |rr=25434–25444 |doi=10.1073/pnas.1919850117 |pmc=7568317 |pmid=32978301 }}</ref> Piraniya Çînê xwedî keşûhewayek pir guncaw ê ji bo çandiniyê ye û welat mezintirîn hilberînerê cîhanê yê birinc, genim, bacanê sor, firingî, tirî, zebeş, ispenax û gelek berhemên din e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.fao.org/faostat/en/ |sernav=FAOSTAT |malper=www.fao.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> Di sala 2021ê de, ji sedî 12ê çêregeh û zozanên daîmî yên cîhanê û her wiha ji sedî 8ê erdê çandiniyê yê cîhanê li Çînê bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=World Food and Agriculture – Statistical Yearbook 2023 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2023 |isbn=978-92-5-138262-2 |ziman=en |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cc8166en |doi=10.4060/cc8166en }}</ref> === Biyopirrengî === [[Wêne:Giant Panda Eating.jpg|thumb|Pandayek mezin ku yek ji sembolên herî navdar ên Çînê ku li Baregeha Panda ya Chengdu ya li Sichuanê hatiye kişandin]] Çîn yek ji 17 welatên xwedî pirrengiya biyolojîkî ye ku du ji qadên biyolojîk ên sereke yên cîhanê, palearktîk û îndomalayayî li Çînê ye. Li gorî pîvanekê Çîn xwedî zêdetirî 34.687 cureyên ajalan û nebatan e ku ew piştî Brezîlya û Kolombiyayê Çîn sêyem welatê herî biyolojîk ê cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://rainforests.mongabay.com/03highest_biodiversity.htm |sernav=Countries with the Highest Biological Diversity |malper=rainforests.mongabay.com |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> Çîn welat alîgirê peymana cûrbecûrîya biyolojîk e ku stratejîya neteweyî û plana çalakîyê ya cûrbecûrîya biyolojîk a Çînê di sala 2010an de ji alîyê peymanê ve hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbd.int/countries/?country=cn |sernav=Country Profiles |malper=www.cbd.int |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en |paşnav=Unit |pêşnav=Biosafety }}</ref> Çîn malavanê herî kêm 551 cureyên memikdaran (sêyem cureyê herî bilind ê cîhanê),<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iucnredlist.org/initiatives/mammals/analysis/geographic-patterns |sernav=Geographic Patterns |malper=www.iucnredlist.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> 1.221 cureyên çûkan (heştem),<ref>{{Jêder-malper |url=http://rainforests.mongabay.com/03birds.htm |sernav=Countries with the most number of bird species |malper=rainforests.mongabay.com |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> 424 cureyên xezalkan (heftem)<ref>{{Jêder-malper |url=http://rainforests.mongabay.com/03reptiles.htm |sernav=Countries with the most number of reptile species |malper=rainforests.mongabay.com |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> û 333 cureyên amfîbîyan (heftem) dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iucnredlist.org/initiatives/amphibians/analysis/geographic-patterns |sernav=Geographic Patterns |malper=www.iucnredlist.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> Jiyana kovî ya li Çînê jîngeha xwe bi yek ji mezintirîn nifûsa mirovan a cîhanê re parve dike û zexteke giran li ser wan dike. Bi kêmanî 840 cureyên ajalan di bin gefê de ne, lawaz in an jî di xetereya tunebûnê de ne ku bi giranî ji ber çalakiyên mirovan ên wekî wêran kirina jîngehê, qirêjî û nêçîra ji bo xwarin, post û dermanê kevneşopî yê çînî ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Infographic: Top 20 countries with most endangered species |url=https://www.mnn.com/earth-matters/animals/stories/infographic-top-20-countries-with-most-endangered-species |roja-gihiştinê=2026-02-06 |xebat=MNN - Mother Nature Network |ziman=en }}</ref> Jiyana kovî ya di bin xetereyê de bi qanûnê tê parastin û ji sala 2019an vir ve li Çînê zêdetirî 2,750 rezervên xwezayî hene ku bi tevahî 1.470.000 km² rûber digire nav xwe ku ji sedî 15ê tevahiya erdê Çînê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.chinadaily.com.cn/a/201911/16/WS5dcfb5fba310cf3e35577cdc.html |sernav=China owns 2,750 natural reserves |malper=www.chinadaily.com.cn |roja-gihiştinê=2026-02-06 |paşnav=刘明 }}</ref> Piraniya ajalên kovî ji herêmên çandiniyê yên navendî yên rojhilat û navenda Çînê hatine tunekirin lê li başûr û rojavayê çiyayî rewşa wan baştir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turvey |pêşnav=Samuel T. |paşnav2=Tong |pêşnav2=Haowen |paşnav3=Stuart |pêşnav3=Anthony J. |paşnav4=Lister |pêşnav4=Adrian M. |tarîx=2013-09-15 |sernav=Holocene survival of Late Pleistocene megafauna in China: a critical review of the evidence |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0277379113002503 |kovar=Quaternary Science Reviews |cild=76 |rr=156–166 |doi=10.1016/j.quascirev.2013.06.030 |issn=0277-3791 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lander |pêşnav=Brian |paşnav2=Brunson |pêşnav2=Katherine |tarîx=2018 |sernav=WILD MAMMALS OF ANCIENT NORTH CHINA |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-chinese-history/article/abs/wild-mammals-of-ancient-north-china/F4887C505A7A485BA0BAE09697574565 |kovar=Journal of Chinese History 中國歷史學刊 |ziman=en |cild=2 |hejmar=2 |rr=291–312 |doi=10.1017/jch.2017.45 |issn=2059-1632 }}</ref> Di 12ê kanûna sala 2006an de hatiye piştrastkirin ku Baiji nemaye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Waldron |pêşnav=Anthony |tarîx=2010 |sernav=''Witness to Extinction: How We Failed to Save the Yangtze River Dolphin''. ''By'' Samuel Turvey. Oxford and New York: Oxford University Press. $29.95. xii + 234 p. + 7 pl.; ill.; index. ISBN: 978‐0‐19‐954947‐4. 2008. |url=https://doi.org/10.1086/650241 |kovar=The Quarterly Review of Biology |cild=85 |hejmar=1 |rr=98–99 |doi=10.1086/650241 |issn=0033-5770 }}</ref> Çîn zêdetirî 32.000 cureyên nebatan ên damarî heye<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldrainforests.com/03plants.htm |sernav=Countries with the most plant species |malper=WorldRainforests.com |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> û malavanê cûrbecûr cureyên daristanan e. Daristanên sar ên qamîşî li bakurê welêt serdest in ku malavaniya cureyên heywanan ên wekê xezal û hirçê reş ê asyayî, 120 cureyên çûkan dike. Dibe ku li binê daristanên darê çam ên avhewaya şil de darên bambu hebin. Li deverên çiyayî yên bilind ên ku darên wekê Hevrist û ''Taxus'' hene, li cihê darên Bambu, daristanên baranê hene. Daristanên subtropîkal ên ku li navend û li başûrê Çînê ye malavaniya cureyên nebatan dike ku di nav de gelek cureyên endemîk ên kêm hene. Daristanên baranê yên tropîkal û demsalî, her çend bi Yunnan û Hainanê ve sînordar bin jî, çaryeka hemî cureyên ajal û nebat ên li Çînê têne dîtin, vedihewînin. Li Çînê zêdetirî 10.000 cureyên tomarkirî yên kiyarkan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Conservation biology: voices from the tropics |weşanger=John Wiley & Sons Inc |tarîx=2014 |isbn=978-1-118-67980-7 |cih=Chichester, West Sussex, UK : Hoboken, NJ |paşnavê-edîtor=Sodhi |pêşnavê-edîtor=Navjot S. }}</ref> == Rêveberî û polîtîka == [[Wêne:China Senate House.jpg|thumb|Hola Mezin a Gel ku Kongreya Neteweyî ya Gel lê dicive.]] Komara Gel a Çînê dewletek komunîst e ku ji aliyê Partiya Komunîst a Çînê (PKÇ) ve tê rêvebirin. PKÇ bi fermî ji aliyê sosyalîzma bi taybetmendiyên çînî ve tê rêvebirin ku ew wekê marksîzma li gorî şert û mercên Çînê hatiye adaptekirin, bi nav dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.xinhuanet.com/english/china/2013-01/05/c_132082389.htm |sernav=Xi reiterates adherence to socialism with Chinese characteristics - Xinhua {{!}} English.news.cn |malper=news.xinhuanet.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |archive-date=2016-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201174945/http://news.xinhuanet.com/english/china/2013-01/05/c_132082389.htm |url-status=dead }}</ref> Destûra bingehîn a Çînê dibêje ku Komara Gel a Çînê "dewleteke sosyalîst e ku ji aliyê dîktatoriyeke demokratîk a gel ve tê birêvebirin ku ji aliyê çîna karker ve tê rêvebirin û li ser bingeha tifaqeke karker û cotkaran e" ku "taybetmendiya diyarkar a sosyalîzmê bi taybetmendiyên çînî ya serokatiya Partiya Komunîst a Çînê ye."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wei |pêşnav=Changhao |paşnav2=Hu |pêşnav2=Taige |tarîx=2025-10-28 |sernav=Delaying Retirement via Procedural Shortcut: The Fragile Promises of China’s Lawmaking Reforms |url=https://doi.org/10.22459/mic.10.01.2025.02 |kovar=Made in China Journal |cild=10 |hejmar=1 |doi=10.22459/mic.10.01.2025.02 |issn=2652-6352 }}</ref> Komara Gel a Çînê bi fermî xwe wekê demokrasiyekê ku bi taybetî, demokrasiyeke gel a pêvajoya tevahî ku li dora prensîba lenînîst a navendîbûna demokratîk hatiye organîzekirin, bi nav dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://decodingchina.eu/democracy/ |sernav=One moment, please... |malper=decodingchina.eu |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Lêbelê welat bi gelemperî wekê dewletek otorîter a yekpartî û dîktatorî tê binavkirin ku bi hinek sinordarkirinên herî giran ên cîhanê ya di gelek warên sivîl de disekine ku di nav van de bi taybetî astengiyên li dijî azadiya çapemeniyê, azadiya civînê, avakirina azad a rêxistinên civakî, azadiya dînî û azadiya înternetê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The perfect dictatorship: China in the 21st century |paşnav=Ringen |pêşnav=Stein |weşanger=HKU press |tarîx=2016 |isbn=978-988-8208-93-7 |cih=Hong Kong }}</ref><ref name="Qian2022">{{Jêder-nûçe |paşnav=Qian |pêşnav=Isabelle |paşnav2=Xiao |pêşnav2=Muyi |paşnav3=Mozur |pêşnav3=Paul |paşnav4=Cardia |pêşnav4=Alexander |tarîx=2022-06-21 |sernav=Four Takeaways From a Times Investigation Into China’s Expanding Surveillance State |url=https://www.nytimes.com/2022/06/21/world/asia/china-surveillance-investigation.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref><ref name=":13">{{Jêder-malper |url=https://freedomhouse.org/country/china/freedom-world/2024 |sernav=China: Freedom in the World 2024 Country Report |malper=Freedom House |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Çîn bi berdewamî di rêza herî nizm a "rejîmên otorîter" de cih girtiye ku ji aliyê Endeksa Demokrasiyê ya Yekîneya Îstîxbarata Ekonomîst ve hatiye destnîşankirin û li gorî daneyên sala 2024an Çîn ji 167 welatên otorîter de di rêza 145an de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/interactive/democracy-index-2024 |sernav=The global democracy index: how did countries perform in 2024? |malper=The Economist |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Hinek çavkaniyên din jî destnîşan dikin ku binavkirina Çînê wekê rêveberiyeke "otorîter" bi têra xwe mekanîzmayên şêwirmendiyê yên pirjimar ên ku di pergala hikûmeta Çînê de hene, rave nake.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=One and all: the logic of Chinese sovereignty |paşnav=Pang |pêşnav=Laikwan |weşanger=Stanford University Press |tarîx=2024 |isbn=978-1-5036-3822-8 |cih=Stanford, California }}</ref> === Partiya Komunîst a Çînê === Partiya Kominîst a Çînê partiya damezrîner û yekane ya desthilatdar a Komara Gel a Çînê ye. Li gorî rêziknameya desteya herî bilind a Partiya Kominîst a Çînê, Kongreya Neteweyî ye ku her pênc salan carekê li welat tê lidarxistin.<ref name="Ruwitch2022">{{Jêder-nûçe |paşnav=Ruwitch |pêşnav=John |tarîx=2022-10-13 |sernav=China's major party congress is set to grant Xi Jinping a 3rd term. And that's not all |url=https://www.npr.org/2022/10/13/1124553497/china-communist-party-congress-xi-jinping |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=NPR |ziman=en }}</ref> Kongreya Neteweyî Komîteya Navendî hildibijêre ku herî kêm salê carekê dicive. Piştre Komîteya Navendî Polîtburoya partiyê, Komîteya Daîmî ya Polîtburoyê û sekreterê giştî (serokê partiyê) ku serokatiya herî bilind a welêt e, hildibijêre.<ref name="Ruwitch2022" /> Sekreterê giştî desthilat û desthilatdariya dawî li ser partî û dewletê di destê xwe de digire û wekê rêberê herî bilind ê Çînê kar dike.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Hernández |pêşnav=Javier C. |sernav=China’s ‘Chairman of Everything’: Behind Xi Jinping’s Many Titles |url=https://www.nytimes.com/2017/10/25/world/asia/china-xi-jinping-titles-chairman.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Kongreya Neteweyî her wiha Komîsyona Navendî ya Teftîşa Dîsîplînê ye ku desteya dîsîplînê ya herî bilind a Partiya Kominîst a Çînê, hildibijêre.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.chathamhouse.org/publications/the-world-today/2022-08/guide-chinese-communist-partys-national-congress |sernav=A guide to the Chinese Communist Party's National Congress {{!}} Chatham House – International Affairs Think Tank |malper=www.chathamhouse.org |tarîx=2022-08-03 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Li Çînê hikûmet bi tevahî di bin kontrola Partiya Kominîst a Çînê de ye.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/news/china/politics/article/3133672/why-chinas-communist-party-inseparable-state |sernav=Explainer {{!}} Why China’s Communist Party is inseparable from the state |malper=South China Morning Post |tarîx=2021-05-17 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Partiya Kominîst a Çînê erkdar kirinên di saziyên hikûmetê de kontrol dike û piraniya karbidestên payebilind ên hikûmetê endamên Partiya Kominîst a Çînê ne.<ref name=":7" /> Partiya Kominîst a Çînê di her astê hikûmetê de komîteyên xwe ava dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.congress.gov/crs-product/R46977 |sernav=China’s Political System in Charts: A Snapshot Before the 20th Party Congress |malper=www.congress.gov |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> === Rêveberî === [[Wêne:GreatHall auditorium.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji hola kongreya neteweyî ya gel a Çînê.]] Kongreya neteweyî ya gel (KNG), bi nêzîkî 3.000 endaman xwe, wekê dezgehê herî bilind a desthilata dewletê û desthilatên yekgirtî yên dewletê vedihewîne ku sîstemek diafirîne ku hemî dezgehên dewletê, tevî serokatiyê, şûraya dewletê, komîsyona leşkerî ya navendî ya dewletê, dadgeha bilind a gel, dozgeriya bilind a gel û komîsyona çavdêriya neteweyî bi rêya navendîbûna demokratîk di bin çavdêriya kongreyê de ye. Lêbelê çavdêr pir caran vê wekê saziyeke "mohra lastîkî" bi nav dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.bbc.co.uk/2/shared/spl/hi/in_depth/china_politics/government/html/7.stm |sernav=BBC NEWS |malper=news.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> KNG salane dicive, di heman demê de Komîteya Daîmî ya KNGê ku nêzîkî 150 endam ji delegeyên KNGê têne hilbijartin ku her du mehan carekê dicive.<ref name=":10" /> Hilbijartin nerasterast in û ne piralî ne û namzedên li hemî astan bi qanûnê ji aliyê PKÇê ve têne kontrol kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hao |pêşnav=Mingsong |paşnav2=Ke |pêşnav2=Xiwang |tarîx=2024-03-01 |sernav=Personal Networks and Grassroots Election Participation in China: Findings from the Chinese General Social Survey |url=https://doi.org/10.1007/s11366-023-09861-3 |kovar=Journal of Chinese Political Science |ziman=en |cild=29 |hejmar=1 |rr=159–184 |doi=10.1007/s11366-023-09861-3 |issn=1874-6357 }}</ref> KNG di bin kontrola PKÇê de ye û heşt partîyên din ên biçûk xwedî nûnertiya nomînal in ku di bin şertê parastina serokatiya Partiya Kominîst a Çînê (PKÇ) de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/reports/2000/china/china009-01.htm |sernav=China: Nipped In The Bud - Background |malper=www.hrw.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Kongreya neteweyî ya gel serokê Çînê hildibijêre ku ew nûnerê merasîmî ya dewletê ye. Serokkomarê 2026an Xi Jinping e ku di heman demê de sekreterê giştî yê Partiya Kominîst a Çînê ye û serokê komîsyona leşkerî ya navendî ye ku bi vê yekê bûye rêberê herî bilind ê Çînê û bûye fermandarê giştî yê hêzên çekdarên Çînê. Serokwezîr serokê hikûmetê ye û serokê 2026an Li Qiang ku serokê Çînê ye. Serokwezîr bi fermî ji aliyê serokkomar ve tê destnîşankirin û piştre re ji aliyê kongreya neteweyî ya gel ve tê hilbijartin ku ev kesên ku dibin serokwezîr bi gelemperî endamê duyem an sêyem ê komîteya daîmî ya polîtburoyê (KDP) ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wei |pêşnav=Changhao |paşnav2=Hu |pêşnav2=Taige |tarîx=2025 |sernav=Delaying Retirement via Procedural Shortcut: The Fragile Promises of China's Lawmaking Reforms |url=https://doi.org/10.2139/ssrn.5233909 |kovar=SSRN Electronic Journal |doi=10.2139/ssrn.5233909 |issn=1556-5068 }}</ref> Serokwezîr serokatiya endamên konseya dewletê û kabîneya Çînê dike ku ji çar cîgirên serokwezîr, endamên şêwirmendên dewletê û serokên wezîran û komîsyonan pêk tên. Mîna kongreya kel, konferansa şêwirmendiya siyasî ya gelê Çînê jî xwedî binbeşan e ku di nav de komîteya neteweyî ya konferansa şêwirmendiya siyasî ya gelê Çînê ye û di sala 2026an de ji aliyê Wang Huning ve tê birêvebirin ku endamê çarem ê komîteya sosyalîst a gel e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2021/03/what-is-the-cppcc-anyway/ |sernav=What Is the CPPCC Anyway? |malper=thediplomat.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Tiezzi |pêşnav=Shannon }}</ref> Hikumeta Çînê bi pileya bilind a navendîbûna siyasî tê bireve birin lê bi nenavendîbûna aborî ya girîng ve tê karakterîze kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The new China playbook: beyond socialism and capitalism |url=https://archive.org/details/newchinaplaybook0000jink |paşnav=Jin |pêşnav=Keyu |weşanger=Viking |tarîx=2023 |isbn=978-1-9848-7828-1 |cih=New York }}</ref> Amûr an pêvajoyên siyasetê pir caran berî ku bi berfirehî werin sepandin li herêmê têne ceribandin ku di encamê de siyasetek çêdibe ku ceribandin û bersivê vedihewîne.<ref name="Heilmann2018">{{Jêder-kitêb |sernav=Red Swan: How Unorthodox PolicyMaking Facilitated China's Rise |paşnav=Heilmann |pêşnav=Sebastian |weşanger=The Chinese University Press |tarîx=2018 |isbn=978-962-996-827-4 |cih=Hong Kong }}</ref> Bi gelemperî, serokatiya hikûmeta navendî xwe ji hinek amadekariyên polîtîkayan dûr digire ku li cihê wê torên nefermî û serdanên malperê bikar tîne ku guhertinên di rêça ceribandinên polîtîkayên herêmî an bernameyên pîlot de piştrast bike an pêşniyar bike.<ref name="Brussee2023">{{Jêder-kitêb |sernav=Social Credit: The Warring States of China's Emerging Data Empire |paşnav=Brussee |pêşnav=Vincent |weşanger=Palgrave Macmillan |tarîx=2023 |isbn=978-981-99-2188-1 |çap=1 |cih=Singapore }}</ref> Rêbaza gelemperî ev e ku serokatiya hikûmeta navendî piştî ku polîtîka di astên herêmî de hatin pêşxistin, dest bi amadekirina polîtîka, qanûn, an rêziknameyên fermî dike.<ref name="Brussee2023" /> === Dabeşên îdarî === Komara Gel a Çînê li gorî destûra dewleteke yekgirtî ye ku ji 23 parêzgeh, pênc herêmên xweser (her yek bi komeke kêmneteweyên diyarkirî), çar şaredariyên ku rasterast têne birêvebirin ku bi hev re wekî "Çîn a sereke" têne binavkirin û her wiha ji herêmên îdarî yên taybet ên wekê Hong Kong û Makaoyê pêk tê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://english.www.gov.cn/archive/china_abc/2014/08/27/content_281474983873401.htm |sernav=Administrative Division |malper=english.www.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Her çend ev hemî herêm ji aliyê Komara Çînê ve têne rêvebirin jî, Komara Gel a Çînê girava Taywanê wekê parêzgeha xwe ya Taywanê, Kinmen û Matsu wekê beşek ji parêzgeha Fujian dibîne û giravên ku Komara Gel a Çînê li Deryaya Başûrê Çînê kontrol dike ku wekê beşek ji parêzgeha Hainan û parêzgeha Guangdong dibîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Place, Identity, and National Imagination in Post-war Taiwan |paşnav=Chang |pêşnav=Bi-yu |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2015 |isbn=978-1-317-65812-2 |cih=Hoboken |series=Routledge Research on Taiwan Series }}</ref> Ji aliyê erdnîgarî ve, hemî 31 beşên parêzgehên Çîn a sereke di şeş herêman bi navê Bakurê Çînê, Rojhilatê Çînê, Başûrê rojavayê Çînê, Başûrê Çîn a Navendî, Bakurê Rojavayê Çînê û Bakurê Rojhilatê Çînê hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Conclusion |paşnav=Brown |pêşnav=Kerry |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=2015 |rr=208–214 |isbn=978-1-137-51009-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-137-51012-9_10 }}</ref> {| border="0" |----- | '''Parêzgeh''' * [[Anhui]] (安徽) * [[Fujian]] (福建) * [[Gansu]] (甘肃) * [[Guangdong]] (广东), * [[Guizhou]] (贵州) * [[Hainan]] (海南), « Grava başûr» * [[Hebei]] (河北) * [[Heilongjiang]] (黑龙江) * [[Henan]] (河南) * [[Hubei]] (湖北) * [[Hunan]] (湖南) * [[Jiangsu]] (江苏) * [[Jiangxi]] (江西) * [[Jilin]] (吉林) * [[Liaoning]] (辽宁) * [[Qinghai]] (青海) * [[Shaanxi]] (陕西) * [[Shandong]] (山东), «li rojhilatê çiyê » * [[Shanxi]] (山西), «li rojavayê çiyê» * [[Sichuan]] (四川), «çar çem» * [[Yunnan]] (云南), «li başûrê ewran» * [[Zhejiang]] (浙江) * [[Taywan (Komara Gel a Çînê )|Taywan]] (台湾) | valign="top" | '''Herêmên xweser''' * [[Guangxi]] (广西壮族自治区), gelê wir [[Zhuang (netewe)|zhuang]] e. * [[Mongolya Hundir]] (内蒙古自治区) * [[Ningxia]] (宁夏回族自治区), gelê wir [[Hui (netewe)|hui]] ye. * [[Xinjiang]] (新疆维吾尔自治区), an Turkistana Çînî, gelê wir [[ûygûr]] e. * [[Tîbet]] (西藏自治区) <br /> '''Şaredarî''' * [[Beijing]] ([[Pekîn]]) (北京) * [[Chongqing]] (重庆) * [[Şanghay]] (上海) * [[Tianjin]] (天津) <br /> '''Herêmên îdarî yên taybet''' * [[Hong Kong]] (香港) * [[Makao]] (澳门) |} === Têkiliyên derve === [[Wêne:Diplomatic relations of China.svg|thumb|Nexşeya têkiliyên dîplomatîk ên Çînê]] Komara Gel a Çînê bi 179 welatên endam ên Neteweyên Yekbûyî re têkiliyên dîplomatîk bireve dibe û li 174 ji wan welatan balyozxaneyên Çînê hene. Ji sala 2024an vir ve, Çîn xwedî mezintirîn torên dîplomatîk ên cîhanê ye. Çîn yek ji pênc endamên daîmî yên konseya ewlekariyê ya neteweyên yekbûyî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.taipeitimes.com/News/editorials/archives/2004/08/22/2003199768 |sernav=Taipei Times - archives |malper=www.taipeitimes.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Di heman demê de endamê rêxistinên navdewletî ye ku di nav wan de G20,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.g20.org/en/about-g20/ |sernav=About G20 |malper=www.g20.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Rêxistina Hevkariya Şanghayê,<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Riyadh joins Shanghai Cooperation Organization as ties with Beijing grow |url=https://www.reuters.com/world/riyadh-joins-shanghai-cooperation-organization-ties-with-beijing-grow-2023-03-29/ |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Reuters |ziman=en-US }}</ref> BRICS,<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Bric summit ends in China with plea for more influence |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-13076229 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Lûtkeya Rojhilatê Asyayê<ref>{{Jêder-malper |url=https://eastasiasummit.asean.org/eas-participating-country |sernav=East Asia Summit |malper=eastasiasummit.asean.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Iman |pêşnav=Setiawan }}</ref> û APEC hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.apec.org/about-us/about-apec |sernav=About APEC {{!}} APEC |malper=APEC |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |roja-arşîvê=2024-03-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240321185610/https://www.apec.org/about-us/about-apec |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her wiha Çîn endam û rêberê berê yê Tevgera Bêalî ye û di heman demê de hê jî Çîn xwe wekê parêzvaneke ji bo welatên pêşketî dibîne. Ji ber ku bandora Çînê di warên jeopolîtîk, teknolojî, pîşesazî, aborî û çandê de heye, Çîn bi berfirehî wekê hêzek super a potansiyel<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/tv-shows/the-debate/20230405-macron-in-the-middle-french-president-in-china-amid-superpower-showdown |sernav=The Debate - Macron in the middle? French president in China amid superpower showdown |malper=France 24 |tarîx=2023-04-05 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ft.com/content/3e96c85c-7ef7-4e74-85dc-c924599293a0 |sernav=Client Challenge |malper=www.ft.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> an jî wekê hêza super a damezrandî hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iris-france.org/en/china-as-a-technological-superpower/ |sernav=China as a Technological Superpower |malper=IRIS |tarîx=2025-01-30 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=fr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cepr.org/voxeu/columns/china-worlds-sole-manufacturing-superpower-line-sketch-rise |sernav=China is the world’s sole manufacturing superpower: A line sketch of the rise |malper=CEPR |tarîx=2024-01-17 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.yahoo.com/news/west-no-longer-afford-ignore-135424320.html |sernav=The West can no longer afford to ignore China’s superpower status |malper=Yahoo News |tarîx=2025-04-26 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}</ref> Piraniya siyaseta derve ya Çînê ya niha bi fermî li ser pênc prensîbên hevjiyana aştîxwaz a serokwezîr Zhou Enlai û her wiha li ser têgeha "ahengek bêyî yekrengî" ye ku tevî cudahîyên îdeolojîk jî têkilîyên dîplomatîk di navbera dewletan de teşwîq dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China From the Inside Out |paşnav=KEITH |pêşnav=RONALD C. |weşanger=Pluto Press |tarîx=2009-08-20 |isbn=978-1-84964-329-0 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctt183p430 }}</ref> Li gorî siyaseta xwe ya nehevbendiyê, Çîn ji xeynî peymana xwe ya parastinê bi Koreya Bakur re ti hevpeymaniyên leşkerî nagire.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zhang |pêşnav=Ketian |tarîx=2025-06-02 |sernav=Alliances with Chinese characteristics? The contents and rationale of China’s strategic partnerships |url=https://doi.org/10.1057/s41311-025-00701-0 |kovar=International Politics |ziman=en |doi=10.1057/s41311-025-00701-0 |issn=1740-3898 }}</ref> Piraniya welatan meyla xwe dane ku Komara Gel a Çînê (KGÇ) nas bikin ku di sala 1971ê de cihê Komara Çînê ya li Neteweyên Yekbûyî girtiye. Komara Gel a Çînê bi fermî prensîba yek Çînê diparêze ku li gorî vê prensîbê, tenê dewletek serwer ê bi navê Çînê heye û Taywan jî beşek yekgirtî ya Çînê ye. Rewşa bêhempa ya Taywanê bûye sedem ku welatên ku Komara Gel a Çînê bi fermî nas dikin, "siyasetên yek Çîn" ên cûda bişopînin ku hinek welat bi eşkereyî rasterast îdiaya Komara Gel a Çînê ya li ser Taywanê nas dikin, hinek welatên din jî hene ku di nav wan de DYA û Japon heye ku vê yekê tenê wekê îdia qebûl dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ccpwatch.org/single-post/2017/12/29/one-china-multiple-interpretations |sernav=One China, Multiple Interpretations |malper=ccpwatch |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |paşnav=Drun |pêşnav=Jessica |roja-arşîvê=2020-03-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200309224301/https://www.ccpwatch.org/single-post/2017/12/29/One-China-Multiple-Interpretations |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Wêne:16th BRICS Summit family photograph (2024).jpg|thumb| Di 23ê cotmeha sala 2024an, Serokê Çînê Xi Jinping di 16em civîna BRICSê de li Kazan, Rûsyayê.]] Têkiliyeke nêzîk a siyasî, aborî û leşkerî ya Çînê bi Rûsyayê re heye ku her du dewlet pir caran di Konseya Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî de bi hev re deng dane.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Davidson |pêşnav=Helen |tarîx=2022-03-16 |sernav=How close are China and Russia and where does Beijing stand on Ukraine? |url=https://www.theguardian.com/world/2022/mar/16/how-close-are-china-and-russia-and-where-does-beijing-stand-on-ukraine |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-06-05 |sernav=Russia-China unity on Syria as Putin arrives in Beijing |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-18327632 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Çînê di şerê Rûsya û Ûkraynayê de piştgiriya aborî, teknolojîk û dîplomatîk daye Rûsyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Jozwiak |pêşnav=Rikard |tarîx=2025-07-13 |sernav=Beijing's Growing Boldness: China's Stance On Ukraine Sparks EU Alarm |url=https://www.rferl.org/a/beijing-growing-boldness-china-ukraine-eu-russia/33471891.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Radio Free Europe/Radio Liberty |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2025/07/chinas-position-on-russia-and-ukraine-is-a-warning-to-the-west-and-the-pacific/ |sernav=China’s Position on Russia and Ukraine Is a Warning to the West and the Pacific |malper=thediplomat.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}</ref> Pêwendiya Çînê bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re bi aloz e ku di nav wan de têkiliyên bazirganî yên kûr hene lê cudahîyên siyasî yên girîng jî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=US-China Goods Trade Hits Record Even as Political Split Widens |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-02-07/us-china-trade-climbs-to-record-in-2022-despite-efforts-to-split |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Bloomberg.com |ziman=en }}</ref> Ji destpêka salên 2000î vir ve, Çînê ji bo bazirganî û hevkariya dualî bi welatên afrîkî re siyasetek şopandiye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=A rising China counters US clout in Africa |url=https://www.csmonitor.com/2005/0330/p01s01-woaf.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.migrationpolicy.org/article/china-and-africa-stronger-economic-ties-mean-more-migration |sernav=China and Africa: Stronger Economic Ties Mean More Migration |malper=migrationpolicy.org |tarîx=2008-08-06 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |paşnav=Politzer |pêşnav=Malia }}</ref> Çîn bi Yekîtiya Ewropayê re têkiliyên bazirganî yên berfireh û pirreng diparêze û bûye mezintirîn hevkarê Ewropayê ya bazirganiya kelûpelan.<ref name="Wolff2023">{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/how-china-is-increasing-its-influence-in-central-asia-as-part-of-global-plans-to-offer-an-alternative-to-the-west-206035 |sernav=How China is increasing its influence in central Asia as part of global plans to offer an alternative to the west |malper=The Conversation |tarîx=2023-05-24 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Wolff |pêşnav=Stefan }}</ref> Çîn bandora xwe li Asyaya Navendî<ref name="Wolff2023"/> û Pasîfîka Başûr zêde kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/chinas-increasing-political-influence-in-the-south-pacific-has-sparked-an-international-response-222105 |sernav=China’s increasing political influence in the south Pacific has sparked an international response |malper=The Conversation |tarîx=2024-02-09 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Bluth |pêşnav=Christoph |paşnav2=Greene |pêşnav2=Owen }}</ref> Welat bi welatên ASEANê re û aboriyên sereke yên bi Amerîkaya Başûr re têkiliyên bazirganî yên bihêz heye û mezintirîn hevkarê bazirganî ya Brezîl, Şîlî, Perû, Ûrûguay, Arjentîn û çend welatên din e.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Garrison |pêşnav=Cassandra |sernav=In Latin America, a Biden White House faces a rising China |url=https://www.reuters.com/article/us-latam-usa-china-insight/in-latin-america-a-biden-white-house-faces-a-rising-china-idUSKBN28O18R |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}</ref> Di sala 2013an de, Çînê însiyatîfa rê û kemberê (BRI) daye destpêkirin ku însiyatîfeke mezin a avakirina binesaziyê ya gerdûnî ye ku salane bi qasî 50-100 milyar dolaran fînanse dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.brookings.edu/articles/seven-years-into-chinas-belt-and-road/ |sernav=Seven years into China’s Belt and Road |malper=Brookings |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}</ref> BRI dikare bibe yek ji mezintirîn planên pêşveçûnê di dîroka nûjen de.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lowyinstitute.org/publications/understanding-china-s-belt-road-initiative |sernav=Understanding China’s Belt and Road Initiative |malper=www.lowyinstitute.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Di şeş salên pêş de bi girîngî berfireh bûye û heta nîsana sala 2020an, 138 welat û 30 rêxistinên navneteweyî di nav xwe de girtiye. Ji xeynî bihêzkirina têkiliyên siyaseta derve, balê dikişîne ser avakirina rêyên veguhastinê yên bibandor, nemaze Rêya Hevrîşimê ya deryayî ku bi Rojhilata Afrîka û Ewropayê ve girêdayî ye. Lêbelê gelek deynên ku di çarçoveya bernameyê de hatine dayîn ne domdar in û Çîn bi hejmarek bangên ji bo sivikkirina deynan ji aliyê welatên deyndar ve rû bi rû maye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2007 |sernav=Africa's Silk Road : China and India's New Economic Frontier |url=https://hdl.handle.net/10986/7186 |kovar=handle.net |ziman=en-US |doi=10.1596/978-0-8213-6835-0 }}</ref> === Hêz === [[Wêne:Quadruple formation of J-20 at CCAS2023 (20230724100632).jpg|thumb|çep|Balafira şer a nepenî ya nifşê 5em a Chengdu J-20 ku yek ji balefirên şer ên Çînê ye]] Artêşa Çînê ku bi navê Artêşa Rizgariya Gel (ARG) wekê yek ji artêşên herî bihêz ên cîhanê tê dîtin û di salên 2015 û 2025an de bi awayeke bilez hatiye modernîzekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cfr.org/backgrounders/chinas-modernizing-military |sernav=China’s Modernizing Military {{!}} Council on Foreign Relations |malper=www.cfr.org |tarîx=2020-02-05 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Li gorî prensîba "partî hêzê birêve dibe", Partiya Kominîst a Çînê kontrola xwe yê mutleq a Artêşa Rizgariya Gel berdewam dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://foreignpolicy.com/2025/10/30/xi-purges-china-military-pla-ccp-power-control/ |sernav=Why Are China’s Generals So Quiet as Xi Purges Them? |malper=Foreign Policy |tarîx=2026-02-09 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Yuwen |pêşnav=Deng }}</ref> Ji sala 2024an vir ve artêş ji çar hêzan pêk tê ku di nav wan de hêza bejayî (PLAGF), hêza deryayî (PLAN), hêza hewayî (PLAAF) û hêza roketî (PLARF) hene. Her wiha çar baskên artêşê ya serbixwe heye ku hêza hewayî, hêza sîberfezayê, hêza piştgiriya agahdariyê û hêza piştgiriya lojîstîkî ya hevbeş hene ku sê hêzên despêkê ji hêza piştgiriya stratejîk a belavbûyî (PLASSF) hatine veqetandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://eng.chinamil.com.cn/CHINA_209163/TopStories_209189/16302105.html |sernav=Chinese PLA embraces a new system of services and arms: Defense spokesperson - China Military |malper=eng.chinamil.com.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> 2 milyon personelên artêşa ya çalak ên di erkê de de hene ku hejmara herî mezin a cîhanê ye. Hêz xwediyê sêyem stoka herî mezin a çekên kîmyayî yên cîhanê ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.visualcapitalist.com/which-countries-have-the-most-nuclear-weapons/ |sernav=Which Countries Have the Most Nuclear Weapons? |malper=Visual Capitalist |tarîx=2021-09-30 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Wallach |pêşnav=Omri }}</ref> û ji aliyê tonajê ve duyem mezintirîn hêza deryayî ya cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2021/03/05/china/china-world-biggest-navy-intl-hnk-ml-dst |sernav=Analysis: China has built the world’s largest navy. Now what’s Beijing going to do with it? |malper=CNN |tarîx=2021-03-06 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |paşnav=Lendon |pêşnav=Brad }}</ref> Her çiqas Enstîtuya Lêkolînên Aştiyê ya Navneteweyî ya Stokholmê (SIPRI) texmîn kiriye ku lêçûnên wê yên rastîn salane 314 milyar dolarê amerîkî bûn ku ev jî %12ê lêçûnên leşkerî yên cîhanî pêk tîne û %1.7ê GDPya welêt pêk tîne ku lêçûna leşkerî ya fermî ya Çînê ji bo sala 2024an bi tevahî 229 milyar dolarê amerîkî (1.67 trilyon Yuan) bû ku duyem sermiyana herî mezin a cîhanê ye. Li gorî parîteya hêza kirînê, sermiyana leşkerî ya Çînê ya sala 2024an bi qasî 567 milyar dolarê amerîkî bû. Her çiqas bi fermî du rêxistinên cuda bin jî û her du komîsyona leşkerî ya navendî ya Çînê endamên wan yek in, ji xeynî demên veguheztina serokatiyê û bi bandor wekê yek rêxistinê tevdigerin jî Artêşa Rizgariya Gel ji aliyê komîsyona leşkerî ya navendî ya Çînê ya partî û dewletê ve tê birêvebirin. Serokê komîsyona leşkerî ya navendî ya Çînê fermandarê giştî yê Artêşa Rizgariya Gel ye ku li gorî pergala berpirsiyariya serok kontrola mutleq li ser artêşê heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://asiasociety.org/policy-institute/what-chinas-new-central-military-commission-tells-us-about-xis-military-strategy |sernav=What China’s New Central Military Commission Tells Us About Xi’s Military Strategy {{!}} Asia Society |malper=asiasociety.org |tarîx=2022-10-27 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> === Pirsgirêkên civakî û siyasî yên mafên mirovan === [[Wêne:Hong Kong anti-extradition bill protest (48108594957).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji xwepêşandanên Hong Kongê ya salên 2019 û 2020]] Rewşa mafên mirovan li Çînê ji aliyê hikûmetên biyanî, ajansên çapemeniyê yên biyanî û rêxistinên sivîl ve rastî rexneyên girîng hatiye û îdia dikin ku binpêkirinên mafên sivîl ên berfireh ên wekê girtina bê darizandin, lixwe mikurhatinên bi zorê, îşkence, sînordarkirina mafên bingehîn û bikaranîna zêde ya cezayê mirinê hene.<ref name=":13"/><ref name=":14">{{Jêder-nûçe |sernav=Human rights in China |url=https://www.amnesty.org/en/location/asia-and-the-pacific/east-asia/china/ |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Amnesty International |ziman=en }}</ref> Ji destpêka xwe ve freedom house (mala azadiyê) di lêkolîna xwe ya azadiya li cîhanê de Çînê wekê welateke "ne azad" bi nav kiriye û di heman demê de Amnesty International li Çînê binpêkirinên girîng ên mafên mirovan belge kiriye.<ref name=":13"/><ref name=":14"/> Lêbelê destûra bingehîn a Çînê dibêje ku "mafên bingehîn" ên welatiyan azadiya ramanê, azadiya çapemeniyê, mafê darizandineke adil, azadiya dînî, mafê dengdanê ya gerdûnî û mafên milkê vedihewîne. Lêbelê di pratîkê de, ev xal parastineke girîng li dijî darizandina cezayî ji aliyê dewletê ve peyda nakin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/world-report/2022/country-chapters/china-and-tibet |sernav=World Report 2022: Rights Trends in China |malper=Human Rights Watch |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Her çiqas hinek rexneyên li ser polîtîkayên hikûmetê û Partiya Kominîst a Gel ya desthilatdar hatine tehemûlkirin jî, Çîn di warê sansûra axaftin û agahiyên siyasî di nav welatên herî dijwar ên cîhanê de ye û vê sansûrê bi awayeke bi rêkûpêk ji bo pêşîgirtina li çalakiyên kolektîv tê bikar anîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Gary |paşnav2=Pan |pêşnav2=Jennifer |paşnav3=Roberts |pêşnav3=Margaret E. |tarîx=2013 |sernav=How Censorship in China Allows Government Criticism but Silences Collective Expression |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-political-science-review/article/abs/how-censorship-in-china-allows-government-criticism-but-silences-collective-expression/C7EF4A9C9D59425C2D09D83742C1FE00 |kovar=American Political Science Review |ziman=en |cild=107 |hejmar=2 |rr=326–343 |doi=10.1017/S0003055413000014 |issn=0003-0554 }}</ref> Hikûmeta Partiya Kominîst a Çînê xwepêşandan û nerazîbûnên gel ên ku ew wekê gefek potansiyel ji bo "îstîqrara civakî" dibîne û tepeser dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.chathamhouse.org/sites/default/files/public/Research/Asia/1012ecran_gobelong.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.chathamhouse.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Çîn her wiha toreke çavdêriyê ya mezin a kamerayan, nivîsbarên naskirina rû, sensoran û çavdêriya teknolojiya kesane wekê amûrek kontrola civakî ya kesên ku li welêt dijîn bikar tîne.<ref name="Qian2022"/> Çîn bi awayeke bi rêkûpêk bi tepeserkirineke berfireh û binpêkirina mafên mirovan ê li Tibet û Xinjiangê hatiye tawanbarkirin ku hejmareke girîng ji kêmneteweyên etnîkî lê dijîn ku di nav de serkutkirinên tund ên polîsan û tepeserkirina dînî heye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2013-06-27 |sernav=China resettles two million Tibetans, says Human Rights Watch |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-23081653 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2013-06-29 |sernav=China steps up operations in Xinjiang |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-23112177 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Pudong Shanghai November 2017 panorama.jpg|thumb|Dimenek ji Lujiazui ya Şanghayê ku navenda aborî ya Çînê ye.]] Çîn ji aliyê GDPya nomînal ve xwediyê duyem aboriya herî mezin a cîhanê ye û ji aliyê hêza kirînê ve jî xwediyê yek ji mezintirîn aboriya cîhanê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=McCurry |pêşnav=Justin |paşnav2=Kollewe |pêşnav2=Julia |tarîx=2011-02-14 |sernav=China overtakes Japan as world's second-largest economy |url=https://www.theguardian.com/business/2011/feb/14/china-second-largest-economy |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true |sernav=GDP, PPP (current international $) {{!}} Data |malper=data.worldbank.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-us |roja-arşîvê=2019-02-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190219072932/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji sala 2022an vir ve, Çîn li gorî GDPya nomînal nêzîkî ji %18ê aboriya cîhanî pêk aniye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=World Economic Outlook Database |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=IMF |ziman=en }}</ref> Di heman demê de Çîn yek ji aboriyên mezin ên cîhanê ye ku bi awayeke bilez mezin dibe ku mezinbûna Çînê ya aborî ji dema destpêkirina siyaseta reform û vekirinê di sala 1978an de hema hema bi awayeke berdewamî ji sedî 5 zêdetir e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Overview |url=https://www.worldbank.org/en/country/china/overview |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=World Bank |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG?end=2016&locations=CN&start=1961&year_high_desc=true |sernav=GDP growth (annual %) - China {{!}} Data |malper=data.worldbank.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Li gorî daneyên Bankeya Cîhanê, GDPya Çînê ji di sala 1978an 150 milyar dolarê amerîkî bû û di sala 2024an de jî gihîştiye 18.74 trilyon dolarê amerîkî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?locations=CN |sernav=GDP (current US$) {{!}} Data |malper=data.worldbank.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-us }}</ref> Ji aliyê GDPya nomînal a serê kesî ve, welat di rêza 78an de ye ku bi vê awayê bûye welatekî bi dahata navîn a jorîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true |sernav=GDP per capita, PPP (current international $) {{!}} Data |malper=data.worldbank.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-us |roja-arşîvê=2019-09-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190902074129/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji 500 şîrketên herî mezin ên cîhanê, baregeha 135 ji wan li Çînê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Global 500 |url=https://fortune.com/ranking/global500/ |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Fortune |ziman=en }}</ref> Çîn di seranserê dîroka Rojhilata Asyayê û gerdûnî de yek ji hêzên aborî yên pêşeng ên cîhanê bû. Di piraniya du hezar salên borî de, welat yek ji mezintirîn aboriyên cîhanê bû ku di van serdeman de pêşketinên geşbûn û paşketinê dîtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://piketty.pse.ens.fr/files/Maddison98.pdf |sernav=Ghostarchive |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2022-10-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20221009221041/http://piketty.pse.ens.fr/files/Maddison98.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Ji dema ku reformên aborî di sala 1978an de dest pê kiriye, Çîn bûye aboriyeke pir cihêreng û yek ji lîstikvaneke herî bi bandorên bazirganiya navneteweyî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.sagepub.com/action/cookieAbsent |sernav=Sage Journals: Discover world-class research |malper=Sage Journals |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |doi=10.1521/siso.2009.73.2.235 }}</ref> Çîn bi fermî sîstema xwe ya aborî wekê aboriya bazara sosyalîst bi nav dike. Çîn a roja îro pir caran wekê mînakek kapîtalîzma dewletê an jî kapîtalîzma dewleta partîzanî hatiye binavkirin ku hem hêzên bazarê û hem jî dewlet di aboriyê de roleke sereke dilîzin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pearson |pêşnav=Margaret |paşnav2=Rithmire |pêşnav2=Meg |paşnav3=Tsai |pêşnav3=Kellee S. |tarîx=2021-09-01 |sernav=Party-State Capitalism in China |url=https://online.ucpress.edu/currenthistory/article/120/827/207/118341/Party-State-Capitalism-in-China |kovar=Current History |ziman=en |cild=120 |hejmar=827 |rr=207–213 |doi=10.1525/curh.2021.120.827.207 |issn=0011-3530 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pearson |pêşnav=Margaret M. |paşnav2=Rithmire |pêşnav2=Meg |paşnav3=Tsai |pêşnav3=Kellee S. |tarîx=2022-10-01 |sernav=China's Party-State Capitalism and International Backlash: From Interdependence to Insecurity |url=https://direct.mit.edu/isec/article/47/2/135/113544/China-s-Party-State-Capitalism-and-International |kovar=International Security |ziman=en |cild=47 |hejmar=2 |rr=135–176 |doi=10.1162/isec_a_00447 |issn=0162-2889 }}</ref> Çîn xwedî gelek saziyên dewletê ye ku dewlet di sektorên stratejîk ên "stûnî" yên wekê binesazî, telekomunîkasyon, darayî, hilberîna enerjiyê û pîşesaziyên giran de serdest e.<ref name="Heilmann2018"/> Hikûmeta Çînê ji bo rêberiya aboriya welêt planên di heyama pênc salan de derdixe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/economy/china-economy/article/3307338/china-adds-nearly-2-million-private-firms-first-quarter-calls-support-rise |sernav=China adds 1.98 million private firms in first quarter as calls for support rise |malper=South China Morning Post |tarîx=2025-04-22 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Karsaziya taybet pir berfireh bûye ku di sala 2025an de li Çînê nêzîkî 57 milyon karsaziyên taybet hatine tomarkirin. Li gorî amarên fermî, şîrketên taybet ji %60î zêdetir ji GDPya Çînê pêk anîne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=China Crackdowns Shrink Private Sector’s Slice of Big Business |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-03-29/china-crackdowns-shrink-private-sector-s-slice-of-big-business?leadSource=uverify%20wall |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Bloomberg.com |ziman=en }}</ref> == Demografî == Li gorî hêjmartina nifûsa Çînê ya sala 2020an nifûsa welat bi qasî 1.411.778.724 kes hatiye tomarkirin. Nêzîkî ji %17,95 14 salî ne an jî biçûktirin, ji %63,35 di navbera 15 û 59 salî de ne ji û %18,7e jî ji 60 salî mezintir bûn.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |sernav=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 2) |malper=www.stats.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Di navbera salên 2010 û 2020an de, rêjeya zêdebûna nifûsê ya navînî %0,53 bû.<ref name=":6" /> Ji sala 2022an vir ve, li welêt rêjeya mirinan ji rêjeya jidayîkbûnê zêdetir bûne.<ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/china-population-shrinks-births-tax-condoms-868cd1ffc949af5a2e94c523e750e97e |sernav=China's population falls again as births drop to lowest rate since 1949 communist revolution |malper=AP News |tarîx=2026-01-19 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Di sala 2023an de, rêjeya giştî ya zayînê wekê j 1,09 hatiye ragihandin ku di nav rêjeya herî nizm ên cîhanê de cih digire.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-07-17 |sernav=FOLLICULAR OUTPUT RATE, FOLLICULAR-OOCYTE-INDEX, AND OOCYTE RETRIEVED PER FOLLICLE: A NARRATIVE REVIEW |url=https://doi.org/10.48047/ecb/2023.12.si6.667 |kovar=EuropeanChemicalBulletin |cild=12 |hejmar=si6 |doi=10.48047/ecb/2023.12.si6.667 }}</ref> Di sala 2023an de, buroya neteweyî ya statîstîkan texmîn kiriye ku nifûs welat ji sala 2021ê heta 2022an 850.000 kêm bûye ku ev yekem kêmbûna ji sala 1961ê vir ve ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-64300190 |sernav=China's population falls for first time since 1961 |malper=www.bbc.com |tarîx=2023-01-17 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-GB }}</ref> Di sala 2025an de nifûsa Çînê bi fermî gihîştiye 1,404 milyar kesê û hêjmara jidayikbûnê 7,92 milyon zarok bûn ku ev rêjeya jidayikbûnê ya herî nizm a tomarkirî ji herî kêm a ji sala 1949an vir ve ye.<ref name=":8" /> Ji ber fikarên li ser zêdebûna nifûsê, dewleta Çînê di salên 1970î de li welat sinoreke ji bo du zarokan li ser malbatên li seranserê welat ferz kiriye û di sala 1979an de dest bi parêzvaniya sinoreke hinek hişktir a ji bo zarokek ji bo her malbatê kiriye. Lê belê ji nîvê salên 1980î pê ve, ji ber nepopulerbûna sinorên hişk, Çînê dest bi hinek îstîsnayên mezin kiriye, nemaze li deverên gundewarî yên ku di encamê de ji nîvê salên 1980an heta 2015an polîtîkayeke "1,5" zarokan bû; kêmneteweyên etnîkî jî ji sinorên yek zarokî azad bûn. Sistkirina din a girîng a siyasetê di meha kanûna sala 2013an de hatiye pejirandin ku yek ji dêûbavan zarokê yekane be, rê daye malbatan ku du zarokan bînin dinyayê.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1991-01-01 |sernav=Religion in China today: policy and practice |url=https://doi.org/10.5860/choice.28-2688 |kovar=Choice Reviews Online |cild=28 |hejmar=05 |rr=28–2688-28-2688 |doi=10.5860/choice.28-2688 |issn=0009-4978 }}</ref> Di sala 2016an de, siyaseta yekzarokî wekê siyaseta duzarokî hatiye guhertin.<ref name=":12">{{Jêder-nûçe |tarîx=2021-05-31 |sernav=China introduces three-child policy in response to ageing population |url=https://www.abc.net.au/news/2021-05-31/china-introduces-three-child-policy/100179832 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}</ref> Ji ber bi temenbûna nifûsê, di gulana sala 2021ê de polîtîkayeke sêzarokî hatiye ragihandin û di tîrmeha sala 2021ê de, hemî sinorên mezinahiya malbatê û her wiha cezayên ji bo derbaskirina wan hatine rakirin.<ref name=":12"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2021/07/21/china-scraps-fines-for-families-violating-childbirth-limits.html |sernav=China scraps fines, will let families have as many children as they'd like |malper=CNBC |tarîx=2021-07-21 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |paşnav=Cheng |pêşnav=Evelyn }}</ref> Li gorî komek zanyaran, sinorên yek zarokî bandorek zêde li ser zêdebûna nifûsê an jî zêdebûna giştî ya nifûsê nekiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Feng |pêşnav=Wang |paşnav2=Cai |pêşnav2=Yong |paşnav3=Gu |pêşnav3=Baochang |tarîx=2013 |sernav=Population, Policy, and Politics: How Will History Judge China's One‐Child Policy? |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1728-4457.2013.00555.x |kovar=Population and Development Review |ziman=en |cild=38 |hejmar=s1 |rr=115–129 |doi=10.1111/j.1728-4457.2013.00555.x |issn=0098-7921 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |doi=10.1086/681664 |pmc=6701844 |pmid=31431804 }}</ref> Lêbelê ev zanyar rastî nerazîbûnan hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Goodkind |pêşnav=Daniel |tarîx=2017-08-01 |sernav=The Astonishing Population Averted by China’s Birth Restrictions: Estimates, Nightmares, and Reprogrammed Ambitions |url=https://read.dukeupress.edu/demography/article/54/4/1375/167729/The-Astonishing-Population-Averted-by-China-s |kovar=Demography |ziman=en |cild=54 |hejmar=4 |rr=1375–1400 |doi=10.1007/s13524-017-0595-x |issn=0070-3370 }}</ref> Dibe ku ev polîtîka, digel vebijarka kevneşopî ya ji bo kuran, bibe sedema nehevsengiyek di rêjeya zayendî ya di dema jidayikbûnê de.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/1480778/Shortage-of-girls-forces-China-to-criminalise-selective-abortion.html |sernav=Shortage of girls forces China to criminalise selective abortion {{!}} Ghostarchive |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2022-01-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20220109050146/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/1480778/Shortage-of-girls-forces-China-to-criminalise-selective-abortion.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2007-01-12 |sernav=Chinese facing shortage of wives |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/6254763.stm |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-GB }}</ref> Di hêjmartina nifûsa ya sala 2020an hatiye dîtin ku mêr ji %51.2ê nifûsa giştî pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817189.html |sernav=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 4) |malper=www.stats.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Lêbelê rêjeya zayendan a Çînê ji sala 1953an, dema ku mêr %51.8ê nifûsê pêk tînin, hevsengtir e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.xinhuanet.com/english2010/china/2011-04/28/c_13850191.htm |sernav=Chinese mainland gender ratios most balanced since 1950s: census data |malper=news.xinhuanet.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |archive-date=2013-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130724193230/http://news.xinhuanet.com/english2010/china/2011-04/28/c_13850191.htm |url-status=dead }}</ref> {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} === Etnîsîte === Çîn bi qanûnî 56 komên etnîkî yên cuda nas dike ku Zhonghua minzu pêk tînin. Mezintirîn ji van neteweyan çîniyên Han in ku ji ji %91ê nifûsa giştî ya welat pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |sernav=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 2) |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2021-05-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210511104840/http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Çîniyên han koma etnîkî ya herî mezin a cîhanê ye<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Lilly |pêşnav=Amanda |tarîx=2009-07-08 |sernav=A Guide to China's Ethnic Groups |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/07/08/AR2009070802718.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref> ku ji xeynî Tibet, Xinjiang,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China's geography: globalization and the dynamics of political, economic, and social change |url=https://archive.org/details/chinasgeographyg0000unse |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2011 |isbn=978-0-7425-6782-5 |çap=2 |cih=Lanham, Md }}</ref> Linxia<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zhang |pêşnav=Bo |paşnav2=Druijven |pêşnav2=Peter |paşnav3=Strijker |pêşnav3=Dirk |tarîx=2018-01-02 |sernav=A tale of three cities: negotiating ethnic identity and acculturation in northwest China |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/08873631.2017.1375779 |kovar=Journal of Cultural Geography |ziman=en |cild=35 |hejmar=1 |rr=44–74 |doi=10.1080/08873631.2017.1375779 |issn=0887-3631 }}</ref> û parêzgehên xweser ên wekê Xishuangbanna, li her deverê din ên Çînê ji komên etnîkî yên din zêdetir in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cases.open.ubc.ca/ecosystem-services-and-management-of-long-forest-created-by-dai-indigenous-people-in-xishuangbanna-china/ |sernav=UBC |malper=cases.open.ubc.ca |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2020an kêmneteweyên etnîkî ji %10 kêmtir ji nifûsa Çînê pêk tînin.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |sernav=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 2) |malper=www.stats.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Li gorî hêjmara nifûsê ya sala 2010an, nifûsa han 60.378.693 kes an jî ji %4.93 zêde bûye ku di heman demê de nifûsa 55 kêmneteweyên neteweyî bi hev re 11.675.179 kes an jî ji %10.26 zêde bûye.<ref name=":9" /> Li gorî daneyên sala 2020an, bi tevahî 845.697 welatiyên biyanî li Çînê dijîn.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817193.html |sernav=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 8) |malper=www.stats.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> === Ziman === Li Çînê 292 zimanên zindî hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=cn |sernav=Redirecting |malper=www.ethnologue.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Zimanên ku herî zêde tên axaftin zimanê şaxa sînî ya malbata zimanên çînî-tîbetî ne ku mandarînî (ji hêla %80ê nifûsê ve tê axaftin) û cureyên din ên zimanê çînî dihewîne ku di nav de jîn, wu, mîn, hakka, yue, xîang, gan, hui, pîng û tuhua yên nedabeşkirî (Shaozhou Tuhua û Xiangnan Tuhua) hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Language planning and policy in Asia |url=https://archive.org/details/languageplanning0000unse_z6n2 |weşanger=Multilingual Matters |tarîx=2008 |isbn=978-1-84769-095-1 |cih=Bristol, UK ; Buffalo, NY |paşnavê-edîtor=Kaplan |pêşnavê-edîtor=Robert B. |series=Language planning and policy |paşnavê-edîtor2=Baldauf |pêşnavê-edîtor2=Richard B. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://en.people.cn/n3/2020/1016/c90000-9769716.html |sernav=Over 80 percent of Chinese population speak Mandarin - People's Daily Online |malper=en.people.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Zimanên şaxa tibeto-burmanyayê ku di nav de tibetî, qînang, naxî û yi, li seranserê deşta tîbetî û yunnan-guîzhouyê têne axaftin. Zimanên kêmneteweyên etnîkî yên din li başûrê rojavayê Çînê zhuang, thai, dong û sui yên malbata tai-kadai, mîao û yao yên malbata hmong-mien û wa yên malbata awîstroasyatîk in.<ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://www.chinadaily.com.cn/m/gansu/2015-11/17/content_22479011.htm |sernav=Yugur people and Sunan Yugur autonomous county |malper=www.chinadaily.com.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Li seranserê bakurê rojhilat û bakurê rojavayê Çînê, komên etnîkî yên herêmî bi zimanên altyî diaxivin ku di nav de mançûrî, mongolî û çend zimanên tirkiyên ûygûrî, qazaxî, qirgizî, salarî û yûgûriya rojava heye.<ref name=":15"/> Gelên xwemaliyên Taywanê, tevî nifûseke piçûk li ser axa sereke, bi zimanên awusturnî diaxivin. Çînîya standard cureyekî ku li ser zaravayê Pekînê ya mandarînê hatiye avakirin ku zimanê neteweyî yê Çînê ye û xwedî statûya fermî ya de facto ye. Zarava wekê lingua franca di navbera mirovên xwedî paşxaneyên zimanî yên cuda de tê bikar anîn. Li herêmên xweser ên Çînê, zimanên din jî dikarin wekî lingua franca xizmet bikin ku wekê zimanê ûygurî li Xinjiangê ku xizmetên hikûmetê bi zimanê ûygurî bi destûrî hatine garantîkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Xinjiang conflict: Uyghur identity, language policy, and political discourse |url=https://archive.org/details/xinjiangconflict0000dwye |paşnav=Dwyer |pêşnav=Arienne M. |weşanger=East-West Center Washington |tarîx=2006 |isbn=978-1-932728-28-6 |çap=reprinted |cih=Washington, DC |series=Policy studies }}</ref> === Dîn === [[Wêne:Distribution of religions in China.png|thumb|Belavbûna erdnîgarî ya dînî ya li Çînê.]] [[Wêne:Wudang Mountain (54131067531).jpg|thumb|Perestgeha Taoîst a li ser çiyayên Wudang a li Hubeiyê.]] Her çend rêxistinên dînî yên ku destûra fermî wernegirin jî dikarin rastî çewisandina dewletê werin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.npc.gov.cn/npc/index.html |sernav=中国人大网 |malper=www.npc.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Li gel van yekan her çiqas azadiya dînî ji aliyê destûra bingehîn a Çînê ve hatiye garantîkirin di warê azadiya dînî de hinek pirsgirêk berdewam dikin. Hikûmeta welêt bi fermî ateîst e û Partiya Komunîst a Çînê ji endamên xwe dixwaze ku ateîst bin. Karûbarên dînî û mijarên li welêt ji aliyê rêveberiya karûbarên dînî ya neteweyî ve ku di bin daîreya xebatê ya eniya yekbûyî ya Partiya Kominîst a Çînê de ye, têne çavdêrîkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sara.gov.cn/ |sernav=国家宗教事务局 |malper=www.sara.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Di dirêjahiya hezar salan de, şaristaniya çînî ji aliyê tevgerên dînî yên cûrbecûr ve hatiye bi bandor kirin. "Sê doktrînên" konfuçyusîzm, taoîzm û budîzmê di dîrokê de awa dane çanda çînî ku çarçoveyek teolojîk û ruhanî ya dinê kevneşopî dewlemend kirine ku vedigere serdema destpêkê ya xanedaniya Shang û Zhouyê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese religion: a contextual approach |paşnav=Yao |pêşnav=Xinzhong |weşanger=New York : Continuum |tarîx=2010 |isbn=978-1-84706-475-2 |cih=London |paşnav2=Zhao |pêşnav2=Yanxia }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese religions in contemporary societies |url=https://archive.org/details/chinesereligions0000unse |weşanger=ABC-CLIO |tarîx=2006 |isbn=978-1-85109-626-8 |cih=Santa Barbara, CA |paşnavê-edîtor=Miller |pêşnavê-edîtor=James }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Religious Diversity and Public Religion in China |url=https://archive.org/details/religiousdiversi0000xiez |paşnav=Xie |pêşnav=Zhibin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2006 |isbn=978-0-7546-5648-7 |cih=Brookfield }}</ref> Di nav kultên herî populer ên dînê gelêrî de yên împeratorê Zer ku nûnertiya Xwedayê ezmanan û yek ji du bavikên îlahî yên gelê Çînî ye ku Mazu (xwedawenda deryayan), Guandi (xwedayê şer û karsaziyê), Caishen (xwedayê serfirazî û dewlemendiyê), Pangu û gelekên din hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://afe.easia.columbia.edu/cosmos/main/spirits_of_chinese_religion.pdf |sernav=easia.columbia.edu |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2022-10-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20221009221020/http://afe.easia.columbia.edu/cosmos/main/spirits_of_chinese_religion.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di dehsalên destpêkê yên sedsala 21an de, hikûmeta Çînê bi vejandina dînên gelêrî eleqedar bûye - wan bi fermî wekî "baweriyên gelêrî" ji dînên doktrînî cuda nas kiriye û pir caran wan ji nû ve di formên dînên sivîl ên "pir bi baldarî hatine amadekirin" de ji nû ve ava kiriye - û her weha bi pêşvebirina neteweyî û navneteweyî ya budîzmê re eleqedar bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The construction of racial identities in China and Japan |weşanger=Hong Kong University Press |tarîx=1997 |isbn=978-962-209-443-7 |cih=Hong Kong |paşnavê-edîtor=Dikötter |pêşnavê-edîtor=Frank }}</ref> Çîn malavanê gelek ji peykerên dînê yên herî bilind ên cîhanê ye ku ev peyker nûnertiya xwedayên gelêrî ya çînî yan jî ronakbîrên budîzmê dikin ku peykera herî bilind Bûdaya Perestgeha Biharê ya li Henanê ye. Ji ber pênaseyên tevlihev û cûda yên dîn û xwezaya belavbûyî ya kevneşopiyên dînî yên çînî, berhevkirina statîstîkên li ser girêdayîbûna dînî li Çînê dijwar e. Zanyar destnîşan dikin ku li Çînê sinorek zelal di navbera her sê doktrînan û pratîkên dînê yên gelêrî yên herêmî de tunene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese religion: a contextual approach |paşnav=Yao |pêşnav=Xinzhong |weşanger=Continuum |tarîx=2010 |isbn=978-1-84706-475-2 |cih=London |paşnav2=Zhao |pêşnav2=Yanxia }}</ref> Dînên çînî an jî hinek ji rêbazên wan dikarin wekê ne-teîst û humanîst werin pênasekirin ku ew nabêjin afirîneriya îlahî bi tevahî transandantal e lê ew di cîhanê de û bi taybetî ji bo mirovan xwezayî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www2.kenyon.edu/Depts/Religion/Fac/Adler/Writings/Non-theistic.pdf |sernav=kenyon.edu |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2022-10-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20221009221034/http://www2.kenyon.edu/Depts/Religion/Fac/Adler/Writings/Non-theistic.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Ev baweriyên tenê nînin û pir caran ev baweriyên li hev dicivin ji ber ku beşdar di heman demê de xwedî gelek baweriyan in. Wek mînak ji wan ji %33ê ku baweriya xwe bi buda tînin, beşek girîng baweriya xwe bi taoîst, Îsa Mesîh, katolîk û bi Xwedê jî tînin. Dînê gelêrî ya Çînî di heman demê de ji cûrbecûr tevgerên rêxistinkirî yên doktrînî yên rizgarker pêk hatiye ku ji Xanedaniya Song vir ve derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ownby |pêşnav=David |tarîx=1995 |sernav=The Heaven and Earth Society as Popular Religion |url=https://read.dukeupress.edu/journal-of-asian-studies/article/54/4/1023/337156 |kovar=The Journal of Asian Studies |ziman=en |cild=54 |hejmar=4 |rr=1023–1046 |doi=10.2307/2059958 |issn=0021-9118 }}</ref> Herwiha li Çînê kêmneteweyên etnîkî hene ku dînên xwe yên xwemalî diparêzin ku di heman demê de dînên sereke yên ku taybetmendiya komên etnîkî yên taybetî ne budîzma tîbetî di nav tîbetiyan, mongolan û yuguran de heye û îslam jî di nav gelên hui, ûygur, kazak û qirgiz û etnîsîteyên din ên li herêmên bakur û bakurê rojavayê welêt de hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antaranews.com/berita/2202994/menjumpai-etnis-yugur-di-atas-ketinggian-3830-mdpl-puncak-bars-snow |sernav=Menjumpai etnis Yugur di atas ketinggian 3.830 mdpl puncak Bars Snow |malper=Antara News |tarîx=2021-06-10 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=id |paşnav=antaranews.com }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dewereldmorgen.be/artikel/2024/03/10/op-bezoek-bij-de-oeigoeren-in-xinjiang |sernav=Op bezoek bij de Oeigoeren in Xinjiang {{!}} De Wereld Morgen |malper=www.dewereldmorgen.be |tarîx=2024-03-10 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=nl }}</ref> === Perwerdehî === [[Wêne:Campus of Peking University.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji wargeha Zanîngeha Pekînê]] Perwerdehiya mecbûrî li Çînê ji dibistana seretayî û dibistana navîn pêk tê ku zarok ji temenê 6 saliya xwe heta 15 saliya xwe, bi tevahî neh sal perwerdehî dibînin. Gaokao, ezmûna ketina zanîngehên neteweyî ya Çînê, ji bo ketina piraniya saziyên xwendina bilind şerteke pêşîn e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://en.moe.gov.cn/documents/reports/202304/t20230403_1054100.html |sernav=Statistical report on China’s educational achievements in 2022 - Ministry of Education of the People's Republic of China |malper=en.moe.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Perwerdehiya pîşeyî ji bo xwendekarên asta navîn û bilind peyda dibe.<ref name=":0" /> Her sal zêdetirî 10 milyon xwendekarên çînî ji zanîngehên pîşeyî mezûn dibin. Di sala 2024an de, nêzîkî ji %92,0ê xwendekaran perwerdehiya xwe li dibistana navîn a sê-salî berdewam kirin ku di heman demê de ji %60,8ê ji wan mezûnên dibistana navîn di perwerdehiya bilind de qeydkirî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.moe.gov.cn/jyb_sjzl/sjzl_fztjgb/202506/t20250611_1193760.html |sernav=2024年全国教育事业发展统计公报 - 中华人民共和国教育部政府门户网站 |malper=www.moe.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Çîn xwedî sîstema herî mezin ê perwerdehiyê ya cîhanê ye ku li gorî daneyên sala 2024an nêzîkî 287 milyon xwendekar û 18,85 milyon mamosteyên tamdemî li zêdetirî 470.300 dibistanan perwerdeyî dane xwendekaran.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.unicef.org/eap/media/9321/file/Sit%20An%20-%20China%20Case%20Study.pdf |sernav=unicef.org |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2022-10-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20221009221017/https://www.unicef.org/eap/media/9321/file/Sit%20An%20-%20China%20Case%20Study.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Veberhênana salane ya perwerdehiyê di sala 2003an de 50 milyar dolarê amerîkî bû û di sala 2020an de ev hêjmar derketiye 817 milyar dolarê amerîkî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/interactive/2013/01/16/business/In-Education-China-Takes-the-Lead.html |sernav=In Education, China Takes the Lead |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Lêbelê di xercên perwerdehiyê de newekheviyek hê jî heye. Di sala 2010an de, xercên salane yên perwerdehiyê ji bo her xwendekarekî dibistana navîn li Pekînê bi tevahî 20,023 ¥ bû lê li Guizhou ku yek ji parêzgehên herî xizan e, ew tenê bi tevahî 3.204 ¥ bû. Rêjeya xwendin û nivîsandinê li Çînê bi awayekî berbiçav zêde bûye ku ev rêje di sala 1949an ji %20 ê ji nifûsa welat, di sala 1979an ji %65.5 ê ji nifûsa welat û di sala 2020an de jî ev rêje gihiştiye ji %97ê ji nifûsa welat.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=49 myths about China |url=https://archive.org/details/49mythsaboutchin0000galt |paşnav=Galtung |pêşnav=Marte Kjær |weşanger=Rowman & Littlefield |tarîx=2015 |isbn=978-1-4422-3622-6 |cih=Lanham ; Boulder ; New York ; London |paşnav2=Stenslie |pêşnav2=Stig }}</ref><ref name=":16">{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Ji sala 2024an pê ve, li Çînê zêdetirî 3.167 zanîngeh hene û zêdetirî 47,6 milyon xwendekar li Çîna sereke qeydkirî ne ku bi vê yekê Çînê bûye xwediyê sîstema herî mezin ê xwendina bilind ê cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.moe.gov.cn/jyb_xxgk/s5743/s5744/202506/t20250627_1195683.html |sernav=全国高等学校名单 - 中华人民共和国教育部政府门户网站 |malper=www.moe.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260409215750/http://www.moe.gov.cn/jyb_xxgk/s5743/s5744/202506/t20250627_1195683.html |roja-arşîvê=2026-04-09 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.chinadaily.com.cn/a/202012/03/WS5fc86ab2a31024ad0ba9999e.html |sernav=China's higher education system is world's largest, officials say |malper=www.chinadaily.com.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 |paşnav=关晓萌 }}</ref> Ji sala 2025an pê ve, Çîn xwediyê hejmara herî zêde ya zanîngehên xwedî asta bilind ên li cîhanê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://clarivate.com/news/u-s-news-releases-2025-2026-best-global-universities-rankings/ |sernav=U.S. News Releases 2025-2026 Best Global Universities Rankings {{!}} Clarivate |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cwur.org/media.php |sernav=Media {{!}} CWUR {{!}} Center for World University Rankings |malper=cwur.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Ji sala 2025an pê ve, 2 zanîngehên Çînê di nav 20 zanîngehên herî baş ên cîhanê de bû, 5 ji zanîngehan di nav 50 zanîngehên herî baş ê cîhanê de bû û 19 zanîngehên Çînê di nav 200 zanîngehên herî baş ê cîhanê de bûn û di warê nûnertiya giştî de di lîsteya giştî ya zanîngehên herî baş de ku sîstemeke lîsteya ya tevlihev e ku sê ji lîsteyên zanîngehên herî bibandor ên cîhanê (ARWU+QS+THE) dihewîne ku tenê li pêy Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.unsw.edu.au/research/artu |sernav=ARTU - UNSW Research |malper=UNSW Sites |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Li gorî lîsteya zanîngehên cîhanê ya Times Higher Education û li gorî lîsteya akademîk a zanîngehên cîhanê, Çîn malavanê du zanîngehên herî pilebilind (Zanîngeha Tsinghua û Zanîngeha Pekînê) li Asya û welatên pêşketî yê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/latest/world-ranking |sernav=World University Rankings 2026 |malper=Times Higher Education (THE) |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.shanghairanking.com/rankings/arwu/2025 |sernav=ShanghaiRanking's Academic Ranking of World Universities |malper=www.shanghairanking.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Ev zanîngeh endamên Koma C9e ne ku hevpeymaniyek ji zanîngehên elît ên çînî ye ku perwerdehiyek berfireh û pêşeng pêşkêş dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timeshighereducation.com/news/eastern-stars-universities-of-chinas-c9-league-excel-in-select-fields/415193.article |sernav=Eastern stars: Universities of China's C9 League excel in select fields |malper=Times Higher Education (THE) |tarîx=2011-02-17 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> === Tenduristî === [[Wêne:China, Trends in the Human Development Index 1970-2010.png|thumb|Grafîka ku bilindbûna endeksa pêşveçûna mirovan a Çînê ji sala 1970an heta sala 2010an nîşan dide]] Komîsyona Tenduristiya Neteweyî, bi hevpîşeyên xwe yên di komîsyonên herêmî de, çavdêriya pêdiviyên tenduristiyê ya nifûsê dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://en.nhc.gov.cn/2018-09/22/c_74499.htm |sernav=What we do |malper=en.nhc.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Ji destpêka salên 1950î uan vir ve, girîngîdana li ser tenduristiya giştî û dermanên pêşîlêgirtinê nexweşiyan di siyaseta tenduristiyê ya Çînê de cih girtiye. Partiya komunîst kampanyaya tenduristiyê ya welatparêz daye destpêkirin ku armanc ew bû ku rewşa paqijiyê û paqijiyê baştir bike û her wiha armanc vê kampanyayê dermankirin û pêşîgirtina li gelek nexweşiyan bû. Nexweşiyên wekî kolerayê, tîfoyê û taya sor ku berê li Çînê belav bibûn, bi kampanyayê hema hema bi tevahî ji holê hatiye rakirin. Her çend gelek xizmetên tenduristiyê yên giştî yên belaş ên ku li gundan dihatin peyda kirin jî winda bûne jî piştî ku Deng Xiaoping di sala 1978an de dest bi reformên aborî kiriye, tenduristiya gelê Çînê bi feydeya xwarina çêtir bi awayeke bilez baştir bûye. Lênihêrîna tenduristiyê li Çînê bi piranî taybet bû û qelîteya lêhirîna tenduristiyê gelek zêde bû. Di sala 2009an de, hikûmetê destpêşxeriyek sê-salî ya berfireh ji bo dabînkirina lênêrîna tenduristiyê bi nirxa 124 milyar dolarê amerîkî daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aXFagkr3Dr6s |sernav=China’s $124 Billion Health-Care Plan Aims to Boost Consumption - Bloomberg |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2013-10-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131029211403/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aXFagkr3Dr6s |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Heta sala 2011an, kampanya bûye sedema ku ji %95ê nifûsa Çînê xwedî sîgortaya tenduristiyê ya bingehîn be.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nytimes.com/roomfordebate/2011/11/01/is-china-facing-a-health-care-crisis/chinas-health-care-reform-far-from-sufficient |sernav=China's Health Care Reform: Far From Sufficient |malper=www.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Heta sala 2022an, Çîn xwe wekî hilberîner û hinardekarekî sereke yê dermanan daye naskirin û di sala 2017an de nêzîkî ji %40ê berhemên çalak ên dermanan hilberandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://asia.nikkei.com/static/vdata/infographics/chinavaccine-3/ |sernav="The great medicines migration" |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2024-09-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240929063530/https://asia.nikkei.com/static/vdata/infographics/chinavaccine-3/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Ji sala 2024an vir ve li Çînê temenê jiyanê ji 79 salan zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.nhc.gov.cn/2025-03/10/c_86403.htm |sernav=China's average life expectancy reaches 79 years in 2024: health official |malper=en.nhc.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Ji sala 2023an pê ve, rêjeya mirina dergûşan ji hezar dergûşan 5 e.<ref name=":16"/> Ev her du rêje ji salên 1950î vir ve bi girîngî ber başbûnê ve çûye. Rêjeyên kêmbûna mezinbûnê, rewşek bû ku ji ber kêmbûna xurekê çêdibe, di sala 1990an ji %33,1 2024an daketiye %4,5an.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |doi=10.1126/science.336.6080.402 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ourworldindata.org/grapher/share-of-children-younger-than-5-who-suffer-from-stunting |sernav=Malnutrition: Share of children who are stunted |malper=Our World in Data |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Tevî başbûnên girîng di tenduristiyê de û avakirina baregehên bijîşkî yên pêşketî, li Çînê gelek pirsgirêkên tenduristiya giştî yên nû derdikevin holê ku di nav van de nexweşiyên respirasyonê yên ji ber qirêjiya hewayê ya berbelav, bi sed milyonan cixarekêş û zêdebûna qelewbûna di nav ciwanên bajarî de hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/SPECIALS/1999/china.50/dispatches/09.23.health/ |sernav=CNN In-Depth Specials - Visions of China - Serving the people? |malper=www.cnn.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://en.people.cn/english/200008/04/eng20000804_47271.html |sernav=Obesity Sickening China's Young Hearts |malper=en.people.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Xizmetên tenduristiya derûnî yên Çînê ne têrker in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://radio.cgtn.com/ |sernav=Live Radio, Shows & Podcasts {{!}} CGTN Radio |malper=radio.cgtn.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Ji ber nifûsa mezin û bajarên qerebalix ên Çînê, nexweşiyên giran derketine holê ku di nav de SARS a di sala 2003an de hebû ku di heman salê belavbûna nexweşiye hatibû kontrolkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.who.int/csr/don/2004_05_18a/en/index.html |sernav=WHO {{!}} China’s latest SARS outbreak has been contained, but biosafety concerns remain – Update 7 |malper=www.who.int |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Pandemiya COVID-19 cara yekem di kanûna sala 2019an de li Wuhanê hatiye dîtin<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ne.jp/asahi/kishimoto/clinic/cash/COVID-19.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.ne.jp |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2020-02-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200222141550/http://www.ne.jp/asahi/kishimoto/clinic/cash/COVID-19.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ku pandemiyê bûye sedem ku hikûmet tevdbîrên tenduristiya giştî yên hişk bicîh bîne ku armanc ew bû ku vîrusê bi tevahî ji holê rake û careke din dîsa di kanûna sala 2022an de piştî xwepêşandanan tevdbîrên hişk dîsa ji aliyê hikûmeta Çînê ve hatiye bidawîkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Che |pêşnav=Chang |paşnav2=Chien |pêşnav2=Amy Chang |paşnav3=Stevenson |pêşnav3=Alexandra |tarîx=2022-12-07 |sernav=What Has Changed About China’s ‘Zero Covid’ Policy |url=https://www.nytimes.com/2022/12/07/world/asia/china-zero-covid-changes.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-63855508 |sernav=China abandons key parts of zero-Covid strategy after protests |malper=www.bbc.com |tarîx=2022-12-07 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-GB }}</ref> == Çand û civak == Ji demên kevnar ve çanda çînî bi giranî ji aliyê konfuçyusîzmê ve hatiye bi bandorkirin. Di heman demê de çanda çînî, bandorek mezin li ser rojhilatê Asyayê û başûrê rojhilatê Asyayê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.brookings.edu/articles/chinas-role-in-east-asia-now-and-the-future/ |sernav=China's Influence in East Asia: Present and Future |malper=Brookings |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}</ref> Di piraniya serdema xanedaniya welêt de, derfetên pêşketina civakî bi performansa bilind ê di ezmûnên împaratorî yên bi prestîj de ku kokên wan ji xanedana Han in, hatine peyda kirin. Girîngiya wêjeyî ya di ezmûnan bandor li ser çanda Çînê hiştiye ku baweriyeke derketiye holê ku di nav de xelîgrafî, helbest û wênesazî formên hunerî ji reqs an şano hebûn.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-10-18 |sernav=A Point Of View: What kind of superpower could China be? |url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-19995218 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Ezmûn û çanda lîyakatê îro jî li Çînê pir bi qîmet in.<ref>{{Jêder-malper |url=http://suen.educ.psu.edu/~hsuen/pubs/KEDI%20Yu.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=suen.educ.psu.edu |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2015-03-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150301123007/http://suen.educ.psu.edu/~hsuen/pubs/KEDI%20Yu.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di rojs îro de, hikûmeta Çînê gelek hêmanên çanda kevneşopî ya çînî wekî beşek ji civaka çînî qebûl kiriye. Bi bilindbûna neteweperweriya Çînî û bi dawîbûna Şoreşa Çandî re, gelek şêweyên huner, wêje, muzîk, fîlm, mod û mîmariya kevneşopî ya çînî vejînek xurt dîtine û bi taybetî hunera gelêrî û cûrbecûr li seranserê welêt û heta li çaraliyê cîhanê jî eleqeyê zêde kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britannica.com:80/eb/article-258942/China |sernav=China :: The arts -- Britannica Online Encyclopedia |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> == Binêre == * [[Împeratorîya Çînê]] * [[Lîsteya Monarşiyên Çînê]] * [[Împeratorê Çînê]] == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|China|Çîn}}{{Serbajarên Parêzgehên Çînê}}{{Şablon:Beşên îdarî ya Çînê di asta parêzgehan de}}{{Şablon:Komên etnîkî yên Çînê}}{{Şablon:Dewletên Asya}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1949an li Asyayê]] [[Kategorî:Çîn| ]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên komarî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1949an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên G20ê]] kkiyc004cmjd9lxel5qwlcb7v9dkin5 2101547 2101438 2026-11-02T21:32:34Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20261102) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 2101547 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane }} '''Çîn'''{{Efn|Herwiha jî wekî '''Çînistan''' wekî tê naskirin}} an bi navê fermî '''Komara Gel a Çînê'''{{Efn|bi [[çînî]]: 中华人民共和国, lat. ''Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó''}} dewletekî unîter û serwer ê li [[Asyaya Rojhilat]] e ku ji avakirina wê ya sala 1949an vir ve ji aliyê [[Partiya Komunîst a Çînê]] ve tê birêveberin. Çîn di cîhanê de bi nifûsa xwe ya li dora 1.416 milyar<ref name=":11">{{Jêder-malper |url=https://data.un.org/en/iso/cn.html |sernav=UNData app |malper=data.un.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> kesan, welatê herî qerebalix duyem ê cîhanê ye û her wiha ji aliyê rûerda xwe ya bi qasê 9.600.000<ref name=":11"/> km² re duyem welatê herî mezin ê cîhanê ye û ji aliyê tevahiya qadê ve jî sêyem an jî çarem welat ê herî mezin ê cîhanê ye. Li Çînê 22 parêzgeh, 5 herêma otonom, 4 şaredariyên ku rasterast tê birêveberin û 2 herêmên taybet ([[Hong Kong]] û [[Makao]]) ên Çînê hene ku daxwaziya wan ên serweriya [[Taywan]]ê hene. Mirovên pêşîn di serdema paleolîtîk de gihîştin Çînê. Di hezarsala 2yem a berî zayînê de dewletên xanedanî li qada [[Çemê Zer]] derketine holê. Sedsalên 8 û 3em ên {{bz}} bûne sedema hilweşîna desthilatdariya xanedaniya [[Zhou]] û bi derketina holê ya teknîkên îdarî û leşkerî, wêje û felsefeyê re jî çêbû. Di sala 221 {{bz}} de Çîn di bin serweriya împeratorekî de bûye yek û ev yekbûn jî bûye sedema du hezar sal ên serweriya împeratoriyan. Destketiyên Çînê ev in ku di nav de îcadkirina [[barûd]]ê, [[kaxez]], çapkirin û kumpasê, damezrandina rêya hevrîşimê û avakirina [[Dîwarê Çînê|dîwarê mezin]] ên hebû. Çanda çînî geş bûye û bandorek mezin li ser herêmê û derveyî yê herêmê kiriye. Çîn di sedsala 19an de bi rêya rêze peymanên newekhev dest bi radestkirina hinek beşên welêt ji bo hêzên ewropî re kiriye. [[Şoreşa Çînê 1911|Şoreşa sala 1911an]] xanedana [[Qîng]] hilweşandiye û piştê çend salan hilweşandina vê xanedaniyê komara Çînê hatiye damezrandin. Di serdema serwerên şer de welat bêîstîqrar û parçe parçe bûye û ev yek bi sefera bakur a ku ji aliyê [[Kuomîntang]] ve ji bo yekkirina welat hate lidarxistin, bi dawî bûye. Dema ku hêzên Kuomîntang endamên Partiya Komunîst a Çînê ji holê rakirine şerê navxweyî ya Çînê di sala 1927an de dest pê kiriye. Di sala 1937an de Împeratoriya Japonê Çînê dagir kiriye û ev yek bûye sedem ku [[Partiya Komunîst a Çînê|Partiya Kominîst a Çînê]] û Kuomîntang çeperê yekbûyî ya duyem ava bikin ku li dijî japonan şer bikin. Di sala 1949an de Partiya Komunîst a Çînê Komara Gel a Çînê ragihandiye û hikûmeta bi serokatiya Kuomîntang neçar kiriye ku vekişe girava [[Taywan]]ê. Bi yekê re welat parçe bûye û her du aliyan jî îdia dikirin ku ew hikûmeta rewa yê Çînê ne. Piştî pêkanîna reformên axê, hewldanên Partiya Kominîst a Çînê ya ji bo pêkanîna komunîzmê bi ser neketin: Gaveke mezin a pêşvebirinê berpirsiyarê xelayiya mezin a çînê bû ku bibû sedema mirina bi milyonan kesan û şoreşa çandî jî serdemeke alozî û zilmî ya li Çînê bû. Reform û vekirinên berbi derve ve ku di sala 1978an de dest pê kiriye, welat ji aboriyeke plankirî dûr xistiye û ber bi aboriyeke bazarê ve biriye û bi vî awayî bûye sedema geşbûniyeke aborî ya li Çînê. Ji sala 1949an vir ve Çîn dewletek yekgirtî ya komunîst e û Partiya Komunîst a Çînê tenê partiya serdest a welêt e. Çîn yek ji pênc endamên daîmî yên konseya ewlekariyê ya [[Neteweyên Yekbûyî]] ye û endamê gelek rêxistinên piralî û herêmî ye. Çîn ku nêzîkî ji pêncan yekê aboriya cîhanê pêk tîne, duyem welatê herî dewlemend ê cîhanê ye û aboriya Çînê dema ku li gorî parîteya hêza kirînê (PHK) Çîn aboriya herî mezin ê cîhanê ye. Çîn ji ber bandora xwe ê di warên [[jeopolîtîk]], [[teknolojî]], [[pîşesazî]], [[aborî]] û [[çand]]ê de, wekê hêzek super a potansiyel an jî hêza damezrandî hatiye binavkirin. Çîn bi xwarin û çanda xwe hatiye naskirin. Di heman demê de Çîn welatekî pirreng e û li welat 60 deverên mîrateya cîhanê ya [[UNESCO]]yê hene. == Etîmolojî == Peyva "Çîn" ji sedsala 16an vir ve di çend zimanan de hatiye bikaranîn lêbelê di vê serdemê de ji hêla çînîyan bi xwe ve nehatiye bikaranîn. Koka peyvê bi rêya portekîzî, malayî û farisî ve heta peyva sanskritî Cīna ku li Hindistan a kevnar dihat bikaranîn, tê şopandin.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.oed.com/view/Entry/31735 |sernav=China, n.1 and adj. : Oxford English Dictionary |malper=www.oed.com |roja-gihiştinê=2026-02-04 |ziman=en }}</ref> "Çîn" di wergera Richard Eden a sala 1555an a rojnameya sala 1516an a keşifgerê portekîzî Duarte Barbosa de hatiye dîtin.<ref name=":1" /> Bikaranîna Barbosa ji zimanê farisî Chīn (چین) hatiye wergirtin ku ev jî ji zimanê sanskrîtî Cīna (चीन) hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://dictionary.reference.com/browse/China?qsrc=2888 |sernav=the definition of China |malper=Dictionary.com |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref> Eslê peyva sanskritî mijara nîqaşê ye.<ref name=":1" /> Peyva Cīna cara yekem di nivîsarên destpêkê yên hindû de, di nav de Mahabharata (sedsala 3an {{bz}} - sedsala 4an {{pz}}) û Qanûnên Manu (sedsala 2a a {{bz}} - sedsala 2an {{pz}}) de hatiye bikaranîn.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=http://www.sino-platonic.org/complete/spp188_yelang_china.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.sino-platonic.org |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref> Di sala 1655an de, Martino Martini pêşniyar kiriye ku peyva "Çîn" di dawiyê de ji navê xanedana Qin (221–206 {{bz}}) an jî ji dewleta berê ya Qin hatiye.<ref name=":2" /> Her çend ev çavkanî berî vê xanedanê (ne ya dewletê) di çavkaniyên hindî de hatibe bikaranîn jî, dîsa jî di çavkaniyên cûrbecûr de tê dayîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The state and empire of Ch'in |paşnav=Bodde |pêşnav=Derk |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1986 |rr=20–102 |isbn=978-0-521-24327-8 |cild=1 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Twitchett |pêşnavê-edîtor=Denis |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-china/state-and-empire-of-chin/B12C4AA8DC66CA957F529B999E8C67A4 |series=The Cambridge History of China |paşnavê-edîtor2=Loewe |pêşnavê-edîtor2=Michael |doi=10.1017/CHOL9780521243278.003 }}</ref> Navê fermî yê [[dewlet]]a nûjen "Komara Gel a Çînê" ye (bi çînî ya hêsan: 中华人民共和国; bi çînî ya kevneşopî: 中華人民共和國; pinyin: Zhōnghuá rénmín gònghéguó). Forma kurttir "Çîn" e (中国; 中國; Zhōngguó) ku ji zhōng ('navendî') û guó ('dewlet') têgehek e ku di bin xanedana Zhou ya rojavayî de li gorî demesne wê ya padîşah pêşketiye, tê. Nav di belgeyên fermî de wekê hevwateya dewleta di bin Qing de dihat bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese history: a manual |paşnav=Wilkinson |pêşnav=Endymion Porter |weşanger=Published by the Harvard University Asia Center for the Harvard-Yenching Institute : Distributed by Harvard University Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-674-00247-0 |çap=Rev. and enl |cih=Cambridge, Mass |series=Harvard-Yenching Institute monograph series }}</ref> == Dîrok == === Pêşdîrok === Delîlên arkeolojîk nîşan didin ku homînîdên pêşîn 2,25 milyon sal berê li Çînê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.archaeology.org/0001/newsbriefs/china.html |sernav=Early Homo erectus Tools in China - Archaeology Magazine Archive |malper=archive.archaeology.org |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref> Fosîlên homînîd ên mirovê pekînê, Homo erectusek ku agir bi kar aniye ku di navbera 680.000 û 780.000 sal berê de hatine destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.unesco.org/ext/field/beijing/whc/pkm-site.htm |sernav=unesco.org |malper=www.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref> Diranên fosîlkirî yên homo sapiens (ku dîroka wan vedigere 125.000-80.000 sal berê) di şikefta Fuyanê de hatine dîtin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2015-10-14 |sernav=Fossil teeth place humans in Asia '20,000 years early' |url=https://www.bbc.com/news/science-environment-34531861 |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Nivîsandinên pêşîn ên bi [[zimanê çînî]] li Jiahu li dora 6600 salên {{bz}},<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/2956925.stm |sernav=BBC NEWS {{!}} Science/Nature {{!}} 'Earliest writing' found in China |malper=news.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref> li Damaidi li dora 6000 {{bz}},<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese writing: = Wen-tzu-hsüeh-kai-yao |paşnav=Qiu |pêşnav=Xigui |weşanger=Society for the Study of Early China Institute of East Asian Studies, University of California |tarîx=2000 |isbn=978-1-55729-071-7 |cih=Berkeley, Calif |paşnav2=Mattos |pêşnav2=Gilbert Louis |paşnav3=Norman |pêşnav3=Jerry L. |paşnav4=Qiu |pêşnav4=Xigui |series=Early China special monograph series }}</ref> Dadiwan ji sala 5800 heta sala 5400 ê {{bz}} ê û Banpo ku dîroka wê vedigere hezarsala 5ê {{bz}} hebûn. Hinek zanyaran pêşniyar kirine ku sembolên Jiahuyê (hezarsala 7an a berî zayînê) pergala nivîsandinê ya herî kevin a çînî pêk tînin.<ref name=":3"/> === Serweriya xanedaniya destpêkê === [[Wêne:26120-Anyang (49086436522).jpg|thumb|Yinxu, kavilên paytexta dawiya xanedaniya Shang ew ku sedsala 14em a berî zayînê ve maye.]] Li gorî dîroknivîsiya kevneşopî ya çînî, xanedana Xia di dawiya hezarsala 3em a berî zayînê de hatiye damezrandin ku destpêka çerxa xanedaniyê nîşan dide ku hatiye femkirin ku ev yek bingeha tevahiya dîroka siyasî ya Çînê ye. Di serdema nûjen de, dîrokîbûna Xia zêdetir rastî lêkolînan hatiye ku beşek ji vê jî ji ber sedema ku şahidiya herî kevn a zanîn a Xia ye ku hezar sal piştî roja hilweşîna wan hatiye nivîsandin. Di sala 1958an de, arkeologan cihên çanda Erlitou dîtine ku di Serdema Bronzê ya destpêkê de hebûn ku ji wê demê ve ew wekê bermahiyên Xia yên dîrokî hatine binavkirin lê ev têgîn pir caran nehatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China: a history |url=https://archive.org/details/chinahistory0002tann |paşnav=Tanner |pêşnav=Harold Miles |weşanger=Hackett Pub. Co |tarîx=2009 |isbn=978-0-87220-915-2 |cih=Indianapolis }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nga.gov/exhibitions/chbro_bron.shtm |sernav=The Golden Age of Chinese Archaeology - NGA |malper=www.nga.gov |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China: five thousand years of history and civilization |weşanger=City University of Hong Kong Press |tarîx=2007 |isbn=978-962-937-140-1 |çap=1 |cih=Kowloon, Hong Kong |paşnavê-edîtor=Ye |pêşnavê-edîtor=Lang |paşnavê-edîtor2=Fei |pêşnavê-edîtor2=Zhenggang |paşnavê-edîtor3=Wang |pêşnavê-edîtor3=Tianyou }}</ref> Xanedaniya Shang ku bi kevneşopî piştî Xia hatiye, ya herî kevin e ku hem tomarên nivîskî yên hemdem û hem jî delîlên arkeolojîk ên bêguman ji bo xanedaniyê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The history of China |url=https://archive.org/details/historyofchina0000unse_i8n4 |weşanger=Britannica Educational Publishing in association with Rosen Educational Services |tarîx=2011 |isbn=978-1-61530-181-2 |çap=1 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Pletcher |pêşnavê-edîtor=Kenneth |series=Understanding China }}</ref> Şang heta sedsala 11an a berî zayînê li geliyê Çemê Zer hikumdarî kiriye û delîlên herî kevn ên zexm ên di derbarê xanedaniyê de bi qasî sala 1300 berî zayînê de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese religions: beliefs and practices |url=https://archive.org/details/chinesereligions0000fowl |paşnav=Fowler |pêşnav=Jeaneane D. |weşanger=Sussex Academic Press |tarîx=2008 |isbn=978-1-84519-172-6 |cih=Brighton ; Portland, Or |paşnav2=Fowler |pêşnav2=Merv |series=The Sussex library of religious beliefs and practices }}</ref> Nivîsara hestiyê orakulê ku ji dora sala 1250 berî zayînê hatiye îspat kirin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Boltz |pêşnav=William G. |tarîx=1986 |sernav=Early Chinese writing |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1986.9979980 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=17 |hejmar=3 |rr=420–436 |doi=10.1080/00438243.1986.9979980 |issn=0043-8243 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Keightley |pêşnav=David N. |tarîx=1996-10-01 |sernav=Art, Ancestors, and the Origins of Writing in China |url=https://online.ucpress.edu/representations/article/doi/10.2307/2928708/82714/Art-Ancestors-and-the-Origins-of-Writing-in-China |kovar=Representations |ziman=en |cild=56 |rr=68–95 |doi=10.2307/2928708 |issn=0734-6018 }}</ref> lê bi gelemperî hatiye texmînkirin ku pir kevintir e ku nûnertiya şêweya herî kevin a nivîskî ya çînî dike<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=International dictionary of historic places |weşanger=Fitzroy Dearborn Publishers |tarîx=1994 |isbn=978-1-884964-05-3 |cih=Chicago |paşnavê-edîtor=Ring |pêşnavê-edîtor=Trudy |paşnavê-edîtor2=Salkin |pêşnavê-edîtor2=Robert M. |paşnavê-edîtor3=La Boda |pêşnavê-edîtor3=Sharon }}</ref> û koka rasterast ê tîpên çînî ya nûjen e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of the history of linguistics |url=https://archive.org/details/oxfordhandbookof0000unse_l6r3 |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-19-958584-7 |çap=1 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Allan |pêşnavê-edîtor=Keith |series=Oxford handbooks in linguistics }}</ref> Her çiqas desthilatdariya navendî ya Kurê Ezmanan hêdî hêdî ji aliyê axayên fengjian ve hatibe hilweşandin jî, Şang ji aliyê Zhou ve hatiye hilweşandin ku di navbera sedsalên 11 û 5ên {{bz}} de hikum kirine. Di dawiyê de hinek mîrektî ji xanedaniya Zhouyên qelsbûyî derdikevin holê û di serdema bihar û payîzê de 300 sal bi hev re şer kirine. Heta serdema dewletên şer ên sedsalên 5 û 3ê {{bz}} de, heft dewletên mezin û bihêz dimînin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Warring States {{!}} Definition, Period, Significance, & Facts |url=https://www.britannica.com/event/Warring-States |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> === Serdema împeratoriyan === ==== Qîn û Han ==== [[Wêne:Han Expansion.png|thumb|çep|Berfirehbûna ber bi başûr ve ya Xanedaniya Han di sedsala 2an a berî zayînê de.]] Serdema Dewletên Şer di sala 221ê {{bz}} de bi dawî bûye û piştî ku dewleta Qîn şeş dewletên din desteser dike, Çîn ji nû ve dibe yek û rêjîma serdest a otokratîk hatiye avakirin. Qiral Zheng ê Qin xwe wekê împeratorê xanedana Qin diyar dike û bûye yekem împaratorê Çînek yekgirtî. Wî reformên qanûnî yên Qîn bicîh aniye ku bi taybetî di nav de standardkirina tîpên çînî, pîvan, firehiya rêyan û standartkirina diravê hebûn. Di heman demê de xanedana wî erdên eşîrên Yueyê li Guangxi, Guangdong û li bakurê Viyetnamê desteser kiriye.<ref name="Twitchett1986"/> Xanedana Qin tenê panzdeh salan berdewam kiriye û piştî mirina împeratorê yekem di demek kurt de hilweşiyaye.<ref name="Twitchett1986">{{Jêder-kitêb |sernav=The Ch'in and Han empires: 221 B.C.-A.D. 220 sf ed. by Denis Twitchett and Michael Loewe |paşnav=Twitchett |pêşnav=Denis Crispin |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1986 |isbn=978-0-521-24327-8 |cih=Cambridge New York Melbourne |paşnav2=Loewe |pêşnav2=Michael |paşnav3=Fairbank |pêşnav3=John King |series=The Cambridge history of China }}</ref><ref name="Lewis2007">{{Jêder-kitêb |sernav=The Early Chinese Empires: Qin and Han |url=https://archive.org/details/historyofimperia00broo |paşnav=Lewis |pêşnav=Mark Edward |weşanger=Belknap Press of Harvard University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-674-02477-9 |cih=Cambridge, Mass }}</ref> Piştî serhildanên berfireh ku di dema serhildanan de pirtûkxaneya împeratoriyê hatiye şewitandin, Xanedaniya Han di navbera salên 206 {{bz}} û 220 salên {{pz}} de li Çînê hukum kiriye û di nav gelê xwe de nasnameyek çandî afirandiye ku hê jî di etnonîmê çîniyên Han ên nûjen de tê bibîranîn.<ref name="Twitchett1986" /><ref name="Lewis2007" /> Xanedana Hanê axa împeratoriyê bi awayekî berbiçav berfireh kiriye ku bi kampanyayên leşkerî ku gihîştin [[Asyaya Navendî|Asyaya Navîn]], Mongolya, Kore û Yunnan, Guangdong û bakurê Viyetnamê ji Nanyue vegerandine. Tevlîbûna Hanê ya li Asyaya Navendî û Sogdyayê alîkarî daye avakirina rêya bejahî ya rêya vevrîşimê ku alternatîveke rêya berê ya li ser Hîmalaya ber bi Hindistanê ve diçû bû. Di heman demê de di vê serdemê de Çîn a Hanê hêdî hêdî bûye aboriya herî mezin ê cîhana kevnar.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dahlman |pêşnav=Carl J. |paşnav2=Aubert |pêşnav2=Jean-Eric |tarîx=2001 |sernav=China and the Knowledge Economy: Seizing the 21st Century. WBI Development Studies |url=https://eric.ed.gov/?id=ED460052 |kovar=eric.ed |ziman=en }}</ref> Tevî nenavendîbûna destpêkê ya Han û terikandina fermî ya felsefeya legalîzmê ya Qîn û li cihê wî konfuçyusîzm, sazî û polîtîkayên legalîst ên Qin ji aliyê hikûmeta Han û cîgirên wî ve hatiye berdewam kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=World History: Journeys from Past to Present - VOLUME 1: From Human Origins to 1500 CE |url=https://archive.org/details/isbn_2900415670028 |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2013 |isbn=978-1-135-08822-4 |çap=2 |cih=Hoboken |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda A. }}</ref> ==== Hersê qiraliyet, Jîn û Xanedanên bakur û başûr ==== Piştî bidawîhatina xanedaniya Han, serdemeke şer û pevçûnê ya bi navê Sê Qiraliyetê hatiye destbiserkirin ku di dawiya şer de Wei bi awayekê bilez ji aliyê xanedaniya Jîn ve hatiye hilweşandin. Bi derketina împeratorekî seqet ê li ser textê, Jîn ketiye nav şerê navxweyî û piştre pênc barbaran dest bi serhildanan dikin û li bakurê Çînê bi navê rêveberiya şazdeh dewletan hikum kirine. Xianbei wan wekê wei bakur dike yek ku împeratorê wê Xiaowen polîtîkayên apartheidê yên pêşiyên xwe berevajî kiriye û li ser gelê xwe cezakirineke tund ferz kiriye. Li başûr, general Liu Yu destjiberdana Jîn û Liu Song misoger kiriye. Navên cûrbecûr ên van dewletan wekê xanedaniyên bakur û başûr hatine guhertin û her du herêm di dawiyê de di sala 589an de ji aliyê Sui ve ji nû ve hatiye yek kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=China - Sui Dynasty, Grand Canal, Reunification {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/China/The-Sui-dynasty |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> ==== Sui, Tang û Song ==== Sui Han li serweriya xwe li seranserê Çînê vegerandiye ser desthilatdariyê, çandinî, aborî û sîstema ezmûna împeratoriyê nûjen kiriye, qenala mezin ava kiriye û piştgiriya budîzmê kiriye. Lêbelê dema ku leşkeriya wan ji bo karên giştî û şerekî têkçûyî li Koreya Bakur bûye sedema nerazîbûnên berfireh, ev împeratorî bi awayekê bilez hilweşiyaye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A new history of Korea |paşnav=I |pêşnav=Gi baeg |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1984 |isbn=978-0-674-61576-2 |cih=Cambridge |paşnav2=Wagner |pêşnav2=Edward Willett |paşnav3=Shultz |pêşnav3=Edward J. |paşnav4=I |pêşnav4=Gi baeg }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Chinese warfare, 300-900 |url=https://archive.org/details/medievalchinesew0000graf |paşnav=Graff |pêşnav=David Andrew |weşanger=Routledge |tarîx=2002 |isbn=978-0-415-23954-7 |cih=London ; New York |series=Warfare and history }}</ref> Di bin desthilatdariya xanedaniyên Tang û Song ên li pey hev de, aboriya Çînê, teknolojî û çanda Çînê derbasê serdemeke zêrîn bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Politics: The Genius of T’ang |paşnav=Adshead |pêşnav=S. A. M. |weşanger=Palgrave Macmillan UK |tarîx=2004 |rr=30–67 |isbn=978-0-230-00551-8 |cih=London |ziman=en |paşnavê-edîtor=Adshead |pêşnavê-edîtor=S. A. M. |url=https://doi.org/10.1057/9780230005518_2 |doi=10.1057/9780230005518_2 }}</ref> Di heman demê de xanedaniya Tang kontrola herêmên rojava û rêya hevrîşimê parastiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The economic and social history of Former Han |paşnav=Sadao |pêşnav=Nishijima |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1986 |rr=545–607 |isbn=978-0-521-24327-8 |cild=1 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Twitchett |pêşnavê-edîtor=Denis |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-china/economic-and-social-history-of-former-han/2C38C79DC7D76BDA4A073CAE0572086C |series=The Cambridge History of China |paşnavê-edîtor2=Loewe |pêşnavê-edîtor2=Michael |doi=10.1017/CHOL9780521243278.012 }}</ref> Lêbelê xanedanî di sedsala 8an de ji ber serhildana An Lushan wêran û lawaz bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Columbia chronologies of Asian history and culture |paşnav=Bowman |pêşnav=John Stewart |weşanger=New York : Columbia University Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-231-11005-1 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/columbiachronolo00john }}</ref> Di sala 907an de, dema ku rayedarên leşkerî yên herêmî bêserûber dibin ku Tang bi tevahî ji hev hatiye belav kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China: five thousand years of history and civilization |weşanger=City Univ. of Hong Kong Press |tarîx=2007 |isbn=978-962-937-140-1 |cih=Hong Kong |paşnavê-edîtor=City University of Hong Kong }}</ref> Dema ku waliyên leşkerî yên herêmî nema dihatin birêvebirin, di sala 907an de, Tang bi tevahî hilweşiya. Xanedaniya Song di sala 960an de rewşa cudaxwaziyê bi dawî kiriye û ev yek bûye sedema hevsengiyeke hêzê ya di navbera xanedaniya Song û xanedaniya Liao de. Song di dîroka cîhanê de yekem hikûmeta ku pereyên kaxez derxistiye û yekem hikûmeta çînî bû ku hêzeke deryayî ya daîmî ava kiriye ku ji aliyê pîşesaziya keştîvaniyê ya pêşketî û bi bazirganiya deryayî ve hatibû piştgirî kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicle of the Chinese emperors : the Reign-by-Reign Record of the rulers of Imperial China |url=https://archive.org/details/chronicleofchine00palu |paşnav=Paludan |pêşnav=Ann |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1998 |isbn=978-0-500-05090-3 |cih=London }}</ref> Di navbera sedsalên 10 û 11an ên {{pz}} de, nifûsa Çînê du car zêde bûye û gihîştiye li dora 100 milyon kesî ku ev zêdebûn bi piranî ji ber berfirehbûna çandiniya birinc ê li navend û li başûrê Çînê û hilberîna zêdehiyên xwarinê ya zêde pêk hatiye. Xanedana Song her wiha vejîna konfuçyusîzmê dibîne ku wekê bersivek li hemberê mezinbûna budîzmê di dema Tang de û geşbûna felsefe û huneran. Di heman demê de hemam de hunera dîtbarî û porselenê gihîştibûn astên nû yên bilind.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metmuseum.org/essays/northern-song-dynasty-960-1127 |sernav=Northern Song Dynasty (960–1127) - The Metropolitan Museum of Art |malper=www.metmuseum.org |tarîx=2001-10-01 |roja-gihiştinê=2026-02-04 |ziman=en |paşnav=Art |pêşnav=Department of Asian }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essentials of Neo-Confucianism: eight major philosophers of the Song and Ming periods |paşnav=Huang |pêşnav=Siu-chi |weşanger=Greenwood Press |tarîx=1999 |isbn=978-0-313-26449-8 |cih=Westport, Conn |series=Resources in Asian philosophy and religion }}</ref> Lêbelê qelsiya leşkerî ya artêşa Song ji aliyê xanedana Jîn ve hatiye dîtin. Di sala 1127an de, împerator Huizong, împerator Qinzong ê Song û paytext Bianjing di dema şerên Jin-Song de hatine desteserkirin. Paşmayên Song vekişiyan başûrê Çînê û Song li Jiankangê ji nû ve hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daily life in China, on the eve of the Mongol invasion, 1250-1276 |paşnav=Gernet |pêşnav=Jacques |weşanger=Stanford, Calif., Stanford University Press |tarîx=1962 |isbn=978-0-8047-0720-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/dailylifeinchina00gern }}</ref> ==== Yuan, Mîng û Qîng ==== [[Wêne:Badaling China Great-Wall-of-China-01.jpg|thumb|Împeratorê yekem ê Çînê, Qîn Shi Huang, bi yekkirina dîwarên Dewletên Şer ji bo avakirina Dîwarê Mezin ê Çînê navdar e. Piraniya dîwarên heyî ji serdema xanedaniya Ming e.]] Dagirkirina Çînê ji aliyê mongolan ve di sala 1205an de bi kampanyayên li dijî Xia ya Rojava ji aliyê Cengîz Xan ve dest pê kiriye ku wî êrîşî axên Jîn kiribû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Mongol Conquests in World History |paşnav=May |pêşnav=Timothy |weşanger=Reaktion Books |tarîx=2013 |isbn=978-1-86189-971-2 |cih=London |series=RB-Globalities }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genghis Khan and the making of the modern world |url=https://archive.org/details/genghiskhanmaki00jack |paşnav=Weatherford |pêşnav=Jack |weşanger=Three Rivers Press |tarîx=2012 |isbn=978-0-609-80964-8 |çap= |cih=New York }}</ref> Di sala 1271ê de, serokê mongolan Kubîlay Xan, xanedana Yuan ava kiriye ku di sala 1279an de bermahiyên dawîn yên xanedana Songê dagirkiriye. Berî dagirkirina mongolan, nifûsa Çîna Song 120 milyon bû ku ev hejmar di dema serjimêriya sala 1300an de daketibû 60 milyonan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=I. Démographie: An estimate of the total population of Sung-Chin China |paşnav=Ho |pêşnav=Ping-Ti |weşanger=De Gruyter |tarîx=1970-12-31 |rr=33–54 |url=https://doi.org/10.1515/9783111542737-007 }}</ref> Cotkarekî bi navê Zhu Yuanzhang di sala 1368an de desthilatdariya Yuan hilweşandiye û xanedana Ming wekê Împeratoriya Hongwu damezrandiye. Di bin serweriya xanedaniya Ming de, Çîn serdemeke zêrîn a din jiyaye ku yek ji hêzên deryayî yên herî bihêz ên cîhanê û aboriyeke dewlemend û geş di nav geşbûna huner û çandê de pêş xistiye. Di vê serdemê de bû ku amîral Zheng He rêwîtiyên xezîneyên Ming li seranserê [[Okyanûsa Hindî]], heta rojhilatê Afrîkayê, birêve biriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Rice |pêşnav=Xan |tarîx=2010-07-25 |sernav=Chinese archaeologists' African quest for sunken ship of Ming admiral |url=https://www.theguardian.com/world/2010/jul/25/kenya-china |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Di destpêka xanedaniya Mîng de, paytexta Çînê ji Nanjîngê ji bo Pekînê hatiye veguhastin. Bi geşbûna kapîtalîzmê re, fîlozofên wekê Wang Yangmîng rexne li neo-konfuçyusîzmê kirine û bi têgehên takekesiyê û wekheviya çar pîşeyan berfireh kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Youngmin |pêşnav=Kim, |tarîx=2005 |sernav=Wang Yangming (Wang Shou-Jen) |url=http://www.iep.utm.edu/wangyang/ |kovar=Internet Encyclopedia of Philosophy |issn=2161-0002 }}</ref> Tebeqeya zanyara fermî di tevgerên boykotkirina bacê de bûye hêzek piştgir a pîşesazî û bazirganiyê ku digel birçîbûn û parastina li dijî dagirkirina japonî ya Koreyê (1592–1598) û dagirkirinên Jîn ên paşîn bûye sedema westandina xezîneyê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=论明末士人阶层与资本主义萌芽的关系 |ziman=zh-cn |url=https://www.docin.com/p-378667223.html }}</ref> Di sala 1644an de, Pekîn ji aliyê hevpeymaniyeke hêzên serhildêr ên gundî ve bi serokatiya Li Zicheng hatiye dagirkirin. Împeratorê Chongzhen dema ku bajar ket xwe kuştibû. Xanedaniya Mançûyî ya Qing ku wê demê bi generalê xanedaniya Ming Wu Sangui re hevalbend bû, xanedaniya Shun a kurt-temen a Lî hilweşandiye û paşê kontrola Pekîn bi dest xistibû ku bûye paytexta nû ya xanedaniya Qingê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Qing dynasty {{!}} Definition, History, & Achievements |url=https://www.britannica.com/topic/Qing-dynasty |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Xanedana Qîng ku ji 1644 heta 1912an berdewam kiriye ku xanedana împeratorî ya herî dawî ya Çînê bû. Di dema derbasbûna Mîng-Qîng (1618–1683) nêzîkê 25 milyon kes jiyana xwe ji dest dane lê diyar e ku Qîng hêza împeratorî ya Çînê ji nû ve ava kiriye û geşbûnek din a hunerê daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A short history of the world |url=https://archive.org/details/shorthistoryofwo0000robe |paşnav=Roberts |pêşnav=J. M. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-511504-8 |cih=New York }}</ref> Piştî ku Ming a Başûr bi dawî bûye û bi bidestxistina Xanateya Dzungarê Mongolya, Tîbetê û Sinjiang li împeratoriyê hatiye zêdekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ch'ing Inner Asia c. 1800 |paşnav=Fletcher |pêşnav=Joseph |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1978 |rr=35–106 |isbn=978-0-521-21447-6 |cild=10 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Fairbank |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-china/ching-inner-asia-c-1800/18BE9E502CEB370F0F8F496FB1F6F443 |series=The Cambridge History of China |doi=10.1017/CHOL9780521214476.003 }}</ref> Di heman demê de mezinbûna nifûsa Çînê ji nû ve dest pê kiriye û di demek kurt de dest bi zêdebûneke bilez a nifûsê destpêkiriye. Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku nifûsa Çîna berêmodernê du caran zêde bûye ku yek ji vê zêdebûna nifûsê di serdema Song a Bakur de bû (960–1127) û zêdebûna nifûsê ya din jî di serdema Qîng (dora 1700–1830) de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eprints.lse.ac.uk/64492/1/WP219.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=eprints.lse.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref> Di serdema Qîng a Bilind de, Çîn dibe ku welatê herî bazirganî yê cîhanê bû û Çîn a împeratorî di dawiya sedsala 18an de şoreşeke bazirganî ya duyem dîtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China's last empire: the great Qing |url=https://archive.org/details/chinaslastempire0000rowe |paşnav=Rowe |pêşnav=William T. |weşanger=The Belknap Press of Harvard University Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-674-05455-4 |cih=Cambridge, Mass. London |series=History of imperial China }}</ref> Ji aliyekî din ve otokrasiya navendî bi qismî ji bo tepeserkirina hestên li dijî-Qîng bi siyaseta nirxandina çandiniyê û sînordarkirina bazirganiyê, mîna Haijin di serdema destpêkê ya Qîng de û kontrola îdeolojîk wekê ku ji aliyê lêpirsîna edebî ve tê temsîl kirin, hatiye xurt kirin ku bûye sedema hinek rawestana civakî û teknolojîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=ming qing shi |paşnav=jiang gong tao |tarîx=2010 |isbn=978-7-5108-0062-7 |cih=bei jing |series=zhong guo tong shi }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=zhong hua tong shi |paşnav=chen zhi ping |tarîx=1996 |isbn=978-7-5360-2320-8 |cih=guang zhou }}</ref> === Hilweşîna xanedaniya Qîng === [[Wêne:EightNations in1901.jpg|thumb|çep|Hevpeymaniya Heşt Neteweyan êrîşî Çînê kiribûn ku Bokserên li dijî-biyanî û piştgirên wan ên Qîng têk bibin. Wêne ji merasîmeke pîrozbahiyê di hundirê qesra împaratoriya Çînê ya li bajarê qedexekirî de piştî îmzekirina Protokola Bokser di sala 1901an de nîşan dide.]] Di nîvê sedsala 19an de, şerên Opiumê ya bi Brîtanya û Fransayê re Çînê neçar dike ku tezmînatê bide, benderên peymanan veke ku ji bo welatiyên biyanî destûrê bide derveyî welat û Hong Kongê di bin [[peymana Nankîngê]] ya sala 1842an de ku yekem ji wan peymanên ku wekê peymanên newekhev têne binavkirin, bide Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Asia in western and world history: a guide for teaching |url=https://archive.org/details/asiainwesternwor00ains |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=1997 |isbn=978-1-56324-264-9 |cih=Armonk, N.Y |paşnavê-edîtor=Embree |pêşnavê-edîtor=Ainslie Thomas |series=Columbia project on Asia in the core curriculum |paşnavê-edîtor2=Gluck |pêşnavê-edîtor2=Carol }}</ref> [[Şerê Çîn û Japonê yê Yekem]] (1894–1895) bûye sedema windakirina bandora Çîn a Qîng a li Nîvgirava Koreyê û her wiha Taywan jî ji Japonê re dihêle.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Sino-Japanese War {{!}} 1894-1895 |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/546176/Sino-Japanese-War |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Li Xanedaniya Qîng jî dest bi bêaramiyên navxweyî rû dide ku di encamê de bi deh milyonan mirov dimirin, nemaze Serhildana Lotusê Spî, Serhildana Taiping a têkçûyî de ku di salên di navbera salên 1850 û 1860an de başûrê Çînê wêran kiriye û Serhildana Dungan (1862–1877) li bakurê rojava rû daye li welat bûne sedema gelek pêvçûn û aloziyên giran. Serketina destpêkê ya Tevgera xwe bi hêzkirinê ya salên 1860î ji ber rêze têkçûnên leşkerî yên di salên 1880 û 1890î de têk çûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=jin dai zhong guo wai jiao shi shi xin yan |paşnav=li en han |tarîx=2004 |isbn=978-957-05-1891-7 |cih=tai bei }}</ref> Di sedsala 19an de, dîyasporaya mezin a çînî dest pê kiriye. Ziyana ji ber koçberiyê ji ber pevçûn û karesatên wekê [[Birçîbûna Bakurê Çînê 1876-1879an]] zêde bûye ku tê de di navbera 9 û 13 milyon kes jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.fao.org/4/U8480E/U8480E05.htm |sernav=Dimensions of need - People and populations at risk |malper=www.fao.org |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref> Împerator Guangxu di sala 1898an de planeke reformê amade kiriye ku monarşiyeke destûrî ya modern ava bike lê ev plan ji aliyê împeratorîçe Dowager Cixi ve hatine têkbirin. Serhildana Bokser a lidijî-biyanî ya bêbext a salên 1899 û 1901ê xanedaniyê zêdetir qels kiriye. Her çend Cixi bernameyek reforman piştgirî kiribe ku wekê reformên Qîng ên dereng têne zanîn, Şoreşa Xînhaî ya salên 1911 û 1912an dawî li xanedaniya Qîng aniye û Komara Çînê ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A history of the modern chinese army |url=https://archive.org/details/historyofmodernc0000lixi |paşnav=Li |pêşnav=Xiaobing |weşanger=University Press of Kentucky |tarîx=2007 |isbn=978-0-8131-2438-4 |cih=Lexington }}</ref> Puyî ku împeratorê dawî yê xanedaniyê bû, di sala 1912an de dest ji text a xwe yê împeratoriyê berdaye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://alphahistory.com/chineserevolution/abdication-emperor-puyi-1912/ |sernav=The abdication decree of Emperor Puyi (1912) |malper=Chinese Revolution |tarîx=2013-06-04 |roja-gihiştinê=2026-02-04 |ziman=en-US |paşnav=alphahis }}</ref> === Damezrandina Komarê û Şerê Cîhanê ya Duyem === Di 1ê çileya sala 1912an de Komara Çînê (ROC) hatiye damezrandin û Sun Yat-senê ji Kuomintang (KMT) wekî serokê demkî hatibû ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China: Understanding Its Past |paşnav=Tamura |pêşnav=Eileen H. |weşanger=University of Hawai'i Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-8248-1923-1 |url=https://www.jstor.org/stable/j.ctt6wqmz4 |paşnav2=Menton |pêşnav2=Linda K. |paşnav3=Lush |pêşnav3=Noren W. |paşnav4=Tsui |pêşnav4=Francis K. C. |paşnav5=Cohen |pêşnav5=Warren }}</ref> Di adara sala 1912an de, Yuan Shikai wekê serokê hatiye diyarkirin ku generalekî berê ya Qîng ku di sala 1915an de xwe wekê împeratorê Çînê îlan kiriye. Li hember şermezarkirina gel û dijberiya artêşa xwe ya Beiyang, ew neçar dimîne ku di sala 1916an de dev ji textê berde û komarê ji nû ve ava bike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Beijing: a concise history |paşnav=Haw |pêşnav=Stephen G. |weşanger=Routledge/Taylor & Francis Group |tarîx=2008 |isbn=978-0-415-39906-7 |çap= |cih=London |series=Routledge studies in the modern history of Asia }}</ref> Piştî mirina Yuan Shikai di sala 1916an de, Çîn ji aliyê siyasî ve perçe perçe bûye. Hikûmeta Çînê ya li Pekînê di asta navneteweyî de dihate naskirin lê bi rastî bêhêz bû ku serleşkerên herêmî piraniya axa Çînê kontrol dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern Chinese warfare, 1795-1989 |paşnav=Elleman |pêşnav=Bruce A. |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-21473-5 |cih=London ; New York |series=Warfare and history }}</ref> Di vê heyamê de, Çîn beşdarî Şerê Cîhanê yê Yekem bûye û şahidiya serhildaneke gel a berfireh bi navê tevgera 4ê gulanê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/05/the-legacy-of-chinas-may-fourth-movement/ |sernav=The Legacy of China’s May Fourth Movement |malper=thediplomat.com |roja-gihiştinê=2026-02-05 |ziman=en-US |paşnav=Panda |pêşnav=Ankit }}</ref> [[Wêne:1945 Mao and Chiang.jpg|thumb|çep|Chiang Kai-shek û Mao Zedong di sala 1945an de piştî bidawîbûna Şerê Cîhanê yê Duyem bi hev re pîroz dikin.]] Di dawiya salên 1920î de Kuomîntang di bin serokatiya Chiang Kai-shek de bi rêze gerwerzaniyên leşkerî û siyasî yên serkevtî ku bi hev re wekê Sefera Bakur têne zanîn, dikare welêt ji nû ve bike yek perçe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China in War and Revolution, 1895-1949 |paşnav=Zarrow |pêşnav=Peter |weşanger=Routledge |tarîx=2006-06-07 |isbn=978-1-134-21977-3 |çap=0 |ziman=en |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781134219773 |doi=10.4324/9780203015629 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Chinese Revolution in the 1920s |weşanger=Routledge |tarîx=2013-10-11 |isbn=978-1-136-87310-2 |çap=0 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Felber |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781136873102 |paşnavê-edîtor2=Grigoriev |pêşnavê-edîtor2=A.M. |paşnavê-edîtor3=Leutner |pêşnavê-edîtor3=Mechthild |paşnavê-edîtor4=Titarenko |pêşnavê-edîtor4=M.L. |doi=10.4324/9781315029542 }}</ref> Kuomintang paytexta welêt veguhestiye Nanjingê û "wesiyeta siyasî" bicîh aniye ku qonaxek navîn a pêşketina siyasî ye ku di bernameya Sê Prensîbên Gel a Sun Yat-sen de ji bo veguherandina Çînê ji bo dewletek demokratîk a modern hatiye destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Government and politics in Kuomintang China, 1927-1937 |url=https://archive.org/details/governmentpoliti0000tien |paşnav=Tien |pêşnav=Hung-mao |weşanger=Stanford University Press |tarîx=1972 |isbn=978-0-8047-0812-8 |cih=Stanford, Calif }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China and democracy: the prospect for a democratic China |url=https://archive.org/details/chinademocracypr0000unse |weşanger=Routledge |tarîx=2000 |isbn=978-0-415-92693-5 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Zhao |pêşnavê-edîtor=Suisheng }}</ref> Her çiqas hevalbendî di sala 1927an de piştî ku Chiang bi tundî CCP û çepgirên din li Şanghayê tepeser kir, hilweşiyaye ku ev yek destpêka Şerê Navxweyî yê Çînê nîşan dide, Kuomintang di dema Sefera Bakur de ji bo demek kurt bi Partiya Komunîst a Çînê (CCP) re hevalbendî kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Revolutionary discourse in Maoś republic |url=https://archive.org/details/revolutionarydis0000apte |paşnav=Apter |pêşnav=David E. |weşanger=Harvard Univ. Press |tarîx=1994 |isbn=978-0-674-76780-5 |cih=Cambridge, Mass. |paşnav2=Saich |pêşnav2=Tony }}</ref> CCP di mijdara sala 1931ê de li Ruijin, Jiangxi, herêmên welêt wekê Komara Sovyet a Çînê (Jiangxi Sovyet) ragihandiye. Sovyeta Jiangsiyê di sala 1934an de ji aliyê artêşên KMT ve hatiye hilweşandin ku ev yek bûye sedem ku CCP meşa dirêj bide destpêkirin û biçe Yan'an a li Shaanxiyê. Ew ê bibe baregeha komunîstan a berî ku şerê navxweyî yê Çînê di sala 1949an de bi dawî bibe. Di sala 1931ê de, Japon êrîşî Mançûryayê kiriye û dagir kiriye. Japon di sala 1937an de êrîşî deverên din ên Çînê dike û ev yek bûye sedema Şerê Çîn û Japon a Duyem (1937–1945) ku ev jî yek ji qadên Şerê Cîhanê ya Duyem bû. Şerê di navbera Kuomintang û CCP de hevalbendiyeke qels çêkiriye. Hêzên japonî gelek zilmên şer li dijî nifûsa sivîl kirine ku heta 20 milyon sivîlên çînî di şer de jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/nuclear_01.shtml |sernav=BBC - History - World Wars: Nuclear Power: The End of the War Against Japan |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-05 |ziman=en-GB }}</ref> Tenê li Nanjingê di dema dagirkirina japonan de li gorî texmînan ji 40.000 heta zêdetirî 300.000 çînî hatine qirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China at War: Triumph and Tragedy in the Emergence of the New China |paşnav=van de Ven |pêşnav=Hans |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2018-02-12 |isbn=978-0-674-91952-5 |url=http://www.jstor.org/stable/10.2307/j.ctvhrd0kx |doi=10.2307/j.ctvhrd0kx }}</ref> Komara Çînê, ligel Keyaniya Yekbûyî, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê, di deklarasyona neteweyên yekbûyî de wekê yek ji "çar dewletên nezin" ên hevpeymanan hatiye diyar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.unmultimedia.org/searchers/yearbook/page.jsp?volume=1946-47&page=38 |sernav=UN Yearbook |malper=www.unmultimedia.org |roja-gihiştinê=2026-02-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The United States and the origins of the cold war, 1941-1947 |paşnav=Gaddis |pêşnav=John Lewis |weşanger=Columbia University Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-231-12239-9 |cih=New York |kesên-din=American Council of Learned Societies |series=Contemporary American history series }}</ref> Li gel sê hêzên mezin ên din, Çîn yek ji çar hevalbendên sereke yên Şerê Cihê Duyem bû û piştre jî wekê yek ji serketîyên sereke yên şer hatiye hesibandin. Piştî radestbûna Japonan di sala 1945an de, Çîn bi awayeke serketî derdikeve lê ji ber şer wêran bûye û ji aliyê darayî ve pir lawaz bibû. Taywan, digel Penghu, radestî kontrola Komara Çînê hatiye kirin lêbelê derbasbûna vê radestkirinê bi nakok e.<ref name="Feldman1991">{{Jêder-kitêb |sernav=Constitutional Reform and the Future of the Republic of China |paşnav=Feldman |pêşnav=Harvey |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=1991 |isbn=978-0-87332-880-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=xCxMn-2msr8C&pg=PA3 |paşnav2=Program |pêşnav2=Columbia University Taiwan Area Studies }}</ref> Di hezîrana sala 1946an de şer di navbera hêzên CCP û KMT de derketiye û welat ji nû ve dest bi şerê navxweyî kiriye ku zêdetirî sê salan berdewam kiriye. Di sala 1947an de rêveberiyeke destûrî hatiye damezrandin lê ji ber şerê berdewam, gelek bendên destûra Komara Çînê li ser axa sereke nehatiye bicîhanîn.<ref name="Feldman1991" /> === Komara gel a Çînê === [[Wêne:Mao Proclaiming New China.JPG|thumb|Merasîma damezrandina Komara Gel a Çînê di ku 1ê cotmeha sala 1949an de saet di 3:00ê piştî nîvro de pêk hatibû. Di wêneyê de damezrandina Komara Gel a Çînê ji aliyê Mao Zedong ve li Qada Tiananmenê tê ragihandin.]] Di sala 1949an de [[Partiya Komunîst a Çînê|Partiya Kominîst a Çînê]] piraniya Çînê kontrol kiriye û hikûmeta Komara Çînê xwe ji peravan ber bi Taywanê ve kişandiye. Di 1ê cotmeha sala 1949an de, serokê Partiya Komunîst a Çînê (PKÇ) Mao Zedong li qada Tiananmen a Pekînê bi fermî Komara Gel a Çînê ragihandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2019/09/29/asia/china-beijing-mao-october-1-70-intl-hnk |sernav=They were born at the start of Communist China. 70 years later, their country is unrecognizable |malper=CNN |tarîx=2019-09-30 |roja-gihiştinê=2026-02-05 |ziman=en |paşnav=Lee |pêşnav=Ben Westcott,Lily }}</ref> Di sala 1950an de, Komara Gel a Çînê Hainan ji Komara Çînê distîne û Tibetê jî desteser dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://news.google.com/newspapers?nid=1817&dat=19500509&id=FUw_AAAAIBAJ&pg=3627,3301880 |sernav=The Tuscaloosa News - Google News Archive Search |malper=news.google.com |roja-gihiştinê=2026-02-05 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.usc.edu/dept/LAS/ir/cews/database/Tibet/tibet.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.usc.edu |roja-gihiştinê=2026-02-05 |roja-arşîvê=2013-10-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131016102314/http://www.usc.edu/dept/LAS/ir/cews/database/Tibet/tibet.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> PKÇ bi rêya tevgera reforma axê populerbûna xwe di nav cotkaran de xurt kiriye ku tê de paşguh kirina dewletê ya bidarvekirinên di navbera 1 û 2 milyon xwediyên erdê ku ji aliyê cotkar û kirêdarên berê ve pêk hatibûn, hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Communism in History and Theory: Asia, Africa, and the Americas |paşnav=Busky |pêşnav=Donald F. |weşanger=Praeger |tarîx=2002 |isbn=978-0-275-97733-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Q6b0j1VINWgC }}</ref> Her çend di destpêkê de Komara Gel a Çînê bi Yekîtiya Sovyetê re hevalbendiyeke nêzîk pêk anî be jî, têkiliyên di navbera her du welatên komunîst de hêdî hêdî xira bûye û ev yek bûye sedem ku Çîn pergaleke pîşesaziyê ya serbixwe û çekên xwe yên kîmyewî pêş bixe.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=e. |pêşnav=dolan, ronald |paşnav2=library of congress. federal research division |paşnav3=matles |pêşnav3=savada, andrea |paşnav4=l. |pêşnav4=worden, robert |sernav=China : a country study / |url=https://www.loc.gov/item/87600493/ |roja-gihiştinê=2026-02-05 |xebat=The Library of Congress |ziman=en }}</ref> Nifûsa Çînê di sala 1950an de 550 milyon bû û di sala 1974an de jî gihîştiye 900 milyon kesan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Students and Teachers of the New China: Thirteen Interviews |url=https://archive.org/details/studentsteachers0000holm |paşnav=Holmes |pêşnav=Madelyn |weşanger=McFarland & Company, Inc., Publishers |tarîx=2007 |isbn=978-0-7864-3288-2 |cih=Jefferson }}</ref> Lêbelê Great Leap Forward, projeyek pîşesazîkirinê ya mezin ê di navbera salên 1959 û 1961ê de bû sedema mirina ji 15 heta 55 milyon kesan ku piraniya wan ji ber birçîbûnê mirine.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=MIRSKY |pêşnav=JONATHAN |sernav=‘Tombstone: The Great Chinese Famine, 1958-1962,’ by Yang Jisheng |url=https://www.nytimes.com/2012/12/09/books/review/tombstone-the-great-chinese-famine-1958-1962-by-yang-jisheng.html?nl=books&emc=edit_bk_20121207 |roja-gihiştinê=2026-02-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Communism: a very short introduction |url=https://archive.org/details/communismverysho0000holm |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-19-955154-5 |cih=Oxford, UK |paşnavê-edîtor=Holmes |pêşnavê-edîtor=Leslie |series=Very short introductions }}</ref> Di sala 1964an de, Çînê yekem bombeya xwe ya atomî ceribandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.china.org.cn/english/congress/228244.htm |sernav=1964: China's first atomic bomb explodes |malper=www.china.org.cn |roja-gihiştinê=2026-02-05 }}</ref> Di sala 1966an de, Mao û hevalbendên wî dest bi şoreşa çandî kirine ku deh sal ji sûcdarkirinên siyasî û aloziyên civakî dest pê kiriye ku heta mirina Mao ya di sala 1976an berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Oh |pêşnav=John Kie-chiang |tarîx=1994 |sernav=Korean Challenges and American Policy. Edited by Ilpyong J. Kim. New York: Paragon House, 1991. xxvi, 582 pp. $19.95. |url=https://doi.org/10.2307/2059290 |kovar=The Journal of Asian Studies |cild=53 |hejmar=4 |rr=1282–1283 |doi=10.2307/2059290 |issn=0021-9118 }}</ref> Piştî mirina Mao, çeteya çaran ji aliyê Hua Guofeng ve hatine girtin û wekê berpirsiyarê şoreşa çandî hatiye dîtin. Şoreşa Çandî hatiye şermezarkirin ku bi milyonan kes rehabîlîte bibûn. Deng Xiaoping di sala 1978an de desthilatdariyê girtiye destê xwe û ligel "heşt pîr"an ku endamên herî payebilind û bi bandor ên partiyê bûn, dest bi reform û vebûnê kiribûn ku reformên siyasî û aborî yên berfireh xistibûn meriyetê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://monthlyreview.org/chinaandsocialism.htm |sernav=China and Socialism - Monthly Review Press |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 |roja-arşîvê=2009-01-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090105220123/http://monthlyreview.org/chinaandsocialism.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Reformên aborî yek ji nîşana derbasbûna Çînê ya ji aboriya plankirî bû. Çîn destûra xwe ya heyî di 4ê kanûna pêşîn a sala 1982an de pejirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nbr.org/publications/element.aspx?id=73 |sernav=The Impact of Tiananmen on China's Foreign Policy |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en |roja-arşîvê=2014-04-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140404193656/http://www.nbr.org/publications/element.aspx?id=73 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala 1989an de, xwepêşandanên qada Tiananmenê destpêkiriye û piştre li seranserê welat berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Deng Xiaoping and the transformation of China |url=https://archive.org/details/dengxiaopingtran0000ezra |paşnav=Vogel |pêşnav=Ezra F. |weşanger=Belknap Press of Harvard University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-674-72586-7 |çap= |cih=Cambridge, Massachusetts London, England |paşnav2=Deng |pêşnav2=Xiaoping }}</ref> Jiang Zemin dibe sekreterê giştî yê PKÇyê û piştre jî dibe serokê giştî ya partiyê.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/china-beijing-hong-kong-obituaries-jiang-zemin-4ee4c5dcaf567e02efa3c5c7186af30a |sernav=Jiang Zemin, who guided China's economic rise, dies |malper=AP News |tarîx=2022-11-30 |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en }}</ref> Aboriya Çînê di vê demê de heft qat mezin bûye. Hong Konga Brîtanî û Makaoya Portekîzî di salên 1997 û 1999an de wekê herêmên îdarî yên taybet li gorî prensîba yek welat, du sîstem vegeriyane Çînê. Welat di sala 2001ê de tevlî rêxistina bazirganiya cîhanê bûye.<ref name=":4" /> Di 16em kongreya neteweyî ya PKÇyê ya sala 2002an de, Hu Jintao li cihê Jiang wekê sekreterê giştî ya partiyê hatiye hilbijartin.<ref name=":4" /> Di bin serokatiya Hu de, Çînê rêjeya bilind a mezinbûna aborî bidestxistiye ku ji Keyaniya Yekbûyî, Fransa, Almanya û Japonyayê derbas bûye û bû duyem aboriya herî mezin ê cîhanê.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-11-16 |sernav=Charting China's Economy: A Decade Under Hu Jintao |url=http://blogs.wsj.com/chinarealtime/2012/11/16/charting-chinas-economy-10-years-under-hu-jintao/ |roja-gihiştinê=2026-02-06 |xebat=Wall Street Journal |ziman=en-US |issn=0099-9660 }}</ref> Lêbelê mezinbûna aboriyê bandorek giran li ser çavkanî<ref name="Cody2006">{{Jêder-nûçe |paşnav=Cody |pêşnav=Edward |tarîx=2006-01-28 |sernav=In Face of Rural Unrest, China Rolls Out Reforms |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/01/27/AR2006012701588.html |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-04-16 |sernav=China worried over pace of growth |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4913622.stm |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en-GB }}</ref> û jîngeha welêt jî kiriye ku bûye sedema koçberiya mezin a civakî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=3166 |sernav=China: Migrants, Students, Taiwan - Migration News {{!}} Migration Dialogue |malper=migration.ucdavis.edu |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref><ref name="Cody2006"/> Xi Jinping di 18em kongreya neteweyî ya Partiya Komunîst a Çînê ya sala 2012an de li cihê Hu wekê serokê giştî dest bi karê xwe kiriye. Piştî ku Xi hat ser desthilatê, piştê demekê dest bi operasyoneke berfireh a dijî gendeliyê kiriye ku heta sala 2022an zêdetirî 2 milyon rayedar hatibûn darizandin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2018-03-20 |sernav=China's anti-corruption campaign expands with new agency |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-43453769 |roja-gihiştinê=2026-02-06 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mao and Markets: The Communist Roots of Chinese Enterprise |paşnav=Marquis |pêşnav=Christopher |weşanger=Yale University Press |tarîx=2022-11-15 |isbn=978-0-300-26883-6 |url=http://www.jstor.org/stable/10.2307/j.ctv3006z6k |paşnav2=Qiao |pêşnav2=Kunyuan |doi=10.2307/j.ctv3006z6k }}</ref> Di dema serokatiya xwe de, Xi desthilatdariya xwe xurt kiriye ku ji destpêkirina reformên aborî û siyasî ve heya wê demê nehatibû dîtin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2022-10-23 |sernav=Xi Jinping's party is just getting started |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-63225277 |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:China-Historic macro areas.svg|thumb|Ev nexşeya topografîk a Rojhilatê Asyayê ye bi deverên dîrokî û herêmên makro yên Çînê ve hatiye xêzkirin.]] Erdnîgariya Çînê erdnîgariyeke nerfireh û cihêreng e ku ji çola Gobi û Taklamakan li bakurê erdnîgariya hişk bigire heya daristanên subtropîkal li başûrê şil berdewam dike. Çiyayên Hîmalaya, Karakoram, Pamîr û Tîan Shan, Çînê ji piraniya Asyaya Başûr û Asyaya Navendî vediqetînin. Çemê Yangtze û çemê Zer ku bi rêzê ve sêyem û şeşem çemên herî dirêj ên cîhanê ne ku ji deşta Tîbetê ve ber bi peravê rojhilat a bi nifûsa giran ve diherikin. Xeta perava Çînê li ser peravê Okyanûsa Pasîfîk 14.500 km dirêj bûye ku bi deryayên Bohai, deryaya Zer, deryaya rojhilatê Çînê û deryaya başûrê Çînê welat ji aliyê deryayê ve hatiye dorpêçkirin. Çîn bi rêya sinorê Qazaxistanê bi deşta Ewrasyayê ve hatiye girêdan. Xaka Çînê di navbera hêlîpan a 18° û 54° bakur û hêlîlar a 73° û 135° rojhilat de ye. Navenda erdnîgarî ya Çînê bi monumenta navenda welat li 35°50′40.9″N 103°27′7.5″E hatiye destnîşankirin. Erdnîgariya Çînê li seranserê axa welat ya berfireh pir diguherin. Li rojhilat, li peravên deryaya Zer û deryaya rojhilat a Çînê, deştên aluvyal ên berfireh û bi qadên nifûsên zêde ne lê li qiraxên deşta mongolyaya hundir li bakur, şînahiyên berfireh serdest in. Başûrê Çînê bi gir û rêzeçiyayên nizm serdest e û di heman demê de li rojhilata navend deltayên du çemên sereke yên Çînê, memê Zer û Çemê Yangtze, hene. Çemên din ên sereke yên welat çemê Xi, Mekong, Brahmaputra û çemê Amur e. Li rojava rêzeçiyayên mezin hene ku bi taybetî rêzeçiyayên Hîmalaya li vê deverê ye. Deştên bilind di nav erdnîgariya zuha ya bakur de ye ku di nav de çolên bilind ên Taklamakan û Gobî hene, cih digirin. Çiyayê Everestê (8.848 m) ku xala herî bilind ê cîhanê ye, li ser sinorê Çîn û Nepalê bilind bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8608913.stm |sernav=BBC News - Nepal and China agree on Mount Everest's height |malper=news.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en-GB }}</ref> Xala herî nizm a welêt û sêyem a xala herî nizm a cîhanê, korta gola hişkkirî ya gola Aydingê (-154 m) ku li depresyona Turpanê cih digire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nps.gov/deva/naturescience/lowest-places-on-earth.htm |sernav=Lowest Places on Earth - Death Valley National Park (U.S. National Park Service) |malper=www.nps.gov |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en |archive-date=2015-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150207222858/http://www.nps.gov/deva/naturescience/lowest-places-on-earth.htm |url-status=dead }}</ref> Tevî ku Çîn di navbera pênc herêmên demê ya erdnîgarî de (ji UTC+5 heta UTC+9) digire nav xwe, Çîn yek herêma demê ya neteweyî, Dema Standard a Çînê (UTC+8) bikar tîne.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.timeanddate.com/time/china/one-time-zone.html |sernav=Why Is There Only 1 Time Zone in China? |malper=www.timeanddate.com |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en |paşnav=Buckle |pêşnav=Anne }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=About time: China's time zone |url=https://www.bbc.com/news/av/world-asia-pacific-12841280 |roja-gihiştinê=2026-02-06 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Ev siyaseta demê ya yekgirtî di sala 1949an de hatiye pejirandin.<ref name=":5"/> === Avhewa === [[Wêne:Koppen-Geiger Map CHN present.svg|thumb|çep|Nexşeya dabeşkirina avhewayê ya Köppen-Geiger ya Çînê.]] Avhewaya Çînê bi giranî ji aliyê demsalên hişk û musonên şil ve serdest e ku dibe sedema cûdahiyên germahiyê yên berbiçav di navbera zivistan û havînê de. Di zivistanê de bayên bakur ên ku ji deverên bilindên fireh tên sar û hişk in; di havînê de, bayên başûr ên ji deverên peravê ên li firehiyên nizm germ û şil in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Regional Climate Studies of China |url=https://archive.org/details/regionalclimates0000unse |weşanger=Springer |tarîx=2008 |isbn=978-3-540-79242-0 |cih=Berlin London |series=Regional climate studies }}</ref> Pirsgirêkek girîng a jîngehê li Çînê berfirehbûna berdewam a çolên Çînê ye ku bi taybetî çola Gobî çoleke berfireh ya Çînê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-04-17 |sernav=Beijing hit by eighth sandstorm |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4915690.stm |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en-GB }}</ref> Her çiqas rêzên darên ku ji salên 1970an vir ve hatine çandin pirbûna bahozên qûmê kêm kiribe jî, hişkesaliya dirêj û pratîkên çandiniyê yên nebaş bûne sedema bahozên tozê ku di her demsala biharê de li bakurê Çînê belav dibin û piştre belavê deverên din ên Rojhilatê Asyayê dibe ku di nav de welatên wekê Japon û Kore bi bandor dibe. Kalîteya avê, erozyon û kontrolkirina qirêjiyê di têkiliyên Çînê ya bi welatên din re bûne mijarên girîng. Helîna cemedên li Hîmalayayê dibe ku ji bo bi sed milyonan mirovan bibe sedema kêmbûna avê.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2008-11-24 |sernav=Himalaya glaciers melting much faster |url=http://www.nbcnews.com/id/27894721/ |roja-gihiştinê=2026-02-06 |xebat=msnbc.com |ziman=en }}</ref> Li gorî akademîsyenan ji bo ku guherîna avhewayê li Çînê bigihêje 1.5&nbsp;°C ê divê hilberîna elektrîkê ji komirê li Çînê bêyî girtina karbonê heta sala 2045an were bidawîkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.efchina.org/Attachments/Report/report-lceg-20201210/Full-Report_Synthesis-Report-2020-on-Chinas-Carbon-Neutrality_EN.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.efchina.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 |roja-arşîvê=2021-04-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210416100821/https://www.efchina.org/Attachments/Report/report-lceg-20201210/Full-Report_Synthesis-Report-2020-on-Chinas-Carbon-Neutrality_EN.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji ber zêdekirina hilberînê ya ji aliyê hikûmetên alîkar, statîstîkên fermî yên hikûmetê yên derbarê hilberîna çandiniyê ya Çînê de ne bêbawer hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Liu |pêşnav=Gengyuan |paşnav2=Wang |pêşnav2=Xueqi |paşnav3=Baiocchi |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=Casazza |pêşnav4=Marco |paşnav5=Meng |pêşnav5=Fanxin |paşnav6=Cai |pêşnav6=Yanpeng |paşnav7=Hao |pêşnav7=Yan |paşnav8=Wu |pêşnav8=Feng |paşnav9=Yang |pêşnav9=Zhifeng |tarîx=2020-10-13 |sernav=On the accuracy of official Chinese crop production data: Evidence from biophysical indexes of net primary production |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1919850117 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=117 |hejmar=41 |rr=25434–25444 |doi=10.1073/pnas.1919850117 |pmc=7568317 |pmid=32978301 }}</ref> Piraniya Çînê xwedî keşûhewayek pir guncaw ê ji bo çandiniyê ye û welat mezintirîn hilberînerê cîhanê yê birinc, genim, bacanê sor, firingî, tirî, zebeş, ispenax û gelek berhemên din e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.fao.org/faostat/en/ |sernav=FAOSTAT |malper=www.fao.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> Di sala 2021ê de, ji sedî 12ê çêregeh û zozanên daîmî yên cîhanê û her wiha ji sedî 8ê erdê çandiniyê yê cîhanê li Çînê bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=World Food and Agriculture – Statistical Yearbook 2023 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2023 |isbn=978-92-5-138262-2 |ziman=en |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cc8166en |doi=10.4060/cc8166en }}</ref> === Biyopirrengî === [[Wêne:Giant Panda Eating.jpg|thumb|Pandayek mezin ku yek ji sembolên herî navdar ên Çînê ku li Baregeha Panda ya Chengdu ya li Sichuanê hatiye kişandin]] Çîn yek ji 17 welatên xwedî pirrengiya biyolojîkî ye ku du ji qadên biyolojîk ên sereke yên cîhanê, palearktîk û îndomalayayî li Çînê ye. Li gorî pîvanekê Çîn xwedî zêdetirî 34.687 cureyên ajalan û nebatan e ku ew piştî Brezîlya û Kolombiyayê Çîn sêyem welatê herî biyolojîk ê cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://rainforests.mongabay.com/03highest_biodiversity.htm |sernav=Countries with the Highest Biological Diversity |malper=rainforests.mongabay.com |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> Çîn welat alîgirê peymana cûrbecûrîya biyolojîk e ku stratejîya neteweyî û plana çalakîyê ya cûrbecûrîya biyolojîk a Çînê di sala 2010an de ji alîyê peymanê ve hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbd.int/countries/?country=cn |sernav=Country Profiles |malper=www.cbd.int |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en |paşnav=Unit |pêşnav=Biosafety }}</ref> Çîn malavanê herî kêm 551 cureyên memikdaran (sêyem cureyê herî bilind ê cîhanê),<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iucnredlist.org/initiatives/mammals/analysis/geographic-patterns |sernav=Geographic Patterns |malper=www.iucnredlist.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> 1.221 cureyên çûkan (heştem),<ref>{{Jêder-malper |url=http://rainforests.mongabay.com/03birds.htm |sernav=Countries with the most number of bird species |malper=rainforests.mongabay.com |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> 424 cureyên xezalkan (heftem)<ref>{{Jêder-malper |url=http://rainforests.mongabay.com/03reptiles.htm |sernav=Countries with the most number of reptile species |malper=rainforests.mongabay.com |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> û 333 cureyên amfîbîyan (heftem) dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iucnredlist.org/initiatives/amphibians/analysis/geographic-patterns |sernav=Geographic Patterns |malper=www.iucnredlist.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> Jiyana kovî ya li Çînê jîngeha xwe bi yek ji mezintirîn nifûsa mirovan a cîhanê re parve dike û zexteke giran li ser wan dike. Bi kêmanî 840 cureyên ajalan di bin gefê de ne, lawaz in an jî di xetereya tunebûnê de ne ku bi giranî ji ber çalakiyên mirovan ên wekî wêran kirina jîngehê, qirêjî û nêçîra ji bo xwarin, post û dermanê kevneşopî yê çînî ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Infographic: Top 20 countries with most endangered species |url=https://www.mnn.com/earth-matters/animals/stories/infographic-top-20-countries-with-most-endangered-species |roja-gihiştinê=2026-02-06 |xebat=MNN - Mother Nature Network |ziman=en }}</ref> Jiyana kovî ya di bin xetereyê de bi qanûnê tê parastin û ji sala 2019an vir ve li Çînê zêdetirî 2,750 rezervên xwezayî hene ku bi tevahî 1.470.000 km² rûber digire nav xwe ku ji sedî 15ê tevahiya erdê Çînê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.chinadaily.com.cn/a/201911/16/WS5dcfb5fba310cf3e35577cdc.html |sernav=China owns 2,750 natural reserves |malper=www.chinadaily.com.cn |roja-gihiştinê=2026-02-06 |paşnav=刘明 }}</ref> Piraniya ajalên kovî ji herêmên çandiniyê yên navendî yên rojhilat û navenda Çînê hatine tunekirin lê li başûr û rojavayê çiyayî rewşa wan baştir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turvey |pêşnav=Samuel T. |paşnav2=Tong |pêşnav2=Haowen |paşnav3=Stuart |pêşnav3=Anthony J. |paşnav4=Lister |pêşnav4=Adrian M. |tarîx=2013-09-15 |sernav=Holocene survival of Late Pleistocene megafauna in China: a critical review of the evidence |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0277379113002503 |kovar=Quaternary Science Reviews |cild=76 |rr=156–166 |doi=10.1016/j.quascirev.2013.06.030 |issn=0277-3791 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lander |pêşnav=Brian |paşnav2=Brunson |pêşnav2=Katherine |tarîx=2018 |sernav=WILD MAMMALS OF ANCIENT NORTH CHINA |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-chinese-history/article/abs/wild-mammals-of-ancient-north-china/F4887C505A7A485BA0BAE09697574565 |kovar=Journal of Chinese History 中國歷史學刊 |ziman=en |cild=2 |hejmar=2 |rr=291–312 |doi=10.1017/jch.2017.45 |issn=2059-1632 }}</ref> Di 12ê kanûna sala 2006an de hatiye piştrastkirin ku Baiji nemaye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Waldron |pêşnav=Anthony |tarîx=2010 |sernav=''Witness to Extinction: How We Failed to Save the Yangtze River Dolphin''. ''By'' Samuel Turvey. Oxford and New York: Oxford University Press. $29.95. xii + 234 p. + 7 pl.; ill.; index. ISBN: 978‐0‐19‐954947‐4. 2008. |url=https://doi.org/10.1086/650241 |kovar=The Quarterly Review of Biology |cild=85 |hejmar=1 |rr=98–99 |doi=10.1086/650241 |issn=0033-5770 }}</ref> Çîn zêdetirî 32.000 cureyên nebatan ên damarî heye<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldrainforests.com/03plants.htm |sernav=Countries with the most plant species |malper=WorldRainforests.com |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> û malavanê cûrbecûr cureyên daristanan e. Daristanên sar ên qamîşî li bakurê welêt serdest in ku malavaniya cureyên heywanan ên wekê xezal û hirçê reş ê asyayî, 120 cureyên çûkan dike. Dibe ku li binê daristanên darê çam ên avhewaya şil de darên bambu hebin. Li deverên çiyayî yên bilind ên ku darên wekê Hevrist û ''Taxus'' hene, li cihê darên Bambu, daristanên baranê hene. Daristanên subtropîkal ên ku li navend û li başûrê Çînê ye malavaniya cureyên nebatan dike ku di nav de gelek cureyên endemîk ên kêm hene. Daristanên baranê yên tropîkal û demsalî, her çend bi Yunnan û Hainanê ve sînordar bin jî, çaryeka hemî cureyên ajal û nebat ên li Çînê têne dîtin, vedihewînin. Li Çînê zêdetirî 10.000 cureyên tomarkirî yên kiyarkan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Conservation biology: voices from the tropics |weşanger=John Wiley & Sons Inc |tarîx=2014 |isbn=978-1-118-67980-7 |cih=Chichester, West Sussex, UK : Hoboken, NJ |paşnavê-edîtor=Sodhi |pêşnavê-edîtor=Navjot S. }}</ref> == Rêveberî û polîtîka == [[Wêne:China Senate House.jpg|thumb|Hola Mezin a Gel ku Kongreya Neteweyî ya Gel lê dicive.]] Komara Gel a Çînê dewletek komunîst e ku ji aliyê Partiya Komunîst a Çînê (PKÇ) ve tê rêvebirin. PKÇ bi fermî ji aliyê sosyalîzma bi taybetmendiyên çînî ve tê rêvebirin ku ew wekê marksîzma li gorî şert û mercên Çînê hatiye adaptekirin, bi nav dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.xinhuanet.com/english/china/2013-01/05/c_132082389.htm |sernav=Xi reiterates adherence to socialism with Chinese characteristics - Xinhua {{!}} English.news.cn |malper=news.xinhuanet.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |archive-date=2016-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201174945/http://news.xinhuanet.com/english/china/2013-01/05/c_132082389.htm |url-status=dead }}</ref> Destûra bingehîn a Çînê dibêje ku Komara Gel a Çînê "dewleteke sosyalîst e ku ji aliyê dîktatoriyeke demokratîk a gel ve tê birêvebirin ku ji aliyê çîna karker ve tê rêvebirin û li ser bingeha tifaqeke karker û cotkaran e" ku "taybetmendiya diyarkar a sosyalîzmê bi taybetmendiyên çînî ya serokatiya Partiya Komunîst a Çînê ye."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wei |pêşnav=Changhao |paşnav2=Hu |pêşnav2=Taige |tarîx=2025-10-28 |sernav=Delaying Retirement via Procedural Shortcut: The Fragile Promises of China’s Lawmaking Reforms |url=https://doi.org/10.22459/mic.10.01.2025.02 |kovar=Made in China Journal |cild=10 |hejmar=1 |doi=10.22459/mic.10.01.2025.02 |issn=2652-6352 }}</ref> Komara Gel a Çînê bi fermî xwe wekê demokrasiyekê ku bi taybetî, demokrasiyeke gel a pêvajoya tevahî ku li dora prensîba lenînîst a navendîbûna demokratîk hatiye organîzekirin, bi nav dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://decodingchina.eu/democracy/ |sernav=One moment, please... |malper=decodingchina.eu |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Lêbelê welat bi gelemperî wekê dewletek otorîter a yekpartî û dîktatorî tê binavkirin ku bi hinek sinordarkirinên herî giran ên cîhanê ya di gelek warên sivîl de disekine ku di nav van de bi taybetî astengiyên li dijî azadiya çapemeniyê, azadiya civînê, avakirina azad a rêxistinên civakî, azadiya dînî û azadiya înternetê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The perfect dictatorship: China in the 21st century |paşnav=Ringen |pêşnav=Stein |weşanger=HKU press |tarîx=2016 |isbn=978-988-8208-93-7 |cih=Hong Kong }}</ref><ref name="Qian2022">{{Jêder-nûçe |paşnav=Qian |pêşnav=Isabelle |paşnav2=Xiao |pêşnav2=Muyi |paşnav3=Mozur |pêşnav3=Paul |paşnav4=Cardia |pêşnav4=Alexander |tarîx=2022-06-21 |sernav=Four Takeaways From a Times Investigation Into China’s Expanding Surveillance State |url=https://www.nytimes.com/2022/06/21/world/asia/china-surveillance-investigation.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref><ref name=":13">{{Jêder-malper |url=https://freedomhouse.org/country/china/freedom-world/2024 |sernav=China: Freedom in the World 2024 Country Report |malper=Freedom House |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Çîn bi berdewamî di rêza herî nizm a "rejîmên otorîter" de cih girtiye ku ji aliyê Endeksa Demokrasiyê ya Yekîneya Îstîxbarata Ekonomîst ve hatiye destnîşankirin û li gorî daneyên sala 2024an Çîn ji 167 welatên otorîter de di rêza 145an de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/interactive/democracy-index-2024 |sernav=The global democracy index: how did countries perform in 2024? |malper=The Economist |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Hinek çavkaniyên din jî destnîşan dikin ku binavkirina Çînê wekê rêveberiyeke "otorîter" bi têra xwe mekanîzmayên şêwirmendiyê yên pirjimar ên ku di pergala hikûmeta Çînê de hene, rave nake.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=One and all: the logic of Chinese sovereignty |paşnav=Pang |pêşnav=Laikwan |weşanger=Stanford University Press |tarîx=2024 |isbn=978-1-5036-3822-8 |cih=Stanford, California }}</ref> === Partiya Komunîst a Çînê === Partiya Kominîst a Çînê partiya damezrîner û yekane ya desthilatdar a Komara Gel a Çînê ye. Li gorî rêziknameya desteya herî bilind a Partiya Kominîst a Çînê, Kongreya Neteweyî ye ku her pênc salan carekê li welat tê lidarxistin.<ref name="Ruwitch2022">{{Jêder-nûçe |paşnav=Ruwitch |pêşnav=John |tarîx=2022-10-13 |sernav=China's major party congress is set to grant Xi Jinping a 3rd term. And that's not all |url=https://www.npr.org/2022/10/13/1124553497/china-communist-party-congress-xi-jinping |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=NPR |ziman=en }}</ref> Kongreya Neteweyî Komîteya Navendî hildibijêre ku herî kêm salê carekê dicive. Piştre Komîteya Navendî Polîtburoya partiyê, Komîteya Daîmî ya Polîtburoyê û sekreterê giştî (serokê partiyê) ku serokatiya herî bilind a welêt e, hildibijêre.<ref name="Ruwitch2022" /> Sekreterê giştî desthilat û desthilatdariya dawî li ser partî û dewletê di destê xwe de digire û wekê rêberê herî bilind ê Çînê kar dike.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Hernández |pêşnav=Javier C. |sernav=China’s ‘Chairman of Everything’: Behind Xi Jinping’s Many Titles |url=https://www.nytimes.com/2017/10/25/world/asia/china-xi-jinping-titles-chairman.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Kongreya Neteweyî her wiha Komîsyona Navendî ya Teftîşa Dîsîplînê ye ku desteya dîsîplînê ya herî bilind a Partiya Kominîst a Çînê, hildibijêre.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.chathamhouse.org/publications/the-world-today/2022-08/guide-chinese-communist-partys-national-congress |sernav=A guide to the Chinese Communist Party's National Congress {{!}} Chatham House – International Affairs Think Tank |malper=www.chathamhouse.org |tarîx=2022-08-03 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Li Çînê hikûmet bi tevahî di bin kontrola Partiya Kominîst a Çînê de ye.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/news/china/politics/article/3133672/why-chinas-communist-party-inseparable-state |sernav=Explainer {{!}} Why China’s Communist Party is inseparable from the state |malper=South China Morning Post |tarîx=2021-05-17 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Partiya Kominîst a Çînê erkdar kirinên di saziyên hikûmetê de kontrol dike û piraniya karbidestên payebilind ên hikûmetê endamên Partiya Kominîst a Çînê ne.<ref name=":7" /> Partiya Kominîst a Çînê di her astê hikûmetê de komîteyên xwe ava dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.congress.gov/crs-product/R46977 |sernav=China’s Political System in Charts: A Snapshot Before the 20th Party Congress |malper=www.congress.gov |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> === Rêveberî === [[Wêne:GreatHall auditorium.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji hola kongreya neteweyî ya gel a Çînê.]] Kongreya neteweyî ya gel (KNG), bi nêzîkî 3.000 endaman xwe, wekê dezgehê herî bilind a desthilata dewletê û desthilatên yekgirtî yên dewletê vedihewîne ku sîstemek diafirîne ku hemî dezgehên dewletê, tevî serokatiyê, şûraya dewletê, komîsyona leşkerî ya navendî ya dewletê, dadgeha bilind a gel, dozgeriya bilind a gel û komîsyona çavdêriya neteweyî bi rêya navendîbûna demokratîk di bin çavdêriya kongreyê de ye. Lêbelê çavdêr pir caran vê wekê saziyeke "mohra lastîkî" bi nav dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.bbc.co.uk/2/shared/spl/hi/in_depth/china_politics/government/html/7.stm |sernav=BBC NEWS |malper=news.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> KNG salane dicive, di heman demê de Komîteya Daîmî ya KNGê ku nêzîkî 150 endam ji delegeyên KNGê têne hilbijartin ku her du mehan carekê dicive.<ref name=":10" /> Hilbijartin nerasterast in û ne piralî ne û namzedên li hemî astan bi qanûnê ji aliyê PKÇê ve têne kontrol kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hao |pêşnav=Mingsong |paşnav2=Ke |pêşnav2=Xiwang |tarîx=2024-03-01 |sernav=Personal Networks and Grassroots Election Participation in China: Findings from the Chinese General Social Survey |url=https://doi.org/10.1007/s11366-023-09861-3 |kovar=Journal of Chinese Political Science |ziman=en |cild=29 |hejmar=1 |rr=159–184 |doi=10.1007/s11366-023-09861-3 |issn=1874-6357 }}</ref> KNG di bin kontrola PKÇê de ye û heşt partîyên din ên biçûk xwedî nûnertiya nomînal in ku di bin şertê parastina serokatiya Partiya Kominîst a Çînê (PKÇ) de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/reports/2000/china/china009-01.htm |sernav=China: Nipped In The Bud - Background |malper=www.hrw.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Kongreya neteweyî ya gel serokê Çînê hildibijêre ku ew nûnerê merasîmî ya dewletê ye. Serokkomarê 2026an Xi Jinping e ku di heman demê de sekreterê giştî yê Partiya Kominîst a Çînê ye û serokê komîsyona leşkerî ya navendî ye ku bi vê yekê bûye rêberê herî bilind ê Çînê û bûye fermandarê giştî yê hêzên çekdarên Çînê. Serokwezîr serokê hikûmetê ye û serokê 2026an Li Qiang ku serokê Çînê ye. Serokwezîr bi fermî ji aliyê serokkomar ve tê destnîşankirin û piştre re ji aliyê kongreya neteweyî ya gel ve tê hilbijartin ku ev kesên ku dibin serokwezîr bi gelemperî endamê duyem an sêyem ê komîteya daîmî ya polîtburoyê (KDP) ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wei |pêşnav=Changhao |paşnav2=Hu |pêşnav2=Taige |tarîx=2025 |sernav=Delaying Retirement via Procedural Shortcut: The Fragile Promises of China's Lawmaking Reforms |url=https://doi.org/10.2139/ssrn.5233909 |kovar=SSRN Electronic Journal |doi=10.2139/ssrn.5233909 |issn=1556-5068 }}</ref> Serokwezîr serokatiya endamên konseya dewletê û kabîneya Çînê dike ku ji çar cîgirên serokwezîr, endamên şêwirmendên dewletê û serokên wezîran û komîsyonan pêk tên. Mîna kongreya kel, konferansa şêwirmendiya siyasî ya gelê Çînê jî xwedî binbeşan e ku di nav de komîteya neteweyî ya konferansa şêwirmendiya siyasî ya gelê Çînê ye û di sala 2026an de ji aliyê Wang Huning ve tê birêvebirin ku endamê çarem ê komîteya sosyalîst a gel e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2021/03/what-is-the-cppcc-anyway/ |sernav=What Is the CPPCC Anyway? |malper=thediplomat.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Tiezzi |pêşnav=Shannon }}</ref> Hikumeta Çînê bi pileya bilind a navendîbûna siyasî tê bireve birin lê bi nenavendîbûna aborî ya girîng ve tê karakterîze kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The new China playbook: beyond socialism and capitalism |url=https://archive.org/details/newchinaplaybook0000jink |paşnav=Jin |pêşnav=Keyu |weşanger=Viking |tarîx=2023 |isbn=978-1-9848-7828-1 |cih=New York }}</ref> Amûr an pêvajoyên siyasetê pir caran berî ku bi berfirehî werin sepandin li herêmê têne ceribandin ku di encamê de siyasetek çêdibe ku ceribandin û bersivê vedihewîne.<ref name="Heilmann2018">{{Jêder-kitêb |sernav=Red Swan: How Unorthodox PolicyMaking Facilitated China's Rise |paşnav=Heilmann |pêşnav=Sebastian |weşanger=The Chinese University Press |tarîx=2018 |isbn=978-962-996-827-4 |cih=Hong Kong }}</ref> Bi gelemperî, serokatiya hikûmeta navendî xwe ji hinek amadekariyên polîtîkayan dûr digire ku li cihê wê torên nefermî û serdanên malperê bikar tîne ku guhertinên di rêça ceribandinên polîtîkayên herêmî an bernameyên pîlot de piştrast bike an pêşniyar bike.<ref name="Brussee2023">{{Jêder-kitêb |sernav=Social Credit: The Warring States of China's Emerging Data Empire |paşnav=Brussee |pêşnav=Vincent |weşanger=Palgrave Macmillan |tarîx=2023 |isbn=978-981-99-2188-1 |çap=1 |cih=Singapore }}</ref> Rêbaza gelemperî ev e ku serokatiya hikûmeta navendî piştî ku polîtîka di astên herêmî de hatin pêşxistin, dest bi amadekirina polîtîka, qanûn, an rêziknameyên fermî dike.<ref name="Brussee2023" /> === Dabeşên îdarî === Komara Gel a Çînê li gorî destûra dewleteke yekgirtî ye ku ji 23 parêzgeh, pênc herêmên xweser (her yek bi komeke kêmneteweyên diyarkirî), çar şaredariyên ku rasterast têne birêvebirin ku bi hev re wekî "Çîn a sereke" têne binavkirin û her wiha ji herêmên îdarî yên taybet ên wekê Hong Kong û Makaoyê pêk tê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://english.www.gov.cn/archive/china_abc/2014/08/27/content_281474983873401.htm |sernav=Administrative Division |malper=english.www.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Her çend ev hemî herêm ji aliyê Komara Çînê ve têne rêvebirin jî, Komara Gel a Çînê girava Taywanê wekê parêzgeha xwe ya Taywanê, Kinmen û Matsu wekê beşek ji parêzgeha Fujian dibîne û giravên ku Komara Gel a Çînê li Deryaya Başûrê Çînê kontrol dike ku wekê beşek ji parêzgeha Hainan û parêzgeha Guangdong dibîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Place, Identity, and National Imagination in Post-war Taiwan |paşnav=Chang |pêşnav=Bi-yu |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2015 |isbn=978-1-317-65812-2 |cih=Hoboken |series=Routledge Research on Taiwan Series }}</ref> Ji aliyê erdnîgarî ve, hemî 31 beşên parêzgehên Çîn a sereke di şeş herêman bi navê Bakurê Çînê, Rojhilatê Çînê, Başûrê rojavayê Çînê, Başûrê Çîn a Navendî, Bakurê Rojavayê Çînê û Bakurê Rojhilatê Çînê hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Conclusion |paşnav=Brown |pêşnav=Kerry |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=2015 |rr=208–214 |isbn=978-1-137-51009-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-137-51012-9_10 }}</ref> {| border="0" |----- | '''Parêzgeh''' * [[Anhui]] (安徽) * [[Fujian]] (福建) * [[Gansu]] (甘肃) * [[Guangdong]] (广东), * [[Guizhou]] (贵州) * [[Hainan]] (海南), « Grava başûr» * [[Hebei]] (河北) * [[Heilongjiang]] (黑龙江) * [[Henan]] (河南) * [[Hubei]] (湖北) * [[Hunan]] (湖南) * [[Jiangsu]] (江苏) * [[Jiangxi]] (江西) * [[Jilin]] (吉林) * [[Liaoning]] (辽宁) * [[Qinghai]] (青海) * [[Shaanxi]] (陕西) * [[Shandong]] (山东), «li rojhilatê çiyê » * [[Shanxi]] (山西), «li rojavayê çiyê» * [[Sichuan]] (四川), «çar çem» * [[Yunnan]] (云南), «li başûrê ewran» * [[Zhejiang]] (浙江) * [[Taywan (Komara Gel a Çînê )|Taywan]] (台湾) | valign="top" | '''Herêmên xweser''' * [[Guangxi]] (广西壮族自治区), gelê wir [[Zhuang (netewe)|zhuang]] e. * [[Mongolya Hundir]] (内蒙古自治区) * [[Ningxia]] (宁夏回族自治区), gelê wir [[Hui (netewe)|hui]] ye. * [[Xinjiang]] (新疆维吾尔自治区), an Turkistana Çînî, gelê wir [[ûygûr]] e. * [[Tîbet]] (西藏自治区) <br /> '''Şaredarî''' * [[Beijing]] ([[Pekîn]]) (北京) * [[Chongqing]] (重庆) * [[Şanghay]] (上海) * [[Tianjin]] (天津) <br /> '''Herêmên îdarî yên taybet''' * [[Hong Kong]] (香港) * [[Makao]] (澳门) |} === Têkiliyên derve === [[Wêne:Diplomatic relations of China.svg|thumb|Nexşeya têkiliyên dîplomatîk ên Çînê]] Komara Gel a Çînê bi 179 welatên endam ên Neteweyên Yekbûyî re têkiliyên dîplomatîk bireve dibe û li 174 ji wan welatan balyozxaneyên Çînê hene. Ji sala 2024an vir ve, Çîn xwedî mezintirîn torên dîplomatîk ên cîhanê ye. Çîn yek ji pênc endamên daîmî yên konseya ewlekariyê ya neteweyên yekbûyî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.taipeitimes.com/News/editorials/archives/2004/08/22/2003199768 |sernav=Taipei Times - archives |malper=www.taipeitimes.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Di heman demê de endamê rêxistinên navdewletî ye ku di nav wan de G20,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.g20.org/en/about-g20/ |sernav=About G20 |malper=www.g20.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Rêxistina Hevkariya Şanghayê,<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Riyadh joins Shanghai Cooperation Organization as ties with Beijing grow |url=https://www.reuters.com/world/riyadh-joins-shanghai-cooperation-organization-ties-with-beijing-grow-2023-03-29/ |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Reuters |ziman=en-US }}</ref> BRICS,<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Bric summit ends in China with plea for more influence |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-13076229 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Lûtkeya Rojhilatê Asyayê<ref>{{Jêder-malper |url=https://eastasiasummit.asean.org/eas-participating-country |sernav=East Asia Summit |malper=eastasiasummit.asean.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Iman |pêşnav=Setiawan }}</ref> û APEC hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.apec.org/about-us/about-apec |sernav=About APEC {{!}} APEC |malper=APEC |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |roja-arşîvê=2024-03-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240321185610/https://www.apec.org/about-us/about-apec |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her wiha Çîn endam û rêberê berê yê Tevgera Bêalî ye û di heman demê de hê jî Çîn xwe wekê parêzvaneke ji bo welatên pêşketî dibîne. Ji ber ku bandora Çînê di warên jeopolîtîk, teknolojî, pîşesazî, aborî û çandê de heye, Çîn bi berfirehî wekê hêzek super a potansiyel<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/tv-shows/the-debate/20230405-macron-in-the-middle-french-president-in-china-amid-superpower-showdown |sernav=The Debate - Macron in the middle? French president in China amid superpower showdown |malper=France 24 |tarîx=2023-04-05 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ft.com/content/3e96c85c-7ef7-4e74-85dc-c924599293a0 |sernav=Client Challenge |malper=www.ft.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> an jî wekê hêza super a damezrandî hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iris-france.org/en/china-as-a-technological-superpower/ |sernav=China as a Technological Superpower |malper=IRIS |tarîx=2025-01-30 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=fr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cepr.org/voxeu/columns/china-worlds-sole-manufacturing-superpower-line-sketch-rise |sernav=China is the world’s sole manufacturing superpower: A line sketch of the rise |malper=CEPR |tarîx=2024-01-17 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.yahoo.com/news/west-no-longer-afford-ignore-135424320.html |sernav=The West can no longer afford to ignore China’s superpower status |malper=Yahoo News |tarîx=2025-04-26 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}</ref> Piraniya siyaseta derve ya Çînê ya niha bi fermî li ser pênc prensîbên hevjiyana aştîxwaz a serokwezîr Zhou Enlai û her wiha li ser têgeha "ahengek bêyî yekrengî" ye ku tevî cudahîyên îdeolojîk jî têkilîyên dîplomatîk di navbera dewletan de teşwîq dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China From the Inside Out |paşnav=KEITH |pêşnav=RONALD C. |weşanger=Pluto Press |tarîx=2009-08-20 |isbn=978-1-84964-329-0 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctt183p430 }}</ref> Li gorî siyaseta xwe ya nehevbendiyê, Çîn ji xeynî peymana xwe ya parastinê bi Koreya Bakur re ti hevpeymaniyên leşkerî nagire.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zhang |pêşnav=Ketian |tarîx=2025-06-02 |sernav=Alliances with Chinese characteristics? The contents and rationale of China’s strategic partnerships |url=https://doi.org/10.1057/s41311-025-00701-0 |kovar=International Politics |ziman=en |doi=10.1057/s41311-025-00701-0 |issn=1740-3898 }}</ref> Piraniya welatan meyla xwe dane ku Komara Gel a Çînê (KGÇ) nas bikin ku di sala 1971ê de cihê Komara Çînê ya li Neteweyên Yekbûyî girtiye. Komara Gel a Çînê bi fermî prensîba yek Çînê diparêze ku li gorî vê prensîbê, tenê dewletek serwer ê bi navê Çînê heye û Taywan jî beşek yekgirtî ya Çînê ye. Rewşa bêhempa ya Taywanê bûye sedem ku welatên ku Komara Gel a Çînê bi fermî nas dikin, "siyasetên yek Çîn" ên cûda bişopînin ku hinek welat bi eşkereyî rasterast îdiaya Komara Gel a Çînê ya li ser Taywanê nas dikin, hinek welatên din jî hene ku di nav wan de DYA û Japon heye ku vê yekê tenê wekê îdia qebûl dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ccpwatch.org/single-post/2017/12/29/one-china-multiple-interpretations |sernav=One China, Multiple Interpretations |malper=ccpwatch |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |paşnav=Drun |pêşnav=Jessica |roja-arşîvê=2020-03-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200309224301/https://www.ccpwatch.org/single-post/2017/12/29/One-China-Multiple-Interpretations |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Wêne:16th BRICS Summit family photograph (2024).jpg|thumb| Di 23ê cotmeha sala 2024an, Serokê Çînê Xi Jinping di 16em civîna BRICSê de li Kazan, Rûsyayê.]] Têkiliyeke nêzîk a siyasî, aborî û leşkerî ya Çînê bi Rûsyayê re heye ku her du dewlet pir caran di Konseya Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî de bi hev re deng dane.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Davidson |pêşnav=Helen |tarîx=2022-03-16 |sernav=How close are China and Russia and where does Beijing stand on Ukraine? |url=https://www.theguardian.com/world/2022/mar/16/how-close-are-china-and-russia-and-where-does-beijing-stand-on-ukraine |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-06-05 |sernav=Russia-China unity on Syria as Putin arrives in Beijing |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-18327632 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Çînê di şerê Rûsya û Ûkraynayê de piştgiriya aborî, teknolojîk û dîplomatîk daye Rûsyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Jozwiak |pêşnav=Rikard |tarîx=2025-07-13 |sernav=Beijing's Growing Boldness: China's Stance On Ukraine Sparks EU Alarm |url=https://www.rferl.org/a/beijing-growing-boldness-china-ukraine-eu-russia/33471891.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Radio Free Europe/Radio Liberty |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2025/07/chinas-position-on-russia-and-ukraine-is-a-warning-to-the-west-and-the-pacific/ |sernav=China’s Position on Russia and Ukraine Is a Warning to the West and the Pacific |malper=thediplomat.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}</ref> Pêwendiya Çînê bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re bi aloz e ku di nav wan de têkiliyên bazirganî yên kûr hene lê cudahîyên siyasî yên girîng jî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=US-China Goods Trade Hits Record Even as Political Split Widens |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-02-07/us-china-trade-climbs-to-record-in-2022-despite-efforts-to-split |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Bloomberg.com |ziman=en }}</ref> Ji destpêka salên 2000î vir ve, Çînê ji bo bazirganî û hevkariya dualî bi welatên afrîkî re siyasetek şopandiye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=A rising China counters US clout in Africa |url=https://www.csmonitor.com/2005/0330/p01s01-woaf.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.migrationpolicy.org/article/china-and-africa-stronger-economic-ties-mean-more-migration |sernav=China and Africa: Stronger Economic Ties Mean More Migration |malper=migrationpolicy.org |tarîx=2008-08-06 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |paşnav=Politzer |pêşnav=Malia }}</ref> Çîn bi Yekîtiya Ewropayê re têkiliyên bazirganî yên berfireh û pirreng diparêze û bûye mezintirîn hevkarê Ewropayê ya bazirganiya kelûpelan.<ref name="Wolff2023">{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/how-china-is-increasing-its-influence-in-central-asia-as-part-of-global-plans-to-offer-an-alternative-to-the-west-206035 |sernav=How China is increasing its influence in central Asia as part of global plans to offer an alternative to the west |malper=The Conversation |tarîx=2023-05-24 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Wolff |pêşnav=Stefan }}</ref> Çîn bandora xwe li Asyaya Navendî<ref name="Wolff2023"/> û Pasîfîka Başûr zêde kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/chinas-increasing-political-influence-in-the-south-pacific-has-sparked-an-international-response-222105 |sernav=China’s increasing political influence in the south Pacific has sparked an international response |malper=The Conversation |tarîx=2024-02-09 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Bluth |pêşnav=Christoph |paşnav2=Greene |pêşnav2=Owen }}</ref> Welat bi welatên ASEANê re û aboriyên sereke yên bi Amerîkaya Başûr re têkiliyên bazirganî yên bihêz heye û mezintirîn hevkarê bazirganî ya Brezîl, Şîlî, Perû, Ûrûguay, Arjentîn û çend welatên din e.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Garrison |pêşnav=Cassandra |sernav=In Latin America, a Biden White House faces a rising China |url=https://www.reuters.com/article/us-latam-usa-china-insight/in-latin-america-a-biden-white-house-faces-a-rising-china-idUSKBN28O18R |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}</ref> Di sala 2013an de, Çînê însiyatîfa rê û kemberê (BRI) daye destpêkirin ku însiyatîfeke mezin a avakirina binesaziyê ya gerdûnî ye ku salane bi qasî 50-100 milyar dolaran fînanse dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.brookings.edu/articles/seven-years-into-chinas-belt-and-road/ |sernav=Seven years into China’s Belt and Road |malper=Brookings |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}</ref> BRI dikare bibe yek ji mezintirîn planên pêşveçûnê di dîroka nûjen de.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lowyinstitute.org/publications/understanding-china-s-belt-road-initiative |sernav=Understanding China’s Belt and Road Initiative |malper=www.lowyinstitute.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Di şeş salên pêş de bi girîngî berfireh bûye û heta nîsana sala 2020an, 138 welat û 30 rêxistinên navneteweyî di nav xwe de girtiye. Ji xeynî bihêzkirina têkiliyên siyaseta derve, balê dikişîne ser avakirina rêyên veguhastinê yên bibandor, nemaze Rêya Hevrîşimê ya deryayî ku bi Rojhilata Afrîka û Ewropayê ve girêdayî ye. Lêbelê gelek deynên ku di çarçoveya bernameyê de hatine dayîn ne domdar in û Çîn bi hejmarek bangên ji bo sivikkirina deynan ji aliyê welatên deyndar ve rû bi rû maye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2007 |sernav=Africa's Silk Road : China and India's New Economic Frontier |url=https://hdl.handle.net/10986/7186 |kovar=handle.net |ziman=en-US |doi=10.1596/978-0-8213-6835-0 }}</ref> === Hêz === [[Wêne:Quadruple formation of J-20 at CCAS2023 (20230724100632).jpg|thumb|çep|Balafira şer a nepenî ya nifşê 5em a Chengdu J-20 ku yek ji balefirên şer ên Çînê ye]] Artêşa Çînê ku bi navê Artêşa Rizgariya Gel (ARG) wekê yek ji artêşên herî bihêz ên cîhanê tê dîtin û di salên 2015 û 2025an de bi awayeke bilez hatiye modernîzekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cfr.org/backgrounders/chinas-modernizing-military |sernav=China’s Modernizing Military {{!}} Council on Foreign Relations |malper=www.cfr.org |tarîx=2020-02-05 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Li gorî prensîba "partî hêzê birêve dibe", Partiya Kominîst a Çînê kontrola xwe yê mutleq a Artêşa Rizgariya Gel berdewam dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://foreignpolicy.com/2025/10/30/xi-purges-china-military-pla-ccp-power-control/ |sernav=Why Are China’s Generals So Quiet as Xi Purges Them? |malper=Foreign Policy |tarîx=2026-02-09 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Yuwen |pêşnav=Deng }}</ref> Ji sala 2024an vir ve artêş ji çar hêzan pêk tê ku di nav wan de hêza bejayî (PLAGF), hêza deryayî (PLAN), hêza hewayî (PLAAF) û hêza roketî (PLARF) hene. Her wiha çar baskên artêşê ya serbixwe heye ku hêza hewayî, hêza sîberfezayê, hêza piştgiriya agahdariyê û hêza piştgiriya lojîstîkî ya hevbeş hene ku sê hêzên despêkê ji hêza piştgiriya stratejîk a belavbûyî (PLASSF) hatine veqetandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://eng.chinamil.com.cn/CHINA_209163/TopStories_209189/16302105.html |sernav=Chinese PLA embraces a new system of services and arms: Defense spokesperson - China Military |malper=eng.chinamil.com.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> 2 milyon personelên artêşa ya çalak ên di erkê de de hene ku hejmara herî mezin a cîhanê ye. Hêz xwediyê sêyem stoka herî mezin a çekên kîmyayî yên cîhanê ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.visualcapitalist.com/which-countries-have-the-most-nuclear-weapons/ |sernav=Which Countries Have the Most Nuclear Weapons? |malper=Visual Capitalist |tarîx=2021-09-30 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Wallach |pêşnav=Omri }}</ref> û ji aliyê tonajê ve duyem mezintirîn hêza deryayî ya cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2021/03/05/china/china-world-biggest-navy-intl-hnk-ml-dst |sernav=Analysis: China has built the world’s largest navy. Now what’s Beijing going to do with it? |malper=CNN |tarîx=2021-03-06 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |paşnav=Lendon |pêşnav=Brad }}</ref> Her çiqas Enstîtuya Lêkolînên Aştiyê ya Navneteweyî ya Stokholmê (SIPRI) texmîn kiriye ku lêçûnên wê yên rastîn salane 314 milyar dolarê amerîkî bûn ku ev jî %12ê lêçûnên leşkerî yên cîhanî pêk tîne û %1.7ê GDPya welêt pêk tîne ku lêçûna leşkerî ya fermî ya Çînê ji bo sala 2024an bi tevahî 229 milyar dolarê amerîkî (1.67 trilyon Yuan) bû ku duyem sermiyana herî mezin a cîhanê ye. Li gorî parîteya hêza kirînê, sermiyana leşkerî ya Çînê ya sala 2024an bi qasî 567 milyar dolarê amerîkî bû. Her çiqas bi fermî du rêxistinên cuda bin jî û her du komîsyona leşkerî ya navendî ya Çînê endamên wan yek in, ji xeynî demên veguheztina serokatiyê û bi bandor wekê yek rêxistinê tevdigerin jî Artêşa Rizgariya Gel ji aliyê komîsyona leşkerî ya navendî ya Çînê ya partî û dewletê ve tê birêvebirin. Serokê komîsyona leşkerî ya navendî ya Çînê fermandarê giştî yê Artêşa Rizgariya Gel ye ku li gorî pergala berpirsiyariya serok kontrola mutleq li ser artêşê heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://asiasociety.org/policy-institute/what-chinas-new-central-military-commission-tells-us-about-xis-military-strategy |sernav=What China’s New Central Military Commission Tells Us About Xi’s Military Strategy {{!}} Asia Society |malper=asiasociety.org |tarîx=2022-10-27 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> === Pirsgirêkên civakî û siyasî yên mafên mirovan === [[Wêne:Hong Kong anti-extradition bill protest (48108594957).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji xwepêşandanên Hong Kongê ya salên 2019 û 2020]] Rewşa mafên mirovan li Çînê ji aliyê hikûmetên biyanî, ajansên çapemeniyê yên biyanî û rêxistinên sivîl ve rastî rexneyên girîng hatiye û îdia dikin ku binpêkirinên mafên sivîl ên berfireh ên wekê girtina bê darizandin, lixwe mikurhatinên bi zorê, îşkence, sînordarkirina mafên bingehîn û bikaranîna zêde ya cezayê mirinê hene.<ref name=":13"/><ref name=":14">{{Jêder-nûçe |sernav=Human rights in China |url=https://www.amnesty.org/en/location/asia-and-the-pacific/east-asia/china/ |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Amnesty International |ziman=en }}</ref> Ji destpêka xwe ve freedom house (mala azadiyê) di lêkolîna xwe ya azadiya li cîhanê de Çînê wekê welateke "ne azad" bi nav kiriye û di heman demê de Amnesty International li Çînê binpêkirinên girîng ên mafên mirovan belge kiriye.<ref name=":13"/><ref name=":14"/> Lêbelê destûra bingehîn a Çînê dibêje ku "mafên bingehîn" ên welatiyan azadiya ramanê, azadiya çapemeniyê, mafê darizandineke adil, azadiya dînî, mafê dengdanê ya gerdûnî û mafên milkê vedihewîne. Lêbelê di pratîkê de, ev xal parastineke girîng li dijî darizandina cezayî ji aliyê dewletê ve peyda nakin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/world-report/2022/country-chapters/china-and-tibet |sernav=World Report 2022: Rights Trends in China |malper=Human Rights Watch |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Her çiqas hinek rexneyên li ser polîtîkayên hikûmetê û Partiya Kominîst a Gel ya desthilatdar hatine tehemûlkirin jî, Çîn di warê sansûra axaftin û agahiyên siyasî di nav welatên herî dijwar ên cîhanê de ye û vê sansûrê bi awayeke bi rêkûpêk ji bo pêşîgirtina li çalakiyên kolektîv tê bikar anîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Gary |paşnav2=Pan |pêşnav2=Jennifer |paşnav3=Roberts |pêşnav3=Margaret E. |tarîx=2013 |sernav=How Censorship in China Allows Government Criticism but Silences Collective Expression |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-political-science-review/article/abs/how-censorship-in-china-allows-government-criticism-but-silences-collective-expression/C7EF4A9C9D59425C2D09D83742C1FE00 |kovar=American Political Science Review |ziman=en |cild=107 |hejmar=2 |rr=326–343 |doi=10.1017/S0003055413000014 |issn=0003-0554 }}</ref> Hikûmeta Partiya Kominîst a Çînê xwepêşandan û nerazîbûnên gel ên ku ew wekê gefek potansiyel ji bo "îstîqrara civakî" dibîne û tepeser dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.chathamhouse.org/sites/default/files/public/Research/Asia/1012ecran_gobelong.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.chathamhouse.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Çîn her wiha toreke çavdêriyê ya mezin a kamerayan, nivîsbarên naskirina rû, sensoran û çavdêriya teknolojiya kesane wekê amûrek kontrola civakî ya kesên ku li welêt dijîn bikar tîne.<ref name="Qian2022"/> Çîn bi awayeke bi rêkûpêk bi tepeserkirineke berfireh û binpêkirina mafên mirovan ê li Tibet û Xinjiangê hatiye tawanbarkirin ku hejmareke girîng ji kêmneteweyên etnîkî lê dijîn ku di nav de serkutkirinên tund ên polîsan û tepeserkirina dînî heye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2013-06-27 |sernav=China resettles two million Tibetans, says Human Rights Watch |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-23081653 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2013-06-29 |sernav=China steps up operations in Xinjiang |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-23112177 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Pudong Shanghai November 2017 panorama.jpg|thumb|Dimenek ji Lujiazui ya Şanghayê ku navenda aborî ya Çînê ye.]] Çîn ji aliyê GDPya nomînal ve xwediyê duyem aboriya herî mezin a cîhanê ye û ji aliyê hêza kirînê ve jî xwediyê yek ji mezintirîn aboriya cîhanê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=McCurry |pêşnav=Justin |paşnav2=Kollewe |pêşnav2=Julia |tarîx=2011-02-14 |sernav=China overtakes Japan as world's second-largest economy |url=https://www.theguardian.com/business/2011/feb/14/china-second-largest-economy |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true |sernav=GDP, PPP (current international $) {{!}} Data |malper=data.worldbank.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-us |roja-arşîvê=2019-02-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190219072932/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji sala 2022an vir ve, Çîn li gorî GDPya nomînal nêzîkî ji %18ê aboriya cîhanî pêk aniye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=World Economic Outlook Database |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=IMF |ziman=en }}</ref> Di heman demê de Çîn yek ji aboriyên mezin ên cîhanê ye ku bi awayeke bilez mezin dibe ku mezinbûna Çînê ya aborî ji dema destpêkirina siyaseta reform û vekirinê di sala 1978an de hema hema bi awayeke berdewamî ji sedî 5 zêdetir e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Overview |url=https://www.worldbank.org/en/country/china/overview |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=World Bank |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG?end=2016&locations=CN&start=1961&year_high_desc=true |sernav=GDP growth (annual %) - China {{!}} Data |malper=data.worldbank.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Li gorî daneyên Bankeya Cîhanê, GDPya Çînê ji di sala 1978an 150 milyar dolarê amerîkî bû û di sala 2024an de jî gihîştiye 18.74 trilyon dolarê amerîkî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?locations=CN |sernav=GDP (current US$) {{!}} Data |malper=data.worldbank.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-us }}</ref> Ji aliyê GDPya nomînal a serê kesî ve, welat di rêza 78an de ye ku bi vê awayê bûye welatekî bi dahata navîn a jorîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true |sernav=GDP per capita, PPP (current international $) {{!}} Data |malper=data.worldbank.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-us |roja-arşîvê=2019-09-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190902074129/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji 500 şîrketên herî mezin ên cîhanê, baregeha 135 ji wan li Çînê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Global 500 |url=https://fortune.com/ranking/global500/ |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Fortune |ziman=en }}</ref> Çîn di seranserê dîroka Rojhilata Asyayê û gerdûnî de yek ji hêzên aborî yên pêşeng ên cîhanê bû. Di piraniya du hezar salên borî de, welat yek ji mezintirîn aboriyên cîhanê bû ku di van serdeman de pêşketinên geşbûn û paşketinê dîtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://piketty.pse.ens.fr/files/Maddison98.pdf |sernav=Ghostarchive |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2022-10-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20221009221041/http://piketty.pse.ens.fr/files/Maddison98.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Ji dema ku reformên aborî di sala 1978an de dest pê kiriye, Çîn bûye aboriyeke pir cihêreng û yek ji lîstikvaneke herî bi bandorên bazirganiya navneteweyî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.sagepub.com/action/cookieAbsent |sernav=Sage Journals: Discover world-class research |malper=Sage Journals |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |doi=10.1521/siso.2009.73.2.235 }}</ref> Çîn bi fermî sîstema xwe ya aborî wekê aboriya bazara sosyalîst bi nav dike. Çîn a roja îro pir caran wekê mînakek kapîtalîzma dewletê an jî kapîtalîzma dewleta partîzanî hatiye binavkirin ku hem hêzên bazarê û hem jî dewlet di aboriyê de roleke sereke dilîzin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pearson |pêşnav=Margaret |paşnav2=Rithmire |pêşnav2=Meg |paşnav3=Tsai |pêşnav3=Kellee S. |tarîx=2021-09-01 |sernav=Party-State Capitalism in China |url=https://online.ucpress.edu/currenthistory/article/120/827/207/118341/Party-State-Capitalism-in-China |kovar=Current History |ziman=en |cild=120 |hejmar=827 |rr=207–213 |doi=10.1525/curh.2021.120.827.207 |issn=0011-3530 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pearson |pêşnav=Margaret M. |paşnav2=Rithmire |pêşnav2=Meg |paşnav3=Tsai |pêşnav3=Kellee S. |tarîx=2022-10-01 |sernav=China's Party-State Capitalism and International Backlash: From Interdependence to Insecurity |url=https://direct.mit.edu/isec/article/47/2/135/113544/China-s-Party-State-Capitalism-and-International |kovar=International Security |ziman=en |cild=47 |hejmar=2 |rr=135–176 |doi=10.1162/isec_a_00447 |issn=0162-2889 }}</ref> Çîn xwedî gelek saziyên dewletê ye ku dewlet di sektorên stratejîk ên "stûnî" yên wekê binesazî, telekomunîkasyon, darayî, hilberîna enerjiyê û pîşesaziyên giran de serdest e.<ref name="Heilmann2018"/> Hikûmeta Çînê ji bo rêberiya aboriya welêt planên di heyama pênc salan de derdixe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/economy/china-economy/article/3307338/china-adds-nearly-2-million-private-firms-first-quarter-calls-support-rise |sernav=China adds 1.98 million private firms in first quarter as calls for support rise |malper=South China Morning Post |tarîx=2025-04-22 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Karsaziya taybet pir berfireh bûye ku di sala 2025an de li Çînê nêzîkî 57 milyon karsaziyên taybet hatine tomarkirin. Li gorî amarên fermî, şîrketên taybet ji %60î zêdetir ji GDPya Çînê pêk anîne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=China Crackdowns Shrink Private Sector’s Slice of Big Business |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-03-29/china-crackdowns-shrink-private-sector-s-slice-of-big-business?leadSource=uverify%20wall |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Bloomberg.com |ziman=en }}</ref> == Demografî == Li gorî hêjmartina nifûsa Çînê ya sala 2020an nifûsa welat bi qasî 1.411.778.724 kes hatiye tomarkirin. Nêzîkî ji %17,95 14 salî ne an jî biçûktirin, ji %63,35 di navbera 15 û 59 salî de ne ji û %18,7e jî ji 60 salî mezintir bûn.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |sernav=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 2) |malper=www.stats.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Di navbera salên 2010 û 2020an de, rêjeya zêdebûna nifûsê ya navînî %0,53 bû.<ref name=":6" /> Ji sala 2022an vir ve, li welêt rêjeya mirinan ji rêjeya jidayîkbûnê zêdetir bûne.<ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/china-population-shrinks-births-tax-condoms-868cd1ffc949af5a2e94c523e750e97e |sernav=China's population falls again as births drop to lowest rate since 1949 communist revolution |malper=AP News |tarîx=2026-01-19 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Di sala 2023an de, rêjeya giştî ya zayînê wekê j 1,09 hatiye ragihandin ku di nav rêjeya herî nizm ên cîhanê de cih digire.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-07-17 |sernav=FOLLICULAR OUTPUT RATE, FOLLICULAR-OOCYTE-INDEX, AND OOCYTE RETRIEVED PER FOLLICLE: A NARRATIVE REVIEW |url=https://doi.org/10.48047/ecb/2023.12.si6.667 |kovar=EuropeanChemicalBulletin |cild=12 |hejmar=si6 |doi=10.48047/ecb/2023.12.si6.667 }}</ref> Di sala 2023an de, buroya neteweyî ya statîstîkan texmîn kiriye ku nifûs welat ji sala 2021ê heta 2022an 850.000 kêm bûye ku ev yekem kêmbûna ji sala 1961ê vir ve ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-64300190 |sernav=China's population falls for first time since 1961 |malper=www.bbc.com |tarîx=2023-01-17 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-GB }}</ref> Di sala 2025an de nifûsa Çînê bi fermî gihîştiye 1,404 milyar kesê û hêjmara jidayikbûnê 7,92 milyon zarok bûn ku ev rêjeya jidayikbûnê ya herî nizm a tomarkirî ji herî kêm a ji sala 1949an vir ve ye.<ref name=":8" /> Ji ber fikarên li ser zêdebûna nifûsê, dewleta Çînê di salên 1970î de li welat sinoreke ji bo du zarokan li ser malbatên li seranserê welat ferz kiriye û di sala 1979an de dest bi parêzvaniya sinoreke hinek hişktir a ji bo zarokek ji bo her malbatê kiriye. Lê belê ji nîvê salên 1980î pê ve, ji ber nepopulerbûna sinorên hişk, Çînê dest bi hinek îstîsnayên mezin kiriye, nemaze li deverên gundewarî yên ku di encamê de ji nîvê salên 1980an heta 2015an polîtîkayeke "1,5" zarokan bû; kêmneteweyên etnîkî jî ji sinorên yek zarokî azad bûn. Sistkirina din a girîng a siyasetê di meha kanûna sala 2013an de hatiye pejirandin ku yek ji dêûbavan zarokê yekane be, rê daye malbatan ku du zarokan bînin dinyayê.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1991-01-01 |sernav=Religion in China today: policy and practice |url=https://doi.org/10.5860/choice.28-2688 |kovar=Choice Reviews Online |cild=28 |hejmar=05 |rr=28–2688-28-2688 |doi=10.5860/choice.28-2688 |issn=0009-4978 }}</ref> Di sala 2016an de, siyaseta yekzarokî wekê siyaseta duzarokî hatiye guhertin.<ref name=":12">{{Jêder-nûçe |tarîx=2021-05-31 |sernav=China introduces three-child policy in response to ageing population |url=https://www.abc.net.au/news/2021-05-31/china-introduces-three-child-policy/100179832 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}</ref> Ji ber bi temenbûna nifûsê, di gulana sala 2021ê de polîtîkayeke sêzarokî hatiye ragihandin û di tîrmeha sala 2021ê de, hemî sinorên mezinahiya malbatê û her wiha cezayên ji bo derbaskirina wan hatine rakirin.<ref name=":12"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2021/07/21/china-scraps-fines-for-families-violating-childbirth-limits.html |sernav=China scraps fines, will let families have as many children as they'd like |malper=CNBC |tarîx=2021-07-21 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |paşnav=Cheng |pêşnav=Evelyn }}</ref> Li gorî komek zanyaran, sinorên yek zarokî bandorek zêde li ser zêdebûna nifûsê an jî zêdebûna giştî ya nifûsê nekiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Feng |pêşnav=Wang |paşnav2=Cai |pêşnav2=Yong |paşnav3=Gu |pêşnav3=Baochang |tarîx=2013 |sernav=Population, Policy, and Politics: How Will History Judge China's One‐Child Policy? |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1728-4457.2013.00555.x |kovar=Population and Development Review |ziman=en |cild=38 |hejmar=s1 |rr=115–129 |doi=10.1111/j.1728-4457.2013.00555.x |issn=0098-7921 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |doi=10.1086/681664 |pmc=6701844 |pmid=31431804 }}</ref> Lêbelê ev zanyar rastî nerazîbûnan hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Goodkind |pêşnav=Daniel |tarîx=2017-08-01 |sernav=The Astonishing Population Averted by China’s Birth Restrictions: Estimates, Nightmares, and Reprogrammed Ambitions |url=https://read.dukeupress.edu/demography/article/54/4/1375/167729/The-Astonishing-Population-Averted-by-China-s |kovar=Demography |ziman=en |cild=54 |hejmar=4 |rr=1375–1400 |doi=10.1007/s13524-017-0595-x |issn=0070-3370 }}</ref> Dibe ku ev polîtîka, digel vebijarka kevneşopî ya ji bo kuran, bibe sedema nehevsengiyek di rêjeya zayendî ya di dema jidayikbûnê de.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/1480778/Shortage-of-girls-forces-China-to-criminalise-selective-abortion.html |sernav=Shortage of girls forces China to criminalise selective abortion {{!}} Ghostarchive |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2022-01-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20220109050146/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/1480778/Shortage-of-girls-forces-China-to-criminalise-selective-abortion.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2007-01-12 |sernav=Chinese facing shortage of wives |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/6254763.stm |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-GB }}</ref> Di hêjmartina nifûsa ya sala 2020an hatiye dîtin ku mêr ji %51.2ê nifûsa giştî pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817189.html |sernav=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 4) |malper=www.stats.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Lêbelê rêjeya zayendan a Çînê ji sala 1953an, dema ku mêr %51.8ê nifûsê pêk tînin, hevsengtir e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.xinhuanet.com/english2010/china/2011-04/28/c_13850191.htm |sernav=Chinese mainland gender ratios most balanced since 1950s: census data |malper=news.xinhuanet.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |archive-date=2013-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130724193230/http://news.xinhuanet.com/english2010/china/2011-04/28/c_13850191.htm |url-status=dead }}</ref> {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} === Etnîsîte === Çîn bi qanûnî 56 komên etnîkî yên cuda nas dike ku Zhonghua minzu pêk tînin. Mezintirîn ji van neteweyan çîniyên Han in ku ji ji %91ê nifûsa giştî ya welat pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |sernav=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 2) |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2021-05-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210511104840/http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Çîniyên han koma etnîkî ya herî mezin a cîhanê ye<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Lilly |pêşnav=Amanda |tarîx=2009-07-08 |sernav=A Guide to China's Ethnic Groups |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/07/08/AR2009070802718.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref> ku ji xeynî Tibet, Xinjiang,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China's geography: globalization and the dynamics of political, economic, and social change |url=https://archive.org/details/chinasgeographyg0000unse |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2011 |isbn=978-0-7425-6782-5 |çap=2 |cih=Lanham, Md }}</ref> Linxia<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zhang |pêşnav=Bo |paşnav2=Druijven |pêşnav2=Peter |paşnav3=Strijker |pêşnav3=Dirk |tarîx=2018-01-02 |sernav=A tale of three cities: negotiating ethnic identity and acculturation in northwest China |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/08873631.2017.1375779 |kovar=Journal of Cultural Geography |ziman=en |cild=35 |hejmar=1 |rr=44–74 |doi=10.1080/08873631.2017.1375779 |issn=0887-3631 }}</ref> û parêzgehên xweser ên wekê Xishuangbanna, li her deverê din ên Çînê ji komên etnîkî yên din zêdetir in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cases.open.ubc.ca/ecosystem-services-and-management-of-long-forest-created-by-dai-indigenous-people-in-xishuangbanna-china/ |sernav=UBC |malper=cases.open.ubc.ca |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2020an kêmneteweyên etnîkî ji %10 kêmtir ji nifûsa Çînê pêk tînin.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |sernav=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 2) |malper=www.stats.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Li gorî hêjmara nifûsê ya sala 2010an, nifûsa han 60.378.693 kes an jî ji %4.93 zêde bûye ku di heman demê de nifûsa 55 kêmneteweyên neteweyî bi hev re 11.675.179 kes an jî ji %10.26 zêde bûye.<ref name=":9" /> Li gorî daneyên sala 2020an, bi tevahî 845.697 welatiyên biyanî li Çînê dijîn.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817193.html |sernav=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 8) |malper=www.stats.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> === Ziman === Li Çînê 292 zimanên zindî hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=cn |sernav=Redirecting |malper=www.ethnologue.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Zimanên ku herî zêde tên axaftin zimanê şaxa sînî ya malbata zimanên çînî-tîbetî ne ku mandarînî (ji hêla %80ê nifûsê ve tê axaftin) û cureyên din ên zimanê çînî dihewîne ku di nav de jîn, wu, mîn, hakka, yue, xîang, gan, hui, pîng û tuhua yên nedabeşkirî (Shaozhou Tuhua û Xiangnan Tuhua) hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Language planning and policy in Asia |url=https://archive.org/details/languageplanning0000unse_z6n2 |weşanger=Multilingual Matters |tarîx=2008 |isbn=978-1-84769-095-1 |cih=Bristol, UK ; Buffalo, NY |paşnavê-edîtor=Kaplan |pêşnavê-edîtor=Robert B. |series=Language planning and policy |paşnavê-edîtor2=Baldauf |pêşnavê-edîtor2=Richard B. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://en.people.cn/n3/2020/1016/c90000-9769716.html |sernav=Over 80 percent of Chinese population speak Mandarin - People's Daily Online |malper=en.people.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Zimanên şaxa tibeto-burmanyayê ku di nav de tibetî, qînang, naxî û yi, li seranserê deşta tîbetî û yunnan-guîzhouyê têne axaftin. Zimanên kêmneteweyên etnîkî yên din li başûrê rojavayê Çînê zhuang, thai, dong û sui yên malbata tai-kadai, mîao û yao yên malbata hmong-mien û wa yên malbata awîstroasyatîk in.<ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://www.chinadaily.com.cn/m/gansu/2015-11/17/content_22479011.htm |sernav=Yugur people and Sunan Yugur autonomous county |malper=www.chinadaily.com.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Li seranserê bakurê rojhilat û bakurê rojavayê Çînê, komên etnîkî yên herêmî bi zimanên altyî diaxivin ku di nav de mançûrî, mongolî û çend zimanên tirkiyên ûygûrî, qazaxî, qirgizî, salarî û yûgûriya rojava heye.<ref name=":15"/> Gelên xwemaliyên Taywanê, tevî nifûseke piçûk li ser axa sereke, bi zimanên awusturnî diaxivin. Çînîya standard cureyekî ku li ser zaravayê Pekînê ya mandarînê hatiye avakirin ku zimanê neteweyî yê Çînê ye û xwedî statûya fermî ya de facto ye. Zarava wekê lingua franca di navbera mirovên xwedî paşxaneyên zimanî yên cuda de tê bikar anîn. Li herêmên xweser ên Çînê, zimanên din jî dikarin wekî lingua franca xizmet bikin ku wekê zimanê ûygurî li Xinjiangê ku xizmetên hikûmetê bi zimanê ûygurî bi destûrî hatine garantîkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Xinjiang conflict: Uyghur identity, language policy, and political discourse |url=https://archive.org/details/xinjiangconflict0000dwye |paşnav=Dwyer |pêşnav=Arienne M. |weşanger=East-West Center Washington |tarîx=2006 |isbn=978-1-932728-28-6 |çap=reprinted |cih=Washington, DC |series=Policy studies }}</ref> === Dîn === [[Wêne:Distribution of religions in China.png|thumb|Belavbûna erdnîgarî ya dînî ya li Çînê.]] [[Wêne:Wudang Mountain (54131067531).jpg|thumb|Perestgeha Taoîst a li ser çiyayên Wudang a li Hubeiyê.]] Her çend rêxistinên dînî yên ku destûra fermî wernegirin jî dikarin rastî çewisandina dewletê werin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.npc.gov.cn/npc/index.html |sernav=中国人大网 |malper=www.npc.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Li gel van yekan her çiqas azadiya dînî ji aliyê destûra bingehîn a Çînê ve hatiye garantîkirin di warê azadiya dînî de hinek pirsgirêk berdewam dikin. Hikûmeta welêt bi fermî ateîst e û Partiya Komunîst a Çînê ji endamên xwe dixwaze ku ateîst bin. Karûbarên dînî û mijarên li welêt ji aliyê rêveberiya karûbarên dînî ya neteweyî ve ku di bin daîreya xebatê ya eniya yekbûyî ya Partiya Kominîst a Çînê de ye, têne çavdêrîkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sara.gov.cn/ |sernav=国家宗教事务局 |malper=www.sara.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Di dirêjahiya hezar salan de, şaristaniya çînî ji aliyê tevgerên dînî yên cûrbecûr ve hatiye bi bandor kirin. "Sê doktrînên" konfuçyusîzm, taoîzm û budîzmê di dîrokê de awa dane çanda çînî ku çarçoveyek teolojîk û ruhanî ya dinê kevneşopî dewlemend kirine ku vedigere serdema destpêkê ya xanedaniya Shang û Zhouyê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese religion: a contextual approach |paşnav=Yao |pêşnav=Xinzhong |weşanger=New York : Continuum |tarîx=2010 |isbn=978-1-84706-475-2 |cih=London |paşnav2=Zhao |pêşnav2=Yanxia }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese religions in contemporary societies |url=https://archive.org/details/chinesereligions0000unse |weşanger=ABC-CLIO |tarîx=2006 |isbn=978-1-85109-626-8 |cih=Santa Barbara, CA |paşnavê-edîtor=Miller |pêşnavê-edîtor=James }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Religious Diversity and Public Religion in China |url=https://archive.org/details/religiousdiversi0000xiez |paşnav=Xie |pêşnav=Zhibin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2006 |isbn=978-0-7546-5648-7 |cih=Brookfield }}</ref> Di nav kultên herî populer ên dînê gelêrî de yên împeratorê Zer ku nûnertiya Xwedayê ezmanan û yek ji du bavikên îlahî yên gelê Çînî ye ku Mazu (xwedawenda deryayan), Guandi (xwedayê şer û karsaziyê), Caishen (xwedayê serfirazî û dewlemendiyê), Pangu û gelekên din hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://afe.easia.columbia.edu/cosmos/main/spirits_of_chinese_religion.pdf |sernav=easia.columbia.edu |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2022-10-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20221009221020/http://afe.easia.columbia.edu/cosmos/main/spirits_of_chinese_religion.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di dehsalên destpêkê yên sedsala 21an de, hikûmeta Çînê bi vejandina dînên gelêrî eleqedar bûye - wan bi fermî wekî "baweriyên gelêrî" ji dînên doktrînî cuda nas kiriye û pir caran wan ji nû ve di formên dînên sivîl ên "pir bi baldarî hatine amadekirin" de ji nû ve ava kiriye - û her weha bi pêşvebirina neteweyî û navneteweyî ya budîzmê re eleqedar bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The construction of racial identities in China and Japan |weşanger=Hong Kong University Press |tarîx=1997 |isbn=978-962-209-443-7 |cih=Hong Kong |paşnavê-edîtor=Dikötter |pêşnavê-edîtor=Frank }}</ref> Çîn malavanê gelek ji peykerên dînê yên herî bilind ên cîhanê ye ku ev peyker nûnertiya xwedayên gelêrî ya çînî yan jî ronakbîrên budîzmê dikin ku peykera herî bilind Bûdaya Perestgeha Biharê ya li Henanê ye. Ji ber pênaseyên tevlihev û cûda yên dîn û xwezaya belavbûyî ya kevneşopiyên dînî yên çînî, berhevkirina statîstîkên li ser girêdayîbûna dînî li Çînê dijwar e. Zanyar destnîşan dikin ku li Çînê sinorek zelal di navbera her sê doktrînan û pratîkên dînê yên gelêrî yên herêmî de tunene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese religion: a contextual approach |paşnav=Yao |pêşnav=Xinzhong |weşanger=Continuum |tarîx=2010 |isbn=978-1-84706-475-2 |cih=London |paşnav2=Zhao |pêşnav2=Yanxia }}</ref> Dînên çînî an jî hinek ji rêbazên wan dikarin wekê ne-teîst û humanîst werin pênasekirin ku ew nabêjin afirîneriya îlahî bi tevahî transandantal e lê ew di cîhanê de û bi taybetî ji bo mirovan xwezayî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www2.kenyon.edu/Depts/Religion/Fac/Adler/Writings/Non-theistic.pdf |sernav=kenyon.edu |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2022-10-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20221009221034/http://www2.kenyon.edu/Depts/Religion/Fac/Adler/Writings/Non-theistic.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Ev baweriyên tenê nînin û pir caran ev baweriyên li hev dicivin ji ber ku beşdar di heman demê de xwedî gelek baweriyan in. Wek mînak ji wan ji %33ê ku baweriya xwe bi buda tînin, beşek girîng baweriya xwe bi taoîst, Îsa Mesîh, katolîk û bi Xwedê jî tînin. Dînê gelêrî ya Çînî di heman demê de ji cûrbecûr tevgerên rêxistinkirî yên doktrînî yên rizgarker pêk hatiye ku ji Xanedaniya Song vir ve derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ownby |pêşnav=David |tarîx=1995 |sernav=The Heaven and Earth Society as Popular Religion |url=https://read.dukeupress.edu/journal-of-asian-studies/article/54/4/1023/337156 |kovar=The Journal of Asian Studies |ziman=en |cild=54 |hejmar=4 |rr=1023–1046 |doi=10.2307/2059958 |issn=0021-9118 }}</ref> Herwiha li Çînê kêmneteweyên etnîkî hene ku dînên xwe yên xwemalî diparêzin ku di heman demê de dînên sereke yên ku taybetmendiya komên etnîkî yên taybetî ne budîzma tîbetî di nav tîbetiyan, mongolan û yuguran de heye û îslam jî di nav gelên hui, ûygur, kazak û qirgiz û etnîsîteyên din ên li herêmên bakur û bakurê rojavayê welêt de hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antaranews.com/berita/2202994/menjumpai-etnis-yugur-di-atas-ketinggian-3830-mdpl-puncak-bars-snow |sernav=Menjumpai etnis Yugur di atas ketinggian 3.830 mdpl puncak Bars Snow |malper=Antara News |tarîx=2021-06-10 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=id |paşnav=antaranews.com }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dewereldmorgen.be/artikel/2024/03/10/op-bezoek-bij-de-oeigoeren-in-xinjiang |sernav=Op bezoek bij de Oeigoeren in Xinjiang {{!}} De Wereld Morgen |malper=www.dewereldmorgen.be |tarîx=2024-03-10 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=nl }}</ref> === Perwerdehî === [[Wêne:Campus of Peking University.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji wargeha Zanîngeha Pekînê]] Perwerdehiya mecbûrî li Çînê ji dibistana seretayî û dibistana navîn pêk tê ku zarok ji temenê 6 saliya xwe heta 15 saliya xwe, bi tevahî neh sal perwerdehî dibînin. Gaokao, ezmûna ketina zanîngehên neteweyî ya Çînê, ji bo ketina piraniya saziyên xwendina bilind şerteke pêşîn e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://en.moe.gov.cn/documents/reports/202304/t20230403_1054100.html |sernav=Statistical report on China’s educational achievements in 2022 - Ministry of Education of the People's Republic of China |malper=en.moe.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Perwerdehiya pîşeyî ji bo xwendekarên asta navîn û bilind peyda dibe.<ref name=":0" /> Her sal zêdetirî 10 milyon xwendekarên çînî ji zanîngehên pîşeyî mezûn dibin. Di sala 2024an de, nêzîkî ji %92,0ê xwendekaran perwerdehiya xwe li dibistana navîn a sê-salî berdewam kirin ku di heman demê de ji %60,8ê ji wan mezûnên dibistana navîn di perwerdehiya bilind de qeydkirî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.moe.gov.cn/jyb_sjzl/sjzl_fztjgb/202506/t20250611_1193760.html |sernav=2024年全国教育事业发展统计公报 - 中华人民共和国教育部政府门户网站 |malper=www.moe.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Çîn xwedî sîstema herî mezin ê perwerdehiyê ya cîhanê ye ku li gorî daneyên sala 2024an nêzîkî 287 milyon xwendekar û 18,85 milyon mamosteyên tamdemî li zêdetirî 470.300 dibistanan perwerdeyî dane xwendekaran.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.unicef.org/eap/media/9321/file/Sit%20An%20-%20China%20Case%20Study.pdf |sernav=unicef.org |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2022-10-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20221009221017/https://www.unicef.org/eap/media/9321/file/Sit%20An%20-%20China%20Case%20Study.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Veberhênana salane ya perwerdehiyê di sala 2003an de 50 milyar dolarê amerîkî bû û di sala 2020an de ev hêjmar derketiye 817 milyar dolarê amerîkî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/interactive/2013/01/16/business/In-Education-China-Takes-the-Lead.html |sernav=In Education, China Takes the Lead |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Lêbelê di xercên perwerdehiyê de newekheviyek hê jî heye. Di sala 2010an de, xercên salane yên perwerdehiyê ji bo her xwendekarekî dibistana navîn li Pekînê bi tevahî 20,023 ¥ bû lê li Guizhou ku yek ji parêzgehên herî xizan e, ew tenê bi tevahî 3.204 ¥ bû. Rêjeya xwendin û nivîsandinê li Çînê bi awayekî berbiçav zêde bûye ku ev rêje di sala 1949an ji %20 ê ji nifûsa welat, di sala 1979an ji %65.5 ê ji nifûsa welat û di sala 2020an de jî ev rêje gihiştiye ji %97ê ji nifûsa welat.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=49 myths about China |url=https://archive.org/details/49mythsaboutchin0000galt |paşnav=Galtung |pêşnav=Marte Kjær |weşanger=Rowman & Littlefield |tarîx=2015 |isbn=978-1-4422-3622-6 |cih=Lanham ; Boulder ; New York ; London |paşnav2=Stenslie |pêşnav2=Stig }}</ref><ref name=":16">{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Ji sala 2024an pê ve, li Çînê zêdetirî 3.167 zanîngeh hene û zêdetirî 47,6 milyon xwendekar li Çîna sereke qeydkirî ne ku bi vê yekê Çînê bûye xwediyê sîstema herî mezin ê xwendina bilind ê cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.moe.gov.cn/jyb_xxgk/s5743/s5744/202506/t20250627_1195683.html |sernav=全国高等学校名单 - 中华人民共和国教育部政府门户网站 |malper=www.moe.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260409215750/http://www.moe.gov.cn/jyb_xxgk/s5743/s5744/202506/t20250627_1195683.html |roja-arşîvê=2026-04-09 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.chinadaily.com.cn/a/202012/03/WS5fc86ab2a31024ad0ba9999e.html |sernav=China's higher education system is world's largest, officials say |malper=www.chinadaily.com.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 |paşnav=关晓萌 }}</ref> Ji sala 2025an pê ve, Çîn xwediyê hejmara herî zêde ya zanîngehên xwedî asta bilind ên li cîhanê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://clarivate.com/news/u-s-news-releases-2025-2026-best-global-universities-rankings/ |sernav=U.S. News Releases 2025-2026 Best Global Universities Rankings {{!}} Clarivate |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cwur.org/media.php |sernav=Media {{!}} CWUR {{!}} Center for World University Rankings |malper=cwur.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Ji sala 2025an pê ve, 2 zanîngehên Çînê di nav 20 zanîngehên herî baş ên cîhanê de bû, 5 ji zanîngehan di nav 50 zanîngehên herî baş ê cîhanê de bû û 19 zanîngehên Çînê di nav 200 zanîngehên herî baş ê cîhanê de bûn û di warê nûnertiya giştî de di lîsteya giştî ya zanîngehên herî baş de ku sîstemeke lîsteya ya tevlihev e ku sê ji lîsteyên zanîngehên herî bibandor ên cîhanê (ARWU+QS+THE) dihewîne ku tenê li pêy Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.unsw.edu.au/research/artu |sernav=ARTU - UNSW Research |malper=UNSW Sites |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Li gorî lîsteya zanîngehên cîhanê ya Times Higher Education û li gorî lîsteya akademîk a zanîngehên cîhanê, Çîn malavanê du zanîngehên herî pilebilind (Zanîngeha Tsinghua û Zanîngeha Pekînê) li Asya û welatên pêşketî yê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/latest/world-ranking |sernav=World University Rankings 2026 |malper=Times Higher Education (THE) |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.shanghairanking.com/rankings/arwu/2025 |sernav=ShanghaiRanking's Academic Ranking of World Universities |malper=www.shanghairanking.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Ev zanîngeh endamên Koma C9e ne ku hevpeymaniyek ji zanîngehên elît ên çînî ye ku perwerdehiyek berfireh û pêşeng pêşkêş dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timeshighereducation.com/news/eastern-stars-universities-of-chinas-c9-league-excel-in-select-fields/415193.article |sernav=Eastern stars: Universities of China's C9 League excel in select fields |malper=Times Higher Education (THE) |tarîx=2011-02-17 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> === Tenduristî === [[Wêne:China, Trends in the Human Development Index 1970-2010.png|thumb|Grafîka ku bilindbûna endeksa pêşveçûna mirovan a Çînê ji sala 1970an heta sala 2010an nîşan dide]] Komîsyona Tenduristiya Neteweyî, bi hevpîşeyên xwe yên di komîsyonên herêmî de, çavdêriya pêdiviyên tenduristiyê ya nifûsê dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://en.nhc.gov.cn/2018-09/22/c_74499.htm |sernav=What we do |malper=en.nhc.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Ji destpêka salên 1950î uan vir ve, girîngîdana li ser tenduristiya giştî û dermanên pêşîlêgirtinê nexweşiyan di siyaseta tenduristiyê ya Çînê de cih girtiye. Partiya komunîst kampanyaya tenduristiyê ya welatparêz daye destpêkirin ku armanc ew bû ku rewşa paqijiyê û paqijiyê baştir bike û her wiha armanc vê kampanyayê dermankirin û pêşîgirtina li gelek nexweşiyan bû. Nexweşiyên wekî kolerayê, tîfoyê û taya sor ku berê li Çînê belav bibûn, bi kampanyayê hema hema bi tevahî ji holê hatiye rakirin. Her çend gelek xizmetên tenduristiyê yên giştî yên belaş ên ku li gundan dihatin peyda kirin jî winda bûne jî piştî ku Deng Xiaoping di sala 1978an de dest bi reformên aborî kiriye, tenduristiya gelê Çînê bi feydeya xwarina çêtir bi awayeke bilez baştir bûye. Lênihêrîna tenduristiyê li Çînê bi piranî taybet bû û qelîteya lêhirîna tenduristiyê gelek zêde bû. Di sala 2009an de, hikûmetê destpêşxeriyek sê-salî ya berfireh ji bo dabînkirina lênêrîna tenduristiyê bi nirxa 124 milyar dolarê amerîkî daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aXFagkr3Dr6s |sernav=China’s $124 Billion Health-Care Plan Aims to Boost Consumption - Bloomberg |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2013-10-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131029211403/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aXFagkr3Dr6s |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Heta sala 2011an, kampanya bûye sedema ku ji %95ê nifûsa Çînê xwedî sîgortaya tenduristiyê ya bingehîn be.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nytimes.com/roomfordebate/2011/11/01/is-china-facing-a-health-care-crisis/chinas-health-care-reform-far-from-sufficient |sernav=China's Health Care Reform: Far From Sufficient |malper=www.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Heta sala 2022an, Çîn xwe wekî hilberîner û hinardekarekî sereke yê dermanan daye naskirin û di sala 2017an de nêzîkî ji %40ê berhemên çalak ên dermanan hilberandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://asia.nikkei.com/static/vdata/infographics/chinavaccine-3/ |sernav="The great medicines migration" |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2024-09-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240929063530/https://asia.nikkei.com/static/vdata/infographics/chinavaccine-3/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Ji sala 2024an vir ve li Çînê temenê jiyanê ji 79 salan zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.nhc.gov.cn/2025-03/10/c_86403.htm |sernav=China's average life expectancy reaches 79 years in 2024: health official |malper=en.nhc.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Ji sala 2023an pê ve, rêjeya mirina dergûşan ji hezar dergûşan 5 e.<ref name=":16"/> Ev her du rêje ji salên 1950î vir ve bi girîngî ber başbûnê ve çûye. Rêjeyên kêmbûna mezinbûnê, rewşek bû ku ji ber kêmbûna xurekê çêdibe, di sala 1990an ji %33,1 2024an daketiye %4,5an.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |doi=10.1126/science.336.6080.402 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ourworldindata.org/grapher/share-of-children-younger-than-5-who-suffer-from-stunting |sernav=Malnutrition: Share of children who are stunted |malper=Our World in Data |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Tevî başbûnên girîng di tenduristiyê de û avakirina baregehên bijîşkî yên pêşketî, li Çînê gelek pirsgirêkên tenduristiya giştî yên nû derdikevin holê ku di nav van de nexweşiyên respirasyonê yên ji ber qirêjiya hewayê ya berbelav, bi sed milyonan cixarekêş û zêdebûna qelewbûna di nav ciwanên bajarî de hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/SPECIALS/1999/china.50/dispatches/09.23.health/ |sernav=CNN In-Depth Specials - Visions of China - Serving the people? |malper=www.cnn.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://en.people.cn/english/200008/04/eng20000804_47271.html |sernav=Obesity Sickening China's Young Hearts |malper=en.people.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Xizmetên tenduristiya derûnî yên Çînê ne têrker in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://radio.cgtn.com/ |sernav=Live Radio, Shows & Podcasts {{!}} CGTN Radio |malper=radio.cgtn.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Ji ber nifûsa mezin û bajarên qerebalix ên Çînê, nexweşiyên giran derketine holê ku di nav de SARS a di sala 2003an de hebû ku di heman salê belavbûna nexweşiye hatibû kontrolkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.who.int/csr/don/2004_05_18a/en/index.html |sernav=WHO {{!}} China’s latest SARS outbreak has been contained, but biosafety concerns remain – Update 7 |malper=www.who.int |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Pandemiya COVID-19 cara yekem di kanûna sala 2019an de li Wuhanê hatiye dîtin<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ne.jp/asahi/kishimoto/clinic/cash/COVID-19.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.ne.jp |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2020-02-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200222141550/http://www.ne.jp/asahi/kishimoto/clinic/cash/COVID-19.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ku pandemiyê bûye sedem ku hikûmet tevdbîrên tenduristiya giştî yên hişk bicîh bîne ku armanc ew bû ku vîrusê bi tevahî ji holê rake û careke din dîsa di kanûna sala 2022an de piştî xwepêşandanan tevdbîrên hişk dîsa ji aliyê hikûmeta Çînê ve hatiye bidawîkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Che |pêşnav=Chang |paşnav2=Chien |pêşnav2=Amy Chang |paşnav3=Stevenson |pêşnav3=Alexandra |tarîx=2022-12-07 |sernav=What Has Changed About China’s ‘Zero Covid’ Policy |url=https://www.nytimes.com/2022/12/07/world/asia/china-zero-covid-changes.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-63855508 |sernav=China abandons key parts of zero-Covid strategy after protests |malper=www.bbc.com |tarîx=2022-12-07 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-GB }}</ref> == Çand û civak == Ji demên kevnar ve çanda çînî bi giranî ji aliyê konfuçyusîzmê ve hatiye bi bandorkirin. Di heman demê de çanda çînî, bandorek mezin li ser rojhilatê Asyayê û başûrê rojhilatê Asyayê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.brookings.edu/articles/chinas-role-in-east-asia-now-and-the-future/ |sernav=China's Influence in East Asia: Present and Future |malper=Brookings |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}</ref> Di piraniya serdema xanedaniya welêt de, derfetên pêşketina civakî bi performansa bilind ê di ezmûnên împaratorî yên bi prestîj de ku kokên wan ji xanedana Han in, hatine peyda kirin. Girîngiya wêjeyî ya di ezmûnan bandor li ser çanda Çînê hiştiye ku baweriyeke derketiye holê ku di nav de xelîgrafî, helbest û wênesazî formên hunerî ji reqs an şano hebûn.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-10-18 |sernav=A Point Of View: What kind of superpower could China be? |url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-19995218 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Ezmûn û çanda lîyakatê îro jî li Çînê pir bi qîmet in.<ref>{{Jêder-malper |url=http://suen.educ.psu.edu/~hsuen/pubs/KEDI%20Yu.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=suen.educ.psu.edu |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2015-03-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150301123007/http://suen.educ.psu.edu/~hsuen/pubs/KEDI%20Yu.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di rojs îro de, hikûmeta Çînê gelek hêmanên çanda kevneşopî ya çînî wekî beşek ji civaka çînî qebûl kiriye. Bi bilindbûna neteweperweriya Çînî û bi dawîbûna Şoreşa Çandî re, gelek şêweyên huner, wêje, muzîk, fîlm, mod û mîmariya kevneşopî ya çînî vejînek xurt dîtine û bi taybetî hunera gelêrî û cûrbecûr li seranserê welêt û heta li çaraliyê cîhanê jî eleqeyê zêde kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britannica.com:80/eb/article-258942/China |sernav=China :: The arts -- Britannica Online Encyclopedia |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> == Binêre == * [[Împeratorîya Çînê]] * [[Lîsteya Monarşiyên Çînê]] * [[Împeratorê Çînê]] == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|China|Çîn}}{{Serbajarên Parêzgehên Çînê}}{{Şablon:Beşên îdarî ya Çînê di asta parêzgehan de}}{{Şablon:Komên etnîkî yên Çînê}}{{Şablon:Dewletên Asya}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1949an li Asyayê]] [[Kategorî:Çîn| ]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên komarî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1949an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên G20ê]] f5l3xaaz5cq0f35ga2vxm4xevrcjfsr 0 5351 2101552 2083330 2026-11-02T21:43:30Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20261102) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 2101552 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank xwedî meqam | pênasê_pêşîn = ''Halâskâr Gazi”<ref>Andrew Mango ''Atatürk: The Biography of the Founder of Modern Turkey'', Overlook Press, 2002, {{ISBN|978-1-58567-334-6}}, [https://books.google.com/books?id=cO50m62MA8AC&pg=PT350&dq=halaskar+gazi+ataturk&hl=nl#v=onepage&q=halaskar%20gazi%20ataturk&f=false]</ref><br>''Mareşal'' | nav = Mustafa Kemal Atatürk | roja_jidayikbûnê = c. {{Roja bûyînê û temen|df=yes|1881}} | cihê_jidayikbûnê = [[Selanîk]], [[Împeratoriya Osmanî]] | roja_mirinê = 10ê mijdar a 1938an | cihê_mirinê = [[Stembol]], Tirkiye | cihê_goristanê = Anıtkabir, [[Enqere]] | partiyên_din = {{Lîsteya sade| *[[Vatan ve Hürriyet|Welat û Azadî]] (1906-1907) *[[Îtihad û Tereqî]] (1907-1918) *[[Partiya Gel a Lîberal ya Osmanî]] (1918-1919) *[[Komeleya Parastina Mafên Neteweyî]] (1919-1923) }} | hevjîn = {{Zewac|[[Latife Uşakî]]|1923|1925}} | têkilî = [[Makbule Atadan]] (Xwişk) | zarok = | dê_û_bav = [[Ali Rıza Efendi]] (Bav)<br>[[Zübeyde Hanım]] (Dayik) | cîwar = Seraya Serokkomariyê, [[Enqere]] | perwerde = Akademiya Leşkerî ya Bîtolayê | sedema_mirinê = [[Sîroz|Nexweşiya kezebê]] | malper = {{URL|tccb.gov.tr|Malpera hikûmetê}} | pabendî = [[Wêne:Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg|25px]] [[Împeratoriya Osmanî]] {{Biçûk|(1893-1919)}}<br>[[Wêne:Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg|25px]] [[Hikûmeta Meclîsa Neteweyî ya Mezin|Dewleta Tirkiyeyê]] {{Biçûk|(1919-1923)}}<br>{{Sembola alayê|TUR}} [[Tirkiye|Komara Tirkiyeyê]] {{Biçûk|(1923–1927)}} | şax = [[Împeratoriya Osmanî|Arteşa Osmanî]]<br />[[Şerê Rizgariya Tirkiyeyê|Arteşa Rizgariyê]]<br>[[Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê]] | paye = Mîr-i livâ<br>Mareşal | wêne = file:Ataturk1930s.jpg | sernavê_wêne = Mustafa Kemal Atatürk 1930 | şanenav = Signature of Mustafa Kemal Atatürk.svg <!-- meqama niha --> | partî = [[Partiya Gel a Komarî]] (1923-1938) | meqam1 = 1em [[Tirkiye|Serokkomarê Tirkiyeyê]] | berê1 = Meqam hatiye sazkirin | serokwezîr1 = [[İsmet İnönü]]<br />[[Fethi Okyar]]<br />[[Celal Bayar]] | paşê1 = İsmet İnönü | dawiya_dewrê1 = {{Dîrok|10|11|1938}} | destpêka_dewrê1 = {{Dîrok|29|10|1923}} | cîgirserok1 = | meqam2 = 1em serokê [[Partiya Gel a Komarî]] | berê2 = Meqam hatiye sazkirin | serokkomar2 = | dawiya_dewrê2 = {{Dîrok|28|10|1923}} | destpêka_dewrê2 = {{Dîrok|10|11|1938}} | paşê2 = İsmet İnönü | cîgirên_serokwezîrê2 = | serok3 = [[Fevzi Çakmak]] | meqam3 = Serokwezîrê [[Hikûmeta Meclîsa Neteweyî ya Mezin]] | berê3 = Meqam hatiye sazkirin | destpêka_dewrê3 = {{Dîrok|3|05|1920}} | paşê3 = Fevzi Çakmak | dawiya_dewrê3 = {{Dîrok|24|01|1921}} | meqam4 = Berdevke [[Meclîsa Mezin ya Neteweyî ya Tirkiyeyê|Parlementerê Meclîsa Mezin ya Neteweyî]] | berê4 = Meqam hatiye sazkirin | paşê4 = Fethi Okyar | destpêka_dewrê4 = {{Dîrok|24|04|1920}} | dawiya_dewrê4 = {{Dîrok|29|10|1923}} | meqam5 = | herêma_hilbijartinê5 = | destpêka_dewrê5 = | dawiya_dewrê5 = | meqam6 = | destpêka_dewrê6 = | dawiya_dewrê6 = | berê6 = | paşê6 = }} '''Mustafa Kemal Atatürk'''{{Efn|[[:Wêne:Atatürk'ün 993 814 seri numaralı nüfus cüzdanı.jpg|Karta nasnameyê 1934]]}} (heya 1934an: '''Mustafa Kemal Paşa''', bi kurdî wek '''Mistefa Kemal Paşa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1986 |rûpel=44:1}}</ref> jî tê nasîn, [[Zimanê osmanî|osmanî]]: مصطفى كمال پاشا ''Muṣṭafâ Kemâl Paşa'', ji 1935 heya 1937an: '''Kamâl Atatürk''';{{Efn|[[:Wêne:Atatürk'ün 993 815 seri numaralı nüfus cüzdanı.jpg|Karta nasnameyê 1935]]}} jdb. 1881an li [[Selanîk]]ê, wîlayeta Rûmeliyayê, [[împeratoriya Osmanî]] - m. 10ê çiriya paşîn a 1938an li [[Stembol]]ê, [[Tirkiye|Komara Tirkiyeyê]]) damezrînerê komara Tirkiyeyê û ji sala 1923an heya 1938an yekem serokkomarê komara nûjen Tirkiyeyê bû ku piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] hatiye damezrandin. Xizmetên wî yên wek efser di parastina nîvgirava [[Çanakkale]]yê de ku di sala 1915an de li hember leşkerên hevalbendên ku dixwestin derdora [[tengava Çanakkaleyê]] bixin bin kontrola xwe û ji 1921ê û pê ve di şerê berevaniyê de li dijî yewnaniyên ku ber bi [[Anatolya]]yê ve bi pêş ve çûbûn, wî kiriye sembola xweragiriya tirkan û hişmendiya neteweyî. Wek siyasetmedarekî hêzdar ku bi israr nûjenkirina welatê xwe li ser modela rojavayî pêş xistiye ku bi rakirina [[siltan]]at û [[xîlaftê]] û herwiha reformên civakî yên berfereh (destpêkirina [[laîkîzm]]ê, wekheviya jin û mêran, [[Tirkkirin|tirkkirina welat]], binpêkirin mafên neteweyên din û komkujî û şerên li dijî [[kurd]]an û hwd.) [[dewlet]]ek li ser asasên meteweperestiya tirk ava kiriye. Atatürk di têkiliyên tirk û kurdî de wekî yek ji kesên bi nîqaş tê dîtin ku tê îdîa kirin ku Atatürk di dema [[Şerê Rizgariya Tirkiyeyê|Şerê Serxwebûna Tirkiyeyê]] de soz daye eşîrên kurd ku ger ew alîkariya wî bikin, ew ê herî kêm di nav sinorên xwe de rêveberiyeke xweser bide kurdan. Piştî bidawîbûna Şerê Serxwebûna Tirkiyeyê û serkevtina Atatürk, serokên eşîran ên ku hevpeymaniya tirk û kurdî îmze kiribûn yek bi yek hatine bidarvekirin. Di encama Komara Tirkiyeyê a ciwan a di bin serokatiya wî de (1923-1938) gelek nûnerên bîrdoziya kurd û eşîran li dijî hikûmeta navendî ya Tirkiyeyê li Enqerê rabibûn li ser piyan. Ev serhildanan bûne sedema kuştin û tunekirina girseyî ya gelek eşîrên kurd û sivîlên wan din ên di bin fermandariya wan de. Herwiha, gelek misilmanên ku ji [[Balkan]]an reviyabûn, ji bo ku ev herêman zûtir werin [[tirkkirin]], ber bi deverên [[Bakurê Kurdistanê]] ve hatine sirgûnkirin. == Jînenîgarî == === Kok û ciwaniya wî === [[Wêne:Turkishcon Salonika.jpg|thumb|Ev mal ku Mustafa Kemal Atatürk jidayik bû, Selanîk, Yewnanistan. Mal aniha mûzexane ye]] Atatürk di 1881an de li [[Selanîk]]ê, ku wê demê beşek ji împeratoriya osmanî bû, wek kurê [[Ali Rıza Efendi]] û [[Zübeyde Hanım]], ku ji 1871an ve zewicî bûn, hatiye dinê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Salonique, 1830-1912: une ville ottomane à l'âge des Réformes |paşnav=Anastassiadou |pêşnav=Méropi |weşanger=BRILL |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10798-4 |ziman=fr |url=https://books.google.com/books?id=qSjAqaQTI7EC&pg=PA71 |paşnav2=Anastassiadou-Dumont |pêşnav2=Méropi }}</ref> Di zarokatiya Atatürkê de çendîn serhildanan derbas bû, ku tê de îradeya wî ya xurt û îdiaya wî derket pêş. Ew tenê çend rojan çû [[Medrese|dibistana Quranê]] ya ku diya wî dixwest ku ew biçe, bi taybetî ji ber merasîma pejirandinê. Paşê, bi piştgiriya bavê xwe, li ser modela rojavayî derbasî dibistaneke taybet bû. Dema ku ew heft salî bû, bavê wî wefat kir.<ref>Bernd Rill: Kemal Atatürk. Rowohlt, Reinbek 1985</ref> Dayika ku bi zorê dikaribû du zarokên xwe yên mayî têr bike, ji bo ku bi birayê xwe re li welêt bijî, ku li wir çûna dibistanê bi rêkûpêk ne gengaz bû. Piştî navbereke du salan ji dibistanê, Atatürk wek [[Sêwî|nîv-sewî]] li Selanîkê li cem xaltiya xwe hat danîn, da ku ew dîsa biçe dersê û li dewarên mamê xwe jî binêre.<ref>Atatürk, Kemal (1998). Mustafa Kemal Ataturk. Akşit. rr. 13.</ref> Lêdanên dijwar û bi xwînxwarî li pişta wî, ku ji mamosteyekî wergirtî, bû sedem ku careke din dev ji dibistanê berde û ji dibistana navîn hat dûrxistin. Di 12 saliya xwe de bi dizî serî li dibistana navîn a leşkerî ya li Selanîkê dide, di îmtihana ketina dibistanê de derbas dibe û li gel berxwedana dayika xwe vîna xwe bi cih tîne.<ref>T. C. Genelkurmay Harp Tarihi Başkanlığı Yayınları, Türk İstiklâl Harbine Katılan Tümen ve Daha Üst Kademelerdeki Komutanların Biyografileri, Ankara: Genkurmay Başkanlığı Basımevi, 1972, rr. 1. (bi tirkî)</ref> Li gorî gotina wî, mamosteyê wî yê matematîkê li wir paşnavê Kemal (bi erebî: kamil) lê kiriye, ku wî bi şiyanên xwe bandor kiriye. Wî di 1895an de îmtîhana dawîn wekî çaremîn çêtirîn qedand.<ref>Falih Rıfkı Atay, Çankaya: Atatürk'ün doğumundan ölümüne kadar, İstanbul: Betaş, 1984, rr. 29. (bi tirkî)</ref> === Perwerderiya leşkerî û destpêka di siyasetê (1896-1905) === Xwendina xwe di 1896an de, dûrî malbatê, li Manastirê (niha Bitola), îro [[Makedonyaya Bakur]], li dibistana bilind a leşkerî ya herêmê (dibistana kadet) domand. Li ser vê yekê, mîna navendên din ên perwerdehiya leşkerî yên li împeratoriya osmanî ya wê demê, hewldanên reformê yên xurt ên rojavayî hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Çankaya: Atatürk'ün doğumundan ölümünekadar |paşnav=Atay |pêşnav=Falih Rıfkı |weşanger=Pozitif Yayınları |tarîx=2004 |isbn=978-975-6461-05-1 |cih=İstanbul |series=Pozitif Yayınları Sosyal Tarih Dizisi }}</ref> Mustafa Kemal piştî ku îmtîhana xwe ya dawîn bi serkeftî derbas kir, di 1899an de li [[Stembol]]ê wek berendamê efseriyê dikeve akademiya leşkerî.<ref name="Bahar2017">{{Jêder-kovar |paşnav=Bahar |pêşnav=İZMİR |tarîx=2017 |sernav=Türk-Amerikan ilişkilerinin son baharı: John F. Kennedy’nin Başkanlığı ve Türk Basını (1960-1963) |url=https://doi.org/10.1501/tite_0000000477 |kovar=Ankara Üniversitesi Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi |cild=0 |hejmar=61 |rr=179–205 |doi=10.1501/tite_0000000477 |issn=1303-5290 }}</ref> Li vir ji ber xebatên siyasî yên muxalefetê navdar bû, lê ji parastina rêveberê akademiya lîberal sûd wergirt. Piştî qedandina perwerdeya xwe ya efseriyê, di demeke kin de, ket nava lepên servîsa veşartî, neçar ma çend mehan di girtîgehê de bimîne û tenê bi navbeynkariya nû ya rêveberê akademiya leşkerî dîsa hate berdan. Di dosyaya servîsa veşartî ya reftarên wî de ne tenê bêserûberiya siyasî, lê di nav tiştên din de, herwiha mijûlbûna bi [[Laşfiroşî|laşfiroşan]] û vexwarina [[alkol]]ê jî, ku bêrûmetî têne dîtin.<ref>Dietrich Gronau: Mustafa Kemal Atatürk oder die Geburt der Republik. Fischer, Frankfurt am Main 1994, rr. 54.</ref> Vexwarina zêde ya rakî, araqê û cixareyê, ku kesên bêxewî ji wan dikişand, di rastiyê de wê paşê bibe pirsgirêkek tenduristiyê ya kêmkirina jiyanê. Di 1902an de dibistana leşkerî ya heştemîn ya herî baş qedand û di perwerdehiya karmendan de hate pejirandin. Di heman demê de ji bo serdarî hat teşwîq kirin.{{Sfn|Mango||p=37}} [[Wêne:Mustafa Kemal, 1905.png|thumb|Atatürk di roja qedandina akademiya leşkerî, 1905]] Di destpêka 1905an de akademiya leşkerî di nav çil derçûyên pola xwe de bi pileya kaptan (Yüzbaşi) di rêza pêncemîn a herî baş de bi dawî kir, ku ev yek jî bû sedema hêviyên karûbarê karmendiyê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=ERYILMAZ |pêşnav=Hasan |tarîx=2021-06-30 |sernav=Sosyal Medya Ahlakı Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2020 |url=https://doi.org/10.53352/tevilat.959058 |kovar=Tevilat |cild=2 |hejmar=1 |rr=133–139 |doi=10.53352/tevilat.959058 |issn=2687-4849 }}</ref> === Kariyera leşkerî (1906-1919) === Berî ku Mustafa Kemal bikaribe ji nû ve organîzatorê civaka Tirkiyeyê bike, piştî hilweşandina împeratoriya osmanî di [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de, çend hewlên neserkeftî ji bo bidestxistina pozîsyona serokatiyê di dewletê de kiribû.<ref name="Bahar2017" /> [[Wêne:(15 July 1906) Beirut, Mustafa Kemal Atatürk with Lütfi Müfit Özdeş.jpg|thumb|Endamên rojnamevanên Vatan û [[Hürriyet]]. Ji çep û rast: Halil, Mustafa Kemal, Lütfi Müfit ([[Bêrût]], 1906)]] Ew ji ber xebatên rojnameya nepenî “Vatan” (kurdî: Welat) û ji ber organîzekirina civînên veşartî tê binçavkirin û piştî hefteyekê ji zindanê di hucreyên yekkesî de, di 1906an de ji bo qereqoleke li [[Şam]]ê dûrî navendên siyasî hat tayînkirin.<ref name=":1">Bernd Rill: Kemal Atatürk. Çapa 9emîn. Rowohlt, 2008, ISBN 978-3-499-50346-7, rr. 25 f.</ref> Li wir li dijî [[Durzî|durziyên ereb]] ên serhildêr ên li Hauranê çalakî pêk anî. Mustafa Kemal li Şamê bi alîgirekî muxalefeta Tirkên Ciwan re ku di sûîqesteke têkçûyî ya li dijî Sultan Ebdulhemîd II de cih girtibû re têkilî danî. Bi rêya pirtûkfiroşekê, di nav tiştên din de, bazirganî kir, bi nivîsên fransî yên qedexe.<ref name="Jaschke1965">{{Jêder-kovar |paşnav=Jaschke |pêşnav=G. |paşnav2=Kinross |pêşnav2=Lord |tarîx=1965 |sernav=Ataturk. The Rebirth of a Nation |url=https://doi.org/10.2307/1569645 |kovar=Die Welt des Islams |cild=10 |hejmar=1/2 |rr=107 |doi=10.2307/1569645 |issn=0043-2539 }}</ref> Koma Mustafa Kemal "Vatan ve Hurriyet Cemiyeti" bi komîteya [[Îtihad û Tereqî]] ya Ciwanên Tirk re bû yek û ji bo wê Mustafa Kemal li [[Orşelîm]], [[Tel Avîv]] û [[Bêrût]]ê endamên din peyda kir. Di dawiya 1906an de, serfermandarê wî yê leşkerî piştgirî da wî ji bo sefereke veşartî vegere Selanîkê, li wir Mustafa Kemal şaxek ji civata xwe ya veşartî damezrand, lê bêwate geriya ku xwe bigihîne kesayetên sereke yên dijberiya tirk. Wî li hember metirsiya dîtina çolê rawestiya bi vegera Sûriyeyê di dema xwe de.<ref name="Jaschke1965" /> Piştî teşwîqkirina wî ya ji bo “kolağası”yê di îlon a 1907an de ew li Makedonyayê hat veguhestin. Lê ev jî nehişt ku ew bikeve nava xeleka serokatiya komîteya Îtihad û Tereqî ya Ciwanên Tirk. Lê dûr ve fermandarê Tirkên Ciwan, yê ku salekê jê biçûktir bû, û hevrikê wî yê siyasî yê demdirêj [[Enver Paşa]] bû, yê ku siltan re neçar kir ku bi serhildaneke leşkerî destûra bingehîn a 1876an vegerîne û piştre Mustafa Kemal ji hêla siyasî ve demek dirêj li alîkî hişt.<ref name=":1" /> Armancên siyasî yên Enver û Mustafa Kemal di du xalên sereke de ji hev cûda bûn. Dema ku Enver dixwest ku heta ku dibe bila têkiliyên leşkerî bi [[Împeratoriya Almanî|împeratoriya almanî]] re nêzîk bike û di dema şer de bi almanan re "doza hevpar" bike, lê Mustafa Kemal ev armanc red kir û ji nû ve organîzekirina serbixwe ya artêşa osmanî xwest.<ref name="Jaschke1965" /> Û dema ku Enver ji bo paşerojê împeratoriyeke pan-tirkî ku wê [[gelên tirkî]] ên [[Asyaya Navendî]] tê de bihewîne xeyal dikir, fikrên netewe-dewletê yên Mustafa Kemal ji destpêkê ve ber bi firehkirina niha ya xaka neteweyî ya tirk ve dihatin kirin.<ref name="Jaschke1965" /> Mustafa Kemal di 1908an de li Selanîkê ji bo Serfermandariya Giştî ya Leşkerî hat tayînkirin.<ref name="Jaschke1965" /> Paşê fersend jê re hat dayîn ku rêxistinbûna xwe ya leşkerî û jêhatîbûna rêbertiyê nîşan bide: di 1909an de ew hate tayînkirin gerînendeyê perwerdekirina beşên ku bi karanîna wan Ebdulhemîd II neçar ma ku rûmeta siltanê bide birayê xwe [[Mehmed V]] piştî ku Ebdulhemîd II li dijî parlamenterê nû hilbijartî çalakiyek kir.<ref name="Jaschke1965" /> Di 1910an de Mustafa Kemal wek çavdêr beşdarî manevrayên payîzê yên fransî li nêzîkî [[Grandvilliers, Oise|Grandvilliers]] li Picardy bû û cara yekem hat [[Ewropaya Rojava]].<ref name="Jaschke1965" /> [[Wêne:Kurmay Binbaşı Mustafa Kemal (Atatürk), Mücahit Bedevi Kuvvetleri önünde emirlerini yazdırırken. Trablusgarp.png|thumb|Atatürk (çep) bi fermandarekî osmanî û mîlîsên ereb li Derne, [[Libya]]]] Berfirehbûna imperyalîst a [[Îtalya]]yê di 1911an de ber bi [[Afrîkaya Bakur]] ve bû sedema şandina Enver Paşa ku leşkerên osmanî li [[Trablûs]]ê li dijî îtalyan şer dikir.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Atatürk and the modernization of Turkey |url=https://archive.org/details/ataturkmoderniza0000unse |weşanger=Westview Press ; E.J. Brill |tarîx=1984 |isbn=978-0-86531-986-8 |cih=Boulder, Colo. : Leiden, the Netherlands |paşnavê-edîtor=Landau |pêşnavê-edîtor=Jacob M. |series=A Westview replica edition |paşnavê-edîtor2=Makhon le-meḥḳar ʻal shem Heri S. Ṭruman }}</ref> Mustafa Kemal bi dilxwazî ​​ji bo vê wezîfeyê bû û ew jî hat wezîfedarkirin.{{Sfn|Landau|1984|p=48}} Her du hevrikî berê xwe didin taybetmendiyên zelal li vir. Di cotmeh a 1912an de, împeratoriya osmanî parêzgehên Bakurê Afrîkayê winda kir, ji ber ku rewşa Balkanan hewce dike ku hêzên leşkerî kom bikin. Bulgar, yewnan û serb di Şerê Balkanê yê Yekem de bajarê [[Edirne]]yê dorpêç kirin û dest bi tunekirina bermahiyên desthilatdariya osmaniyan li parzemîna Ewropayê kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Beehler |pêşnav=W. H. |tarîx=1914 |sernav=The History of the Italian-Turkish War, Sept. 29, 1911, to Oct. 18, 1912 |url=https://doi.org/10.2307/201419 |kovar=Bulletin of the American Geographical Society |cild=46 |hejmar=6 |rr=460 |doi=10.2307/201419 |issn=0190-5929 }}</ref> Dema ku bulgar û yewnan di [[Şerên Balkanê|Şerê Balkanê yê Duyemîn]] de di 1913an de li ser xenîmetên şer ketin navbera hev, leşkerên Tirkên Ciwan ên di bin serokatiya Enver de ji firsetê sûd werdigirin ku Edirneyê ji nû ve vegerînin.{{Sfn|Beehler||p=14}} Enver careke din xwe ji bo kariyera siyasî ya bi rûmet pêşniyar kiribû: ew yekser bû wezîrê şer. Mustafa Kemal bû albay û ji aliyê Serfermandariya Giştî ve bi erka destpêkê ya nediyar spartin ser serokatiya hêzên çekdar ên ku diviyabû tengava Çanakkaleyê bi nîvgirava xwe biparêzin.<ref name=":5" /> Di payîza 1913an de wek ataşeyê leşkerî ji bo balyozxaneya osmanî ya li [[Sofya]]yê tê veguhestin. Ev helwesteke sar a siyasî ya nû bû ku wî bi hevrêyê xwe yê siyasî [[Fethi Okyar]] re parve kir, yê ku li şûna sekreterê giştî yê komîteya Yekîtiya Ciwanên Tirk ji bo yekîtî û pêşketinê hat guherandin û herwiha weke balyoz hat tayînkirin Sofyayê. Lêbelê, Mustafa Kemal dema beriya destpêkirina Şerê Cîhanê yê Yekem bikar anî da ku xwe bi adet û edetên dîplomatîk ên li Sofyayê nas bike, ku piştre dê ji bo wî wekî serok pir sûd werbigire.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Wars and Peace Treaties |url=https://books.google.com/books?id=KWWKAgAAQBAJ&pg=PA37 }}</ref> [[Wêne:Ataturk13.JPG|thumb|Atatürk bi fermandarên osmanî di dema şerê Çanakkaleyê, 1915]] Tenê piştî daxwazên dubare yên neserkeftî di destpêka şerê cîhanî de, wî fermana 19emîn Daîreya Artêşa 5an a ku li nîvgirava Çanakkaleyê di çileya 1915an de bi cih bû hat dayîn.<ref name=":6">{{Jêder-kovar |paşnav=Jaschke |pêşnav=G. |paşnav2=Kinross |pêşnav2=Lord |tarîx=1965 |sernav=Ataturk. The Rebirth of a Nation |url=https://doi.org/10.2307/1569645 |kovar=Die Welt des Islams |cild=10 |hejmar=1/2 |rr=107 |doi=10.2307/1569645 |issn=0043-2539 }}</ref> Di vê postê de wî di şerê berevaniyê de li dijî Hevalbendên ku dixwestin kontrola tengava Çanakkaleyê bi dest bixin, serkeftinek leşkerî ya efsanewî pêk anî, ku di dawiyê de bû sedema îstifakirina mîrê brîtanî [[Winston Churchill]].<ref name=":7">{{Jêder-kitêb |sernav=The Balkan Wars, 1912-1913 |url=https://books.google.com/books?id=2-zAeObDX_gC&dq=Georgi+Todorov+Bulair&pg=PA81 }}</ref> Lêbelê Mustafa Kemal ji aliyê serfermandarê xwe yê leşkerî Enver Paşa ve bêhurmetiya xwe berdewam dikir, ji ber vê yekê wî jixwe amadekariya çûna xwe dikir. Bi navbeynkariya serfermandarê alman ê artêşa 5emîn, Otto Liman von Sanders, ku ji bo hişyariyê serî li Enver da, Mustafa Kemal di dawiyê de di xizmetê de ma.<ref name=":7" /><ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1163/1573-3912_ei3_com_23443 |sernav=Atatürk, Mustafa Kemal |malper=Encyclopaedia of Islam, THREE |roja-gihiştinê=2025-06-05 }}</ref> Di çileya 1916an de Mustafa Kemal sewqî Edirneyê kirin. Di dawiya sibata 1916an de ew û yekîneyên xwe ji bo xurtkirina artêşa 3emîn derbasî enya [[Bakurê Kurdistanê]] bûn.<ref name=":9">{{Jêder-kovar |paşnav=Bahar |pêşnav=İZMİR |tarîx=2017 |sernav=Türk-Amerikan ilişkilerinin son baharı: John F. Kennedy’nin Başkanlığı ve Türk Basını (1960-1963) |url=https://doi.org/10.1501/tite_0000000477 |kovar=Ankara Üniversitesi Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi |cild=0 |hejmar=61 |rr=179–205 |doi=10.1501/tite_0000000477 |issn=1303-5290 }}</ref> Ji ber xizmetên wî yên di parastina Çanakkaleyê de, paşê ew bû fermandar û navê rûmetê yê ''Paşa'' hat dayîn.<ref name=":9" /> Şoreşa Rûsyayê di 1917an de bû sedema aramkirina rewşa leşkerî li rojhilatê, ku Enver îlham da ku li [[Mezopotamya]] û [[Misir]]ê li dijî brîtaniyan pêşdeçûnên nû bike, lê Mustafa Kemal hewce dît ku giraniya xwe bide ser parastina axa Anatolyayê û eşkere li dijî planên Enver derket. Dûv re - ji ber nexweşiyê - destûr ji kar hat dayîn.<ref name=":9" /> Wekî serketî yê Çanakkaleyê, di dawiya 1917/18an de ew wekî ataşeyê leşkerî û adjutantê kesane hate tayîn kirin ji bo seredana welîehd [[Mehmed VI|Vahideddîn]] ji mîr [[Wilhelm II]] re li navenda leşkerî ya alman li Spa (îro li [[Belçîka]]yê). Mustafa di derbarê plansaziya êrîşa biharê ya 1918an de xweşbîniya serfermandarê yekemîn Erich Ludendorff û Paul von Hindenburg parve nekir.<ref name=":8" /> Ludendorff û Hindenburg nekarîn bersivek têr bidin pirsa wî ya ku armanca taybetî ya êrîşê bi rastî çi bû.<ref>Bernd Rill: Kemal Atatürk. Çapa 9emîn. Rowohlt, 2008, ISBN 978-3-499-50346-7, rr. 45.</ref> Tevî çend hewldanan jî, Mustafa Kemal nekarî welîehd Vahideddîn bi raman û daxwazên xwe yên desthilatdariyê di serokatiya împeratoriya osmanî de bi dest bixe.<ref name="Silin2017">{{Jêder-kovar |paşnav=Silin |pêşnav=Andrey |tarîx=2017-09-28 |sernav=They called him the «golden pen» of Spain |url=https://doi.org/10.46272/2409-3416-2017-3-68-73 |kovar=Cuadernos Iberoamericanos |hejmar=3 |rr=68–73 |doi=10.46272/2409-3416-2017-3-68-73 |issn=2658-5219 }}</ref> Dema ku Vahideddîn di tîrmeha 1918an de rastî text hat, Mustafa Kemal di demek kurt de li eniya [[Filistîn (herêm)|Filistînê]] fermandariyek artêşek girîng wergirt. Berî ku di 27ê tîrmeha 1918an de vegere Tirkiyeyê.<ref name=":6" /> Piştî têkçûna li Filistînê, Enver û kesên ewledar ên hikûmeta wî di destpêka cotmeha 1918an de dev ji cihên xwe berdan û ji welêt reviyan.<ref name="Silin2017" /> Lê şûngirên wan jî wezîrtiya cengê ya Mustefa Kemal Paşa ku wî dixwest red kirin.<ref name=":8" /> Di 30ê cotmeha 1918an de, Vahideddîn Mustafa Kemal tayîn kir serfermandarê Koma Leşkerî ya Yildirimê da ku parastina Sûriyeyê li hember brîtaniyan bigire ser milê xwe, karekî ku ji berê de ji hêla ''deriyê bilind'' ve bêhêvî bû û wê demê tenê vekişînek bi rêkûpêk bû.<ref name=":8" /> Li gorî polîtîkaya dagirkeriyê ya hevalbendan ku piştî agirbesta Mudrosê di 30ê cotmehê de dest pê kir, wî pêşniyar kir ku hêzên ji seferberiyê li hundirê Anatolyayê yekîneyên gerîla ava bikin û ji bo têkoşîna azadiyê ya pêşerojê amade bin.<ref name="Silin2017" /> Di vê navberê de, Mustafa Kemal piştî betalkirina parlamenterê ji aliyê Mehmet VI. Vahideddîn bi xwe jî di bin xetereya bê metirsiya xwe de ye wekî kesayetek muxalefetê ya potansiyel.<ref name=":8" /> Rewşa wî bi awayekî neçaverêkirî zelaltir bû dema ku ew di gulan a 1919an de wek mufetîşê giştî hat tayînkirin ji bo şerê li dijî mîlîsên yewnanî yên li hindirê [[Samsun]]ê û derxistina Artêşa IX. şandina Bakurê Kurdistanê, li wir du serekên eskerî, [[Kazım Karabekir]] û Ali Fuad, tevî leşkerên xwe hazir bûn, yên ku xwe bindestê serokatiya wî kirin.<ref name=":8" /> === Şerê rizgarî û damezrandina komarê (1919-1924) === [[Wêne:İsmet Paşa Mustafa Kemal Paşa ile konuşurken (1920).jpg|thumb|Atatürk (rast) û [[İsmet İnönü|İsmet Paşa]], li [[Enqere]]]] Di 15ê gulan a 1919an de, yekser beriya ku Mustafa Kemal biçe Samsunê, êrîşa Yewnanistanê ya li [[Îzmîr]]ê ku ji aliyê hikûmeta Brîtanyayê ve dihat piştgirîkirin, dest pê kiribû. Dûv re ev yek ji hêla leşkerên yewnanî ve veguherî tevgerek berfirehkirina rojhilatê, ku hikûmeta li [[Konstantînopolîs]]ê nikaribû pêşî lê bigire.<ref name="Findley2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Turkey, Islam, nationalism, and modernity: a history, 1789-2007 |paşnav=Findley |pêşnav=Carter Vaughn |weşanger=Yale University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-300-15260-9 |cih=New Haven (Conn.) London }}</ref> Mufetîşê giştî Mustafa Kemal paşê dest bi organîzekirina berxwedanê li dijî hêzên dagirker kir û guh neda telegramên Konstantînopolîsê yên ku fermana bibîrxistina wî dabû.<ref name="Findley2010" /> Bersiva betalkirina wî da, unîforma xwe ji xwe kir û ji bo kongreyên Erzirom û Sêwasê hat gazîkirin û her wiha di 23ê nîsan a 1920an de li [[Enqere]]yê [[Hikûmeta Meclîsa Neteweyî ya Mezin|Meclîsa Neteweyî]] damezrand (Piştre Enqere gav bi gav ber bi paytexta nû ya Tirkiyeyê ve hat berfirehkirin).<ref name="Findley2010" /> Vê yekê ew kir serokê wê û hikûmeteke li dijî reformên Siltan û hevalbendan tayîn kir.<ref name="Macfie2014">{{Jêder-kitêb |sernav=Atatürk |paşnav=Macfie |pêşnav=Alexander Lyon |weşanger=Routledge |tarîx=2014 |isbn=978-1-138-83647-1 |cih=London |series=Profiles in power }}</ref> Ji ber muxalefetê, wî û endamên din ên serkirdayetiyê ji aliyê dewleta osmanî ve bi rêya Şêxul Îslam fetwaya mirinê hat dayîn û ji aliyê dadgeha leşkerî ya Stenbolê ve bi awayekî negirtî cezayê îdamê lê hat birîn.<ref>Nurullah Ardıç: Islam and the Politics of Secularism: The Caliphate and Middle Eastern Modernization in the Early 20th Century. Routledge, 2013, rr. 249 f.</ref> Meclisa Neteweyî ya Mezin bi hêrs [[Peymana Sevrê|Peymana Aştiyê ya Sevrê]] ku di 10ê tebax a 1920an de ji hêla hikûmeta Stembolê ve hatibû îmzekirin, red kir, ku ji hêla hevalbendan (brîtanî, fransî, yewnanî û îtalyan) ve kontrolek berfireh li ser dewleta osmanî ya mayî saz kir û kesên ku îmze kiribûn xayin îlan kir.<ref name="Macfie2014" /> [[Wêne:Atatürk askerî birlikleri denetlerken, İzmit, 18 Haziran 1922.png|thumb|Atatürk bi tevgerên xwe di dema şerê rizgariyê, 1922]] Di çile û adar a 1921êan de leşkerên tirk di [[Şerê Rizgariya Tirkiyeyê]] de di bin serokatiya fermandarê eniya rojavayê [[İsmet İnönü|İsmet Paşa]] de li gundê Inönüyê li hembera yewnaniyan du serketinên mezin bi dest xistin.<ref name="Macfie2014" /> Niha Mustafa Kemal ji aliyê Meclîsa Neteweyî ve weke fermandarê giştî hatiye tayînkirin. Li ber çavê xurtkirina leşkerên yewnanî yên din, Mustafa Kemal ferman da ku vekişîna taktîkî ya demkî li pişt [[çemê Sakaryayê]] û ji bo amadekirina şerê diyarker hêzek bêsînor jê re hat dayîn.<ref name="Macfie2014" /> Bi konsepta parastina qada maqûl a ku hikûmdarên yewnanan matmayî hişt - li şûna şerê pozîsyona hişk - wî karî yewnanan di bin serokatiya Nikolaos Trikoupis de dîsa di şerê Sakaryayê de di tebax a 1921an de paşde bixe. Pênc ji heşt beşên yewnanî hatin paqij kirin. Ji bo vê mebestê Mustafa Kemal di îlon a 1921an de ji aliyê Meclîsa Neteweyî ve wek ''Mareşal'' hat tayînkirin û navê rûmetê yê ''Gazî'' jê re hat dayîn.<ref name="Macfie2014" /> Lê tenê piştî salek din a komkirina hêzan bû ku Mustafa Kemal di 26ê tebax a 1922an de li nêzî gundê Dumlupınar a [[Kütahya]]yê bi êrîşek ji nişka ve leşkerên Yewnanîstanê birevîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=To Alexander P. Chekhov. |weşanger=University of Arkansas Press |tarîx=1995-07-01 |rr=240–241 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctv2j6xrhz.22 }}</ref> Ji ber vê yekê Peymana Sevrê êdî ne derbasdar bû û piştî danûstandinên bi hikûmeta Enqereyê re, ku niha ji hêla hevalbendan ve hatî nas kirin, di 1923an de bi [[Peymana Lozanê]] ku - ji xeynî tengavê û devera [[Îskenderûn]]ê, ku îro di nav sînorên Tirkiyeyê de di 1939an de hatibû avakirin, hate guhertin.<ref name=":13">{{Jêder-kitêb |sernav=The Presidency of James A. Garfield, March 4, 1881 – September 19, 1881 |weşanger=CQ Press |tarîx=2009 |rr=110–112 |cih=2300 N Street, NW, Suite 800, Washington DC 20037 United States |url=https://doi.org/10.4135/9781483300627.n7 }}</ref> Di pevguherîna nifûsê ya di navbera Yewnanistan û Tirkiyeyê de, milyonek û nîv yewnan neçar man ku ji Asyaya Biçûk derkevin, û nîv milyon tirk an misilmanên din jî, ji Yewnanistanê koçeriya Tirkiyeyê kirin.<ref name=":13" /> Rakirina siltanatiyê ku ji aliyê Mustafa Kemal ve di mijdar a 1922an de bi tundî hat şopandin, di destpêkê de bi berxwedanek hindik re rû bi rû ma. Wê demê xelîfeyek (Abdülmecit II) serokê dewletê yê kevin yê împeratoriya osmanî bû.<ref name=":13" /> Di 29ê cotmeh a 1923an de, Komara Tirkiyeyê di dawiyê de bi guhertineke makezagonî ya mezin, bi serokekî wek serokê hikûmetê û yekane serokê desteya îcrayê hat damezrandin. Ev buro li gor daxwaz û helwesta Mustafa Kemal hatibû çêkirin. Xelîfeyê ku li Stenbolê rûdinişt jî hebû.<ref name=":13" /> Rêgezên Mustafa Kemal yên siyasî, prensîbên Kemalîzmê, bi awayekî fermî li Tirkiyeyê îro jî berdewam e.<ref name=":13" /> Ev in: Komarparêzî di wateya serweriya gel de, neteweperestî wekî zivirînek li dijî dewleta pirneteweyî ya bi şêwaza osmanî, populîzm wekî îfadeya siyasetek ku ji bo berjewendiyên gelan e, ne çînek, şoreşgerî di wateya berdewamkirina reforman de, [[Laîsîzm|laîkbûn]], yanî cûdakirina hikûmet, dîn û dewletparêzî bi qismî kontrola aborî ya dewletê.<ref>Bernard Lewis: The Political Language of Islam. Chicago 1988, rr. 44–50.</ref> Di 3ê adar a 1924an de Meclisa Neteweyî biryara betalkirina wezîfeya xelîfe da. Roja din hemû endamên malbata Osman neçar man ji Tirkiyeyê derkevin.<ref name=":13" /> Di encamê de manastirên derwêşan û dadgehên olî hatin girtin, dibistanên olî yên mele û hakiman hatin girtin, perwerdeya mecbûrî hate danîn û hemû dibistan ketin bin kontrola wezareta perwerdeyê.<ref name=":13" /> === Reformkarê civakî (1924-1938) === [[Wêne:The Multiple Dictator - British propaganda against Mustafa Kemal Atatürk (7 November 1923).jpg|thumb|Karîkatûrekî brîtanî li ser desthildariya Atatürkê bi sernavê; “Dîktatorê gelek caran”, 1923]] [[Wêne:Atatürk 1924'te Bursa halkına hitap ediyor.jpg|thumb|Atatürk di axivtineke li [[Bursa]]yê, 1924]] Komara ciwan û serokê wê ketina dijwariyek cidî dema ku di sibat a 1925an de li [[Bakurê Kurdistanê]] serhildanek ji aliyê [[kurd]]an ve hat kirin, ku rêberê ruhanî [[Şêx Seîd|Şêx Seîdê Pîranî]] bû. [[Serhildana Şêx Seîdê Pîranî]] ji aliyê leşkerî ve bi tundî û hovîtiyên herî mezin hat tepisandin, bi armanca ku heta îmkana xwe muxalefeta kurdan ji holê rabike. Di havîn a 1925an de, hejmara kuştinên sivîlîstan li [[Amed]]ê nezî 20.000 bû. Ji ve rojê partiyên muxafeletê hatin qedexekirin; Qanûnên awarte, sansûra çapemeniyê û darazê li dijî muxalîfan hatin bicihkirin.<ref name="Hanioğlu2016">{{Jêder-kitêb |sernav=Ataturk: An Intellectual Biography |url=https://archive.org/details/ataturkintellect0000hani |paşnav=Hanioğlu |pêşnav=M. Şükrü |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2016 |isbn=978-1-4008-3817-2 |çap=Course Book |cih=Princeton, NJ }}</ref> Plana kuştina sê komplogeran a li dijî serokkomar ku di 1926an de li Îzmîrê hat eşkere kirin, ji hêla Mustafa Kemal ve wekî fersendek ji bo ku hesabên bi serokên muxalefetê re wekî plansazên êrîşa plankirî wekî beşek ji darizandinek pêşandî ya li ber "Dadgeha Serxwebûnê" (İstiklâl mahkemesi) bişopîne, bikar anî. Komarê taybetmendiyên [[Dîktatorî|dîktatoriyê]] girt.<ref>Klaus Kreiser: Dîroka Tirkiyeyê. Atatürk heya îro. 2. Auflage. C. H. Beck, München 2020, ISBN 978-3-406-75774-7, rr. 41–42 (bi almanî)</ref> Xwezaya wî ya împeretor û bêrawestan li pêş modela dewletek komarî ya nûjen a li ser modela rojavayî bû. Di navnîşek rojnivîskî ya 6ê hezîran a 1918an de, wî ji berê de motîvasyona bingehîn ji bo hemî gavên paşerojê yên reformê formule kiribû:<ref>Dietrich Gronau: Mustafa Kemal Atatürk an jidayibûna komarê. Fischer, Frankfurt am Main 1994, rr. 125 f. (bi almanî)</ref> {{Quote|text=Ger rojek min bandorek an hêzek mezin hebe, ez difikirim ku çêtir e ku em civaka xwe ji nişka ve - tavilê û di demek herî kurt de biguhezînin. Ji ber ku, berevajî yên din, ez bawer nakim ku ev guhertin bi tenê bi hêdî-hêdî birina kesên nexwende ber bi astek bilindtir ve pêk were. Hebûna min a hundurîn li hember nêrînek wiha radiweste. Ji ber çi sedemê ez xwe ji asta jêrîn ya nifûsa giştî piştî ku ez bi salan perwerde bûm, xwendina şaristanî û dîroka civakî bûm û di hemî qonaxên jiyana xwe de têrbûna azadiyê dîtim, ​​divê ez xwe bigihînim asta jêrîn? Ez ê piştrast bikim ku ew jî diçin wir. Ne ez im ku destûr tê dayîn ku ez nêzikî wan bibim, lê belê divê ew nêzî min bibin.}} Wî ev bername gav bi gav piştî ku bi ser ket û bû serokatiya wî ya sereke. Ew gelek guhertinên kûr di kevneşopî û adetên ku wî ji hevwelatiyên xwe re got ku di nav çend salan de pêk bînin.<ref name="Hanioğlu2016" /> Li pey rakirina xîlafetê bi nîşaneke dervî ya sekulerîzma pro-rojavayî, şepê wek cilê mêran wekî beşek ji “cilê neteweyî” (şoreşa şepqeyê) danasîna li şûna fezayê ku berê ji bo temamê împeratoriya osmanî ferz bû û hê jî turban û [[papax]]ên ên oriyentalê jî dihatin bikaranîn. Her kesê ku van serikên oriyentalî li ber raya giştî li xwe kiriye, bi cezayê pere yan jî cezayê girtîgehê dihate dîtin. Qedexekirina fermanên olî di heman demê de pêk hat. Li Bakurê Kurdistanê zimanê [[Zimanê kurdî|kurdî]] hat qedexe kirin. Carinan li hemberî van geşedanan berxwedaneke dijwar dihat kirin, bi ragihandina Rewşa Awarte, tedbîrên tund ên polîsan û girtinan re rû bi rû ma. Di vê çarçoveyê de ji aliyê dadgehên serxwebûnê ve 138 cezayên îdamê hatin dayîn.<ref>Halil Gülbeyaz: Mustafa Kemal Atatürk. Ji damezrînerê komarê heya dîktatorî. Parthas-Verlag, Berlin, 2004, rr. 187.</ref> Di 1934an de, reformek cilûbergên duyemîn pêk hat, ku tenê destûr da ku oldaran cil û bergên xwe li deverên karê xwe ([[mizgeft]], cenaze) li xwe bikin. Gavên ku Mustafa Kemal ji bo azadkirina jinan avêtibûn, dihat wateya şoreşa di pêkhateyên civakî de, ku bi ji nû ve organîzekirina zagona hevberdana zewacê, wekheviya qanûnî ya jin û mêr, di pêşxistina xwendina bilind û gihandina zanîngehên keç û jinan de, hat îfadekirin.<ref name="Hanioğlu2016" /> [[Wêne:Elmalı 35 baskısı.jpg|thumb|Yekem [[Quran]] ku bi tirkî hatiye nivîsandin]] [[Wêne:Atatürk ve çiftçi.jpg|thumb|Atatürk û cotkarekî]] Wek hema hema hemû xebatên xwe yên reformê, Mustafa Kemal jî di vir de mînaka xwe da. Dema ku bekelorya demdirêj di dawiyê de zewicî, ​ev [[Latife Uşakî]] bû, jinek bi xwebawer û di bin bandorên rojavayî de, ku xuyabûna wê ya azad bandor li wî kir. Zewaca di 29ê çileya 1923an de bêyî merasîmeke olî pêk hat û ji aliyê şaredarê Îzmîrê ve hat kirin û Mustafa Kemal fersend girt û ragihand ku hemû zewacên li Tirkiyeyê di pêşerojê de dê ji aliyê nûnerên dewletê ve jî bên kirin.{{Sfn|Mango||p=391}} Latife di zewacê de û di raya giştî de karîbû nêrînên xwe temsîl bike û bi vî rengî tevkariyê li nûjenkirina îmaja jinê li Tirkiyeyê bike.{{Sfn|Mango||p=362}} Lê dîsa jî diyar bû ku Mustafa Kemal bi karên xwe yên dewletê û bi nîqaşên şevan re pir mijûl bû ku jina ciwan re jiyaneke zewaca ku li gorî xwestekên wê tevdigere pêşkêşî dike (Tê gotin ku wî gotiye, “Berî her tiştî, welatê min wek mêrê malbatê hewcedarê min e”.)<ref>Ali Vicdani Doyum: Alfred Kantorowicz unter besonderer Berücksichtigung seines Wirkens in İstanbul (Ein Beitrag zur Geschichte der modernen Zahnheilkunde). Medizinische Dissertation, Würzburg 1985, rr. 260. (bi almanî)</ref> Dema ku rexneyên wê piştî du sal û nîv zewacê ji ya ku wî dikaribû tehamul bike zêdetir kir, ew di 22ê tîrmeh a 1925an de ji hev veqetiya û di 12ê tebax a 1925an de bi teleqnameyê veqetiya.<ref>Die Geschichte der Scheidung ist nachzulesen bei İpek Çalışlar: Latife Hanım. Everest Yayınları, Cağaloğlu, İstanbul 2011 (Erstveröffentlichung 2006), ISBN 978-975-289-900-1, S. 298–333, deutsche, gekürzte Übersetzung unter dem Titel: Mrs. Atatürk Latife Hanım Ein Porträt, 1. Auflage. btb Verlag (TB), München 2010, ISBN 978-3-442-74062-8, rr. 149–194 (bi almanî)</ref> Di encamê de wî karîbû armanca azadiya jinê bi desteka armanckirî ya keç û jinên ciwan ên ku di qada xwe ya bibandor de pejirandibû, bi serkeftî pêk bîne.{{Sfn|Mango||p=379}} Destpêkirina mafê dengdanê ya jin a aktîf û pasîf ji bo tevahî civakê girîngiyeke bingehîn bû. Jin ji 1930an û vir ve di hilbijartinên herêmî de, ji 1934an ve jî beşdarî hilbijartinên parlamenterê dibin.{{Sfn|Mango||p=362}} Taybetmendiya xebat û nêzîkatiya xwe ev e ku Mustafa Kemal ramanên reformê yên ku di destpêkê de bi şêweyên berfireh pêşxistibûn, di şahiyên şîvê yên dereng ên êvarê de pêşkêşî xeleka şêwirmend û pisporên bijarte kir û ji bo her yek ji wan lîsteyek taybet ji wan kesên ku dihatin vexwendin da.{{Sfn|Mango||p=501}} Wî rexneyên vekirî baş tehmûl nekir û bi zehmetî tehemûl nekir; Lê bêyî ku şîret û ramanên pisporan bibihîse, dest ji pêkanîna projeyên xwe yên siyasî berneda.{{Sfn|Mango||p=501}} Di dawiya 1925an de, sala îslamî ya ku li gorî [[Hîcret]]ê tê hejmartin, bi [[salnameya gregorî|salnameya mîladî]] hat guhertin. Piştî 10 salan roja yekşemê wek roja îniyê ku ji bo misilmanan pîroz e, girt. Sîstema metrîkê jî hate danîn. Hiqûqê li ser bingeha [[Quran]]ê bi qanûna medenî ya [[Swîsre]]yê hate guhertin, ku tenê bi sererastkirinên piçûk hate pejirandin. Desthilatdariya qanûnî di Qanûna Medenî de hiqûqa mîras û hiqûqa malbatê ya nûjen jî cih girt. Bi ser de, qanûnên bazirganî yên alman û qanûnên cezayê yên Îtalyayê hatin pejirandin. Wekî zimanê fermî, zimanê standard ê [[Zimanê osmanî|osmanî]] yê elîtên berê, ku bi giranî di bin bandora zimanê dîwanî [[Farisiya nûjen|farisî]] û [[Zimanê erebî|erebî]] de mabû, di pêvajoyek bi zimanzanan re li şûna zimanê [[Zimanê tirkî|tirkî]] hat guhertin.<ref name="ALTINSOY2023">{{Jêder-kovar |paşnav=ALTINSOY |pêşnav=Abdulkadir |paşnav2=SERT |pêşnav2=Fatih |tarîx=2023-01-27 |sernav=SOSYAL POLİTİKA VE EMEK YAZINI |url=https://doi.org/10.51290/dpusbe.1206093 |kovar=Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi |hejmar=75 |rr=443–459 |doi=10.51290/dpusbe.1206093 |issn=1302-1842 }}</ref> Heya 1928an zimanê osmanî li gor kevneşopiya îslamê bi [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]] dihat nivîsandin. Li şûna Mustafa Kemal [[alfabeya latînî]] hat guhertin, bi argumana ku ev alfabeya bi dengdêrên dengdar ên tirkî baştir li gorî zimanê tirkî ye. Wî jî bi xwe di vî warî de destek da û dersên xwe da dema ku bi tabloya reş û çeqelê digeriya.<ref name="ALTINSOY2023" /> Wî Quran wergeranda tirkî û yekem car bû ku li qesra [[Dolmabahçe]]yê ji vê wergerê xwend. Lêbelê, armanca ku li mizgeftan li şûna erebî nimêj bike, bi tirkî nepêkan bû û piştî mirina wî jî zêde nehat şopandin.<ref name="ALTINSOY2023" /> Têkiliya Mustafa Kemal ji dûr ve bi [[Îslam]]iyetê re hebû. Di dema şerê Çanakkaleyê de, di nameyeke bi zimanê fransî de bi Madame Corinne re, wî nivîsî ku ecêb e ku Mihemed, ku gelek demjimêran ji mêran re soz dabû, qet parêzvaniya jinan nekir.<ref name="Koçak2005">{{Jêder-kovar |paşnav=Koçak |pêşnav=Cemil |tarîx=2005-12-31 |sernav=Parliament Membership during the Single-Party System in Turkey (1925-1945) |url=https://doi.org/10.4000/ejts.497 |kovar=European journal of Turkish studies |hejmar=3 |doi=10.4000/ejts.497 |issn=1773-0546 }}</ref> Ji ber vê yekê, dema ku mêr piştî mirinê ji jinên bihuştê re kêfxweş bûn, jin dê di rewşeke nebaş de bibînin.<ref name="Koçak2005" /> Di şerên rizgariyê de ji bo seferberiyê jî gotinên olî bi kar anî.<ref name="Koçak2005" /> Weke serokekî ciwan di sala 1923an de, di xutbeyekê de li Mizgefta Zaganos Paşa, xelkê teşwîq kir ku “dînê dawîn û herî tekûz” Îslamê, wekî ku ti nakokiyek bi destkeftiyên zanistî yên [[serdema nû]] re tune bibînin û daxwaz kir ku xutbeya îslamê ya li mizgeftê bi tirkî, ku her kes jê fêm bike, û bi dîtinên zanistî re lihevhatî bê kirin.<ref name="Koçak2005" /> Divê îtîrazên teolojîk ên heyî (mînak di derbarê rewşa jinê û têgihîştina hunerê de) ji aliyê teologan ve ji nû ve bên şîrovekirin. Dûv re, wekî dewletparêzek yekgirtî, dev ji referansên olî berda an jî xwe bêtir rexne kir.<ref name="Koçak2005" /> Di payîza 1929an de Mustafa Kemal di hevpeyvîna xwe ya bi Emil Ludwig re li ser mijara olê wiha şîrove dike:<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Idin |pêşnav=Sahin |paşnav2=Donmez |pêşnav2=Ismail |tarîx=2017-06-28 |sernav=The Views of Turkish Science Teachers About Gender Equity within Science Education |url=https://doi.org/10.33828/sei.v28.i2.4 |kovar=Science Education International |cild=28 |hejmar=2 |rr=119–127 |doi=10.33828/sei.v28.i2.4 |issn=2077-2327 }}</ref> {{Quote|text=Ma hûn matmayî man ku mizgeft ewqas zû vala dibin her çend kes wan nagire? Tirko ji dayîkbûnê ne misilman bûn, şivan tenê roj, ewr û stêrkan dizanin; Cotkarên li seranserê cîhanê vê yekê bi heman awayî fêm dikin, ji ber ku çinîn bi hewayê ve girêdayî ye. Tirko ji xwezayê pê ve tiştekî din naperizîne. [...] Ez niha jî yekem car Quranê bi tirkî çap dikim û jiyana Mihemed jî werdigerînim. Divê mirov bizane ku her tişt hema hema yek e û ku kahînan re tenê li ser xwarinê girîng e.}} ==== Siyaseta derve ==== Nijadperestiya Atatürkê ji serpêhatiyên siyaseta derve dûr ket, ji ber ku ew li ser avakirina neteweyek tirk a laîk ji nifûsa Tirkiyeyê, ku Îslamiyê wekî bingeha nasnameya xwe didît, disekinî. Wî berfirehbûna emperyalîst a tûranîst red kir:<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Herfried Münkler: Die neuen Kriege, Rowohlt Verlag: Reinbek bei Hamburg 2002, 288 S |paşnav=Schlipphak |pêşnav=Bernd |weşanger=Springer Fachmedien Wiesbaden |tarîx=2016 |rr=416–419 |isbn=978-3-658-13212-5 |cih=Wiesbaden |url=https://doi.org/10.1007/978-3-658-13213-2_97}}</ref> {{Quote|text=Îro, hemû neteweyên cîhanê hema bêje xizm bûne, an jî hewl didin ku bibin xizm. Ji ber vê yekê, divê mirov ne tenê li ser hebûn û bextewariya neteweya ku ew jê re girêdayî ye, lê di heman demê de li ser hebûn û xweşiya hemû neteweyên cîhanê jî bifikire... Em nizanin gelo bûyerek ku em bawer dikin dûr e, dê rojekê negihîje me. Ji ber vê sedemê, divê hemû mirovahî wekî yek laş û neteweyek jî wekî endamê wê were hesibandin.}} Di 1932an de, Tirkiye tevlî Cemiyeta Miletan bû. Di 1936an de, Peymana Montreux serweriya li ser tengavên [[Tengava Stembolê|Stembolê]] û Dardanelê û herwiha kontrola keştîvaniyê li wan deveran da Tirkiyeyê, ku li gorî [[Peymana Lozanê]] hatibû astengkirin.<ref name=":0" /> Têkiliyên baş bi [[Yewnanistan]]ê re di 1930an de hatibûn damezrandin, û di Peymana Balkanê li [[Atîna]]yê di 1934an de, bi giranî bi saya hewldanên piralî yên Atatürk ji bo bidestxistina hevsengiyê bû ku peymanek ku Tirkiye, Yewnanistan, [[Yûgoslavya]] û [[Romanya]] yek dikir hate îmzekirin.<ref name=":0" /> Di heman salê de, serokwezîrê Yewnanistanê Venizelos, Mustafa Kemal Atatürk ji bo Xelata Aştiyê ya Nobelê berbijêr kir, lê bi ser neket.<ref name=":0" /> Atatürk dûrbûnek eşkere ji dîktatorên faşîst [[Benito Mussolini]] û [[Adolf Hitler]] girt û hejmareke mezin ji zanyar, hunermend û mîmarên ewropî pêşwazî kir ku di destpêka rejîma [[Nasyonalsosyalîzm|naziyê]] de reviyabûn sirgûniya Tirkiyeyê. Bê guman ew dikarin ji beşdariya sirgûnan di modernîzasyona welêt û pêşxistina perwerdehiya bilind a Tirkiyeyê de sûd werbigirin. Ji bo hin ji wan, nemaze zanyarên alman û fransî, zanîngehên Enqere û Stembolê wekî beşek ji reforma zanîngehê ya ku ji hêla Atatürk ve hatî destpêkirin, bûn cihên nû yên xebatê. Pêwendiya Atatürk bi [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] re dudil bû. Her du dewletan di hewildanên xwe de ji bo derbaskirina tecrîda navneteweyî ya ku ji hêla hêzên serketî ve hatibû ferzkirin, piştgirî dan hev.<ref name="ÖZDEN2024">{{Jêder-kovar |paşnav=ÖZDEN |pêşnav=Kemal |tarîx=2024 |sernav=Berlin Büyükelçisi Kemaleddin Sami Paşa’nın Mustafa Kemal Paşa ve Kendisine Yönelik Muhtemel Suikast Girişimlerine Karşı Verdiği Diplomatik Mücadele |url=https://doi.org/10.51824/978-975-17-6043-2.12 |kovar=10. Uluslararası Atatürk Kongresi Bildiriler Cilt II |cih=Ankara |weşanger=Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları |rr=1263–1297 |doi=10.51824/978-975-17-6043-2.12}}</ref> Mustafa Kemal herwiha bi kêfxweşî alîkariya ji nû ve avakirina sinorkirî ya ku ji hêla Yekîtiya Sovyetê ve ji dewleta tirk a ciwan re hatibû dayîn qebûl kir. Lêbelê, wî bi eşkereyî xwe ji bîrdoziya komunîst û modela civakî ya Sovyetê dûr xist.<ref name="ÖZDEN2024" /> Di merasîma salvegera dehemîn a Komara Tirkiyeyê di cotmeha 1933an de, Mustafa Kemal şerekî nû yê muhtemel li Ewropayê pêşbînî kir û welatê xwe di vê rewşê de neçar kir ku bêalî bimîne.<ref name="ÖZDEN2024" /> Wî pêxembertiya jêrîn da fermandarê amerîkî Douglas MacArthur, ku di destpêka salên 1930an de ji bo çavdêriya tetbîqatên leşkerî serdana Tirkiyeyê kir:<ref name=":0" /> {{Quote|text=Gorî min, çarenûsa Ewropayê dê sibê jî wekî duh girêdayî helwesta Almanyayê be. Ev neteweya 70 milyonî ya bi dînamîk û dîsîplîn, gava ku teslîmî herikek siyasî bibe ku xwestekên wê yên neteweyî gur dike, dê zû yan dereng hewl bide ku Peymana Versaillesê betal bike. Almanya dê di demek pir kurt de bikaribe artêşek bicivîne ku bikaribe tevahiya Ewropayê, ji bilî Brîtanya û Rûsyayê, dagir bike... Di salên 1940-45an de şer dê dest pê bike... Fransa êdî nikare artêşek bihêz bimeşîne. Brîtanya êdî nikare ji bo parastina girava xwe xwe bispêre Fransayê. Amerîka dê di vî şerî de nikaribe bêalî bimîne, mîna ku di [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] de kir. Û Almanya dê ji ber ketina Amerîkayê nav şer vî şerî winda bike...}} == Bavê tirkan == Di dawiya proseya çaksaziyê ya berfireh de guhertinek di yasaya navan de hat kirin, ku mebesta wê bû rêvekirina bi bandortir a sîstema statûya medenî û di encamê de li ser şêwazên rojavayî pêk hat: her hevwelatiyeke Tirkiyeyê mecbûr bû ku [[paşnav]]ekî li xwe bigire. Mustafa Kemal bi paşnavê ''Atatürk'' (''Bavê'' ''tirkan'') bi qanûna jimare 2587 ya 24ê mijdar a 1934an ji Meclîsa Neteweyî wergirtiye ku bi zagona jimare 2622 ketibû bin parastina rewa. Wî bi xwe paşnavên namûsê yên paşerojê ji bo hin bawermend û rêhevalên xwe hilbijart. Ev yek ji bo İsmet Paşa jî derbas dibe, ku ji ber xizmetên wî yên di şerê rizgariyê de li dijî yewnaniyan, paşnavê ''İnönü'' lê hatiye dayîn. İsmet İnönü wek serokwezîr, bi salan Mustafa Kemal Atatürk ji rûtînên hikûmetê yên rojane xilas kir û piştî mirina wî bû cîgirê wî wek serokkomar. Hilbijartina navê Mustafa Kemal û hurmetên ku jê standin (di 1926an de yekemîn abîdeya li Stembolê hat danîn) bi şêwazên kulta kesayetiyê yên ku di rejîmên otorîter de yên wê demê de diyar bûn re têkildar bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mustafa Kemal Atatürk |paşnav=Coulmas |pêşnav=Florian |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2016-03-01 |rr=199–212 |url=https://doi.org/10.1093/acprof:oso/9780198736523.003.0015 }}</ref> [[Demokrasî]], rêzgirtina ji [[Mafên mirovan li Tirkiyeyê|mafên mirovan]] û serekîtiya hiqûqê her tim bi temamî nehate garantîkirin. Kêmarên etnîkî yên wek kurd û [[ermenî]] di jiyana xwe ya zimanî û çandî de hatin tepisandin û di dema berxwedanê de bi rêbazên leşkerî şer kirin.<ref name="Melbye2022"/> Lêbelê ermeniyên ku di Şerê Cîhanê yê Yekem de ji ber [[Nîjadkujiya ermeniyan|qirkirinê]] reviyan, mafê vegerê hat dayîn ku di serdema Atatürk de jî ev maf hat bikaranîn.<ref name="Romer1989">{{Jêder-kovar |paşnav=Romer |pêşnav=Jean-Christophe |tarîx=1989 |sernav=Marcou, Lilly. La guerre froide. L’engrenage. Bruxelles, Éditions Complexe, Coll. « 1947-La mémoire du siècle, no. 51 », 1987, 286 p. |url=https://doi.org/10.7202/702500ar |kovar=Études internationales |cild=20 |hejmar=2 |rr=426 |doi=10.7202/702500ar |issn=0014-2123 }}</ref> Mafên hindikahiyên olî yên mayî yên li Tirkiyeyê ([[Dêra Ortodoks a Tirkî|xristiyanên ortodoks]] û [[Cihûtî|cihû]]) yên ji bo xwerêveberiya olî di bin kontrola Atatürk de bi awayekî eşkere hatine garantîkirin.<ref name="Melbye2022">{{Jêder-kitêb |sernav=Die Panoramatechnik in der Konfliktberatung – eine Methode zur Themenfindung und Selbstklärung |paşnav=Melbye |pêşnav=Svenja |weşanger=Nomos Verlagsgesellschaft mbH & Co. KG |tarîx=2022 |rr=18–23 |url=https://doi.org/10.5771/9783748932192-18 |paşnav2=Neumann |pêşnav2=Viviane Irina }}</ref> Berevajî vê yekê, [[Komunîzm|komunîstên]] li Tirkiyeyê rastî çewisandina siyasî hatin.<ref name="Melbye2022" /> Di 1930an de, dema ku Atatürk ji nû ve hewl da ku partiyek muxalefetê ya nerm ava bike, damezrandina Partiya Komarî ya Azad hate pejirandin, ku piştî nakokiyan hate hilweşandin.<ref name="Romer1989" /> == Mirin == Mustafa Kemal Atatürk di 10ê mijdar a 1938an de di saet 09.05an de li Stembolê di encama [[Sîroz|nexweşiya kezebê]] de di 57 saliya xwe de jiyana xwe ji dest da.<ref name="Schlipphak2016">{{Jêder-kitêb |sernav=Herfried Münkler: Die neuen Kriege, Rowohlt Verlag: Reinbek bei Hamburg 2002, 288 S |paşnav=Schlipphak |pêşnav=Bernd |weşanger=Springer Fachmedien Wiesbaden |tarîx=2016 |rr=416–419 |isbn=978-3-658-13212-5 |cih=Wiesbaden |url=https://doi.org/10.1007/978-3-658-13213-2_97 }}</ref> Li gorî makezagona dewleta tirk, piştî mirina wî, serokê Meclisa Mezin Mustafa Abdülhalik Renda bû serokê demkî, heta roja din İsmet İnönü ji aliyê meclisê ve wek serokkomarê nû hat hilbijartin.<ref name="Schlipphak2016" /> Wî welatek li dû xwe hişt ku ji aliyekî ve bi şêwaza serkirdayetiya xwe ya otorîter û bi tundiya xwe ya carinan xwenîşander di jinavbirina dijberên siyasî de diyar bû, lê ji hêla din ve bi berfirehî ji şêwazên jiyana rojavayî û ramana siyasî ya ronakbîr re vekirî bû.<ref name="Schlipphak2016" /> == Nirxkirin û rexne == Mustafa Kemal rasterast beşdarî [[Nîjadkujiya ermeniyan]] nebû (ku di wê demê de nêzîkî 1 milyon Ermenî ji aliyê hikûmeta CUPê ve hatin kuştin, bi piranî bi rêya kuştinên rasterast û sirgûnkirina bo deverên ku jiyana hejmareke ewqas mezin ji mirovan ne mumkin bû). Ji wê demê ve, asta rexnegir an piştgirê wê li hember komkujiya ermeniyan hatiye nîqaşkirin.{{Sfn|Ulgen|2010|p=189}} Di axaftinên xwe yên ji bo temaşevanên navxweyî de, Mustafa Kemal Atatürk wekî bêguneh ji her cûre neheqiyê û wekî qurbaniyên wehşetên tirsnak ên ermeniyan pêşkêş kir.{{Sfn|Barr|2020|p=82}}{{Sfn|Gökçe|2011|p=43-44}}{{Sfn|Ulgen|2010|p=384-386, 390}} Di serdema piştî şer de, neteweperestên tirk xwe dispêrin piştgiriya sûcdarên komkujiyê û yên ku jê sûd wergirtine,{{Sfn|Zürcher|2011|p=36}}{{Sfn|Cheterian|2015|p=155}} vegera ermeniyên rizgarbûyî wekî gefek mirinê ji bo armancên neteweperestan dihat dîtin û ji ber vê yekê ne mumkin bû. Peyrewên Mustafa Kemal berpirsiyarê derxistin an kuştina gelek xiristiyaniyan ji Anatolyayê bûn.{{Sfn|Bozarslan|2015|p=311}}{{Sfn|Nichanian|2015|p=229-230, 242}} Ferman li generalên tirk hat dayîn ku "Ermenistanê bi awayekî fîzîkî û siyasî ji holê rakin".{{Sfn|Kévorkian|2020|p=164-165}}{{Sfn|Nichanian|2015|p=238}} Nêzîkî 100.000 ermenî li Transqafqasyayê ji aliyê artêşa tirk ve hatin qirkirin û 100.000 din jî di dema vekişîna fransî de ji [[Kîlîkya]]yê reviyan.{{Sfn|Nichanian|2015|p=238}} Piştî damezrandina Komara Tirkiyeyê, sûcdarên şer ên CUPê bêparastin hatin dayîn û di heman salê de, [[Peymana Lozanê]] sînorên heyî yên Tirkiyeyê destnîşan kir û ji bo derxistina nifûsa yewnanî peyda kir.{{Sfn|Dadrian & Akçam|2011|p=104}} Bendên wê yên parastinê ji bo kêmneteweyên ne-Misilman mekanîzmayek sepandinê tune bû û di pratîkê de nehatin berçavgirtin.{{Sfn|Kiener|2018|p=28}}{{Sfn|Suny|2015|p=367-368}} Ermeniyên ku karîn ji dersînorkirinê dûr bikevin û li derveyî paytextê dijiyan, piştî sala 1923an jî bi îslamîzekirina bi zorê û revandina keçan re rû bi rû man,{{Sfn|Cheterian|2015|p=203}}{{Sfn|Suciyan|2015|p=65}} di heman demê de dersînorkirinên ber bi Sûriyeyê heta sala 1929an berdewam kirin.{{Sfn|Kévorkian|2020|p=161}} Di navbera 1919 û 1923an de, wekî kesayeta sereke ya tevgera neteweyî, ji aliyê hevalbendan û rojnamevanê Stembolê yê navdar Ali Kemal ve wekî "serokekî diz" hate binavkirin.<ref name="Azak2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Islam and Secularism in Turkey |paşnav=Azak |pêşnav=Umut |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=2010 |isbn=978-1-84885-263-1 |url=https://doi.org/10.5040/9780755610730 }}</ref> Piştî şerê rizgariyê, rêhevalên berê yên berê di şerê desthilatdariyê de ji bo paşeroja welêt rêyên xwe veqetandin, ku mîna fermandar [[Kazım Karabekir]] û rewşenbîr Halide Edib Adivar, bûn dijberên bernameya wî ya reformên radîkal û îdiayên serokatiya otorîter ên ku ji desthilatdariyê hatin derxistin. Beşek ji oldaran, bi taybetî jî yên Tekkeyan, ku [[Seîdê Nûrsî]] jî di nav de ye, wî bi [[Şeytan]] re dan ber hev.<ref name="Azak2010" /> Gelek hewldanên sûîqestê hebûn. Atatürk li siyasetek neteweperest geriya ku tê de her etnîk li Anatolyayê neçar bû ku wekî [[tirk]] bide nasîn. Atatürk di Şerê Cîhanê yê Yekem de bi soza dewleteke eşîrên kurd re da, lê ev îxaneteke bû û li şûna wê bakurê Kurdistanê bû beşek ji dewleta tirk û serokên kurdan hatin kuştin û gelek sivîlên kurd bi eynî qeder de man an jî sirgûnî rojavayê welêt kirin.<ref name="Howard2001">{{Jêder-kitêb |sernav=The history of Turkey |url=https://archive.org/details/historyofturkey00doug |paşnav=Howard |pêşnav=Douglas A. |weşanger=Greenwood Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-313-30708-9 |cih=Westport, Conn |series=The Greenwood histories of the modern nations }}</ref> Ev bû sedema şert û mercên kaotîk li herêma [[Kurdistan]]ê û di encamê de serhildanên mîna yên [[Şêx Seîd]] derketin, ku herî kêm 20.000 piraniya wan kurdên sivîl li [[Amed]]ê hatin îdamkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurds in Turkey |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |rr=45–66 |isbn=978-1-315-13284-6 |url=https://doi.org/10.4324/9781315132846-5 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Displacement and Dispossession in the Modern Middle East |paşnav=Chatty |pêşnav=Dawn |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2010-03-08 |isbn=978-1-139-48693-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8OsgAwAAQBAJ&pg=PA231 }}</ref><ref name="Howard2001" /> Di dawiya 1925an de, qanûna nû ya dersînorkirinê ya bi navê qanûna li ser ''Koçber, Penaber û Eşîrên ku Bêyî Destûr Ji Wargehên Xwe yên Herêmî Derdikevin hate bicîhanîn û elîtê Kurdan'' - ku hejmara wan nêzîkî 50.000 kesan bû - ber bi rojavayê Tirkiyeyê ve hatin dersînorkirin. Li gundê Şêx Seîd, hemû mêr hatin dersînorkirin û kurekî 14 salî bû zilamê herî mezin ê li wir. Qanûnên paşê yên bi navê Qanûna Bicihkirinê ya gulana 1926an û ''Qanûna Derbarê Veguhestina Hin Kesan Ji Herêmên Rojhilat Ber bi'' ''Parêzgehên Rojava'' ve rê dan hikûmetê ku kurdan dersînor bike. Li deverên rojavayê welêt, kurd rastî [[Zenofobî|zenofobiyê]]{{Sfn|Üngör|2011|p=136-138}} û di hin rewşan de jî rastî lînçkirinê hatin.{{Sfn|Üngör|2011|p=145}} Di 1927an de [[Komara Agiriyê]] (1927-1931) hat damezrandin, ku bi heman çarenûsa berê li Amedê bi dawî bû, vê carê bi 15 hezar kuştinan.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.halklarindemokratikkongresi.net/zilan-katliamini-unutmadik/1739 |sernav=Me Komkujiya Zîlan Ji bîr nekir! |malper=www.halklarindemokratikkongresi.net |roja-gihiştinê=2025-04-06 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.taraf.com.tr/ayse-hur/makale-bu-kacinci-isyan-bu-kacinci-harekat.htm |sernav="Ev serhildan çendan e, ev operasyona çendan e?" |malper=web.archive.org |tarîx=2012-09-18 |roja-gihiştinê=2025-04-06 |rewşa-urlyê=bot: unknown |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120918174801/http://www.taraf.com.tr/ayse-hur/makale-bu-kacinci-isyan-bu-kacinci-harekat.htm |roja-arşîvê=2012-09-18 }}</ref> Li gorî çavkaniyan ji aliyê artêşa Tirkiyeyê ve bi xencerên serê tivingan zarokên dergûş hatine kuştin.<ref name="İŞLER2015">{{Jêder-kitêb |sernav=Dosyaya Zîlan (Nenasên Serhildana Kurdên Agiriyê) Cild 1: Di serdema Komarê de hemû serhildanên kurdan ji ber rewşên bi vî rengî pêş ketine. |paşnav=İŞLER |pêşnav=İkram |weşanger=Qahır Bateyi |tarîx=2015-06-10 |ziman=tr |url=https://books.google.com.tr/books?id=myZBEAAAQBAJ&pg=PA590&dq=Zilan+Katliam%C4%B1&hl=tr&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwi87KzuhcSMAxVLQ_EDHTipGGkQ6AF6BAgIEAM#v=onepage&q=Zilan%20Katliam%C4%B1&f=false }}</ref> Li gel komkujyan di heman demê de gundên kurdan ku tê de komkujî qewimîne hatine talan kirin û hatine şewitandin.<ref name="İŞLER2015" /> Li gorî hevpeyvînên bi şahidên komkujiyan re, ji bo gustîleke zîv tiliya keçeke ciwan ji aliyê leşkerên tirk ve hatiye jêkirin.<ref name="İŞLER2015" /> Ji xeynî komkujyê girseyî ya ku di newala Geliyê Zîlan de pêk hatiye li gundên deverê bi awayeke komî kurd hatine kuştin.<ref name="İŞLER2015" /> Li seranserê ku komkujî pêk hatiye 44 gund hatine şewitandin<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/kurdistan/230920207 |sernav=ESMANÊ SOR - Şahidên dawî yên Komkujiya Geliyê Zîlan çîroka zîlanê vegotin! |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2025-04-07 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://politikahaber.com/asirlik-yara-olan-geliye-zilanin-tanigi-ihaneti-unutmadim/ |sernav=Şahidê Geliyê Zîlan: Min xiyantê ji bîr nekir. |malper=Politika Haber |tarîx=2021-07-12 |roja-gihiştinê=2025-04-08 |ziman=tr |paşnav=Haber |pêşnav=Politika }}</ref> û li hinek gundên deverê kurd di nav avahiyên wan de bi saxî têne şewitandin.<ref name=":3" /> Ev kiryar di medyaya Tirkiyeyê de wek “paqijkirinê” hat binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Yeni ve yakın çağda Kürt siyaset tarihi |paşnav=Sovyetler Birliği Bilimler Akademisi, Doğu Bilimler Enstitüsü ve Ermenistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti Bilimler Akdemisi, Doğu Bilimler Enstitüsü Kürt Komisyonu |weşanger=Pêrî Yayınları |tarîx=1998 |isbn=978-975-8245-06-2 |çap=3. baskı |cih=İstanbul |paşnavê-edîtor=Celil |pêşnavê-edîtor=Celîle |paşnavê-edîtor2=Gasaratyan |pêşnavê-edîtor2=M. A. |paşnavê-edîtor3=Aras |pêşnavê-edîtor3=M. }}</ref> == Mijarên têkildar == * [[Kemalîzm]] == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Wêje == {{Refbegin}} * H. C. Armstrong: ''Der graue Wolf. Das Leben des Diktators Mustafa Kemal''. Berlin 1933.<!--ISBN nicht gefunden. Für den englischen: {{Cite book |last=Armstrong |first=Harold Courtenay |title=Grey Wolf, Mustafa Kemal: An Intimate Study of a Dictator |publisher=Books for Libraries Press |year=1972 |isbn=978-0-8369-6962-7 |location=Freeport, NY}}--> * Dursun Atılgan: ''Mustafa Kemal Atatürk. Leben, Leitvorstellungen, Leistung.'' Köln 1998, ISBN 3-929490-66-8. * [[Kurt Bittel]] (Hrsg.): ''Mustafa Kemal Atatürk 1881–1981. Vorträge und Aufsätze zu seinem 100. Geburtstag''. Groos, Heidelberg 1982, ISBN 3-87276-272-9. * Mahmut Esat Bozkurt: ''Atatürk İhtilâli''. Istanbul 1995, ISBN 975-343-095-7. * {{Jêder-kitêb |paşnav=Doğan |pêşnav=Çağatay Emre |sernav=Formation of Factory Settlements Within Turkish Industrialization and Modernization in 1930s: Nazilli Printing Factory |cih=Ankara |weşanger=Middle East Technical University |sal=2003 |oclc =54431696 |ziman=tr }} * [[Johannes Glasneck]]: ''Die Rolle der Persönlichkeit Kemal Atatürks im nationalen Befreiungskampf der Völker des Nahen Ostens''. Akademie-Verlag, Berlin 1983. (Kitêba nû: ''Kemal Atatürk und die moderne Türkei''. Ahriman-Verlag, Freiburg 2010, ISBN 978-3-89484-608-4). * Dietrich Gronau: ''Mustafa Kemal Atatürk oder die Geburt der Republik''. Fischer, Frankfurt am Main 1994, ISBN 3-596-11062-9. * [[Halil Gülbeyaz]]: ''Mustafa Kemal Atatürk. Vom Staatsgründer zum Mythos''. Berlin 2004, ISBN 3-932529-49-9. * M. Şükrü Hanioğlu: ''Atatürk. An intellectual biography''. Princeton University Press, Princeton 2017, ISBN 978-0-691-17582-9. ** M. Şükrü Hanioğlu: ''Atatürk.'' ''Visionär einer modernen Türkei.'' 2. Theiss, 2021, ISBN 978-3-8062-4208-9. * Stefan Ihrig: ''Atatürk in the Nazi Imagination''. Harvard University Press, 2014, ISBN 978-0-674-36837-8. * Friedrich Karl Kienitz: [https://www.biolex.ios-regensburg.de/BioLexViewview.php?ID=489 ''Atatürk, Kemal''.] In: ''Biographisches Lexikon zur Geschichte Südosteuropas.'' 1974, R.&nbsp;108–110 * Patrick Kinross: ''Atatürk. The Rebirth of a Nation''. Weidenfeld Nicolson Illustrated 1993, ISBN 0-297-81376-5. * [[Klaus Kreiser]]: ''Atatürk. Eine Biographie''. C.H. Beck Verlag, München 2014, ISBN 978-3-406-66594-3. (almanî) * [[Andrew Mango]]: ''Atatürk''. John Murray, London 1999, ISBN 0-7195-6592-8 (inglîzî). * [[Bernd Rill]]: ''Kemal Atatürk''. Rowohlt, Reinbek 1985, ISBN 3-499-50346-8. * Dirk Tröndle: ''Mustafa Kemal Atatürk. Mythos und Mensch''. Zürich 2012, ISBN 978-3-7881-0169-5. * S. Eriş Ülger: ''Atatürk und die Türkei in der deutschen Presse (1910–1944)''. Kitêba mektêbe a Anadolu, Hückelhoven 1992, ISBN 3-923143-80-X. * [[Vamık Volkan|Vamık D. Volkan]], Norman Itzkowitz: ''Immortal Ataturk. A Psychobiography''. London 2001, Phoenix Press, ISBN 0-226-86388-3. * {{Jêder-kitêb |paşnav=Webster |pêşnav=Donald Everett |sernav=The Turkey of Atatürk; Social Process in the Turkish Reformation |sal=1973 |weşanger=AMS Press |cih=New York |isbn =978-0-404-56333-2 |ziman=en }} {{Refend}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Mustafa Kemal Atatürk}} {{Serokwezîrên Tirkiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Ataturk, Mustafa Kemal}} [[Kategorî:Endamên Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Generalên artêşa osmanî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1881]] [[Kategorî:Leşkerên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Leşkerên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Mirin 1938]] [[Kategorî:Mustafa Kemal Atatürk| ]] [[Kategorî:Nûsazîparêzên tirk]] [[Kategorî:Paşa]] [[Kategorî:Serokkomarên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên ji Selanîkê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên tirk]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] lklt1p5npnleqaun9r10virkcbv32oi 0 7340 2101551 2100968 2026-11-02T21:42:25Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20261102) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 2101551 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|di derbarê '''Keyaniya Yekbûyî''' de ye. Ji bo wateyên din ji kerema xwe li [[Brîtanya Mezin]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2 | wêneyê ala = Flag of the United Kingdom (3-5).svg | meclîsa jêrîn = [[House of Commons]] | awayê rêveberiyê = {{Unbulleted list|[[Keyaniya makezagonî]]|[[Demokrasiya parlamenê]]}} | navê rêber1 = [[Charles III]] | sernav rêber1 = [[Key]] | navê rêber2 = [[Keir Starmer]] | sernav rêber2 = [[Serokwezîr]] | pêşvebirî = Parliament | meclîsa jorîn = [[House of Lords]] | rûerd km2 = 242495 | koda înternetê = .uk, .gb | rûerd rêz = 78 | gelhe texmînkirin = 66.052.076 | gelhe texmînkirin sal = 2021 | gelhe giştî sal = 2011 | gelhe giştî = 63.182.178 | gelhe tîrbûn km2 = 270,7 | gelhe texmînkirin rêz = 22 | iso3166kod = GB | koda telefonê = +44 | konvansiyonel navê dirêj = Keyaniya Yekbûyî ya Brîtanya Mezin û Bakurê Îrlendayê | zimanên naskirin = [[Zimanê skotî|Skotî]], [[Zimanê skotî|skotiya Ulsterê]], [[Zimanê wêlsî|wêlsî]], [[Zimanê kornî|kornî]], [[Zimanê skotiya gaelî|skotiya gaelî]], [[Zimanê îrlendî|îrlendî]] | wêneyê mertal = Royal Coat of Arms of the United Kingdom.svg | wêneyê nexşe = Europe-UK (orthographic projection).svg | wêneyê nexşe2 = Europe-UK.svg | demonîm = Brîtanî<br/>({{ziman-en|Briton, British}}) | paytext = [[London]]<br/>{{Koord|51|30|N|0|7|W|type:country}} | bajarê mezin = [[London]]<br/>{{Koord|51|30|N|0|7|W|type:country}} | zimanên fermî = [[Zimanê inglîzî|Inglîzî]] | nav = ''United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland''<br/> | hatûçûn = çep | navê hevbeş = Brîtanya | sirûda netewî = ''God Save the King'' [[Wêne:United States Navy Band - God Save the Queen.ogg]] | dirav = [[Sterling]] | dirav kod = GBP | demjimêr = UTC | demjimêr DST = +1 seet | utc offset DST = +1 | av = 1,51 | ala hidûd = 1 | ala mezinî = 1 }} '''Keyaniya Yekbûyî ya Brîtanyaya Mezin û Bakurê Îrlendayê''', '''Keyaniya Yekbûyî''' ('''KY''') yan jî '''Brîtanya''' ([[Zimanê inglîzî|bi îngilîzî]]: Britain), welatekî li bakurê rojavaya [[Ewropa]]yê ye ku bi awayê [[keyaniya makezagonî]] û demokrasiya parlamenî tê birêvebirin ku ji [[Înglistan]], [[Wêls]], [[Skotlenda]] û ji [[Îrlendaya Bakur]] pêk tê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.number10.gov.uk/Page823 |sernav=Brîtanya |malper=webarchive.nationalarchives.gov.uk |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 |roja-arşîvê=2008-09-09 |urlya-arşîvê=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20080909013512/http://www.number10.gov.uk/Page823 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Keyaniya Yekbûyî, girava [[Brîtanyaya Mezin]], beşa bakurê rojhilatê girava Îrlendayê û gelek giravên piçûktir ku di nav [[Giravên Brîtanî]] de ne, vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lexico.com/definition/Great_Britain |sernav=GREAT BRITAIN {{!}} Meaning & Definition for UK English {{!}} Lexico.com |malper=Lexico Dictionaries {{!}} English |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 |tarîxa-arşîvê=2022-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220725061528/https://www.lexico.com/definition/Great_Britain |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Îrlendaya Bakur]] bi [[Komara Îrlendayê]] re sinorê bejahî parvedike. Ji aliyê din ve Keyaniya Yekbûyî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]], [[Deryaya Bakur]], [[Qenala Îngilîzan]], [[Deryaya Keltî]] û ji aliyê [[Deryaya Îrlendî]] ve dorpêçkirî ye. Rûerda giştî ya Keyaniya Yekbûyî 242.495 kîlometre çargoşe ye û bi pêşbînî ya sala 2020an nifûsa Keyaniya Yekbûyî 67 milyon kes e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/ |sernav=Population estimates - Office for National Statistics |malper=www.ons.gov.uk |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 }}</ref> Keyaniya Yekbûyî di nav çend sed salan de bi destxistina rêzek welatan ku li yekitiyê hatiye zêdekirin, derketiye holê. Peymana Yekîtiyê di navbera [[Keyaniya Înglistanê]] (ku Wêls jî di nav de bû) û [[Keyaniya Skotlendayê]] di sala 1707an de di encama yekbûna wan de dibe Keyaniya Brîtanya Mezin. Piraniya [[Îrlenda]]yê di sala 1922an de ji Keyaniya Yekbûyî veqetiya ku Keyaniya Yekbûyî ya Brîtaniya Mezin û [[Îrlendaya Bakur]] a heyî ku di sala 1927an de bi fermî navê keyaniya mezin hatibû pejirandin. Yekitî di sala 1801ê de bi [[Keyaniya Îrlendayê]] re Keyaniya Yekbûyî ya Brîtanya Mezin û Îrlendayê ava kiribû ku piraniya Îrlendayê di sala 1922an de ji Keyaniya Yekbûyî veqetiyaye. Girava Man, Guernsey û Jersey ne beşek ji Keyaniya Yekbûyî ne ku girêdayî Crown in lê hikûmeta brîtanî ji bo parastin û nûnertiya giravan a navneteweyî berpirsiyar e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.direct.gov.uk/en/Governmentcitizensandrights/LivingintheUK/DG_10012517 |sernav=UK Government Web Archive |malper=webarchive.nationalarchives.gov.uk |tarîxa-gihiştinê=2023-08-20 |roja-arşîvê=2012-10-15 |urlya-arşîvê=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20121015000000/http://www.direct.gov.uk/en/Governmentcitizensandrights/LivingintheUK/DG_10012517 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Keyaniya Yekbûyî bûye yekem welatê pîşesazî û di piraniya sedsalên 19an û destpêka 20an de, nemaze di dema "Pax Britannica" de di navbera salên 1815 û 1914an de, hêza herî pêşîn a cîhanê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hoffmann |pêşnav=Stanley |paşnav2=Ferguson |pêşnav2=Niall |tarîx=2003 |sernav=Empire: The Rise and Demise of the British World Order and Its Lessons for Global Power |url=http://dx.doi.org/10.2307/20033715 |kovar=Foreign Affairs |cild=82 |hejmar=5 |rr=178 |doi=10.2307/20033715 |issn=0015-7120 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/20th-century-international-relations-2085155 |sernav=20th-century international relations {{!}} History & Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-08-18 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-20 }}</ref> [[Împeratoriya Brîtanî]], di salên 1920an de di serdema bilindbûna xwe de, nêzîkî çaryeka erd û nifûsa cîhanê werdigirt ku di dîrokê de împeratoriya herî mezin bû ku bi tevlêbûna Şerê Cîhanê yê Yekem û Şerê Cîhanê yê Duyem de, qeyrana kombûyî û windakirina prestîjê dibe sedema hilweşandina piraniya koloniyên brîtanî û dawiya ya Împeratoriya Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=CpSvK3An3hwC |sernav=The Twentieth Century |paşnav=Louis |pêşnav=William Roger |paşnav2=Brown |pêşnav2=Judith Margaret |paşnav3=Low |pêşnav3=Alaine M. |tarîx=2001 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-924679-3 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=NQnpQNKeKKAC |sernav=The Ends of British Imperialism: The Scramble for Empire, Suez and Decolonisation |paşnav=Louis |pêşnav=Roger |tarîx=2006 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-1-84511-347-6 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=ennqNS1EOuMC |sernav=The Dynamics of Global Dominance: European Overseas Empires, 1415-1980 |paşnav=Abernethy |pêşnav=David B. |tarîx=2000-01-01 |weşanger=Yale University Press |isbn=978-0-300-09314-8 |ziman=en }}</ref> Beşek ji cîhana bingehîn a anglofonîk, bandora brîtanî dikare di ziman, çand, pergalên qanûnî û siyasî yên gelek koloniyên yên berê de were dîtin. Rêveberiya Keyaniya Yekbûyî monarşiyek destûrî û demokrasiya parlemanî ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-08-15 |sernav=United Kingdom |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-kingdom/ |kovar=The World Factbook |ziman=en |weşanger=Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=2021-03-13 |roja-arşîvê=2021-01-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210109221834/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-kingdom/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Paytext]] û bajarê herî mezin ê Keyaniya Yekbûyî (herweha paytexta Îngilîstanê) [[London]] e ku bi [[New York City]] re yek ji du navendên darayî yên sereke yên cîhanê ye. Bajarên [[Edinburgh]], [[Kardîf]] û [[Belfast]] bi rêzê re paytextên neteweyî yên [[Skotlenda]], [[Wêls]] û [[Îrlendaya Bakur]] in. Bajarên din ên mezinê Keyaniya Yekbûyî [[Birmingham]], [[Manchester]], [[Glasgow]] û [[Leeds]] in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/countries/cities/united-kingdom |sernav=Population of Cities in United Kingdom 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-08-20 }}</ref> Keyaniya Yekbûyî ji sê qadên karbidestên qanûnî yên cuda pêk tê: [[Înglistan]] û Wêls, Skotlenda û [[Îrlendaya Bakur]]. Ev ji ber vê yekê ye ku van deveran pergalên xwe yên qanûnî yên heyî piştî tevlêbûna Keyaniya Yekbûyî jî diparêzin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=XW_EtwEACAAJ |sernav=The Scottish Legal System |paşnav=Dewart |pêşnav=Megan |tarîx=2019-02-14 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-1-5265-0633-7 |ziman=en }}</ref> Ji sala 1998an vir ve, Skotlenda, Wêls û Îrelandaya Bakur hikûmet û meclîsên wan ên veqetandî hene ku her yek xwedî hêzeke cihêreng in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.uk/guidance/devolution-of-powers-to-scotland-wales-and-northern-ireland |sernav=Devolution of powers to Scotland, Wales and Northern Ireland |tarîx=2019-05-08 |malper=GOV.UK |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-20 }}</ref> Keyaniya Yekbûyî ji hêla Dahata Hilberîna Navxweyî ve xwediyê şeşemîn aboriya herî mezin a cîhanê ye û ji hêla hêza kirînê ve ya dehem a herî mezin a cîhanê ye. Keyaniya Yekbûyî di warê lêçûnên leşkerî de li seranserê cîhanê di rêza çarem de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Marksteiner |pêşnav=Alexandra |paşnav2=Liang |pêşnav2=Xiao |paşnav3=Silva |pêşnav3=Diego Lopes da |paşnav4=Tian |pêşnav4=Nan |paşnav5=Béraud-Sudreau |pêşnav5=Lucie |tarîx=2022 |sernav=Trends in World Military Expenditure, 2021 |url=https://www.sipri.org/publications/2022/sipri-fact-sheets/trends-world-military-expenditure-2021 |kovar=sipri.org |ziman=en }}</ref> Înglistan ji civîna xwe ya yekem a sala 1946an vir ve endamê daîmî ya [[Konseya Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî]] ye. Keyanî endamê [[Hevbendiya Miletan]], [[Konseya Ewropayê]], [[G7]], [[OECD]], [[NATO]], [[Five Eyes]], [[AUKUS]] û [[CPTPP]] ye. == Termînolojî == Qanûnên Yekîtiyê ya sala 1707an diyar kiriye ku keyaniya Înglistanê û keyaniya Skotlendayê "bi navê [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] di nav keyaniyekê de bûn yek".<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.scotshistoryonline.co.uk/union.html |sernav=Treaty or Act of the Union, Scotland & England 1706 - UK History. |malper=www.scotshistoryonline.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |paşnav=Webmaster, John Duncan, UK |archive-date=2019-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190527074630/http://www.scotshistoryonline.co.uk/union.html |url-status=dead }}</ref> Her çend navê wê yê fermî ji sala 1707 heta 1800an tenê "Brîtanyaya Mezin" bû ku carinan peyva "Keyaniya Yekbûyî" ji bo keyaniya berê ya Brîtanyaya Mezin hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?historyid=ab07 |sernav={{!}} Historyworld |malper=www.historyworld.net |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}</ref> Qanûnên Yekîtiyê ya sala 1800an Keyaniya Yekbûyî ya Brîtanyaya Mezin û Îrlendayê ava kiriye. Piştî dabeşkirina Îrlendayê û serxwebûna dewleta azad a Îrlendayê di sala 1922an de ku Îrlendaya Bakur wekê tenê beşa girava Îrlendayê di nav Keyaniya Yekbûyî de hiştiye, nav di sala 1927an de wekê "Keyaniya Yekbûyî ya Brîtanyaya Mezin û Îrlendaya Bakur" hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Irish Civil War: 1922 - 23 |url=https://archive.org/details/irishcivilwar1920000cott |paşnav=Cottrell |pêşnav=Peter |weşanger=Osprey |tarîx=2009 |isbn=978-1-84603-270-7 |çap=Nachdr. |cih=Oxford |series=Essential histories }}</ref> Her çend Keyaniya Yekbûyî welatekî serwer be jî, Înglistan, Skotlenda, Wêls û Îrlendaya Bakur bi gelemperî wekî welatek hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iso.org/iso/iso_3166-2_newsletter_ii-3_2011-12-13.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.iso.org |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}</ref> Malpera serokwezîrê Keyaniya Yekbûyî ji bo danasîna têgehan risteya "welatên di nav welatekî de" bi kar aniye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.number10.gov.uk/Page823 |sernav=UK Government Web Archive |malper=webarchive.nationalarchives.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |roja-arşîvê=2008-09-09 |urlya-arşîvê=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20080909013512/http://www.number10.gov.uk/Page823 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hinek kurteyên statîstîkî, ji bo diwanzdeh herêmên NUTS 1, Skotlenda, Wêls û Îrlendaya Bakur wekê "herêmeke" bi nav dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ons.gov.uk/ons/dcp171778_346117.xml |sernav=Wayback Machine |malper=www.ons.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |roja-arşîvê=2014-12-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141224045523/http://www.ons.gov.uk/ons/dcp171778_346117.xml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Îrlendaya Bakur wekê "[[parêzgeh]]" jî hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A place apart |url=https://archive.org/details/placeapart0000murp |paşnav=Murphy |pêşnav=Dervla |weşanger=Penguin Books |tarîx=1987 |isbn=978-0-14-005030-1 |çap=Repr |cih=Harmondsworth u.a |series=Autobiography, travel }}</ref> Bi têkiliya bi Îrlendaya Bakur re, navê wesfî yê ku tê bikaranîn "dikare nakokî be û hilbijartina wê pir caran vebijarkên siyasî yên kesane eşkere dike".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Interpreting Northern Ireland |paşnav=Whyte |pêşnav=John Henry |weşanger=Clarendon Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-19-827380-6 |çap=Repr |cih=Oxford |paşnav2=Whyte |pêşnav2=John Henry |paşnav3=FitzGerald |pêşnav3=Garret }}</ref> Têgeha "Brîtanyaya Mezin" bi gelemperî ji bo girava Brîtanyaya Mezin an jî ji aliyê siyasî ve ji bo Îngilîstanê, Skotlenda û Wêlsê bi hev re tê bikar anîn.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2021-04-30 |sernav=Guardian style guide: P |url=https://www.theguardian.com/guardian-style-guide-p |roja-gihiştinê=2026-02-08 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Ev têgeh carinan wekî hevwateya fireh ji bo tevahiya Keyaniya Yekbûyî tê bikar anîn. Peyva Înglistan carinan bi xeletî ji bo Keyaniya Yekbûyî bi tevahî tê bikar anîn ku ev xeletiyeke bi giranî ji aliyê mirovên ji derveyî Keyaniya Yekbûyî ve tê kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.englishclub.com/vocabulary/cw-uk-england.php |sernav=England OR United Kingdom (UK)? {{!}} Learn English |malper=www.englishclub.com |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}</ref> Peyva "Brîtanya" wekî hevwateya Brîtanyaya Mezin tê bikar anîn<ref>{{Jêder-malper |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/britain |sernav=Britain |malper=dictionary.cambridge.org |tarîx=2026-02-04 |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref><ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/britain |sernav=BRITAIN definition and meaning {{!}} Collins English Dictionary |malper=www.collinsdictionary.com |tarîx=2026-02-02 |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> lê carinan ji bo Keyaniya Yekbûyî jî tê bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://learnersdictionary.com/definition/Britain |sernav=Britain - Definition for English-Language Learners from Merriam-Webster's Learner's Dictionary |malper=learnersdictionary.com |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en-US }}</ref><ref name=":7"/> Bikaranîn tevlihev e ku rêbernameya şêwazê ya hikûmeta keyaniya yekbûyî peyva "UK" li cihê "Brîtanya" an "Brîtanî" tercîh dike (ji bilî dema ku behsa balyozxaneyan tê kirin), di heman demê de belgeyên din ên hikûmetê qebûl dikin ku her du peyv jî behsa Keyaniya Yekbûyî dikin<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.uk/guidance/style-guide/a-to-z |sernav=Style guide - A to Z - Guidance - GOV.UK |malper=www.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> û li deverên din "hikûmeta brîtanî" bi kêmanî bi qasî "hikûmeta Keyaniya Yekbûyî" tê bikar anîn.<ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.gov.uk/government/publications/toponymic-guidelines |sernav=Toponymic guidelines for the United Kingdom |malper=GOV.UK |tarîx=2025-12-11 |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> Komîteya daîmî ya navên erdnîgariya a Keyaniya Yekbûyî di rêbernameyên xwe yên toponîmîk de "Keyaniya Yekbûyî", "UK" û "U.K." wekê termên jeopolîtîk ên kurtkirî ji bo Keyaniya Yekbûyî ya Brîtanyaya Mezin û Îrlenda Bakur nas dike; ew "Brîtanya" lîste nake lê destnîşan dike ku "tenê terma navdêrî ya taybetî 'Brîtanyaya Mezin' e ku bê guman Îrlendaya Bakur derdixe".<ref name=":8"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/academy/journalism/news-style-guide/article/art20130702112133551 |sernav=B |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en-GB |archive-date=2018-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180326162901/http://www.bbc.co.uk/academy/journalism/news-style-guide/article/art20130702112133551 |url-status=dead }}</ref> Rengdêra "brîtanî" bi gelemperî ji bo mijarên têkildarî Keyaniya Yekbûyî tê bikar anîn û di qanûnê de ji bo nasnameya hemwelatîbûn û neteweya Keyaniya Yekbûyî tê bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Constitutional and Administrative Law |url=https://books.google.com/books?id=HT_GS2zgN5QC&pg=PA36 }}</ref> Xelkê Keyaniya Yekbûyî ji bo danasîna nasnameya xwe ya neteweyî çend termên cuda bi kar tînin û dikarin xwe wekê brîtanî, îngilîzî, skotlendî, welşî, îrlendiya bakurî an îrlendî bi nav bikin; an jî wekê xwediyê tevliheviyek ji nasnameyên neteweyî yên cuda.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=https://www.ark.ac.uk/nilt/2010/Community_Relations/NINATID.html |sernav=NI Life and Times Survey - 2010: NINATID |malper=www.ark.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}</ref><ref name=":9"/> == Dîrok == === Beriya peymana yekîtiyê === [[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 18.JPG|thumb|çep|Stonehengehê li Wiltshire ku xelekên ji keviran e, her yek bi qasî 4 mêtre bilind, 2 mêtre fireh û 25 ton giran e ku 2400–2200 ê {{bz}} de hatine çêkirin.]] Bicih bûna ji hêla mirovên anatomîkî yên nûjen ve ya ku bibe Keyaniya Yekbûyî pêl bi pêl bi qasî 30.000 sal berê dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/south_west/7069001.stm |sernav=Ancient skeleton was 'even older' |tarîx=2007-10-30 |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 }}</ref> Di dawiya serdema pêşdîrokê ya herêmê de, tê fikirîn ku nifûs bi gelemperî girêdayî çandek bi navê Insular Keltîk bû ku ji Brîtanî û Îrlenda Galî pêk dihat.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/celticculturehis00koch_128 |sernav=Celtic culture : a historical encyclopedia |paşnav=Koch |pêşnav=John T. |tarîx=2006 |weşanger=Santa Barbara, Calif. : ABC-CLIO |kesên-din=Library Genesis |isbn=978-1-85109-440-0 }}</ref> Dagirkirina Romayê, ku di sala 43 {{pz}} de dest pê kir û serweriya 400-salî ya başûrê Brîtanyayê, bi êrişek ji hêla niştecîhên Almanî yên [[Anglo-Sakson]] ve hat peywirdarkirin, devera Brîttonî bi giranî bidest xist ku bibe Wales, Cornwall û heya qonaxên paşîn ên rûniştina [[Anglo-Sakson]], [[Hen Ogledd]] (bakurê Înglistanê û beşên başûrê Skotlendayê).<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2022-04-15 |sernav=Encyclopaedia of Wales |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Encyclopaedia_of_Wales&oldid=1082806438 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> Piraniya herêma ku ji hêla [[Anglo-Sakson]]an ve hatiye bicîh kirin di sedsala 10an de wekî [[Înglistan|Keyaniya Înglistanê]] dibe yek.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/athelstan.shtml |sernav=BBC - History - Athelstan |malper=www.bbc.co.uk |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 }}</ref> Di vê navberê de, di sedsala 9an de galîaxêv li bakur-rojavayê Brîtanyayê (bi girêdana bakurê rojhilatê Îrlendayê re û bi kevneşopî tê texmîn kirin ku di sedsala 5an de ji wir koç bûne) bi Picts re bûne yek ku [[Keyaniya Skotlendayê]] ava bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/cambridgehistori0000unse_a9n8 |sernav=The Cambridge historical encyclopedia of Great Britain and Ireland |tarîx=1985 |weşanger=Cambridge [Cambridgeshire] ; New York : Cambridge University Press |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-521-25559-2 }}</ref> [[Wêne:Bayeux Tapestry WillelmDux.jpg|thumb|çep|The Bayeux Tapestry Şerê Hastings 1066 û bûyerên ku rê li ber wî dide nîşan dide.]] Di 1066an de, [[Norman]]an ji aliyê bakurê Fransayê ve dagir kir. Piştî dagirkirina Înglistanê, wan beşên mezin ên Wales zeft kirin, piraniya Îrlenda zeft kirin û hatin vexwendin ku li Skotlendayê bi cih bibin, li her welatekî feodalîzma li ser modela Fransaya Bakur û çanda [[Norman-Fransî]] anîn. Çîna serdest a [[Anglo-Norman]] gelek bandor li her çandên herêmî kir, lê di dawiyê de asîmîle bûne.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2006-01-01 |paşnavê-edîtor=Chibnall |pêşnavê-edîtor=Marjorie |sernav=The Normans |url=http://dx.doi.org/10.1002/9780470693391 |doi=10.1002/9780470693391 |kovar=doi.org }}</ref> Keyên înglîz ên navîn ên paşerojê Wêlsê zeftkirin û bi hewildanên neserkevtî hewl dan ku Skotlendayê bixin nav axa xwe. Her çend di pevçûnek domdar a bi Înglistanê re be jî, serxwebûna xwe bi [[Daxuyaniya Arbroath]] a sala 1320an de destnîşan kirin ku [[Skotlenda]] piştî vê yekê jî serxwebûna xwe dewam dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/252552703 |sernav=Making Ireland British, 1580-1650 |paşnav=Canny |pêşnav=Nicholas P. |tarîx=2001 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-154201-5 |cih=Oxford |oclc=252552703 }}</ref> Keyên înglîz, bi mîrata herêmên giring ên li [[Fransa]]yê û bi îddîakirina taca fransî ku di heman demê de bi giranî beşdarî pevçûnên li [[Fransa]]yê bûn, nemaze di [[Şerê Sed Salî]], dema ku keyên skotlendî di vê serdemê de bi fransiyan re di nav hevalbendiyekê de bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/hundred_years_war_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: The Hundred Years War |malper=www.bbc.co.uk |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> Çîna serdest a Anglo-Norman gelek bandor li çandên herêmî kirin lê di dawiyê de bi wan re asîmîle dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Protestantism |sernav=Protestantism {{!}} Definition, Beliefs, History, & Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-08-08 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> Ji ber ku reformasyon û danasîna dêrên dewletên protestan li her welatekî derdikeve holê, Brîtaniya nûjen a destpêkê rastî nakokiya dînî tê. Reformasyona înglîzî ya guhertinên siyasî, destûrî, civakî û çandî di sedsala 16an de destpêdike. Piştre ji bo Înglistanê nasnameyeke neteweyî hate diyar kirin û hêdî hêdî bi kûrahî, baweriya dînê ya mirovan guhert û [[Dêra Înglistanê]] ava kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalarchives.gov.uk/education/resources/the-english-reformation-c1527-1590/ |sernav=The National Archives - Homepage |paşnav=Archives |pêşnav=The National |malper=The National Archives |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> [[Wêls]] bi tevahî bi Keyaniya Înglistanê ve hate girêdan û Îrlenda wekî keyaniyek bi serê xwe bi qiraliyeta Îngilîzî re hate damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/tudors/wales_tudors_01.shtml |sernav=BBC - History - Wales under the Tudors |malper=www.bbc.co.uk |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/historyofmodernb0000nich |sernav=A history of the modern British Isles, 1529-1603 : the two kingdoms |paşnav=Nicholls |pêşnav=Mark |tarîx=1999 |weşanger=Oxford, UK ; Malden, Mass. : Blackwell Publishers |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-631-19333-3 }}</ref> Li devera ku dê bibe [[Îrlendaya Bakur]], erdên mîrateyên galî yên katolîk ên serbixwe hatin desteserkirin û dane niştecihên protestan ên ji Înglistan û Skotlendayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1093/acprof:oso/9780198200918.003.0009 |sernav=Conclusion: Making Ireland British 1580–1650* |paşnav=CANNY |pêşnav=NICHOLAS |tarîx=2001-05-03 |weşanger=Oxford University Press |rr=551–578 }}</ref> Dema ku keyê [[Skotlenda]]yê [[James VI]] dibe keyê [[Înglistan]] û [[Îrlendaya Bakur|Îrlendayê]] û dîwana xwe ji bajarê [[Edinburgh]]ê barê [[London]]ê dike, di sala 1603an de keyaniya Înglistan, [[Skotlenda]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlenda]] di bin yekîtiyek de dibin yek. Di vê serdemê de her welatek wek pêkhateyeke siyasî ya cihê dimîne û saziyên xwe yên siyasî, qanûnî û dînî yên cuda parastine.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2000-12-21 |sernav=Chronology of Scottish Legal History |url=http://dx.doi.org/10.1093/acprof:oso/9780198267782.002.0010 |kovar=A History of Private Law in Scotland |rr=xlviii–lii |doi=10.1093/acprof:oso/9780198267782.002.0010 }}</ref> Di nîvê sedsala 17an de her sê padîşah tevlî rêzek şerên bi hev ve girêdayî bûn (di nav de Şerê Navxweyî yê Îngilîzî) ku dibe sedema hilweşandina demkî ya keyaniyê ku bi darvekirina key [[Charles I]] û damezrandina kurte-komara unîter a Yekîtiya Miletên Înglîzî ya Skotlenda û Îrlendayê bi xwe re tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/event/English-Civil-Wars |sernav=English Civil Wars {{!}} Causes, Summary, Facts, Battles, & Significance {{!}} Britannica |tarîx=2023-08-17 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> Her çiqas padîşah hate vegerandin jî, Interregnum ligel Şoreşa Birûmet a 1688an û pêşnûmeya Mafên 1689an li Înglistanê û Qanûna Dadkirina Mafên 1689an li Skotlendayê piştrast kir ku, berevajî pirên mayî yên Ewropa, absolutîzma padîşah biser nskeve û katolîkek xwenas tu carî nikarîbû derkeve ser textê. [[Destûra bingehîn|Destûra Bingehîn]] a Brîtaniyayê di vê demê de li ser bingeha monarşiya destûrî û pergala parlemanî pêş dikeve.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=EBSpvBxGyqcC |sernav=The History of England - From the Restoration to the Death of William III (1660-1702) |paşnav=Lodge |pêşnav=Richard |tarîx=2007 |weşanger=Read Books |isbn=978-1-4067-0897-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1660an de bi damezrandina Civata Qraliyetê re, xebatên zanistiye despêdike. Di vê serdemê de nemaze li Îngilîstanê, pêşkevtina hêza deryayî û eleqeya li ser seferên keşfê dibe sedema bidestxistin û bicîhkirina koloniyên li derveyî welêt, nemaze li [[Amerîkaya Bakur]] û [[Deryaya Karîbê]].<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.royal-navy.org/lib/index.php?title=Tudor_Period_and_the_Birth_of_a_Regular_Navy_Part_Two |sernav=Tudor Period and the Birth of a Regular Navy Part Two - Royal Navy History |tarîx=2011-11-03 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 |tarîxa-arşîvê=2011-11-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20111103013901/http://www.royal-navy.org/lib/index.php?title=Tudor_Period_and_the_Birth_of_a_Regular_Navy_Part_Two |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çend hewildanên berê yên yekkirina her du keyaniyên di hundurê Brîtanya Mezin de di salên 1606, 1667 û 1689an de neserkevtî bûn ku hewldana di sala 1705an de hate destpêkirin û hewl bûye sedem ku Peymana Yekîtiyê ya sala 1706an ji hêla her du meclîsan ve hatiye pejirandin. === Keyaniya Brîtanya Mezin === [[Wêne:Treaty of Union.jpg|thumb|Peymana Yekîtiyê ye ku bûye sedema keyaniya yekbûyî ya hemî Brîtanya Mezin.]] Di 1ê gulana sala 1707an de, [[Keyaniya Brîtanya Mezin]] hate damezrandin, encama [[Qanûnên Yekîtiyê]] ku ji hêla parlamenên Înglistan û Skotlenda ve hate pejirandin ku [[Peymana Yekîtiyê]] ya sala 1706an pejirandin ku bi vî awayî her du keyaniyan bikin yek.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalarchives.gov.uk/pathways/citizenship/rise_parliament/docs/articles_union.htm |sernav=Citizenship |malper=www.nationalarchives.gov.uk |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.scotshistoryonline.co.uk/union.html |sernav=Treaty or Act of the Union, Scotland & England 1706 - UK History. |tarîx=2019-05-27 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 |tarîxa-arşîvê=2019-05-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190527074630/http://www.scotshistoryonline.co.uk/union.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sedsala 18an de, rêveberiya kabîneyî di bin rêveberiya [[Robert Walpole]] de ku di pratîkê de serokwezîrê yekem bû, (1721-1742) hate pêşdebirin. Çend Serhildanên Yaqûbî xwestin ku Mala Protestan a Hannoverê ji textê Brîtanî derxin û Mala Katolîk a Stuartê vegerînin. Yaqûbî di dawiyê de di [[Şerê Culloden]] de di 1746 de têk çûn, piştî ku Highlanders [[Skotlenda|Skotlendî]] bi hovîtî hatin tepisandin. Koloniyên Brîtanî yên li [[Amerîkaya Bakur]] ku di [[Şerê Serxwebûnê yê Amerîkî]] de ji Brîtanya veqetiyan û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] damezrandin ku ji aliyê Brîtanya ve di sala 1783an de hatiye nas kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=BQDgr_XvsHoC&pg=PA73&hl=ku |sernav=The Impact of the American Revolution Abroad |paşnav=Congress |pêşnav=Library of |tarîx=2002 |weşanger=The Minerva Group, Inc. |isbn=978-0-89875-978-5 |ziman=en }}</ref> Brîtanya di bazirganiya koleyan a [[Okyanûsa Atlantîk|Atlantîkê]] de rolek sereke lîst, nemaze di navbera salên 1662 û 1807an de dema ku keştiyên koleyên Brîtanî an Brîtanî-kolonyal nêzî 3.3 mîlyon kole ji [[Afrîka]]yê veguhestin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=SGcwgJz5rQMC&pg=PA12 |sernav=Slavery and the British Empire: From Africa to America |paşnav=Morgan |pêşnav=Kenneth |tarîx=2007 |weşanger=Oxford University Press, USA |isbn=978-0-19-156627-1 |ziman=en }}</ref> Xulam hatin birin ku li nebatên li milkên Brîtanî, bi taybetî li Karîbê lê di heman demê de li [[Amerîkaya Bakur]] jî bixebitin. Koletî digel pîşesaziya şekirê [[Karîb]] di sedsala 18an de di bihêzkirin û pêşvebirina aboriya Brîtanî de rolek wî yê giring hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=u6IUDAAAQBAJ&pg=PA83 |sernav=Slavery and the British Empire: From Africa to America |paşnav=Morgan |pêşnav=Kenneth |tarîx=2007-12-06 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-923899-6 |ziman=en }}</ref> Lê belê [[Parlamena Brîtanyayê]] di sala 1807an de bazirganî qedexe kir, di sala 1833an de koletî li [[Împeratoriya Brîtanî]] qedexe kir û Brîtanya di tevgera rakirina koletiyê de li çaraliyê cîhanê bi riya dorpêçkirina [[Afrîka]]yê û zextê li neteweyên din kir ku bi rêze peymanan bazirganiya xwe bi dawî bikin. Rêxistina mafên mirovan a navneteweyî ya herî kevn a [[cîhan]]ê, [[Anti-Slavery International]], di sala 1839an de li [[London]]ê hate damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID%3D9462%26URL_DO%3DDO_PRINTPAGE%26URL_SECTION%3D201.html |sernav=Arquivo.pt |malper=arquivo.pt |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 |tarîxa-arşîvê=2016-05-13 |urlya-arşîvê=http://arquivo.pt/wayback/20160513171717/http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID=9462&URL_DO=DO_PRINTPAGE&URL_SECTION=201.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/devon/content/articles/2007/03/20/abolition_navy_feature.shtml |sernav=Sailing against slavery |paşnav=BBC |malper=www.bbc.co.uk |ziman=en-gb |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/transformationsi0000love |sernav=Transformations in slavery : a history of slavery in Africa |paşnav=Lovejoy |pêşnav=Paul E. |tarîx=2000 |weşanger=Cambridge, UK ; New York : Cambridge University Press |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-521-78012-4 }}</ref> === Keyaniya Yekbûyî ya Brîtanya Mezin û Îrlenda === [[Wêne:John Wilson Carmichael - The opening engagement at Trafalgar; H.M.S. 'Royal Sovereign' raking the stern of the Spanish flagship 'Santa Ana'.jpg|thumb|Şerê Trafalgar, ji hêla J.W. Carmichael.]] Di sala 1801ê de parlamenên Brîtanya Mezin û Îrlenda qanûnên yekîtiyê derdixin ku bi van qanûnan her du padîşahî dibin yek perçe û Keyaniya Yekbûyî ya Brîtanya Mezin û Îrlendayê tê avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.actofunion.ac.uk/actofunion.htm |sernav=QUB Act of Union : About |tarîx=2012-04-15 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 |tarîxa-arşîvê=2012-04-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120415061235/http://www.actofunion.ac.uk/actofunion.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piştî têkçûna Fransayê ya di dawiya Şerên Şoreşger ên Fransî û Şerên Napoleonî de (1792–1815), Keyaniya Yekbûyî wekî hêza sereke ya deryayî û împeratorî dertê holê (ligel London ku ji sala 1830an ve ku bajarê herî mezin ê cîhanê ye).<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Urban world history: an economic and geographical perspective |url=https://archive.org/details/urbanworldhistor0000tell |paşnav=Tellier |pêşnav=Luc-Normand |tarîx=2009 |weşanger=Presses de l'Université du Québec |isbn=978-2-7605-1588-8 |cih=Québec }}</ref> Serdestiya Brîtaniyayê ku di deryayê de nediyar bû, piştre wekî Pax Britannica ("Aştiya Brîtanî"), serdemek aştiya nisbî di nav Hêzên Mezin de (1815-1914) hate binavlirin ku tê de Împeratoriya Brîtaniyayê dibe hegemona cîhanî û rola polîsê cîhanî werdigire.<ref name="Louis2001">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=oo3F2X8IDeEC |sernav=The Oxford History of the British Empire: The nineteenth century |paşnav=Louis |pêşnav=William Roger |paşnav2=Low |pêşnav2=Alaine M. |paşnav3=Porter |pêşnav3=Andrew |tarîx=2001 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-924678-6 |ziman=en }}</ref> Di dema Pêşangeha Mezin a sala 1851ê de, Brîtanya wekî "atolyeya cîhanê" hatiye binav kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/workshop_of_the_world_01.shtml |sernav=BBC - History - The Workshop of the World |malper=www.bbc.co.uk |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> Ji sala 1853 heta 1856an, Brîtanya beşdarî Şerê Kirimê dibe ku hevalbendê Împeratoriya Osmanî li dijî Rûsyaya Tsarist, beşdarî şerên deryayî yên [[Deryaya Baltîk]]ê dibe ku wekî Şerê Åland li [[Kendava Bothnia]] û [[Kendava Fînlendayê]] tê zanîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://runeberg.org/nfbs/0252.html |sernav=435-436 (Nordisk familjebok / Uggleupplagan. 19. Mykenai - Norrpada) |tarîx=1913 |malper=runeberg.org |ziman=sv |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> Piştî Serhildana Hindistanê ya di 1857an de hikûmeta brîtanî ya bi serokatiya Lord Palmerston rasterast serweriya Hindistanê kir. Li kêleka kontrola fermî ya ku wê li ser koloniyên xwe dida meşandin, serdestiya Brîtanî ya li ser piraniya bazirganiya cîhanê tê vê wateyê ku ew bi bandor aboriyên herêmên wekî [[Asyaya Rojhilat]] û [[Amerîkaya Latînî]] kontrol dike.<ref name="Louis2001"/> Di dema seranserê [[serdema viktoryayî]] de, helwestên siyasî berjewendiya bazirganiya azad û polîtîkayên laissez-faire û her weha berferehbûna hêdî hêdî şansê dengdanê, digel Qanûna Reformê ya sala 1884an ku ji aliyê [[William Gladstone]] ve hatiye piştgirî kirin ku yekem car mafê dengdanê daye piraniya mêran. Nifûsa brîtanî bi rêjeyek berbiçav zêde bû, digel bajarbûna bilez ku bûye sedema metirsiya giring ên civakî û aborî.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2004-02-01 |sernav=Great Britain: a reference guide from the Renaissance to the present |url=http://dx.doi.org/10.5860/choice.41-3195 |kovar=Choice Reviews Online |cild=41 |hejmar=06 |rr=41–3195-41-3195 |doi=10.5860/choice.41-3195 |issn=0009-4978 }}</ref> Di dawiya sedsala 19an de, muhafezekaran di bin desthilatdariya [[Benjamin Disraeli]] û Lord Salisbury de serdemek berfirehbûna emperyal li Afrîkayê daye destpêkirin ku polîtîkaya îzolasyonê ya spehî li [[Ewropa]]yê domand û hewl da ku bandora [[Rûsya]] li [[Efxanistan]] û [[Îran]]ê bigire.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fromkin |pêşnav=David |tarîx=1980 |sernav=The Great Game in Asia |url=https://www.jstor.org/stable/20040512 |kovar=Foreign Affairs |cild=58 |hejmar=4 |rr=936–951 |doi=10.2307/20040512 |issn=0015-7120 }}</ref> Di vê demê de, [[Kanada]], [[Awistralya]] û [[Zelendaya Nû]] statûya serdestiya rêveberiyê werdigirin. Di destpêka sedsalê de, serdestiya pîşesaziyê ya Brîtanyayê ji hêla [[Împeratoriya Almanî]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] ve hate dijwar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=NSrwpggmHigC&pg=PP1 |sernav=Contradictions: Finance, Greed, and Labor Unequally Paid |paşnav=Zarembka |pêşnav=Paul |tarîx=2013-05-09 |weşanger=Emerald Group Publishing |isbn=978-1-78190-670-5 |ziman=en }}</ref> Serdema Edwardian reforma civakî û serweriya malê ji bo Îrlendayê dibe pirsgirêkên navxweyî yên giring ku di heman demê de Partiya Karkeran di sala 1900an de ji hevalbendiyek sendîkayan û komên piçûk ên sosyalîst derketin holê û dengdêran ji bo mafê dengdayina jinan kampanya dane despêkirin. === Şerên cîhanê û perçekirina Îrlendayê === [[Wêne:Wreaths Are Laid at the Cenotaph, London During Remembrance Sunday Service MOD 45152052.jpg|thumb|Di merasima bîranîna yekşemê de li Cenotaph li Whitehall, London, çeleng têne danîn.]] Brîtanya yek ji hevalbendên sereke bû ku di Şerê Cîhanê yê Yekem de (1914-1918) Hêzên Navendî têk dibe. Li gel hêzên frensî, rûsî û (piştî 1917) amerîkî, hêzên çekdar ên brîtanî li gelek deverên Împeratoriya Brîtanî û li çend deverên Ewropayê, bi taybetî li eniya rojava, bicih bûne.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Britain and the First World War |url=https://archive.org/details/britainfirstworl0000unse_a4h8 |tarîx=1988 |weşanger=Unwin Hyman |isbn=978-0-04-445109-9 |paşnavê-edîtor=Turner |pêşnavê-edîtor=John |cih=London }}</ref> Kuştinên zêde yên şerê xendekan bû sedema wendakirina pir ji nifşek mêran ku bi bandorên civakî yên mayînde li milet û têkçûnek mezin di nîzama civakî de pêk hatiye. Piştî şer, Brîtanya bû endama daîmî ya Civata Rêvebir a Cemiyeta Miletan û li ser hejmarek koloniyên berê yên alman û osmaniyan erkek wergirt. Di bin serokatiya [[David Lloyd George]] de, Împeratoriya Brîtanî gihîşt asta xwe ya herî mezin ku ji pêncan yek rûyê erdê û ji çaran yek nifûsa cihanê werdigire.<ref name=":3"/> Brîtanyayê 2.5 milyon qurbanî dabûn û şerê bi deynek neteweyî ya mezin qedandibû. Ji ber encamên şer hikûmetê qebûl kir ku bi Qanûna Nûnertiya Gel a 1918an mafê dengdanê di hilbijartinên neteweyî û herêmî de berfireh bike. Di nîvê salên 1920an de, piraniya nifûsa Brîtanî dikarin li bernameyên radyoya BBCyê guhdar bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ofcom.org.uk/cymru/news-centre/2020/100-years-of-radio |sernav=100 mlynedd o radio ers darganfyddiad Marconi |tarîx=2023-02-27 |malper=Ofcom |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/historyofthebbc/research/bbc.com/historyofthebbc/research/local-radio/ |sernav=The origins of BBC Local Radio |malper=www.bbc.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=îlon 2023 }}</ref> Weşanên televîzyonê yên ezmûnî di sala 1929an de dest pê kir û yekem Karûbarê Televizyonê ya BBCyê di sala 1936an de dest pê kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/historyofthebbc/timelines/bbc.com/historyofthebbc/timelines/1920s/ |sernav=1920s |malper=www.bbc.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=îlon 2023 }}</ref> Bilind bûna neteweperestiya îrlendî û nakokiyên di hindurê [[Îrlenda (girav)|Îrlendayê]] de li ser şertên Rêvebiriya Malê ya Îrlendî, di dawiyê de di sala 1921ê de dibe sedema dabeşkirina giravê. Dewleta Azad a Îrlendî serbixwe dibe ku di destpêkê de bi statûya dominionê di 1922an û di sala 1931ê bi eşkereyî serbixwe dibe. Îrlandaya Bakur jî beşek ji Keyaniya Yekbûyî dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cain.ulster.ac.uk/issues/politics/docs/ait1921.htm |sernav=CAIN: The Anglo-Irish Treaty, December 1921 |malper=cain.ulster.ac.uk |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> Di sala 1928an de Qanûna Destûra Wekhevî di hilbijartinên neteweyî de wekheviya hilbijartinê ya jinan bi mêran re dide. Grevên di nîvê salên 1920an de di Greva Giştî ya sala 1926an de ku bi serfiraziya hikûmeta ku ji hêla Stanley Baldwin ve tê rêvebirin bi dawî dibe. Dema ku Depresyona Mezin (1929-1932) dibe sedema bêkarî û zehmetiyên berbiçav li deverên pîşesazî yên kevn, Brîtanya hêj jî ji bandorên Şerê Cîhanê yê Yekem xelas nebûbû. Ji ber rewşa aboriya welat aloziyên siyasî û civakî dibe sedema zêdebûna endamtiyên partiyên komunîst û sosyalîst. Di sala 1931ê de hikûmeta koalîsyonê tê avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Capitalism, culture, and decline in Britain, 1750 - 1990 |paşnav= |pêşnav= |tarîx=1994 |weşanger=Routledge |isbn=978-0-415-03719-8 |çap= |cih=London }}</ref> [[Wêne:Spitfire and Hurricane in the Battle of Britain Memorial Flight.jpg|thumb|Balafirên Spitfire ("Spîtfeyir")<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=44:1 }}</ref>) û Hurricane ku di Şerê Brîtanyayê de di dema Şerê Cîhanê yê Duyemîn de difirin.]] Bi vê yekê, "Brîtanya dibe welatek pir dewlemend ku di çekan de bi hêz dibe ku di peydakirina berjewendîyên xwe de bi xwestek bû û di dilê pergala hilberîna cîhanî de rûniştibû."<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://reviews.history.ac.uk/review/1114 |sernav=Britain’s War Machine: Weapons, Resources and Experts in the Second World War {{!}} Reviews in History |malper=reviews.history.ac.uk |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> Piştî ku [[Almanyaya Nazî]] di sala 1939an de Polonya dagir kir, Brîtanya ket [[Şerê Cîhanî yê Duyem]]. [[Winston Churchill]] di sala 1940 de dibe serokwezîr û dibe serokê hikûmeta koalîsyonê. Tevî têkçûna hevalbendên xwe yên ewropî di sala yekem de, Brîtanya û Împaratoriya wê şerê li dijî Almanya bi tenê domandin. [[Winston Churchill]] pîşesazî, zanyar û endezyaran erkdar kir ku piştgirî bidin hikûmetê û artêşa di hewildana zêdekirina şer de.<ref name=":1" /> Di sala 1940an de, [[Hêza Hewayî ya Keyaniyê]] di Şerê Brîtanyayê de Luftwaffe Alman têk dibe. Di dema Blitz de herêmên bajarî rastî bombebaran ên dijwar hatin. Hevbendiya Mezin a Brîtanya, [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] di sala 1941ê de hate damezrandin ku pêşengiya hevalbendan li dijî hêzên Axesê kir. Di Şerê Atlantîkê, Kampanyaya Afrîkaya Bakur û kampanyaya Îtalyayê de di dawiyê de biserketinên gelek dijwar çêbûn. Artêşa Brîtanî kampanyaya Burmayê li dijî Japon û Fîloya Pasîfîkê ya Brîtanî li deryayê bi Japonan şer kir. Zanyarên brîtanî ji bo sêwirana çekên nukleerî beşdarî Projeya Manhattan dibin ku ev yek bûye sedema radestkirina Japonê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=fSZpgW-N628C&pg=PA1 |sernav=Nuclear Rivals: Anglo-American Atomic Relations, 1941-1952 |paşnav=Paul |pêşnav=Septimus H. |tarîx=2000 |weşanger=Ohio State University Press |isbn=978-0-8142-0852-6 |ziman=en }}</ref> === Sedsala 20an === [[Wêne:British Empire 1921.png|thumb|Împeratoriya Brîtanî di sala 1921an de ku di dema asta xwe yê herî bilind de ye.]] Keyaniya Yekbûyî yek ji sê hêzên mezin bû (digel Dewleta Yekbûyî û Yekîtiya Sovyetê) ku ji bo plansazkirina cîhana piştî şer civiyan ku Keyaniya Yekbûyî yek ji 5 endamên daîmî yên Encumena Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî bû yek ji 5 endamên daîmî yên Neteweyên Yekbûyî îmze kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=xdMF9rX6mX8C&pg=PA62 |sernav=Debating Franklin D. Roosevelt's Foreign Policies, 1933-1945 |paşnav=Doenecke |pêşnav=Justus D. |paşnav2=Stoler |pêşnav2=Mark A. |tarîx=2005 |weşanger=Rowman & Littlefield |isbn=978-0-8476-9416-7 |ziman=en }}</ref> Ji bo damezrandina [[IMF]], Banka Cîhanî û [[NATO]] bi Dewletên Yekbûyî re ji nêz ve xebitiye. Jiber şer Keyaniya Yekbûyî pir qels dibe û ji hêla darayî ve girêdayî [[Plana Marshall]] bû. Lê Keyaniya Yekbûyî ji şerê tevahî yê ku rojhilata ewropayê wêran dike xilas dibe.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/books/2011/apr/17/britains-war-machine-david-edgerton-review |sernav=Britain's War Machine by David Edgerton – review |paşnav=Reynolds |pêşnav=David |tarîx=2011-04-17 |malper=The Guardian |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> Di salên piştî şer de, hikûmeta partiya kedê ya di bin rêveberiya [[Clement Attlee]] de bernameyek radîkal a reforman da destpêkirin ku di dehsalên paşîn de bandorek giring li civaka brîtanî dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ideas and policies under Labour, 1945 - 1951: building a new Britain |paşnav=Francis |pêşnav=Martin |tarîx=1997 |weşanger=Manchester University Press |isbn=978-0-7190-4833-3 |çap=1. publ |cih=Manchester }}</ref> Di serdema Partiya Kedê pîşesaziyên sereke û karûbarên gelemperî hatin neteweyî kirin, dewletek aram hate damezrandin û pergalek lênihêrîna tenduristî ya berfireh ku ji hêla dewletê ve tê fînanse kirin, Xizmeta Tenduristiya Neteweyî, hate damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203991411-7 |sernav=INTRODUCTION TO BRITISH POLITICAL HISTORY 1914–95 |tarîx=2005-07-25 |weşanger=Routledge |isbn=978-0-203-99141-1 |rr=11–30 }}</ref> Zêdebûna neteweperestiyê li koloniyan rastî dema aborî ya Brîtanyayê ya xirab hat û ji ber vê yekê polîtîkayên dekolonîzasyon derketin holê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=7D66_9YOof4C&pg=PA118 |sernav=A Companion to Europe Since 1945 |paşnav=Larres |pêşnav=Klaus |tarîx=2009-03-12 |weşanger=Wiley |isbn=978-1-4443-0861-7 |ziman=en }}</ref> Di sala 1947an de ji serxwebûna [[Hindistan]] û [[Pakistan]]ê tê naskirin. Di nav sîh salên pêş de, piraniya koloniyên Împeratoriya Brîtanî serxwebûna xwe bi dest xistin û gelek jî bûn endamên Hevbendiya Neteweyan. [[Wêne:British Airways Concorde G-BOAC 03.jpg|thumb|çep|Balafira Concorde ku balafirek supersonîk bû ku dema firîna transatlantîkê ji 8 saetan daxistiye 3,5 saetan.]] Keyaniya Yekbûyî welatê sêyem bû ku cebilxaneya çekên nukleerî pêşxistiye (bi ceribandina bombeya atomî ya yekem, [[Operasyona Hurricane]], di 1952 de) lê sinorên piştî şer ên rola navneteweyî ya Brîtanyayê bi [[Krîza Sûezê ya 1956an]] re hate dîtin. Belavbûna navneteweyî ya [[Zimanê inglîzî|zimanê îngilîzî]] berdewamiya bandora navneteweyî ya wêje û çanda zimanê îngilîzî pêk aniye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishpoliticssociety.no/British%20Politics%20Review%2001_2011.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 |tarîxa-arşîvê=2018-09-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180916155419/http://www.britishpoliticssociety.no/British%20Politics%20Review%2001_2011.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Ji ber kêmbûna karkeran di salên 1950an de, hikûmetê daxwaza hatina koçberan ji welatên commonwealthê kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=s3RQ4dsFEkoC&pg=PA84 |sernav=Contemporary British Identity: English Language, Migrants and Public Discourse |paşnav=Julios |pêşnav=Dr Christina |tarîx=2012-12-28 |weşanger=Ashgate Publishing, Ltd. |isbn=978-1-4094-9121-7 |ziman=en }}</ref> Bi hatina koçberan re di dehsalên paşerojê de, Brîtanya dibe xwedî civakek pir-etnîkî. Tevî bilindbûna standardên jiyanê di dawiya salên 1950 û 1960an de, performansa aborî ya Keyaniya Yekbûyî ji gelek hevrikên wê yên sereke yên wekî Fransa, Almanyaya Rojava û Japonya serketî nabe. Di pêvajoya bi dehan salan a entegrasyona Ewropî de, Brîtanya endamek damezrîner a Yekîtiya Ewropî ya Rojava bû ku di Konferansên London û Parîsê di sala 1954an de hatiye damezrandin. Di sala 1960an de Brîtanya yek ji heft endamên damezrîner ên Komeleya Bazirganiya Azad a Ewropî (EFTA) bû lê di sala 1973a de ji komaleyê derdikeve û beşdarî Civatên Ewropî (EC) dibe. Di referanduma sala 1975an de ji %67 deng da ku Keyaniya Yekbûyî di Civatên Ewropî de bimîne.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/june/6/newsid_2499000/2499297.stm |sernav=1975: UK embraces Europe in referendum |tarîx=1975-06-06 |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> Dema ku Civatên Ewropî di sala 1992an de dibe Yekîtiya Ewropî (YE) Brîtanya yek ji 12 dewletên endamê yekitiyê bû. Di dawiya salên 1960an de, Îrlendaya Bakur rastî tundûtûjiya komunal û paramîlîterî (carinan bandorê li deverên din ên Keyaniya Yekbûyî dike) ku bi kevneşopî wekî Troubles tê zanîn tê. Bi gelemperî tê hesibandin ku bi Peymana Good Friday Agreement a 1998an bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203022207-12 |sernav=The Belfast Agreement: archaeology and exposition |tarîx=2005-01-27 |weşanger=Routledge |isbn=978-0-203-02220-7 |rr=89–105 }}</ref> [[Wêne:Greenwich and Canary Wharf (1) - 2022-04-24.jpg|thumb|Canary Wharf, sembola reformên darayî yên ku ji hêla Margaret Thatcher ve di salên 1980î de hatiye destpêkirin.]] Li pey serdemek hêdî bûna aborî ya berfireh û pevçûnên pîşesaziyê di salên 1970an de hikûmeta muhafezekar a salên 1980an bi serokatiya Margaret Thatcher siyasetek radîkal a monetarîzmê daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=British politics since 1945 |url=https://archive.org/details/longtermexperime0000unse_r5a1 |paşnav=Dorey |pêşnav=Peter |tarîx=2001 |weşanger=Blackwell |isbn=978-0-631-19075-2 |çap=Repr |series=Making contemporary Britain series |cih=Oxford }}</ref> Di sala 1982an de Arjentînê êrîşî herêmên Brîtanî yên Gurcistana Başûr û Giravên Falkland kir û êrîş dibe sedema şerê 10 hefte ya Falklandan ku tê de hêzên arjentînî têk diçin. Niştecîhên giravan bi piranî neviyên niştecîhên Brîtanî ne û bi tundî alîgirê serweriya Brîtanyayê ne, wekî ku di sala 2013an de bi rapirsiyek (referandûm) nîşan dane. Ji sala 1984an ve aboriya Keyaniya Yekbûyî ji hêla hatina dahatên neftê yên giring ên [[Deryaya Bakur]] ve her ku çûye baştir bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Applied economics |tarîx=2008 |weşanger=Financial Times, Prentice Hall |isbn=978-0-273-70822-3 |paşnavê-edîtor=Griffiths |pêşnavê-edîtor=Alan |çap=11. ed., [Nachdr.] |cih=Harlow |paşnavê-edîtor2=Wall |pêşnavê-edîtor2=Stuart }}</ref> Di dawiya sedsala 20an de, bi damezrandina rêveberiyên veqetandî yên ji bo Skotlande, Wêls û Îrlendaya Bakur, di rêveberiya Keyaniya Yekbûyî de guhertinên mezin çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Keating |pêşnav=M. |tarîx=1998-01-01 |sernav=Reforging the Union: Devolution and Constitutional Change in the United Kingdom |url=https://academic.oup.com/publius/article-lookup/doi/10.1093/oxfordjournals.pubjof.a029948 |kovar=Publius: The Journal of Federalism |ziman=en |cild=28 |hejmar=1 |rr=217–234 |doi=10.1093/oxfordjournals.pubjof.a029948 |issn=0048-5950 }}</ref> Tevlêbûna qanûnî piştî pejirandina Peymana Mafên Mirovan a Ewropayê. Keyaniya Yekbûyî wekê hêzek mezin ma ku xwedî bandora dîplomatîk û leşkerî ya cîhanî û rolek pêşeng di [[Neteweyên Yekbûyî]] û [[NATO]] de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=lwpOnwEACAAJ&q=Britain+and+World+Power+Since+1945:+Constructing+a+Nation's+Role+in+International+Politics |sernav=Britain and World Power since 1945: Constructing a Nation's Role in International Politics |paşnav=McCourt |pêşnav=David M. |tarîx=2014-08-18 |weşanger=University of Michigan Press |isbn=978-0-472-07221-7 |ziman=en }}</ref> === Sedsala 21an === Keyaniya Yekbûyî jibo şerê li dijî terorê di salên destpêkê yên sedsala 21an de, bi berfirehî piştgirî da [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/chilcot-report-iraq-war-inquiry-tony-blair-george-bush-us-uk-what-happened-a7119761.html |sernav=The inside story of how Tony Blair led Britain to war in Iraq |tarîx=2016-07-05 |malper=The Independent |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 }}</ref> Krîza darayî ya cîhanî ya sala 2008 bi giranî bandor li aboriya Brîtanya kir. Hikûmeta hevpeymaniya [[Cameron-Clegg]] ya sala 2010an tedbîrên tesarûfê destnîşan kir ku ji bo çareserkirina kêmasiyên gelemperî yên giring ên ku di encamê de derketine.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-18023389 |sernav=United Kingdom country profile |tarîx=2020-02-07 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 }}</ref> Hikûmeta Skotlendayê û hikûmeta Brîtanyayê li hev kiribûn ku di sala 2014an de ji bo serxwebûna Skotlendayê referandûm were kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/uk-scotland-scotland-politics-19942638 |sernav=Scottish independence: Cameron and Salmond strike referendum deal |tarîx=2012-10-15 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 }}</ref> Di encama vê referandûmê de hilbijêrên Skotlendayê bi 55,3% li hember 44,7 deng dan ku [[Skotlenda]] beşek ji Keyaniya Yekbûyî bimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/news/events/scotland-decides/results |sernav=Scottish independence referendum - Results - BBC News |malper=www.bbc.co.uk |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 }}</ref> Di sala 2016an de ji sedî 51.9ê hilbijêrên Brîtanyayê dengê xwe dan jibo ku Brîtanya ji [[Yekîtiya Ewropayê]] derkeve. Keyaniya Yekbûyî di 31ê çileya sala 2020an de ji [[Yekîtiya Ewropayê|Yekîtiya Ewropî]] veqetiya û di dawiya wê salê de vekişîna xwe bi tevahî qedand.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/uk-politics-55502781 |sernav=Brexit: New era for UK as it completes separation from European Union |tarîx=2021-01-01 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 }}</ref> [[Nexweşiya Koronayê 2019-2020|Pandemiya COVID-19]] di sala 2020 û sala 2021 de wek li tevahiya cihanê, bandorek mezin li Brîtanyayê jî kiriye. Di 8ê îlona sala 2022an de, Elizabeth II ku şahjina brîtanî ya herî demdirêj di 96 saliya xwe de dimire. Piştî mirina keybanû Elizabeth II, zarokê wê ya mezin Charles, Prensê Wêlsê ku wekî Charles III tê zanîn, derkete ser textê brîtanî. == Erdnîgarî == [[Wêne:MODIS - Great Britain and Northern Ireland - 2012-06-04 during heat wave (cropped).jpg|thumb|Ji xeynî Shetlandê, wêneya satelîtê ya Keyaniya Yekbûyî.]] Rûbera giştî ya Keyaniya Yekbûyî bi qasî 244.820 kîlomêtre çargoşe ye. Welat beşeke mezin a giravên brîtaniyayê vedigire ku girava Brîtanyaya Mezin, ji şeşan yekê bakurê rojhilatê girava Îrlendayê û hinek giravên derdorê yên piçûktir vedihewîne. Keyaniya Yekbûyî di navbera [[Okyanûsa Atlantîk a Bakur]] û [[Deryaya Bakur]] de ye ku peravê başûrê rojhilat 35 km nêzîkî peravên bakurê [[Fransa]] ye ku ji aliyê [[Kanala Îngilîzî]] ve tê veqetandin.<ref name=":4">{{Jêder-kovar |tarîx=2023-08-15 |sernav=United Kingdom |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-kingdom |kovar=The World Factbook |ziman=en |weşanger=Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=2021-03-13 |roja-arşîvê=2021-01-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210109221834/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-kingdom |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Çavdêrxaneya Royal Greenwich li Londonê di sala 1884an de di Konferansa Merîdyena Navneteweyî de wekî xala diyarker a Merîdyena serokwezîr hatiye hilbijartin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1201/9781351253901-5 |sernav=The Royal Observatory 1881–1998 |paşnav=Mann |pêşnav=Tony |tarîx=2019-11-11 |weşanger=Chapman and Hall/CRC |isbn=978-1-351-25390-1 |rr=83–91 }}</ref> Keyaniya Yekbûyî di navbera 49° û 61° firehiya bakur û di navbera dirêjahiya 9° rojava û 2° rojhilat de ye. [[Îrlendaya Bakur]] bi [[Komara Îrlendayê]] re 360 kîlomêtre sinorê bejahî parve dike.<ref name=":4"/> Xeta perava Brîtanyaya Mezin 17.820 km dirêj e. Keyaniya Yekbûyî ji aliyê [[Tunela Kanalê]] ve bi parzemîna [[Ewropa]]yê ve girêdayî ye ku bi dirêjiya 38 kîlomêtre yê tunela binê avê ya herî dirêj a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eurotunnel.com/uk/ |sernav=LeShuttle: Folkestone To Calais In 35 Minutes. Book Now! |malper=LeShuttle |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> Keyaniya Yekbûyî çar ekoherêmên bejayî dihewîne ku nav de daristanên pelên fireh ên Keltî, daristanên behîv ên Lowlandên Îngilîzî, daristanên tevlihev ên şil ên [[Atlantîka Bakur]] û daristanên koniferên Caledonê hene. Qada daristanên Keyaniya Yekbûyî di sala 2023an de tê texmîn kirin ku 3.25 milyon hektar e ku axa qadên daristanan ji %13 axa Keyaniya Yekbûyî pêk tê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.forestresearch.gov.uk/tools-and-resources/statistics/statistics-by-topic/woodland-statistics/ |sernav=Woodland Statistics |malper=Forest Research |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> {{Multiple image |align = center |direction = horizontal |header_align = center |header = Termînolojiya Giravên Brîtaniyayê |image1 = British Isles all.svg |width1 = 100 |caption1 = [[Giravên Brîtanyayê]] |image2 = United Kingdom in the British Isles.svg |width2 = 100 |caption2 = Keyaniya Yekbûyî |image3 = Great Britain.svg |width3 = 100 |caption3 = [[Brîtanya Mezin]] |image4 = British Isles England.svg |width4 = 100 |caption4 = [[Înglistan]] }} {{Paqij}} === Avhewa === [[Wêne:UK Köppen.svg|thumb|Cureyên avhewa yên Köppen ya Keyaniya Yekbûyî.]] Piraniya Keyaniya Yekbûyî xwedan avhewa nerm e ku bi gelemperî germahiyên hênik û baranên zêde li seranserê salê hene.<ref name=":4"/> Germahî digel demsalan re kêm caran dadikeve binê 0&nbsp;°C yan jî ji 30&nbsp;°C bilind bilindtir dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trevorharley.com/hottest-day-of-each-year-from-1900.html |sernav=Hottest day of each year from 1900 |malper=www.trevorharley.com |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> Hinek deverên dûrî peravê, li jora [[Înglistan]], [[Wêls]], [[Îrlendaya Bakur]] û li piraniya [[Skotlenda]]yê, avhewaya okyanûsa binpolar (Cfc) tê dîtin. Li bilindahiyên bilind ên li Skotlendayê hewayek subarktîk a parzemînî (Dfc) û li herêmên çiyayî avhewaya tundra tê dîtin.<ref>{{Jêder |paşnav=Peterson |pêşnav=Adam |sernav=English: A map of Köppen climate types in the United Kingdom (SVG version) |tarîx=2016-08-09 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:UK_K%C3%B6ppen.svg |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> Her çend beşên rojhilat bi piranî ji vî bayê parastî be jî bayê serdest ji başûrê rojava û ji aliyê Okyanûsa Atlantîkê de tê ku gelek caran hewaya nerm û şil bi xwe re tîne. Ji ber ku piraniya baranê li herêmên rojava dibare, beşên rojhilat beşên herî zuhayê welat in. Herikîna Atlantîkê ku ji hêla herikîna kendavê ve tê germ kirin, zivistanên nerm tîne, nemaze li rojava ku zivistan şil e û herî zêde li ser erdê bilind zivistan şil û nerm derbas dibe. Havînan li başûrê rojhilatê Înglistanê herî germ û li bakurê Înglistanê deverê herî hênik e. Barîna berfa dijwar di zivistanê û destpêka biharê de li qadên erdê bilind dibare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metoffice.gov.uk/research/approach/collaboration/ukcp |sernav=UK Climate Projections (UKCP) |malper=Met Office |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> Tevahiya tava salane ya navîn li Keyaniya Yekbûyî 1339,7 demjimêr e ku ev jî ji %30 di binê dema herî zêde ya gengaz de ye. Saetên tavê salê ji 1200 heya 1580 demjimêran diguhere û ji sala 1996an vir ve Keyaniya Yekbûyî ji sala 1981ê heta sala 2010an demjimêrên navînî yên tavê distîne û hê jî welêt heman demjimêran tava navînî distîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metoffice.gov.uk/research/climate/maps-and-data/uk-temperature-rainfall-and-sunshine-time-series |sernav=UK temperature, rainfall and sunshine time series |malper=Met Office |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> Di sala 2022an de, Keyaniya Yekbûyî di Îndeksa Performansa Jîngehê de di nav 180 welatan de di rêza duyem de ye. Zagonek hatiye pejirandin ku emîsyonên gazên serayê yên Brîtanyayê heya sala 2050an safî bibe û qet nemîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.instituteforgovernment.org.uk/article/explainer/uk-net-zero-target |sernav=UK net zero target |tarîx=2020-04-20 |malper=Institute for Government |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> === Topografî === Înglistan ji sedî 53ê Keyaniya Yekbûyî pêk tîne û rûbera Înglistanê 130.395 km² ye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2011-12-12 |sernav=England - Profile |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/7327029.stm |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en-GB }}</ref> Piraniya welêt ji deştan pêk tê û bi erdên bilind û çiyayî yên li bakurê rojavayê xeta Tees-Exe ku Keyaniya Yekbûyî bi qasî deverên nizm û bilind dabeş dike. Deverên deştî Cornwall, New Forest, South Downs û Norfolk Broads in.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.atlapedia.com/online/countries/unitedki.htm |sernav=United Kingdom - Atlapedia® Online |malper=www.atlapedia.com |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}</ref> Deverên bilind ên welat [[Lake District]], [[Pennines]], [[Yorkshire Dales]], [[Exmoor]] û Dartmoor in. Çem û kendav ên sereke Thames, [[Severn]] û [[Humber]] in. Çiyayê herî bilind ê Îngilîstanê Scafell Pike ye ku bi qasî 978 metreyan, li Navçeya Golan ew ku girava wê ya herî mezin Girava Wightê ye. Skotlend ji sedî 32ê Keyaniya Yekbûyî pêk tîne û rûbera rûbera Skotlendayê 78.772 km² ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.scotland.org/about/fact-file/index.html |sernav=Facts, Information and Map of Scotland : Official online Gateway to Scotland |malper=www.scotland.org |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en |roja-arşîvê=2008-06-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080621045248/http://www.scotland.org/about/fact-file/index.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Welat nêzîkî 800 girav dihewîne<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.independent.co.uk/travel/uk/the-complete-guide-to-the-scottish-islands-633851.html |sernav=The complete guide to the ... Scottish Islands |malper=The Independent |tarîx=2000-05-31 |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> ku bi taybetî Giravên Hebride, Giravên Orkney û Giravên Shetlandê di nav de ye. Skotlenda welatê herî çiyayî ya Keyaniya Yekbûyî ye. Bilindahiyên li bakur û li rojava herêma herî dijwar in ku piraniya axa çiyayî ya Skotlendaye vedihewîne ku di nav de Cairngorms, Loch Lomond û The Trossachs û Ben Nevis hene ku bi 1.345 metreyan<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-03-18 |sernav=Great Britain’s tallest mountain is taller - Ordnance Survey Blog |url=https://www.ordnancesurvey.co.uk/blog/2016/03/britains-tallest-mountain-is-taller/ |roja-gihiştinê=2026-02-08 |xebat=Ordnance Survey Blog |ziman=en-GB }}</ref> ku xala herî bilind a [[Giravên Brîtanî]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bennevisweather.co.uk/index.asp |sernav=Ben Nevis Weather {{!}} Weather Forecast for Ben Nevis, Fort William, Highlands of Scotland |malper=www.bennevisweather.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |roja-arşîvê=2018-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180924202417/http://www.bennevisweather.co.uk/index.asp |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Wêls ji %9ê Keyaniya Yekbûyî pêk tîne û rûbera Wêlsê 20.779 km² ye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-01-11 |sernav=Profile: Wales |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/6233450.stm |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en-GB }}</ref> Her çend başûrê Wêlsê ji bakur û navîn a Wêlsê deverên çiyayî kêm bin jî, welat bi piranî çiyayî ye. Çiyayên herî bilind ên li Wêlsê li Snowdonia ne û Snowdon (bi wêlsî: Yr Wyddfa) jî di nav de ye ku bi bilindahiya 1.085 metreyan girê herî bilind ê Wêlsê ye.<ref name=":6"/> Wêls, tevî perava Pembrokeshire, bi dirêjahiya 2.704 kîlomêtreyê xwedî xeta herî dirêj ê peravê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cartography.org.uk/default.asp?contentID=749 |sernav=The British Cartographic Society > How long is the UK coastline? |malper=www.cartography.org.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |paşnav=cartography |pêşnav=Clare Seldon, |roja-arşîvê=2012-05-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120522042745/http://www.cartography.org.uk/default.asp?contentID=749 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Çend girav li derveyî axa serekeyê Galiyê hene ku girava herî mezin girava Angleseyê (Ynys Môn) ye. Îrlendaya Bakur ku ji Brîtanyaya Mezin bi [[Deryaya Îrlendî]] û [[Kanala Bakur]] veqetandî ye ku xwedî rûbereke 14.160 km² ye û bi piranî ji gir û ji deverên çiyayî pêk hatiye. Welat Gola Neagh vedihewîne ku bi qasî 150 388 km² mezintirîn gola Giravên Brîtanî ye, Gola Erne ku zêdetirî 150 girav di golê de hene û rêya Giant's Causeway heye ku ji aliyê [[UNESCO]]yê ve wekê Cihê Mîrata Cîhanê hatiye lîstekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cain.ulst.ac.uk/ni/geog.htm |sernav=CAIN: Background Information on Northern Ireland Society - Geography |malper=cain.ulst.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}</ref> Xala herî bilind a Îrlendaya Bakur Slieve Donard ê li Çiyayên Morne ye ku bi bilindahiya 852 mêtre bilind e.<ref name=":6"/> == Demografî == Li gorî daneyên sala 2021ê de nifûsa Keyaniya Yekbûyî 67.026.292 kes bû.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/bulletins/annualmidyearpopulationestimates/mid2021 |sernav=Population estimates for the UK, England, Wales, Scotland and Northern Ireland - Office for National Statistics |malper=www.ons.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Keyaniya Yekbûyî xwedî çarem mezintirîn nifûsa [[Ewropa]]yê û xwedî 22em mezintirîn nifûsa cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/bulletins/annualmidyearpopulationestimates/latest |sernav=Population estimates for the UK, England, Wales, Scotland and Northern Ireland - Office for National Statistics |malper=www.ons.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Di salên 2012 û 2013an de jidayikbûnên herî zêde beşdarî mezinbûna nifûsê bûye ku di heman demê de di salên 2014 û 2015an de bi koçberiya navneteweyî ya nifûsê welat zêdebûna xwe berdewam kiriye.<ref name=":2" /> Di navbera salên 2001 û 2011an de nifûsa Keyaniya Yekbûyî bi rêjeya navînî ya salane ji sedî 0,7 zêde bûye. Li gorî hêjmara nifûsê ya 2011an, di nav 100 salên borî de, rêjeya nifûsa temenê 0-14 salî ji %31 heya ji %18e daketiye û rêjeya mirovên ku temenê wan 65 salî ye ku ji %5an heya ji %16 zêde bûye.<ref name=":2" /> Di sala 2018an de temenê navîn ê nifûsa Keyaniya Yekbûyî 417 salî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/stories/story/spotlighting-the-world-factbook-as-we-bid-a-fond-farewell/ |sernav=Spotlighting The World Factbook as We Bid a Fond Farewell - CIA |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2021ê nifûsa [[Skotlenda]]yê 5,48 milyon, nifûsa Wêlsê 3,1 milyon û nifûsa Îrlendaya Bakur jî 1,9 milyon hatiye tomarkirin.<ref name=":2" /> Nifûsa herî mezin li [[London]], li başûr-rojhilatê Înglistan e. Li navenda Brîtanyaya Mezin (bakurê Înglistanê) gelek kes li dora [[Manchester]] û [[Liverpool]] dijîn. Li deşt Skotlendayê li dora [[Edinburgh]] û [[Glasgow]], û li başûrê Wêlsê li nêzê [[Kardîf]] gelheyên mezin hene. Li Îrlendaya Bakur, pir kes li rojhilat, li nêzê [[Belfast]] dijîn.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-kingdom/ |sernav=United Kingdom |tarîx=2021-03-05 |malper=The World Factbook |weşanger=[[Central Intelligence Agency]] |tarîxa-gihiştinê=2021-03-13 |roja-arşîvê=2021-01-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210109221834/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-kingdom/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 2020 de, 83,9% mirovên li Brîtanya li bajaran dijiyan.<ref name=":0" /> {| class="wikitable sortable" |+Li gorî welatan nifûsa Keyaniya Yekbûyî (2024) ! rowspan="2" |Ala ! rowspan="2" |Welat ! colspan="2" |Rûber ! colspan="2" |Nifûs ! rowspan="2" |Belavbûn (/km²) |- !(km²) !(%) !Kes !(%) |- |{{Sembola alayê|Îngilistan}} |[[Înglistan]] |130.310 |%54 |58.620.101 |%85 |450 |- |{{Sembola alayê|Skotland}} |[[Skotlenda]] |77.901 |%32 |5.546.900 |%8 |71 |- |{{Sembola alayê|Wales}} |[[Wêls]] |20.737 |%9 |3.186.581 |%5 |154 |- |{{Sembola alayê|Îrlendaya Bakur}} |[[Îrlendaya Bakur]] |13.547 |%6 |1.927.855 |%3 |142 |- !Giştî !Keyaniya Yekbûyî !242.741 !%100 !69.281.437 !%100 !285 |} Nifûsa Înglistanê di sala 2021ê de 56 milyon bû ku ev jî nêzîkî ji %84ê nifûsa giştî ya [[Brîtanya Mezin|Brîtanyayê]] pêk tîne.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/bulletins/annualmidyearpopulationestimates/mid2021 |sernav=Population estimates for the UK, England, Wales, Scotland and Northern Ireland - Office for National Statistics |malper=www.ons.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}</ref> Înglistan yek ji welatên herî qelebalix ên cîhanê ye ku bi belavbûna 434 kes li ser her kîlommêtreçarçikê di nîvê sala 2021ê de<ref name=":10"/> bi giraniyek taybetî li [[London]] û başûrê rojhilatê Londonê belavbûye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/politics/2967374/England-is-most-crowded-country-in-Europe.html |sernav=England is most crowded country in Europe - Telegraph |malper=www.telegraph.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en |archive-date=2010-05-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100523205803/http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/politics/2967374/England-is-most-crowded-country-in-Europe.html |url-status=dead }}</ref> Herêma metropolîtan a firehtir a Londonê, bi nifûsa xwe ya 14.î,9 milyonê di sala 2024an de, mezintirîn herêma metropolîtan a [[Ewropaya Rojava]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.citypopulation.de/en/world/agglomerations/ |sernav=Major Agglomerations of the World - Population Statistics and Maps |malper=www.citypopulation.de |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en-us }}</ref> {| class="wikitable sortable" |+Gelheya Înglistanê li gorî herêman (2024) ! rowspan="2" |Herêm ! colspan="2" |Rûbera erdê ! colspan="2" |Populasyon ! rowspan="2" |Giranî (/km²) |- !(km²) !(%) !Mirov !(%) |- |Bakurê Rojhilat |8.581 |%6 |2.683.040 |%5 |313 |- |Bakurê Rojava |14.108 |%11 |7.516.113 |%13 |533 |- |Yorkshire û Humber |15.404 |%12 |5.541.262 |%10 |360 |- |Midlandsên Rojhilat |15.624 |%12 |4.934.939 |%9 |316 |- |Midlandsên Rojava |12.998 |%10 |6.021.653 |%11 |463 |- |Rojhilatê Înglistanê |19.116 |%15 |6.398.497 |%11 |335 |- |Londona Mezin |1.572 |%1 |8.866.180 |%15 |5,640 |- |Başûrê Rojhilat |19.072 |%15 |9.379.833 |%16 |492 |- |Başûrê Rojava |23.836 |%18 |5.764.881 |%10 |242 |- !Înglistan !130.310 !%100 !57.106.398 !%100 !438 |} Di sala 2021ê de rêjeya giştî ya zayînê li seranserê Keyaniya Yekbûyî 1,53 zarok bû ku ev rêje ji lûtkeya zêdebûna zarokan a 2,95 zarok ji her jinekê re di sala 1964an de an jî ji rêjeya herî bilind a 6,02 zarokên ji her jinekê re di sala 1815an de bû û ji rêjeya cihgirtinê ya 2,1 kêmtir dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/datasets/vitalstatisticspopulationandhealthreferencetables |sernav=Vital statistics in the UK: births, deaths and marriages - Office for National Statistics |malper=www.ons.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ourworldindata.org/grapher/children-born-per-woman?year=1800&country=GBR |sernav=Children born per woman |malper=Our World in Data |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}</ref> === Etnîsîte === [[Wêne:Ethnic demography of the United Kingdom from 1951 - 2021.gif|thumb|Pêşveçûna etnîsîteyan li Keyaniya Yekbûyî (1951–2021)]] Di dîrokê de tê texmînkirin ku gelên xwemaliyên brîtanî ji komên etnîkî yên ku berî sedsala 12an li wir bi cih bûne hatine ku di ya wan de kelt, roman, anglo-sakson, norsî û normanî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-06-18 |sernav=Welsh people could be most ancient in UK, DNA suggests |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-wales-18489735 |roja-gihiştinê=2026-02-08 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Tê texmînkirin ku gelê galî koma etnîkî ya herî kevin a li Keyaniya Yekbûyî ye. Keyaniya Yekbûyî xwedî dîrokeke koçberiya mirovên ne-spî ye ku Liverpool xwedî nifûsa reş a herî kevin a welêt e ku herî kêm ji salên 1730an vir ve ye, ji xeynî vê, civakeke çînî ya herî kevin a li Ewropayê heye ku ji sedsala 19an vir ve ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bloody Foreigners: The Story of Immigration to Britain |paşnav=Winder |pêşnav=Robert |weşanger=Little, Brown Book Group |tarîx=2010-11-04 |isbn=978-0-7481-2396-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7ORcaQIgdcEC&q=combed&pg=PT94 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mersey-gateway.org/server.php?show=ConWebDoc.1369 |sernav=Port Cities: - Culture and Ethnicity Differences in Liverpool - Chinese Community |malper=www.mersey-gateway.org |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en |roja-arşîvê=2009-07-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090724204513/http://www.mersey-gateway.org/server.php?show=ConWebDoc.1369 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 2021ê de, ji sedî 83ê nifûsa Keyaniya Yekbûyî xwe wekê spî bi nav kirine ku ev tê vê wateyê ku ji sedî 17ê nifûsa Keyaniya Yekbûyî xwe wekê yek ji komeke kêmneteweyên etnîkî bi nav dikin. Curbicuriya etnîkî li seranserê Keyaniya Yekbûyî bi giringî diguhere. Li gorî herêmê, di sala 2021ê de, ji sedî 46,2ê nifûsa Londonê kêmneteweyek etnîkî bû ku li gorî Skotlenda, Wêls, Îrlendaya Bakur, başûrê rojava û bakurê rojhilatê Înglistanê ku ji sedî 10 kêmtir in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ons.gov.uk/datasets/TS021/editions/2021/versions/3/filter-outputs/2c225a7b-0b5a-4a56-825e-2d6df1c6be93 |sernav=Ethnic group - Office for National Statistics |malper=www.ons.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> ==== Alayên neteweyên Keyaniya Yekbûyî ==== [[Girêdayîbûnên Taca Brîtanî]] wek [[Guernsey]] û [[Jersey]] û [[Girava Manê]] ne li nava Keyaniya Yekbûyî ne, lê ew têkildarên keyana ku seroka dewleta Keyaniya Yekbûyî ye. <gallery> Wêne:Arms of the United Kingdom.svg|Keyaniya Yekbûyî Wêne:Royal Arms of England.svg|Keyaniya Înglistanê Wêne:Royal Arms of the Kingdom of Scotland.svg|Keyaniya Skotlendayê Wêne:Arms of Ireland (Variant 1) (Historical).svg|Keyaniya Îrlendayê </gallery><gallery> Wêne:Flag of the United Kingdom (3-5).svg|Keyaniya Yekbûyî Wêne:Flag of England.svg|Înglistan Wêne:Flag of Scotland.svg|Skotlenda Wêne:Saint Patrick's Saltire.svg|Keyaniya Îrlendayê Wêne:Flag of Wales (1959–present).svg|Wêls </gallery><gallery> Wêne:Crowned Floral Badges of the United Kingdom.svg|Keyaniya Yekbûyî Wêne:Tudor Rose Royal Badge of England.svg|Înglistan Wêne:Thistle Royal Badge of Scotland.svg|Skotlenda Wêne:Shamrock Royal Badge of Ireland.svg|Keyaniya Îrlendayê Wêne:Leek Badge of Wales.svg|Wêls </gallery> === Ziman === [[Wêne:Distribution map of languages in the United Kingdom.svg|thumb|{{legend2|#ffa500|Îngilîzî}} {{legend2|#d2691e|Skotlendî}} {{legend2|#0000ff|Wêlsî}} {{legend2|#00ffcf|Galiya skotlendî}}]] Zimanê inglîzî zimanê fermî ye û zimanê herî berbelavê li Keyaniya Yekbûyî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.direct.gov.uk/en/Governmentcitizensandrights/LivingintheUK/DG_10012519 |sernav=UK Government Web Archive |malper=webarchive.nationalarchives.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |roja-arşîvê=2012-10-15 |urlya-arşîvê=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20121015000000/http://www.direct.gov.uk/en/Governmentcitizensandrights/LivingintheUK/DG_10012519 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mac Síthigh |pêşnav=Daithí |tarîx=2018-03-01 |sernav=Official status of languages in the United Kingdom and Ireland |url=https://doi.org/10.1177/1473779518773642 |kovar=Common Law World Review |ziman=EN |cild=47 |hejmar=1 |rr=77–102 |doi=10.1177/1473779518773642 |issn=1473-7795 }}</ref> Keyaniya Yekbûyî ziman li seranserê cîhanê pêş dixe da ku di navbera mirovên li Keyaniya Yekbûyî û welatên cîhanê de têkilî, têgihîştin û baweriyê ava bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com//learningenglish/english/hygiene |sernav=BBC Learning English - About BBC Learning English |malper=BBC Learning English |roja-gihiştinê=2026-02-08 |paşnav=English |pêşnav=BBC Learning }}</ref> Li Keyaniya Yekbûyî, zimanê îngilîzî bi taybetmendiyên cihêreng tê axaftin ku bi hev re zimanê ku wekê îngilîziya brîtanî tê zanîn pêk tînin. Li welat curbicuriya zarava û devokan pir caran têne dîtin û li herêmên nêzîk pir caran guhertoyên pir cuda yên îngilîziya brîtanî hene. Şêwaza îngilîzî ya standard a Received bi kevneşopî bi axaftvanên perwerdekirî yên bi başûrê Îngilîstanê ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oed.com/information/understanding-entries/pronunciation/british-english-pronunciations/?tl=true |sernav=British English Pronunciations |malper=www.oed.com |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> Zaravayên sereke yên neteweyî îngilîziya skotlendî, îngilîziya galî û îngilîziya bakurê îrlendî ne. Herêmên curbicur ên cihêreng zaravayan ku têne dîtin Brummie, Cockney, Geordie, Mancunian, Scouse, West Country, Yorkshire û MLE (îngilîziya Londonê ya pirçandî) ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ef.com/wwen/blog/language/british-dialects-you-need-to-know/ |sernav=10 British dialects you need to know ‹ EF GO Blog {{!}} EF Global Site (English) |malper=EF GO Blog {{!}} EF Global Site (English) |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> Li Keyaniya Yekbûyî sê zimanên xwemaliyên keltî têne axaftin ku di nav wan de galî, îrlendî û skotlendî hene. [[Zimanê kornî]] ku di dawiya sedsala 18an de wekê zimanekî yekem ji holê rabibû,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Language and Linguistics: The Key Concepts |paşnav=Trask |pêşnav=R. L. |weşanger=Routledge |tarîx=2007-08-07 |isbn=978-1-134-12408-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=oLx9AgAAQBAJ&q=%E2%80%9Cthese+people+speak+the+dead+language+as+a+second+language%E2%80%9D&pg=PA63 }}</ref> niha ji nû hatiye vegerandin û ji aliyê komeke piçûk a axaftvanan ve wekê zimanê duyem tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.wales/welsh-language-wales-census-2021-html |sernav=Welsh language in Wales (Census 2021) [HTML] {{!}} GOV.WALES |malper=www.gov.wales |tarîx=2022-12-06 |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> Li gorî hêjmara nifûsa sala 2021ê nifûsa galîaxêv a Galêsê ya ji sê salî û mezintir 538.300 kes bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/voices/multilingual/welsh.shtml |sernav=BBC - Voices - Multilingual Nation |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}</ref> Herwiha hatiye texmîn kirin ku nêzîkî 200.000 axaftvanên zimanê galî li Îngilîstanê dijîn. Di hêjmara nifûsê ya 2021ê de li Îrlendaya Bakur, ji sedî 12,4ê mirovan dikarîn hinek zimanê îrlendî biaxivin û ji sedî 10,4ê mirovan jî dikarîn hinek zimanê ulster-skotlendî biaxivin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nisra.gov.uk/system/files/statistics/census-2021-main-statistics-for-northern-ireland-phase-1-statistical-bulletin-language.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.nisra.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}</ref> Di sala 2001ê de zêdetirî 92.000 kes li [[Skotlenda]]yê ku tenê kêmtir ji %2ê nifûsê ye, hinek dikarîn binzimanê gaelîk biaxivin ku di nav wan de ji %72ê wan kesên ku li hebridên derve dijîn, hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gro-scotland.gov.uk/press/news2005/scotlands-census-2001-gaelic-report.html |sernav=General Register Office for Scotland - Scotland's Census 2001 - Gaelic Report |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en |paşnav=General Register Office for Scotland Web Team |roja-arşîvê=2013-05-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130522110328/http://www.gro-scotland.gov.uk/press/news2005/scotlands-census-2001-gaelic-report.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Hejmara zarokên ku bi zimanê galî an skotlendî têne hînkirin zêde bûye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2009-02-12 |sernav=Local UK languages 'taking off' |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/education/7885493.stm |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en-GB }}</ref> Skot ku zimanekê ji îngilîziya navendî ya bakur a destpêkê hatiye, ligel guhertoya xwe ya herêmî, skotiyên ûlster li [[Îrlendaya Bakur]], bêyî pabendbûnên taybetî ji bo parastin û pêşvebirinê, xwedî nasnameyeke sinorkirî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://eurolang.net/index.php?option=com_content&task=view&id=2449&Itemid=52&lang=en |sernav=Eurolang - Language Data - Scots |malper=eurolang.net |roja-gihiştinê=2026-02-08 |paşnav=Bateman |pêşnav=Eilidh }}</ref> Ji nîsana 2020an vir ve, li Keyaniya Yekbûyî nêzîkê 151.000 bikarhênerên zimanê îşaretan a brîtanî (BSL) hene ku zimanekî îşaretan ku ji aliyê kesên kerr ve tê bikar anîn, hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scotsman.com/news/politics/people-are-dying-because-of-this-calls-for-uk-gov-to-follow-scotland-with-sign-language-interpreter-at-covid-19-briefing-2547989 |sernav='People are dying because of this': Calls for UK Gov to follow Scotland with sign language interpreter at Covid-19 briefing |malper=The Scotsman |tarîx=2020-04-23 |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> Di sala 2013an de, hatiye texmînkirin ku ji sedî 95ê nifûsa Keyaniya Yekbûyî axaftvanên yekzimanî yên îngilîzî bûn.<ref name=":11">{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/languages/european_languages/countries/uk.shtml |sernav=BBC - Languages - Languages |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}</ref> Di sala 2013an de hatiye texmînkirin ku zêdetirî ji %5 ê nifûsê bi zimanên ku ji ber koçberiyê hatine Keyaniya Yekbûyî diaxivin. Zimanên başûrê [[Asya]]yê koma herî mezin in ku tê de zimanên wekê punjabî, ûrdûyî, nengalî, sîlhetî, hindî, paharî-pothwarî, tamîlî û gujaratî hene.<ref name=":11" /> Di hêjmara nifûsê ya sala 2011an de zimanê polonî duyem zimanê herî mezin ê welat bû ku li Îngilîstanê dihat axavtin ku bi qasê 546.000 axaftvanên [[zimanê polonî]] hebûn.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Booth |pêşnav=Robert |tarîx=2013-01-30 |sernav=Polish becomes England's second language |url=https://www.theguardian.com/uk/2013/jan/30/polish-becomes-englands-second-language |roja-gihiştinê=2026-02-08 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Di sala 2019an de nêzîkî 1,5 milyon kes hindik an jî qet nedikarîn bi zimanê îngilîzî biaxivîn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The teenagers who translate for their parents |url=https://www.bbc.co.uk/news/av/uk-47982494 |roja-gihiştinê=2026-02-08 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> === Dîn === Xiristiyanî zêdetirî 1400 salan e ku li Keyaniya Yekbûyî di warê jiyana dînî de serdest e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A dictionary of British history |url=https://archive.org/details/dictionaryofbrit0000unse_z4m5 |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-19-955037-1 |çap=1st ed., rev |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Cannon |pêşnavê-edîtor=John Ashton |series=Oxford reference online }}</ref> Her çiqas piraniya welatiyan di anketan de hê jî xwe bi xiristiyaniyê ve girêdidin jî, beşdarbûna birêkûpêk a dêran ji nîvê sedsala 20an vir ve bi awayekî berbiçav kêm bûye û di heman demê de koçberî û guhertina demografîk beşdarî li mezinbûna baweriyên din ên li Keyaniya Yekbûyî kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Religion and Society in Twentieth-century Britain |paşnav=Brown |pêşnav=Callum G. |weşanger=Pearson Longman |tarîx=2006 |isbn=978-0-582-47289-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ryrD2YODzxUC&pg=PA291 }}</ref> Ev yek bûye sedem ku hinek şîrovekar Keyaniya Yekbûyî wekê civatek pirbawerî, sekuler, an piştî-xiristiyanî bi nav bikin.<ref name="Brown2006">{{Jêder-kitêb |sernav=Religion and society in twentieth-century Britain |url=https://archive.org/details/religionsocietyi0000brow_x3d8 |paşnav=Brown |pêşnav=Callum G. |weşanger=Pearson |tarîx=2006 |isbn=978-0-582-47289-1 |cih=Harlow |series=Religion, politics, and society in Britain }}</ref><ref name="Brown2006"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Church, state and civil society |url=https://archive.org/details/churchstatecivil0000ferg |paşnav=Fergusson |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2004 |isbn=978-0-521-52959-4 |cih=Cambridge, U.K New York }}</ref> Di hêjmara nifûsê ya di sala 2021ê de, ji sedî 46,5ê beşdaran ragihandine ku ew xiristiyan in û dînên duyem ên herî mezin îslam (ji sedî 5,9), hindûîzm (ji sedî 1,6), sîkhîzm (ji sedî 0,8), bûdîzm (ji sedî 0,4), cihûtî (ji sedî 0,4) û hemî dînên din (ji sedî 0,6) in. Lêkolîneke Tearfundê di sala 2007an de nîşan daye ku ji her ji deh brîtaniyan heftane diçin dêrê. Di hêjmarên nifûsê ya di navbera salên 2001 û 2011an de di hejmara kesên ku xwe wekê xiristiyan bi nav dikirin de ji sedî 12 kêm bûye ku di heman demê de rêjeya kesên ku dibêjin tu girêdayîbûna wan bi dînê ve nîne du qat zêde bûye. Ev yek bi mezinbûna di kategoriyên komên dînê yên sereke yên din de berevajî bûye ku bi koçberiyên dawî hejmara misilmanan herî zêde bûye û gihîşt nêzîkî ji %5.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.independent.co.uk/news/uk/home-news/less-religious-and-more-ethnically-diverse-census-reveals-a-picture-of-britain-today-8406506.html |sernav=Less religious and more ethnically diverse: Census reveals a picture |malper=The Independent |tarîx=2012-12-12 |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> Nifûsa misilmanan ji 1,6 milyon di sala 2001ê de zêde bûye û di sala 2011an de gihîştiye 2,7 milyonan ku bi vê awayê bûye koma duyem koma dînî ya li Keyaniya Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-for-local-authorities-in-england-and-wales/sty-religion.html |sernav=UK Government Web Archive |malper=webarchive.nationalarchives.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |roja-arşîvê=2016-01-05 |urlya-arşîvê=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20160105160709/https://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-for-local-authorities-in-england-and-wales/sty-religion.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dêra Înglistanê dêra damezrandî ya li Înglistanê ye ku di parlamena Keyaniya Yekbûyî de nûnertiya xwe diparêze û rêveberê bilind ê monarşiya brîtanî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cofe.anglican.org/about/history |sernav=The History of the Church of England {{!}} Church of England |malper=www.cofe.anglican.org |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.royalinsight.gov.uk/output/Page4708.asp |sernav=The Monarchy Today > Queen and State > Queen and Church > Queen and Church of England |malper=www.royalinsight.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en |roja-arşîvê=2006-10-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061008203611/http://www.royalinsight.gov.uk/output/Page4708.asp |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li Skotlendayê [[Dêra Skotlendayê]] dêra neteweyî ye. Ev dêr di bin kontrola dewletê de nîne û endameke asayî ya monarşiya brîtanî ye ku hikumdarê brîtanî derdikeve ser textê, pêdivî ye ku sond bixwe ku "dînê protestan û hikûmeta dêra presbîterî biparêze".<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.churchofscotland.org.uk/about-us/our-structure |sernav=Our structure |malper=The Church of Scotland |tarîx=2010-02-22 |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en |paşnav=Scotland |pêşnav=The Church of }}</ref> Dêra li Wêlsê di sala 1920an de hatiye bidawîkirin û ji ber ku dêra Îrlendayê di sala 1870an de berî dabeşkirina [[Îrlenda (girav)|Îrlendayê]] hatiye bidawîkirin ku li bakurê Îrlendayê ti dêrek damezrandî tune ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Time for a Change: Reconfiguring Religion, State and Society |paşnav=Weller |pêşnav=Paul |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2005-05-01 |isbn=978-0-567-08487-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tHc88PzAPLMC&pg=PA80 }}</ref> Her çiqas di hêjmara nifûsê ya sala 2001ê de li seranserê Keyaniya Yekbûyî de daneyên li ser pabendbûna bi mezhebên xiristiyan ên takekesî tune be jî, hatiye texmîn kirin ku ji sedî 62ê xiristiyanan anglîkan, ji sedî 13,5 katolîk, ji sedî 6 presbîterî û ji sedî 3,4 metodist in û hejmareke kêm jî ji mezhebên din hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Changing Religious Landscape of Europe |paşnav=Knippenberg |pêşnav=Hans |weşanger=Transaction Publishers |tarîx=2005 |isbn=978-90-5589-248-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i6ER_z8gcD4C }}</ref> === Koçberî === [[Wêne:United Kingdom foreign born population by country of birth.png|thumb|Nexşeya nifûsa texmînkirî ya li derveyî welat ê ji dayikbûyî li gorî welatê jidayikbûnê ji nîsana 2007an heta adara 2008an]] Koçberiya ji derveyê welat dibe sedema zêdebûna nifûsa Keyaniya Yekbûyî ku bi hatina koçberan û zarokên koçberên li Keyaniya Yekbûyî ji dayik bûne ku nîvê zêdebûna nifûsê di navbera salên 1991 û 2001ê de pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.standard.co.uk/hp/front/immigration-and-births-to-nonbritish-mothers-pushes-british-population-to-record-high-6816318.html |sernav=Immigration and births to non-British mothers pushes British |malper=The Standard |tarîx=2012-04-13 |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/c89pvd58nd3o |sernav=How many people come to work and study in the UK? |malper=www.bbc.com |tarîx=2025-09-02 |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en-GB }}</ref> Li gorî statîstîkên ku di sala 2015an de hatine weşandin, ji sedî 27ê jidayîkbûnên zindî yên Keyaniya Yekbûyî di sala 2014an de ji dayikên ku di demên dawî de koçê Keyaniya Yekbûyî bûne, hatine dinê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/birthsdeathsandmarriages/livebirths/bulletins/birthsummarytablesenglandandwales/2015-07-15 |sernav=Births in England and Wales - Office for National Statistics |malper=www.ons.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> Di sala 2013an de nêzîkî 208.000 hemwelatiyên biyanî bûne hemwelatiyên brîtanî ku ji sala 1962an vir ve ev hejmara herî zêde ye. Ev hejmar di sala 2014an de daketiye 125.800 kesan. Di navbera salên 2009 û 2013an de, bi navînî hejmara hemwelatiyên brîtanî yên ku salane hatine dayîn 195.800 kes bûn. Kesên ku di sala 2024an de welatîbûna xwe wergirtine, herî zêde pakistanî, hindî, nîjeryayî, filîpînî, bangladeşî, îtalî, tirkiyeyî (di nav de kurdên ji Bakurê Kurdistanê jî hene), romanyayî û îranî ne. Hejmara kesên ku destûrnameyên bicihbûnê ku rûniştina daîmî li Keyaniya Yekbûyî dide lê hemwelatîbûnê nade, di sala 2013an de bi qasî 154.700 kes bûn ku ji du salên berê zêdetir bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://migrationobservatory.ox.ac.uk/briefings/settlement-uk |sernav=Settlement in the UK {{!}} The Migration Observatory |malper=migrationobservatory.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.migrationobservatory.ox.ac.uk/sites/files/migobs/Briefing%20-%20Naturalisation%20as%20a%20British%20Citizen%20-%20Concepts%20and%20Trends_0.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.migrationobservatory.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |roja-arşîvê=2015-09-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150916052200/http://www.migrationobservatory.ox.ac.uk/sites/files/migobs/Briefing%20-%20Naturalisation%20as%20a%20British%20Citizen%20-%20Concepts%20and%20Trends_0.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Koçberî di sedsala 19an de taybetmendiyek giring a civaka brîtanî bû. Di navbera salên 1815 û 1930an de, nêzîkî 11,4 milyon kes ji Brîtanyayê û 7.3 milyon kes jî ji Îrlendayê koç bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=European Immigration Policy: A Comparative Study |paşnav=Hammar |pêşnav=Tomas |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1985 |isbn=978-0-521-12437-9 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/european-immigration-policy/10B639425685B0C101619FA11522C409 |series=Comparative Ethnic and Race Relations }}</ref><ref name="Richards2018">{{Jêder-kitêb |sernav=The genesis of international mass migration: The British case, 1750-1900 |paşnav=Richards |pêşnav=Eric |weşanger=Manchester University Press |tarîx=2018 |çap=1 |url=https://www.jstor.org/stable/j.ctvnb7rj2 }}</ref> Hatiye texmîn kirin ku heta dawiya sedsala 20an, bi qasî 300 milyon mirovên bi eslê xwe brîtanî û îrlendî li çaraliyê cîhanê bi awayekî mayînde bi cih bûne.<ref name="Richards2018"/> Di sala 2006an de herî kêm 5,5 milyon kesên ku li Brîtanyayê ji dayik bûne li derveyî welêt dijiyan, bi piranî li Awistralya, Spanya, Dewletên Yekbûyî û Kanadayê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ippr.org/publicationsandreports/publication.asp?id=509 |sernav=ippr - Institute for Public Policy Research |malper=www.ippr.org |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en |paşnav=(http://www.nvisage.co.uk) |pêşnav=NVisage |roja-arşîvê=2007-08-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070828011816/http://www.ippr.org/publicationsandreports/publication.asp?id=509 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Perwerdehî === [[Wêne:St. Hugh's.jpg|thumb|Dîmenek ji koleja St Hugh ya Zanîngeha Oxfordê ku di sala 1886an de hatiye damezrandin]] Perwerdehî li Keyaniya Yekbûyî mijarek neqebûlkirî ye ku her welatek xwedî pergalek perwerdehiyê ya cuda ye. Nêzîkî ji sedî 38ê nifûsa Keyaniya Yekbûyî xwediyê bawernameya zanîngeh an kolejê ne ku ev rêje li Ewropayê û li cîhanê rêjeya herî bilind ê cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://finance.yahoo.com/news/the-most-educated-countries-in-the-world.html;_ylt=AlaWy8IcyeBaviKi7_.WJyhE6odG;_ylu=X3oDMTJrY2d2NGZyBG1pdANDeFMgRmluYW5jaWFsbHkgRml0IEFydGljbGUgQXJ0aWNsZSBCb2R5IFByb2QEcG9zAzMEc2VjA01lZGlhQXJ0aWNsZUJvZHlBc3NlbWJseQ--;_ylg=X3oDMTNjdGVoaXJqBGludGwDdXMEbGFuZwNlbi11cwRwc3RhaWQDY2IyOTRhMGEtYmY2OS0zYTdlLThlYTUtZWFlNTU3YWI1ZTc3BHBzdGNhdANleGNsdXNpdmVzfGZpbmFuY2lhbGx5Zml0BHB0A3N0b3J5cGFnZQ--;_ylv=3?page=1 |sernav=yahoo.com |malper=finance.yahoo.com |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> Keyaniya Yekbûyî malavanê gelek zanîngehan e ku di nav wan de Zanîngeha Oxfordê û Zanîngeha Cambridge heye ku pir caran di lîsteyên cîhanê de di rêza yekem de ne. Lêçûnên xwendinê yên zanîngehê li gorî herêmên cuda yên Keyaniya Yekbûyî diguherin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2024/world-ranking |sernav=World University Rankings 2024 |malper=Times Higher Education (THE) |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.topuniversities.com/world-university-rankings/2024 |sernav=QS World University Rankings 2024 |malper=Top Universities |tarîx=2026-02-06 |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> Înglistan û Wêls ji bo hemî welatiyên Keyaniya Yekbûyî lêçûna salane yê herî zêde yê sabît heye ku bi gihîştina astek diyarkirî ya dahatê ve girêdayî ye. Tenê ew kesên ku digihîjin astek mûçeyê ya diyarkirî vê lêçûnê bi rêya baca giştî didin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.uk/repaying-your-student-loan/what-you-pay |sernav=Repaying your student loan |malper=GOV.UK |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> Îrlendaya Bakur û Skotlenda ji bo welatiyên ku ew herêma wan a jidayikbûnê ye, lêçûn kêm e an jî qet tune ye. Hinek burs hene ku lêçûna qursên NHSê didin û di sala 2017an de hatiye gotin ku her bijîşk di dema perwerdehiya xwe de 230.000 £ piştgirî werdigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ucas.com/money-and-student-life/money/student-finance/undergraduate-tuition-fees-and-student-loans |sernav=Student Finance - Student Loans And Tuition Fees |malper=www.ucas.com |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.uk/government/news/more-undergraduate-medical-education-places |sernav=More undergraduate medical education places |malper=GOV.UK |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> === Tenduristî === Sîstema nûjen a lênêrîna tenduristiyê ya gerdûnî ya bi fînansmana dewletê li Keyaniya Yekbûyî kokên xwe di damezrandina xizmeta tenduristiya neteweyî (NHS) de di sala 1949an de digire ku dabînkerê sereke yê lênêrîna tenduristiyê li Keyaniya Yekbûyî ye. Popularîteya berfireh a NHS bûye sedem ku ew wekê "dînek neteweyî" were binavkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Gill |pêşnav=Martha |tarîx=2023-07-09 |sernav=To those who claim the NHS has turned into a British religion, I say: keep the faith |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2023/jul/09/nhs-british-religion-keep-faith-nhs-at-75 |roja-gihiştinê=2026-02-09 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Her çend lênêrîna tenduristiyê ya taybet hene jî, lênihêrîna tenduristiyê li Keyaniya Yekbûyî mijarek dewrkirî ye û her welatekî pêkhatî xwedî pergala xwe ya lênêrîna tenduristiyê ya gerdûnî ya bi fînansmana giştî ye. Lênihêrîna tenduristiyê ya giştî ji bo hemî welatiyên daîmî yên Keyaniya Yekbûyî re tê peyda kirin û bi piranî li gorî hewcedariyê bê pere ye ku ji baca giştî tê dayîn. Rêxistina tenduristiyê ya cîhanê, di sala 2000an de, dabînkirina lênihêrîna tenduristiyê ya li Keyaniya Yekbûyî wekê panzdehem çêtirîn tenduristiya li Ewropayê û hejdehem çêtirîn tenduristiyê ya li cîhanê rêz kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The world health report 2000 [electronic resource] : health systems : improving performance |paşnav=World Health Organization |weşanger=Geneva : World Health Organization |tarîx=2000 |isbn=978-92-4-156198-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldhealthrepor00worl |paşnav2= |pêşnav2= }}</ref> Ji sala 1979an vir ve lêçûnên li ser tenduristiyê bi giringî zêde bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.healthp.org/node/71 |sernav=The NHS from Thatcher to Blair, by Peter Fisher {{!}} International Association of Health Policy |malper=www.healthp.org |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}</ref> Daneyên OECD ya sala 2018an ku di tenduristiyê de beşek ji tiştê ku li Keyaniya Yekbûyî wekê lênêrîna civakî hatine dabeş kirin vedihewîne ku Keyaniya Yekbûyî serê kesekî 3.121 £ xerc dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hsj.co.uk/policy-and-regulation/swindells-they-arent-your-patients/7025988.article |sernav=Swindells: They aren't 'your' patients |malper=Health Service Journal |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en |paşnav=Swindells |pêşnav=Matthew }}</ref> Dezgehên rêziknameyî li ser bingehek li seranserê Keyaniya Yekbûyî têne organîzekirin ku di nav de konseya giştî ya pizîşkî, konseya hemşîretî û pîrikiyê û yên nehikumî yên wekê kolejên qraliyetê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/healthandsocialcare/healthcaresystem/articles/howdoesukhealthcarespendingcomparewithothercountries/2019-08-29 |sernav=How does UK healthcare spending compare with other countries? - Office for National Statistics |malper=www.ons.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 }}</ref> Berpirsiyariya siyasî û operasyonel a ji bo lênêrîna tenduristiyê di destê çar rêveberên neteweyî de ye ku lênêrîna tenduristiyê li Îngilîstanê berpirsiyariya hikûmeta Keyaniya Yekbûyî ye, lênêrîna tenduristiyê li Îrlendaya Bakur berpirsiyariya desteya rêveber a Îrlendaya Bakur e; lênêrîna tenduristiyê li Skotlendayê berpirsiyariya hikûmeta Skotlendayê ye û lênêrîna tenduristiyê li Wêlsê berpirsiyariya hikûmeta Wêlsê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2008-08-28 |sernav='Huge contrasts' in devolved NHS |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/7586147.stm |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en-GB }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Bank junction - 2020-09-20 (2).jpg|thumb|çep|Dîmena bajarê Londonê ji Şaredariya Londonê. London navenda darayî ya herî mezin a Ewropayê ye.]] Keyaniya Yekbûyî xwedî aboriyek bazara civakî ya gelek pêşketî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thane |pêşnav=Pat |tarîx=2019 |sernav=The Origins of the British Welfare State |url=https://direct.mit.edu/jinh/article/50/3/427-433/49714 |kovar=The Journal of Interdisciplinary History |ziman=en |cild=50 |hejmar=3 |rr=427–433 |doi=10.1162/jinh_a_01448 |issn=0022-1953 }}</ref> Bi GDPya nomînal a texmînkirî ya bi 2.765 trilyon £ di sala 2024an de, welat şeşem aboriya neteweyî ya herî mezin a cîhanê û duyem aboriya herî mezin a Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/Publications/CR/Issues/2023/07/10/United-Kingdom-2023-Article-IV-Consultation-Press-Release-Staff-Report-and-Statement-by-the-535878 |sernav="United Kingdom: 2023 Article IV Consultation" |roja-gihiştinê=2026-02-09 |roja-arşîvê=2024-03-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240309143322/https://www.imf.org/en/Publications/CR/Issues/2023/07/10/United-Kingdom-2023-Article-IV-Consultation-Press-Release-Staff-Report-and-Statement-by-the-535878 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piştî dolarê amerîkî, euro û yenê, diravê Keyaniya Yekbûyî, pound sterling, çarem diravê herî bazirganîkirî yê di bazara danûstandina biyanî de ye û çarem diravê rezervê yê herî mezin ê cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.imf.org/regular.aspx?key=41175 |sernav="World Currency Composition of Official Foreign Exchange Reserves" |roja-gihiştinê=2026-02-09 |roja-arşîvê=2016-05-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160512202858/https://data.imf.org/regular.aspx?key=41175 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Poundê Keyaniya Yekbûyî hem bi dîroka xwe ya dirêj a aramiyê û hem jî bi ku qet ji nû ve nayê guhertin, nirxa xwe ya nomînal a bilind parastiye. Ji sala 2022an vir ve Keyaniya Yekbûyî hem çarem mezintirîn hinardekar<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-02-09 }}</ref> û hem jî çarem mezintirîn derhanîn a kelûpel û karûbaran e. Tevî ku yek ji astên herî bilind ên newekheviya dahata welat ê li OECDê heye,<ref>{{Jêder-malper |url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-7484/ |sernav="House of Commons Research Briefing on Income inequality in the UK" |roja-gihiştinê=2026-02-09 |roja-arşîvê=2022-02-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220210104536/https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-7484/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.oecd.org/inequality/income-inequality.htm |sernav="Inequality – Income inequality – OECD Data" |roja-gihiştinê=2026-02-09 |roja-arşîvê=2023-06-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230629183322/https://data.oecd.org/inequality/income-inequality.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Keyaniya Yekbûyî xwedî rêzek endeksa pêşveçûna mirovan a pir bilind e. Ji sala 2025an pê ve rêjeya bêkariyê li Keyaniya Yekbûyî ji %4,7 e ku li gorî pîvanên ewropî rêjeyeke kêm e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/cg754negn75o |sernav=UK jobs market weakens as unemployment rate rises |malper=www.bbc.com |tarîx=2025-07-17 |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en-GB }}</ref> Wezareta xezîneyê ya HM ku ji hêla wezîrê xezîneyê ve tê rêvebirin, berpirsiyarê pêşxistin û bicîhanîna siyaseta darayî ya giştî û aborî ya hikûmetê ye. Wezareta bazirganî û karsaziyê berpirsiyarê bazirganî û karûbarên navneteweyî ye. Banka Înglistanê banka navendî ya Keyaniya Yekbûyî ye û berpirsiyarê derxistina banknotên Keyaniya Yekbûyî ye. Bankeyên li Skotlendayê û Îrlendaya Bakur mafê xwe diparêzin ku diravên xwe derxin, bi şertê ku têra xwe diravên Banka Înglistanê ji bo dayîna derxistina xwe di rezervê de bihêlin. == Rêveberî == [[Wêne:Houses of Parliament in 2022 (cropped).jpg|thumb|çep|Qesra Westminsterê qesreke li Londonê ye ku navenda herdu meclîsên parlamena Keyaniya Yekbûyî ye.]] Keyaniya Yekbûyî monarşiyeke destûrî û demokrasiyeke parlemanî ye ku di bin sîstema Westminster de dixebite ku di heman demê de wekê "monarşiya parlemanî ya demokratîk" jî tê zanîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://muse.jhu.edu/verify?url=%2Farticle%2F542440&r=135427 |sernav=Project MUSE -- Verification required! |malper=muse.jhu.edu |roja-gihiştinê=2026-02-09 |doi=10.1353/jod.2014.0032 }}</ref> Welat dewleteke navendî û yekgirtî ye ku tê de parlamentoya Keyaniya Yekbûyî serwer e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.newstatesman.com/spotlight/2021/05/the-uk-is-one-of-the-most-centralised-advanced-democracies-its-time-that-changed |sernav=The UK is one of the most centralised advanced democracies – it’s time that changed |malper=New Statesman |tarîx=2021-05-05 |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en-US |paşnav=Lewer |pêşnav=Andrew }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.centreforcities.org/publication/centralisation-nation/ |sernav=Centralisation Nation: Britain’s system of local government and its impact on the national economy |malper=Centre for Cities |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.parliament.uk/site-information/glossary/parliamentary-sovereignty/ |sernav=Parliamentary Sovereignty |malper=www.parliament.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}</ref> Parlamen ji meclîsa Awam a hilbijartî, meclîsa lordan a erkdarkirî û ji qiraliyetê (ku nûnertiya monarşiyê dike) pêk tê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.parliament.uk/about/how/role/ |sernav=Parliament |malper=www.parliament.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}</ref> Karê sereke yê parlamenê di her du meclîsan de dikare were pêk anîne lê ji bo ku pêşnûmeqanûnek bibe qanûnekê parlamenê (an jî qanûneke nû), razîbûna qraliyetê pêwîst e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.parliament.uk/about/how/laws/passage-bill/lords/lrds-royal-assent/ |sernav=Royal Assent |malper=www.parliament.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}</ref> Ji ber serweriya parlemanî, destûra bingehîn a brîtanî nekodkirî ye û bi piranî ji çavkaniyên nivîskî yên cihêreng pêk hatiye ku di nav de qanûnên parlemanî, qanûnên dadgehê yên ji aliyê dadgeran ve hatine çêkirin û peymanên navneteweyî, ligel peymanên destûrî hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.llrx.com/features/uk2.htm |sernav=Features - Update to A Guide to the UK Legal System {{!}} LLRX.com |malper=www.llrx.com |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en |roja-arşîvê=2012-06-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120603172102/http://www.llrx.com/features/uk2.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Lêbelê Dadgeha Bilind hejmarek prensîbên bingehîn ên destûra bingehîn a brîtanî nas dike ku di nav de serweriya parlemanî, serweriya hiqûqê, demokrasî û parastina hiqûqa navneteweyî heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bailii.org/uk/cases/UKSC/2017/51.html |sernav=UNISON, R (on the application of) v Lord Chancellor [2017] UKSC 51 (26 July 2017) |malper=www.bailii.org |roja-gihiştinê=2026-02-09 }}</ref> Ji bo hilbijartinên giştî (hilbijartinên meclisa Awamê), Keyaniya Yekbûyî li 650 navçeyên hilbijartinê hatiye dabeş kirin ku nûnerê her yek ji wan endameke parlamentoyê (MP) ku bi pergala piraniya yekem têne hilbijartin.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.parliament.uk/about/how/elections-and-voting/general/ |sernav=General elections |malper=www.parliament.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}</ref> Parlamenter heta pênc salan di wezîfeyê de ne û eger carekê nû dîsa bixwazin wek parlamenter bimînin divê ji nû ve dîsa werin hilbijartin.<ref name=":5" /> Partiya Muhafezekar ku bi navê Partiya Tory an jî Torî hatiye naskirin û Partiya Karkeran ji salên 1920an vir ve partiyên siyasî yên serdest ên li welat in ku ev yek bûye sedem ku Keyaniya Yekbûyî wekê sîstemek du-partî were binavkirin. Ji salên 1920an vir ve partiyên din ên siyasî li [[Meclisa Avamê]] kursiyan bi dest xistine lê ti carî endamên wan ji Partiya Muhafezekar an Partiya Karkeran zêdetir nebûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pureadmin.qub.ac.uk/ws/portalfiles/portal/107735631/The_United_Kingdom_is_Not_a_Two_Party_System.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=pureadmin.qub.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 }}</ref> [[Partiya Mihafezekar]], [[Partiya Karkeran]] û [[Partiya Neteweyî ya Skotlendayê]] bi rêzê ve ji aliyê hejmara parlamenteran ve, di [[Meclîsa Gelan a Brîtanyayê]] de partiyên herî mezin ên yekem, duyem û sêyem ên heyî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://members.parliament.uk/parties/Commons |sernav=Malpera parlamena Brîtanyayê }}</ref> {{-}} Serokwezîr serokê hikûmeta Keyaniya Yekbûyî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.direct.gov.uk/en/Governmentcitizensandrights/UKgovernment/Centralgovernmentandthemonarchy/DG_073444 |sernav=The Government, Prime Minister and Cabinet |malper=www.direct.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en |paşnav=team |pêşnav=Central }}</ref> Hikûmeta qraliyeta welat, di bin rêberî û çavdêriya kabîneya wezîrên payebilind de ye ku ji aliyê serokwezîr ve têne hilbijartin û têne rêvebirin, tevdigere ku wekê rêveberiya sereke ji bo çêkirina polîtîkayên giştî kar dike, xizmetên giştî birêve dibe û bi rêya konseya taybet, amûrên qanûnî belav dike û pêşniyaran dide padîşah.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.instituteforgovernment.org.uk/explainer/cabinet |sernav=Cabinet {{!}} Institute for Government |malper=Institute for Government |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.parliament.uk/about/how/role/relations-with-other-institutions/parliament-government/ |sernav=Parliament and the Government |malper=www.parliament.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Monarchy and the Constitution |paşnav=Bogdanor |pêşnav=Vernon |weşanger=Clarendon Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-19-829334-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=mN6SzMefot4C }}</ref> Hema hema hemî serokwezîr di heman demê de wekê lordê yekem ê xezîneyê xizmet kirine û hemî serokwezîr ji sala 1905an vir ve bi berdewamî wekê lordê yekem ê xezîneyê, ji sala 1968an vir ve wekê wezîrê karûbarê sivîl û ji sala 2019an vir ve jî wekê wezîrê yekîtiyê xizmet kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.blog.gov.uk/2012/01/01/the-institution-of-prime-minister/ |sernav=The Institution of Prime Minister – History of government |malper=history.blog.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The prime ministers: 55 leaders, 55 authors, 300 years of history |weşanger=Hodder |tarîx=2022 |isbn=978-1-5293-1216-4 |çap= |cih=London |paşnavê-edîtor=Dale |pêşnavê-edîtor=Iain }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/boris-johnson-minister-union-scotland-independence-referendum-snp-a9022356.html |sernav=Boris Johnson accused of ‘cynical rebranding’ after appointing himself ‘Minister for the Union’ |malper=The Independent |tarîx=2019-07-26 |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}</ref> Her çiqas serokwezîr ji aliyê qiral ve werin erkdarkirin jî, di demên nûjen de serokwezîr li gorî peymanê parlamenter e, serokê partiya siyasî ya ku di meclîsa Awamê de herî zêde kursî hene ye û bi şiyana xwe ya bidestxistina baweriya meclîsa Awamê wezîfeya xwe werdigire.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Governing Britain: Parliament, ministers and our ambiguous constitution |paşnav=Norton |pêşnav=Philip |weşanger=Manchester University Press |tarîx=2020 |isbn=978-1-5261-4545-1 |cih=Manchester, UK }}</ref> Her çiqas beşek ji Keyaniya Yekbûyî bin jî, sê giravên girêdayî yên Tacê ya wekê Jersey, Guernsey û girava Man û her weha 14 herêmên derve yên brîtanî, di bin serweriya taca brîtanî de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Legacies of empire: imperial roots of the contemporary global order |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2015 |isbn=978-1-107-10946-9 |cih=Cambridge, United Kingdom |paşnavê-edîtor=Halperin |pêşnavê-edîtor=Sandra |paşnavê-edîtor2=Palan |pêşnavê-edîtor2=Ronen }}</ref> === Dabeşên îdarî === [[Wêne:United Kingdom labelled map7 vector.svg|thumb|Nexşeya çar welatên Keyaniya Yekbûyî]] Dabeşkirina erdnîgarî ya Keyaniya Yekbûyî ji bo wîlayetan an şaredariyan di destpêka serdema navîn de li Îngilîstan û Skotlendayê dest pê kiriye û di serdema nûjen a destpêkê de li seranserê [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlendayê]] bidawî bûye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1921-04-16 |sernav=The Story of the Shire : Being the Lore, History, and Evolution of English County Institutions |url=https://doi.org/10.1093/nq/s12-viii.157.320 |kovar=Notes and Queries |cild=s12-VIII |hejmar=157 |rr=320–320 |doi=10.1093/nq/s12-viii.157.320 |issn=1471-6941 }}</ref> Hikûmeta herêmî ya nûjen ji aliyê encumenên hilbijartî ve ku bi qismî li ser wîlayetên kevnar hatiye damezrandin, bi qanûnên parlamenê ya cuda ve hatine damezrandin ku li Înglistan û Wêlsê di sala 1888an de, li Skotlendayê di sala 1889an de û li Îrlendayê di sala 1898an de hatiye damezrandin ku ev tê vê wateyê ku li seranserê Keyaniya Yekbûyî pergalek domdar a destnîşankirina îdarî an erdnîgarî tune ye û Înglistan û Wêls, Skotlenda û Îrlendaya Bakur her yek xwedî dadweriyên xwe yên cuda ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Scottish legal system: Megan Dewart, LLB, BCL (Oxon), Dip LP, Devil Advocate |paşnav=Dewart |pêşnav=Megan H. |tarîx=2019 |isbn=978-1-5265-0633-7 |çap=6 |cih=Haywards Heath : Bloomsbury Professional }}</ref> Heta sedsala 19an di wan rêziknameyan de guhertinên biçûk çêbûne lê ji wê demê ve rol û fonksiyonên wan bi berdewamî pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metropolitan government |url=https://archive.org/details/metropolitangove0000barl |paşnav=Barlow |pêşnav=I. M. |weşanger=Routledge |tarîx=1991 |isbn=978-0-415-02099-2 |cih=London ; New York |series=Routledge geography and environment series }}</ref> Hikûmeta herêmî ya li Îngilîstanê hikûmeteke tevlihev e ku belavkirina fonksiyonan li gorî rêziknameyên herêmî diguhere. Dabeşên asta jorîn ên Îngilîstanê ji neh herêman pêk hatine ku bi giranî ji bo mebestên statîstîkî têne bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gos.gov.uk/national |sernav=Government Office for the English Regions |malper=www.gos.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en |paşnav=Government Office for the English Regions }}</ref> Yek ji wan herêman, [[Londona Mezin]] e ku ji sala 2000an vir ve, piştî piştgiriya gel di pêşniyara di referandûma sala 1998an de, xwedî meclîs û şaredarekî rasterast a hilbijartî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.london.gov.uk/london-life/city-government/history.jsp |sernav=A short history of London government - London Life, GLA |malper=www.london.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 |roja-arşîvê=2010-01-07 |urlya-arşîvê=https://www.webarchive.org.uk/wayback/archive/20100107035814/http://www.london.gov.uk/london-life/city-government/history.jsp |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hikûmeta herêmî li Skotlendaye ji 32 deverên encumenê pêk tê ku di warê mezinahî û nifûsê de ferqeke mezin heye. Bajarên wekê Glasgow, Edinburgh, Aberdeen û Dundee herêmên encumenê yên cuda ne û her wiha encumena Highlandê jî ku sêyeka rûbera Skotlendayê vedihewîne lê tenê 200.000 kes lê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.psa.ac.uk/2007/pps/Bennie.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.psa.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 |roja-arşîvê=2011-03-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110310194256/http://www.psa.ac.uk/2007/pps/Bennie.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hikûmeta herêmî li Wêlsê ji 22 desthilatdariyên yekgirtî pêk tê ku her yek ji wan ji aliyê serok û kabîneyek ve tê birêvebirin ku ji aliyê encumena xwe ve têne hilbijartin.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=http://gov.wales/topics/localgovernment/local-authorities/?lang=en |sernav=Welsh Government {{!}} Unitary authorities |malper=gov.wales |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=EN |roja-arşîvê=2015-03-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150310210146/http://gov.wales/topics/localgovernment/local-authorities/?lang=en |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hilbijartin her çar salan carekê li gorî sîstema piraniya namzedan têne kirin.<ref name=":12" /> Hikûmeta herêmî li Îrlendaya Bakur ji sala 1973an vir ve di 26 encumenên navçeyan de hatiye organîzekirin ku her yek bi dengek yekane ya veguhezbar tê hilbijartin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2005-11-18 |sernav=NI local government set for shake-up |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/northern_ireland/4449092.stm |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en-GB }}</ref> Di sala 2008an de, rêveberiyê li ser pêşniyarên avakirina 11 encumenên nû li cihê sîstema heyî li hev kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.northernireland.gov.uk/news/news-doe/news-doe-130308-foster-announces-the.htm |sernav=13 March 2008 - Foster announces the future shape of local government {{!}} Northern Ireland Executive |malper=www.northernireland.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 |paşnav= |roja-arşîvê=2008-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080725002254/http://www.northernireland.gov.uk/news/news-doe/news-doe-130308-foster-announces-the.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Radestkirinên desthilatdarî === [[Wêne:Council of Nations and Regions (54059219744) (cropped).jpg|thumb|Serokwezîr Keir Starmer di dema civîna bilind a konseya netewe û herêman de bi wezîrên yekem ên Skotlenda, Îrlendaya Bakur û Wêlsê re dicive.]] Li Keyaniya Yekbûyî, pêvajoyeke radestkirinên desthilatên curbicur ji aliyê hikûmeta Keyaniya Yekbûyî veguheztiye sê ji çar welatên Keyaniya Yekbûyî ku di wan de Skotlenda, Îrlendaya Bakur û Wêls û her wiha hinek mafên desthilatdarî ji bo herêmên Înglistanê ku ji sala 1999an vir ve xwedî hikûmet û parlamenên xwe ne hatiye radestkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.uk/government/publications/devolution-guidance-for-civil-servants |sernav=Devolution: Guidance for civil servants |malper=GOV.UK |tarîx=2025-11-28 |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}</ref> Ev desthilat cûda dibin û ji hikûmeta skotlendî, hikûmeta galî, desteya rêveber a Îrlendaya Bakur û li Înglistanê jî desteya Londona Mezin pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Public Law: Text, Cases, and Materials |paşnav=Sueur |pêşnav=Andrew Le |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-287061-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=6sLDEAAAQBAJ&dq=Le+sueur+Public+Law%C2%A0fifth+edition&pg=PR3 |paşnav2=Sueur |pêşnav2=Andrew P. Le |paşnav3=Sunkin |pêşnav3=Maurice |paşnav4=Murkens |pêşnav4=Jo Eric Khushal }}</ref> Di nav parlamenên radestkirinên li seranserê Keyaniya Yekbûyî, parlamena Skotlendayê xwedî berpirsiyariyên herî berfireh ji bo desthilatên radestkirî ye û wekê "yek ji parlamenên radestkirî yên herî bihêz ên cîhanê" hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://erskinemay.parliament.uk/section/4537/the-progress-of-devolution |sernav=The progress of devolution - Erskine May - UK Parliament |malper=erskinemay.parliament.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.uk/government/news/david-mundell-speech-20-years-of-scottish-devolution |sernav=David Mundell speech: 20 years of Scottish devolution |malper=GOV.UK |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}</ref> Keyaniya Yekbûyî xwedî destûreke nekodkirî ye û mijarên destûrî ne di nav desthilatên ku hatine radestkirin de ne. Li gorî doktrîna serweriya parlemanî, parlamena Keyaniya Yekbûyî, di teoriyê de dikare parlamena Skotlendayê, Senedd an parlamena Îrlendaya Bakur ji holê rake.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Burrows |pêşnav=Noreen |tarîx=1999 |sernav=Unfinished Business: The Scotland Act 1998 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1468-2230.00203 |kovar=The Modern Law Review |ziman=en |cild=62 |hejmar=2 |rr=241–260 |doi=10.1111/1468-2230.00203 |issn=0026-7961 }}</ref> Her çend di qanûna Skotlendayê ya sala 2016 û qanûna Wêlsê ya 2017 de tê gotin ku hikûmeta Skotlendayê û hikûmeta Wêlsê "beşek daîmî ya rêziknameyên destûrî yên Keyaniya Yekbûyî ne". Di pratîkê de, ji bo parlamena Keyaniya Yekbûyî dê ji aliyê siyasî ve dijwar be ku dewrkirina desthilatdariyê ji bo parlamena Skotlendayê û ji ber ku ev sazî bi giştpirsiyan (referandûm) hatine afirandin Seneddê betal bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gamble |pêşnav=A. |tarîx=2006-01-01 |sernav=The Constitutional Revolution in the United Kingdom |url=https://academic.oup.com/publius/article-lookup/doi/10.1093/publius/pjj011 |kovar=Publius: The Journal of Federalism |ziman=en |cild=36 |hejmar=1 |rr=19–35 |doi=10.1093/publius/pjj011 |issn=0048-5950 }}</ref> Ji ber ku neqilkirina desthilatdariyê li Îrlendaya Bakur li ser peymanek navneteweyî bi hikûmeta Îrlendayê re ye, astengiyên siyasî yên li ser desthilata parlamentoya Keyaniya Yekbûyî ya destwerdana di neqilkirina desthilatê de li Îrlendaya Bakur hê jî mezintir in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Meehan |pêşnav=E |tarîx=1999-01-01 |sernav=The Belfast agreement - its distinctiveness and points of cross-fertilization in the UK's devolution programme |url=https://academic.oup.com/pa/article-lookup/doi/10.1093/pa/52.1.19 |kovar=Parliamentary Affairs |cild=52 |hejmar=1 |rr=19–31 |doi=10.1093/pa/52.1.19 }}</ref> Parlamena Keyaniya Yekbûyî bi rêya qanûnekî ku di sala 2020an de hatiye pejirandin, desthilata qanûndanînê ya sê parlamenên dewrkirî di mijarên siyaseta aborî de bi sinor dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Keating |pêşnav=Michael |tarîx=2022-04-03 |sernav=Taking back control? Brexit and the territorial constitution of the United Kingdom |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13501763.2021.1876156 |kovar=Journal of European Public Policy |ziman=en |cild=29 |hejmar=4 |rr=491–509 |doi=10.1080/13501763.2021.1876156 |issn=1350-1763 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kenny |pêşnav=Michael |paşnav2=McEwen |pêşnav2=Nicola |tarîx=2021-03-01 |sernav=Intergovernmental Relations and the Crisis of the Union |url=https://doi.org/10.1177/20419058211000996 |kovar=Political Insight |ziman=EN |cild=12 |hejmar=1 |rr=12–15 |doi=10.1177/20419058211000996 |issn=2041-9058 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wolffe |pêşnav=W James |tarîx=2021-06-30 |sernav=The Renton Lecture 2020: Devolution and the Statute Book |url=https://academic.oup.com/slr/article/42/2/121/6213886 |kovar=Statute Law Review |ziman=en |cild=42 |hejmar=2 |rr=121–136 |doi=10.1093/slr/hmab003 |issn=0144-3593 }}</ref> === Têkiliyên derve === [[Wêne:President Joe Biden sits down with Prime Minister Keir Starmer for a bilateral engagement in the Oval Office.jpg|thumb|çep|Di meha tîrmeha sala 2024an serokwezîrê Keyaniya Yekbûyî Keir Starmer ligel serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Joe Biden]] Keyaniya Yekbûyî endamek daîmî yê konseya ewlekariyê ya [[Neteweyên Yekbûyî]] û endamê [[NATO]], [[AUKUS]], [[Hevbendiya Neteweyan]], [[G7]], [[G20]], [[OECD]], [[WTO]], [[Konseya Ewropayê]] û endamê [[OSCE]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.uk/government/publications/prime-ministers-letter-to-donald-tusk-triggering-article-50/prime-ministers-letter-to-donald-tusk-triggering-article-50 |sernav=Prime Minister’s letter to Donald Tusk triggering Article 50 |malper=GOV.UK |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}</ref> Welat xwedî saziya [[British Council]] e ku rêxistineke pispor e ku di warê derfetên çandî û perwerdeyî yên navneteweyî de li zêdetirî 100 welatan xebatên xwe dimeşîne. Keyaniya Yekbûyî hê jî hêzek mezin e ku xwedî bandoreke berbiçav ê siyasî, çandî, aborî û leşkerî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Balance of Power: Theory and Practice in the 21st Century |paşnav=Paul |pêşnav=T. V. |weşanger=Stanford University Press |tarîx=2004 |isbn=978-0-8047-5017-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9jy28vBqscQC&pg=PA59 |paşnav2=Wirtz |pêşnav2=James J. |paşnav3=Fortmann |pêşnav3=Michel }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-05-10 |sernav=United Kingdom country profile |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-18023389 |roja-gihiştinê=2026-02-09 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Hatiye diyarkirin ku Keyaniya Yekbûyî bi Dewletên Yekbûyî re "Têkiliyek Taybet" û bi Fransayê re hevkariyek nêzîk - "Entente cordiale" - heye û teknolojiya çekên kîmyewî bi her du welatan re parve dike; Hevpeymaniya Anglo-Portogalî heye ku wekê hevpeymaniya leşkerî ya herî kevin a cîhanê hatiye hesibandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Global security governance: competing perceptions of security in the 21st century |url=https://archive.org/details/globalsecuritygo0000unse |weşanger=New York : Routledge |tarîx=2007 |isbn=978-0-415-39161-0 |cih=Milton Park, Abingdon, Oxon |paşnavê-edîtor=Kirchner |pêşnavê-edîtor=Emil Joseph |paşnavê-edîtor2=Sperling |pêşnavê-edîtor2=James }}</ref> Her wiha Keyaniya Yekbûyî bi Komara Îrlendayê ve girêdayî ye ku her du welat qadeke rêwîtiyê ya hevbeş parve dikin û bi rêya konferansa navdewletî ya brîtanî-îrlendî û konseya brîtanî-îrlendî hevkariyê dikin. Hebûn û bandora Brîtanyayê ya gerdûnî bi rêya têkiliyên bazirganî, veberhênanên biyanî, alîkariyên fermî ya geşepêdanan û tevlêbûnên leşkerî zêdetir hatiye xurtkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.parliament.the-stationery-office.co.uk/pa/cm200809/cmselect/cmintdev/220/22007.htm |sernav=The Committee Office, House of Commons (19 February 2009). "DFID's expenditure on development assistance" |roja-gihiştinê=9 sibat 2026 |roja-arşîvê=12 kanûna paşîn 2013 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130112222226/http://www.parliament.the-stationery-office.co.uk/pa/cm200809/cmselect/cmintdev/220/22007.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> === Hêz === Hêzên çekdar ên brîtanî ji sê milên xizmeta profesyonel pêk tên ku di nav de hêzên deryayî yên qraliyetê (ku xizmeta deryayî pêk tînin), artêşa brîtanî û hêzên hewayî yên qiraliyetê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.uk/government/organisations/ministry-of-defence |sernav=Ministry of Defence |malper=GOV.UK |tarîx=2026-02-02 |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}</ref> Hêzên çekdar ên Keyaniya Yekbûyî ji aliyê wezareta parastinê ve têne birêvebirin û ji aliyê konseya parastinê ve ku ji aliyê sekreterê dewletê yê parastinê ve têne kontrolkirin. Fermandarê giştî ya artêşa brîtanî qiralê Brîtaniyayê ye ku endamên hêzên artêşê sond dixwin ku ew dilsozên qiral bin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.parliament.uk/business/news/2012/march/speaker-addresses-hm-the-queen/ |sernav="Speaker addresses Her Majesty Queen Elizabeth II" |roja-gihiştinê=2026-02-09 |roja-arşîvê=2013-05-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130501221305/http://www.parliament.uk/business/news/2012/march/speaker-addresses-hm-the-queen/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Hêzên çekdar bi parastina Keyaniya Yekbûyî û axên wê yên derveyî welat, pêşvebirina berjewendiyên ewlehiya gerdûnî yên Keyaniya Yekbûyî û piştgirîkirina hewildanên aştîparêziya navneteweyî hatine erkdarkirin. Artêş yek beşdarên çalak û birêkûpêk ên NATOyê (tevî korpusa bersiva bilez a hevpeymanan), lihevkirina parastina pênc hêzan, RIMPAC û operasyonên din ên hevpeymaniya cîhanî ne. Garnîzon û baregehên derveyî welêt li [[Girava Asensiyonê]], [[Behreyn]], [[Belîze]], [[Brûney]], [[Kanada]], [[Qibris]], [[Diego]] [[Garcia]], [[Giravên Falklandê]], [[Almanya]], [[Cîbraltar]], [[Kenya]], [[Oman]], [[Qeter]] û [[Singapûr|Sîngapûrê]] hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.publications.parliament.uk/cgi-bin/newhtml_hl?DB=semukparl&STEMMER=en&WORDS=raf%20diego%20garcia&ALL=RAF&ANY=&PHRASE=%22Diego%20Garcia%20%22&CATEGORIES=&SIMPLE=&SPEAKER=&COLOUR=red&STYLE=s&ANCHOR=50221w33.html_spnew0&URL=%2Fpa%2Fcm200405%2Fcmhansrd%2Fvo050221%2Ftext%2F50221w33.htm |sernav="House of Commons Hansard" |roja-gihiştinê=2026-02-09 |roja-arşîvê=2009-03-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090309114107/http://www.publications.parliament.uk/cgi-bin/newhtml_hl?DB=semukparl&STEMMER=en&WORDS=raf%20diego%20garcia&ALL=RAF&ANY=&PHRASE=%22Diego%20Garcia%20%22&CATEGORIES=&SIMPLE=&SPEAKER=&COLOUR=red&STYLE=s&ANCHOR=50221w33.html_spnew0&URL=%2Fpa%2Fcm200405%2Fcmhansrd%2Fvo050221%2Ftext%2F50221w33.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Li gorî enstîtuya lêkolînên aştiyê ya navneteweyî ya Stokkholmê û enstîtuya navneteweyî ya lêkolînên stratejîk, Keyaniya Yekbûyî di sala 2024an de xwediyê şeşem an pêncemîn lêçûnên leşkerî yên herî bilind ên cîhanê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iiss.org/publications/the-military-balance/2025/defence-spending-and-procurement-trends/ |sernav=The Military Balance 2025: Defence Spending and Procurement Trends |malper=IISS |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}</ref> Tevahî lêçûnên parastinê di sala 2024an de wekê ji sedî 2,3ê hilberîna navxweyî ya giştî hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2024-04-23 |sernav=Rishi Sunak vows to boost UK defence spending to 2.5% of GDP by 2030 |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-68880171 |roja-gihiştinê=2026-02-09 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Piştî bidawîhatina [[Şerê Sar]], ferzek diyarkirî ya siyaseta parastinê heye divê "operasyonên herî dijwar" wekî beşek ji hevpeymaniyekê werin destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland |paşnav=Turner |pêşnav=Barry |weşanger=Palgrave Macmillan UK |tarîx=2005 |rr=1646–1761 |isbn=978-1-4039-1482-8 |cih=London |url=https://doi.org/10.1057/9780230271340_291 }}</ref> == Çand == Çanda Keyaniya Yekbûyî ji aliyê rewşa giravî ya welêt, dîroka wê û yekîtiyeke siyasî ya çar welatan ve bi bandor bûye ku her yek ji wan kevneşopiyên cuda, adet û sembolîzmê diparêze. Bandora brîtanî di ziman, çand û pergalên qanûnî yên gelek koloniyên wê yên berê de, bi taybetî Dewletên Yekbûyî, [[Awistralya]], [[Kanada]], [[Zelendaya Nû]] û Îrlendayê de ku çandeke hevpar e ku wekê Anglosphere tê zanîn, hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Constitutionalism and Political Reconstruction |paşnav=Arjomand |pêşnav=Saïd Amir |weşanger=BRILL |tarîx=2007-01-01 |isbn=978-90-04-15174-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kYmmnYKEvE0C&pg=PA94 }}</ref> Bandora hêza nerm a Keyaniya Yekbûyî bûye sedema vê yekê ku welat wekê hêzek çandî ya super were binavkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hautmann |pêşnav=R. |paşnav2=Kisters |pêşnav2=R. |paşnav3=Lutzeyer |pêşnav3=W. |tarîx=1976 |sernav=Diagnosis of renal tumor by gamma-glutamyltranspeptidase (EC 2.3.2.2) |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/1890 |kovar=Urology |cild=7 |hejmar=1 |rr=12–16 |doi=10.1016/0090-4295(76)90553-7 |issn=0090-4295 |pmid=1890 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Cameron has chance to make UK great again |url=http://www.theaustralian.com.au/news/opinion/cameron-has-chance-to-make-uk-great-again/story-e6frg6zo-1225866975992 |roja-gihiştinê=2026-02-09 |xebat=TheAustralian |ziman=en-au |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120120121359/http://www.theaustralian.com.au/news/opinion/cameron-has-chance-to-make-uk-great-again/story-e6frg6zo-1225866975992 |roja-arşîvê=2012-01-20 |url-status=dead }}</ref> Lêkolînek gerdûnî ku di sala 2024an hatiye kirin Keyaniya Yekbûyî di rêza 3em a 'welatên herî bibandor' de, piştî [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û [[Çîn]]ê, hatiye bicih kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usnews.com/news/best-countries/most-influential-countries |sernav=Most Influential Countries". U.S. News & World Report }}</ref> === Wêje === [[Wêne:William Shakespeare by John Taylor, edited.jpg|thumb|Şanonivîs, helbestvan û lîstikvanekî îngilîz William Shakespeare]] Wêjeya brîtanî wêjeyên têkildarî Keyaniya Yekbûyî, Girava Man û Giravên Channelê vedihewîne. Piraniya edebiyata brîtanî bi zimanê îngilîzî ye. Di sala 2022an de 669 milyon pirtûkên fizîkî li Brîtanyayê hatine firotin ku ev jî rekoreke herî zêde ye ku heta niha hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Shaffi |pêşnav=Sarah |tarîx=2023-04-17 |sernav=UK publishing industry reports record-breaking year in 2022 |url=https://www.theguardian.com/books/2023/apr/17/uk-publishing-industry-reports-record-breaking-year-in-2022 |roja-gihiştinê=2026-02-09 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Brîtanya bi edebiyata zarokan navdar e ku nivîskarên wekê [[Daniel Defoe]], [[Rudyard Kipling]], [[Lewis Carroll]] û [[Beatrix Potter]] heye ku wî pirtûkê xwe yê wêneyî çêkiriye. Nivîskarên din ên wekê [[A. A. Milne]], [[Enid Blyton]], [[J. R. R. Tolkien]], [[Roald Dahl]], [[Terry Pratchett]] û [[J. K. Rowling]] in ku [[Harry Potter]], rêzepirtûkên herî firotî yên hemî deman nivîsandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://wordsrated.com/best-selling-book-series-of-all-time-statistics/ |sernav=Best-selling Book Series Of All Time – WordsRated |tarîx=2024-09-18 |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en-US }}</ref> Şanonivîs û helbestvan [[William Shakespeare]] bi gelemperî wekê mezintirîn dramatîstê hemî deman û helbestvanê neteweyî yê Înglistanê hatiye dîtin. Kesayetiyên din ên giring di wêjeya Înglistanê de [[Geoffrey Chaucer]] e ku bi ''The Canterbury'' Tales hatiye naskirin, helbestvan [[William Wordsworth]] û helbestvanên din ên romantîk, her wiha romannivîs [[Charles Dickens]], [[H. G. Wells]], [[George Orwell]], [[Aldous Huxley]] û [[Ian Fleming]] in. Nivîskara sûcê ya îngilîzî ya sedsala 20an [[Agatha Christie]] romannivîsa herî firotî ya dîrokê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1505799/Mystery-of-Christies-success-is-solved.html |sernav=Mystery of Christie's success is solved {{!}} Ghostarchive |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-09 |roja-arşîvê=2022-01-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20220109050100/https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1505799/Mystery-of-Christies-success-is-solved.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Ji 100 romanên nivîskarên brîtanî ku ji aliyê rapirsiyeke BBCyê ya rexnegirên cîhanî ve hatine hilbijartin, diwanzdeh ji 25 romanên herî baş ji aliyê jinan ve hatine nivîsandin ku di nav wan de berhemên [[George Eliot]], [[Virginia Woolf]], [[Charlotte Brontë]], [[Emily Brontë]], [[Mary Shelley]], [[Jane Austen]], [[Doris Lessing]] û berhemên [[Zadie Smith]] hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/culture/article/20151204-the-25-greatest-british-novels |sernav=The 25 greatest British novels |malper=www.bbc.com |tarîx=2015-12-07 |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en-GB }}</ref> == Binêre == * [[Înglistan]] * [[Brîtanya Mezin]] * [[Komara Îrlendayê]] * [[Îrlendaya Bakur]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|United Kingdom}}{{Dewletên Ewropayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên endamê NATOyê]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1707an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1922an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku inglîzî zimanê resmî ye]] [[Kategorî:Endamên G20ê]] [[Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] [[Kategorî:Keyaniya Yekbûyî| ]] qoxswjll22ghn7tp7y781m7w6tvgyna 0 10242 2101588 2067379 2026-11-03T11:15:26Z MikaelF 935 2101588 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank navçe | nav = Navçeya Panosê | navê_din = | navê_fermî = Patnos | wêne = Second biggest Mount of Turkey.jpg | sernavê_wêne = Çiyaye Sipane | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] <!--- KARGÊRIYÎ --------------> | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Agirî (parêzgeh)]] | serbajar = Patnos | qeymeqam = | hejmara_nahiyeyan = <!--- BINEBEŞ ----------------> | hejmara_bajarokan = 2 | hejmara_taxan = | hejmara_gundan = 91 | hejmara_mezrayan = | nifûs = 118.481<ref>[https://www.nufusune.com/patnos-ilce-nufusu-agri Panos, nufusune.com 2022]</ref> <!--- GELHE û ERDNÎGAR -------> | sala_nifûsê = [[2021]] | nifûsa_bajarî = | nifûsa_gundewarî = | temamiya_qadê_km2 = 1.420 | berbelaviya_nifûsê_km2 = 86,1 | nifûsa_serbajarê = 61.837 <!--- BAJARÊ NAVENDÎ ---------> | sala_nifûsa_serbajarê = [[2021]] | qada_serbajarê_km2 = | bilindahî_m = 1.635 | koda_postayê = 04500 | koda_telefonê = (+90) 472 | nexşeya_reptiyeyê = Bakurê Kurdistanê#Agirî#Tirkiye | koordînat = {{Koord|39|14|1|N|42|51|48|E|display=inline, title}} }} '''Panos''' an jî '''Patnos''' yek ji navçeyên [[Agirî|Agiriyê]] ye. Di sala [[1936]]an de bûye navçe. Bingeha navçeyê digihe dema [[ûrartû]]yan. Ûrartûyan wekî "Aladrî", romayiyan jî "Patûsîs" bi nav kirine. Gelê herêmê bi tevayî ji kurdan pêk tê. Dîroka wê wekî ya [[Kurdistanê]] ye. Rûber 1.421 km², bilindahî ji rûyê avê 1.650 m ye. Navçe li ser xeta erdhejê ye. Di salên [[1891]], [[1903]], [[1907]] û [[1919]]an de [[erdhej]]ên mezin pêk hatine. Di demên dawî de hemî daristanên herêmê ji aliye dewleta Tirk ve hatine rûxandin. Axa herêmê ji aliyê giya ve xizan e. Aborî li ser xwedîkirina ajalan û çandiniyê ye. [[Deşta Panosê]] 20 km dirêj e. Çemên [[Baxdîşan]] û [[Avzer]], girên wekî [[Eznewir]], [[Giresor]], [[Ziyaret]] û [[Kevirspî]] li navçeyê ne. == Navdarên bajêr == * [[Abdullah Varlı]] * [[Şakiro]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Panosê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} {{Koord|39|14|01|N|42|51|48|E|type:city|display=title}} [[Kategorî:Belediyeyên navçeyan li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Cihên Teyran ên Muhîm li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Patnos| ]] j24sklopl8b9xc8m7vkfs3s2tis2nge 0 15745 2101549 2095610 2026-11-02T21:39:55Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20261102) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 2101549 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]] '''Okyanûsa Mezin'''<ref name=":0">Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.</ref>, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''<ref name=":0"/>, '''Pasîfîk'''<ref name=":0"/>{{efn|Oqyanûsa Mezin<ref>{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}</ref>, Pesîfîk<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=203 }}</ref>, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û mezin a dinyayê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.<ref name=":1" /> [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya]]yê were dabeş kirin. Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US }}</ref> Korta Challenger a li xendeka Mariyanayê ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav="Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep" }}</ref> Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav="CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet" }}</ref> Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering]]ê, [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene. == Etîmolojî == Di sala 1513an de, di serdema vedîtinan de, keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Îstmus a Panamayê derbas bûye û "Deryaya Başûr" a mezin dîtiye ku wî deryayê bi ''Mar del Sur'' (bi spanî) binav kiriye. Piştre, navê niha yê okyanûsê ji aliyê keşifgerê portûgalî [[Ferdinand Magellan]] ve di dema gera spaniyan a li dora cîhanê, di sala 1520an di dema gera xwe de ku dema ew gihîştiye okyanûsê û rastî bayên baş hatiye, hatiye danîn. Wî okyanûsê bi ''Mar Pacífico'' binav kiriye ku bi [[Zimanê portûgalî|portûgalî]] û bi [[Zimanê spanî|spanî]] tê wateya okyanûsa aram.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2010 |sernav=Magellan, Ferdinand (1480–1521) |url=https://doi.org/10.4135/9781412939591.n733 |kovar=Encyclopedia of Geography |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-5697-0}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/10-surprising-facts-about-magellans-circumnavigation-of-the-globe |sernav=10 Surprising Facts About Magellan’s Circumnavigation |malper=HISTORY |tarîx=2012-12-04 |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en |paşnav=Andrews |pêşnav=Evan}}</ref> == Dîrok == === Pêşdîrok === Li seranserê parzemînên Asya, Awistralya û Amerîkayê, zêdetirî 25.000 giravên mezin û biçûk, li ser rûyê Okyanûsa Pasîfîkê bilind bûne. Gelek girav ji qalikên volkanên çalak ên berê ne ku bi hezaran salan bêçalak mane. Nêzîkî ekvatorê, bêyî deverên berfireh ên okyanûsa şîn, xalek ji atolan hene ku bi demê re ji aliyê çiyayên deryayê ve wekê encama giravên koral ên piçûk ên ku di nav çembera laguna navendî de hatine rêzkirin, pêk hatine. === Koçberiyên pêşîn === [[Wêne:Fijian double canoe, model, Otago Museum, 2016-01-29.jpg|thumb|çep| Modela druayekî Fîjî ku mînakek ji keştiyeke awistronezyayî ye ku bi bargir a du kanoyê (katamaran) û babirka pencikên Kêvjarkê hatiye çêkirin]] Koçberiyên girîng ên mirovan ku ber bi Pasîfîkê ve pêk hatine di demên pêşdîrokî de qewimîn e. Mirovên nûjen yekem car di serdema Paleolîtîkê de, li dora 60.000 heta 70.000 salên berê niha gihîştine rojavayê Pasîfîkê. Ji koçberiya mirovên peravê başûr ku ji Afrîkayê derketine û herî kêm bi qasê 80 kîlometreyan rê çûne di navbera Sundaland û Sahulê de gihîştin rojhilatê Asyayê, başûrê rojhilatê [[Asya]]yê, [[Filipîn|Fîlîpîn]], [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û piştre re jî gihiştine [[Awistralya]]yê. Nayê zanîn ku van koman di çi astê de teknolojiya deryayî bi kar anîne lê hatiye texmînkirin ku wan keştiyên mezin ên ji bambuyê bi kar anîne û dibe ku ev keştî bi cureyeke babirkan li ser deryayê bi bayên deryayê pêşve çûne. Bêyî ku di serdema pêşdîrokî de koçberiyên paşê çêbibin, kêmbûna bayên guncaw ên ji bo derbasbûna ber bi Sahulê ya piştî 80.000 salên berê niha, bi dîroka niştecihbûna li Awistralyayê re hevdem e. Şiyana deryayî yên şêniyên berê awistronezya yên giravên başûrê rojhilatê Asyayê bi bicih bûna Bukayê di 32.000 salên berê niha û bi bicih bûna Manus a 25.000 salên berê niha hatine piştrast kirin. Rêwîtî bi rêzê ve bi qasê 180 kîlometre û 230 kîlometre pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of prehistoric Oceania |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018 |isbn=978-0-19-992507-0 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Cochrane |pêşnavê-edîtor=Ethan E. |series=Oxford handbooks |paşnavê-edîtor2=Hunt |pêşnavê-edîtor2=Terry L.}}</ref> Niviyên van koçberan îro negrîtoyî, melanezyayî û xwemaliyên awistralyayî ne. Gelheyên wan ên li Asyaya başûrê rojhilat a deryayî, Gîneya Nû ya peravê û Melanezyaya Giravê paşê bi koçberên awisturnî yên ji Taywan û ji bakurê Fîlîpînan re zewicîne lê di heman demê de bi komên berê yên bi axaftvanên awistroasyayî ve girêdayî re jî zewicîne ku di encamê de gelên nûjen ên Asyaya başûrê rojhilat a Giravê û Okyanûsyayê çêbûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Ocean Crossings: Reconsidering the Case for Contacts with the Pre-Columbian Americas |paşnav=Jett |pêşnav=Stephen C. |weşanger=University of Alabama Press |tarîx=2017-06-06 |isbn=978-0-8173-1939-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EgOUDgAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spirits and Ships: Cultural Transfers in Early Monsoon Asia |paşnav=Acri |pêşnav=Andrea |weşanger=ISEAS-Yusof Ishak Institute |tarîx=2017-03-10 |isbn=978-981-4762-75-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uJsnDwAAQBAJ |paşnav2=Blench |pêşnav2=Roger |paşnav3=Landmann |pêşnav3=Alexandra}}</ref> Koçberiyeke deryayî ya paşê, berfirehbûna gelên awstronesî ya ji serdema neolîtîk a awistronezî ye. Awstronezî ji girava [[Taywan]]ê di navbera 3000 û 1500 salên {{bz}} de derketine holê. Ew bi teknolojiyên babirkî deryayî yên cihêreng ve girêdayî ne (bi taybetî keştiyên outrigger, katamaran, keştiyên bi lûleyên girêdayî û babirka pencikên Kêvcarkan) dibe ku pêşketina pêşverû ya van teknolojiyan bi gavên paşîn ên bicihbûna li Okyanûsyaya Nêzîk û Okyanûsyaya Dûr ve girêdayî be. Awstroneziyan li dora sala 2200 {{bz}} dest pê kirine û ber bi başûr ve çûne ku li Fîlîpînan bicih bibin. Hatiye texmîn kirin ku ew ji Komgirava Bismarck a li rojavayê Pasîfîkê derbas bûne ku di sala 1500 {{bz}} de bigihîjin [[Giravên Maryanayê]] û di heman demê de di 1000 sala {{bz}} de jî gihiştine Palau û Yapê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Winter |pêşnav=Olaf |paşnav2=Clark |pêşnav2=Geoffrey |paşnav3=Anderson |pêşnav3=Atholl |paşnav4=Lindahl |pêşnav4=Anders |tarîx=2012 |sernav=Austronesian sailing to the northern Marianas, a comment on Hung et al. (2011) |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/austronesian-sailing-to-the-northern-marianas-a-comment-on-hung-et-al-2011/9986CD8A78CA88478D9C509F7D909740 |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=86 |hejmar=333 |rr=898–910 |doi=10.1017/S0003598X00047992 |issn=0003-598X}}</ref> Ev yekem mirov in ku gihîştine [[Okyanûsyaya Dûr]] û yekem mirov bûn ku di herêmên berfireh ên ji avê derbas bûne. Di heman demê de ber bi başûr ve belav bûne û li deverên mayî yên başûrê rojhilatê Asyayê bi cih bûne ku di 1500 sala {{bz}} de gihîştin [[Îndonezya]] û [[Malezya]]yê û li dora 500 sala {{pz}} de jî ber bi rojava ve çûne ku heta Madagaskar û Giravên Komor ên li [[Okyanûsa Hindî]] berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Heiske |pêşnav=Margit |paşnav2=Alva |pêşnav2=Omar |paşnav3=Pereda-Loth |pêşnav3=Veronica |paşnav4=Van Schalkwyk |pêşnav4=Matthew |paşnav5=Radimilahy |pêşnav5=Chantal |paşnav6=Letellier |pêşnav6=Thierry |paşnav7=Rakotarisoa |pêşnav7=Jean-Aimé |paşnav8=Pierron |pêşnav8=Denis |tarîx=2021-04-26 |sernav=Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population |url=https://academic.oup.com/hmg/article/30/R1/R72/6106232 |kovar=Human Molecular Genetics |ziman=en |cild=30 |hejmar=R1 |rr=R72–R78 |doi=10.1093/hmg/ddab018 |issn=0964-6906}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1126/science.1166858}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Examining the farming/language dispersal hypothesis |url=https://archive.org/details/examiningfarming0000unse |weşanger=McDonald Institute for Archaeological Research, University of Cambridge ; Distributed by Oxbow Books |tarîx=2002 |isbn=978-1-902937-20-5 |cih=Cambridge, UK : Oxford |paşnavê-edîtor=Bellwood |pêşnavê-edîtor=Peter S. |series=McDonald Institute monographs |paşnavê-edîtor2=Renfrew |pêşnavê-edîtor2=Colin |paşnavê-edîtor3=McDonald Institute for Archaeological Research}}</ref> Di demên dawî de hatiye pêşniyar kirin ku awisturanî hê zûtir berfireh bûne ku di sala 7000ê {{bz}} de gihîştine Fîlîpînan. Koçberiyên din ên berê ku ber bi başûrê rojhilatê Asyayê ya giravî ve hatine û koçberên ku bi axaftvanên zimanê awistroasyayî ji başûrê rojhilatê Asyayê ya sereke ve girêdayî ne, hatiye texmînkirin ku ev koçberî di 15.000 sala {{bz}} de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pnas.org/action/cookieAbsent |sernav=PNAS |malper=PNAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1073/pnas.2026132118 |pmc=8020671 |pmid=33753512}}</ref> Li dora salên 1300 û 1200 {{bz}} şaxek ji koçberiyên awistronezyayî ku wekê çanda Lapîta tê zanîn gihîştine komgirava Bismarck, giravên Sîlêman, Vanuatu, Fîjî û Kaledonyaya Nû. Ji wir jî destpêkirine û di navbera salên 900 û 800 {{bz}} de li Tonga û Samoayê bicih bûne. Hinek ji van koçberan di sala 200 ê {{bz}} de ber bi bakur ve koç bûne û li giravên Mîkronezyaya rojhilat (ku di nav de giravên Caroline, giravên Marshallê û Kîrîbatiyê hene) bicîh bûne û bi koçberiyên awisturyayî yên berê ku li herêmê bûn tevlihev bûne. Ev koçberî heta li dora sala 700 ê {{pz}}, dema ku pêleke din a keşifkirina giravan dest pê kiriye, wekê koçberiya herî dûr a berfirehbûna awistronezyayî ya Polînezyayê maye.<ref name=":2"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en}}</ref> Di sala 700 ê {{pz}} de gihîştin giravên Cook, Tahîtî û Marquesasê; di sala 900 ê {{pz}} de gihîştine Hawaiyê; di sala 1000 ê {{pz}} de gihîştine Rapa Nui û di dawiyê de jî di sala 1200 ê {{pz}} de gihîştine Nû Zelandaya.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Intelligent eyes: Visualising Rapa Nui (Easter Island) archaeology |paşnav=Van Tilburg |pêşnav=Jo Anne |weşanger=ANU Press |tarîx=2022-06-21 |rr=271–283 |url=https://doi.org/10.22459/upp.2021.18}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Langdon |pêşnav=Robert |tarîx=2001-06-01 |sernav=The bamboo raft as a key to the introduction of the sweet potato in prehistoric Polynesia |url=https://doi.org/10.1080/00223340123312 |kovar=Journal of Pacific History |cild=36 |hejmar=1 |rr=51–76 |doi=10.1080/00223340123312 |issn=0022-3344}}</ref> === Keşifkirinên ewropiyan === [[Wêne:Waldseemuller map 2.jpg|thumb|Universalis Cosmographia, ku wekê nexşeya Waldseemüller jî tê zanîn ku dîroka nexşeya di sala 1507an de hatiye nivîsandin, nexşeya yekem bû ku Amerîkayê ji du okyanûsên cuda cuda nîşan daye]] Amerîkaya Başûr bi gelemperî wekî Cîhana Nû dihat hesibandin û piştî Amerigo Vespucci, cara yekem navê "Amerîka" nîşan dide. Yekem keşfkirinên gerokên ewropî li peravê rojavayî yê Okyanûsa Mezin di sala 1512an de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Nathaniel's nutmeg: how one man's courage changed the course of history |url=https://archive.org/details/nathanielsnutmeg0000milt_q2s7 |paşnav=Milton |pêşnav=Giles |weşanger=Sceptre |tarîx=1999 |isbn=978-0-340-69676-7 |cih=London}}</ref> ji aliyê seferên portûgalî yên António de Abreu û Francisco Serrão ve, bi rêya giravên Biçûkên Sundayê, berbi giravên Malûkûyê û bi sefera Jorge Álvares a ber bi başûrê Çînê ve ye ku di sala 1513an de pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Macau, the imaginary city: culture and society, 1557 to the present |paşnav=Porter |pêşnav=Jonathan |weşanger=Westview Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-8133-3749-4 |cih=Boulder, CO |series=New perspectives on Asian history}}</ref> ku fermana her du seferan ji aliyê Afonso de Albuquerque ve ji Malaccayê hatine dayîn. Di sala 1513an de piştî ku keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Berzaxa Panamayê derbas bûye û gihîştiye okyanûseke nû, peravê rojhilatê okyanûsê dîtiye. Ji ber ku okyanûs li başûrê perava Berzaxa Panamayê bû, li wir wî cara yekem pasîfîk hatiye dîtin wî okyanûsê wekê ''Mar del Sur'' ku tê wateya "Deryaya Başûr", binav kiriye. Di sala 1520an de deryavan Ferdinand Magellan û koma wî di dîroka tomarkirî de yekem kes bûn ku ji Pasîfîkê derbas bûne. Ev beşek ji sefereke spanî ya ber bi giravên Biharatanê ve bûn ku di dawiyê de bûye sedema gera yekem ê li dora cîhanê. Magellan okyanûsê bi spanî wekê ''Pacífico'' binav kiriye (an jî "Pasîfîk" ku bi spanî tê wateya "aram") ev binav kirin piştî ku ew di deryayên tofanî yên li pozikê Hornê re derbas bûne û piştre van avên aram dîtine hatiye. Heta sedsala hejdehan, ji bo rûmeta wî okyanûs gelek caran wekê Deryaya Magellan hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Producing the Pacific |paşnav=Maroto Camino |pêşnav=Mercedes |weşanger=BRILL |tarîx=2005-01-01 |isbn=978-90-420-1994-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789401202923}}</ref> Magellan berî ku di adara sala 1521ê de li Guamê raweste, li giravekî Pasîfîkê ya vala rawestiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.guampedia.com/ferdinand-magellan/ |sernav=Ferdinand Magellan - Guampedia |malper=www.guampedia.com |tarîx=2009-09-30 |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en-US |paşnav=Pereda |pêşnav=Nathalie}}</ref> Di dema vê seferê de Magellan nagihêje Spanyayê û di sala 1521ê de li Fîlîpînan dimire. Keştiyavanê spanî Juan Sebastián Elcano bermayiyên seferê bi ser Okyanûsa Hindî û li dora Pozikê Hêviyê vegerandine Spanyayê û bi awayê yekem gera dorhêla cîhanê di sala 1522an de hatiye temam kirin. Di navbera salên 1525 û 1527an de, li dora û rojhilatê Moluccayan sefer hatine lidarxistin û seferên portûgalî rastî giravên Caroline, giravên Aru û Papua Gîneya Nû hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kratoska |pêşnav=Paul |tarîx=2021-12-16 |sernav=South East Asia |url=https://doi.org/10.4324/9781003101680 |kovar=Kratoska, Paul |doi=10.4324/9781003101680}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The rise of Portuguese power in India, 1497-1550 |paşnav=Whiteway |pêşnav=R. S. (Richard Stephen) |weşanger=London, Santiago de Compostela, Susil Gupta |tarîx=1967 |kesên-din=unknown library |url=http://archive.org/details/riseportuguesep00whitgoog}}</ref> Di salên 1542 û 1543an de portûgalî gihîştine Japonê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://balagan.info/portuguese-in-japan |sernav=Portuguese in Japan |malper=Steven's Balagan |tarîx=2006-04-25 |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en-GB |paşnav=Thomas |pêşnav=Steven}}</ref> Di sala 1564an de pênc keştîyên spanî yên ku 379 leşker hildigirtin, bi serokatiya Miguel López de Legazpi ji Meksîkê derbasê Pasîfîkê bûne û Fîlîpîn û giravên Mariyanayê kolonîze kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A reference guide to Latin American history |url=https://archive.org/details/referenceguideto00hend |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2000 |isbn=978-1-56324-744-6 |cih=Armonk, N.Y |paşnavê-edîtor=Henderson |pêşnavê-edîtor=James D. |paşnavê-edîtor2=Delpar |pêşnavê-edîtor2=Helen |paşnavê-edîtor3=Brungardt |pêşnavê-edîtor3=Maurice Philip |paşnavê-edîtor4=Weldon |pêşnavê-edîtor4=Richard N.}}</ref> Ji bo mayîna sedsala 16an, Spanyayê kontrola leşkerî û bazirganî parastiye, bi keştîyên ku ji Meksîk û Perûyê di ser Okyanûsa Pasîfîkê re ber bi Fîlîpînan ve bi rêya Guamê ve çûne û giravên rojhilatê Spanyayê ava kirine. Galyonên Manîlayê du sedsal û nîv xebitîne ku yek ji dirêjtirîn rêyên bazirganiyê yên dîrokê ne ku Manîla û Acapulco bi hev ve girê dabûn. Di heman demê de seferên Spanyayê gihîştin Tuvalu, Marquesas, giravên Cook, giravên Solomon, Vanuatu, giravên Marshallê û giravên Admiral ên li Pasîfîka Başûr.<ref name="FernándezArmesto2006">{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders: a global history of exploration |url=https://archive.org/details/pathfindersgloba0000fern_o3w9 |paşnav=Fernández-Armesto |pêşnav=Felipe |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |çap=1 |cih=New York}}</ref> Paşê di lêgerîna ''Terra Australis'' ("axa [mezin] a başûr") de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de wekê sefera ku ji aliyê navîgatorê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, gihîştin komgiravên Pitcairn û Vanuatu û di tengava Torresê ya di navbera Awistralya û Gîneya Nû de ku navê xwe ji navîgator Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Lêkolînerên holandî ku li dora başûrê Afrîkayê geriyaye, di heman demê de bi keşf û bazirganiyê re jî eleqedar dibûn; Willem Janszoon yekem daketina ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> û Abel Janszoon Tasman li dora peravên parzemînî yên Awistralyayê geriyaye û gihîştine hinek beşên peravên parzemînî û di sala 1642an de jî gihîştine Tazmanya û Zelanda Nû.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2007-12-01 |sernav=Coles, Kenneth George, (30 June 1926–19 Jan. 2022), Chairman, Conveyor Co. of Australia Pty Ltd, 1957–91 |url=https://doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u11483 |kovar=Who Was Who |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-954089-1}}</ref> Di sedsalên 16 û 17an de Spanyayê Okyanûsa Pasîfîk wekê ''mare clausum'' deryayek ji bo hêzên din ên deryayî girtî hesap kiriye. Tengava Magellan, ku wekê tekane deriyê Atlantîkê tê zanîn, carinan ji aliyê flotên ku ji bo rêgirtina li ketina keştîyên ne-spanî hatine şandin ve dihat çavdêrîkirin. Li aliyê rojavayê Okyanûsa Pasîfîk, holendîyan gef li filîpîniyên spanyayî xwaribûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schurz |pêşnav=William Lytle |tarîx=1922 |sernav=The Spanish Lake |url=https://www.jstor.org/stable/2506024 |kovar=The Hispanic American Historical Review |cild=5 |hejmar=2 |rr=181–194 |doi=10.2307/2506024 |issn=0018-2168}}</ref> Sedsala 18an destpêka keşfên mezin ên rûsan li Alaska û Giravên Aleutian nîşan daye ku wek sefera Kamchatka ya kekem û sefera mezin a bakur, bi serokatiya efserê deryayî yê rûsî yê bi eslê xwe danîmarkî Vitus Bering pêk hatiye. Her wiha Spanyayê geştên xwe ber bi bakurê rojavayê Pasîfîkê daye destpêkirin û gihîştine girava Vancouver a li başûrê Kanadayê û Alaskayê. Fransiyan Polînezyayê keşif kirin û kolonîze kirine. Brîtaniyan bi James Cook ber bi Pasîfîka Başûr û Awistralya, Hawaiî û bakurê rojavayê Pasîfîka Amerîkaya Bakur sê sefer dane destpêkirin. Di sala 1768an de, Pierre-Antoine Véron, astronomekî ciwan ku bi Louis Antoine de Bougainville re di sefera wî ya keşfê de bû, ji bo cara yekem di dîrokê de firehiya Pasîfîkê bi rastbûnek rast destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Captain Cook: explorations and reassessments |url=https://archive.org/details/captaincookexplo0000unse_z2p9 |weşanger=Boydell Press |tarîx=2004 |isbn=978-1-84383-100-6 |cih=Woodbridge, Suffolk, UK ; Rochester, NY, USA |paşnavê-edîtor=Williams |pêşnavê-edîtor=Glyndwr |series=Regions and regionalism in history}}</ref> Yek ji geştên herî pêşîn ên keşifkirina zanistî ji aliyê Spanyayê ve di sefera Malaspinayê 1789-1794 de hatiye organîzekirin. Sefer li deverên berfireh ên Pasîfîkê geriyaye ku ji pozikê Hornê heta Alaska, Guam û Fîlîpînan, Zelanda Nû, Awistralya û Pasîfîka Başûr berdewam kiriye.<ref name="FernándezArmesto2006"/> == Erdnîgarî == [[Wêne:Iss007e10807.jpg|thumb|Rojavabûna li ser Okyanûsa Pasîfîk ku ji stasyona Feza ya Navneteweyî tê dîtin. Serê ewrên birûskê jî xuya dibin.]] [[Wêne:Pacific Basin Island Geography.jpg|thumb|Erdnîgariya giravên hewza Okyanûsa Mezin]] Okyanûsa Mezin (Pasîfîk) parzemînên Asya û Awistralyayê ji parzemîna Amerîkayê vediqetîne. Okyanûs dikare ji aliyê ekvatorê ve wekê beşên bakur (Pasîfîka Bakur) û beşên başûr (Pasîfîka Başûr) were dabeş kirin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |sernav=Pacific Ocean Britannica}}</ref> Okyanûs ji herêma Antarktîkayê li başûr, heta Arktîkê li bakur dirêj dibe. Okyanûsa Mezin rûbereke berfireh vedihewîne ku bi qasî sêyeka rûyê Erdê digire nav xwe, bi rûbera xwe ya 165.200.000 km² ji tevahiya bejahiya Dinyayê ku bi qasê 150.000.000 km² rûber vegirtiye mezintir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hypertextbook.com/facts/2001/DanielChen.shtml |sernav=Area of Earth's Land Surface - The Physics Factbook |malper=hypertextbook.com |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> [[Wêne:Pacific Culture Areas.png|thumb|Nexşeya sê deverên çandî yên sereke ya giravên Okyanûsa Mezin ku ji deverên wekê Mîkronezya, Melanezya û Polînezyayê pêk hatine]] Okyanûsa Mezin bi qasê 8.400 mîlên deryayî (15.600 km; 9.700 mi) ji Deryaya Beringê li Arktîkê heta dirêjahiya bakur a Okyanûsa Başûr a dorhêlî li 60° başûr dirêj dibe (li gorî pênaseyên kevin heta Deryaya Ross a Antarktîkayê), li dora 5°N digihîje berfirehiya herî berfireh a ber bi rojhilat û rojava ve, li wir bi qasî 10.700 mîlên deryayî (19.800 km; 12.300 mi) ji Îndonezyayê heta peravên Kolombiyayê dirêj dibe û li vir li nivê dorhêla Dinyayê digere ku ev pîvan pênc caran ji heyvê mezintir e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Arctic |url=https://archive.org/details/encyclopediaofar0002unse_t1t1 |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-57958-436-8 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Nuttall |pêşnavê-edîtor=Mark}}</ref> Navenda erdnîgarî ya okyanûsê li rojhilatê Kîrîbatiyê li başûrê Kîrîtimatiyê, li rojavayê girava Starbuck a li 4°58′S 158°45′W ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ripublication.com/Volume/ijoov15n1.htm |sernav=IJOO, International Journal of Oceans and Oceanography, Oceanography Journals, Marine Science Journal, Research Journal, Research Publications, Indian Journal Publisher, Oceanography Journals, Marine Science Journal, Journals Publishers in India, Indian J |malper=ripublication.com |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> Xala herî nizm a li ser erdê ku tê zanîn li Xendeka Mariyanayê ye ku bi qasê 10.911 metre li jêra asta deryayê ye. Kûrahiya navînî ya okyanûsê 4.280 mêtre ye û qebareya giştî ya ava okyanûsê bi qasî 710.000.000 kîlometre kûp e.<ref name=":3" /> Ji ber bandorên tektonîkên plakeyan, Okyanûsa Pasîfîk niha ji sê aliyan ve salê bi qasî 2.5 santîmetre (0.98 înç) kêm dibe û salane bi navînî bi qasî 0.52 km² (0.20 mîlên çargoşe) kêm dibe. Berevajiyê vê bûyerê Okyanûsa Atlantîkê jî her ku diçe mezin û berfireh dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bucknell.edu/x17758.xml |sernav=Plate Tectonics |malper=www.bucknell.edu |roja-gihiştinê=2026-04-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Plate Tectonics |paşnav=Young |pêşnav=Greg |weşanger=Capstone |tarîx=2009 |isbn=978-0-7565-4232-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=aqTxe74R5LwC&pg=PT9}}</ref> Li ser sinorên rojavaya nerêkûpêk ên Okyanûsa Mezin gelek derya hene û deryayên herî mezin Deryaya Celebes, Deryaya Koralê, Deryaya Rojhilatê Çînê (Deryaya Rojhilat), Deryaya Fîlîpînê, Deryaya Japon, Deryaya Çima Başûr (Deryaya Başûr), Deryaya Suluyê, Deryaya Tasmanê û Deryaya Zer (Deryaya Rojavayê Koreyê) e. Rêya deryayî ya Îndonezyayê (tevî Tengava Malacca û Tengava Torresê) Pasîfîk û Okyanûsa Hindî li rojava bi hev ve girêdaye û Derbasbûna Drake û Tengava Magellan li rojhilat Pasîfîkê bi Okyanûsa Atlantîkê ve girêdidin. Li bakurê okyanûsê jî, Tengava Beringê Pasîfîkê bi Okyanûsa Arktîkê ve girêdaye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1953 |sernav=Limits of the Oceans and Seas |url=https://www.nature.com/articles/172484b0 |kovar=Nature |ziman=en |cild=172 |hejmar=4376 |rr=484–484 |doi=10.1038/172484b0 |issn=1476-4687}}</ref> Ji ber ku Pasîfîk li ser merîdyena 180em dirêj bûye, Pasîfîka Rojava (an jî Pasîfîka rojava, nêzîkî Asyayê) li nîvkada rojhilat e û di heman demê de Pasîfîka Rojhilat (an jî Pasîfîka rojhilat, nêzîkê Amerîkayê) li nîvkada rojava ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Basic Geography |weşanger=Goodwill Trading Co., Inc. |tarîx=1998 |isbn=978-971-11-0165-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HofX9zL4YQEC&pg=PA25}}</ref> Okyanûsa Pasîfîk a Başûr milê başûrê rojhilatê Hindistanê vedihewîne ku ji başûrê Awistralyayê derbas dibe û dibe milê Pasîfîk-Antarktîk (bakurê polara başûr) û bi milek din (başûrê Amerîkaya Başûr) re dibe yek ku bilindahiya Pasîfîk a Rojhilat çêbike ku ew jî bi milek din (başûrê Amerîkaya Bakur) ve girêdide ku li ser milê Juan de Fuca dinêre. Di piraniya rêwîtiya Magellan ji Tengava Magellan ber bi Fîlîpînan ve, keşifgeran okyanûsê wekê okyanûseke aram binavkirine; lêbelê Pasîfîk her gav ne aram e ku gelek bahozên tropîkal li giravên Pasîfîkê jî didin. Erdên li dora çemê Pasîfîkê tijî volkanan in û pir caran lê deverê erdhejan bibandor çêdibin. Tsunamiyên ku ji ber erdhejên binavî çêdibin, gelek girav wêran kirine û di hinek rewşan de tevahiya bajaran wêran kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tsunami: the underrated hazard |paşnav=Bryant |pêşnav=Edward |weşanger=Springer Published in association with Praxis |tarîx=2008 |isbn=978-3-540-74274-6 |çap=2 |cih=Berlin New York Chichester, UK |series=Springer-Praxis books in geophysical sciences}}</ref> Nexşeya Martin Waldseemüller a sala 1507an yekem nexşe bû ku Amerîkaya ku bi du okyanûsên cuda ji hev vediqetîne nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> Paşê jî nexşeya Diogo Ribeiro ya sala 1529an yekem nexşe bû ku Pasîfîkê bi mezinahiya rast nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://nla.gov.au/nla.obj-230692844 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=nla.gov.au |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> === Welatên li ser peravên okyanûsê === (Welatên girêdayî bi ser dewletekê ve bi stêrê (*) hatine destnîşankirin û navên dewletên serwer ên têkildar di nav kevanên gilover de ne. Dewletên girêdayî yên dewleta Zelanda Nû bi nîşana heşê (#) hatine destnîşankirin. ==== Welatên Asya-Pasîfîk ==== {{div col|colwidth=20em}} * [[Somaya Amerîkayê]] * (DYA) * [[Awistralya]] * [[Brûney]] * [[Kamboca]] * [[Komara Gel a Çînê]] * [[Giravên Cook]] # * [[Dewletên Federal ên Mîkronezyaya Fîjî]] * [[Polînezyaya Fransî]] * (Fransa) * [[Guam]] * (DYA) * [[Hong Kong]] * (Komara Gel a Çînê) * [[Îndonezya]] * [[Japon]] * [[Kirîbatî]] * [[Makao]] * (Komara Gel a Çînê) * [[Malezya]] * [[Giravên Marşal]]ê * [[Naûrû]] * [[Kaledonyaya Nû]] * (Fransa) * [[Nû Zelanda]] * [[Niûe]] # * [[Girava Norfolkê]] * (Awistralya) * [[Giravên Maryanayên Bakur]] * (DYA) * [[Koreya Bakur]] * [[Palaû]] * [[Papûa Gîneya Nû]] * [[Fîlîpîn]] * [[Giravên Pitcairn]] * (Brîtanya) * [[Rûsya]] * [[Samoa]] * [[Sîngapûr]] * [[Giravên Silêman]] * [[Koreya Başûr]] * [[Taywan]] * [[Taylenda]] * [[Tîmora Rojhilat]] * [[Tonga]] * [[Tokelau]] * (Zelanda Nû) * [[Tûvalû]] * [[Vanûatû]] * [[Viyetnam]] * [[Wallis û Futuna]] * (Fransa) {{div col end}} ==== Welatên parzemîna Amerîkayê ==== {{div col|colwidth=20em}} * [[Kanada]] * [[Şîlî]] * [[Kolombiya]] * [[Kosta Rîka]] * [[Ekwador]] * [[El Salvador]] * [[Gûatemala]] * [[Hondûras]] * [[Meksîk]] * [[Nîkaragûa]] * [[Panama]] * [[Perû]] * [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] {{div col end}} ==== Giravên vala ==== {{div col|colwidth=20em}} Giravên ku nifûsa sivîl lê tune ne. * Girava Baker (DYA) * Girava Clipperton (Fransa) * Giravên Deryaya Koralê (Awistralya) * Girava Howland (DYA) * Girava Jarvis (DYA) * Girava Johnston (DYA) * Reefên Kingman (DYA) * Girava Macquarie (Awistralya) * Atola Midway (DYA) * Atola Palmîrayê (DYA) * Girava Wake (DYA) {{div col end}} == Not == {{notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girdanên derve == * http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe {{Pênc Okyanûsên Cîhanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Asya]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]] [[Kategorî:Erdnîgarî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]] 7wqazti9suh9zxre95m8r3mqe4q377w 0 16763 2101440 1979571 2026-11-02T13:45:37Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2101440 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane }} '''Ûzbêkistan''' ([[ûzbêkî]] ''O‘zbekiston''; fermî ''Komara Ûzbêkistan'', ûzbêkî ''O‘zbekiston Respublikasi'') welateka li [[Asya]] navîn de ye. Ew ji aliyê pênc welatên bejahiyê ve tê dorpêçkirin: [[Qezexistan]] li bakur; [[Qirgizistan]] li bakurê rojhilat; [[Tacîkistan]] li başûrê rojhilat; [[Efxanistan]] li başûr; û li başûrê rojavayê [[Turkmenistan|Tirkmenistan]]. Paytext û bajarê wê yê herî mezin [[Taşkent, Ûzbêkistan|Taşkent]] e. Ûzbekistan beşek ji [[Tirk|cîhana Tirkan]] e û herwiha endamê [[Rêxistina Dewletên Tirk]] e. Zimanê [[Ûzbêk|uzbekî]] li Ûzbekîstanê zimanê ku piranî tê axaftin e, zimanên din [[Zimanê rûsî|rûsî]] û [[Tacîkî|tacîk]] jî hene, ku bi giranî li [[Semerkand|Samerqend]] û [[Buxara]]yê têne axaftin. [[Îslam]] li Ûzbekistanê [[ol]]a serdest e û piraniya Ûzbekan [[misilman]]ên [[Sunîtî|sunî]] ne.<ref>"Chapter 1: Religious Affiliation". ''The World's Muslims: Unity and Diversity''. Pew Research Center's Religion & Public Life Project. 9 August 2012. Retrieved 4 September 2013.</ref> Ûzbekistan dewletek laîk e, ku hukûmetek destûrî ya serokatiyê heye. Ûzbekistan ji 12 herêman (vilayat), bajarê Taşkentê û yek komara xweser, Karakalpakstanê pêk tê. Rêxistinên mafên mirovan ên ne-hikûmî Ûzbekistanê wekî "dewleteke [[Otorîterîte|otorîter]] û xwedî mafên sivîl ên bisînor" pênase kirine<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ksu.uz/en/page/index/id/7 |sernav=Constitution of the Republic of Uzbekistan |weşanger=ksu.uz |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160627070709/http://www.ksu.uz/en/page/index/id/7 |tarîxa-arşîvê=27 hezîran 2016 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2014 }}</ref>, lê reformên girîng di bin serokatiya duyem a Ûzbekistanê [[Şevkat Mîrziyoyev]] de piştî mirina serokê yekem [[Îslam Karîmov]], hatin kirin. Ji ber van reforman, têkiliyên bi welatên cîran ên Qirgizîstan, Tacîkistan û Afxanîstanê re pir baş bûne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://sdgs.un.org/basic-page/uzbekistan-24786 |sernav=Uzbekistan |weşanger=UN Department of Economic and Social Affairs |tarîxa-gihiştinê=2021-07-08 }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.globallegalinsights.com/practice-areas/energy-laws-and-regulations/uzbekistan |sernav=Uzbekistan {{!}} Energy 2018 |weşanger=GLI – Global Legal Insights |tarîxa-gihiştinê=2 kanûna pêşîn 2017 |roja-arşîvê=2017-12-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171203153910/https://www.globallegalinsights.com/practice-areas/energy-laws-and-regulations/uzbekistan |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.theglobaleconomy.com/Uzbekistan/credit_rating/ |sernav=Uzbekistan Sovereign credit ratings - data, chart |weşanger=TheGlobalEconomy.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2021-07-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210709184814/https://www.theglobaleconomy.com/Uzbekistan/credit_rating/ |roja-arşîvê=2021-07-09 |url-status=dead }}</ref> Rapora [[Neteweyên Yekbûyî]] ya sala [[2020]]an bi destxistina [[Armancên Pêşkeftina Berdewam a NY]] gelek pêşkeftin dît.<ref name=":1"/> == Dîrok == [[Wêne:Monnaie de Bactriane, Eucratide I, pile.jpg|thumb|Perekî zêr ê {{Girêdan|Eukratîdês I|en|Eucratides I}}, ku li [[Buxara]]yê hat dîtin]] [[Wêne:Prokudin-Gorskii-19-v2.png|thumb|{{Girêdan|Alim Khan|en|Sayyid Mir Muhammad Alim Khan}}, emîrê [[Buxara]]yê, 1911]] Yekemîn niştecîhên tomarkirî yên ku li devera Ûzbekistana îroyîn dijiyan koçerên Îranî yên Rojhilatî bûn, ku bi navê Îskîtan dihatin naskirin: Wan padîşahiyan li [[Xwarezm]] (sedsala 8 heta ya 6an BZ), [[Bactria]] (sedsalên 8an heta ya 6an B.Z.), [[Sogdia]] (sedsala 8an heta ya 6an B.Z.), [[Fergana]] (sedsala 3an B.Z. - sedsala 6an) û [[Margiana]] (sedsala 3an B.Z heta sedsala 6an B.Z.).<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.unesco.org/silkroad/knowledge-bank/ancient-iranian-nomads-western-central-asia |sernav=Ancient Iranian Nomads in Western Central Asia {{!}} Silk Roads Programme |malper=en.unesco.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-09 }}</ref> Navçe di nav [[Împeratoriya Hexamenişî|Împaratoriya Hexamenişî ya Îranî]] de bû û piştî heyamek desthilatdariya [[Makedonya|Makedonî]], ji hêla [[Împeratoriya Eşkanî|Împeratoriya Eşkanî ya Îranî]] û piştre jî ji hêla [[Împeratoriya Sasanî|Împeratoriya Sasaniyan]] ve hate rêvebirin,<ref>{{Jêder-malper |url=https://uzbek-travel.com/about-uzbekistan/history/ancient-empires/ |sernav=Uzbek history - Ancient empires |malper=uzbek-travel.com |tarîxa-gihiştinê=2023-09-09 }}</ref> heya ku di sedsala 7mîn de [[misilman]]an [[Gelê Farsê|farisan]] dagir kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://uzbek-travel.com/about-uzbekistan/history/arrival-of-islam/ |sernav=Uzbek history - Arrival of Islam |malper=uzbek-travel.com |tarîxa-gihiştinê=2023-09-09 }}</ref> Fetihên destpêkê yên misilmanan û paşê [[Împaratoriya Samanî|Împeratoriya Samaniyan]] piraniya mirovan, tevî çînên serdest ên herêmî, kirin alîgirên Îslamê.<ref name=":0" /> Di vê serdemê de, bajarên wek Semerqend, [[Xiva]] û Buxara ji [[Riya Hevrîşimê]] dest bi dewlemendbûna xwe kirin û bi kesayetên wek [[Mihemed el-Buxarî]], [[El-Tirmizî]], [[Xwarezmî|Xuwarezmî]], [[el- Bîrûnî]], [[Îbn Sîna|Avicenna]] û [[Omer Xeyam]].<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.advantour.com/uzbekistan/history/early-middleage.htm |sernav=History of Uzbekistan: Early Middle Ages in Uzbekistan |malper=www.advantour.com |tarîxa-gihiştinê=2023-09-09 }}</ref> Xanedaniya herêmî ya Xuarezmiyan di [[sedsala 13an]] de ji hêla dagirkeriya [[Mongol]]an ve hate hilweşandin û bû sedema serdestiya gelên tirk.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Uzbekistan |sernav=Uzbekistan {{!}} Geography, History, Maps, People, & Tourism {{!}} Britannica |tarîx=2023-09-09 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-09-09 }}</ref> [[Tîmûrleng|Tîmûr]] (Têmûr) yê ku di [[sedsala 14an]] de [[Împeratoriya Tîmûrî|Împeratoriya Tîmûriyan]] ava kir, ji [[Şehrîsabz]]ê bû û Semerqendê kir paytexta xwe. Bajar di bin desthilatdariya [[Ulugh Beg]] de bû navendeke zanistê û [[Ronesansa Tîmûriyan]] anî dinyayê.<ref name=":0" /> Herêmên xanedana Tîmûriyan di [[sedsala 16an]] de ji aliyê [[Şeybaniyên Ûzbek]] ve hatin zeftkirin û navenda desthilatdariyê derbasî Buxarayê kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Timurid-dynasty |sernav=Timurid dynasty {{!}} History, Architecture, & Meaning {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-09-09 }}</ref> Herêm bû sê dewlet: [[Xaneya Xiva]], [[Xanatê Kokand]], û [[Mîrnişîna Buxara]]. Serketinên [[Emperor Babur]] ber bi [[rojhilat]] ve bû sedema damezrandina [[Împaratoriya Mughal]] li [[Hindistan]]ê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.advantour.com/uzbekistan/history/middle-ages.htm |sernav=History of Uzbekistan: Middle Ages in Uzbekistan |malper=www.advantour.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-09-09 }}</ref> Tevahiya Asyaya Navîn di [[sedsala 19an]] de hêdî hêdî bi [[Împeratoriya Rûsî|Împaratoriya Rûsyayê]] re hate girêdan û Taşkent bû navenda siyasî ya [[Turkistana Rûsyayê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://countrystudies.us/uzbekistan/8.htm |sernav=Uzbekistan - The Russian Conquest |malper=countrystudies.us |tarîxa-gihiştinê=2023-09-09 }}</ref> Di sala [[1924]] de, sînorkirina neteweyî [[Komara Sovyet a Ûzbekistanê|Komara Sosyalîst a Sovyetê ya Ûzbek]] wekî komarek serbixwe di nav Yekîtiya Sovyetê de ava kir. Demek kin beriya hilweşandina Yekîtiya Sovyetê, di 31 Tebaxê [[1991]]an de [[serxwebûn]]a xwe wekî Komara Ûzbekistanê ragihand.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Uzbekistan/Russian-and-Soviet-rule |sernav=Uzbekistan - Soviet, Russian, Rule {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-09-09 }}</ref> 1ê Îlonê wek roja serxwebûna neteweyî hat îlankirin. Yekîtiya Sovyetê di 26ê Kanûna Paşiyê ya wê salê de hat hilweşandin. [[Islam Karimov]], ku ji sala [[1989]]an ve sekreterê yekem ê [[Partiya Komunîst a Ûzbekistanê]] bû, di sala 1990 de wek serokê Komara Sovyeta Sosyalîst a Ûzbekistanê hat hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.state.gov/countries/uzbekistan |sernav=Uzbekistan - Countries - Office of the Historian |malper=history.state.gov |tarîxa-gihiştinê=2023-09-09 }}</ref> == Erdnîgarî == 447.400 km² rûerda Ûzbêkistanê he ye, bi mezinahî xwe ew welata cîhaneyê 56an e. Direjhatiya welat ji rojhelat [[Gola Aralê]] de rojava heta [[Ferghanatal]] nezikî 1.200 km, firehî jî di başûr û bakur de 930 km e. Li başûr rojhelat [[Tirkmenistan]], li bakur [[Qezexistan]] û [[Gola Aralê]], li başûr [[Tacikistan]] û li rojhelat jî [[Qirgizistan]] heye. Çi qas ji bo [[Gola Aral]] hereşekê hişk bûn heye û hin navçe xwe di sînorên [[Qezexistan]] de dima jî bi 43.000 km aqarê xwe ew gola herî mezin Ûzbêkistanê ye. Çiyayê herî mezin bi 4.300 m Çiyayê [[Beşton]] e. === Çem === Di Ûzbêkistanê re du çemên mezin, bi 2.539 km çemê [[Amudaryo]] û bi 2.212 km an çemê [[Sirdaryo]] derbaz dibe. [[Amudaryo]] [[Efxanistan]] li çiyayên Pamir û [[Hindîkûş]] dize û li [[Tacikistan]] û [[Efxanistan]]ê bi navê [[Pamîr]] tê navkirin. [[Amudaryo]] paş di sînorên [[Efxanistan]] û Ûzbêkistanê re derbaz bû şunda di paralela sînorên Ûzbêkistan û Qezexistan re derbaz dibe. [[Sirdaryo]] li Qirgizistan şunda dikeve Ûzbêkistanê paş [[Ferghanatal]] derbaz kir şunda dikeve [[Tacikistan]]ê û şunda Ûzbêkistanê re derbaza [[Qezexistan]] dibe. Hin çemên dinên Ûzbêkistan ewna ne;[[Surxondaryo]], [[Qashqadaryo]], [[Qarshi]], û [[Zarafshon]] e. === Suruşt === Li Ûzbêkistanê suruşta [[Suruşta Çol]] tê dîtîn. Havînan germ û bê barij e, zivistanan jî sar e. === Bajar === Bajarên Ûzbêkistanê herî mezin ewna ne: [[Taşkent]] (''Toshkent'') (nêzîkî 1.978.000 kes), [[Namangan]] (nêzîkî 432.500 kes), [[Semerqend]] (nêzîkî 319.400), [[Andijon]] (nêzîkî 318.500), [[Bûxara]] (''Buxoro'') (nêzîkî 247.700) û [[Nukus]] (nêzîkî 230.000) (di 2005 de) [[Wêne:Chiwa_panorama.jpg|center|thumb|800x800px|Xiva]] == Aborî == [[Aborî|Aboriya]] ûzbek gav bi gav ber bi aboriya bazarê ve diçe û siyaseta bazirganiya derve li ser cîgirkirina îthalatê ye. Ji Îlona [[2017]]an û pêde, pereyê welêt bi rêjeyên bazarê bi tevahî kare bê vegerandin. Ûzbekistan hilberîner û hinardekarekî sereke yê [[pembû]] ye. Bi tesîsên mezin ên [[hilberîna elektrîkê]] yên ji serdema Sovyetê û peydakirina zêde ya [[gaza xwezayî]], Ûzbekistan bûye hilberînerê herî mezin ê elektrîkê li Asyaya Navîn.<ref name=":2"/> Ji [[2018]] heta [[2021]], komarê ji hêla [[Standard and Poor (S&P)]] û [[Fitch]] ve nirxa BB- wergirt.<ref name=":3"/> Hêzên ku ji hêla [[Enstîtuya Brookings]] ve hatine destnîşan kirin, Ûzbekistan xwedî sermayeyên mezin, mezinbûna aborî ya bilind, û deynê giştî yê kêm e. Di nav wan astengan de ku komarê paşde dihêlin, GDP ya nizm a serê mirovî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.brookings.edu/blog/future-development/2019/01/23/uzbekistans-star-appears-in-the-credit-rating-universe |sernav=Uzbekistan's star appears in the credit rating universe |nivîskar=Daniel Pajank |tarîx=23 kanûna paşîn 2019 |weşanger=[[Brookings Institution]] |tarîxa-gihiştinê=30 kanûna pêşîn 2019 }}</ref> Ûzbekistan endamê [[Hevbendiya Dewletên Serbixwe]] (CIS), [[Neteweyên Yekbûyî]] û [[Rêxistina Hevkariya Şanghayê]] (SCO) ye. == Parêzgehên Ûzbêkistan == '''Parêzgehên Ûzbêkistan''': {| |+ | * [[Parêzgeha Taşkent]] * [[Parêzgeha Andîjan]] * [[Parêzgeha Buxoro]] * [[Parêzgeha Fergana]] * [[Parêzgeha Jîzzax]] * [[Parêzgeha Xorazm]] * [[Parêzgeha Namangan]] | * [[Parêzgeha Navoiy]] * [[Parêzgeha Qashqadaryo]] * [[Parêzgeha Qaraqalpaqstan]] * [[Semerqend|Parêzgeha Semerqend]] * [[Parêzgeha Sirdaryo]] * [[Parêzgeha Surxondaryo]] | [[Wêne:Uzbekistan provinces numbered.svg|300px]] | |} == Demografî == === Gel === Gorî danen fermiyên 1993an de gelê Ûzbêkistanê wiha par ve dibe; %73,7 [[ûzbêkî]], %5,5 [[rus]], %5,1 [[tacîkî]], %4,2 [[qezexî]], %2 [[tatarên kirimî]], %2 [[qereqalpak]]an, %1,1 [[koreyî]] ne. Li wan bêtir ew hindikenên [[kurd]], [[ûygûrî]], [[elman]], [[azerî]] jî hene. === Dîn === Li gelî Ûzbêkistanê 88 % xwe [[misilman]]ên [[sunnî]] ne. 9% en xwe xristiyanên [[ortodoksên]] [[rus]] in. Li wan bêtir misilmanên [[Şî]], xristiyanên zavên din û [[cû]] jî hene. == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Uzbekistan}} * [http://www.gov.uz/en/ Rupela fermî (Ûzbekî, Îngîlîzî, Rusî)] * [http://www.auswaertigesamt.de/www/de/laenderinfos/laender/laender_ausgabe_html?type_id=14&land_id=183 Welat û ji bo turistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060314091044/http://www.auswaertigesamt.de/www/de/laenderinfos/laender/laender_ausgabe_html?type_id=14&land_id=183 |date=2006-03-14 }} * [http://www.kultur-in-asien.de/Usbekistan/usbekistan.htm Wênên û nivisên ser Ûzbêkistanê] * [https://globalconnect.uz/uzbekistan/general-information Agahdariya gelemperî, Ozbekistan] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Dewletên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1991ê li Asyayê]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên komarî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1991ê de hatine avakirin]] [[Kategorî:Ûzbêkistan| ]] o7wmid8ul3psm5cbuoc26d32rc7gkfk 0 36154 2101437 1947608 2026-11-02T13:03:18Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2101437 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank ziman (kevn) | nav = Slovakî<br /> | navê xweser = ''slovenčina, slovenský jazyk'' | welat = [[Slovakya]], [[Çekya]] ve [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîka|DYA]]. | zimanaxêv = 6 milyon | hêrem = [[Ewropa]] | rêz = Ne di nav sedê yekem de ye | Zimanmalbat = [[Zimanmalbata hind û ewropî|Hind û ewropî]]<br /> :[[Zimanên Slavî]]<br /> ::Zimanên Slavî yên rojava<br /> :::Zimanên Çekî-slovakî<br /> ::::'''Slovakî'''<br /> | fermî = {{Ala|Slovakia}}[[Slovakya]]<br /> [[Yekîtiya Ewropa]] | sazî = Akademiya Zanistên Slovak | elfabe = tîpên [[latîn]] | iso1 = sk | iso2 = slo | sil = SLK | zimanafermî = [[Slovakya]] | tîpolojî = Tîpên [[latînî]] | rêxistin = | netewe = {{EUR}}<br />{{SVK}}<br />[[Wêne:Flag of Vojvodina.svg|23px]] }} '''Zimanê slovakî''' (bi slovakî: ''slovenčina'' ) zimanekî [[Zimanmalbata hind û ewropî|hindûewropî]] ye ku bi zimanên [[çekî]] û [[polonî]] re ji beşa [[zimanên slavî yên rojava]] ye. Slovakî li [[Slovakya]] (ji aliyê 5 milyonan), [[DYA]] (500.000), [[Çekya]] (320.000), [[Voyvodîna|Serbistan]] (60.000), [[Îrlenda]] (30.000), [[Romanya]] (22.000), [[Mecaristan]] (20.000), [[Polonya]] (20.000), [[Kanada]] (20.000), [[Xirwatistan]] (5.000), [[Awistralya]], [[Awistirya]], [[Ûkrayna]], û [[Bulgaristan]]ê tê axaftin. == Alfabe == * a á ä b c č d ď dz dž e é f g h ch i í j k l ĺ ľ m n ň o ó ô p q r ŕ s š t ť u ú v w x y ý z ž == Hejmar == (1) jeden (jedno (notr), jedna (mê)), (2) dva (dve (notr, mê)), (3) tri, (4) štyri, (5) päť, (6) šesť, (7) sedem, (8) osem, (9) deväť, (10) desať, (11) jedenásť, (12) dvanásť, (13) trinásť, (14) štrnásť, (15) pätnásť, (16) šestnásť, (17) sedemnásť, (18) osemnásť, (19) devätnásť, (20) dvadsať, (21) dvadsaťjeden,... (30) tridsať, (31) tridsaťjeden,... (40) štyridsať,... (50) päťdesiat,... (60) šesťdesiat,... (70) sedemdesiat,... (80) osemdesiat,... (90) deväťdesiat,... (100) sto, (101) stojeden,... (200) dv'''e'''sto,... (300) tristo,... (900)deväťsto,... (1,000) tisíc,... (1,100) tisícsto,... (2,000) dv'''e'''tisíc,... (100,000) stotisíc,... (200,000) dv'''e'''stotisíc,... (1,000,000) milión,... (1,000,000,000) miliarda,... == Girêdanên derve == * [https://web.archive.org/web/20180427170656/http://slovnik.juls.savba.sk/ The Dictionary of the Slovak language (1960s; the biggest Slovak monolingual dictionary; Slovak Academy of Sciences) + Short Slovak Language Dictionary (monolingual; last edition; Slovak Academy of Sciences) ] * [http://juls.sav.sk/english.html Ľudovít Štúr Institute of Linguistics (Slovak Academy of Sciences) ]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }} * [http://korpus.juls.savba.sk/ Slovak National Corpus (Slovak Academy of Sciences)] * [http://www.slex.sk/ SLEX - Online version of Short Slovak Language Dictionary] * [http://www.slavism.com/slovak/abc.htm Slovak Alphabet and Pronunciation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100417132706/http://www.slavism.com/slovak/abc.htm |date=2010-04-17 }} * [http://www.bratislavaguide.com/slovak-language-basic-phrases Few basic tips on speaking Slovak] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061214010003/http://www.bratislavaguide.com/slovak-language-basic-phrases |date=2006-12-14 }} * [http://www.pitt.edu/~armata/dialects.htm Map of Slovak Dialects]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004065426/http://www.pitt.edu/~armata/dialects.htm |date=2013-10-04 }} * [http://www.miejipang-jpn2.net//untitled13.html A short English-Czech/Slovak-Japanese phraselist(Renewal)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090416021528/http://www.miejipang-jpn2.net/untitled13.html |date=2009-04-16 }} incl. sound file <includeonly> {{Zimanên Slavî}} {{Zimanên Fermî yên YE}} {{Zimanên nefermî yên YE:Zimanê Slovakî}} </includeonly> {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Zimanên slavî yên rojava]] [[Kategorî:Zimanên Çekyayê]] [[Kategorî:Zimanên Mecaristanê]] [[Kategorî:Zimanên Montenegroyê]] [[Kategorî:Zimanên Serbistanê]] [[Kategorî:Zimanên Slovakyayê]] hkgw7z4budr0q0ai5e59r70dds3dqdm 0 39728 2101434 1935237 2026-11-02T12:41:01Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2101434 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Zanîngeha Kilîsê''' (navê fermî bi tirkî: ''Kilis Yedi Aralık Üniversitesi'', anku ''Zanîngeha Hefte Berfenbarê ya Kilîsê'') zanîngeha dewletê ya [[Kilîs]]ê ye. Di sala 2007an de hat damezirandin. == Girêdanên derve == * https://web.archive.org/web/20190901164409/http://www.kilis.edu.tr/ {{Rêza kategoriyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 2007an li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Zanîngehên li Kurdistanê]] [[Kategorî:Zanîngehên Tirkiyeyê]] d15blrlayk349i73lfeneoli3722mzk 0 44097 2101550 2100975 2026-11-02T21:41:06Z InternetArchiveBot 45060 Add 3 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20261102) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 2101550 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Okyanûsya''' ({{Bi-la|Oceania}}) herêmeke erdnîgarî ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/oceania-physical-geography |sernav=Australia and Oceania: Physical Geography |malper=education.nationalgeographic.org |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en}}</ref> ku ji dever û welatên wekê [[Awistralya|Awistralasya]], [[Melanezya]], [[Mîkronezya]] û [[Polînezya|Polînezyayê]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Population ageing in Oceania |paşnav=Flicker |pêşnav=Leon |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-01 |rr=0 |isbn=978-0-19-870159-0 |paşnavê-edîtor=Michel |pêşnavê-edîtor=Jean-Pierre |url=https://doi.org/10.1093/med/9780198701590.003.0008 |paşnav2=Kerse |pêşnav2=Ngaire |paşnavê-edîtor2=Michel |pêşnavê-edîtor2=Jean-Pierre |paşnavê-edîtor3=Beattie |pêşnavê-edîtor3=B. Lynn |paşnavê-edîtor4=Martin |pêşnavê-edîtor4=Finbarr C. |paşnavê-edîtor5=Walston |pêşnavê-edîtor5=Jeremy |doi=10.1093/med/9780198701590.003.0008}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldatlas.com/articles/the-four-sub-regions-of-oceania.html |sernav=The Four Sub-regions Of Oceania |malper=WorldAtlas |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US |paşnav=Facts |pêşnav=Oishimaya Sen Nag in World}}</ref> Her çiqas Okyanûsa di warê [[Sosyopolîtîk|sosyopolîtîkê]] de wekê [[Parzemîn|parzemîneke]] were ravekirin jî ji ber perçebûna berbelav ê herêmî, bi awayekê baş taybetmendiya parzemînî nayîne cih. Ji ber ku Okyanûsya li ser nîvkadokên rojhilat û rojava dirêj bûye û li navenda nîvkadoka avê cih digire û xwedî rûbera bejahî ya herêmê bi qasê 9 milyon km³ ye û li gorî daneyên sala 2024an nifûsa herêmê (ji xeynî nifûsa li giravên Malayê) nêzîkê 46,3 milyon kes bû. Dema ku herêm bi deverên din ên parzemînî re tê berawirdkirin, Okyanûsya herêma herî biçûk ew û piştî Antarktîkayê, duyem herêma herî kêmnifûs e. Ev herêm malavniya sêyem mezintirîn qada daristanên barana tropîkal ên mayî yên li ser rûyê erdê dike ku beşeke mezin ji girava Nû Gîneyê digire nava xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/search?q=n2:1862-4057 |sernav=n2:1862-4057 - Search Results |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-20}}</ref> Okyanûsya xwediyê têkeliyeke cihêreng a aboriyan e ku ji bazarên darayî yên pir pêşketî û di asta cîhanî de xwediyê pêşbirkê yên wekê Awistralya, [[Polîneziya Fransî]], [[Hawaii]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Zelendaya Nû|Zelandaya Nû]] ku di warê kalîteya jiyanê û endeksa pêşveçûna mirovî de xwediyê rêzeke bilind in bigire heta aboriyên pir kêmtir pêşketî yên wekê [[Kirîbatî]], [[Papua Gîneya Nû]], [[Tûvalû]], [[Vanûatû]] û [[Gîneya Nû ya Rojava]] pêk hatiye. Welatê herî mezin û welatê herî qerebalix ê Okyanûsyayê Awistralya ye û bajarê herî mezin ê herêmê jî bajarê [[Sîdney|Sîdneyê]] ye. Çiyayê [[Puncak Jaya|Puncak Jayaya]] li [[Îndonezya|Endonezyayê]], bi bilindahiya 4.884 mêtreyê xala herî bilind ê Okyanûsyayê ye.<ref>{{Cite book |sernav=MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p. 283}}</ref> Hatiye texmînkirin ku yekem mirovên Awistralya, Gîneya Nû û giravên mezin ên li rojhilat zêdetirê 60.000 sal berê gihîştine herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalgeographic.com/ |sernav=National Geographic |malper=National Geographic |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en |archive-date=2012-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120326000000/http://www.nationalgeographic.com/ |url-status=dead}}</ref> Okyanûsya cara ewil ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê Ewropiyan ve hate keşfkirin. Di navbera salên 1512 û 1526an de keşifgerên portûgalî gihîştine giravên [[Tanîmbar|Tanîmbarê]], hinek ji [[giravên Karolînê]] û gihiştine rojavayê [[Nû Gîne|Gîneya Nû]]. Piştre keşifgerên spanî û holendî û li pey wan jî keşifgerên brîtanî û fransî gihiştine herêmê. Di geşta xwe ya yekem a sedsala 18an de, James Cook ku piştre gihîştibû giravên Hawayî yên gelek pêşketî, çûye [[Tahîtî|Tahîtîyê]] û cara ewil li ber peravên rojhilatê Awistralyayê geriyaye.<ref>{{Cite web |url=http://www.foundingdocs.gov.au/resources/transcripts/nsw1_doc_1768.pdf |sernav=Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768}}</ref> Hatina niştecîhên ewropî di sedsalên piştre de bûye sedema guhertineke berbiçav ên di rewşa civakî û siyasî ya Okyanûsyayê de. Herêma pasîfîkê di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerên Cîhanê ya Yekem]] û [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê ya Duyem]] de bûye qada şer û pêşveçûnên giran. Hunerên li ser zinaran ê [[Aborijîn|aborijîniyên]] Awistralyayê, kevneşopiya hunerî ya herî dirêj e ku bê navber hatiye berdewam kirin.<ref>{{Cite book |sernav=Oceanic art", The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.}}</ref> Piraniya welatên Okyanûsyayê demokrasiyên parlamenterî ne û geştiyarî ji bo welatên giravî yên Pasîfîkê çavkaniyeke mezin a dahatê pêk tîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New Politics in the South Pacific |paşnav=Alailima |pêşnav=Fay |weşanger=editorips@usp.ac.fj |tarîx=1994 |isbn=978-982-02-0115-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZUpmpeJz-8gC |paşnav2=Studies |pêşnav2=University of the South Pacific Institute of Pacific}}</ref> == Etîmolojî == Navê Okyanûsyayê ji peyva fransî océanie û ji peyva yewnanî Okeanòs, Ωκεανός, okyanûs hatiye. Ev nav di sala 1812an de ji aliyê erdnîgarnas Conrad Malte-Brun ve hatiye çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/Oceania |sernav=Oceania - Etymology, Origin & Meaning of the Name |malper=etymonline |roja-gihiştinê=2026-09-20 |ziman=en-US}}</ref> == Dîrok == === Kolonîzekirina Okyanûsyayê === ==== Awistralya ==== [[Wêne:Native Encampment by Skinner Prout, from Australia (1876, vol II).jpg|thumb|Gravûreke sedsala 19an a kampeke Aborijîniyên Awistralyayê]] Xwemaliyên Awistralyayê niştecîhên resen ên parzemîna Awistralyayê û giravên derdorê ne ku nêzîkê 70.000 sal berê ji Afrîkayê derbasî Asyayê bûne û piştre jî nêzîkê 50.000 sal berê gihîştine Awistralyayê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rasmussen |pêşnav=Morten |paşnav2=Guo |pêşnav2=Xiaosen |paşnav3=Wang |pêşnav3=Yong |paşnav4=Lohmueller |pêşnav4=Kirk E. |paşnav5=Rasmussen |pêşnav5=Simon |paşnav6=Albrechtsen |pêşnav6=Anders |paşnav7=Skotte |pêşnav7=Line |paşnav8=Lindgreen |pêşnav8=Stinus |paşnav9=Metspalu |pêşnav9=Mait |paşnav10=Jombart |pêşnav10=Thibaut |paşnav11=Kivisild |pêşnav11=Toomas |paşnav12=Zhai |pêşnav12=Weiwei |paşnav13=Eriksson |pêşnav13=Anders |paşnav14=Manica |pêşnav14=Andrea |paşnav15=Orlando |pêşnav15=Ludovic |tarîx=2011-10-07 |sernav=An Aboriginal Australian Genome Reveals Separate Human Dispersals into Asia |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1211177 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=334 |hejmar=6052 |rr=94–98 |doi=10.1126/science.1211177 |pmc=3991479 |pmid=21940856}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.illumina.com/documents/icommunity/article_2012_04_Aboriginal_Genome.pdf |sernav=Sequencing Uncovers a 9,000 Mile Walkabout}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ev pêla koçberiyê di nav koçên herî pêşîn ên mirovahiyê de ye ku ji Afrîkayê ber bi Asyayê ve koç bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |sernav=Aboriginal Australians descend from the first humans to leave Africa, DNA sequence reveals |malper=www3.imperial.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |paşnav=SW408 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006103055/http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_23-9-2011-10-41-8 |url-status=dead}}</ref> Her çiqas ev koçberî bi îhtimaleke mezin bi rêya başûrê rojhilatê Asyayê ber bi Awistralyayê koç bûne jî, ev yek bi awayekê eşkere bi ti nifûsa asyayî an polînezyayî ya naskirî ve girêdayî nîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://my.gov.au/content/mygov/en/services.html |sernav=Find government payments and services |malper=myGov |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Delîlên danûstandina genetîkî û zimanî di navbera niştecihên bakurê dûr ê Awistralyayê û gelên awistronezî yên li Gîneya Nû ya îro û giravên derdorê de hene lê dibe ku ev yek encama bazirganî û zewacên navbera komên cuda yên vê dawiyê be.<ref>{{Cite book |sernav=Jared Diamond. (1997). Guns, Germs, and Steel. Random House. London. pp. 314–316}}</ref> Wan bi rêya koçkirina li ser pireke bejahiyê ya ku di dema serdema dawî ya qeşayê de ji parzemîna sereke dirêj dibû, nêzîkî 40.000 sal berê xwe gihandine [[Tazmanya|Tazmanyayê]].<ref>{{Cite book |sernav=Mulvaney, J. and Kamminga, J., (1999), Prehistory of Australia. Smithsonian Institution Press, Washington.}}</ref> Hatiye bawerkirin ku yekem koça mirovên destpêkê ber bi Awistralyayê ve di wê demê de pêk hatiye ku ev girseya bejahiyê beşek ji parzemîna Sahûlê bû û bi rêya pireke bejahiyê bi girava [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] ve girêdayî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Continent of Hunter-Gatherers: New Perspectives in Australian Prehistory |paşnav=Lourandos |pêşnav=Harry |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1997-02-28 |isbn=978-0-521-35946-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tTy-I8no1MwC&pg=PA81}}</ref> Niştecîhên giravên Tengava Torresê, gelê resen ê giravên Tengava Torresê ne ku ev girav li serê bakurê herî dûr ê Queenslandê, li nêzîkê Papua Gîneya Nû, cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uow.edu.au/media/ |sernav=Media Centre - University of Wollongong – UOW |malper=www.uow.edu.au |tarîx=2026-09-22 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Kevintirîn bermayiyên piştrastkirî yên mirovan li Awistralyayê bi navê "Mirovê Mungo" (Mungo Man) ne ku dîroka bermahiyên wan bi qasê 40.000 salên berê niha hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barbetti |pêşnav=M. |paşnav2=Allen |pêşnav2=H. |tarîx=1972 |sernav=Prehistoric Man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP |url=https://www.nature.com/articles/240046a0 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=240 |hejmar=5375 |rr=46–48 |doi=10.1038/240046a0 |issn=1476-4687}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ji %4 heta ji %6ê genoma melaneziyaniyan (wek mînak, xelkê Papua Gîneya Nû û girava Bougainville) ji homînînê denisovayê hatiye ku cureyekî mirovên kevnar bûn ku di sala 2010an de hatibû keşifkirin lê belê ti nîşanên genên denisovayê di mirovên ewrasyayî an afrîkî de nehatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Reich |pêşnav=David |paşnav2=Green |pêşnav2=Richard E. |paşnav3=Kircher |pêşnav3=Martin |paşnav4=Krause |pêşnav4=Johannes |paşnav5=Patterson |pêşnav5=Nick |paşnav6=Durand |pêşnav6=Eric Y. |paşnav7=Viola |pêşnav7=Bence |paşnav8=Briggs |pêşnav8=Adrian W. |paşnav9=Stenzel |pêşnav9=Udo |paşnav10=Johnson |pêşnav10=Philip L. F. |paşnav11=Maricic |pêşnav11=Tomislav |paşnav12=Good |pêşnav12=Jeffrey M. |paşnav13=Marques-Bonet |pêşnav13=Tomas |paşnav14=Alkan |pêşnav14=Can |paşnav15=Fu |pêşnav15=Qiaomei |tarîx=2010 |sernav=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |url=https://www.nature.com/articles/nature09710 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=468 |hejmar=7327 |rr=1053–1060 |doi=10.1038/nature09710 |issn=1476-4687 |pmc=4306417 |pmid=21179161}}</ref> ==== Melanezya ==== Dibe ku niştecîhên resen koma giravan a ku niha wekê Melanezya hatiye naskirin, bav û kalên wan gelên îro bin ku bi zimanên papûayî diaxivin. Hatiye diyarkirin ku wan, piştê koçkirina ji Asyaya başûrê rojhilat, vê giravê bi dest xistine û heta giravên sereke yên komgirava Solomonê (di nav de Makîra û dibe ku giravên biçûktir ên li rojhilatê giravê jî hebin) belav bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dunn |pêşnav=Michael |paşnav2=Terrill |pêşnav2=Angela |paşnav3=Reesink |pêşnav3=Ger |paşnav4=Foley |pêşnav4=Robert A. |paşnav5=Levinson |pêşnav5=Stephen C. |tarîx=2005-09-23 |sernav=Structural Phylogenetics and the Reconstruction of Ancient Language History |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1114615 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=309 |hejmar=5743 |rr=2072–2075 |doi=10.1126/science.1114615}}</ref> Bi taybetî li ser peravên bakurê Gîneya Nû û li giravên li bakur û rojhilatê Gîneya Nû, gelên awstronezyayî yên ku zêdetirî 3000 sal berê koçê vê herêmê bûne, bi van komên nifûs ên heyî yên ku bi zimanên papuayî diaxivîn re ketine têkiliyê. Di dawiya sedsala 20an de, hinek lêkolîneran derbarê heyameke dirêj a danûstandinê de teoriyeke pêşkêş kirine ku li gorî vê teoriyê ev danûstandin di navbera van gelan de bûye sedema gelek guhertinên aloz ên di warê genetîk, ziman û çandê de.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The island Melanesians |url=https://archive.org/details/islandmelanesian0000spri |paşnav=Spriggs |pêşnav=Matthew |weşanger=Blackwell |tarîx=1997 |isbn=978-0-631-16727-3 |cih=Oxford, UK ; Cambridge, Mass |series=The peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> ==== Mîkronezya ==== [[Wêne:HH1883 pg125 Hafen von Jap.jpg|thumb|Veguhastina pereyên kevirî ber bi girava Yap a li Mîkronezyayê (1880)]] Her çiqas derbarê esl û hatina niştecihên di destpêkê de teoriyên cuda hebin jî, niştecîbûna li Mîkronezyayê bi hezaran sal berê dest pê kiriye. Ji ber mezinahiya giravan, şêwazên niştecîbûnê û ziyanên ji ber bahozan, di pêkanîna kolandinên arkeolojîk de li van giravan gelek zehmetî hene. Ji ber vê yekê gelek delîl xwe dispêrandine analîzên zimannasî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Lapita peoples: ancestors of the oceanic world |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Blackwell Publishers |tarîx=1997 |isbn=978-1-55786-112-2 |cih=Cambridge, Mass |series=The Peoples of South-East Asia and the Pacific}}</ref> Şopên herî kevn ên arkeolojîk ên şaristaniya ku li girava Saipanê hatine dîtin dîroka wan vedigere sala 1500ê berê zayînê an jî hinekî beriya sala 1500ê berê zayînê. Bav û kalên mîkronezyaniyan zêdetirî 4000 sal berê li wir bi cih bûne. Pergaleke nenavendî ya li ser bingeha serokên eşîran, di dawiyê de veguherî çandeke aborî û dînî ya navendî ya zêde ku navenda pergalê li Yap û Pohnpeî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1839.htm |sernav=Micronesia, Federated States of |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Dîroka pêş-nivîskî ya gelek giravên Mîkronezyayê, wekê Yapê, bi awayekê baş nehatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Prehistoric Architecture in Micronesia |paşnav=Morgan |pêşnav=William N. |weşanger=University of Texas Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-292-76506-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=B3Z-aH7govUC}}</ref> Niştecîhên destpêk a giravên Maryana yên bakur, ji Asyaya başûrê rojhilat ber bi van giravan ve rêwîtî kirin û di navbera salên 4000 û 2000ê {{bz}} de gihiştine giravan. Ev kes bi navê "Chamorros" hatine naskirin û zimanê wan jî bi heman navî hatiye binavkirin. Chamorroyên kevnar gelek bermahiyên megalîtîk li pey xwe hiştine ku di nav wan de kevirên "Latte" jî hene. Gelê Refaluwasch an jî karolînî di sedsala 19an de ji giravên Karolînê hatine giravên Maryanayê. Kolonîstên mîkronezyayî di hezarsala duyem a berî zayînê de hêdî hêdî li giravên Marshallê bi cih bûne û di vê pêvajoyê de, bi bikaranîna nexşeyên kevneşopî yên ji darikan, çûnûhatina di navbera giravan de pêkan bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scanbarcode.online/ |sernav=Scan Barcode Online Gratis {{!}} Pemindai Barcode #1 Indonesia 2026 |malper=scanbarcode.online |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=id-ID |paşnav=ScanBarcode.online}}</ref> ==== Polînezya ==== [[Wêne:AhuTongariki.jpg|thumb|Moai li Ahû Tongarîkî li Rapa Nûî (Girava Easterê)]] Li gorî lêkolînên zimannasî, arkeolojîk û genetîkî, gelê êolînezyayî wekê beşek ji gelên awistronezyayî yên ku bi rêya deryayê koç bûne, hatine hesibandin. Şopandina zimanên polînezyayî jî destnîşan dike ku koka wan a pêşdîrokî digihîje giravên Malayê û di dawiyê de jî digihîje Taywanê. Di navbera salên nêzîkê 3000 û 1000ê {{bz}} de, axêverên zimanên awstronezyayî ji Taywanê ber bi giravên başûrê rojhilatê Asyayê ve dest bi belavbûnê kirine ku ew wekê êlên wisa dihatin dîtin ku bav û kalên wan nêzîkê 8000 sal berê bi rêya başûrê Çînê gihîştibûn peravên rojavayê Mîkronezyayê û piştre jî derbasê Melanezyayê bibûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hage |pêşnav=Per |paşnav2=Marck |pêşnav2=Jeff |tarîx=2003 |sernav=Matrilineality and the Melanesian Origin of Polynesian Y Chromosomes1 |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/379272 |kovar=Current Anthropology |weşanger=The University of Chicago Press |cild=44 |hejmar=S5 |rr=S121–S127 |doi=10.1086/379272}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kayser |pêşnav=Manfred |paşnav2=Brauer |pêşnav2=Silke |paşnav3=Cordaux |pêşnav3=Richard |paşnav4=Casto |pêşnav4=Amanda |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Zhivotovsky |pêşnav6=Lev A. |paşnav7=Moyse-Faurie |pêşnav7=Claire |paşnav8=Rutledge |pêşnav8=Robb B. |paşnav9=Schiefenhoevel |pêşnav9=Wulf |paşnav10=Gil |pêşnav10=David |paşnav11=Lin |pêşnav11=Alice A. |paşnav12=Underhill |pêşnav12=Peter A. |paşnav13=Oefner |pêşnav13=Peter J. |paşnav14=Trent |pêşnav14=Ronald J. |paşnav15=Stoneking |pêşnav15=Mark |tarîx=2006-11-01 |sernav=Melanesian and Asian Origins of Polynesians: mtDNA and Y Chromosome Gradients Across the Pacific |url=https://doi.org/10.1093/molbev/msl093 |kovar=Molecular Biology and Evolution |cild=23 |hejmar=11 |rr=2234–2244 |doi=10.1093/molbev/msl093 |issn=0737-4038}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Su |pêşnav=Bing |paşnav2=Jin |pêşnav2=Li |paşnav3=Underhill |pêşnav3=Peter |paşnav4=Martinson |pêşnav4=Jeremy |paşnav5=Saha |pêşnav5=Nilmani |paşnav6=McGarvey |pêşnav6=Stephen T. |paşnav7=Shriver |pêşnav7=Mark D. |paşnav8=Chu |pêşnav8=Jiayou |paşnav9=Oefner |pêşnav9=Peter |paşnav10=Chakraborty |pêşnav10=Ranajit |paşnav11=Deka |pêşnav11=Ranjan |tarîx=2000-07-18 |sernav=Polynesian origins: Insights from the Y chromosome |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.97.15.8225 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=97 |hejmar=15 |rr=8225–8228 |doi=10.1073/pnas.97.15.8225 |pmc=26928 |pmid=10899994}}</ref> Di tomarên arkeolojîk de, şopên zelal ên vê berfirehbûnê hene ku rê didin mirov rêça wan bişopîne û bi asteke diyar a piştrastiyê dîroka wan destnîşan bike. Hatiye texmînkirin ku li dora sala 1400ê {{bz}} de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=On the road of the winds: an archaeological history of the Pacific islands before European contact |paşnav=Kirch |pêşnav=Patrick Vinton |weşanger=Univ. of California Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-520-23461-1 |çap=1. paperback print |cih=Berkeley, Calif.}}</ref> "gelên lapîta" ku navê xwe ji kevneşopiya xwe ya çêkirina dîzikan girtine, li giravên Bismarck a li bakurê rojavayê Melanezyayê derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leach |pêşnav=Helen M. |paşnav2=Green |pêşnav2=Roger C. |tarîx=1989 |sernav=New Information for the Ferry Berth Site, Mulifanua, Western Samoa |url=https://www.jstor.org/stable/20706295 |kovar=The Journal of the Polynesian Society |weşanger=Polynesian Society |cild=98 |hejmar=3 |rr=319–329 |issn=0032-4000}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Burley |pêşnav=David |paşnav2=Barton |pêşnav2=Andrew |paşnav3=Dickinson |pêşnav3=William R. |paşnav4=Connaughton |pêşnav4=Sean P. |paşnav5=Taché |pêşnav5=Karine |tarîx=2010-07-06 |sernav=Nukuleka as a Founder Colony for West Polynesian Settlement: New Insights from Recent Excavations |url=https://pacificarchaeology.org/index.php/journal/article/view/26 |kovar=Journal of Pacific Archaeology |cild=1 |hejmar=2 |rr=128–144 |doi= |issn=1179-4712}}</ref> Niştecihên girava Paskalyayê (Easter Island) îdia dikirin ku serokekî bi navê Hotu Matuꞌa girav bi rêya yek an du qeyikên mezin, ligel hevjîn û malbata xwe ya berfireh, keşif kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/rapa1.html |sernav=Rapa Nui / Geography, History and Religion |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://pvs.kcc.hawaii.edu/rapanui/hotu.html |sernav=The Hotu Matua |malper=pvs.kcc.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Hatiye bawerkirin ku ew ji nijada polînezî bûn. Li dora sala 1200î, keşfgerên ji Tahîtîyê ev dever keşif kirin û dest bi bicihbûna li wir kirine. Ev dîrok li ser bingeha hesabên glotokronolojîk û sê dîrokên radyokarbonên ji komirê hatiye diyarkirin ku ev komira xuya dike di dema çalakiyên paqijkirina daristanan de çêbûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Collapse: how societies choose to fail or succeed |url=https://archive.org/details/collapsehowsocie0000diam_l1z9 |paşnav=Diamond |pêşnav=Jared M. |weşanger=Penguin Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-14-303655-5 |cih=Harmondsworth}}</ref> Herwiha lêkolîneke nû ku tê de dîrokên radyokarbonên materyalên ku hatiye texmînkirin ku gelek kevn in jî cih digirin nîşan dide ku girav di demeke nêzîk ê wekê sala 1200an de hatiye keşfikirin û mirovan li vê giravê dest bi bicih bûnê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en |doi=10.1126/science.1121879}}</ref> === Lêkolînên ewropiyan === [[Wêne:1852 Bocage Map of Australia and Polynesia - Geographicus - Oceanie-bocage-1852.jpg|thumb|Nexşeya Okyanyaya sala 1852an ku ji aliyê J. G. Barbié du Bocage ve hatiye çêkirin ku herêmên Polînezya, Mîkronezya, Melanezya û Malezyayê vedigire.]] Okyanûsya yekem car ji sedsala 16an û pê ve ji aliyê ewropiyan ve hatiye keşifkirin. Navîgatorên portûgalî, di navbera salên 1512 û 1526an de, gihîştine giravên Malûkû (ji aliyê António de Abreu û Francisco Serrão di sala 1512an de), Tîmor, giravên Arû (Martim A. Melo Coutinho), giravên Tanîmbarê û hinek giravên Karolînê (ji aliyê Gomes de Sequebyuae25 û Guvajaae-rojava 15) Menezes di sala 1526 de). Di sala 1519an de, geştekeke spanî bi serokatiya Ferdinand Magellan li ber peravên rojhilatê Amerîkaya Başûr ber bi başûr ve çûne ku tengava ku navê wî lê hatiye kirin dîtiye û tê re derbas bûye û di 28ê mijdara sala 1520an de derbasê okyanûsa "Pasîfîkê" bûye ku wî navê lê hatiye kirin. Piştre, sê keştiyên mayî, bi rêberiya Magellan û qaptanên keştiyê Duarte Barbosa û João Serrão, ber bi bakur ve çûne û ketin bin bandora bayên alîzê ku vê bayên wan li seranserê Okyanûsa Pasîfîkê heta Fîlîpînê biriye û li vir Magellan hatiye kuştin. Keştiya ku mabû û di bin serokatiya Juan Sebastián Elcano de bû, ber bi rojava ve û bi ser Okyanûsa Hindî de vegeriyaye; keştiya din jî bi hêviya dîtina bayên rojavayî û gihîştina Meksîkê, ber bi bakur ve çûye û ji ber ku nikaribû bayên guncaw bibîne, neçar maye ku vegere Hindistana Rojhilat. Geşta Magellan-Elcano bûye sedema pêkanîna yekem gera li dora cîhanê û gihîştina Fîlîpînê, giravên Maryana û giravên din ên Okyanûsyayê. Ji sala 1527 heya sala 1595an çend seferên mezin ên spanyayî ji Okyanûsa Pasîfîkê derbas bûne û bûn sedema gihîştina giravên Marshallê û Palaûya li bakurê Pasîfîkê û her weha Tûvalû, giravên Marquesasê, arşîpela giravên Solomonê, giravên Kookê û giravên Admîraltiya li başûrê Pasîfîkê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders |paşnav=Felipe Fernández-Armesto |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/pathfindersgloba00fern}}</ref> Di lêgerîna Terra Australis de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de, wekê sefera ku ji aliyê deryavanê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, ber bi arşîpela Pitcairn û Vanuatuyê ve çûne û di Tengava Torresaya di navbera Awistralyayê û Gîneya Nû de ku navê xwe ji deryavan Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Willem Janszoon, yekem çûyîna ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> Abel Tasman li dora peravên parzemîna Awistralyayê geriya û derketiye hinek beşên parzemînê; herwiha di sala 1642an de Van Diemen's Land (ku niha wekê Tasmania tê naskirin), Zelanda Nû û Fîjîyê keşif kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Primary Australian History: Understanding Our Shared Past. Book E |weşanger=R.I.C. Publications |tarîx=2008 |isbn=978-1-74126-688-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_i98Pu5dDhkC&pg=PA6}}</ref> Ew yekem keşifgerê ewropî yê naskirî bû ku gihiştiye van giravan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/european-discovery-of-new-zealand/page-2 |sernav=Abel Tasman {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> Di 23ê nîsana 1770î de, keşifgerê brîtanî James Cook li girava Brush a li nêzîkê Bawley Pointê, yekem çavdêriya xwe ya rasterast û tomarkirî ya li ser aborijînên Awistralyayê pêk aniye. Di 29ê nîsanê de, Cook û tîma wî li wê deverê ku îro wekê nîvgirava Kûrnellê hatiye naskirin, yekem car gihîştine axa sereke ya parzemînê. Li vir bû ku James Cook yekem car bi eşîreke aborijîn a bi navê Gweagal re ketiye têkiliyê. Ev geşta wî bû yekem koma ewropiyan a tomarkirî ku rastî peravên rojhilatê Awistralyayê hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/national/once-were-warriors-20021111-gdft6f.html |sernav=Once were warriors |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2002-11-11 |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref> === Bicihbûn û kolonîzasyona ewropî === [[Wêne:New Guinea (1884-1919).png|thumb|Di navbera salên 1884 û 1919an de Gîneya Nû ku Hollendayê kontrola nîvê rojavayê Gîneya Nû, Almanyayê ya beşa bakurê rojhilat û Brîtanyayê jî ya beşa başûrê rojhilat di destê xwe de girtine]] Di sala 1789an de serhildana li ser keştiya "Bounty" ya li dijî William Bligh bûye sedem ku çend ji serhildêran ji Hêza Deryayî ya Keyaniyê (Royal Navy) birevin û li giravên Pitcairnê bi cih bibin û ev girav piştre bûye koloniyeke Brîtanyayê. Herwiha Brîtanyayê di sala 1788an de li Awistralyayê, di sala 1840an de li Nû Zelandayê û di sala 1872an de li Fîjiyê koloniyan ava kiriye û bi vê awayê beşeke mezin ê Okyanûsyayê bûye beşek ji Împeratoriya Brîtanî. Giravên Gilbert (ku niha wekê Kirîbatî tên naskirin) û Giravên Ellice (ku niha wekî Tûvalû tên naskirin) di dawiya sedsala 19an de ketine bin bandora Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/20637433 |sernav=Tuvalu : a history {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-09-23 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu |paşnav=Macdonald |pêşnav=Barrie |weşanger=Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific |tarîx=2001 |isbn=978-982-02-0335-8 |cih=Suva, Fiji}}</ref> Mîsyonerên katolîk ên fransî di sala 1834an de gihîştin Tahîtîyê û derxistina wan ê di sala 1836an de bûye sedem ku Fransa di sala 1838an de keştiyeke şer bişîne wir. Di sala 1842an de, Tahîtî û Tahûata wekê herêmên parastî yên Fransayê hatin ragihandin ku mîsyonerên Katolîk bikaribin bêyî astengî karê xwe bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.zum.de/whkmla/region/pacific/frpolyn17971889.html |sernav=WHKMLA : History of French Polynesia, 1797-1889 |malper=www.zum.de |roja-gihiştinê=2026-09-23}}</ref> Di 24ê îlona sala 1853an de, li ser fermana Napolyonê Sêyem, Admîral Febvrier Despointes bi awayekê fermî dest daniye ser Kaledonyaya Nû.<ref>{{Cite web |url=http://www.ieom.fr/IMG/pdf/ra2010_nouvelle-caledonie.pdf |sernav=Rapport annuel 2010}}</ref> Gerokê spanî Alonso de Salazar di sala 1529an de gihîştiye giravên Marshallê. Navê van giravan ji aliyê Krusenstern ve bi navê gerokê îngilîz John Marshall hatine danîn ku Marshall di sala 1788an de, dema ku ji Botany Bay ber bi Kantonê ve diçûn (di çarçoveya sefera du keştiyên Fîloya Yekem de), ligel Thomas Gilbert serdana wan giravan kiribû. Di sala 1905an de hikûmeta Brîtanyayê beşek ji berpirsiyariya îdarî ya li ser başûrê rojhilatê Gîneya Nû radestê Awistralyayê kiriye (ya ku navê herêmê guhert û kir "Herêma Papuayê") û di sala 1906an de jî hemî berpirsiyariya mayî radestê Awistralyayê kiriye. Spanyayê di sala 1874an de daxwaza serweriya giravên Marshallê kiriye. Almanya di sala 1884an de li Gîneya Nû û di sala 1900an de jî li Samoayê kolonî ava kiriye. Dewletên Yekbûyî jî ber bi Pasîfîkê ve berfireh bûye; ev pêvajo bi girava Baker û girava Howlandê di sala 1857an de dest pê kiriye û bi Hawaîîyê ku di sala 1898an de dibe beşeke Dewletên Yekbûyî berdewam kiriye. Nakokiyên di navbera Dewletên Yekbûyî, Brîtanyaya Mezin û Almanyayê ku ji ber Samoayê çêbûye, bûye sedema peymana sêalî ya sala 1899an.<ref>{{Cite book |sernav=Gray, J.A.C. Amerika Samoa, A History of American Samoa and its United States Naval Administration. Annapolis: United States Naval Institute. 1960.}}</ref> === Dîroka nûjen === [[Wêne:NZ 3rd Division (USMC photo).jpg|thumb|Dîmeneke leşkerên Zelendaya Nû ku derbasê Vella Lavellaya li giravên Solomonê dibin]] Yek ji yekem êrîşên bejahiyên li Okyanûsyayê, dagirkirina Samoaya Almanî bû ku ji aliyê hêzên Zelanda Nû ve di tebaxa sala 1914an de pêk hatiye. Operasyona bidestxistina Samoayê, piştî ku zêdetirî 1000 leşkerên Zelanda Nû derbasê koloniya almanî bûne, bêyî rijandina xwînê bi dawî bûye. Hêzên awistralyayî di îlona sala 1914an de êrîşî Gîneya Nû ya Almanî kirine. Komeke leşkerên awistralyayî û keştiyeke şer a brîtanî, alman û niştecihên koloniya wan dorpêç kirine ku ev rewş bi radest bûna almanan bi dawî hatiye.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> Êrîşa li ser Pearl Harbor ji aliyê fermandariya giştî ya Împeratoriya Japonî ve,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pearl Harbor Papers: Inside the Japanese Plans |paşnav=Goldstein |pêşnav=Donald M. |weşanger=Brasseyʼs (US) |tarîx=1993 |isbn=978-1-57488-222-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q2pFnALHfykC&pg=PA1 |paşnav2=Dillon |pêşnav2=Katherine V.}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Fukudome, Shigeru, "Hawaii Operation". United States Naval Institute, Proceedings, 81 (December 1955), pp. 1315–1331}}</ref> êrîşeke leşkerî ya ji nişka ve bû ku ji aliyê Hêzên Deryayî yên Împeratoriya Japonî ve li dijî baregeha deryayî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li Pearl Harbor, Hawaiî, di sibeha 7ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hatiye kirin. Êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ya Amerîkayê beşdarê Şerê Cîhanê ya Duyem bibe. Japonan piştre êrîşî Gîneya Nû, giravên Solomon û giravên din ên Pasîfîkê kirine. Japonî berê ku di sala 1945an de di dawiyê de têk biçin, di Şerê Deryaya Koralê û kampanyaya Kokoda Track de paşve vekişiyan e. Hinek ji qadên şer ên herî girîng ên li herêma Okyanûsaya Mezin ev bûn: Şerê Bita Paka, operasyona giravên Solomon, êrîşên hewayî yên li hemberî Darwin, Rêya Kokoda û operasyona Borneoyê bû.<ref>{{Cite book |sernav=For the Japanese designator of Oahu. Wilford, Timothy. "Decoding Pearl Harbor", in The Northern Mariner, XII, #1 (January 2002), p. 32 fn 81.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reconciliation and architectures of commitment: sequencing peace in Bougainville |weşanger=ANU E Press |tarîx=2010 |isbn=978-1-921666-68-1 |cih=Canberra, A.C.T |paşnavê-edîtor=Braithwaite |pêşnavê-edîtor=John}}</ref> Dewletên Yekbûyî ji 21ê tîrmehê heta 10ê tebaxa sala 1944an Şerê Guamê meşandine ku giravê ji dagirkeriya leşkerî ya japonî rizgar bikin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kristof |pêşnav=Nicholas D. |tarîx=1997-09-26 |sernav=Shoichi Yokoi, 82, Is Dead; Japan Soldier Hid 27 Years |url=https://www.nytimes.com/1997/09/26/world/shoichi-yokoi-82-is-dead-japan-soldier-hid-27-years.html |roja-gihiştinê=2026-09-24 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Awistralya û Zelandaya Nû di sedsala 20an de bûne "dominion" (herêmên xwedî statuya taybet di bin serweriya Brîtanyayê de) û bi rêzê ve di salên 1942 û 1947an de qanûna statûta Westminsterê pejirandine. Di sala 1946an de, hemwelatiya fransî ji polînezkiyan re hatiye dayîn û statuya giravan (herêma derveyî welêt) hatiye guhertin û di heman demê de navê giravan di sala 1957an de wekê "Polynésie Française" (Polînezya Fransî) hatiye guhertin. Hawaîî di sala 1959an de bûye eyaleteke DYAyê. Fîjî û Tonga di sala 1970an de serxwebûna xwe bi dest xistine. Di 1ê gulana sala 1979an de, ji bo naskirina statuya siyasî ya ku di guhertinê de bû, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê destûra bingehîn a giravên Marshallê û damezrandina hikûmeta Komara Giravên Marshallê nas kiriye. Foruma pasîfîka başûr di sala 1971ê de hatiye damezrandin û di sala 2000an de bûye foruma giravên Pasîfîkê.<ref>{{Cite web |url=http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |sernav=Chapter V – Affairs in the Western Pacific |roja-gihiştinê=2026-09-24 |archive-date=2014-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203074454/http://static.awm.gov.au/images/collection/pdf/RCDIG1070027--1-.PDF |url-status=bot: unknown}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Puncakjaya.jpg|thumb|Dîmenek ji Puncak Jaya / Pyramid Carstensz ku bilindeya herî bilind ê Okyanûsyayê ye]] Li gorî modela çar jêrherêmî, giravên Okyanûsyayê li rojava heya Gîneya Nû, li bakurê rojavayê giravên Bonînê, li bakurê rojava heya giravên Hawaiîyê, li rojhilat heya girava Paskalyayê û girava Sala y Gómez û li başûr jî heya girava Macquarie dirêj û berfireh bûye. Li gorî piraniya pênaseyên Okyanûsyayê, erdên Pasîfîk a Taywan, giravên Rîûkyû, û arşîpela japonî ku hemî li ser sinorên Asyayê ne û her weha giravên Aleutian û giravên din ku giravên Alaska an giravên Kanadayê ne li derveyê Okyanûsyayê mane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Concise Dictionary of World Place Names |paşnav=Everett-Heath |pêşnav=John |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-12-07 |isbn=978-0-19-255646-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=qgJCDwAAQBAJ&dq=%22generally+accepted%22+oceania+excluded+japan&pg=PT1171}}</ref> Li derdora xwe, giravên Okyanûsyayê 28 pile li bakur heta giravên Bonînê li Nîvkada Bakur û 55 pile li başûr heta girava Macquarie li Nîvkada Başûr belav bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Foreign Bodies: Oceania and the Science of Race 1750-1940 |weşanger=ANU Press |tarîx=2008 |isbn=978-1-921536-00-7 |cih=Erscheinungsort nicht ermittelbar |paşnavê-edîtor=Douglas |pêşnavê-edîtor=Bronwen |paşnavê-edîtor2=Ballard |pêşnavê-edîtor2=Chris}}</ref> Di heman demê de giravên Okyanûsyayê bi çar cureyên bingehîn ên wekê giravên parzemînî, giravên bilind, refên koralî û platformên koralî yên bilindbûyî hatiye kategorîzekirin. Giravên bilind ên xwedî eslê xwe yê volkanîk in ku li gelek ji wan volkanên çalak hene. Her wiha di nav van giravan de Bougainville, Hawaîî û giravên Solomonê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of islands |url=https://archive.org/details/encyclopediaofis0000unse_k5w8 |weşanger=University of California Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-520-25649-1 |cih=Berkeley |paşnavê-edîtor=Gillespie |pêşnavê-edîtor=Rosemary G. |series=Encyclopedias of the natural world |paşnavê-edîtor2=Clague |pêşnavê-edîtor2=D. A.}}</ref> Okyanûsya yek ji heşt herêmên biyoerdnîgarî yên bejahiyê ye ku pêkhateyên sereke yên ekolojîk ên gerstêrkê pêk anîne. Têkildarî van têgehan, "Okyanûsyaya Nêzîk" (Near Oceania) heye ku ew beşeke ji Melanezyaya Giravî ya rojavayî ye û bi deh hezaran salan e mirov lê dijîn û her wiha "Okyanûsyaya Dûr" (Remote Oceania) heye ku mirov di demeke nêzîktir de li vir bi cih bûne. Herçend piraniya giravên Okyanusyayê li Pasîfîka Başûr cih digirin jî, hinek ji giravan ne tenê bi Okyanûsa Pasîfîkê ve sinordar in; wekê mînak girava Kangaroo û giravên Ashmore û Cartier bi rêzê ve li Okyanûsa Başûr û Okyanûsa Hindî ne û peravên rojavayî yên Tazmanyayê jî li hemberê [[Okyanûsa Başûr]] in.<ref>{{Cite book |sernav=Ben Finney, The Other One-Third of the Globe, Journal of World History, Vol. 5, No. 2, Fall, 1994.}}</ref> Refên koralî yên Pasîfîka Başûr pêkhateyên nizm in ku li ser herikên lavên bazaltî, di bin rûyê okyanûsê de, çêbûne. Yek ji wan ên herî berbiçav "Great Barrier Reef" (Refa Asteng a Mezin) e ku li ber peravên bakurê rojhilê Awistralyayê ye û ji zincîreyeke perçeyên refan pêk hatiye. Cureyekî din ê giravên ku ji koralan pêk hatine, platforma koralî ya bilindbûyî ye ku ev cure bi gelemperî hinekî ji giravên koralî yên nizm mezintir e. Mînakên vê yekê giravên Banaba (ku berê wekê Ocean Island hatiye naskirin) û Makatea ne ku di koma giravên Tuamotu ya Polîneziya Fransî de cih digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/science/coral-island |sernav=Coral island {{!}} Geology, Ecology & Formation {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-09-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/ra/pacific/places/country/nauru.htm |sernav=Charting the Pacific - Places |malper=www.abc.net.au |roja-gihiştinê=2026-09-25}}</ref> === Herêm === [[Wêne:"Political Oceania" CIA World Factbook.jpg|thumb|Nexşeya Okyanûsyayê ku ji aliyê CIA World Factbookê ve hatiye çêkirin]] Mîkronezya li bakurê xêza rojbendê ye û li rojavayê xêza navneteweyî ya dîrokê cih digire û giravên Maryanayê li bakurê rojava, giravên Karolînê li navendê, giravên Marshallê li rojava û giravên Kîrîbatiyê li başûrê rojhilat cih digirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Academic American Encyclopedia |weşanger=Grolier Incorporated |tarîx=1998 |isbn=978-0-7172-2068-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=cF8NAQAAMAAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Pacific Islands: An Encyclopedia |paşnav=Lal |pêşnav=Brij V. |weşanger=University of Hawaii Press |tarîx=2000-01-01 |isbn=978-0-8248-2265-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=T5pPpJl8E5wC&pg=PA63 |paşnav2=Fortune |pêşnav2=Kate}}</ref> Melanezya li başûrê rojava cih digire ku Gîneya Nû jî di nav xwe de digire; ev girav piştî Grînlendayê duyem girava herî mezin a cîhanê ye û bi awayekê berbiçav di nav giravên Pasîfîkê de girava herî mezin e. Komên din ên sereke yên Melanezyayê, ji bakur ber bi başûr ve, ev in: arşîpela Bismarckê, giravên Solomonê, giravên Santa Cruzê, [[Vanûatû]], Fîjî û [[Kaledonyaya Nû]] ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania |paşnav=West |pêşnav=Barbara A. |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2010-05-19 |isbn=978-1-4381-1913-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&pg=PA521}}</ref> Polînezya ku ji Hawaîî ya li bakur heta Zelanda Nû ya li başûr dirêj dibe, her wiha Tûvalû, Tokelaû, Samoa, Tonga û giravên Kermadecê li rojava; Giravên Cookê, giravên Society û giravên Australê li navendê û giravên Marquesas, Tuamotu, giravên Mangareva û girava Easterê li rojhilat vedigire nav xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Pacific Neighbors: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia |paşnav=Dunford |pêşnav=Betty |weşanger=Bess Press |tarîx=1996 |isbn=978-1-57306-022-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3n2z7E1zH3MC |paşnav2=Ridgell |pêşnav2=Reilly}}</ref> Awistralasya ji Awistralya, Zelandaya Nû û giravên cîran ên li [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîkê]] pêk hatiye. Herêma Awistralasya, ligel Hindistanê, li ser plaqeya hind-awistralyayî cih digire û beşeke mezin a vê plakayê pêk aniye (bi taybetî beşa başûr). Di heman demê de ev herêm li rojava bi [[Okyanûsa Hindî]] û li başûr jî bi Okyanûsa Başûr hatiye dorpêçkirin.<ref>{{Cite book |sernav=Douglas, Bronwen (2014). Science, Voyages, and Encounters in Oceania, 1511–1850. Palgrave Macmillan. p. 6.}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire des navigations aux terres Australes. Contenant ce que l'on sçait des moeurs & des productions des contrées découvertes jusqu'à ce jour; & où il est traité de l'utilité d'y faire de plus amples découvertes, & des moyens d'y former un établissement: no. 1bl]513[-1]2 p., 7 cartes dépl. h. t. par G. de La Haye d'après Robert de Vaugondy |paşnav=Brosses |pêşnav=Charles de |weşanger=chez Durand |tarîx=1756 |ziman=fr |url=https://books.google.com/books?id=o3x_MaYZVJQC}}</ref> === Jeolojî === Plaqeya Pasîfîkê ku piraniya Okyanûsyayê pêk aniye, plaqeyeke tektonîk a okyanûsî ye ku li bin Okyanûsa Pasîfîkê cih digire. Bi rûbereke 103 milyon kîlometreyên çargoşe ev plaqeya tektonîk a herî mezin e. Di nava vê plaqeê de xaleke germ a hundirîn heye ku Giravên Hawaîî yê çêkiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ees1.lanl.gov/Wohletz/SFT-Tectonics.htm |sernav=SFT--Tectonic plates |malper=www.ees1.lanl.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130217002443/http://www.ees1.lanl.gov/Wohletz/SFT-Tectonics.htm |roja-arşîvê=2013-02-17 |url-status=dead}}</ref> Plaqe hema hema bi temamî ji qalikeke okyanûsî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Plate Tectonics: Continental Drift and Mountain Building |paşnav=Frisch |pêşnav=Wolfgang |weşanger=Springer Science & Business Media |tarîx=2010-11-02 |isbn=978-3-540-76504-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vx1oiTMOTRcC&pg=PA11 |paşnav2=Meschede |pêşnav2=Martin |paşnav3=Blakey |pêşnav3=Ronald C.}}</ref> Endamê herî kevin ê ku bi rêya çerxa tektonîka plaqeyan winda dibe, çêbûneke serdema Kretaseya destpêkê ye (beriya 145 heta 137 milyon sal berê). Awistralya berî 45 heta 40 milyon salan bûye beşek ji plaqeya Hindistan-Awistralyayê û niha ev pêvajo ber bi veqetandina ji nû ve ve diçe ku tê de plaqeya Awistralyayê bi Okyanûsyayê ve têkildar e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-09-27 |doi=10.1080/08120099.2012.708360|sernav=Okyanûsya}}</ref> Plaqeya li ser rûyê erdê girseya axê ya herî nizm, herî deşt û herî kevn e û xwediyê dîrokeke jeolojîk ev û bi kêmî aram e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Shaping a nation: a geology of Australia |weşanger=Geoscience Australia and ANU E-Press |tarîx=2012 |isbn=978-1-922103-43-7 |cih=Canberra |paşnavê-edîtor=Blewett |pêşnavê-edîtor=Richard |paşnavê-edîtor2=Geoscience Australia}}</ref> Hêzên jeolojîk, wekê bilindbûna tektonîk a zincîreyên çiyayan an jî lihevketina plaqeyên tektonîk, bi giranî di qonaxên destpêka dîroka Awistralyayê (dema ku ew hê beşek ji Gondwanayê bû) de pêk hatine. Awistralya li nîvê plaqeya tektonîk cih digire, carinan erdhejên bi mezinahiya navîn lê çêdibin û di roja îro de ti çalakiya volkanîk a çalak lê tune ye (lê hin volkanên li başûrê rojhilatê Awistralyayê di nava 10.000 salên dawî de teqiyane).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.australiangeographic.com.au/journal/land-of-earthquakes-and-volcanoes.htm |sernav=Land of earthquakes and volcanoes? - Australian Geographic |malper=www.australiangeographic.com.au |roja-gihiştinê=2026-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100306150520/http://www.australiangeographic.com.au/journal/land-of-earthquakes-and-volcanoes.htm |roja-arşîvê=2010-03-06 |url-status=dead}}</ref> Jeolojiya Zelandaya Nû bi çalakiyên xwe yên volkanîk, erdhej û deverên [[jeotermal]] hatiye naskirin; ev yek jî encama cihgirtina wê ya li ser sînorê pleqaya Awistralyayê û pleqaya Pasîfîkê ye. Beşeke mezin ji zinarên bingehîn ên Nû Zelandayê, ligel Amerîkaya Başûr, Afrîka, Madagaskar, Hindistan, Antarktîka û Awistralyayê, berê beşek ji superparzemîna Gondwanayê bûn. Ew zinarên ku niha parzemîna Zealandiyayê pêk tînin, di navbera Awistralyaya Rojhilat û Antarktîkaya Rojava de bi cih bibûn.<ref>{{Jêder |sernav=Gondwana |url=http://www.teara.govt.nz:80/EarthSeaAndSky/Geology/GeologyOverview/3/ENZ-Resources/Standard/1/en |roja-gihiştinê=2026-09-27 |kesên-din=GNS Science |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090715071623/http://www.teara.govt.nz/EarthSeaAndSky/Geology/GeologyOverview/3/ENZ-Resources/Standard/1/en |roja-arşîvê=2009-07-15 |url-status=dead}}</ref> Parçeyê parzemînî ya [[Gondwana|Gondwanayê]] ku Awistralya û Zelandaya Nû di nav xwe de girtibû, di dawiya serdema Kretaseyê de (berê 95–90 milyon salan) ji beşa mayî ya Gondwanayê dabeş bûye. Her çend dibe ku tenê deryayên kêmkûr Zelandiya û Awistralya li bakur ji hev dabeş kiribe jî, berê 75 milyon salan, Zelandiya bi giranî ji Awistralya û [[Antarktîka|Antarktîkayê]] dabeş bibû. Paşê, Deryaya Tasmanê û beşek ji Zelandiyayê bi Awistralyayê re bûn yek û plaqeya Awistralyayê pêk anîne (berî 40 milyon salan) û sinorê plaqeyeke nû di navbera plaqeya Awistralyayê û plaqeya Pasîfîkê de çêbûye. Piraniya giravên Okyanûsa Pasîfîkê giravên bilind (giravên volkanîk) in ku wekê girava Easterê, Samoaya Amerîkî û [[Fîcî|Fîjiyê]] têne zanîn ku xwediyê bilindeyên heta 1300 metreyî ne û rasterast ji peravê bilind bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/fiji/ |sernav=Fiji - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210827055140/https://www.cia.gov/the |roja-arşîvê=2021-08-27 |url-status=dead}}</ref> Giravên bakurê rojavayê Hawaîî yê bi qasî 7 heta 30 milyon sal berê, wekê volkanên mertalî li ser heman xala germ a volkanîkî pêk hatine; heman xala germ ku çiyayên bin-avî yên Emperor (li bakur) û giravên sereke yên Hawaîîyê (li başûr) jî çêkirine.<ref>{{Cite book |sernav=Clague, D.A. and Dalrymple, G.B. (1989) Tectonics, geochronology, and origin of the Hawaiian-Emperor Chain in Winterer, E.L. et al. (editors) (1989) The Eastern Pacific Ocean and Hawaii, Boulder, Geological Society of America.}}</ref> Çiyayê herî bilind ê Hawaîîyê, Mauna Kea bi qasê 4.205 metre ji asta navîn a deryayê bilind e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hvo.wr.usgs.gov/volcanoes/maunakea/ |sernav=Mauna Kea Volcano, Hawaiʻi |malper=hvo.wr.usgs.gov |roja-gihiştinê=2026-09-27 |paşnav=HVO, Hawaiian Volcano Observatory |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061021204300/http://hvo.wr.usgs.gov/volcanoes/maunakea/ |roja-arşîvê=2006-10-21 |url-status=dead}}</ref> === Flora === [[Wêne:Countryside Kaikoura, New Zealand.JPG|thumb|Dîmenek ji devereke gundewarê Zelendaya Nû]] Di warê jîngehê de Awistralya welatê herî cihêreng ê Okyanûsyayê ye ku li bakurê rojhilat daristanên baranê yên tropîkal, li başûrê rojhilat, başûrê rojava û rojhilat zincîreyên çiyayan û li navenda Awistralya jî çol hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://environment.gov.au/parks/national-landscapes/index.html |sernav=Parks Australia - Australia's National Landscapes |malper=environment.gov.au |roja-gihiştinê=2026-09-27 |ziman=en |paşnav=Australia |pêşnav=Parks}}</ref> Çol an jî axa nîv-hişk a ku bi gelemperî wekê "outback" hatiye naskirin, beşeke herî mezin a axê pêk aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australia |paşnav=Löffler |pêşnav=E. |weşanger=Hutchinson Australia |tarîx=1977 |isbn=978-0-09-130460-7 |cih=Richmond, Vic |paşnav2=Rose |pêşnav2=Arthur James |paşnav3=Warner |pêşnav3=Denis}}</ref> Bilindahiyên peravê û kembereke çîmenzaran a cureya "Brigalow" di navbera perav û çiyayan de cih digirin lê li aliyê hundirîn ê zincîreya çiyayî ya dabeşkar (Great Dividing Range), qadên berfireh ên çîmenzaran hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Seabrook |pêşnav=Leonie |paşnav2=McAlpine |pêşnav2=Clive |paşnav3=Fensham |pêşnav3=Rod |tarîx=2006-11-28 |sernav=Cattle, crops and clearing: Regional drivers of landscape change in the Brigalow Belt, Queensland, Australia, 1840–2004 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0169204606000065 |kovar=Landscape and Urban Planning |cild=78 |hejmar=4 |rr=373–385 |doi=10.1016/j.landurbplan.2005.11.007 |issn=0169-2046}}</ref> Xala herî bakur a peravê rojhilat, nîvgirava pozikê Yorkê ye ku bi daristanên baranê yên tropîkal hatiye nixumandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0705/ |sernav=Northeastern Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0707/ |sernav=Northeastern Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/aa0802/ |sernav=Eastern central Australia {{!}} Ecoregions {{!}} WWF |malper=ecoregions.worldwildlife.org |roja-gihiştinê=2026-09-27}}</ref> Taybetmendiyên berbiçav ên floraya Awistralyayê adaptasyonên li hember hişkbûn û agir in ku skleromorfî û serotînî di nav de ne. Ev adaptasyon di cureyên ji malbatên mezin û navdar Proteaceae (Banksia), Myrtaceae (Oucalyptus - darên gomê) û Fabaceae (Acacia - wattle) de gelemperî ne. Floraya Fîjî, giravên Solomon, Vanûatû û Kaledonyaya Nû xwedî daristanên hişk ên tropîkal in, bi nebatan tropîkal ku darên palmiyeyê jî di nav de ne, Premna protrusa, Psydrax odorata, Gyrocarpus americanus û Derris trifoliata di nav nebatên herêmê de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tropical rainforest |paşnav=Newman |pêşnav=Arnold |weşanger=Checkmark |tarîx=2002 |isbn=978-0-8160-3973-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/tropicalrainfore00newm_0}}</ref> Erdnîgariya Zelendaya Nû ji kendavên kûr û teng (fjord) ên li başûrê rojava heta peravên tropîkal ên li bakurê dûr diguhere. Girava Başûr bi giranî ji aliyê çiyayên Alpên Başûr ve hatiye dorpêçkirin. Li Girava Başûr 18 bilindeyên ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetir e, hene. Hemî bilindeyên ku bilindahiya wan ji 2.900 metreyan zêdetir e, dikevin nava zincîreya Alpên Başûr. Ev zincîre wekê stûna piştê ya Girava Başûr hatiye hesibandin û bilindeya herî bilind ê zincîreyê jî Aoraki/Mount Cook e ku bilindahiya wê digihîje 3.754 metreyan. Her çend bi gelemperî pir bi hêz nebin jî erdhej li wir gelemperî ne û salane bi navînî 3.000 erdhej çêdibin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Heinemann New Zealand atlas |weşanger=Heinemann Reed |tarîx=1990 |isbn=978-0-7900-0187-6 |çap=Reprint |cih=Birkenhead, Auckland |paşnavê-edîtor=MacKenzie |pêşnavê-edîtor=D. W.}}</ref> Cûrbecûriyeke mezin a darên xwemalî heye ku xwe li gorî hemî mîkroklîmayên cihêreng ên Zelendaya Nû guncandine.<ref>{{Cite book |sernav=NZPCN (2006). New Zealand indigenous vascular plant checklist. ISBN 0-473-11306-6. Written by Peter de Lange, John W.D. Sawyer, and J.R. Rolfe.}}</ref> Ji ber ku tê texmînkirin toz kirina wê yê xwezayî nemaye û winda bûye, li Hawaîîyê pêwîst e ku riwekeke xwemalî ya bi navê ''Brighamia'' niha bi destan were toz kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www3.ctahr.hawaii.edu/hawnprop/plants/bri-insi.htm |sernav=Brighamia insignis (Alula) |malper=www3.ctahr.hawaii.edu |roja-gihiştinê=2026-09-28}}</ref> Du cureyên Brighamiaya bi navê B. rockii û B. insignis di xwezayê de bi qasê 120 şitilên takekesî têne nûnertîkirin. Ji bo misogerkirina çêbûna tovên van nebatan, biyolog bi karanîna werîsan ji zinarên bilindahiya wan digihîje 910 metreyan dadikevin xwarê da ku tozên kulîlkan (polen) bi firçeyekê bidin ser stîgmayên wan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Forgotten Pollinators |paşnav=Buchmann |pêşnav=Stephen L. |weşanger=Island Press |tarîx=2012-06-22 |isbn=978-1-59726-908-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=YWTZs5fSqb8C&pg=PA133 |paşnav2=Nabhan |pêşnav2=Gary Paul}}</ref> Rûbera daristanên seretayî ya li Okyanûsyayê di navbera salên 1990 û 2000an de salane bi rêjeya 17.000 hektaran, di navbera salên 2000 û 2015an de salane bi rêjeya 25.600 hektaran û di navbera salên 2015 û 2025an de jî salane bi rêjeya 20.200 hektaran kêm bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Global Forest Resources Assessment 2025 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2025 |isbn=978-92-5-140082-1 |ziman=English |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cd6709en |doi=10.4060/cd6709en}}</ref> === Fauna === [[Wêne:Norfolk Robin (Petroica multicolor) in the Norfolk Island.jpg|thumb|Dîmenek ji çûka robîna Pasîfîkê ku li giravên başûrê rojavayê Pasîfîkê dijî]] Çûka Şahmasîgirê Pasîfîkê li giravên Pasîfîkê tê dîtin, her weha bilbilê ziksorik,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BirdLife International (BirdLife International) |tarîx=2016-10-01 |sernav=IUCN Red List of Threatened Species: Pycnonotus cafer |url=https://www.iucnredlist.org/species/22712695/94343459 |kovar=IUCN Red List of Threatened Species}}</ref> reşîleka polînezyayî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A field guide to the birds of Hawaii and the tropical Pacific |url=https://archive.org/details/fieldguidetobird0000prat |paşnav=Pratt |pêşnav=H. Douglas |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1987 |isbn=978-0-691-25776-1 |cih=Princeton, N.J |paşnav2=Bruner |pêşnav2=Phillip L. |paşnav3=Berrett |pêşnav3=Delwyn G.}}</ref> başokê qehweyî,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.birdsinbackyards.net/species/Accipiter-fasciatus |sernav=Brown Goshawk {{!}} BIRDS in BACKYARDS |malper=www.birdsinbackyards.net |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en}}</ref> pelistanga Pasîfîkê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Swallows & martins |paşnav=Angela K. Turner |weşanger=Houghton Mifflin |tarîx=1989 |isbn=978-0-395-51174-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/swallowsmartinsi00turn}}</ref> û kardînala mîzomela û cûreyên din ên çûk û teyran hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=IUCN |tarîx=2016-10-01 |sernav=Myzomela cardinalis: BirdLife International: The IUCN Red List of Threatened Species 2017: e.T22703868A118657750 |url=https://www.iucnredlist.org/species/22703868/118657750 |kovar=iucnredlist.org |ziman=en |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T22703868A118657750.en}}</ref> Di nav wan çûkên ku li Pitcairnê zêde dibin de, ternê perî (fairy tern), nodiyê asayî (common noddy) û çûkê tropîk ê dûv-sor (red-tailed tropicbird) hene. Bilbilê qamîşê ya Pitcairnê ku cureyeke taybet a girava Pitcairnê ye, di sala 2008an de li lîsteya cureyên di bin xetereya tunebûnê de hatiye zêdekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=BirdLife International (BirdLife International) |tarîx=2016-10-01 |sernav=IUCN Red List of Threatened Species: Acrocephalus vaughani |url=https://www.iucnredlist.org/species/22714832/94429444 |kovar=IUCN Red List of Threatened Species}}</ref> Qireqa Hawaîîyê cureyekî resen ê Hawaîîyê ye ku ji sala 2002an vir ve li xwezayê nemaye û nifşê wê li wir qediya ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://nationalzoo.si.edu/publications/zoogoer/1995/1/hawaiisforestbirds.cfm |sernav=Hawaii's Forest Birds Sing the Blues - National Zoo{{!}} FONZ |malper=nationalzoo.si.edu |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070318100849/http://nationalzoo.si.edu/publications/zoogoer/1995/1/hawaiisforestbirds.cfm |roja-arşîvê=2007-03-18 |url-status=dead}}</ref> Marê darê yê qehweyî (brown tree snake) li peravên bakur û rojhilatê Awistralyayê, Papua Gîneya Nû, Guam û giravên Solomonê cureyekî resen e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.invasivespeciesinfo.gov/species-type |sernav=What are Species Profiles? {{!}} National Invasive Species Information Center |malper=www.invasivespeciesinfo.gov |roja-gihiştinê=2026-09-28}}</ref> Çûkên bihuştê, çûkên hingivxwar (honeyeaters), darhilkişên Awistralyayê (Australasian treecreeper), robinên Awistralyayê (Australasian robin), çûka şahmasîgir (kingfishers), çûkên qesab (butcherbirds) û çûkên hêlînçêker (bowerbirds) cureyên resen ên Awistralya, Gîneya Nû û giravên nêzîkê wan in.<ref>{{Cite book |sernav=Christidis, L., Boles, W., 2008. Systematics and Taxonomy of Australian birds, Co}}</ref><ref>{{Cite book |sernav=Steadman. 2006. Extinction & biogeography of tropical Pacific birds}}</ref> Taybetmendiyeke bêhempa ya faunaya Awistralyayê, hejmara kêm a şîrderên placentayî yên xwemalî û serdestiya marsupialan e ku komeke şîrderan têjikên xwe di kîsekî de mezin dikin ku di nav wan de makropod, possum û dasyuromorf hene. Çûkên bi deng ên Awistralyayê ku wekê çûkên stranbêj an jî çûkên rûniştî jî têne zanîn, di nav wan de çûkê darikan, koma qijikan, çûkên niqûlşûjin, qiraşek, pardalot û çûkên lîrê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldbirdnames.org/bow/rollers/ |sernav=Rollers, ground rollers, kingfishers – IOC World Bird List |malper=www.worldbirdnames.org |roja-gihiştinê=2026-09-28}}</ref> Cureyên sereke yên çûkan li welêt ev in: qireka awistralyayî, qelareşka awistralyayî, kurrawonga rengdubeş (pied currawong), kevokên kulavkdar û kûkaburraya bikenok in.<ref>{{Cite book |sernav=Egerton, L. ed. 2005. Encyclopedia of Australian wildlife. Reader's Digest}}</ref> Koala, emu, platîpus û kangurû ajalên neteweyî yên Awistralyayê ne<ref>{{Jêder-malper |url=http://dfat.gov.au/about-australia/land-its-people/Pages/australias-national-symbols.aspx |sernav=Australia's National Symbols |malper=dfat.gov.au |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en-us}}</ref> û şeytanê Tazmanyayê jî yek ji heywanên navdar ên welêt e.<ref>{{Cite web |url=http://www.tassiedevil.com.au/tasdevil.nsf/downloads/D595436FECB69A66CA2576ED0083D3F6/$file/DevilNews_June_2008.pdf |sernav=Welcome |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110217185140/http://www.tassiedevil.com.au/tasdevil.nsf/downloads/D595436FECB69A66CA2576ED0083D3F6/$file/DevilNews_June_2008.pdf |roja-gihiştinê=2026-09-28 |roja-arşîvê=2011-02-17 |url-status=dead}}</ref> Goanna keskemareke nêçîrvan e ku cûreyeke xwemalî ya parzemîna Awistralyayê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australia's dangerous Creatures: Understand. Identify. Avoid. Survive |paşnav=Underhill |pêşnav=David |weşanger=Reader's Digest |tarîx=1990 |isbn=978-0-86438-018-0 |çap=First Edition, Second Revise |cih=Sydney}}</ref> Çûkên Zelanda Nû veguherîbûn avîfaûneyekê ku hejmareke mezin ji cureyên endemîk di nav xwe de digirt. Wekê arşîpelageke giravî, Zelanda Nû cûrbecûr çûkan kom kiriye û dema ku kaptan James Cook di salên 1770an de gihîşt wir, wî dîtiye ku dengê çûkan gelek bilind û zêde ye. Ev tevlêhevbûn cureyên bi biyolojiya neasayî vedihewîne ku di nav de teyrê kākāpōyê heye ku tekane tûtî ya bêfirîn e ku cureyeke şevînî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trewick |pêşnav=Steven A. |paşnav2=Gibb |pêşnav2=Gillian C. |tarîx=2010-04-01 |sernav=Vicars, tramps and assembly of the New Zealand avifauna: a review of molecular phylogenetic evidence |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1474-919X.2010.01018.x |kovar=Ibis |ziman=en |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |cild=152 |hejmar=2 |rr=226–253 |doi=10.1111/j.1474-919X.2010.01018.x |issn=1474-919X}}</ref> Di heman demê de gelek cureyên çûkan hene ku dişibin cûreyên deverên bejahî yên cîran.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.australasianscience.com.au/article/issue-september-2011/vicars-vagrants.html |sernav=Vicars & Vagrants {{!}} Australasian Science Magazine |malper=www.australasianscience.com.au |roja-gihiştinê=2026-09-28 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221114035634/https://www.australasianscience.com.au/article/issue-september-2011/vicars-vagrants.html |roja-arşîvê=2022-11-14 |url-status=dead}}</ref> Çend cureyên çûkan ên ku li Zelanda Nû naskirîtir û cihêreng in, kiwi, kea, takahē, kākāpō, mohua, tūî û bellbird in. Tûatara reptilek çûkeke navdar e ku li Zelandaya Nû cûreyeke endemîk e. Awistralya, Zelandaya Nû, Gîneya Nû, Wallacea û giravên Okyanûsa Pasîfîk bi hev re xwediyê ji %42ê cureyên tûtî yên cîhanê ne ku tevê nîvê hemî tûtî yên di bin xetereya krîtîk de ne ku gelek ji wan li herêmê endemîk in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olah |pêşnav=George |paşnav2=Theuerkauf |pêşnav2=Jörn |paşnav3=Legault |pêşnav3=Andrew |paşnav4=Gula |pêşnav4=Roman |paşnav5=Stein |pêşnav5=John |paşnav6=Butchart |pêşnav6=Stuart |paşnav7=O’Brien |pêşnav7=Mark |paşnav8=Heinsohn |pêşnav8=Robert |tarîx=2018-01-02 |sernav=Parrots of Oceania – a comparative study of extinction risk |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/01584197.2017.1410066 |kovar=Emu - Austral Ornithology |weşanger=Taylor & Francis |cild=118 |hejmar=1 |rr=94–112 |doi=10.1080/01584197.2017.1410066 |issn=0158-4197}}</ref> === Avhewa === Giravên Pasîfîkê xwedî avhewayeke daristanên barana tropîkal û savanayên tropîkal e. Ev avhewa li pasîfîka tropîkal û subtropîkal, Osîlasyona Başûr a El Nino (ENSO) bandorê li şert û mercên hewayê kiriye.<ref>{{Cite web |url=http://www.cpc.ncep.noaa.gov/products/analysis_monitoring/lanina/enso_evolution-status-fcsts-web.pdf |sernav=ENSO: Recent Evolution, Current Status and Predictions}}</ref> Li Pasîfîka Rojava ya tropîkal, mûson û demsala şil a bi wê re di mehên havînê de bi bayên hişk ên zivistanê re berevajî ne ku ji bejahiya Asyayê li ser okyanûsê difirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?p=1&query=monsoon&submit=Search |sernav=AMS Glossary |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-10-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080322122025/http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?p=1&query=monsoon&submit=Search |roja-arşîvê=2008-03-22 |url-status=bot: unknown}}</ref> Meha mijdar tenê ew meh e ku hemî hewzên sîklonên tropîkal tê de çalak in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aoml.noaa.gov/hrd-faq/ |sernav=Hurricane FAQ - NOAA/AOML |malper=NOAA's Atlantic Oceanographic and Meteorological Laboratory |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-US}}</ref> Her çend li quncikên peravên başûr avhewayeke nerm heye ku wekê avhewaya okyanûsî û ya subtropîkal a şil li peravên rojhilat û avhewaya Deryaya Navîn li rojava tê zanîn, li başûrê rojavayê herêmê, li ser axa Awistralyayê, avhewa bi piranî avhewayeke çolî ye an jî nîvhişk e. Beşên bakurê welat xwediyê avhewayeke tropîkal in.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bom.gov.au/lam/climate/levelthree/ausclim/ausclim.html |sernav=BOM – Climate of Australia |malper=webarchive.nla.gov.au |roja-gihiştinê=2026-10-04 |urlya-arşîvê=https://webarchive.nla.gov.au/awa/20090317054300/http://pandora.nla.gov.au/pan/96122/20090317-1643/www.bom.gov.au/lam/climate/levelthree/ausclim/ausclim.html |roja-arşîvê=2009-03-17 |url-status=bot: unknown}}</ref> Li deverên bilind ên nêzîkî peravên rojhilat, li eyaletên wekê Viktorya, New South Wales, Tazmanya û li Herêma Paytexta Awistralyayê di mehên zivistanên salê de çend caran berf dibare.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Climates and weather explained |url=https://archive.org/details/climatesweathere0000lina |paşnav=Linacre |pêşnav=Edward |weşanger=Routledge |tarîx=1997 |isbn=978-0-415-12519-2 |cih=London ; New York |paşnav2=Geerts |pêşnav2=Bart}}</ref> Piraniya herêmên Zelandaya Nû dikevin nava zona (qad) avhewaya nerm a deryayî (li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen: Cfb) ku bi çar demsalên zelal û cûda hatine naskirin. Şert û mercên avhewayê diguherin ku ji rewşa pir şil û baranbar li Perava Rojava ya Girava Başûr bigire heya rewşa hema hema nîvhişk li Central Otago û ya nîvtropîkal li Northlandê diguhere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/natural-environment/page-3 |sernav=Climate {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://niwa.co.nz/climate-and-weather/mean-monthly-rainfall-mm |sernav=Mean monthly rainfall (mm) {{!}} Earth Sciences New Zealand {{!}} NIWA |malper=niwa.co.nz |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref> Li Girava Başûr û li deverên bilind ên Girava Bakurê Zelandaya Nû berf dibare. Li Girava Bakur, barîna berfê li asta deryayê gelek kêm û ku hinek caran berf dibare bibare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/australiaandthepacific/newzealand/8701481/Once-in-a-lifetime-snow-storm-hits-New-Zealand.html |sernav='Once in a lifetime' snow storm hits New Zealand {{!}} Ghostarchive |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-10-04 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/GGBw7 |roja-arşîvê=2022-01-09 |url-status=bot: unknown}}</ref> Her çend Hawaîî li herêma tropîkal be jî, li gorî pozîsyona xwe ya erdnîgarî û bilindahiya xwe ya ji asta deryayê li deverê gelek cureyên cûda yên avhewayê têne dîtin. Wek mînak li gorî dabeşkirina avhewayê ya Köppen, girava Hawaîî li ser rûbereke bi qasê 10.430 km² ku rûberekî biçûk e, malavaniya 4an ji wan 5 komên avhewayê yên sereke dike ku di nav de avhewayên tropîkal, hişk (arid), nerm û avhewaya cemserî hene. Giravên Hawaîîyê piraniya barîna xwe di mehên zivistanê de (ji meha cotmehê heta nîsanê) werdigirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lovebigisland.com/hawaii-blog/climate-zones-big-island/ |sernav=Big Island Climate Zones: The Real Count Is 8 of 13 |malper=Love Big Island |tarîx=2026-08-18 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-US}}</ref> Hinek giravên li bakurê rojavayê, wekê Guam, di demsala baranê de rastê bahozan tên.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.publicaffairs.noaa.gov/releases2000/apr00/noaa00r235.html |sernav=National Weather Service Dedicated Forecast Office in Typhoon Alley |malper=www.publicaffairs.noaa.gov |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref> Bilindtirîn germahiya ku li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin, li Oodnadatta ya Awistralyaya Başûr di 2ê çileya sala 1960an de û li Onslow ya Awistralyaya Rojava di 13ê çileya sala 2022an de pêk hatiye ku li her du cihan germahî gihîştiye 50,7 °C.<ref>{{Cite web |url=http://www.bom.gov.au/cgi-bin/climate/extremes/daily_extremes.cgi?period=%2Fcgi-bin%2Fclimate%2Fextremes%2Fdaily_extremes.cgi&climtab=tmax_high&area=aus&year=2013&mon=1&day=11 |sernav=Official records for Australia in January |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150923215953/http://www.bom.gov.au/cgi-bin/climate/extremes/daily_extremes.cgi?period=%2Fcgi-bin%2Fclimate%2Fextremes%2Fdaily_extremes.cgi&climtab=tmax_high&area=aus&year=2013&mon=1&day=11 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |roja-arşîvê=2015-09-23 |url-status=bot: unknown}}</ref> Kêmtirîn germahiya ku heta niha li Okyanûsyayê hatiye tomarkirin −25,6 °C bû ku di sala 1903an de li Ranfurly ya herêma Otago hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=NZ's temperature record hits new low - minus 25.6degC - National - NZ Herald News |url=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10737901 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |xebat=The New Zealand Herald}}</ref> Di heman demê de germahiyeke nizm a din jî bi asta −21,6 °C di sala 1995an de li Ophir a nêzîkê heman derê hatiye tomarkirin. Pohnpei, ku girêdayî Giravên Senyavin ên li Mîkronezyayê ye, cihê niştecîbûna herî şil (bi baran) ê Okyanûsyayê û yek ji cihên herî şil ên cîhanê ye ku li hinek deverên çiyayî, asta barîna salane derbasî 7.600 mm baran dibare.<ref>{{Cite web |url=http://www.weriguam.org/docs/reports/100.pdf |sernav=Rainfall Climatology for Pohnpei Islands, Federated States of Micronesia (PDF). Archived from the original (PDF) on 4 March 2016. Retrieved 21 July 2017. |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160304035749/http://www.weriguam.org/docs/reports/100.pdf |roja-gihiştinê=4 October 2026 |roja-arşîvê=4 March 2016 |url-status=bot: unknown}}</ref> Big Bog a li girava Maûî cihê herî şil e û li wir salane bi navînî 10.271 mm baran dibare.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Longman |pêşnav=Ryan J. |paşnav2=Giambelluca |pêşnav2=Thomas W. |paşnav3=Nullet |pêşnav3=Michael A. |paşnav4=Loope |pêşnav4=Lloyd L. |sernav=Climatology of Haleakalā |url=https://scholarspace.manoa.hawaii.edu/items/fc29669a-f539-4199-a2c6-de63887c0073 |ziman=en|kovar=scholarspace.manoa}}</ref> {{Gallery |title= Dabeşkirina keşûhewayê ya Köppen ji bo herêmên hilbijartî yên li Okyanûsyayê |width=220 |height=200 |align=center |Wêne:Australia Köppen.svg|Awistralya |Wêne:Hawaii Köppen.png|Hawaîî |Wêne:New Zealand Köppen.png|Zelandaya Nû |Wêne:New Guinea map of Köppen climate classification.svg|Papûa Gîneya Nû |Wêne:Oceania map of Köppen climate classification.svg|Awistralasya û giravên cîran}} == Polîtîka == === Awistralya === Awistralya monarşiyeke destûrî ya parlamenterî û federal e ku qiralî Keyaniya Yekbûyî li welat wekê qiralê Awistralyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.australiangeographic.com.au/history-culture/2010/08/how-australias-parliament-works/ |sernav=How Australia's parliament works |malper=Australian Geographic |tarîx=2010-08-11 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-US |paşnav=Staff |pêşnav=A. G.}}</ref> Rola qiral ji pozîsyona wî yê wekê monarşê welatên din ên Commonwealthê cuda ye. Nûnerê qiral li Awistralyayê di asta federal de parêzgerê giştî ye û di asta eyaletan de jî parêzgerên eyaletan e ku ew li gorî kevneşopiyê li ser bingeha şîreta wezîrên wî tevdigerin.<ref>{{Cite book |sernav=Davison, Hirst & Macintyre 1998, pp. 287–8}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gg.gov.au/governorgeneral/category.php?id=2 |sernav=Governor General of Australia ~ Governor-General's Role |malper=www.gg.gov.au |roja-gihiştinê=2026-10-04 |paşnav=Governor General of Australia}}</ref> Du komên siyasî yên sereke hene ku bi gelemperî hem li ser asta federal û hem jî li ser asta eyaletan hikûmetê ava dikin ku ev Partiya Karker a Awistralyayê û "Koalîsyon" ku ev yek komeke fermî ya Partiya Lîberal û hevkarê wê yê biçûktir e û Partiya Neteweyî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/news/elections/ |sernav=Elections |malper=www.abc.net.au |tarîx=2026-10-02 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-AU}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/news/elections/ |sernav=Elections |malper=www.abc.net.au |tarîx=2026-10-02 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-AU}}</ref> Di çanda siyasî ya Awistralyayê de, koalîsyon wekê hêzeke navendî ya rast û Partiya Karker jî wekê hêzeke navendî ya çep tê dîtin.<ref>{{Cite book |sernav=Fenna, Alan; Robbins, Jane; Summers, John (2013). Government Politics in Australia. London: Pearson Higher Education AU. p. 139. ISBN 978-1-4860-0138-5.}}</ref> Hêza parastina Awistralyayê, bi ferqeke mezin, hêza herî mezin ê leşkerî ya li Okyanûsyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.defence.gov.au/budget/05-06/dar/index.htm |sernav=Defence Annual Report 2005-06 |malper=www.defence.gov.au |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en |paşnav=c=AU;o=Australian Government;ou=Department of Defence;ou=Directorate of Statutory Reporting and Accountability}}</ref> === Zelandaya Nû === Her çiqas destûra Zelandaya Nû ne di belgeyeke yekbûyî de hatibe nivîsandin jî, Zelandaya Nû monarşiyeke destûrî ya bi demokrasiya parlementerî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gg.govt.nz/role/constofnz.htm |sernav=The Governor-General of New Zealand - Constitution of New Zealand |malper=www.gg.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://economist.com/countries/NewZealand/profile.cfm?folder=Profile-Political%20Forces |sernav=Economist.com {{!}} Country Briefings: New Zealand |malper=economist.com |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref> Qiralî Keyaniya Yekbûyî qiralê Zelandayê ye û serokê dewletê ye. Li welat parêzgerê giştî nûnerê qiral e ku ev parêzger li ser pêşniyara serokwezîr ji aliyê qiral ve têne erkdar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gg.govt.nz/office-governor-general |sernav=The Office of the Governor-General {{!}} The Governor-General of New Zealand |malper=gg.govt.nz |tarîx=2017-02-27 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref> Parlementoya Zelandaya Nû xwediyê desthilata qanûndanînê ye û ji qiral û meclîsa nûneran pêk tê. Divê hilbijartineke giştî ya parlementeriyê herî dereng sê sal piştî hilbijartina berê were lidarxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://fsi.fundforpeace.org/rankings-2016 |sernav=The Fragile States Index 2016 {{!}} The Fund for Peace |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-10-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170204213240/http://fsi.fundforpeace.org/rankings-2016 |roja-arşîvê=2017-02-04 |url-status=dead}}</ref> Zelandaya Nû wekê yek ji dewletên herî bi îstiqrar û xwedî rêveberiyeke baş a cîhanê hatiye naskirin ku xwedî zelaliya bilind a hikûmetê ye ku di nav welatên herî kêm gendelî lê tê dîtin de cih girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://fsi.fundforpeace.org/rankings-2016 |sernav=The Fragile States Index 2016 {{!}} The Fund for Peace |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-10-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170204213240/http://fsi.fundforpeace.org/rankings-2016 |roja-arşîvê=2017-02-04 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eiu.com/n/ |sernav=Global Insights & Market Intelligence |malper=Economist Intelligence Unit |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-GB}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.transparency.org/cpi2015 |sernav=Transparency International - The Global Anti-Corruption Coalition |malper=www.transparency.org |roja-gihiştinê=2026-10-04 |paşnav=e.V. |pêşnav=Transparency International}}</ref> === Giravên Pasîfîkê === Di siyaseta Samoayê de serokwezîrê Samoayê serokê hikûmetê ye. Destûra sala 1960î ku piştê bidestxistina serxwebûna ji Zelandaya Nû di sala 1962an de bi awayekê fermî kete meriyetê ku li ser bingeha şêwaza brîtanî ya demokrasiya parlementerî hatiye avakirin, lê di heman demê de jî bi awayekê hatiye guhertin ku li gorî kevneşopiyên Samoayê be. Hikûmeta neteweyî (malo) bi giştî kontrola meclîsa qanûndanînê dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/1842.htm |sernav=Samoa |malper=U.S. Department of State |roja-gihiştinê=2026-10-04}}</ref> Siyaseta Tongayê di çarçoveya monarşiyeke destûrî de dimeşe ku tê de qiralê Tongayê serokê dewletê ye. Fîjî xwediyê pergaleke pirpartî ye ku tê de serokwezîrê Fîjîyê serokatiya hikûmetê dike. Desthilata cîbicîkar ji aliyê hikûmetê ve tê meşandin. Desthilata qanûndanînê jî hem di destê hikûmetê û hem jî di destê Parlamentoya Fîjîyê de ye. Serokê dewleta Fîjîyê, serokkomar e. Di siyaseta Papua Gîneya Nû de, serokwezîr serokê hikûmetê ye û serokê dewletê jî qiralê Keyaniya Yekbûyî ye ku nûnertiya qiral parêzgarê giştî ye. Li Kîrîbatiyê ku xwediyê sîstemeke parlementerî ye, serokê Kîrîbatiyê hem serokê dewletê ye û hem jî serokê hikûmetê ye û welat xwediyê pergaleke pirpartî ye. Kaledonyaya Nû wekê beşeke neqetandî ya komara Fransayê dimîne ku welatiyên Kaledonyaya Nû welatiyên Fransayê ne. Di heman demê de Kaledonyaya Nû du nûneran dişîne Meclîsa Neteweyî ya Fransayê û du senatoran jî dişîne Senatoya Fransayê. Partiya Demokrat li Hawaîîyê serdest e. Wekê ku di destûra bingehîn a Hawaîîyê de hatiye diyarkirin, sê şaxên hikûmetê hene ku di nav de cîbicîkar, qanûndanîn û dadwerî hene. Di heman demê de parêzger ji aliyê tevahiya eyaletê ve tê hilbijartin. === Welatên serbixwe yên Okyanûsyayê === {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! '''Cih''' ! '''Welat''' ! '''Serbajar-Paytext''' ! width="80" | '''Rûerd <br /> (km²)''' ! width="80" | '''Gelhe <br />(sala 2002)''' ! '''Berbelavî <br /> pro km²''' |- | [[Wêne:LocationAU.svg|80px]] | align="left" | {{AUS}} <!-- Awistraliya --> | [[Canberra]] | align="right"| 7.686.850 | align="right"| 19.546.792 | align="right"| 2,5 |- | [[Wêne:LocationCookIslands.png|80px]] | align="left" | {{COK}} <!-- Giravên Cook --> | [[Avarua]] | align="right"| 240 | align="right"| 20.811 | align="right"| 87 |- | [[Wêne:LocationFiji.png|80px]] | align="left" | {{FJI}} <!-- Fîjî --> | [[Suva]] | align="right"| 18.270 | align="right"| 856.346 | align="right"| 47 |- | [[Wêne:Kiribati-Pos.png|80px]] | align="left" | {{KIR}} <!-- Kirîbatî --> | [[Tarawa ya başûr]] | align="right"| 811 | align="right"| 96.335 | align="right"| 119 |- | [[Wêne:Marshallinseln-Pos.png|80px]] | align="left" | {{MHL}} <!-- Giravên Marşal --> | [[Majuro]] | align="right"| 181 | align="right"| 73.630 | align="right"| 407 |- | [[Wêne:Mikronesien-Pos.png|80px]] | align="left" | {{FSM}} <!-- Mîkronezya --> | [[Palikir]] | align="right"| 702 | align="right"| 135.869 | align="right"| 194 |- | [[Wêne:Nauru-Pos.png|80px]] | align="left" | {{NRU}} <!-- Naûrû --> | [[Yaren (Distrikt)|Yaren]] | align="right"| 21 | align="right"| 12.329 | align="right"| 587 |- | [[Wêne:LocationNewZealand.png|80px]] | align="left" | {{NZL}} <!-- Zêlanda Nû --> | [[Wellington]] | align="right"| 268.680 | align="right"| 3.908.037 | align="right"| 16,4 |- | [[Wêne:LocationPalau.png|80px]] | align="left" | {{PLW}} <!-- Palau --> | [[Melekeok (bajar)|Melekeok]] | align="right"| 458 | align="right"| 19.409 | align="right"| 42 |- | [[Wêne:LocationPapuaNewGuinea.svg|80px]] | align="left" | {{PNG}} <!-- Papua Gîneya Nû --> | [[Port Moresby]] | align="right"| 462.840 | align="right"| 5.172.033 | align="right"| 11 |- | [[Wêne:Salomonen-Pos.png|80px]] | align="left" | {{SLB}} <!-- Giravên Salomon --> | [[Honiara]] | align="right"| 28.450 | align="right"| 494.786 | align="right"| 17 |- | [[Wêne:Samoa-Pos.png|80px]] | align="left" | {{WSM}} <!-- Samoa --> | [[Apia]] | align="right"| 2.944 | align="right"| 178.631 | align="right"| 61 |- | [[Wêne:Tonga-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TON}} <!-- Tonga --> | [[Nuku'alofa]] | align="right"| 748 | align="right"| 106.137 | align="right"| 142 |- | [[Wêne:Tuvalu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{TUV}} <!-- Tûvalû --> | [[Funafuti]] | align="right"| 26 | align="right"| 11.146 | align="right"| 429 |- | [[Wêne:Vanuatu-Pos.png|80px]] | align="left" | {{VUT}} <!-- Vanûatû --> | [[Port Vila]] | align="right"| 12.200 | align="right"| 196.178 | align="right"| 16 |} === Herêmên ne serbixwe === {| class="wikitable sortable" |- style="text-align: center;" bgcolor="#efefef" ! Welat ! Serbajar ! Rûerd <br /> (km²) ! width="80" | Gelhe <br />(sala 2002) ! width="80" | Berbelavî <br /> pro km² <!-- Hawaii ne herêmeke serbixwe ye, girêdayî DYA'yê ye |- | align="left" | {{US-HI}} (DYA) | [[Honolulu]] | align="right"| 28.311 | align="right"| 1.285.498 | align="right"| 45 --> |- | align="left" | {{ASM}} <!-- Samoaya Amerîkanî --> (DYA) | [[Pago Pago]] | align="right"| 199 | align="right"| 68.688 | align="right"| 345 |- | align="left" | {{GUM}} <!-- Guam --> (DYA) | [[Hagåtña]] | align="right"| 549 | align="right"| 160.796 | align="right"| 293 |- | align="left" | {{MNP}} <!-- Bakurê Marianan --> (DYA) | [[Saipan]] | align="right"| 477 | align="right"| 77.311 | align="right"| 162 |- | align="left" | {{TKL}} <!-- Tokelau --> (Zê.Nû.) | [[Fakaofo]] (Fale) | align="right"| 10 | align="right"| 1.431 | align="right"| 143 |- | align="left" | {{PYF}} <!-- Polînezyaya Fransî --> (Fr.) | [[Papeete]] | align="right"| 4.167 | align="right"| 257.847 | align="right"| 62 |- | align="left" | {{WLF}} <!-- Wallis û Futuna --> (Fr.) | [[Mata-Utu]] | align="right"| 274 | align="right"| 15.585 | align="right"| 57 |- | align="left" | {{NFK}} <!-- Giravên Norfolk --> (Aws.) | [[Kingston (Giravên Norfolk)|Kingston]] | align="right"| 35 | align="right"| 1.866 | align="right"| 53 <!-- Girava rojhilatê girêdayê Şîleyê ye |- | align="left" | [[Wêne:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|20px]] Girava rojhilatê (Chi) | [[Hanga Roa]] | align="right"| 164 | align="right"| 3.791 | align="right"| 23 --> |- | align="left" | {{NCL}} <!-- Kaledonyaya Nû --> (Fr.) | [[Nouméa]] | align="right"| 19.060 | align="right"| 207.858 | align="right"| 11 |- | align="left" | {{NIU}} <!-- Niue --> (Zê.Nû.) | [[Alofi (Niue)|Alofi]] | align="right"| 260 | align="right"| 2.134 | align="right"| 8,2 |- | align="left" | {{PCN}} <!-- Giravên Pitcairn --> (Brîtanya) | [[Adamstown (Giravên Pitcairn)|Adamstown]] | align="right"| 47 | align="right"| 47 | align="right"| 1,0 |} <!--- Tîmora rojhilatê hin caran tevlî Okyanûsyayê dikin, lê nîne ---> === Herêmên girêdayî dewletên derveyê Okyanûsyayê === * {{CHL}}: Girava rojhilatê (parêzgeheke Şîleyê) * {{FRA}}: [[Girava Clipperton|Clipperton]] (rasterast girêdayî Fransayê ye) * {{IDN}}: [[Papua (parêzgeh)|Papua]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzyayê) * {{IDN}}: [[Papua Barat]] (yek ji du parêzgehên Îndonêzya) * {{DYA}}: [[Hawaii]] (DYA) == Aborî == === Awistralasya === [[Wêne:Skylines of Sydney CBD seen from North Sydney, August 2022, 02 (cropped 2).jpg|thumb|Dîmenek ji Sîdneyê yek ji navendên darayî yên herêmê ye]] Awistralyayê mezintirîn û serdesttirîn aboriya herêmê ye û yek ji mezintirîn aboriya cîhanê ye. Awistralya û Zelandaya Nû tenê welatên serbixwe yên pir pêşketî ne li herêmê ye. Kaledonyaya Nû, Hawaîî û Polînezyaya Fransî jî pir pêşketî ne lê ne dewletên serwer in. GDPya serê kesî yê Awistralyayê ji aliyê hêza kirînê ve ji ya Keyaniya Yekbûyî, Kanada, Almanya û Fransayê bilindtir e. Zelandaya Nû jî yek ji aboriyên herî globalîzekirî yê herêmê ye û bi awayekê zêde bi bazirganiya navneteweyî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theguardian.com/news/datablog/2010/apr/30/credit-ratings-country-fitch-moodys-standard |sernav=Credit ratings: how Fitch, Moody's and S&P rate each country |malper=the Guardian |tarîx=2010-04-30 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en |paşnav=Rogers |pêşnav=Simon}}</ref> Borsaya Awistralyayê ku li bajarê Sîdneyê ye mezintirîn borsaya pişk û paran a li Awistralya û Pasîfîka Başûr e. Di sala 2012an de, Awistralya li gorî berhema navxweyî ya giştî ya nomînal, 12em mezintirîn aboriya neteweyî bû û li gorî berhema navxweyî ya giştî ku li gorî parîteya hêza kirînê hatiye sererastkirin jî, 19em mezintirîn aborî ya cîhanê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rba.gov.au/publications/smp/2013/nov/html/index.html |sernav=Statement on Monetary Policy-November 2013 |malper=www.rba.gov.au |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en |paşnav=corporateName=Reserve Bank of Australia}}</ref> [[Wêne:Night view of the lit city of Auckland from Northcote Point, Auckland - 0365.jpg|thumb|Dîmenek ji navçeya karsaziyê ya navendî ya Aucklandê ku di sala 2006an de hatiye wergirtin]] Li gorî lêkolîna Mercer a li ser kalîteya jiyanê, Sîdney di warê kalîteya jiyanê de li cîhanê di rêza dehem de cih girtiye û bi vê awayê dibe yek ji bajarên herî guncaw ê ji bo jiyanê.<ref>{{Cite web |url=http://www.mercer.com.au/newsroom/mercer-2014-quality-of-living-index.html |sernav=2014 Quality of Living Index |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140821050133/http://www.mercer.com.au/newsroom/mercer-2014-quality-of-living-index.html |roja-gihiştinê=2026-10-04 |roja-arşîvê=2014-08-21 |url-status=bot: unknown}}</ref> Ew ji aliyê GaWC ve wekê bajêr wekê "bajarê alfa ya Cîhanê" hatiye naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2010t.html |sernav=GaWC - The World According to GaWC 2010 |malper=www.lboro.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-10-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201201125203/https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2010t.html |roja-arşîvê=2020-12-01 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.mori-m-foundation.or.jp/english/research/project/6/pdf/GPCI2010_English.pdf |sernav=Global Power City Index 2010 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201020150104/http://www.mori-m-foundation.or.jp/english/research/project/6/pdf/GPCI2010_English.pdf |roja-gihiştinê=2026-10-04 |roja-arşîvê=2020-10-20 |url-status=dead}}</ref> Bajarê Melbourneyê jî ji bo jiyanê di lîsteya bajarên herî guncaw ên cîhanê de, di rêzeke bilind de cih girtiye û li herêma Asya-Pasîfîkê de navendeke darayî ya pêşeng e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kearney.com/about/locations/anz |sernav=Southeast Europe |malper=Kearney |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref> Piraniya xelkê Awistralyayê di sektorên tenduristî, firotina bi hûrgilî û perwerdeyê de kar dikin.<ref>{{Cite web |url=http://profile.id.com.au/australia/industries?BMID=50 |sernav=Industry sector of employment {{!}} Australia {{!}} Community profile |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170916114311/http://profile.id.com.au/australia/industries?BMID=50 |roja-gihiştinê=2026-10-04 |roja-arşîvê=2017-09-16 |url-status=bot: unknown}}</ref> Awistralya di warê hilberîna pîşesaziyê de li herêmê xwediyê pêgeha herî mezin e ku otomobîl, alavên elektrîkê, makîne û cil û bergên lixwe kirinê hildiberîne. === Zelandaya Nû === Aboriya Zelandaya Nû, li gorî pîvana hilberîna navxweyî ya giştî (GDP) ya nomînal, di rêza 53yem a cîhanê de ye û li gorî pîvana wekheviya hêza kirînê (PPP) jî di rêza 68em de cih digire. Auckland ku hêzeke mezin a aborî û çandî ya nîvkada başûr e, ji aliyê "tora lêkolîn a globalbûn û bajarîbûna cîhanê" ve wekê bajarekî cîhanî ya asta "beta+" hatiye diyarkirin. Auckland û Wellington pir caran di nav bajarên herî guncaw ên jiyan a cîhanê de cih digirin; bi taybetî Auckland, li gorî "rêzbenda cîhanî ya guncawiya jiyanê", di rêza yekem ê cîhanê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.businessinsider.com/mercer-2016-quality-of-living-worldwide-city-rankings-2016-2 |sernav=The 23 cities with the best quality of life in the world |malper=Business Insider |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-US |paşnav=Brinded |pêşnav=Lianna}}</ref> Zelandaya Nû ji bo nifûsa xwe yê bi qasê 5,2 milyonî xwedî GDPyeke mezin e û çavkaniyên dahatê li seranserê welatê giravên mezin belav bûne. Welat xwedî yek ji aboriyên herî globalîzekirî ye û pir girêdayî bazirganiya navneteweyî ye ku bi giranî bi Awistralya, Kanada, Çîn, Yekîtiya Ewropî, Japon, Sîngapûr, Koreya Başûr û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re karê bazirganiyê dike. Peymana têkiliyên aborî yên nêzîk ên Zelandaya Nû ya sala 1983an ku bi Awistralyayê re hatiye çêkirin tê vê wateyê ku aboriya Zelandaya Nû bi ya Awistralyayê re nêzîk dibe. Di sala 2005an de, Banqeya Cîhanê Zelandaya Nû wekê welatê herî dostane yê karsaziya li cîhanê pênase kiriye.<ref>{{Cite web |url=http://www.nzherald.co.nz/section/story.cfm?c_id=280&objectid=10419011 |sernav=McCarten, Matt (14 January 2007). "Foreign owners muscle in as New Zealand sells off all its assets |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191210225528/http://www.nzherald.co.nz/section/story.cfm?c_id=280&objectid=10419011 |roja-gihiştinê=4 October 2026 |roja-arşîvê=10 December 2019 |url-status=bot: unknown}}</ref> Aboriya welat veguheriye aboriyeke cûrbecûr û heta sala 2008an, geştiyarî bûye yekane hilberînerê herî mezin ê danûstandina biyanî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/economic-history/page-10 |sernav=External diversification after 1966 {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref> Dolarê Zelandaya Nû 10em pereyê herî bazirganî ya li cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://teara.govt.nz/en/economic-history/page-10 |sernav=External diversification after 1966 {{!}} Te Ara Encyclopedia of New Zealand |malper=teara.govt.nz |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref> === Giravên Pasîfîkê === [[Wêne:2022 Views from Diamond Head 02.jpg|thumb|Dîmenek ji navenda bajarê Honoluluyê ku Diamond Headê ve tê dîtin]] Piraniya mirovên ku li giravên Pasîfîkê dijîn di sektora xizmetguzariyê de dixebitin ku tê de geştiyarî, perwerde û xizmetguzariyên darayî hene. Bazarên hinardekirin ên herî mezin ên Okyanûsyayê Japon, Çîn, Dewletên Yekbûyî û Koreya Başûr in. Welatên herî piçûk ên Pasîfîkê ji bo hinardekirina kelûpelan û gihîştina hilberên din bi bazirganiya bi Awistralya, Zelandaya Nû û Dewletên Yekbûyî ve girêdayî ne. Rêkeftinên bazirganiyê yên Awistralya û Zelandaya Nû wekê têkiliyên aborî yên nêzîk têne zanîn. Awistralya û Zelandaya Nû, digel welatên din, endamên hevkariya aborî ya Asya-Pasîfîkê (APEC) û endamên bilindeya Asyaya Rojhilat (EAS) in dibe ku di pêşerojê de bibin blokên bazirganiyê, nemaze bloka EASê. Berhema sereke ya herêma Pasîfîkê kopra ango gûzê hindê ye, lê dar, goştê dewaran, rûnê palmiyeyê, kakao, şekir û zencefîl jî bi awayekê berfireh li herêmên tropîkal ên Pasîfîkê têne hilberandin. Her çiqas gelek deverên masîgiriyê ji aliyê welatên din ên mezin ve, bi taybetî Japonê, têne bikaranîn jî masîgirî ji bo gelek neteweyên biçûk ên Pasîfîkê pîşesaziyeke girîng e. Çavkaniyên xwezayî yên wekê sirb, zînk (çînko), nîkel û zêr li Awistralya û Giravên Solomonê têne derxistin. Di nav bazarên sereke yên hinardekirinê yên Okyanûsyayê ev welatên wekê Japon, Çîn, Dewletên Yekbûyî, Hindistan, Koreya Başûr û Yekîtiya Ewropayê hene. [[Wêne:Bora Bora (16542797633).jpg|thumb|Dîmena hewayî ya Bora Bora ji Polîneziya Fransî]] Fîjî ku xwediyê çavkaniyên daristan, maden û masiyan e, yek ji aboriyên herî pêşketî yên giravên Pasîfîkê ye; tevî vê yekê, ew hê jî welatekî di pêşveçûnê de ye û xwediyê sektoreke mezin a çandiniya ji bo dabînkirina pêdiviyên jiyanê ye. Her çend di sala 2001ê de nêzîkî ji %70ê hêza kar di vê sektorê de dixebitîn, çandinî ji %18ê hilberîna navxweyî ya giştî pêk tîne. Hinardekirina şekir û sektora geşbûyî ya tûrîzmê çavkaniyên sereke yên diravên biyanî ne. Pêvajokirina qamîşa şekirê sêyeka çalakiyên pîşesaziyê pêk tîne. Gûzên hindê, zencefîl û kopra jî li welat hilberînên girîng in. Dîroka aboriya Hawaîî yê dikare bi rêya rêzepîşesaziyên serdest were şopandin ku di nav de dara sandalê, nêçîra balînayê, qamîşê şekirê, ananas, sektora leşkerî, tûrîzm û perwerde hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.hawaiihistory.org/index.cfm?fuseaction=ig.page&PageID=287 |sernav=Whaling industry - Hawaii History - Short Stories |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-10-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20111005214600/http://www.hawaiihistory.org/index.cfm?fuseaction=ig.page&PageID=287 |roja-arşîvê=2011-10-05 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.hawaii.gov/data-glossary |sernav=Data and AI Glossary – State Data Office |malper=data.hawaii.gov |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en}}</ref> Berhemên hinardekirî yên Hawaîî yê xurek û kincan li di nav xwe digirin. Ji ber dûrahiya veguhastinê ya ber bi bazarên guncaw ên wekê Perava Rojava ya beşên sereke yên DYAyê, ev pîşesazî di aboriya Hawaîîyê de roleke biçûk dilîzin. Hinardekirina xurekan a eyaletê qehwe, gûzên makadamyayê, ananas, heywanên kedî, qamîşê şekirê û hingiv in.<ref>{{Cite web |url=http://www.hawaiibeekeepers.org/history.php |sernav=A History of Honey Bees in the Hawaiian Islands |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100908102027/http://www.hawaiibeekeepers.org/history.php |roja-gihiştinê=2026-10-04 |roja-arşîvê=2010-09-08 |url-status=dead}}</ref> Di sala 2015an de, Honolulu di rêzbendiya cîhanî yên asta jiyanê de di asteke bilind de cih girtiye û her wiha wekê duyem bajarê herî ewle yê DYAyê hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mercer.com/en-gb/ |sernav=Marsh {{!}} People and Investments |malper=www.mercer.com |roja-gihiştinê=2026-10-04 |ziman=en-GB}}</ref> == Demografî == === Dîn === [[Wêne:Saione.jpg|thumb|Dîmenek ji dêra Anglîkan a Bêguneh a Holy li Amberley, Zelandaya Nû]] Dînê herî berbelav ê li Okyanûsyayê bi rêjeya ji %73 baweriya xiristiyanî ye.<ref>{{Cite web |url=http://wwwgordonconwell.com/netcommunity/CSGCResources/ChristianityinitsGlobalContext.pdf |sernav=Christianity in its Global Context, 1970–2020 Society, Religion, and Mission |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130815184022/http://wwwgordonconwell.com/netcommunity/CSGCResources/ChristianityinitsGlobalContext.pdf |roja-gihiştinê=2026-10-05 |roja-arşîvê=2013-08-15 |url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn |sernav=U.S. Bilateral Relations Fact Sheets |malper=2009-2017.state.gov |roja-gihiştinê=2026-10-05}}</ref> Lêkolîneke sala 2011an diyar kiriye ku li Melanezyayê ji %92,<ref>{{Cite web |url=http://wwwgordonconwell.com/netcommunity/CSGCResources/ChristianityinitsGlobalContext.pdf |sernav=Christianity in its Global Context, 1970–2020 Society, Religion, and Mission |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130815184022/http://wwwgordonconwell.com/netcommunity/CSGCResources/ChristianityinitsGlobalContext.pdf |roja-gihiştinê=2026-10-05 |roja-arşîvê=2013-08-15 |url-status=bot: unknown}}</ref> li Mîkronezyayê ji %93<ref>{{Cite web |url=http://wwwgordonconwell.com/netcommunity/CSGCResources/ChristianityinitsGlobalContext.pdf |sernav=Christianity in its Global Context, 1970–2020 Society, Religion, and Mission |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130815184022/http://wwwgordonconwell.com/netcommunity/CSGCResources/ChristianityinitsGlobalContext.pdf |roja-gihiştinê=2026-10-05 |roja-arşîvê=2013-08-15 |url-status=bot: unknown}}</ref> û li Polînezyayê ji %96ê mirovan xwe wekê xiristiyan dane naskirin.<ref>{{Cite web |url=http://wwwgordonconwell.com/netcommunity/CSGCResources/ChristianityinitsGlobalContext.pdf |sernav=Christianity in its Global Context, 1970–2020 Society, Religion, and Mission |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130815184022/http://wwwgordonconwell.com/netcommunity/CSGCResources/ChristianityinitsGlobalContext.pdf |roja-gihiştinê=2026-10-05 |roja-arşîvê=2013-08-15 |url-status=bot: unknown}}</ref> Dînên kevneşopî bi gelemperî anîmîst in û baweriya bi ruhan ên (bi zimanê Tok Pisin: *masalai*) ku nûnertiya hêzên xwezayî dikin, di nav eşîrên kevneşopî de berbelav e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Messengers of the gods: tribal elders reveal the ancient wisdom of the earth |url=https://archive.org/details/messengersofgods00cowa |paşnav=Cowan |pêşnav=James |weşanger=Bell Tower |tarîx=1993 |isbn=978-0-517-58757-7 |çap=1 |cih=New York}}</ref> Di hêjmara sala 2018an de ji %37ê xelkê Zelandaya Nû xwe bi xiristiyaniyê ve girêdayî diyar kirine û ji %48an jî ragihandine ku ti baweriyeke wan tune ye.<ref>{{Cite web |url=https://www.stats.govt.nz/assets/Uploads/2018-Census-totals-by-topic/Download-data/2018-census-totals-by-topic-national-highlights.xlsx |sernav=2018 Census totals by topic national highlights |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200413185957/https://www.stats.govt.nz/assets/Uploads/2018-Census-totals-by-topic/Download-data/2018-census-totals-by-topic-national-highlights.xlsx |roja-gihiştinê=2026-10-05 |roja-arşîvê=2020-04-13 |url-status=bot: unknown}}</ref> Di hêjmara sala 2016an de jî ji %52ê nifûsa Awistralyayê xwe wekê peyrewên cureyekî xiristiyaniyê dane naskirin û ji %30 jî diyar kirine ku "ti baweriyeke wan tune ye".<ref>{{Cite web |url=http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Latestproducts/2071.0Main%20Features902012%E2%80%932013 |sernav=Cultural diversity in Australia |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160425232111/http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Latestproducts/2071.0Main%20Features902012%E2%80%932013 |roja-gihiştinê=2026-10-05 |roja-arşîvê=2016-04-25 |url-status=bot: unknown}}</ref> Di hêjmarên dawî yên Awistralya û Zelandaya Nû de, beşeke mezin a nifûsê diyar dike ku ew girêdayî "ti baweriyeke" nînin (ev kategorî ateîzm, agnostîzm, deîzm û mirovdostiya sekuler di nav xwe de digire). Li Tongayê, jiyana rojane bi awayekî berçav di bin bandora kevneşopiyên polînezîyayî û bi taybetî baweriya xiristiyanî de ye. Mizgefta Ehmediyeyê ya li Giravên Marshallê, li Mîkronezyayê tekane mizgeft e.<ref>{{Cite web |url=http://www.marshallislandsjournal.com/Archive%2010-28-11-page.html |sernav=Mosque soon to open in Uliga |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130813171435/http://www.marshallislandsjournal.com/Archive%2010-28-11-page.html |roja-gihiştinê=2026-10-05 |roja-arşîvê=2013-08-13 |url-status=bot: unknown}}</ref> Mizgeftek din a li Tuvaluyê jî girêdayî heman mezhebê ye. Mala Perestinê ya Bahayiyan li Tiapapata ya Samoayê, yek ji heft navendên sereke yên baweriya bahayiyan e. Hindûîzm li Okyanûsyayê baweriyeke hindikahî ye. Fîjî xwedî rêjeya herî bilind a hindûyên li Okyanûsyayê ye ku ji %29,7 e.<ref>{{Cite web |url=https://www.state.gov/wp-content/uploads/2020/06/FIJI-2019-INTERNATIONAL-RELIGIOUS-FREEDOM-REPORT.pdf |sernav=International Religious Freedom Report}}</ref> Bi hejmarên rasthatî, Awistralya xwedî nifûsa herî mezin a hindûyên li Okyanûsyayê ye ku ji %2,7 ê ji nifûsa welêt pêk aniye.<ref>{{Cite web |url=https://www.abs.gov.au/media-centre/media-releases/2021-census-shows-changes-australias-religious-diversity |sernav=2021 Census shows changes in Australia's religious diversity {{!}} Australian Bureau of Statistics}}</ref> Li Zelandaya Nû, hindû ji %2,65 ji nifûsa welêt pêk aniye.<ref>{{Cite web |url=https://www.stats.govt.nz/assets/Uploads/2018-Census-totals-by-topic/Download-data/2018-census-totals-by-topic-national-highlights.xlsx |sernav=Table 26, 2018 Census Data – Tables}}</ref> Di heman demê de Samoa jî xwedî nifûseke girîng a hindûyan e.<ref>{{Cite web |url=https://www.samoaobserver.ws/category/samoa/21867 |sernav=God is inside, says Hindu}}</ref> Di nav baweriyên din ên herêmê de îslam û bûdîzm hene ku li Awistralya Zelandaya Nû wekê baweriyên kêmneteweyî yên girîng hatine naskirin. Di heman de baweriyên wekê cihûtî, sihîzm û jaînîzm jî li welatên herêmê hene. Sir Isaac Isaacs yekemîn Waliyê Giştî yê Awistralyayê bû ku li Awistralyayê ji dayik bûye û her wiha yekemîn nûnerê desthilatdariya qraliyetê ya cihû yê li Împaratoriya Brîtanî bû.<ref>{{Cite web |url=https://www.nma.gov.au/defining-moments/resources/first-australian-born-governor-general |sernav=First Australian-born governor-genera |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220301202007/https://www.nma.gov.au/defining-moments/resources/first-australian-born-governor-general |roja-gihiştinê=2026-10-05 |roja-arşîvê=2022-03-01 |url-status=bot: unknown}}</ref> Di heman demê de tevgera Prince Philip li derdora gundê Yaohnanen ê li girava başûrî ya Tanna li Vanuatuyê tê şopandin.<ref>{{Cite web |url=https://www.theguardian.com/uk-news/2021/apr/10/prince-philip-south-sea-island-god-duke-of-edinburgh |sernav=Prince Philip: the unlikely but willing Pacific deity {{!}} Prince Philip}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-56713953 |sernav=Prince Philip: The Vanuatu tribes mourning the death of their 'god' |malper=www.bbc.com |tarîx=2021-04-12 |roja-gihiştinê=2026-10-05 |ziman=en-GB}}</ref> === Ziman === Zimanên xwemaliyên Okyanûsyayê di nav sê komên sereke yên erdnîgarî de hatiye dabeşkirin: * Malbata mezin a zimanên awstronezyayî ku zimanên wekê malayî (endonezyayî) û zimanên okyanûsî yên wekê gilbertesî, fîjîyî, maoriyî û hawaiyî tê de cih girtine. * Zimanên aborjînî yên Awistralyayê, di nav de malbata mezin a pama-nyunganê de cih girtiye. * Zimanên papûayî yên li Gîneya Nû û giravên cîran, di nav de malbata mezin a trans-Gîneya Nû de cih girtiye. Ji xeynî zimanên xwemalî koçberên ku di nav sal û dîrokên cihêreng de hatine deverên cihêreng ên Okyanûsyayê zimanên xwe anîne herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Lookup/2071.0main+features902012-2013 |sernav=Main Features - Cultural Diversity in Australia |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2012-06-21 |roja-gihiştinê=2026-10-05 |weşanger=Australian Bureau of Statistics |ziman=en |paşnav=Statistics |pêşnav=}}</ref> Di nav zimanên hevpar ên ne-xwemalî de zimanên wekê zimanê îngilîzî li Awistralya, Zelandaya Nû, Hawaîî û li gelek herêmên din; zimanê fransî li New Caledonia, Polîneziya Fransî, Wallis û Futuna; zimanê japonî li giravên Bonînê<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.google.com.au/books/edition/Island_Realm/gcEJAQAAIAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%22French+language+cultures%22+1974+pacific&dq=%22French+language+cultures%22+1974+pacific&printsec=frontcover |sernav=Island Realm: A Pacific Panorama |malper=www.google.com.au |roja-gihiştinê=2026-10-05 |ziman=en}}</ref> û zimanê spanî li girava Easterê û giravên Galapagosê têne axavtin.<ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=lYouAAAAMAAJ&q=%22multitude%22+oceania+%22linguistics%22 |sernav=Current Trends in Linguistics: Linguistics in Oceania}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barbosa da Silva |pêşnav=Diego |tarîx=2019 |sernav=Language policy in Oceania |url=https://www.scielo.br/j/alfa/a/YPntRnVWDW5F8P8PYfJGPKd/?lang=en |kovar=Alfa: Revista de Linguística (São José do Rio Preto) |ziman=en |weşanger=Universidade Estadual Paulista Júlio de Mesquita Filho |cild=63 |rr=317–347 |doi=10.1590/1981-5794-1909-4 |issn=0002-5216}}</ref> Herwiha zimanên kreolî jî hene ku ji ber têkiliya di navbera zimanê malayî an zimanên kolonyal û zimanên xwemalî de derketine holê ku di nav de zimanên wekê tok pîsînî, bîslamayî, chavacano, zimanên bazirganî û kreol ên cihêreng ên malayî, pîdgîna hawaiyî, norfukî û pîtkernî hene. Têkiliya di navbera zimanên awstronezyayî û papûayî de di çend rewşan de bûye sedema çêbûna zimanên têkel ên wekê maîsînî. === Koçberî === [[Wêne:Dutch Migrant 1954 MariaScholte=50000thToAustraliaPostWW2.jpg|thumb|Dîmenek ji koçberên holendî yên ku di sala 1954an de gihîştin Melbourne, Awistralyayê]] Herêmên herî piraliya çandî yên li Okyanûsyayê ku rêjeyeke bilind a koçberiyan tê de heye, Awistralya, Zelandaya Nû û Hawaîî ne. Ji sala 1945an ve, zêdetirî 7 milyon kes li Awistralyayê bi cih bûne. Ji dawiya salên 1970î ve, zêdebûneke berçav di koçberiya ji welatên asyayî û welatên din ên ne-ewropî de çêbûye û bi vî awayê Awistralya bûye welatekî piraliya çandî.<ref>{{Cite web |url=http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Latestproducts/3412.0Main+Features52015-16?opendocument&tabname=Summary&prodno=3412.0&issue=2015-16&num=&view= |sernav=Main Features – Net Overseas Migration |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171010010130/http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Latestproducts/3412.0Main+Features52015-16?opendocument&tabname=Summary&prodno=3412.0&issue=2015-16&num=&view= |roja-gihiştinê=2026-10-05 |roja-arşîvê=2017-10-10 |url-status=bot: unknown}}</ref> Bajarê Sîdneyê bajarê herî piraliya çandî yê Okyanûsyaye ku li bajêr zêdetirî 250 zimanên cuda têne axavtin û nêzîkê ji %40ê bajariyên Sîdneyê li malê zimanekî ji xeynî zimanê îngilîzî bi kar tînin.<ref>{{Cite web |url=http://www.smh.com.au/data-point/sydney-languages |sernav=Sydney's melting pot of language |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140923055934/http://www.smh.com.au/data-point/sydney-languages |roja-gihiştinê=2026-10-05 |roja-arşîvê=2014-09-23 |url-status=dead}}</ref> Herwiha ji %36ê nifûsa bajêr diyar kirine ku li derveyî welêt ji dayik bûne ku di nav van welatan de Îtalya, Libnan, Vîetnam û Iraq di rêzên pêşîn de ne.<ref>{{Cite web |url=http://www.theaustralian.com.au/news/inquirer/census-2016-migrants-make-a-cosmopolitan-country/news-story/da01bec138fc8600ea7bb84d1844ea80 |sernav=Census 2016: Migrants make a cosmopolitan country |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200728032107/https://www.theaustralian.com.au/subscribe/news/1/?sourceCode=TAWEB_WRE170_a&dest=https%3A%2F%2Fwww.theaustralian.com.au%2Fnews%2Finquirer%2Fcensus-2016-migrants-make-a-cosmopolitan-country%2Fnews-story%2Fda01bec138fc8600ea7bb84d1844ea80&memtype=anonymous&mode=premium&nk=c0a83136ea65eea638b9f7a8869c8fde-1595906467 |roja-gihiştinê=2026-10-05 |roja-arşîvê=2020-07-28 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://profile.id.com.au/sydney/population |sernav=Population, dwellings, and ethnicity |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140824072945/http://profile.id.com.au/sydney/population |roja-gihiştinê=2026-10-05 |roja-arşîvê=2014-08-24 |url-status=dead}}</ref> Bajarê Melbourne jî bajarekî pirçandî ye ku li bajêr mezintirîn nifûsa yewnanîaxiv a li derveyî Ewropayê<ref>{{Cite web |url=http://www.oecd.org/gov/regional-policy/50242959.pdf |sernav=Map of greek Islands}}</ref> û piştê Sîdneyê, duyem bajarê herî mezin e ku nifûsa asyayî ya li Awistralyayê li bajêr dijîn.<ref>{{Cite web |url=http://www.vicnet.net.au/community/ethnic/indian/ |sernav=Vicnet Directory Indian Community |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080928011559/http://www.vicnet.net.au/community/ethnic/indian/ |roja-gihiştinê=2026-10-05 |roja-arşîvê=2008-09-28 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.vicnet.net.au/community/ethnic/srilankan/ |sernav=Vicnet Directory Sri Lankan Community |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081016054206/http://www.vicnet.net.au/community/ethnic/srilankan/ |roja-gihiştinê=2026-10-05 |roja-arşîvê=2008-10-16 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.yarranet.net.au/~acacia/vietcom.htm |sernav=Vietnamese Community Directory |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080724113628/http://www.yarranet.net.au/~acacia/vietcom.htm |roja-gihiştinê=2026-10-05 |roja-arşîvê=2008-07-24 |url-status=dead}}</ref> Piştê şanenavkirina peymana Waitangiyê di sala 1840an de, koçberiya ewropiyên ber bi Zelandaya Nû ve bûye sedema pêleke mezin a hatina mirovan. Koçberiyên piştre jî bi giranî ji giravên brîtanî bûn lê di heman demê de jî ji Ewropaya parzemînî, Pasîfîk, Amerîka û Asyayê jî koçber koçê Zelandaya Nû bûne.<ref>{{Cite web |url=http://www.parliament.nz/en-nz/parl-support/research-papers/00PLSocRP08011/immigration-chronology-selected-events-1840-2008 |sernav=Immigration chronology: selected events 1840–2008}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.teara.govt.nz/en/immigration-regulation/page-1 |sernav=Immigration regulation |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160604170659/http://www.teara.govt.nz/en/immigration-regulation/page-1 |roja-gihiştinê=2026-10-05 |roja-arşîvê=2016-06-04 |url-status=bot: unknown}}</ref> Bajarê Aucklandê cihê jiyana zêdetirî nîvê (ji sedî 51,6) nifûsa Zelandaya Nû ye ku li derveyî welêt ji dayik bûne; di nav wan de ji sedî 72ê nifûsa welat e ku li giravên Pasîfîkê ji dayik bûne, di heman demê de ji sedî 64ê nifûsa ku bi eslê xwe asyayî ne û ji sedî 56ê nifûsê ji nifûsa ku bi eslê xwe ji Rojhilata Navîn û nifûsa bi eslê xwe ji Afrîkayê ne hene.<ref>{{Cite web |url=http://www.stats.govt.nz/~/media/Statistics/Census/2013%20Census/profile-and-summary-reports/quickstats-culture-identity/tables.xls |sernav=2013 Census QuickStats about culture and identity – data tables |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140524102811/http://www.stats.govt.nz/~/media/Statistics/Census/2013%20Census/profile-and-summary-reports/quickstats-culture-identity/tables.xls |roja-gihiştinê=2026-10-05 |roja-arşîvê=2014-05-24 |url-status=dead}}</ref> Hawaîî eyaletek e ku tê de piraniya nifûsê ji komên kêmneteweyî pêk hatiye.<ref>{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/us-usa-population-california-idUSBRE91006920130201 |sernav=California's Hispanic population projected to outnumber white in 2014}}</ref> Karkerên çînî yên li ser keştiyên bazirganiyê yên rojava, ji sala 1789an pê ve li Hawaîîyê bi cih bûne. Di sala 1820an de yekem mîsyonerên amerîkî gihîştin wir ku ola xiristiyaniyê belav bikin û şêwazên jiyana rojavayî hînî gelê Hawaîîyê bikin.<ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=V6YNAAAAQAAJ&pg=PA42 |sernav=The missionary gazetteer: comprising a geographical and statistical account}}</ref> Heya sala 2015an, beşeke mezin a nifûsa Hawaîîyê xwediyê eslê xwe yên asyayî bûn ku bi taybetî ji komên fîlîpînî, japonî, koreyî û çînî pêk dihatin. Gelek ji wan neviyên wan koçberan in ku di nîvê heta dawiya sedsala 19an de ji bo xebatên li zeviyên şekirê (qamîşa şekir) anîbûn wir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hoffman |pêşnav=Frederic L. |tarîx=1899-09-01 |sernav=The Portuguese Population in the United States |url=https://doi.org/10.1080/15225437.1899.10504125 |kovar=Publications of the American Statistical Association |weşanger=Taylor & Francis |cild=6 |hejmar=47 |rr=327–336 |doi=10.1080/15225437.1899.10504125 |issn=1522-5437}}</ref> Heta sala 1899an, nêzîkê 13.000 koçberên portûgalî gihîştibûn wir ku ew jî li zeviyên şekirê dixebitîn. Koçberiya ji Puerto Rikoyê ber bi Hawaîîyê ve di sala 1899an de dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Puerto Rican diaspora: historical perspectives |url=https://archive.org/details/puertoricandiasp0000unse |weşanger=Temple University Press |tarîx=2005 |isbn=978-1-59213-412-0 |cih=Philadelphia |paşnavê-edîtor=Whalen |pêşnavê-edîtor=Carmen Teresa |paşnavê-edîtor2=Vázquez-Hernández |pêşnavê-edîtor2=Víctor}}</ref> Di navbera salên 2001 û 2007an de, siyaseta "çareseriya Pasîfîkê" (Pacific Solution) ya Awistralyayê, daxwazkarên penaberiyê veguhastin çend welatên herêma Pasîfîkê ku di nav de navenda ragirtina Nauruyê hene. Piştî daxwaza alîkariyê, Awistralya, Zelandaya Nû û welatên din di navbera salên 2003 û 2017an de beşdarî mîsyona alîkariya herêmî ya giravên Solomonê bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Borderline: Australia's Response to Refugees and Asylum Seekers in the Wake of the Tampa |paşnav=Mares |pêşnav=Peter |weşanger=UNSW Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-86840-789-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=XiPAMuTaQFEC}}</ref> === Arkeogenetîk === Arkeolojî, zimannasî û lêkolînên genetîkî yên heyî nîşan didin ku mirov bi du pêlên mezin ên koçberiyê koçê Okyanûsyayê bûne. Koçberiya yekem a awistiro-melaneziyan nêzîkê 40 heta 80 hezar sal berê pêk hatiye ku ev pêla koçberiyê bûye sedem ku mirov li Papuan û li piraniya Okyanûsyaya Nêzîk bicih bibin. Nêzîkê 3,5 hezar sal berê, berfirehbûnek duyem a axaftvanên awistronesî gihîştine Okyanûsyaya Nêzîk û neviyên van kesan li quncikên dûr ên Pasîfîkê belav bûne û li Okyanûsyaya Dûr bicih bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Duggan |pêşnav=Ana T. |paşnav2=Evans |pêşnav2=Bethwyn |paşnav3=Friedlaender |pêşnav3=Françoise R. |paşnav4=Friedlaender |pêşnav4=Jonathan S. |paşnav5=Koki |pêşnav5=George |paşnav6=Merriwether |pêşnav6=D. Andrew |paşnav7=Kayser |pêşnav7=Manfred |paşnav8=Stoneking |pêşnav8=Mark |tarîx=2014-05-01 |sernav=Maternal history of Oceania from complete mtDNA genomes: contrasting ancient diversity with recent homogenization due to the Austronesian expansion |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4067553/ |kovar=American Journal of Human Genetics |cild=94 |hejmar=5 |rr=721–733 |doi=10.1016/j.ajhg.2014.03.014 |issn=1537-6605 |pmc=4067553 |pmid=24726474}}</ref> Lêkolînên li ser DNAya mîtokondriyal (mtDNA) mezinahiya berfirehbûna awstronezyayî dipîvin û bandora yekrengker a vê berfirehbûnê nîşan didin. Derbarê bandora papûayî de, haplokomên xwemalî piştgiriyê didin wê hîpoteza ku behsa dîrokeke dirêj li "Okyanyaya Nêzîk" (Near Oceania) dike; hinek xetên genetîkî jî nîşan didin ku ev dîrok digihîje kûrahiya dema 60 hezar salan. Ji ber ku tê de rêjeyên pir bilind ên haplokomên xwemalî yên bi eslê xwe ji Okyanûsyaya Nêzîk hatine dîtin, nifûsa Santa Cruzê ku li "Okyanûsyaya Dûr" (Remote Oceania) bi cih bûye, rewşeke awarte ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Duggan |pêşnav=Ana T. |paşnav2=Evans |pêşnav2=Bethwyn |paşnav3=Friedlaender |pêşnav3=Françoise R. |paşnav4=Friedlaender |pêşnav4=Jonathan S. |paşnav5=Koki |pêşnav5=George |paşnav6=Merriwether |pêşnav6=D. Andrew |paşnav7=Kayser |pêşnav7=Manfred |paşnav8=Stoneking |pêşnav8=Mark |tarîx=2014-05-01 |sernav=Maternal history of Oceania from complete mtDNA genomes: contrasting ancient diversity with recent homogenization due to the Austronesian expansion |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4067553/ |kovar=American Journal of Human Genetics |cild=94 |hejmar=5 |rr=721–733 |doi=10.1016/j.ajhg.2014.03.014 |issn=1537-6605 |pmc=4067553 |pmid=24726474}}</ref> Ji ber birîna berfireh a daristanan û erdnîgariya çiyayî, beşên mezin ên Gîneya Nû ji aliyê zanyar û antropologan ve nehatine lêkolînkirin. Eşîrên xwemaliyên naskirî yên li Papua Gîneya Nû, ji xeynî ku rayedarên herêmî nas dikin ka ew kî ne, têkiliyeke wan a kêm bi wan rayedaran re heye. Gelek ji wan hê jî xwedî çanda nivîsandinê nînin û bidestxistina agahiyan derbarê navên eşîran û taybetmendiyên wan de, hem li ser asta neteweyî û hem jî ya navneteweyî, gelek zehmet e. Parêzgehên Endonezyayê yên Papua û Papuaya Rojava, ku li girava Gîneya Nû ne, cihê jiyana nêzîkê 44 komên eşîrî ne ku ti têkiliya wan bi cîhana derve re tineye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.survivalinternational.org/news/2191 |sernav=BBC: First contact with isolated tribes? |malper=www.survivalinternational.org |roja-gihiştinê=2026-10-05 |ziman=en |paşnav=International |pêşnav=Survival}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Oceania}} {{Parzemîn}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Okyanûsa Başûr]] [[Kategorî:Okyanûsa Hindî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin]] [[Kategorî:Okyanûsya| ]] [[Kategorî:Superparzemîn]] e6y1eal25cvgpplf807dtxo4r5zdjo4 8 57068 2101490 2005143 2026-11-02T19:39:57Z Maintenance script 23620 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 2101490 css text/css #cat_a_lot { bottom: 0; display: block; position: fixed; right: 0; z-index: 100; padding: 5px; box-shadow: 0 2px 4px rgba(0,0,0,0.5); background-color: #FEF6E7; } #cat_a_lot_data, #cat_a_lot_mark_counter { display: none; } #cat_a_lot_data ul { list-style-image: none; list-style-type: none; margin: 0 0 0 5px; } #cat_a_lot_selections, #cat_a_lot_mark_counter, #cat_a_lot_settings { background: url(/w/skins/Vector/images/portal-break.png) no-repeat; padding: 5px; } #cat_a_lot_remove { font-weight: bold; display: block; } a { cursor:pointer; } .cat_a_lot_move, .cat_a_lot_action { font-weight: bold; } .cat_a_lot_feedback { border: 1px #A9DE16 solid !important; background: #EAF2CB /*url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/de/Ajax-loader.gif)*/ no-repeat 8px 14px !important; padding-left: 2.85em !important; padding-top: 10px !important; font-size: 1.1em !important; } .cat_a_lot_done { background-image: url(//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0e/Dialog-apply.svg/60px-Dialog-apply.svg.png) !important; background-position: 8px 50% !important; padding-top: 0 !important; } #cat_a_lot_searchcatname { font-size: 112%; margin: -5px 0 5px -5px; width: 100%; } .skin-vector #cat_a_lot { font-size: .75em; } .cat_a_lot_markAsDone { background-color: #BBB !important; } .cat_a_lot_selected { background-color: #DF6 !important; } #cat_a_lot_no_found, #cat_a_lot_last_selected, #cat_a_lot_settings { font-weight:bold; } #cat_a_lot_last_selected { outline:1px dotted #999; } #cat_a_lot_category_list table { border-collapse: collapse; } #cat_a_lot_category_list tr:hover { background-color: #fc3; } #cat_a_lot_category_list { overflow: auto; } 0sgnkgdr6gs2ca81dfx0gm9r567e07x 8 61209 2101492 1122224 2026-11-02T19:40:00Z Maintenance script 23620 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 2101492 css text/css /* CSS placed here will affect users of the Vector skin */ /* Don't display some stuff on the main page */ .page-Destpêk #deleteconfirm, .page-Destpêk #t-cite, .page-Destpêk #footer-info-lastmod, .action-view.page-Destpêk #siteSub, .action-view.page-Destpêk #contentSub, .action-view.page-Destpêk .firstHeading { display: none !important; } /* Move page status indicators down slightly */ /* Bo alîkarî bnr. [[mw:Help:Page status indicators]] û [[Şablon:Îkona jor]] */ /* Ji şûnda "class=topicon" tê bikarhanîn. */ .mw-body .mw-indicators { padding-top: 0.4em; } /* Îkon ji bo Malbata Wîkîmedyayê (commons, wîkîgotin, wîkîdane, wîkîpirtûk, ...) * Çavkanî: fr.wikipedia [[Mediawiki:Vector.css] */ li.wb-otherproject-link { background-repeat: no-repeat; background-position: left center; } #p-wikibase-otherprojects li.wb-otherproject-link { position: relative; left: -18px; padding-left: 18px; } /* Override [[phab:T265947]] */ .mw-body-content blockquote { border-left: none; } li.wb-otherproject-commons { background-image: url("//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4a/Commons-logo.svg/14px-Commons-logo.svg.png"); } li.wb-otherproject-wiktionary { background-image: url("//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f9/Wiktionary_small.svg/16px-Wiktionary_small.svg.png"); } li.wb-otherproject-wikibooks { background-image: url("//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Wikibooks-logo.svg/16px-Wikibooks-logo.svg.png"); } li.wb-otherproject-wikiquote { background-image: url("//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Wikiquote-logo.svg/15px-Wikiquote-logo.svg.png"); } li.wb-otherproject-wikisource { background-image: url("//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4c/Wikisource-logo.svg/15px-Wikisource-logo.svg.png"); } li.wb-otherproject-wikinews { background-image: url("//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ae/Wikinews_waves_Left.png/15px-Wikinews_waves_Left.png"); } li.wb-otherproject-wikispecies, li.wb-otherproject-species { background-image: url("//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/df/Wikispecies-logo.svg/15px-Wikispecies-logo.svg.png"); } li.wb-otherproject-wikivoyage { background-image: url("//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8a/Wikivoyage-logo.svg/15px-Wikivoyage-logo.svg.png"); } li.wb-otherproject-wikiversity { background-image: url("//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/91/Wikiversity-logo.svg/15px-Wikiversity-logo.svg.png"); } li.wb-otherproject-wikidata { background-image: url("//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/ff/Wikidata-logo.svg/15px-Wikidata-logo.svg.png"); } li.wb-otherproject-meta { background-image: url("//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/75/Wikimedia_Community_Logo.svg/15px-Wikimedia_Community_Logo.svg.png"); } li.wb-otherproject-incubator { background-image: url("//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e3/Incubator-logo.svg/15px-Incubator-logo.svg.png"); } li.wb-otherproject-mediawiki { background-image: url("//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a6/MediaWiki-2020-icon.svg/15px-MediaWiki-2020-icon.svg.png"); } k9iqmg7jw44loa71kfh96uo8jd4g5ty 0 83751 2101586 2063032 2026-11-03T11:05:39Z Makenzis 35367 2101586 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank yaneya futbolê | navê_yaneyê = FK Kauno Žalgiris | logo = | logo_firehî = | logo_binnivîs = | navê_tev = Futbolo klubas Kauno Žalgiris | bernavk = žalgiriečiai | navê_pêşanî = | damezrandin = [[2004]] FK Spyris | reng = {{Reng box|#FFFFFF|Spî|border=grey}}{{Reng box|#008800|Kesk|White|border=grey}} | stadyum = Dariaus ir Girėno stadionas | zerengî = 15 000 | şampiyona = [[TOPLYGA]]<ref>[https://toplyga.lt/naujiena/naujasis-lietuvos-futbolo-cempionato-pavadinimas-toplyga/9300 Naujasis Lietuvos futbolo čempionato pavadinimas – TOPLYGA]</ref> | darayîvan = | serok = [[Mantas Kalnietis]] | rahêner = [[Željko Sopić]] | malper = [https://zalgiris.lt/komandos/fk-kauno-zalgiris zalgiris.lt] <!-- Xelat ----> | xelat_neteweyî = | xelat_navneteweyî = <!-- Mayo: mal --> | pattern_la1 = _pumacup25g | pattern_b1 = _pumacup25g | pattern_ra1 = _pumacup25g | pattern_sh1 = | pattern_so1 = | leftarm1 = 00924F | body1 = 00924F | rightarm1 = 00924F | shorts1 = FFFFFF | socks1 = 00924F <!-- Mayo: deplasman --> | pattern_la2 = _pumacup25w | pattern_b2 = _pumacup25w | pattern_ra2 = _pumacup25w | pattern_sh2 = | pattern_so2 = | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = 00924F | socks2 = FFFFFF <!-- Mayo: sêyem --> | pattern_la3 = _pumacup25b | pattern_b3 = _pumacup25b | pattern_ra3 = _pumacup25b | pattern_sh3 = | pattern_so3 = | leftarm3 = 000000 | body3 = 000000 | rightarm3 = 000000 | shorts3 = 000000 | socks3 = 000000 }} '''Futbolo klubas Kauno Žalgiris''' yaneyeke [[futbol]]ê ya [[Lîtvanya]]yê ye. Di sala [[2004]]an de hatiye damezrandin. Xwedî yarigeheke bi navê [[Dariaus ir Girėno stadionas]] e. Di [[lîga yekem a Lîtvanyayê]] de cih digire û yek ji sê tîmên [[Kaunas]]ê ye. == Statîstîk == === FK Spyris (2013–2015) === {|class="wikitable" ! Werz ! Ast ! Kom ! Pozisyon ! Çavkanî |- | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2013''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2.''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''[[1 Lyga|Pirma lyga]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''5.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2013.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2014''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2.''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''[[1 Lyga|Pirma lyga]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''4.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2014.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[A Lyga 2015|2015]]''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[A lyga]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''5.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2015.html#alyga</ref> |- |} === FK Kauno Žalgiris (2016–....) === {|class="wikitable" ! Werz ! Ast ! Kom ! Pozisyon ! Çavkanî |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[A Lyga 2016|2016]]''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[A lyga]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''8.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2016.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[A Lyga 2017|2017]]''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[A lyga]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''8.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2017.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[A Lyga 2018|2018]]''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[A lyga]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''5.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2018.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[A Lyga 2019|2019]]''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[A lyga]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''4.''' | <ref name=":0">http://www.rsssf.com/tablesl/lito2019.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2020''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[A lyga]]''' | bgcolor="#DEB678" style="text-align:center;"| '''3.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2020.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''2021''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''[[A lyga]]''' | bgcolor="#DEB678" style="text-align:center;"| '''3.''' | <ref name=":0"/> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''2022''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''[[A lyga]]''' | bgcolor="#BBBBBB" style="text-align:center;"| '''2.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2022.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''2023''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''[[A lyga]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''4.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2023.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''2024''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''[[A lyga]]''' | bgcolor="#DEB678" style="text-align:center;"| '''3.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2024.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''2025''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''[[A lyga]]''' | bgcolor="#FFDD00" style="text-align:center;"| '''1.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2025.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''2026''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''[[TOPLYGA]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2026.html#alyga</ref> |- |} == Çavkanî == {{çavkanî|3}} == Girêdanên derve == * [https://zalgiris.lt/komandos/fk-kauno-zalgiris Malpera fermî ya Kauno Žalgiris] * [https://www.facebook.com/fkkaunozalgiris FK Kauno Žalgiris: facebook] * [https://toplyga.lt/komanda/k-zalgiris FK Kauno Žalgiris: toplyga.lt] * [https://www.soccerway.com/team/fk-kauno-zalgiris/0p17kQla/ FK Kauno Žalgiris: Soccerway] * [https://globalsportsarchive.com/team/soccer/fk-kauno-zalgiris/15855/ Globalsportsarchive] {{Kontrola otorîteyê}} {{Futbol-şitil}} {{DEFAULTSORT:Kauno Žalgiris}} [[Kategorî:Avabûnên 2004an li Lîtvanyayê]] [[Kategorî:Futbol]] [[Kategorî:Yaneyên futbolê ji Lîtvanyayê]] ipfxkhcyclt1ewe44o7d3kf9bqjuqup 2101587 2101586 2026-11-03T11:08:02Z Makenzis 35367 /* FK Kauno Žalgiris (2016–....) */ 2101587 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank yaneya futbolê | navê_yaneyê = FK Kauno Žalgiris | logo = | logo_firehî = | logo_binnivîs = | navê_tev = Futbolo klubas Kauno Žalgiris | bernavk = žalgiriečiai | navê_pêşanî = | damezrandin = [[2004]] FK Spyris | reng = {{Reng box|#FFFFFF|Spî|border=grey}}{{Reng box|#008800|Kesk|White|border=grey}} | stadyum = Dariaus ir Girėno stadionas | zerengî = 15 000 | şampiyona = [[TOPLYGA]]<ref>[https://toplyga.lt/naujiena/naujasis-lietuvos-futbolo-cempionato-pavadinimas-toplyga/9300 Naujasis Lietuvos futbolo čempionato pavadinimas – TOPLYGA]</ref> | darayîvan = | serok = [[Mantas Kalnietis]] | rahêner = [[Željko Sopić]] | malper = [https://zalgiris.lt/komandos/fk-kauno-zalgiris zalgiris.lt] <!-- Xelat ----> | xelat_neteweyî = | xelat_navneteweyî = <!-- Mayo: mal --> | pattern_la1 = _pumacup25g | pattern_b1 = _pumacup25g | pattern_ra1 = _pumacup25g | pattern_sh1 = | pattern_so1 = | leftarm1 = 00924F | body1 = 00924F | rightarm1 = 00924F | shorts1 = FFFFFF | socks1 = 00924F <!-- Mayo: deplasman --> | pattern_la2 = _pumacup25w | pattern_b2 = _pumacup25w | pattern_ra2 = _pumacup25w | pattern_sh2 = | pattern_so2 = | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = 00924F | socks2 = FFFFFF <!-- Mayo: sêyem --> | pattern_la3 = _pumacup25b | pattern_b3 = _pumacup25b | pattern_ra3 = _pumacup25b | pattern_sh3 = | pattern_so3 = | leftarm3 = 000000 | body3 = 000000 | rightarm3 = 000000 | shorts3 = 000000 | socks3 = 000000 }} '''Futbolo klubas Kauno Žalgiris''' yaneyeke [[futbol]]ê ya [[Lîtvanya]]yê ye. Di sala [[2004]]an de hatiye damezrandin. Xwedî yarigeheke bi navê [[Dariaus ir Girėno stadionas]] e. Di [[lîga yekem a Lîtvanyayê]] de cih digire û yek ji sê tîmên [[Kaunas]]ê ye. == Statîstîk == === FK Spyris (2013–2015) === {|class="wikitable" ! Werz ! Ast ! Kom ! Pozisyon ! Çavkanî |- | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2013''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2.''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''[[1 Lyga|Pirma lyga]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''5.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2013.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2014''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2.''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''[[1 Lyga|Pirma lyga]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''4.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2014.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[A Lyga 2015|2015]]''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[A lyga]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''5.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2015.html#alyga</ref> |- |} === FK Kauno Žalgiris (2016–....) === {|class="wikitable" ! Werz ! Ast ! Kom ! Pozisyon ! Çavkanî |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[A Lyga 2016|2016]]''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[A lyga]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''8.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2016.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[A Lyga 2017|2017]]''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[A lyga]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''8.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2017.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[A Lyga 2018|2018]]''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[A lyga]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''5.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2018.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[A Lyga 2019|2019]]''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[A lyga]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''4.''' | <ref name=":0">http://www.rsssf.com/tablesl/lito2019.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2020''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[A lyga]]''' | bgcolor="#DEB678" style="text-align:center;"| '''3.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2020.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''2021''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''[[A lyga]]''' | bgcolor="#DEB678" style="text-align:center;"| '''3.''' | <ref name=":0"/> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''2022''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''[[A lyga]]''' | bgcolor="#BBBBBB" style="text-align:center;"| '''2.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2022.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''2023''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''[[A lyga]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''4.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2023.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''2024''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''[[A lyga]]''' | bgcolor="#DEB678" style="text-align:center;"| '''3.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2024.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''2025''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''[[A lyga]]''' | bgcolor="#FFDD00" style="text-align:center;"| '''1.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2025.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''2026''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''[[TOPLYGA]]''' | bgcolor="#FFDD00" style="text-align:center;"| '''1.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2026.html#alyga</ref> |- |} == Çavkanî == {{çavkanî|3}} == Girêdanên derve == * [https://zalgiris.lt/komandos/fk-kauno-zalgiris Malpera fermî ya Kauno Žalgiris] * [https://www.facebook.com/fkkaunozalgiris FK Kauno Žalgiris: facebook] * [https://toplyga.lt/komanda/k-zalgiris FK Kauno Žalgiris: toplyga.lt] * [https://www.soccerway.com/team/fk-kauno-zalgiris/0p17kQla/ FK Kauno Žalgiris: Soccerway] * [https://globalsportsarchive.com/team/soccer/fk-kauno-zalgiris/15855/ Globalsportsarchive] {{Kontrola otorîteyê}} {{Futbol-şitil}} {{DEFAULTSORT:Kauno Žalgiris}} [[Kategorî:Avabûnên 2004an li Lîtvanyayê]] [[Kategorî:Futbol]] [[Kategorî:Yaneyên futbolê ji Lîtvanyayê]] 1bhlo2nh057nmu1x1e2dttpsulzxakr 0 85723 2101436 2022584 2026-11-02T13:01:24Z MikaelF 935 2101436 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank navçe | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = Erkmen se MarchesAliagaTurkey.jpg | mezinahiya_wêne = 250px | sernavê_wêne = | wêneyê_nexşeyê = İzmir location Aliağa.svg | welat = Tirkiye <!--- KARGÊRIYÎ --------------> | dewlet = | parêzgeh = [[Îzmîr]] | serbajar = | qeymeqam = | hejmara_nahiyeyan = <!--- BINEBEŞ ----------------> | hejmara_bajarokan = | hejmara_taxan = | hejmara_gundan = | hejmara_mezrayan = | nifûs = 95,392 <!--- GELHE û ERDNÎGAR -------> | sala_nifûsê = 2018 | nifûsa_bajarî = | nifûsa_gundewarî = | temamiya_qadê_km2 = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | nifûsa_serbajarê = <!--- BAJARÊ NAVENDÎ ---------> | sala_nifûsa_serbajarê = | qada_serbajarê_km2 = 379 | bilindahî_m = 2 | koda_postayê = 35XXX | koda_telefonê = 232 | nexşeya_reptiyeyê = Tirkiye | koordînat }} '''Aliaga''' navçeyek bajarê [[Îzmîr]]ê ye, li ser perava [[Deryaya Egeyî]] hatiye avakirin. == Gelhenasî == Li gorî daneyên sala 2018an gelheya navçe yê 95,392 kes hatiye tomarkirin == Erdnîgarî == == Girêdanên derve == {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} {{Taxên Konak, Îzmîr}} [[Kategorî:Civakên masîgiriyê li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Navçeyên Îzmîrê]] sg3a9wesx72fftl7q23wjc4fml0mj6a 2101441 2101436 2026-11-02T13:50:56Z MikaelF 935 2101441 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank navçe | nav = | navê_din = | navê_fermî = | wêne = Erkmen se MarchesAliagaTurkey.jpg | mezinahiya_wêne = 250px | sernavê_wêne = | wêneyê_nexşeyê = İzmir location Aliağa.svg | welat = Tirkiye <!--- KARGÊRIYÎ --------------> | dewlet = | parêzgeh = [[Îzmîr]] | serbajar = | qeymeqam = | hejmara_nahiyeyan = <!--- BINEBEŞ ----------------> | hejmara_bajarokan = | hejmara_taxan = | hejmara_gundan = | hejmara_mezrayan = | nifûs = 95,392 <!--- GELHE û ERDNÎGAR -------> | sala_nifûsê = 2018 | nifûsa_bajarî = | nifûsa_gundewarî = | temamiya_qadê_km2 = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | nifûsa_serbajarê = <!--- BAJARÊ NAVENDÎ ---------> | sala_nifûsa_serbajarê = | qada_serbajarê_km2 = 379 | bilindahî_m = 2 | koda_postayê = 35XXX | koda_telefonê = 232 | nexşeya_reptiyeyê = Tirkiye | koordînat }} '''Aliaga''' navçeyek bajarê [[Îzmîr]]ê ye, li ser perava [[Deryaya Egeyî]] hatiye avakirin. == Gelhenasî == Li gorî daneyên sala 2018an gelheya navçe yê 95,392 kes hatiye tomarkirin == Erdnîgarî == == Girêdanên derve == {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Civakên masîgiriyê li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Navçeyên Îzmîrê]] 11iidzf4ccqdjyj9t6iv4vpnt47o47m 2101445 2101441 2026-11-02T14:07:25Z MikaelF 935 2101445 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''Aliağa''' ({{IPA-tr|aˈlia’ɣa}}) navçeyeke bajarê [[Îzmîr]]ê ye, li ser perava [[Deryaya Egeyî]] hatiye avakirin. == Gelhenasî == Li gorî daneyên sala 2018an gelheya navçe yê 95.392 kes hatiye tomarkirin == Erdnîgarî == == Girêdanên derve == {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Civakên masîgiriyê li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Navçeyên Îzmîrê]] 8z4xqkpx4zbxl3a8zwoc4sqpgp2ptxq 2101446 2101445 2026-11-02T14:11:01Z MikaelF 935 2101446 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''Aliağa''' ({{IPA-tr|aˈlia’ɣa}}, {{1968|Aliağa Çiftliği}}) navçeyeke bajarê [[Îzmîr]]ê ye, li ser perava [[Deryaya Egeyî]] hatiye avakirin. == Gelhenasî == Li gorî daneyên sala 2018an gelheya navçe yê 95.392 kes hatiye tomarkirin == Erdnîgarî == == Girêdanên derve == {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Civakên masîgiriyê li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Navçeyên Îzmîrê]] 6av2u61x6jla8m099kwv65tk5816xoc 2101447 2101446 2026-11-02T14:13:08Z MikaelF 935 2101447 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''Aliağa''' ({{IPA-tr|aˈlia’ɣa}}, {{1968|Aliağa Çiftliği}}) navçeyeke bajarê [[Îzmîr]]ê ye, li ser perava [[Deryaya Egeyî]] hatiye avakirin. == Gelhenasî == Li gorî daneyên sala 2018an gelheya navçe yê 95.392 kes hatiye tomarkirin {{Çk}} {{Taxên Aliağa, Îzmîr}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Navçeyên Îzmîrê]] ly36zryhxmzgg47l7a97vbcxwcvxw02 0 94955 2101433 2096787 2026-11-02T12:33:50Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2101433 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{Wergera xirab|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = zanyar | wêne = }} '''Yuval Nûh Harari''' ({{bi-he|יובל נח הררי}} [juˈval ˈnoaχ haˈʁaʁi] (jdb. 24ê sibata 1976) [[rewşenbîr]], [[dîroknas]] û [[profesor]]ê beşa Dîrokê ya [[Zanîngeha Îbranî ya Qudsê]].<ref>[http://www.ynharari.com/ Yuval Harari official website]</ref> Ew nivîskarê yeka ji baştrîn ''firoşên'' pirtûkên zanistî yên [[Populer Sapiens|populer ''Sapiens'']]'': [[A Brief History of Humankind]]'' (2014), ''[[Homo Deus]]: Kurtedîroka Sibê'' (2016), û ''21 Dersên Sedsala 21-an'' (2018) e. Nivîsanên wî li ser [[Azadî (felsefe)|îradeya azad]], [[Hişar|hişmendî]], zîrekbûn, dilxweşî û azarê ne û li ser wan vedikole. Ew li ser " şoreşa nasnameyî " dinivîse ku 70,000 sal berê çêbûn weka ''[[Mirov|Homo sapiens]]'' .<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/culture/2017/mar/19/yuval-harari-sapiens-readers-questions-lucy-prebble-arianna-huffington-future-of-humanity |sernav=Yuval Noah Harari: ''Homo sapiens'' as we know them will disappear in a century or so |paşnav=[[Andrew Anthony]], [[Lucy Prebble]], [[Arianna Huffington]], [[Esther Rantzen]] and a selection of our readers |tarîx=19 adar 2017 |malper=[[The Observer]] |ziman=en-GB |issn=0029-7712 |tarîxa-gihiştinê=17 adar 2018 }}</ref> == Jînenîgarî == Yuval Nuh Harari li Kiryat Ata, Israelsraîl, yek ji sê zarokên ku Shlomo û Pnina Harari ji dayik bûn, hate dinê û mezin bû. Malbata wî malbatek Cihû ya laîk bû ku xwediyê rehiyên Ewropaya Rojhilat û Libnanî bû. Bavê wî mihendisê çekan yê dewletê bû û diya wî rêvebera nivîsgehê bû.<ref>[http://larchemag.fr/2017/09/28/3386/les-predictions-de-yuval-noah-harrari/ Les prédictions de Yuval Noah Harrari] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181121192737/http://larchemag.fr/2017/09/28/3386/les-predictions-de-yuval-noah-harrari/ |date=2018-11-21 }}, L'arche magazine</ref><ref name="guardian0705">{{Jêder-malper |url=https://www.theguardian.com/culture/2015/jul/05/yuval-harari-sapiens-interview-age-of-cyborgs |sernav=Yuval Noah Harari: The age of the cyborg has begun – and the consequences cannot be known |paşnav=Cadwalladr |pêşnav=Carole |lînka-nivîskar=Carole Cadwalladr |tarîx=5 tîrmeh 2015 |tarîxa-gihiştinê=2 çiriya paşîn 2016 }}</ref><ref name="newyorker">https://www.newyorker.com/magazine/2020/02/17/yuval-noah-harari-gives-the-really-big-picture</ref> Harari di sê saliya xwe de xwe fêrî xwendinê kir. Wî li Navenda Perwerdehiya Leo Beck li Haifa, di polê de ji bo zarokên jêhatî yên ji heşt salî, xwend. Wî xebata leşkerî ya mecbûrî li Hêzên Parastina Israelsraîl taloq kir da ku di çarçoveya bernameya Atuda de xwendina zanîngehê bişopîne, lê dûv re ji ber pirsgirêkên tenduristiyê ji xwendina xwe serbest hat berdan. Wî di 17 saliya xwe de li [[Zanîngeha Îbranî ya Qudsê|Zanîngeha Hebrewbranî ya Orşelîmê]] dest bi xwendina dîrok û têkiliyên navneteweyî kir. Harari [[gey]] e<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/culture/2017/mar/19/yuval-harari-sapiens-readers-questions-lucy-prebble-arianna-huffington-future-of-humanity |sernav=Yuval Noah Harari: 'Homo sapiens as we know them will disappear in a century or so' |paşnav=Anthony |pêşnav=Andrew |tarîx=9 adar 2017 |malper=The Guardian |tarîxa-gihiştinê=5 adar 2019 }}</ref> û di 2002-an de hevjînê xwe Itzik Yahav nas kir, ku wî jê re "înterneta min a her tiştî" digot.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theguardian.com/lifeandstyle/2016/aug/27/yuval-noah-harari-we-are-quickly-acquiring-powers-that-were-always-thought-to-be-divine |sernav=Yuval Noah Harari: 'We are acquiring powers thought to be divine' |paşnav=Adams |pêşnav=Tim |tarîx=27 tebax 2016 |malper=the Guardian |tarîxa-gihiştinê=17 adar 2018 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.haaretz.com/israel-news/fast-talk-the-road-to-happiness-1.426554 |sernav=Fast Talk / The Road to Happiness |tarîx=25 nîsan 2012 |malper=Haaretz |weşanger= |tarîxa-gihiştinê=17 adar 2018 |roja-arşîvê=2017-09-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170916001935/http://www.haaretz.com/israel-news/fast-talk-the-road-to-happiness-1.426554 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Yahav di heman demê de rêveberê kesane yê Harari ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nrg.co.il/online/55/ART2/726/869.html |sernav=זה ייגמר בבכי: סוף העולם לפי יובל נח הררי |weşanger= |tarîxa-gihiştinê=17 adar 2018 |tarîxa-arşîvê=20 nîsan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200420144528/http://www.nrg.co.il/online/55/ART2/726/869.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Wan li [[Toronto]] li Kanada bi merasîmek sivîl zewicîn .<ref>{{Jêder-malper |url=http://epaperbeta.timesofindia.com/Article.aspx?eid=31821&articlexml=Sadly-superhumans-in-the-end-are-not-going-14102015012006 |sernav=Sadly, superhumans in the end are not going to be us |paşnav=Nevatia |pêşnav=Shreevatsa |tarîx=14 çiriya pêşîn 2015 |malper=[[Mumbai Mirror]] |weşanger=The Times Group |tarîxa-gihiştinê=17 adar 2018 |tarîxa-arşîvê=1 tîrmeh 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180701194400/http://epaperbeta.timesofindia.com/Article.aspx?eid=31821&articlexml=Sadly-superhumans-in-the-end-are-not-going-14102015012006 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Harari dibêje medîtasyona Vipassana, ya ku wî di 2000-an de li Oxford dest pê kir,<ref>{{Jêder-malper |url=https://soundcloud.com/panoply/yuval-harari-author-of-sapiens-on-ai-religion-and-60-day-meditation-retreats |sernav=Yuval Harari, author of "Sapiens", on AI, religion, and 60-day meditation retreats |weşanger= |tarîxa-gihiştinê=17 adar 2018 |tarîxa-arşîvê=12 adar 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170312065331/https://soundcloud.com/panoply/yuval-harari-author-of-sapiens-on-ai-religion-and-60-day-meditation-retreats |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> " ''jiyana min guherand'' ".<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theguardian.com/lifeandstyle/2016/aug/27/yuval-noah-harari-we-are-quickly-acquiring-powers-that-were-always-thought-to-be-divine |sernav=Yuval Noah Harari: 'We are quickly acquiring powers that were always thought to be divine' |paşnav=Adams |pêşnav=Tim |tarîx=27 tebax 2016 |weşanger= |via=The Guardian }}</ref> Ew her roj du demjimêran (yek demjimêr di destpêk û dawiya roja xebata xwe de <ref>{{Jêder-malper |url=http://time.com/4672373/yuval-noah-harari-homo-deus-interview/ |sernav=How Humankind Could Become Totally Useless |malper=Time |tarîxa-gihiştinê=17 adar 2018 |roja-arşîvê=2020-03-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200320004202/https://time.com/4672373/yuval-noah-harari-homo-deus-interview/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ), her sal vekişînek meditation ya 30 rojî an dirêjtir, bêdeng û bê pirtûk û medyaya civakî dike,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.chathamhouse.org/sites/files/chathamhouse/field/field_document/Interview%20-%20Yuval%20Harari.pdf |sernav=Interview – Yuval Harari |tarîx=October–November 2015 |malper=[[The World Today (magazine)|The World Today]] |weşanger=[[Chatham House]] |rr=30–32 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171212073520/https://www.chathamhouse.org/sites/files/chathamhouse/field/field_document/Interview%20-%20Yuval%20Harari.pdf |tarîxa-arşîvê=12 kanûna pêşîn 2017 |tarîxa-gihiştinê=17 adar 2018 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theaustralian.com.au/life/weekend-australian-magazine/yuval-noah-harari-sapiens-and-the-age-of-the-algorithm/news-story/dec563f94ceb523228049fdaf8ab8915 |sernav=Yuval Noah Harari, Sapiens and the age of the algorithm |tarîx=3 îlon 2016 |malper=[[The Australian]] |weşanger=Josh Glancy |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161110213716/https://www.theaustralian.com.au/life/weekend-australian-magazine/yuval-noah-harari-sapiens-and-the-age-of-the-algorithm/news-story/dec563f94ceb523228049fdaf8ab8915 |tarîxa-arşîvê=10 çiriya paşîn 2016 }}</ref><ref name="haaretz.com">{{Jêder-nûçe |url=http://www.haaretz.com/israel-news/fast-talk-the-road-to-happiness-1.426554 |sernav=Fast Talk The Road to Happiness |tarîx=25 nîsan 2017 |malper=Haaretz |weşanger= |roja-gihiştinê=2020-11-16 |roja-arşîvê=2017-09-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170916001935/http://www.haaretz.com/israel-news/fast-talk-the-road-to-happiness-1.426554 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û alîkarek mamosteyê meditation e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.vridhamma.org/en2013-12 |sernav=The messenger of inner peace: Satya Narayan Goenka; New Appointments |paşnav= |pêşnav= |tarîx=17 kanûna pêşîn 2013 |malper=Vipassana Newsletter 23 (12) |weşanger=Vipassana Research Institute |tarîxa-gihiştinê=17 adar 2018 }}</ref> Wî ''Homo Deus diyarî'' "mamosteyê min, SN Goenka, ku bi hezkirin tiştên girîng fêrî min kir" kir, û got "Min nikaribû ev pirtûk bêyî baldarî, aştî û têgihiştina ku ji pratîka Vipassana ji panzdeh salan ve stendî binivîsî." <ref>Homo Deus, dedication and Acknowledgements p. 426</ref> Ew di heman demê de meditation wekî awayek lêkolînê dinirxîne. Harari vegan e, û dibêje ku ev encama lêkolîna wî, di nav de dîtina wî ku bingeha pîşesaziya şîraniyê têkiliya di navbera ga dayik û golikê de qut dike.<ref name="guardian0705"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://soundcloud.com/bloombergview/interview-with-yuval-noah-harari-masters-in-business-audio |sernav=Interview With Yuval Noah Harari: Masters in Business (Audio) |weşanger= |tarîxa-gihiştinê=17 adar 2018 |tarîxa-arşîvê=30 adar 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170330172213/https://soundcloud.com/bloombergview/interview-with-yuval-noah-harari-masters-in-business-audio |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji Çileya 2019 ve, Harari ne xwedan smartphone ye .<ref>{{Jêder-malper |url=https://samharris.org/podcasts/reality-and-the-imagination/ |sernav=# 68 – Reality and the Imagination |tarîx=19 adar 2017 |malper=Waking Up podcast |weşanger=[[Sam Harris]] |tarîxa-gihiştinê=17 adar 2018 |roja-arşîvê=2020-04-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200420003935/https://samharris.org/podcasts/reality-and-the-imagination/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Karîyera akademîk == Harari yekemcar di dîroka serdema navîn û dîroka leşkerî de di xebatên xwe yên ji 1993 heta 1998 li [[Zanîngeha Îbranî ya Qudsê|Zanîngeha Hebrewbranî ya Orşelîmê]] pispor [[Zanîngeha Îbranî ya Qudsê|bû]] . Wî di 2002 de, di bin çavdêriya Steven J. Gunn de, li Zanîngeha Jesussa, Oxford, bawernameya doktoraya xwe qedand . Ji 2003 heta 2005 wî wekî hevkarê Yad Hanadiv di dîrokê de xwendina postdoktorayê kir .<ref>{{Jêder-malper |url=http://pluto.huji.ac.il/~ynharari/cv.html |sernav=CV at The Hebrew University of Jerusalem |paşnav= |pêşnav= |tarîx=2008 |malper= |weşanger= |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Dema ku li Oxford bû, Harari yekemcar rastî nivîsarên Jared Diamond hat, ku wî ew wekî bandorek li ser nivîsa xwe pejirand. Li salona Enstîtuya Berggruen, Harari got ku ''Guns, Germs, and Steel'' "ya Diamond" di kariyera min a akademîk de celebek epîfan bû. Min fam kir ku ez dikarim bi rastî pirtûkên wusa binivîsim. ” <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.berggruen.org/activity/historian-yuval-harari-on-the-books-that-shaped-him/ |sernav=Historian Yuval Harari on the Books That Shaped Him – Activities |malper=Berggruen Institute |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=24 tîrmeh 2020 |tarîxa-arşîvê=24 tîrmeh 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200724001756/https://www.berggruen.org/activity/historian-yuval-harari-on-the-books-that-shaped-him/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.newyorker.com/magazine/2020/02/17/yuval-noah-harari-gives-the-really-big-picture |sernav=Yuval Noah Harari's History of Everyone, Ever |paşnav=Parker |pêşnav=Ian |malper=The New Yorker |ziman=en-us |tarîxa-gihiştinê=24 tîrmeh 2020 }}</ref> == Xelat û naskirin == Harari du carî Xelata Polonsky ji bo "Afirînerî û Orjînalbûnê", di 2009 û 2012 de stend. Di 2011 de wî xelata Moncado ya Civaka Dîroka Leşkerî ji bo gotarên berbiçav di dîroka leşkerî de stend. Sala 2012 ji bo Akademiya Zanistî ya Ciwan Israelisraîl hate hilbijartin..<ref>{{Jêder-malper |url=https://overseas.huji.ac.il/yuval-noah-harari/ |sernav=Yuval Noah Harari |tarîx=20 sibat 2020 |malper=Rothberg International School |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=28 nîsan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200511100338/https://overseas.huji.ac.il/yuval-noah-harari/ |roja-arşîvê=2020-05-11 |url-status=dead }}</ref> Di 2017-an de, ''Homo Deus'' Xelata Pirtûka Aboriyê ya Germenî ya Handelsblatt ji bo pirtûka aborî ya herî fikirîn û bibandor a salê stend.<ref>{{Jêder-malper |url=https://medium.com/@brand_minds/brand-minds-2019-come-and-see-yuval-noah-harari-live-4136f9d148fa |sernav=Brand Minds 2019 — Come and see Yuval Noah Harari live! |paşnav=Minds |pêşnav=Brand |tarîx=18 çiriya pêşîn 2018 |malper=Medium |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=28 nîsan 2020 }}</ref> Di 2018 û 2020 de, Harari di konferansa salane ya [[Forûma Aborî ya Cihanê|Foruma Aborî ya Cîhanî]] de li Davos peyivî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.newyorker.com/magazine/2020/02/17/yuval-noah-harari-gives-the-really-big-picture |sernav=Yuval Noah Harari's History of Everyone, Ever |paşnav=Parker |pêşnav=Ian |malper=The New Yorker |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=28 nîsan 2020 }}</ref> == Xêrxwazî == Di dema [[Belavbûna vîrusa Koronayê 2019-20|pandemiya COVID-19 de]], piştî qutkirina serokê Dewletên Yekbûyî [[Donald Trump]] ji fînansekirina [[Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê|WHO re]], Harari ragihand ku ew û mêrê wî dê $ 1 mîlyon bexş bikin&nbsp;ji WHO re bi Sapienship, pargîdaniya wan a bandora civakî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesofisrael.com/yuval-harari-pandemic-policy-will-influence-world-politics-economy-for-decades/ |sernav=Yuval Harari: Pandemic policy will influence world politics, economy for decades |paşnav=Sterkl |pêşnav=Maria |malper=www.timesofisrael.com |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=28 nîsan 2020 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ft.com/content/19d90308-6858-11ea-a3c9-1fe6fedcca75 |sernav=Yuval Noah Harari: the world after coronavirus |paşnav=Harari |pêşnav=Yuval Noah |tarîx=20 adar 2020 |malper=www.ft.com |ziman=en-GB |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |tarîxa-gihiştinê=28 nîsan 2020 }}</ref> == Berhemên weşandî == === Pirtûk === * ''21 Dersên Sedsala 21-an'' (London: Jonathan Cape, 2018) '',''{{ISBN|1787330672}} * ''Drav: Vintage Minis'' (perçeyên ji ''Sapiens'' û ''Homo Deus hilbijêrin'', (London: Penguin Random House, 2018){{ISBN|978-1784874025}} * ''Homo Deus: Kurtedîroka Sibê'' (2016),{{ISBN|978-1910701881}} * ''Sapiens: Kurtedîroka Mirovahiyê'' (London: Harvill Secker, 2014){{ISBN|978-006-231-609-7}} * ''Ezmûna Dawîn: Daxuyaniyên Qada Battleerê û Çêkirina Çanda Modernerê Nûjen, 1450–2000' (Houndmills: Palgrave-Macmillan, 2008),{{ISBN|978-023-058-388-7}} * ''Operasyonên Taybet di Serdema Serkeftinî, 1100-1550' (Woodbridge: Boydell & Brewer, 2007),{{ISBN|978-184-383-292-8}} * ''Bîranînên Leşkerî yên Ronesansê:'' ,er '', Dîrok û Nasname'', 1450–1600 (Woodbridge: Boydell & Brewer, 2004),{{ISBN|978-184-383-064-1}} === Gotar === * "Rola Leşkerî ya Turcopoleyên Frenkî - ''Nirxandinek Dîsa'' ", ''Review Historical History'' 12 (1) (hezîran 1997), pp.&nbsp;75–116. * "Hevkariya Nav-Cepheyî di Sedsala Çardem û Kampanyaya 1346-a Edward III",, ''erê Dîrokê'' 6 (4) (Septemberlon 1999), pp.&nbsp;379–395 * "Stratejî û ''Pêdiviya Di'' Kampanyayên Dagirkeriya Ewropaya Rojava ya Sedsala Çaremîn de", ''Kovara Dîroka Leşkerî'' 64 (2) (nîsan 2000), pp.&nbsp;297–334. * "Di Hesabên Xaçparêziya Yekem de itnessahidiya Çavê: The Gesta Francorum û Vegotinên Hemdem ên Din", ''Xaçparêzî'' 3 (tebax 2004), pp.&nbsp;77–99 * "Illusions Martial: War and Disillusionment in the 20th Century and Renaissance Memoirs leşkerî", ''The Journal of Military History'' 69 (1) (Çile 2005), pp.&nbsp;43–72 * "Bîranînên Leşkerî: Ji Serdema Navîn heya Serdema Late ya Serûbin Nêrînek Dîrokî Ya Cûre", ''War in History'' 14: 3 (2007), pp.&nbsp;289–309 * "Têgîna" Decerên Biryardar "Di Dîroka Cîhanê de", ''Kovara Dîroka Cîhanê'' 18 (3) (2007), 251–266 * "Zanîn, Hêz û Leşkerê Serdema Navîn, 1096–1550", di ''In Laudem Hierosolymitani: Lêkolînên li ser Xaçparêzî û Çanda Serdema Navdar a Bi orerefê Benjamin Z. Kedar'', weş. Iris Shagrir, Ronnie Ellenblum û Jonathan Riley-Smith, (Ashgate, 2007) * "Herikîna Têkoşînê: Pîvanên Leşkerî, Siyasî û Exlaqî yên Warer Li Başbûna Subjektîf", ''Nirxandina Giyannasiya Giştî'' (Septemberlon 2008) * Nasandina Peter Singer 's ''Animal Liberation'', The Bodley Head, 2015. * "Armchairs, Kawa and Authority: Eye-şahid û Flesh-şahid li ser aker, 1100–2000 Bipeyivin", ''Journal of History History'' 74: 1 (gennaio, 2010), pp.&nbsp;53–78. * [https://www.ft.com/content/50bb4830-6a4c-11e6-ae5b-a7cc5dd5a28c "Yuval Nuh Harari li ser daneyên mezin, Google û dawiya vîna azad"], ''[[Financial Times]]'' (tebax 2016). * [http://time.com/4826856/russia-trump-north-korea-china-war/ "Çima Ldî Çêtir Ne mimkûn e ku her welatek di şer de bi ser bikeve"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190420163311/http://time.com/4826856/russia-trump-north-korea-china-war/ |date=2019-04-20 }}, ''Dem'' (23 hezîran 2017). * [https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2018/10/yuval-noah-harari-technology-tyranny/568330/ "Çima Teknolojî Tiraniyê Davêje"], ''Atlantîk'' (Çirî 2018). * [https://www.ft.com/content/19d90308-6858-11ea-a3c9-1fe6fedcca75 "Yuval Nuh Harari: dinya piştî korona virus"], ''[[Financial Times]]'' (20ê adar 2020). == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} == Girêdanên derve == * [http://www.fondation-janmichalski.com/en/prix-jan-michalski/ Jan Michalski Xelata Wêjeyê] * {{URL|http://www.ynharari.com/|Malpera fermî}} * [https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-29205225 Nivîskar - Hevpeyivîna vîdyoyê ya Yuval Harari] - Nûçeyên BBC-yê hevdîtin bikin {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1976]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] q24y4jnjlocovfrrzczgke4zf7qahcz 10 96006 2101494 2067814 2026-11-02T19:40:03Z Maintenance script 23620 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 2101494 sanitized-css text/css /* Infobox: sernav */ .sernav { height:43px; vertical-align:middle; text-align:center; font-size:142%; font-weight:bolder; line-height:1.1em; background-color:#FFCC66; background-position: right center; background-repeat: no-repeat; background-image: url("//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d6/Foodlogo2.svg/50px-Foodlogo2.svg.png"); } tvrnni0ehcb06zx1mtwzj0x89as4hts 0 100822 2101454 1762952 2026-11-02T15:16:35Z CommonsDelinker 599 Wêneyê bi navê Bundesarchiv_B_145_Bild-F078072-0004,_Konrad_Adenauer.jpg ji gotarê hate jêbirin, ji ber ku ew li Commonsê ji aliyê [[c:User:Reinhard Kraasch|Reinhard Kraasch]] ve hate jêbirin. Sedema jêbirinê: Copyright violation; see [[:c:Commons:Licensi 2101454 wikitext text/x-wiki '''Şansolyeyên Almanyayê''' an jî '''serokwezîrên Almanyayê''', ({{ziman-de|Kanzler ''an'' Kanzlerin}}) [[Kanslêrên Almanyayê|serokwezîrên Almanyayê]] ne. Şansolyeyê [[Komara Federalê Almanyayê]] nave bi fermi {{ziman-de|Bundeskanzler ''(an'' Bundeskanzlerin'')'' der Bundesrepublik Deutschland}}. Li jêr serokên rêveberiya federal hatiye lîstekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://mobil.stern.de/politik/deutschland/cdu-altkanzler-ludwig-erhard-war-nie-cdu-mitglied-587764.html?mobil=1 |sernav=CDU-Altkanzler: Ludwig Erhard war nie CDU-Mitglied - Politik {{!}} STERN.DE Mobile |tarîx=2013-09-26 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê= |tarîxa-arşîvê=2013-09-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130926044139/http://mobil.stern.de/politik/deutschland/cdu-altkanzler-ludwig-erhard-war-nie-cdu-mitglied-587764.html?mobil=1 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> [[Wêne:BismarckArbeitszimmer1886.jpg|thumb|Bismarck bi damezrandina Federasyona Almanya ya Bakur re (1867) û paşê Împeratoriya Almanî re (1871) bû serokwezîrê yekem.]] [[Wêne:Hitler portrait crop.jpg|thumb|Adolf Hitler bû serokwezîr (ji sala1933an de) û paşê bû führerê Almanyaya Nazî.]] [[Wêne:KAS-Kohl, Helmut-Bild-14701-1.jpg|thumb|Helmut Kohl, di dema yekbûna Almanyayê de wezîfe girt.]] [[Wêne:Angela Merkel (2020-01-11) (cropped).jpg|thumb|Angela Merkel (2020)]] == Konfederasyona Almanyaya Bakur ''(Bundeskanzler)'' (1867–1871) == {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%;" |- !rowspan=2 colspan=2|Wêne !rowspan=2|Nav<br /><small>(Rojbun-Mirin) !colspan=3|Demên wezîfeya wî !rowspan=2|Partiya siyasî |- !Destpêk !Bidawîbûn !Dem |- | style="background:#DDDDDD;" | |[[Wêne:Bundesarchiv Bild 146-2005-0057, Otto von Bismarck.jpg|80px]] |Kont '''[[Otto von Bismarck]]'''<br /><small>(1815–1898) |1ê Tîrmeha 1867an |21ê Adara 1871an |{{Age in days|1867|7|1|1871|3|21}} |Serbixwe |} == Împeratoriya Almanyayê ''(Reichskanzler)'' (1871–1918) == {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%;" |- !rowspan=2 colspan=2|Wêne !rowspan=2|Nav<br /><small>(Rojbun-Mirin) !colspan=3|Dema wezîfeya wî !rowspan=2|Partiya siyasî |- !Destpêk !Bidawîbûn !Dem |- | style="background:#FFFFFF;" | |[[Wêne:Bundesarchiv Bild 146-2005-0057, Otto von Bismarck.jpg|80px]] |Prens '''[[Otto von Bismarck]]'''<br /><small>(1815–1898) |21ê Adara 1871an |20ê Adara 1890an |{{Age in days|1871|3|21|1890|3|20}} | rowspan="6" |Serbixwe |- | style="background:#FFFFFF;" | | [[Wêne:Graf Leopold von Caprivi cropped2.jpg|80px]] |Kont '''[[Leo von Caprivi]]'''<br /><small>(1831–1899) |20ê Adara 1890a |26ê Cotmeha 1894an |{{Age in days|1890|3|20|1894|10|26}} |- | style="background:#FFFFFF;" | | [[Wêne:Chlodwig zu Hohenlohe-Schillingsfürst.png|80px]] |Prens '''[[Chlodwig zu Hohenlohe-Schillingsfürst]]'''<br /><small>(1819–1901) |29ê Cotmeha 1894an |17yê Cotmeha 1900an |{{Age in days|1894|10|29|1900|10|17}} |- | style="background:#FFFFFF;" | | [[Wêne:Bundesarchiv Bild 146-2004-0098A, Bernhard von Bülow (cropped).jpg|80px]] |Prens '''[[Bernhard von Bülow]]'''<br /><small>(1849–1929) |17yê Cotmeha 1900an |14yê Tîrmeha 1909an |{{Age in days|1900|10|17|1909|7|14}} |- | style="background:#FFFFFF;" | | [[Wêne:Theobald von Bethmann-Hollweg 1913b.jpg|80px]] |'''[[Theobald von Bethmann-Hollweg]]'''<br /><small>(1856–1921) |14yê Tîrmeha 1909an |13yê Tîrmeha 1917an |{{Age in days|1909|7|14|1917|7|13}} |- | style="background:#FFFFFF;" | | [[Wêne:Georg Michaelis.jpg|80px]] |'''[[Georg Michaelis]]'''<br /><small>(1857–1936) |14yê Tîrmeha 1917an |1ê Mijdara 1917an |{{Age in days|1917|7|14|1917|11|1}} |- |style="background:#000000;" | | [[Wêne:Georg von Hertling.jpg|80px]] |Kont '''[[Georg von Hertling]]'''<br /><small>(1843–1919) |1ê Mijdara 1917an |30yê Îlona 1918an |{{Age in days|1917|11|1|1918|9|30}} |[[Partiya Navend ya Almanyayê]] |- | style="background:#FFFFFF;" | | [[Wêne:Bundesarchiv Bild 183-R04103, Prinz Max von Baden.jpg|80px]] |Prens '''[[Maximilian von Baden|Max von Baden]]'''<br /><small>(1867–1929) |3ê Cotmeha 1918an |9ê Mijdara 1918an |{{Age in days|1918|10|3|1918|11|9}} |Serbixwe |} == Dema Şoreşa Almanyayê (1918–1919) == {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%;" |- !rowspan=2 colspan=2|Wêne !rowspan=2 | Nav<br /><small>(Rojbun–Mirin) !colspan=3 | Dema wezîfeya wî !rowspan=2 | Partiya siyasî !rowspan=2 colspan=2|Şêwr !rowspan=2 | [[Reichstag (Împeratoriya Almanyayê)|Reichstag]] |- ! Destpêk ! Bidawîbûn ! Dem |- |style="background:#F0001C;" | |[[Wêne:Friedrich Ebert face.jpg|80px]] |'''[[Friedrich Ebert]]'''<br /><small>(1871–1925)<br />(''Reichskanzler'' ve<br />''Vorsitz des [[Encûmena Nûnerên Gel|Rates der Volksbeauftragten]]') |9ê Mijdara 1918an |13ê Sibata 1919an |{{Age in days|1918|11|9|1919|2|13}} |[[Partiya Sosyaldemokrat a Almanyayê]] |bgcolor=#EEEEEE|<small>[[Encûmena Nûnerên Gel]] |bgcolor=#EEEEEE|<small>[[Partiya Sosyaldemokrat a Almanya ya Serbixwe(SPD)]]–[[Partiya Sosyaldemokrat a Almanya ya Serbixwe(USPD)]] |bgcolor=#EEEEEE|[[1912 Hilbijartinên federal li Almanyayê|''13''<br><small>(1912)]] |} == Komara Weimarê (1919–1933) == {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%;" |- !rowspan=2 colspan=2|Wêne !rowspan=2 | Nav<br /><small>(Rojbun–Mirin) !colspan=3 | Dema wezîfeya wan !rowspan=2 | Partiyên siyasî !rowspan=2 colspan=2|Şêwr !rowspan=2 | [[Reichstag (Komara Weimar)|Reichstag]] |- ! Destpêk ! Bidawîbûn ! Dem |- |style="background:#F0001C;" | |[[Wêne:Bundesarchiv Bild 146-1979-122-29A, Philipp Scheidemann.jpg|80px]] |'''[[Philipp Scheidemann]]'''<br /><small>(1865–1939)<br />(wekî ''Reichsministerpräsident'') |13yê Sibata 1919an |20ê Hezîrana 1919an |127 | rowspan="3" |[[Partiya Sosyaldemokrat a Almanyayê]] |bgcolor=#EEEEEE|<small>Scheidemann |bgcolor=#EEEEEE|<small>[[Partiya Sosyaldemokrat a Almanyayê|SPD]]–[[Partiya Demokratîk a Alman|DDP]] [[Partiya Navend (Almanya)|Z]]<br>(''[[Koalîsyona Weimar]]'') |bgcolor=#EEEEEE rowspan=3|[[Meclîsa Neteweyî ya Weimar]]<br><small>([[1919 Hilbijartin a Federal ya Alman|1919]]) |- |style="background:#F0001C;" | |[[Wêne:Bundesarchiv_Bild_183-J0113-0500-001,_Gustav_Bauer.jpg|80px]] |'''[[Gustav Bauer]]'''<br /><small>(1870–1944)<br />(wekî ''Reichsministerpräsident'')<br>14yê Tebaxa 1919an vir be.<br>wekî''Reichskanzler'') |21ê Hezîrana 1919an |26ê Adara 1920an |279 |bgcolor=#EEEEEE|<small>Bauer |bgcolor=#EEEEEE|<small>[[Partiya Sosyaldemokrat ya Almanyayê|SPD]]–[[Partiya Demokrat a Alman|DDP]]–[[Partiya Navend (Almanya)|Z]]<br>(''[[Koalîsyona Weimar]]'') |- |style="background:#F0001C;" | |[[Wêne:Bundesarchiv Bild 146-1979-122-28A, Hermann Müller.jpg|80px]] |'''[[Hermann Müller]]'''<br /><small>(1876–1931) |27ê Adara 1920an |21ê Hezîrana 1920an |73 |bgcolor=#EEEEEE|<small>Müller I |bgcolor=#EEEEEE|<small>[[Partiya Sosyaldemokrat a Almanyayê|SPD]]–[[Partiya Demokrat a Alman|DDP]]–[[Partiya Navend (Almanya)|Z]]<br>(''[[Koalîsyona Weimar]]'') |- |style="background:#000000;" | |[[Wêne:Bundesarchiv Bild 183-R18733, Konstantin Fehrenbach.jpg|80px]] |'''[[Konstantin Fehrenbach]]'''<br /><small>(1852–1926) |25ê Hezîrana 1920an |4ê Gulana 1921an |313 | rowspan="3" |[[Partiya Navend (Almanya)]] |bgcolor=#EEEEEE|<small>Fehrenbach |bgcolor=#EEEEEE|<small>[[Partiya Navend (Almanya)|Z]]–[[Partiya Demokrat a Alman|DDP]]–[[Partiya Gel a Alman|DVP]] |bgcolor=#EEEEEE rowspan=7|[[1920 Hilbijartinên Alman a federal|''1''<br><small>(1920)]] |- |rowspan=2 style="background:#000000;" | |rowspan=2|[[Wêne:Bundesarchiv Bild 146III-105, Joseph Wirth.jpg|80px]] |rowspan=2|'''[[Joseph Wirth]]'''<br /><small>(1879–1956) |rowspan=2|10ê Gulana 1921an |rowspan=2|14ê Mijdara 1922an |rowspan=2|553 |bgcolor=#EEEEEE|<small>Wirth I |rowspan=2 bgcolor=#EEEEEE|<small>[[Partiya Navend (Almanya)|Z]]–[[Partiya Sosyaldemokrat a Almanyayê|SPD]]–[[Partiya Demokrat a Alman|DDP]]<br>(''[[Koalîsyona Weimar]]'') |- |bgcolor=#EEEEEE|<small>Wirth II |- | style="background:#FFFFFF;" | |[[Wêne:Bundesarchiv Bild 183-2002-0625-505, Dr. Wilhelm Cuno.jpg|80px]] |'''[[Wilhelm Cuno]]'''<br /><small>(1876–1933) |22ê Mijdara 1922an |12ê Tebaxa 1923an |263 |Serbixwe |bgcolor=#EEEEEE|<small>Cuno |bgcolor=#EEEEEE|<small>[[Bağımsız siyasetçi|Bağ.]]–[[Partiya Gel a Alman|DVP]]–[[Partiya Demokrat a Alman|DDP]]–[[Partiya Navend (Almanya)|Z]]–[[Partiya Gel a Bavyera|BVP]] |- |rowspan=2 style="background:#1874CD;" | |rowspan=2|[[Wêne:Bundesarchiv Bild 146-1982-092-11, Gustav Stresemann.jpg|80px]] |rowspan=2|'''[[Gustav Stresemann]]'''<br /><small>(1878–1929) |rowspan=2|13yê Tabaxa 1923an |rowspan=2|30yê Mijdara 1923an |rowspan=2|109 |rowspan=2|[[Partiya Gel a Alman]] |bgcolor=#EEEEEE|<small>Stresemann I |rowspan=2 bgcolor=#EEEEEE|<small>[[Partiya Gel a Alman|DVP]]–[[Partiya Sosyaldemokrat a Almanyayê|SPD]]–[[Partiya Navend (Almanya)|Z]]–[[Partiya Demokrat a Alman|DDP]] |- |bgcolor=#EEEEEE|<small>Stresemann II |- |rowspan=2 style="background:#000000;" | |rowspan=2|[[Wêne:Reichskanzler Wilhelm Marx.jpg|80px]] |rowspan=2|'''[[Wilhelm Marx]]'''<br /><small>(1863–1946) |rowspan=2|30yê Mijdara 1923an |rowspan=2|15ê Çiriya 1925an |rowspan=2|412 |rowspan=2|[[Partiya Navend (Almanya)]] |bgcolor=#EEEEEE|<small>Marx I |bgcolor=#EEEEEE|<small>[[Partiya Navend (Almanya)|Z]]–[[Partiya Gel a Alman|DVP]]–[[Partiya Gel a Bavyera|BVP]]–[[Partiya Demokrat a Alman|DDP]] |- |bgcolor=#EEEEEE|<small>Marx II |bgcolor=#EEEEEE|<small>[[Partiya Navend (Almanya)|Z]]–[[Partiya Gel a Alman|DVP]]–[[Partiya Demokrat a Alman|DDP]] |bgcolor=#EEEEEE|[[Gulana 1924an Hilbijartina Alman a Federal|''2''<br><small>(Mayıs 1924)]] |- |rowspan=2 style="background:#FFFFFF;" | |rowspan=2|[[Wêne:Bundesarchiv Bild 146-1969-008A-07, Hans Luther.jpg|80px]] |rowspan=2|'''[[Hans Luther]]'''<br /><small>(1879–1962) |rowspan=2|15yê Çîle paşîn a 1925an |rowspan=2|12ê Gulana 1926an |rowspan=2|482 |rowspan=2|Serbixwe |bgcolor=#EEEEEE|<small>Luther I |bgcolor=#EEEEEE|<small>[[Partiya Gel a Alman|DVP]]–[[Partiya Neteweyiya Gel a Alman|DNVP]]–[[Partiya Navend (Almanya)|Z]]–[[Partiya Demokrat a Alman|DDP]]–[[Partiya Gel a Bavyera|BVP]] |bgcolor=#EEEEEE rowspan=4|[[Aralık 1924 Hilbijartinên Almanyaya federal|''3''<br><small>(Çileya pêşîna 1924an)]] |- |bgcolor=#EEEEEE|<small>Luther II |bgcolor=#EEEEEE|<small>[[Partiya Gel a Alman|DVP]]–[[Partiya Navend (Almanya)|Z]]–[[Partiya Demokrat a Alman|DDP]]–[[Partiya Gel a Bavyera|BVP]] |- |rowspan=2 style="background:#000000;" | |rowspan=2|[[Wêne:Reichskanzler Wilhelm Marx.jpg|80px]] |rowspan=2|'''[[Wilhelm Marx]]'''<br /><small>(1863–1946) |rowspan=2|17ê Gulana 1926an |rowspan=2|12ê Hezîrana 1928an |rowspan=2|757 |rowspan=2|[[Partiya Navend (Almanya)]] |bgcolor=#EEEEEE|<small>Marx III |bgcolor=#EEEEEE|<small>[[Partiya Navend (Almanya)|Z]]–[[Partiya Gel a Alman|DVP]]–[[Partiya Demokrat a Almann|DDP]]–[[Partiya Gel a Bavyera|BVP]] |- |bgcolor=#EEEEEE|<small>Marx IV |bgcolor=#EEEEEE|<small>[[Partiya Navend (Almanya)|Z]]–[[Partiya Neteweyî ya Alman|DNVP]]–[[Alman Halk Partisi|DVP]]–[[Partiya Gel a Bavyera|BVP]] |- |style="background:#F0001C;" | |[[Wêne:Bundesarchiv Bild 146-1979-122-28A, Hermann Müller.jpg|80px]] |'''[[Hermann Müller]]'''<br /><small>(1876–1931) |28ê Hezîrana 1928an |27ê Adara 1930an |637 |[[Partiya Sosyaldemokrat a Almanyayê]] |bgcolor=#EEEEEE|<small>Müller II |bgcolor=#EEEEEE|<small>[[Partiya Sosyaldemokrat a Almanyayê|SPD]]–[[Partiya Gel a Alman|DVP]]–[[Partiya Demokrat a Alman|DDP]]–[[Partiya Navend (Almanya)|Z]]–[[Partiya Gel a Bavyera|BVP]] |bgcolor=#EEEEEE rowspan=2|[[1928 Hilbijartinên Alman a federal|''4''<br><small>(1928)]] |- |rowspan=3 style="background:#000000;" | |rowspan=3|[[Wêne:Bundesarchiv Bild 183-1989-0630-504, Heinrich Brüning.jpg|80px]] |rowspan=3|'''[[Heinrich Brüning]]'''<br /><small>(1885–1970) |rowspan=3|30ê Adara 1930an |rowspan=3|30ê Gulana 1932an |rowspan=3|792 |rowspan=3|[[Partiya Navend (Almanya)]] |bgcolor=#EEEEEE rowspan=2|<small>Brüning I |bgcolor=#EEEEEE rowspan=2|<small>[[Partiya Navend (Almanya)|Z]]–[[Partiya Sosyaldemokrat a Alman|DDP]]–[[Partiya Gel a Alman|DVP]]–[[Partiya Çîna Navîna Alman ya Reich|WF]]–[[Partiya Gel a Bavyera|BVP]]–[[Partiya Muhafezekar ya Gel (Almanya)|KVP]] |- |bgcolor=#EEEEEE rowspan=2|[[1930 Hilbijartinên Almanyaya federal|''5''<br><small>(1930)]] |- |bgcolor=#EEEEEE|<small>Brüning II |bgcolor=#EEEEEE|<small>[Partiya Navend (Almanya)|Z]]–[[Partiya Dewletê a Alman|DSP]]–[[Partiya Gel a Bavyera|BVP]]–[[Partiya Muhafezekar ya Gel (Almanya)|KVP]]–CLV |- | style="background:#FFFFFF;" | |[[Wêne:Bundesarchiv Bild 183-S00017, Franz von Papen crop.jpg|80px]] |'''[[Franz von Papen]]'''<br /><small>(1879–1969) |1ê Hezîrana 1932an |17ê Mijdara 1932an |169 |[[Partiya Navend (Almanya)]]<br><small>Heta 3ê Hezarana 1932an</small><br />Serbixwe |bgcolor=#EEEEEE|<small>Papen |bgcolor=#EEEEEE|<small>[[Serbixwe]]–[[Partiya Neteweyî ya Gel a Alman|DNVP]] |bgcolor=#EEEEEE|[[Hilbijartinên Almanyaya federal ya Tîrmeha 1932an|''6''<br><small>(Tîr.1932)]] |- | style="background:#FFFFFF;" | |[[Wêne:Bundesarchiv Bild 183-B0527-0001-020, Kurt von Schleicher.jpg|80px]] |'''[[Kurt von Schleicher]]'''<br /><small>(1882–1934) |3ê Çiriya pêşîn a 1932an |28ê Çiriya paşîn a 1933an |57 |Serbixwe |bgcolor=#EEEEEE|<small>Schleicher |bgcolor=#EEEEEE|<small>[[Serbixwe]]–[[Partiya Neteweyî ya Gel a Alman|DNVP]] |bgcolor=#EEEEEE|[[Hilbijartinên Almanyaya federal a Mijdara 1932an|''7''<br><small>(Mijd.1932)]] |} == Almanyaya Nazî ''(Reichskanzler)'' (1933–1945) == {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%;" |- !rowspan=2 colspan=2|Wêne !rowspan=2 | Nav<br /><small>(Rojbun-Mirin) !colspan=3 | Demên wezîfeya !rowspan=2 | Partiya siyasî !rowspan=2 colspan=2|Şêwr !rowspan=2 | [[Reichstag (Almanyaya Nazî)|Reichstag]] |- !Destpêk !Bidawîbûn !Dem |- |rowspan=4 style="background:#964B00;" | |rowspan=4 | [[Wêne:Adolf Hitler cropped restored.jpg|80px]] |rowspan=4 | '''[[Adolf Hitler]]'''<br /><small>(1889–1945) |rowspan=4 | 30ê Çiriya paşîn a 1933an |rowspan=4 | 30ê Nîsan 1945an |rowspan=4 | {{Age in days|1933|1|30|1945|4|30}} | rowspan="5" | [[Partiya Nasyonal Sosyalîst a Karkerên Alman|NSDAP]] |rowspan=4 bgcolor=#EEEEEE| <small>[[Hitler]] |rowspan=4 bgcolor=#EEEEEE| <small>[[Partiya Nasyonal Sosyalîst a Karkerên Alman|NSDAP]] – [[Partiya Neteweyî ya Gel a Alman|DNVP]] | bgcolor=#EEEEEE| [[Hilbijartina 1ê Adara 1933an ya Almanyaya federal|''8'' <small>(Adara 1933an)]] |-bgcolor=#EEEEEE |[[Hilbijartina Mijdara 1933an ya Almanyaya federal|''9'' <small>(Mijdara 1933an)]] |-bgcolor=#EEEEEE |[[Hilbijartina Almanya û referandûma sala 1936an Almanya|''10'' <small>(1936)]] |-bgcolor=#EEEEEE |[[Hilbijartina sala 1938an û referandûm|''11'' <small>(1938)]] |- |style="background:#964B00;" | |[[Wêne:Bundesarchiv Bild 146-1968-101-20A, Joseph Goebbels.jpg|80px]] |'''[[Joseph Goebbels]]'''<br /><small>(1897–1945) |30ê Nîsana 1945an |1ê Gulana 1945an |{{Age in days|1945|4|30|1945|5|1}} |colspan=3 bgcolor=#EEEEEE | — |- |style="background:#FFFFFF;" | |[[Wêne:Ludwig Schwerin von Krosigk.jpg|80px]] |[[Lutz Graf Schwerin von Krosigk]]<br /><small>(1887–1977)<br />(''Serokê Rêveberiya Flensburg'') |1ê Gulana 1945an |23ê Gulana 1945an |{{Age in days|1945|5|2|1945|5|23}} |<br /><small>(Muhafezekar, Serbixwe) | bgcolor=#EEEEEE| <small>[[Rêveberiya Flensburg|Schwerin von Krosigk]] | bgcolor=#EEEEEE| <small>[[Serbixwe]] – [[Partiya Nasyonal Sosyalîst a Karkerên Alman|NSDAP]] | bgcolor=#EEEEEE| — |} == Komara Federal a Almanyayê ''(Bundeskanzler)'' (1949–niha) == {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%;" |- !rowspan=2 colspan=2|Wêne !rowspan=2 | Nav<br /><small>(Rojbun-Mirin) !colspan=3 | Dema wezîfeya !rowspan=2 | Partiya siyasî !rowspan=2 colspan=2|Şêwr !rowspan=2 | [[Bundestag]] |- !Destpêk !Bidawîbûn !Dem |- !rowspan=5 style="background:#000000; color:white"| 1 |rowspan=5 | |rowspan=5 | '''[[Konrad Adenauer]]'''<br /><small>(1876–1967) |20ê Îlona 1949an |20ê Cotmeha 1953an |rowspan=5 | {{Age in days|1949|9|15|1963|10|16}} |rowspan=5 | [[Yekîtiya Xiristiyanên Demokrat (Almanya)]]<br />(CDU) |<small> Adenauer I |<small> [[CDU/CSU]] – [[Partiya Demokratîk a Azad (Almanya)|FDP]] – [[Partiya Azad (1947)|DP]] |bgcolor=#000000 | [[First German Bundestag|{{Reng|white|''1''}}]] <small>[[Hilbijartina Almanyaya Federala Rojava ya sala 1949an|{{Reng|white|(1949)}}]] |- |20ê Cotmeha 1953an |29ê Cotmeha 1957an |<small> Adenauer II |<small> [[CDU/CSU]] – [[Partiya Azad a Demokratîk (Almanya)|FDP/FVP]]<br>– [[Partiya Alman (1947)|DP]] – [[Hemî Bloka Alman/Sirgûn û Yekitiya Kesên Ji Mafên Xwe Mane Bê Par|GB/BHE]] |bgcolor=#000000 | [[Second German Bundestag|{{Reng|white|''2''}}]] <small>[[Hilbijartina Almanyaya Federala Rojava ya sala 1953an|{{Reng|white|(1953)}}]] |- |29ê Cotmeha 1957an |14ê Mijdara 1961ab |<small> Adenauer III |<small> [[CDU/CSU]] – [[Partiya Alman (1947)|DP]] |bgcolor=#000000 | [[Hilbijartina Almanyaya Federala Rojava ya sala 1957|{{Color|white|''3'' <small>(1957)}}]] |- |14ê Mijdara 1961an |13ê Çiriya pêşîn a 1962an |<small> Adenauer IV |rowspan=2 |<small> [[CDU/CSU]] – [[Partiya Demokratîk a Azad (Almanya)|FDP]] |rowspan=2 bgcolor=#000000 | [[Hilbijartina Almanyaya Federala Rojava ya sala 1961an|{{Color|white|''4'' <small>(1961)}}]] |- |14ê Çiriya pêşîn a 1962an |11ê Cotmeha 1963an |<small> Adenauer V |- !rowspan=2 style="background:#000000; color:white"| 2 |rowspan=2 | [[Wêne:Einde bezoek bondskanselier dr Ludwig Erhard en gaf persconferentie in het Haag, Bestanddeelnr 916-1330.jpg|80px]] |rowspan=2 | '''[[Ludwig Erhard]]'''<br /><small>(1897–1977) |17ê Cotmeha 1963an |26ê Cotmeha 1965an |rowspan=2 | {{Age in days|1963|10|16|1966|12|1}} |rowspan=2 | <small>Serbixwe;<br />[[Yekitiya Xiristiyanên Demokratîk (Almanya)]]<br />(CDU)<br />re girêdayî</small> |<small> Erhard I |rowspan=2 |<small> [[CDU/CSU]] – [[Partiya Demokratîk a Azad (Almanya)|FDP]] |bgcolor=#000000 | [[Hilbijartina Almanyaya Federala Rojava ya sala 1961an|{{Color|white|''4'' <small>( ···· )}}]] |- |26ê Cotmeha 1965an |30ê Mijdara 1966an |<small> Erhard II |bgcolor=#000000 | [[ Hilbijartina Almanyaya Federala Rojava ya sala 1965an|{{Color|white|''5'' <small>(1965)}}]] |- !style="background:#000000; color:white"| 3 |[[Wêne:Kurt Georg Kiesinger (Nürburgring, 1969).jpg|80px]] |'''[[Kurt Georg Kiesinger]]'''<br /><small>(1904–1988) |1ê Çiriya pêşîn a 1966an |21ê Cotmeha 1969an |{{Age in days|1966|12|1|1969|10|21}} |[[Yekitiya Xiristiyanên Demokrat (Almanya)]]<br />(CDU) |<small> Kiesinger |<small> [[CDU/CSU]] – [[Partiya Sosyaldemokrat a Almanyayê|SPD]]<br />''([[Koalîsyona Mezin]])'' |bgcolor=#000000 | [[Almanyaya Federala Rojava ya sala 1965an|{{Color|white|''5'' <small>( ···· )}}]] |- !rowspan=2 style="background:#F0001C; color:white"| 4 |rowspan=2 | [[Wêne:Bundesarchiv B 145 Bild-F057884-0009, Willy Brandt.jpg|80px]] |rowspan=2 | '''[[Willy Brandt]]'''<br /><small>(1913–1992) |22ê Cotmeha 1969an |15ê Çiriya pêşîn a 1972an |rowspan=2 | {{Age in days|1969|10|21|1974|5|7}} |rowspan=2 | [[Partiya Sosyaldemokrat a Almanyayê]]<br />(SPD) |<small> Brandt I |rowspan=2 |<small> [[Partiya Sosyaldemokrat a Almanyayê Almanya|SPD]] – [[Partiya Demokratîk a Azad (Almanya)|FDP]] | bgcolor=#000000 | [[Hilbijartina Almanyaya Federala Rojava ya sala 1969an|{{Color|white|''6'' <small>(1969)}}]] |- |15ê Çiriya pêşîn a 1972an |7ê Gulana 1974an |<small> Brandt II |bgcolor=#F0001C | [[Hilbijartina Almanyaya Federala Rojava ya sala 1972an|{{Color|white|''7'' <small>(1972)}}]] |- !style="background:#FFED00;"| — |[[Wêne:Bundesarchiv Bild 146-1989-047-20, Walter Scheel.jpg|80px]] |[[Walter Scheel]]<br /><small>(1919–2016)</small><br /><small>''Serokê demkî''</small> |7 Mayıs 1974 |16 Mayıs 1974 |{{Age in days|1974|5|7|1974|5|16}} |[[Partiya Demokratîk a Azad (Almanya)]]<br />(FDP) |<small> (''Demkî'') |<small> [[Partiya Sosyaldemokrat a Almanyayê|SPD]] – [[Partiya Demokratîk a Azad (Almanya)|FDP]] |bgcolor=#F0001C | [[Hilbijartina Almanyaya Federala Rojava ya sala 1972an|{{Reng|white|''7'' <small>( ···· )}}]] |- !rowspan=3 style="background:#F0001C; color:white"| 5 |rowspan=3 | [[Wêne:Helmut Schmidt (13.07.1977).jpg|80px]] |rowspan=3 | '''[[Helmut Schmidt]]'''<br /><small>(1918–2015) |16ê Gulana 1974an |14ê Çiriya pêşîn a 1976an |rowspan=3 | {{Age in days|1974|5|16|1982|10|1}} |rowspan=3 | [[Partiya Sosyaldemokrat a Almanyayê]]<br />(SPD) |<small> Schmidt I |rowspan=3 |<small> [[Partiya Sosyaldemokrat a Almanyayê|SPD]] – [[Partiya Demokratîk a Azad (Almanya)|FDP]] |bgcolor=#F0001C | [[Hilbijartina Almanyaya Federala Rojava ya sala 1972an|{{Reng|white|''7'' <small>( ···· )}}]] |- |16ê Çiriya pêşîn a 1976an |4ê Mijdara 1980an |<small> Schmidt II |bgcolor=#000000 | [[Hilbijartina Almanyaya Federala Rojava ya sala 1976|{{Reng|white|''8'' <small>(1976)}}]] |- |6ê Mijdara 1980an |1ê Cotmeha 1982an |<small> Schmidt III |bgcolor=#000000 | [[Hilbijartina Almanyaya Federala Rojava ya sala 1980|{{Reng|white|''9'' <small>(1980)}}]] |- !rowspan=5 style="background:#000000; color:white"| 6 |rowspan=5 | [[Wêne:Bundesarchiv B 145 Bild-F074398-0021 Kohl (cropped).jpg|80px]] |rowspan=5 | '''[[Helmut Kohl]]'''<br /><small>(1930–2017) |1ê Cotmeha 1982an |29ê Adara 1983an |rowspan=5 | {{Age in days|1982|10|1|1998|10|27}} |rowspan=5 | [[Yekitiya Xiristiyanên Demokratîk Hristiyan (Almanya)]]<br />(CDU) |<small> Kohl I |rowspan=2 |<small> [[CDU/CSU]] – [[Partiya Demokratîk a AzaD (Almanya)|FDP]] |bgcolor=#000000 | [[Hilbijartina Almanyaya Federala Rojava ya sala 1980an|{{Reng|white|''9'' <small>( ···· )}}]] |- |30ê Adara 1983an |11ê Adara 1987an |<small> Kohl II |bgcolor=#000000 | [[Hilbijartina Almanyaya Federal a Rojava ya sala 1983|{{Reng|white|''10'' <small>(1983)}}]] |- |12ê Adara 1987an |18ê Çiriya paşîn a 1991an |<small> Kohl III |<small> [[CDU/CSU]] – [[Partiya Demokratîk a Azad (Almanya)|FDP]] – [[Yekitiya Sosyalên Alman Alman (Rojhilata Almanya)|DSU]] |bgcolor=#000000 | [[Hilbijartina Almanyaya Federal a Rojava ya sala 1987|{{Reng|white|''11'' <small>(1987)}}]] |- |18ê Çiriya paşîn a 1991an |17ê Cotmeha 1994an |<small> Kohl IV |rowspan=2 |<small> [[CDU/CSU]] – [[Partiya Demokratîk a Azad (Almanya)|FDP]] |bgcolor=#000000 | [[Hilbijartina Almanyaya Federala Rojava ya sala 1990|{{Reng|white|''12'' <small>(1990)}}]] |- |17ê Mijdara 1994an |27ê Cotmeha 1998an |<small> Kohl V |bgcolor=#000000 | [[Hilbijartina Almanyaya Federala Rojava ya sala 1994|{{Reng|white|''13'' <small>(1994)}}]] |- !rowspan=2 style="background:#F0001C; color:white"| 7 |rowspan=2 | [[Wêne:Gerhardschroeder01c.jpg|80px]] |rowspan=2 | '''[[Gerhard Schröder]]'''<br /><small>(1944–) |27ê Cotmeha 1998an |22ê Cotmeha 2002an |rowspan=2 | {{Age in days|1998|10|27|2005|11|22}} |rowspan=2 | [[Partiya Sosyaldemokrat a Almanyayê Almanya]]<br />(SPD) |<small> Schröder I |rowspan=2 |<small> [[Partiya Sosyaldemokrat a Almanyayê|SPD]] – [[Yekitiya 90/Keskeyan]] |bgcolor=#F0001C | [[Hilbijartina Almanyaya Federala ya sala 1998|{{Reng|white|''14'' <small>(1998)}}]] |- |22ê Cotmeha 2002an |22ê Mijdara 2005an |<small> Schröder II |bgcolor=#F0001C | [[Hilbijartina Almanyaya Federal a Rojava ya sala 2002|{{Reng|white|''15'' <small>(2002)}}]] |- !rowspan=3 style="background:#000000; color:white"| 8 |rowspan=3 | [[Wêne:Angela Merkel - Juli 2010 - 3zu4 cropped.jpg|80px]] |rowspan=3 | '''[[Angela Merkel]]'''<br /><small>(1954–) |22ê Mijdara 2005an |28ê Cotmeha 2009an |rowspan=3 | {{Ageindays|2005|11|22}} |rowspan=3 | [[Yekitiya Xiristiyanên Demokrat (Almanya)]]<br />(CDU) |<small> Merkel I |<small> [[CDU/CSU]] – [[Partiya Sosyaldemokrat a Almanyayê|SPD]]<br />''([[Koalîsyona Mezin]])'' |bgcolor=#000000 | [[Hilbijartina Almanyaya Federal ya sala 2005an|{{Reng|white|''16'' <small>(2005)}}]] |- |28ê Cotmeha 2009an |17ê Çiriya pêşîn a 2013an |<small> Merkel II |<small> [[CDU/CSU]] – [[Partiya Demokratîk a Azad (Almanya)|FDP]] |bgcolor=#000000 | [[Hilbijartina Almanyaya Federal ya sala 2009an|{{Reng|white|''17'' <small>(2009)}}]] |- |17ê Çiriya pêşîn a 2013an |''Li ser wezîfeya xwe ye'' |<small> Merkel III |<small> [[CDU/CSU]] – [[Partiya Sosyaldemokrat a Almanyayê Almanya|SPD]]<br />''([[Koalîsyona Mezin]])'' |bgcolor=#000000 | [[Hilbijartina Almanyaya Federal ya sala 2013an|{{Reng|white|''18'' <small>(2013)}}]] |- |} == Rêza demê == <timeline> ImageSize = width:1400 height:auto barincrement:12 PlotArea = top:10 bottom:50 right:130 left:20 AlignBars = late Colors = id:ind value:rgb(0.8,0.8,0.8) legend:Indep. id:zen value:darkblue legend:Zentrum id:spd value:red legend:SPD id:dvp value:rgb(1, 0.67, 0) legend:DVP id:nsdap value:rgb(0.6, 0.3, 0) legend:NSDAP id:cdu value:black legend:CDU id:fdp value:yellow legend:FDP id:gray1 value:gray(0.8) id:gray2 value:gray(0.9) DateFormat = dd/mm/yyyy Period = from:1867 till:2020 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = gridcolor:gray1 unit:year increment:5 start:1870 ScaleMinor = gridcolor:gray2 unit:year increment:1 start:1867 Legend = columns:1 left:150 top:24 columnwidth:90 TextData = pos:(20,27) textcolor:black fontsize:M text:"Siyasi parti:" BarData = bar:Bismarck bar:Caprivi bar:HSchillingsfurst bar:Bulow bar:BHollweg bar:Michaelis bar:Hertling bar:Baden bar:Ebert bar:Scheidemann bar:Bauer bar:Muller bar:Fehrenbach bar:Wirth bar:Cuno bar:Stresemann bar:Marx bar:Luther bar:Bruning bar:Papen bar:Schleicher bar:Hitler bar:Goebbels bar:Krosigk bar:Adenauer bar:Erhard bar:Kiesinger bar:Brandt bar:Scheel bar:Schmidt bar:Kohl bar:Schroeder bar:Merkel PlotData= width:5 align:left fontsize:S shift:(5,-4) anchor:till bar:Bismarck from: 01/07/1867 till: 20/03/1890 color:ind text:"[[Otto von Bismarck|Bismarck]]" fontsize:10 bar:Caprivi from: 20/03/1890 till: 26/10/1894 color:ind text:"[[Leo von Caprivi|von Caprivi]]" fontsize:10 bar:HSchillingsfurst from: 29/10/1894 till: 17/10/1900 color:ind text:"[[Chlodwig zu Hohenlohe-Schillingsfürst|Hohenlohe-Schillingsfürst]]" fontsize:10 bar:Bulow from: 17/10/1900 till: 14/07/1909 color:ind text:"[[Bernhard von Bülow|von Bülow]]" fontsize:10 bar:BHollweg from: 14/07/1909 till: 12/07/1917 color:ind text:"[[Theobald von Bethmann-Hollweg|Bethmann-Hollweg]]" fontsize:10 bar:Michaelis from: 14/07/1917 till: 01/11/1917 color:ind text:"[[Georg Michaelis|Michaelis]]" fontsize:10 bar:Hertling from: 01/11/1917 till: 30/09/1918 color:zen text:"[[Georg von Hertling|von Hertling]]" fontsize:10 bar:Baden from: 03/10/1918 till: 09/11/1918 color:ind text:"[[Maximilian of Baden|von Baden]]" fontsize:10 bar:Ebert from: 09/11/1918 till: 13/02/1919 color:red text:"[[Friedrich Ebert|Ebert]]" fontsize:10 bar:Scheidemann from: 13/02/1919 till: 20/06/1919 color:red text:"[[Philipp Scheidemann|Scheidemann]]" fontsize:10 bar:Bauer from: 21/06/1919 till: 20/03/1920 color:red text:"[[Gustav Bauer|Bauer]]" fontsize:10 bar:Muller from: 27/03/1920 till: 08/06/1920 color:red from: 28/06/1928 till: 27/03/1930 color:red text:"[[Hermann Müller|Müller]]" fontsize:10 bar:Fehrenbach from: 25/06/1920 till: 04/05/1921 color:zen text:"[[Constantin Fehrenbach|Fehrenbach]]" fontsize:10 bar:Wirth from: 10/05/1921 till: 14/11/1922 color:zen text:"[[Joseph Wirth|Wirth]]" fontsize:10 bar:Cuno from: 22/11/1922 till: 12/06/1923 color:ind text:"[[Wilhelm Cuno|Cuno]]" fontsize:10 bar:Stresemann from: 13/08/1923 till: 30/11/1923 color:dvp text:"[[Gustav Stresemann|Stresemann]]" fontsize:10 bar:Marx from: 30/11/1923 till: 15/01/1925 color:zen from: 17/05/1926 till: 12/06/1928 color:zen text:"[[Wilhelm Marx|Marx]]" fontsize:10 bar:Luther from: 15/01/1925 till: 12/05/1926 color:ind text:"[[Hans Luther|Luther]]" fontsize:10 bar:Bruning from: 30/03/1930 till: 30/05/1932 color:zen text:"[[Heinrich Brüning|Brüning]]" fontsize:10 bar:Papen from: 01/06/1932 till: 17/11/1932 color:ind text:"[[Franz von Papen|von Papen]]" fontsize:10 bar:Schleicher from: 03/12/1932 till: 28/01/1933 color:ind text:"[[Kurt von Schleicher|von Schleicher]]" fontsize:10 bar:Hitler from: 30/01/1933 till: 30/04/1945 color:nsdap text:"[[Adolf Hitler|Hitler]]" fontsize:10 bar:Goebbels from: 30/04/1945 till: 01/05/1945 color:nsdap text:"[[Joseph Goebbels|Goebbels]]" fontsize:10 bar:Krosigk from: 02/05/1945 till: 23/05/1945 color:nsdap text:"[[Lutz Graf Schwerin von Krosigk|von Krosigk]]" fontsize:10 bar:Adenauer from: 20/09/1949 till: 11/10/1963 color:cdu text:"[[Konrad Adenauer|Adenauer]]" fontsize:10 bar:Erhard from: 17/10/1963 till: 30/11/1966 color:cdu text:"[[Ludwig Erhard|Erhard]]" fontsize:10 bar:Kiesinger from: 01/12/1966 till: 21/10/1969 color:cdu text:"[[Kurt Georg Kiesinger|Kiesinger]]" fontsize:10 bar:Brandt from: 22/10/1969 till: 07/05/1974 color:spd text:"[[Willy Brandt|Brandt]]" fontsize:10 bar:Scheel from: 07/05/1974 till: 16/05/1974 color:fdp text:"[[Walter Scheel|Scheel]]" fontsize:10 bar:Schmidt from: 16/05/1974 till: 07/10/1982 color:spd text:"[[Helmut Schmidt|Schmidt]]" fontsize:10 bar:Kohl from: 01/10/1982 till: 27/10/1998 color:cdu text:"[[Helmut Kohl|Kohl]]" fontsize:10 bar:Schroeder from: 27/10/1998 till: 22/11/2005 color:spd text:"[[Gerhard Schröder|Schröder]]" fontsize:10 bar:Merkel from: 22/11/2005 till: end color:cdu text:"[[Angela Merkel|Merkel]]" fontsize:10 </timeline> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Lîste]] [[Kategorî:Rêveberiya Almanyayê]] [[Kategorî:Serokwezîrên Almanyayê| ]] o1ndpbdq4bpwddms6wy2lzk34hak0ra 0 101331 2101589 1699273 2026-11-03T11:17:40Z MikaelF 935 2101589 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=gulan 2024}} {{Kêmgirêdan|tarîx=kanûna paşîn 2023}} {{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}} '''Eznewir''' li 3&nbsp;km bakurê rojavayê navçeya Panos a parêzgeha Agirî ye. Niştecîh li deşta ku rêyên rojava û bakurê mîrektiyê li hevûdu dixe Ji belgeyên nivîskî tê fêhm kirin ku çalakiyên avahiyê yên yekem aîdî serdema [[Qiral Ishpuini]] ne. King Minua, Argishti I û II. Çalakiyên avakirinê yên li bajêr di serdema Sardurî de berdewam kir. Nivîsên perestgehê yên li ser keleha li ser Aznavurtepe belgeyên nivîskî yên girîng in. [[Qiral Minua]] got: "Wî deriyên Haldi li bajarê Aludiri çêkir û dergehek jî ava kir."{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Ew di formê de tête behs kirin. Bajarê Aludiri di herêmîbûnê de bi Aznavurtepe re hevdem e û piştgirî dide têgihiştinê ku hem perestgeh hem jî dîwarên bajêr ji hêla Minua ve hatine çêkirin. Dabeşa keleha bajêr 6 hektar di rêça başûr-başûrrojhilat de digire, lê bajarê jêrîn qadek nêzîkê 25 hektar digire. 4 m dîwarên stûr sitadeli dorpêç kirine. Dîwarên dîwêr-teras li quntarên rojava, rojhilat û başûr, nêzîkê 60–70 m binê xala jorîn de hatin dîtin. Sturiya dîwarê ku li rojava hatî kolandin 5 m ye. Bingeha kevir û laşên kerpîç ên laşên dîwaran ên ku li ser nivînên binyada ku di binê zemîn de vekirîne radibin li hin nuqteyan heya 4 metreyan hatine parastin. Dîwarê bajêr yek ji nimûneyên yekta yên pergala parastina Urartu ye. Bircên 8x8 m bi navberên 18 m hatine danîn. Perestgeha bajêr jî li jora kelehê ye. Mezinahiya 13,30x13,50 m, di perestgehê de planek çargoşe heye ku bi quncikên rizalîtîk heye. Ew bi karanîna laşek kerpîç li ser 3 rêzên dîwarên kevirî yên jêkirî hate çêkirin. Sturiya dîwaran 4 metre ye. Ji aliyê başûrê rojhilat ve, korîdorek derî 3.20 m dirêj dikeve hundirê cella perestgehê, bi pîvana 5x5 m. Firehiya korîdorê di navbera 1,50-1,75 m de diguhere. Erd kevirê sêgoşeyî û çargoşeyî asfaltkirî ye. Bilindahiya dîwarên dora cella 3,5 m ye. Li ber perestgehê hewşek çargoşeyî heye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Erdnîgariya Panosê]] 4urk7smx8os0r6gd7ivbp0vwdp85pkh 2101590 2101589 2026-11-03T11:37:16Z MikaelF 935 2101590 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=gulan 2024}} {{Kêmgirêdan|tarîx=kanûna paşîn 2023}} {{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}} '''Eznewir''' li 3&nbsp;km bakurê rojavayê navçeya Panos a parêzgeha Agirî ye. Niştecîh li deşta ku rêyên rojava û bakurê mîrektiyê li hevûdu dixe Ji belgeyên nivîskî tê fêhm kirin ku çalakiyên avahiyê yên yekem aîdî serdema Şahê [[Ishpuini]] ne. Şahên Minua, Argishti I û II çalakiyên avakirinê yên li bajêr di serdema Sardurî de berdewam kir. == Keleh û perestgeh == Nivîsên perestgehê yên li ser keleha li ser [[Aznavurtepe]] belgeyên nivîskî yên girîng in. Şahê Minua got: "Wî deriyên Haldi li bajarê Aludiri çêkir û dergehek jî ava kir."{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Ew di formê de tête behskirin. Bajarê [[Aludiri]] di herêmîbûnê de bi Aznavurtepe re hevdem e û piştgirî dide têgihiştinê ku hem perestgeh hem jî dîwarên bajêr ji hêla Minua ve hatine çêkirin. Dabeşa keleha bajêr 6 hektar di rêça başûr-başûrrojhilat de digire, lê bajarê jêrîn qadek nêzîkê 25 hektar digire. Dîwarên bilind û stûr ên çar metre [[sîtadel]]ê dorpêç kirine. Dîwarên dîwêr-teras li quntarên rojava, rojhilat û başûr, nêzîkê 60–70 m binê xala jorîn de hatin dîtin. Sturiya dîwarê ku li rojava hatî kolandin pênc metre ye. Bingeha kevir û laşên kerpîç ên laşên dîwaran ên ku li ser nivînên binyada ku di binê zemîn de vekirîne radibin li hin nuqteyan heya 4 metreyan hatine parastin. Dîwarê bajêr yek ji nimûneyên yekta yên pergala parastina Urartu ye. Bircên 8x8 m bi navberên 18 m hatine danîn. Perestgeha bajêr jî li jora kelehê ye. Mezinahiya 13,30x13,50 m, di perestgehê de planeke çargoşe heye ku bi quncikên rizalîtîk heye. Ew bikaranîna laşek kerpîç li ser sê rêzên dîwarên kevirî yên jêkirî hate çêkirin. Sturiya dîwaran çar metre ye. Ji aliyê başûrê rojhilat ve, [[korîdor]]ek derî 3,20 m dirêj dikeve hundirê [[hicre]]ya perestgehê, bi pîvana 5x5 m. Firehiya korîdorê di navbera 1,50-1,75 m de diguhere. Erd kevirê sêgoşeyî û çargoşeyî asfaltkirî ye. Bilindahiya dîwarên dora cella 3,5 m ye. Li ber perestgehê hewşek çargoşeyî heye.{{ÇAvk}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Panosê]] guv1xy3hzpjxev630ysze4ew2em83q8 2101591 2101590 2026-11-03T11:54:54Z MikaelF 935 2101591 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=gulan 2024}} {{Kêmgirêdan|tarîx=kanûna paşîn 2023}} {{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}} '''Eznewir''' şûnwareke kevin a dîrokî ku dikeve navçeya [[Panos]]ê ya [[parêzgeha Agirî]] ye. Bi 3 km dûrî bakurê rojavayê [[Panos]]ê ye. Niştecîh li deşta ku riyên rojava û bakurê mîrektiyê li hevûdu dixe. Ji belgeyên nivîskî tê fehmkirin ku çalakiyên avahiyê yên yekem aîdî serdema Şahê [[Ishpuini]] ne. Şahên [[Minua]], [[Argishti I]] û [[Argishti II|II]] çalakiyên avakirinê yên li bajêr di serdema [[Sardurî]] de berdewam kir. == Keleh û perestgeh == Nivîsên perestgehê yên li ser keleha li ser [[Aznavurtepe]] belgeyên nivîskî yên girîng in. Şahê Minua got: "Wî deriyên Haldi li bajarê Aludiri çêkir û dergehek jî ava kir."{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Ew di formê de tête behskirin. Bajarê [[Aludiri]] di herêmîbûnê de bi Aznavurtepe re hevdem e û piştgirî dide têgihiştinê ku hem perestgeh hem jî dîwarên bajêr ji hêla Minua ve hatine çêkirin. Dabeşa keleha bajêr şeş hektar di rêça başûr-başûrrojhilat de digire, lê bajarê jêrîn qadeke nêzîkê 25 hektar digire. Dîwarên bilind û stûr ên çar metre [[sîtadel]]ê dorpêç kirine. Dîwarên dîwêr-teras li quntarên rojava, rojhilat û başûr, nêzîkê 60–70 m binê xala jorîn de hatin dîtin. Sturiya dîwarê ku li rojava hatî kolandin pênc metre ye. Bingeha kevir û laşên kerpîç ên laşên dîwaran ên ku li ser nivînên binyada ku di binê zemîn de vekirîne radibin li hin nuqteyan heya 4 metreyan hatine parastin. Dîwarê bajêr yek ji nimûneyên yekta yên pergala parastina Urartu ye. Bircên 8x8 m bi navberên 18 m hatine danîn. Perestgeha bajêr jî li jora kelehê ye. Mezinahiya 13,30x13,50 m, di perestgehê de planeke çargoşe heye ku bi quncikên rizalîtîk heye. Ew bikaranîna laşek kerpîç li ser sê rêzên dîwarên kevirî yên jêkirî hate çêkirin. Sturiya dîwaran çar metre ye. Ji aliyê başûrê rojhilat ve, [[korîdor]]ek derî 3,20 m dirêj dikeve hundirê [[hicre]]ya perestgehê, bi pîvana 5x5 m. Firehiya korîdorê di navbera 1,50-1,75 m de diguhere. Erd kevirê sêgoşeyî û çargoşeyî asfaltkirî ye. Bilindahiya dîwarên dora cella 3,5 m ye. Li ber perestgehê hewşek çargoşeyî heye.{{ÇAvk}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Panosê]] 1rh6v8fn6bpg8ezxc4w67jcaospcybd 2101592 2101591 2026-11-03T11:57:15Z MikaelF 935 2101592 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=gulan 2024}} {{Kêmgirêdan|tarîx=kanûna paşîn 2023}} {{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}} '''Eznewir''' şûnwarekî kevin ê dîrokî ku dikeve navçeya [[Panos]]ê ya [[parêzgeha Agirî]] ye. Bi 3 km dûrî bakurê rojavayê [[Panos]]ê ye. Niştecîh li deşta ku riyên rojava û bakurê mîrektiyê li hevûdu dixe. Ji belgeyên nivîskî tê fehmkirin ku çalakiyên avahiyê yên yekem aîdî serdema Şahê [[Ishpuini]] ne. Şahên [[Minua]], [[Argishti I]] û [[Argishti II|II]] çalakiyên avakirinê yên li bajêr di serdema [[Sardurî]] de berdewam kir. == Keleh û perestgeh == Nivîsên perestgehê yên li ser keleha li ser [[Aznavurtepe]] belgeyên nivîskî yên girîng in. Şahê Minua got: "Wî deriyên Haldi li bajarê Aludiri çêkir û dergehek jî ava kir."{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Ew di formê de tête behskirin. Bajarê [[Aludiri]] di herêmîbûnê de bi Aznavurtepe re hevdem e û piştgirî dide têgihiştinê ku hem perestgeh hem jî dîwarên bajêr ji hêla Minua ve hatine çêkirin. Dabeşa keleha bajêr şeş hektar di rêça başûr-başûrrojhilat de digire, lê bajarê jêrîn qadeke nêzîkê 25 hektar digire. Dîwarên bilind û stûr ên çar metre [[sîtadel]]ê dorpêç kirine. Dîwarên dîwêr-teras li quntarên rojava, rojhilat û başûr, nêzîkê 60–70 m binê xala jorîn de hatin dîtin. Sturiya dîwarê ku li rojava hatî kolandin pênc metre ye. Bingeha kevir û laşên kerpîç ên laşên dîwaran ên ku li ser nivînên binyada ku di binê zemîn de vekirîne radibin li hin nuqteyan heya 4 metreyan hatine parastin. Dîwarê bajêr yek ji nimûneyên yekta yên pergala parastina Urartu ye. Bircên 8x8 m bi navberên 18 m hatine danîn. Perestgeha bajêr jî li jora kelehê ye. Mezinahiya 13,30x13,50 m, di perestgehê de planeke çargoşe heye ku bi quncikên rizalîtîk heye. Ew bikaranîna laşek kerpîç li ser sê rêzên dîwarên kevirî yên jêkirî hate çêkirin. Sturiya dîwaran çar metre ye. Ji aliyê başûrê rojhilat ve, [[korîdor]]ek derî 3,20 m dirêj dikeve hundirê [[hicre]]ya perestgehê, bi pîvana 5x5 m. Firehiya korîdorê di navbera 1,50-1,75 m de diguhere. Erd kevirê sêgoşeyî û çargoşeyî asfaltkirî ye. Bilindahiya dîwarên dora cella 3,5 m ye. Li ber perestgehê hewşek çargoşeyî heye.{{ÇAvk}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Panosê]] 16rmuf92584jgqq2ylucy9epqraji2e 10 123268 2101493 2067942 2026-11-02T19:40:02Z Maintenance script 23620 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 2101493 sanitized-css text/css /* Pour [[Modèle:Image et son]], etc. */ .infobox_v2 .media { height: 35px; vertical-align: middle; text-align: center; font-weight: bolder; color: #000; } /* Graphiques transparents d'en-têtes des Infobox */ .entete { background-position: right center; background-repeat: no-repeat; } .media.audio { background: url("//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a6/Gnome-speakernotes.png/35px-Gnome-speakernotes.png") no-repeat left top; } .media.video { background: url("//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/20/Tango-video-x-generic.png/35px-Tango-video-x-generic.png") no-repeat left top; } /* Pour le [[modèle:Infobox/Géolocalisation multiple]] et le [[modèle:Géolocdual]]. */ .img_toogle ul { list-style: none; text-align: center; } /* Infobox V3 */ div.infobox_v3 { border: 1px solid #a2a9b1; border-spacing: 3px; background-color: #f8f9fa; color: black; /* @noflip */ margin: 0.5em 0 0.5em 1em; padding: 0.2em; /* @noflip */ float: right; /* @noflip */ clear: right; font-size: 88%; line-height: 1.5em; width: 23em; max-width: 325px; word-wrap: break-word; } .infobox_v3 .entete { display: table; height: 45px; width: 100%; font-weight: bold; text-align: center; font-size: 1.4em; line-height: 1.1; margin-bottom: 10px; background-color: #dfedff; } .infobox_v3 .entete > div { display: table-cell; vertical-align: middle; padding: 3px; } .infobox_v3:not(.large) .entete.icon > div { padding: 3px 48px; } /* Images */ .infobox_v3 .images { text-align: center; display: flex; justify-content: space-around; align-items: center; } .infobox_v3 .images a { max-width: 100%; flex: 0 0 auto; /* be kind ie11 */ } .infobox_v3 .deux-images a { max-width: 48%; } .infobox_v3 .images img { max-width: 100%; height: auto; } .infobox_v3 .legend { font-size: 0.9em; text-align: center; margin: 5px 0 8px 0; } /* Tableaux */ .infobox_v3 table { width: 100%; margin: 5px 0; table-layout: fixed; border-collapse: collapse; } .infobox_v3 th[scope="col"] { text-align: center; word-wrap: normal; } .infobox_v3 th[scope=row] { text-align: left; padding-right: 10px; width: 8em; max-width: 140px; word-wrap: normal; } .infobox_v3 th[scope=row], .infobox_v3 td { padding-top: 4px; vertical-align: super; } .infobox_v3 th[scope=row].middle { vertical-align: middle; } .infobox_v3.bordered th[scope=row], .infobox_v3.bordered td { padding-bottom: 4px; border-top: 1px solid #dfedff; } .infobox_v3.bordered caption.bordered { margin: 0 0 -1px 0; } .infobox_v3 tr.left td { text-align: left; } .infobox_v3 tr.vborder td { border-left: 1px dotted #aaa; } .infobox_v3 tr.vborder td:first-child { border-left: none; } .infobox_v3 td.data { text-align: center; } .infobox_v3 tr:first-child ul:first-child { margin-top: 0; } /* Titres bloc et caption tableaux */ .infobox_v3 p.bloc, .infobox_v3 caption { font-weight: bold; text-align: center; line-height: 1.1; margin: 0 0 5px 0; padding: 4px; background: #dfedff; } .infobox_v3 p.bloc { margin: 5px 0; } .infobox_v3 caption.bordered, .infobox_v3 p.bordered { border-top: 1px solid #dfedff; border-bottom: 1px solid #dfedff; background: transparent; } .infobox_v3 .bordered.navbar, .infobox_v3 .bordered.nav { padding-top: 4px; border-bottom: 0; } /* TODO : mettre à jour la classe .hidden générique */ .infobox_v3 caption.hidden { margin: 0 !important; padding: 0 !important; } /* Séparateur */ .infobox_v3 .hr { font-size: 1px; line-height: 1px; margin: 5px 0; background-color: #dfedff; } .infobox_v3 .hr.collapse { margin: 5px 0 -8px 0; } /* Tnavbar */ .infobox_v3 .navbar { text-align: right; font-size: 0.8em; line-height: 1.1; margin: 8px 0 0; } .infobox_v3 .navbar .plainlinks { float: left; } /* Navigateur */ .infobox_v3 .overflow { overflow: hidden; } .infobox_v3 .prev a, .infobox_v3 .prev_bloc { background: url("//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/49/ArrowLeftNavbox.svg/12px-ArrowLeftNavbox.svg.png") no-repeat left center; float: left; max-width: 40%; padding: 0 0 0 18px; text-align: left; } .infobox_v3 .next a, .infobox_v3 .next_bloc { background: url("//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/10/ArrowRightNavbox.svg/12px-ArrowRightNavbox.svg.png") no-repeat right center; float: right; max-width: 40%; padding: 0 18px 0 0; text-align: right; } /* Divers */ .infobox_v3 table.maillot-equipe td { padding: 0; } .infobox_v3 table.maillot-equipe { table-layout: auto; } po8zhwrz6jxyon0wapvf9m497gv91r8 10 123290 2101496 1048974 2026-11-02T19:40:07Z Maintenance script 23620 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 2101496 sanitized-css text/css .entete.aikido { background-image: url("//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1b/Aikido_pictogram.svg/40px-Aikido_pictogram.svg.png"); } 7sywxsulatzbz9y3vzt4wh5j7kssdjr 10 123295 2101497 1048979 2026-11-02T19:40:08Z Maintenance script 23620 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 2101497 sanitized-css text/css .entete.arbitre { background-image: url("//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a7/Referee_football_pictogram.svg/35px-Referee_football_pictogram.svg.png"); } af4uyk2dcry0d9lwxi27i9nk2j37ep3 10 123296 2101498 1048980 2026-11-02T19:40:10Z Maintenance script 23620 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 2101498 sanitized-css text/css .entete.arc { background-image: url("//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8e/Archery_pictogram.svg/35px-Archery_pictogram.svg.png"); } 9ntoaigodsei811zb3ojfd3agch7qvd 10 123298 2101501 1048982 2026-11-02T19:40:14Z Maintenance script 23620 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 2101501 sanitized-css text/css .entete.athletisme { background-image: url("//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8f/Athletics_pictogram.svg/40px-Athletics_pictogram.svg.png"); } okbh21wmstqttg4hbikr2rpd9o19zc1 10 123301 2101502 1048985 2026-11-02T19:40:15Z Maintenance script 23620 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 2101502 sanitized-css text/css .entete.aviron { background-image: url("//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/57/Rowing_pictogram.svg/35px-Rowing_pictogram.svg.png"); } p7sljo1zp5bxjafh1ahz75lao751aat 10 123302 2101505 1048986 2026-11-02T19:40:19Z Maintenance script 23620 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 2101505 sanitized-css text/css .entete.biathlon { background-image: url("//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/00/Biathlon_pictogram.svg/40px-Biathlon_pictogram.svg.png"); } 69me5j06tefxfsdai8oci5447avifro 10 123304 2101507 1048988 2026-11-02T19:40:22Z Maintenance script 23620 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 2101507 sanitized-css text/css .entete.boxe { background-image: url("//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c2/Boxing_pictogram.svg/35px-Boxing_pictogram.svg.png"); } 0tjbbhf8pvt43tmo4u2lmj1peongcnb 10 123305 2101521 1048989 2026-11-02T19:40:42Z Maintenance script 23620 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 2101521 sanitized-css text/css .entete.kayak { background-image: url("//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3c/Canoeing_%28flatwater%29_pictogram.svg/35px-Canoeing_%28flatwater%29_pictogram.svg.png"); } 193jvdv58fzjqfda1bn0fweyue9rx60 10 123306 2101535 1048990 2026-11-02T19:41:02Z Maintenance script 23620 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 2101535 sanitized-css text/css .entete.taekwondo { background-image: url("//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d3/Taekwondo_pictogram.svg/40px-Taekwondo_pictogram.svg.png"); } m3rtseycmrmh207qr5jpmafgtn300l4 10 123309 2101511 1048993 2026-11-02T19:40:28Z Maintenance script 23620 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 2101511 sanitized-css text/css .entete.equitation { background-image: url("//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/24/Equestrian_pictogram.svg/35px-Equestrian_pictogram.svg.png"); } d4c02gboryfw2smt0hxlh3aecjj9qmt 10 123312 2101508 1048996 2026-11-02T19:40:24Z Maintenance script 23620 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 2101508 sanitized-css text/css .entete.cyclisme { background-image: url("//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/86/Cycling_%28road%29_pictogram.svg/45px-Cycling_%28road%29_pictogram.svg.png"); } dkutk8n7gf2qpcfr902s9v4hqk3c23z 10 123320 2101500 1049006 2026-11-02T19:40:12Z Maintenance script 23620 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 2101500 sanitized-css text/css .entete.association { background-image: url("//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ea/Collaboration_logo_infobox.svg/50px-Collaboration_logo_infobox.svg.png"); } k9aipv6i678sxls8qudj7od5np67bc8 10 123321 2101512 1049007 2026-11-02T19:40:29Z Maintenance script 23620 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 2101512 sanitized-css text/css .entete.escrime { background-image: url("//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/02/Fencing_pictogram.svg/35px-Fencing_pictogram.svg.png"); } axtu6keu7p9xb9mu7ulgz7ebi80rk21 10 123324 2101513 1049012 2026-11-02T19:40:30Z Maintenance script 23620 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 2101513 sanitized-css text/css .entete.fondeur { background-image: url("//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6c/Cross_country_skiing_pictogram.svg/40px-Cross_country_skiing_pictogram.svg.png"); } qjwn1p8kxljfiohfm25edgihrwvuj5a 10 123325 2101515 1049013 2026-11-02T19:40:33Z Maintenance script 23620 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 2101515 sanitized-css text/css .entete.golf { background-image: url("//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5f/Golf_pictogram.svg/35px-Golf_pictogram.svg.png"); } avu9ktrwx4w3pftsvvkm7f2w8cqr4j0 10 123327 2101516 1049015 2026-11-02T19:40:35Z Maintenance script 23620 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 2101516 sanitized-css text/css .entete.gymnastique { background-image: url("//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/12/Gymnastics_%28artistic%29_pictogram.svg/35px-Gymnastics_%28artistic%29_pictogram.svg.png"); } hkq3rfoxwqjr6rgaqcw1zfsabplqsjy 10 123328 2101517 1049016 2026-11-02T19:40:36Z Maintenance script 23620 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 2101517 sanitized-css text/css .entete.handballblack { background-image: url("//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/52/Handball_pictogram.svg/35px-Handball_pictogram.svg.png"); } nn84uotpg6tdkzbhhgwqqyj54e70k5e 10 123332 2101510 1049020 2026-11-02T19:40:26Z Maintenance script 23620 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 2101510 sanitized-css text/css .entete.echecs { background-image: url("//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d4/Chess_pictogram.svg/35px-Chess_pictogram.svg.png"); } 0cw8scjlnf41f7r46jwnyktttgqpnjy 10 123333 2101503 1049021 2026-11-02T19:40:17Z Maintenance script 23620 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 2101503 sanitized-css text/css .entete.badminton { background-image: url("//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/90/Badminton_pictogram.svg/35px-Badminton_pictogram.svg.png"); } 5wkdo2w7j6odh9hl26y977iflrip4tv 10 123334 2101504 1049022 2026-11-02T19:40:18Z Maintenance script 23620 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 2101504 sanitized-css text/css .entete.baseball { background-image: url("//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3c/Baseball_pictogram.svg/35px-Baseball_pictogram.svg.png"); } b1sfg55bcghflj20jyosbw6l923d3qk 10 123335 2101506 1049023 2026-11-02T19:40:21Z Maintenance script 23620 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 2101506 sanitized-css text/css .entete.billard { background-image: url("//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0d/Cue_sports_pictogram.svg/45px-Cue_sports_pictogram.svg.png"); } 3kpgjq4xj6ay1eouiwt0pnqekbwjf7j 10 123336 2101509 1049024 2026-11-02T19:40:25Z Maintenance script 23620 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 2101509 sanitized-css text/css .entete.dames { background-image: url("//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/37/Draughts_pictogram.svg/40px-Draughts_pictogram.svg.png"); } 461nvtahjvc07i1ygoawf8czt5eq8lq 10 123337 2101514 1049025 2026-11-02T19:40:32Z Maintenance script 23620 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 2101514 sanitized-css text/css .entete.futsal { background-image: url("//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b0/Futsal_pictogram.svg/35px-Futsal_pictogram.svg.png"); } k8j4f5tm4p7p53apj71zt44kfuxziui 10 123339 2101518 1049027 2026-11-02T19:40:38Z Maintenance script 23620 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 2101518 sanitized-css text/css .entete.hockey-sur-gazon { background-image: url("//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6b/Field_hockey_pictogram.svg/35px-Field_hockey_pictogram.svg.png"); } i10enn2u6seti6ncqmgjp10ina6j7kq 10 123341 2101526 1049029 2026-11-02T19:40:49Z Maintenance script 23620 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 2101526 sanitized-css text/css .entete.poker { background-image: url("//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7d/Crystal_Clear_app_Cardgame-3.svg/50px-Crystal_Clear_app_Cardgame-3.svg.png"); } 6nf2cootwdt9eh09nw717gmjka3mwub 10 123342 2101527 1049030 2026-11-02T19:40:50Z Maintenance script 23620 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 2101527 sanitized-css text/css .entete.polo { background-image: url("//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4a/Polo_pictogram.svg/40px-Polo_pictogram.svg.png"); } f150dvgz94xoqbdrc66yyxjrkmb09ka 10 123343 2101528 1049031 2026-11-02T19:40:52Z Maintenance script 23620 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 2101528 sanitized-css text/css .entete.rinkhockey { background-image: url("//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3b/Roller_hockey_pictogram.svg/35px-Roller_hockey_pictogram.svg.png"); } ew5zfldk7cn0r51w2smczu2znp2mtrc 10 123344 2101533 1049032 2026-11-02T19:40:59Z Maintenance script 23620 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 2101533 sanitized-css text/css .entete.squash { background-image: url("//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/da/Squash_pictogram.svg/35px-Squash_pictogram.svg.png"); } 6icgc22y27k9f74hldyw5scfr14bmaq 10 123345 2101537 1049033 2026-11-02T19:41:04Z Maintenance script 23620 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 2101537 sanitized-css text/css .entete.tennis { background-image: url("//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/85/Tennis_pictogram.svg/35px-Tennis_pictogram.svg.png"); } 0x9dhxy50hc2yc74qfgv3kiys0ddrdk 10 123346 2101536 1049034 2026-11-02T19:41:03Z Maintenance script 23620 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 2101536 sanitized-css text/css .entete.tennis-de-tableblack { background-image: url("//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/85/Table_tennis_pictogram.svg/35px-Table_tennis_pictogram.svg.png"); } 0254idk3ngcphyffb163zrx2x05lftm 10 123347 2101542 1049035 2026-11-02T19:41:12Z Maintenance script 23620 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 2101542 sanitized-css text/css .entete.water-polo { background-image: url("//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0e/Water_polo_pictogram.svg/40px-Water_polo_pictogram.svg.png"); } 1yubuogxigl29v8r3zy4vc9m2ztumyp 10 123349 2101519 1049037 2026-11-02T19:40:39Z Maintenance script 23620 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 2101519 sanitized-css text/css .entete.judo { background-image: url("//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Judo_pictogram.svg/40px-Judo_pictogram.svg.png"); } 3hkbbqgozf6qf71vv6feurzi8zyva1p 10 123350 2101520 1049038 2026-11-02T19:40:41Z Maintenance script 23620 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 2101520 sanitized-css text/css .entete.karate { background-image: url("//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4e/Karate_pictogram.svg/40px-Karate_pictogram.svg.png"); } l2w5byj1lc13wy0ru1ut834i4sncoim 10 123351 2101522 1049039 2026-11-02T19:40:43Z Maintenance script 23620 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 2101522 sanitized-css text/css .entete.kickboxing { background-image: url("//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f1/Kickboxing_pictogram.svg/40px-Kickboxing_pictogram.svg.png"); } rrntbrk1eli1f67ihly1kvcg39cxmtr 10 123352 2101523 1049040 2026-11-02T19:40:45Z Maintenance script 23620 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 2101523 sanitized-css text/css .entete.lutte { background-image: url("//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/12/Wrestling_pictogram.svg/40px-Wrestling_pictogram.svg.png"); } serv2m7w1tlx45ldsr7nxpw8vf06puv 10 123358 2101524 1049046 2026-11-02T19:40:46Z Maintenance script 23620 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 2101524 sanitized-css text/css .entete.natation { background-image: url("//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0a/Swimming_pictogram_white.png/35px-Swimming_pictogram_white.png"); } t4nx729perot84zvuboyutm7cgm1vqa 10 123359 2101499 1049047 2026-11-02T19:40:11Z Maintenance script 23620 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 2101499 sanitized-css text/css .entete.artistique { background-image: url("//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b1/Figure_skating_pictogram.svg/45px-Figure_skating_pictogram.svg.png"); } f9dho9njw1bacpkc73sntnw0dln21of 10 123362 2101525 1049050 2026-11-02T19:40:48Z Maintenance script 23620 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 2101525 sanitized-css text/css .entete.pirate { background-image: url("//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/06/Skull_and_Crossbones.svg/40px-Skull_and_Crossbones.svg.png"); } h7suhk4wtt2qdo85wxhk4j6xyz1vo9w 10 123367 2101529 1049055 2026-11-02T19:40:53Z Maintenance script 23620 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 2101529 sanitized-css text/css .entete.sautski { background-image: url("//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3d/Ski_jumping_pictogram.svg/40px-Ski_jumping_pictogram.svg.png"); } 9mqgllohff1al5lnkgqnecytk2ez7sk 10 123368 2101531 1049056 2026-11-02T19:40:56Z Maintenance script 23620 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 2101531 sanitized-css text/css .entete.skiacrobatique { background-image: url("//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/50/Freestyle_skiing_pictogram.svg/40px-Freestyle_skiing_pictogram.svg.png"); } mwt6a3hcpxtpowqgvxaofwobfced4jo 10 123369 2101530 1049057 2026-11-02T19:40:54Z Maintenance script 23620 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 2101530 sanitized-css text/css .entete.ski-alpin { background-image: url("//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a1/Alpine_skiing_pictogram.svg/40px-Alpine_skiing_pictogram.svg.png"); } 18h3olyzgj9gvgekc0ajxo03pg6vc43 10 123370 2101540 1049058 2026-11-02T19:41:09Z Maintenance script 23620 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 2101540 sanitized-css text/css .entete.voile { background-image: url("//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c1/Sailing_pictogram.svg/40px-Sailing_pictogram.svg.png"); } eq72db558b2jcu8brt0mvmy8l4ko168 10 123371 2101532 1049059 2026-11-02T19:40:57Z Maintenance script 23620 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 2101532 sanitized-css text/css .entete.snowboard { background-image: url("//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/41/Snowboarding_pictogram.svg/40px-Snowboarding_pictogram.svg.png"); } gcdx4vtip1fvjv50vkv5l7nkioyksjk 10 123372 2101534 1049060 2026-11-02T19:41:00Z Maintenance script 23620 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 2101534 sanitized-css text/css .entete.surf { background-image: url("//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Surfing_pictogram.svg/35px-Surfing_pictogram.svg.png"); } 7h0u9koeqdaxe6ufjzuzwa57qok7o25 10 123374 2101538 1049062 2026-11-02T19:41:06Z Maintenance script 23620 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 2101538 sanitized-css text/css .entete.tireur { background-image: url("//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0c/Shooting_pictogram.svg/48px-Shooting_pictogram.svg.png"); } l1ha4qtxe69kan359muwm3vxla7otjn 10 123375 2101539 1049063 2026-11-02T19:41:07Z Maintenance script 23620 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 2101539 sanitized-css text/css .entete.triathlon { background-image: url("//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b1/Triathlon_pictogram.svg/40px-Triathlon_pictogram.svg.png"); } 5n4z7bdczfbo3wbeoqi8qlierhi30rz 10 123376 2101541 1049064 2026-11-02T19:41:10Z Maintenance script 23620 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 2101541 sanitized-css text/css .entete.volleyball { background-image: url("//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/ca/Volleyball_%28indoor%29_pictogram.svg/35px-Volleyball_%28indoor%29_pictogram.svg.png"); } 7rn64akhmr1r725k78pz21ytpftx9sv 0 133449 2101546 1918348 2026-11-02T21:30:31Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20261102) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 2101546 wikitext text/x-wiki '''Baviksalarî''' an '''patriarkalî''' pergalek civakî ye ku tê de pozîsyonên serdestî û îmtiyazê di serî de mêr têne girtin.<ref>{{Jêder-ensîklopedî |sernav=Definition of PATRIARCHY |ensîklopedî=Merriam-Webster Dictionary |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/patriarchy |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-ensîklopedî |sernav=patriarchy |ensîklopedî=Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/patriarchy |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-ensîklopedî |sernav=Meaning of patriarchy in English |ensîklopedî=Cambridge Dictionary }}</ref> Hem wekî têgînek antropolojîk a teknîkî ji bo malbat an qebîleyên ku ji hêla bav an mêrê mezin an koma mêran ve têne kontrol kirin û hem jî di teoriya femînîst de tê bikar anîn ku ji bo danasîna pêkhateyên civakî yên berfireh ên ku tê de mêr li ser jin û zarokan serdest in tê bikar anîn. Di van teoriyan de ew bi gelemperî li ser cûrbecûr diyardeyên ku tê de mêr li ser yên din xwedî îmtiyazên civakî ne ku dibin sedema îstîsmar an zordestiyê, wek mînak bi serdestiya mêr a desthilatdariya exlaqî û kontrolkirina milkê ve tê dirêj kirin.<ref name="Walby1989">{{Jêder-kovar |paşnav=Walby |pêşnav=Sylvia |tarîx=May 1989 |sernav=Theorising Patriarchy |url=https://www.jstor.org/stable/42853921 |kovar=Sociology |cild=23 |hejmar=2 |rr=213–234 |doi=10.1177/0038038589023002004 |jstor=42853921 |via=JSTOR |s2cid=220676988 }} "I shall define patriarchy as a system of social structures, and practices in which men dominate, oppress and exploit women." "There are six main patriarchal structures which together constitute a system of patriarchy. These are: a patriarchal mode of production in which women's labour is expropriated by their husbands; patriarchal relations within waged labour; the patriarchal state; male violence; patriarchal relations in sexuality; and patriarchal culture."</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://archive.org/details/womenhistory00lern |sernav=The creation of patriarchy |paşnav=Lerner |pêşnav=Gerda |tarîx=1986 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-503996-2 |cih=New York |rr=238–239 |oclc=13323175 |jêgirtin=In its narrow meaning, patriarchy refers to the system, historically derived from Greek and Roman law, in which the male head of the household had absolute legal and economic power over his dependent female and male family members. }} "Patriarchy in its wider definition means the manifestation and institutionalization of male dominance over women and children in the family and the extension of male dominance over women in society in general."</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Hunnicutt |pêşnav1=Gwen |tarîx=1 gulan 2009 |sernav=Varieties of Patriarchy and Violence Against Women: Resurrecting "Patriarchy" as a Theoretical Tool |url=https://doi.org/10.1177/1077801208331246 |kovar=Violence Against Women |cild=15 |hejmar=5 |rr=553–573 |doi=10.1177/1077801208331246 |issn=1077-8012 |pmid=19182049 |jêgirtin=The core concept of patriarchy—systems of male domination and female subordination |s2cid=206667077 }} "Although patriarchy has been variously defined, for purposes of this article, it means social arrangements that privilege males, where men as a group dominate women as a group, both structurally and ideologically—hierarchical arrangements that manifest in varieties across history and social space."</ref> Civakên baviksalarî dikarin bibin patrîlîneal an matrîlîneal, tê vê wateyê ku milk û sernav bi rêzê bi rêzê ji hêla nêr an mê ve têne mîras kirin. Patrîarkalî bi komek ramanan ve girêdayî ye, îdeolojiya baviksalarî ya ku ji bo ravekirin û rewakirina vê serdestiyê tevdigere û wê bi cudahiyên xwezayî yên di navbera jin û mêr de vedigire. Civaknas li ser ka baviksalarî hilberek civakî ye an encama cûdahiyên cewherî yên di navbera zayendan de ye, nêrînên cihêreng digirin. Sosyobiolog rolên zayenda mirovî bi tevgerên zayendî yên di prîmatên din re didin ber hev û hin jî dibêjin ku newekheviya zayendî di serî de ji cûdahiyên genetîkî û hilberîneriyê yên di navbera mêr û jinan de tê. Avakerên civakî vê argumanê berovajî dikin, îdia dikin ku rolên zayendî û newekheviya zayendî amûrên desthilatdariyê ne û bûne normên civakî ji bo domandina kontrola li ser jinan. Avaker dê îdia bikin ku argumanên sosyobiyolojîk ji bo rewakirina zordestiya li ser jinan xizmetê dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://courses.lumenlearning.com/cochise-sociology-os/chapter/the-origins-of-patriarchy/ |sernav=The Origins of Patriarchy |tarîx=July 2021 }}</ref> Di dîrokê de, baviksalarî xwe di rêxistinbûna civakî, hiqûqî, siyasî, olî û aborî ya çend çandên cuda de nîşan daye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Sex and Gender |url=https://archive.org/details/encyclopediaofse0000unse_h7q0 |paşnav=Malti-Douglas |pêşnav=Fedwa |weşanger=Macmillan |sal=2007 |isbn=978-0-02-865960-2 |cih=Detroit }}</ref> Piraniya civakên hemdem, di pratîkê de, baviksalarî ne.<ref name="Lockard p88">{{Jêder-kitêb |sernav=Societies, Networks, and Transitions: A Global History |url=https://archive.org/details/societiesnetwork0000lock_q9h1 |paşnav=Lockard |pêşnav=Craig |weşanger=Cengage Learning |sal=2015 |isbn=978-1-285-78312-3 |çap=3 |cih=Stamford, Conn. |rûpel=[https://archive.org/details/societiesnetwork0000lock_q9h1/page/88 88] |jêgirtin=Today, as in the past, men generally hold political, economic, and religious power in most societies thanks to patriarchy, a system whereby men largely control women and children, shape ideas about appropriate gender behavior, and generally dominate society. }}</ref><ref name="Pateman 2016">{{Jêder-ensîklopedî |sal=2016 |ensîklopedî=The Wiley Blackwell Encyclopedia of Gender and Sexuality Studies, Volume 5 |weşanger=John Wiley & Sons, Ltd |paşnavê-edîtor=Naples |pêşnavê-edîtor=Nancy A. |rr=1–3 |doi=10.1002/9781118663219.wbegss468 |isbn=978-1-4051-9694-9 |jêgirtin=The heyday of the patriarchal structures analyzed in ''The Sexual Contract'' extended from the 1840s to the late 1970s [...] Nevertheless, men's government of women is one of the most deeply entrenched of all power structures |pêşnav1=Carole |paşnav1=Pateman |beş=Sexual Contract |urlya-beşê=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/epdf/10.1002/9781118663219.wbegss468 }}</ref> == Etîmolojî û bikaranîn == Patriarkalî bi rastî tê wateya "serweriya bav"<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://archive.org/details/womensstudiesenc0001unse |sernav=Women's Studies Encyclopedia, Volume 2 |nivîskar=Ferguson, Kathy E. |weşanger=Greenwood Publishing |sal=1999 |isbn=978-0-313-31072-0 |edîtor=Tierney, Helen |rûpel=1048 |beş=Patriarchy |urlya-beşê=https://books.google.com/books?id=2bDxJW3x4f8C&pg=PA1048 |gihiştina-urlyê=limited }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Motherhood, Volume 1 |nivîskar=Green, Fiona Joy |weşanger=SAGE |sal=2010 |isbn=978-1-4129-6846-1 |edîtor=O'Reilly, Andrea |rûpel=969 |beş=Patriarchal Ideology of Motherhood |urlya-beşê=https://books.google.com/books?id=Pcxqzal4bEYC&pg=PA969 }}</ref> û ji patriάρχης (patriarkhēs) yewnanî tê, <ref>{{Jêder-malper |url=https://en.oxforddictionaries.com/definition/patriarchy |sernav=patriarchy |malper=Oxford Dictionaries |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181103003358/https://en.oxforddictionaries.com/definition/patriarchy |roja-arşîvê=3 çiriya paşîn 2018 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=4 kanûna paşîn 2019 }}</ref>, "bav an serokê nijadekê", ku pêkhateya Patριάyê ye. (patria), "xem, nijad, malbat, [[welat]]" (ji "patήρ patēr, "bav") û ἀρχή (arkhē), "serdestî, desthilatdarî, serwerî". Di dîrokê de, têgîna baviksalarî ji bo desthilatdariya otokratîk a ji aliyê serokê mêrê malbatê ve tê bikaranîn; Lêbelê, ji dawiya sedsala 20-an vir ve ew ji bo pergalên civakî yên ku tê de desthilatdarî di serî de ji hêla zilamên mezin ve tê girtin, tê bikar anîn.<ref name="Cannell & Green">{{Jêder-kitêb |sernav=The Social Science Encyclopedia |paşnav1=Cannell |pêşnav1=Fenella |paşnav2=Green |pêşnav2=Sarah |tarîx=1996 |weşanger=Taylor & Francis |isbn=978-0-41-510829-4 |paşnavê-edîtor1=Kuper |pêşnavê-edîtor1=Adam |rr=592–593 |beş=Patriarchy |paşnavê-edîtor2=Kuper |pêşnavê-edîtor2=Jessica |urlya-beşê=https://archive.org/details/socialscienceenc0002unse/page/592 |gihiştina-urlya-beşê=registration }}</ref><ref name="Meagher">{{Jêder-kitêb |sernav=The Concise Encyclopedia of Sociology |paşnav=Meagher |pêşnav=Michelle |weşanger=John Wiley & Sons |sal=2011 |isbn=978-1-4051-8353-6 |paşnavê-edîtor1=Ritzer |pêşnavê-edîtor1=George |rr=[https://books.google.com/books?id=Dz4wU64f_JYC&q=patriarchy 441–442] |beş=Patriarchy |paşnavê-edîtor2=Ryan |pêşnavê-edîtor2=J. Michael }}</ref><ref name="Hennessy">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Social Theory |paşnav1=Hennessy |pêşnav1=Rosemary |tarîx=2012 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-13-678694-5 |paşnavê-edîtor1=Harrington |pêşnavê-edîtor1=A. |rr=[https://books.google.com/books?id=cbdutVzp2LcC&q=patriarchy 420–422] |beş=Patriarchy |paşnavê-edîtor2=Marshall |pêşnavê-edîtor2=B.L. |paşnavê-edîtor3=Muller |pêşnavê-edîtor3=H. }}</ref>Peyv bi taybetî ji hêla nivîskarên ku bi femînîzma pêla duyemîn ve girêdayî ne, wekî [[Kate]] Millett, dihat bikaranîn; van nivîskaran xwest ku têgihîştina têkiliyên civakî yên baviksalarî bikar bînin da ku jinan ji serdestiya mêr rizgar bikin.<ref name="Gardiner">{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Political Economy, Volume 2: L–Z |paşnav=Gardiner |pêşnav=Jean |tarîx=1999 |weşanger=Routledge |isbn=978-0-41-518718-3 |paşnavê-edîtor1=O'Hara |pêşnavê-edîtor1=Phillip A. |rr=843–846 |beş=Patriarchy |urlya-beşê=https://archive.org/details/encyclopediaofpo02ohar/page/843 |gihiştina-urlya-beşê=registration }}</ref><ref name="Fitzpatrick et al">{{Jêder-kitêb |sernav=International Encyclopedia of Social Policy |tarîx=2013 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-13-661004-2 |paşnavê-edîtor1=Fitzpatrick |pêşnavê-edîtor1=Tony |rr=[https://books.google.com/books?id=pWcoMn8nvXcC&q=patriarchy 987–] |beş=Patriarchy |edîtoran-nîşan-bide=etal }}</ref> Ev têgîna baviksalariyê ji bo ravekirina serdestiya mêr weke diyardeyeke civakî, ne biyolojîkî, hatiye pêşxistin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Antropolojiya çandî]] [[Kategorî:Malbat]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Sîstemên civakî]] [[Kategorî:Termînolojiya femînîst]] oafmdzbkctke40qxeuxko3blkkoq7x0 10 135042 2101495 2067856 2026-11-02T19:40:05Z Maintenance script 23620 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 2101495 sanitized-css text/css /* {{pp|small=y}} */ .ib-settlement { width: 23em; border-collapse: collapse; line-height: 1.2em; } /* TODO split definitions to appropriate class names when live from HTML element */ .ib-settlement td, .ib-settlement th { border-top: 1px solid #a2a9b1; padding: 0.4em 0.6em 0.4em 0.6em; } .ib-settlement .mergedtoprow .infobox-full-data, .ib-settlement .mergedtoprow .infobox-header, .ib-settlement .mergedtoprow .infobox-data, .ib-settlement .mergedtoprow .infobox-label, .ib-settlement .mergedtoprow .infobox-below { border-top: 1px solid #a2a9b1; padding: 0.4em 0.6em 0.2em 0.6em; } .ib-settlement .mergedrow .infobox-full-data, .ib-settlement .mergedrow .infobox-data, .ib-settlement .mergedrow .infobox-label { border: 0; padding: 0.2em 0.6em 0.2em 0.6em; } .ib-settlement .mergedbottomrow .infobox-full-data, .ib-settlement .mergedbottomrow .infobox-data, .ib-settlement .mergedbottomrow .infobox-label { border-top: 0; border-bottom: 1px solid #a2a9b1; padding: 0 0.6em 0.4em 0.6em; } .ib-settlement .maptable { border: 0; padding: 0; } .ib-settlement .infobox-header, .ib-settlement .infobox-below { text-align: left; } .ib-settlement .infobox-above { font-size: 125%; line-height: 1.3em; } .ib-settlement .infobox-subheader { background-color: #cddeff; font-weight: bold; } .ib-settlement-native { font-weight: normal; padding-top: 0.2em; } .ib-settlement-other-name { font-size: 78%; } .ib-settlement-official { font-weight: bold; } .ib-settlement-caption { padding: 0.3em 0 0 0; } .ib-settlement-caption-link { padding: 0.2em 0; } .ib-settlement-nickname { display: inline; } .ib-settlement-fn { font-weight: normal; display: inline; } .infobox_v3-next a, .infobox_v3-next_bloc { background: url("//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/10/ArrowRightNavbox.svg/12px-ArrowRightNavbox.svg.png") no-repeat right center; float: right; max-width: 40%; padding: 0 18px 0 0; text-align: right; } .infobox_v3-prev a, .infobox_v3-prev_bloc { background: url("//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/49/ArrowLeftNavbox.svg/12px-ArrowLeftNavbox.svg.png") no-repeat left center; float: left; max-width: 40%; padding: 0 0 0 18px; text-align: left; } 6336ubh3uu0ogak5vbei47wgo6mm630 0 135113 2101428 1932100 2026-11-02T12:08:32Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2101428 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | çînaser = <!-- Ji bo aktor û aktrîsan li vir "sînema" binivîsin --> | nav = | bilêvkirin = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | navê_jidayikbûnê = | navê_din = | roja_jidayikbûnê = [[1969]] | cihê_jidayikbûnê = [[Akrê]] , [[Başûrê Kurdistanê]] | imadkirin = | roja_windabûnê = | cihê_windabûnê = | rewşa_windabûnê = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | sedema_mirinê = | vedîtina_bedenê = | cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_aramiyê = | cisn = | abîde = | esil = [[Kurd]] | hevwelatî = {{Ala|Danîmarka}} | perwerde = [[Zanîngeha Selahedînê]] | destûrname = <!-- tenê ji bo kesên kevn yên li medreseyê xwendine --> | pîşe = [[Çalakvanî|Çalakvana mafên mirovan]], [[Siyasetmedar|ramyar]], [[nivîskar]], [[romannivîs]] | salên_çalak = | serdem = | karder = | rêxistin = | ajans = | sedema_navdarbûnê = Çalakvana mafên mirovan, aştî û dadmendiyê, nivîskar, Peymana Bazirganiya Çekan, Daxuyaniya Pêbendbûnê ya Neteweyên Yekbûyî ji bo bidawîkirina stema zayendî di pevçûnan de, biryara Neteweyên Yekbûyî 2117 | xebat = | xebatên_navdar = <!-- Dewsa |xebat= tê bikaranîn, ji bo fîlm/rêzefîlm hwd --> | stîl = | sermiyana_net = | bejn = | televîzyon = | sernav = <!-- Mînak: Jina Yekê ya DYAyê yan Profesorê Matematîkê --> | meqam = | dewr = | berê = | paşê = | partî = | tevger = | dijber = | endamên_desteyê = | dîn = | mezheb = | gilîname = | ceza = | rewşa_cezayê = | rewşa_hiqûqî = | hevjîn = | partner = | zarok = | dê_û_bav = | dê = | bav = | xizm = | malbat = | xelat = * [[Xelata Aştiyê li ser Erdê]] * [[Xelata Aştiyê ya Navneteweyî ya Pfeffer]] * Medalya Şaredariya Davenportê * Xelata Lihevanîna Jinan * Xelata taybetî ji bo pira cûdahiya di navbera çandan de. | malper = {{URL|http://widad.org/}} | şanenav = | sernavê_şanenavê = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | modul2 = | modul3 = | modul4 = | modul5 = | modul6 = | pênasê_pêşîn = | pênasê_paşîn = | embed = | jêrenot = | awayê_ser = | bandorbar = | bandorker = | cihê aramiyê = }} '''Wîdad Akreyî''' pispora tenduristiyê û çalakvana mafên mirovan a Kurd e. Wê rêxistina mafên mirovan [[Defend International]] damezirandiye û nivîskara çend pirtûkan e li ser mijarên tenduristiyê û mafên mirovan . Akreyî bawernameya masterê di warê genetîkê de û doktorayê di warê tenduristî û epidemiolojiya navneteweyî de wergirtiye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://modkraft.dk/kalenderopslag/kurderne-og-menneskerettigheder-i-iran |sernav=Kurderne og menneskerettigheder i Iran |ziman=da |roja-gihiştinê=2022-12-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150930055905/http://modkraft.dk/kalenderopslag/kurderne-og-menneskerettigheder-i-iran |roja-arşîvê=2015-09-30 |url-status=dead }}</ref> Binpêkirina mafên mirovan ku di dema êrîşa xwehermenda Iraqê ya li dijî kurdan di sala 1974an de û herwiha di dema [[Komkujiya Enfalê 1988|komkujiya Enfalê]] de rû da, tê pê deranîn ku jiyana wê bibandor kiriye. Ew wekî yek ji xelatgirên Xelata Aştiyê ya Civaka Lihevhatinê hate navnîş kirin, ku ew wekî "aştîxwazek eşkere" û "yekemîn jina ciwan a bi eslê xwe rojhilata navîn" hate binav kirin ku li dijî bazirganiya neqanûnî ya çekên piçûk û çekên sivik , stema li ser bingeha zayendî, bêçekkirina kîmyewî û biyolojîkî , bêçekkirina kevneşopî û ewlehiya navneteweyî xwe xurt dike .<ref>{{Jêder-malper |url=http://forusa.org/blogs/meredith-nicolich/winners-are/13039 |sernav=And the winners are... |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160419121529/http://forusa.org/blogs/meredith-nicolich/winners-are/13039 |roja-arşîvê=2016-04-19 |roja-gihiştinê=2022-12-04 }}</ref> Akreyî di sala 2013’an de ji aliyê Rêxistina Netewî ya Nifşên Pêşerojê ve bi “Xelata Taybet a Pireya Xeza Di Navbera Şaristanan de” ji bo keda wî ya giranbuha ji mirovatiyê re bi afirandina çanda jiyana hevbeş, wergirt.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.defendinternational.org/index.php?option=com_content&task=view&id=373&Itemid=73/ |sernav=Dr. Widad Akreyi Awarded For Bridging Gap Between Civilisations |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-12-04 |roja-arşîvê=2014-10-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141018040153/http://www.defendinternational.org/index.php?option=com_content&task=view&id=373&Itemid=73/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Dema ku wê di sala 2014’an de Xelata Aştiyê ya Navneteweyî ya Pfeffer wergirt, wê diyarî niştecihên Kobanê û Şengalê û xirîstiyanên bindest li rojhilata navîn ê kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://anfkurdishmobile.com/jin/xelata-astiye-diyari-kobane-hat-kirin-31417 |sernav=Xelata Aştiyê diyarî Kobanê hat kirin |tarîx=2014-10-14 |weşanger=[[Ajansa Nûçeyan a Firatê]] |roja-gihiştinê=2022-12-04 |roja-arşîvê=2022-12-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221204144217/https://anfkurdishmobile.com/jin/xelata-astiye-diyari-kobane-hat-kirin-31417 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 2017an de, wê madalyaya şaredariya Davenport û Xelata Aştiyê li ser Erdê ji bo "pabendbûna wê ya fedakar ji mafên mirovan re ji bo her kesî" hate xelat kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.catholicmessenger.net/2017/10/we-must-remember-compassion-is-contagious/ |sernav=We must remember, compassion is contagious: Pacem honoree speaks from the heart |roja-gihiştinê=2022-12-04 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://defendinternational.org/dr-widad-received-pacem-in-terris-peace-and-freedom-award/ |sernav=Dr. Widad Received Pacem in Terris Peace and Freedom Award |roja-gihiştinê=2022-12-04 |roja-arşîvê=2023-02-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230206214027/http://defendinternational.org/dr-widad-received-pacem-in-terris-peace-and-freedom-award/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 2018an de, wê Xelata Navneteweyî ya Simply Woman Harmony wergirt ji ber ku jiyana xwe ji bo parastina mafên mirovan terxan kir,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.premiosemplicementedonna.com/en/gold-book/2018.html/ |sernav=Gold Book 2018 |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-12-04 }}</ref> û di sala 2020 de ew wekî jina sala 2020 hate hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://defendinternational.org/dr-widad-woman-of-the-year/ |sernav=Dr. Widad Akreyi Honoured Woman of the Year 2020 |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-12-04 |roja-arşîvê=2023-12-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231209175218/https://defendinternational.org/dr-widad-woman-of-the-year/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Jînenîgarî == Akreyî di sala 1969 malbateke laîk de li bajarê Akrê ya Başûrê Kurdistanê ji dayik bûye .Di destpêka xwe û ciwaniya xwe de, wê li dijî her hewldana endamên Partiya [[Baas]] ku baweriya wê bi dest bixe û bibe endam, li ber xwe da û ev yek jî bû sedem ku demekê ew bikeve lîsteya reş.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=http://bokelskere.no/bok/taras-bok/23549/ |sernav=Taras Book at Booklovers(bokelskere.no) |roja-gihiştinê=2022-12-04 }}</ref> Di sala 1986an de diçe [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] û li [[Zanîngeha Selahedînê]] beşa endezyariya şaristaniyê bi beşê çêkirina rê û pireyan dixwîne.Di sala 1988an de ew bi dizî beşdarî belgekirina [[Îşkence|êşkence]] û binpêkirinên din ên [[mafên mirovan]] li seranserê Iraqê bû.Salek şûnda, ew bi awayekî ramyarî beşdarî gelek têkoşînên mafên mirovan, [[aştî]], dadmendiya civakî, rêveberiya demokratîk û lihevhatina nijadî bû.Parêzgeriya wê ya li dijî desthilatdariyê û rexnekirina wê ya li ser bikaranîna hêza zêde ya li dijî sivîlan ne bê rîsk û metirsî bû li ser jiyana wê û endamên malbata wê.Piştî komkujiya Enfalê wê hê zêdetir di nava van pirsgirêkan de xwe xurt kir.Digel demên dijwar, wê di sala 1990an de destûrnameya Bekeloriyosa zanistê qedand. Piştî [[Şerê Kendavê 1991|Şerê Kendavê yê yekem]], dema ku rejîma Iraqê bi êrîşeke bihara 1991an ve herêma Kurdistanê bi dest xist, ew neçar ma ku welatê xwe biterikîne. Akreyî li dîasporayê bawernameya masterê di warê genetîk û genomîk de û doktoraya xwe di warê tenduristîya cîhanî û epîdemîolojiya şêrpenceyê de wergirt.<ref name=":0" /> Ew wekî genetîknasek nexweşxaneyî xebitî û li ser nexweşiyên rakendî lêkolîn kir.<ref name=":1" /> Akreyî hev-damezrênera [[Defend International]] e, rêxistineke nehikûmî ye ku erka wê "bersivdana binpêkirinên giran ên mafên mirovan û zagona mirovî ya navneteweyî ye, çavdêrîkirina cîbicîkirina tedbîrên pêşîlêgirtinê yên bi armanca bidawîkirina bêcezakirina sûcdaran, pêkanîna lêkolînên bijîşkî ye ku dikare bi awayekî rasterast an nerasterast tenduristiya civakan baştir bike û bi têkiliyên çandî û [[Dîplomasî|dîplomasiyê]] aştî û [[Demokrasî|demokrasiyê]] pêş bixe.”<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.defendinternational.org/index.php?option=com_content&task=view&id=12&Itemid=26 |sernav=About Defend International |weşanger=Defend International }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2025 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Widad Akrawi}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çalakvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1969]] [[Kategorî:Jinên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Akrêyê]] [[Kategorî:Kurd]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Iraqê]] e7ptbbyfshmyhxklb3ymxqii9kixohf 0 137976 2101456 1838645 2026-11-02T16:34:54Z Biyolojiyabikurdi 31567 2101456 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Tomara reçelek ku.png|thumb|499x499px|Di vê hêlkariyê de guhaztina taybetmendiyek bi allela bezîw a kromozomên laşî, tê nîşankirin.]] '''Tomara reçelek''' an jî '''tomara dûndeyî''' (bi înglîzî:''pedigree chart'') hêlkariyekê taybet e ji bo çavderîkirina sîfetek diyarkirî an jî nexweşiyek bomaweyî di dirêjiya çendin nifşên xêzanek de.<ref name="Modern Biology">Postlethwait, J. H., & Hopson, J. L. (2006). Modern Biology. NY, United states: Holt Rinehart & Winston.</ref> Tomara reçelek, di xêzanek (malbat) de, ji bavanan ber bi weçeyan, rêbaza guhaztina sîfetek bomaweyî rave dike. Bomawezaniya mirov de, ji bo şopandina bomaweya sîfetên taybet an jî bo nexweşiyên bomaweyî tomara reçelek tê bikaranîn. Bi bikaranîna tomara reçelekê, di weçeyê de egera çêbûna bomawebabet û rûxsarebabetek taybet dikare were hesabkirin.<ref name="Campbell">Campbell, N. A., & Reece, J. B. (2008). Biology (8th ed.). San Francisco, CA: Benjamin-Cummings Publishing Company.</ref> Herwisa ji bo şecereya (binemal) ajalên wekî [[hesp]], [[kûçik]] (se) û hwd. jî tomara reçelek tê bikaranîn.<ref>Britannica, The Editors of Encyclopaedia. "pedigree". Encyclopedia Britannica, 18 Sep. 2018,[https://www.britannica.com/science/pedigree-genetics]. Accessed 18 February 2023.</ref> Di tomara reçelek de hin nîşanên (hêma) taybet tên bikaranîn. Di hêlkariya tomara reçelekê de, hêmaya xelek (bazin), zayenda mêyê, hêmaya çargoşe jî zayenda nêrê destnişan dike. Heke xelek vala be ango nava xelekê nehatibe reşkirin, ev xelek ji bo mêya ko [[allel]]a diyarkirî lixwe nagire, tê bikaranîn. Ango heke navenda xelekê nehatibe reşkirin, ew mê allela diyarkirî an jî nexweşiya ko tê lêkolînkirin di rûxsarebabeta xwe de nîşan nade. Ji wê mêyê re tê gotin '''mêya asa''' an jî '''mêya sax'''. Heke nava xelekê bi nîvî hatibe reşkirin, ev hêma nîşana '''mêya hilgir''' e. Ango mê allela diyarkirî an jî nexweşiya diyarkirî lixwe digire. Lê ji ber ko ev allel bezîw e, bomawebabeta mêyê ji bo wê sîfetê dureg e,û sîfet di rûxsarebabeta mê yê de xuya nabe, mê wekî mêya asa xuya dibe. Eger heye ko mêya hilgir ew allela bezîw a sedema nexweşiyek an jî taybetmendiyek bomaweyî, biguhazîne weçeyên xwe. Di rewşek wiha de, dibe ko ji mêyek hilgir a sax, weçeyên hilgir an jî heke allel li ser kromozoma X-ê be, kurên nexweş peyda bibin. Xeleka nava wê bi tevahî hatiyê reşkirin, wekî '''mêya tûşbûyî''' an jî '''mêya nexweş''' tê navkirin. Ango allela ko tê lêkolînkirin li ser kromozomên mê yê de cih digirin bandora allelan rûxsarebabetê de xuya dibe. Ango heke allela tê lêkolînkirin, allelek nexweşiyê be, vê gavê nexweşî di mêya tûşbûyî de peyda dibe, û mê jî wekî mêya nexweş tê navkirin. Di tomara reçeleka xêzanê de endamên nêr jî bi heman awayê tên polenkirin. Çargoşeya vala ya nehatiye reşkirin, wekî '''nêrê asa''' an jî '''nêrê sax''' tê navkirin. Nêrê asa allela ko tê lêkolînkirin lixwe nagire. Çargoşeya bi nîvekî hatiye reşkirin nîşana '''nêrê hilgir''' e. Nêrê hilgir, allela diyarkirî an jî allela nexweşiyê lixwe digire lê di rûxsarebabetê de nade xuyakirin. Loma nerê hilgir ji bo wê nexweşiyê sax e. Dibe ko allela nexweşiyê ji nêrê hilgir biguhaze weçeyan. Çargoşeya hundirê wê bi tevahî hatiye reşkirin, wekî '''nêrê tûşbûyî''' an jî '''nêrê nexweş''' tê navkirin. Bandora allela tê lêkolînkirin, di rûxsarebabeta nêrê nexweş de xuya dibe. Hêla asoyî ya nêrê bi mêyê ve girê dide, wekî hêla hevsergîrî tê navkirin. Hêla ko ji hêla hevsergîriyê ber bi weçeyan ve dirêj dibe, wekî hêla çêbûna weçeyan tê navkirin.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Di tomara reçelekê de nifşên xêzanê bi jimarên [[Împeratoriya Romê|romê]] wekî I,II,III,IV û hwd. tên nîşankirin.<ref name="Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> <gallery> Wêne:Wiki Drawing - Y-Linked (1).svg|Nexweşî an jî neasyîbûnên bi kromozoma Y-yê ve girêdayî, tenê bandor li ser nêrên wê xêzanê dike. Heke bav tûşbûyî be, hemû kur jî tûşê heman allelê dibin û di rûxsarebabata xwe de nîşan dikin. Wêne:Wiki Drawing - Mitochondrial.svg|Nexweşî an jî neasayîbûnên mîtokondriyî ji dayik diguhaze weçeyan.Heke dayik tûşbûyî be(nexweş be) hemû weçe jî tûşbûyî dibin. Ji ber ko zîgot tenê mîtokondriyên dayikê lixwe digire, nexeşî an jî neasayîbûn ji bavên tûşbûyî naguhaze weçeyan. Wêne:Wiki Drawing - Autosomal Recessive (2).svg|Heke nexweşî an jî neasayîbûn bi allela bezîw a ser kromozomê laşî be,di rûxsarebabata bavan de xuya nabe.Heke herdu bavan jî hilgir bin, allela bezîw di weçêyan de xuya dibe.Di nexweşiyên bezîw ên kromozoma laşî de, tûşbûna weçeyên nêr û mê bi heman egerê rû dide. Wêne:Wiki Drawing - Autosomal Dominant (1).svg|Allela zal a nexweşî û neasayîbûnê ya li ser kromozomê laşî, ji bavanê tûşbûyî diguhaze hemû nifşan. Heke bavanek (mê an jî nêr) tûşbûyî be, hemû weçe jî tûşbûyî dibin. Ji ber ko allel li ser kromozomê laşî ye, egera tûşbûyîna nêr û meyan heman e. Wêne:Wiki Drawing - X-Linked Recessive (1).svg|Nexweşiyên ji ber allela bezîw a bi kromozoma X-ê ve girêdayî, li gor mêyan hê pirtir tûşê nêran dibe. Dibe ko dayika kurên tûşbûyî sax be. Heke bav tûşbûyî be, hemû keç jî tûşbûyî dibin, lê kur sax dimînin. Heke herdu bavan jî tûşbûyî bin an jî bav tûşbûyî lê dayik hilgir be, keçên hilgir û tûşbûyî çêdibin. Di vê nexweşiyê de tenê mê hilgir in, ango dibe ko di xêzanê de mêyên hilgir, nexweş an jî sax were dîtin. Nêrên xêzanê ji bo vê nexweşiyê an bi rûxsara sax, an jî bi rûxsara nexweş in. Nêr hilgir nabin. Allela nexweşiyê ji nêrê(bav) derbasê weçeyan nabe, tenê ji mêyê diguhaze bo weçeyan. Wêne:Wiki Drawing - X-Linked Dominant (1).svg|Nexweşî an jî neasayîbûnên bi allela zal a bi kromozoma X-ê ve girêdayî de, heke bav (nêr) tûşbûyî be hemû keç jî tûşbûyî dibin,kur sax dimînin. Heke dayik (mê) tûşbûyî be bi egera %50 yê weçeyên xwe tûşî nexweşiyê dike. </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyolojî]] 2vlnzt1opkhu4dn9b7alnlars4sf5tw 0 138180 2101545 1978852 2026-11-02T21:27:45Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20261102) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 2101545 wikitext text/x-wiki '''Barzex''' di Îslamê de cîhê ku mirî li benda [[Qiyamet|roja qiyametê]] û [[Axret]]ê ne.<ref>Jane Dammen McAuliffe Encyclopaedia of the Qurʾān Volume 1 Georgetown University, Washington DC p. 205</ref><ref>Sayyid Moustafa Al-Qazwini ''Discovering Islam'' Lulu Press 2014 {{ISBN|978-1-312-63111-3}}</ref><ref name="aboutislamnet2">{{Jêder-malper |url=https://aboutislam.net/counseling/ask-the-scholar/muslim-creed/what-is-al-barzakh/ |sernav=What Is Al-Barzakh? |paşnav1=Al-`Ali |pêşnav1=Hamid |malper=About Islam |roja-gihiştinê=18 nîsan 2022 }}</ref><ref name="Keywords20152">{{Jêder-kitêb |url=https://www.google.com/books/edition/Qur_anic_Keywords/o2hjCwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=definition+of+Akhirah&printsec=frontcover |sernav=Qur'anic Keywords: A Reference Guide |paşnav1=Siddiqui |pêşnav1=Ahdur Rasheed |tarîx=2015 |weşanger=Islamic Foundation |cih=Leicestershire, UK |rûpel=31 |beş=Barzakh |roja-gihiştinê=18 nîsan 2022 }}</ref><ref name="Purgatory-al-islam2">{{Jêder-kitêb |url=https://www.al-islam.org/hereafter-maad-sayyid-abdul-husayn-dastghaib-shirazi/barzakh-purgatory-stage-between-world-and |sernav=The HereAfter (Ma'ad) |paşnav1=Abdul Husayn Dastghaib Shirazi |weşanger=al-islam.org |beş=Barzakh (Purgatory) - The Stage Between this World and the Hereafter |roja-gihiştinê=18 nîsan 2022 }}</ref><ref name="iqa-111102">{{Jêder-malper |url=https://islamqa.info/en/answers/11110/what-is-al-barzakh |sernav=What Is al-Barzakh? 11110 |tarîx=10 kanûna paşîn 2000 |malper=Islam Question and Answer |roja-gihiştinê=18 nîsan 2022 }}</ref> Hin alim bawer dikin ku misilmanên baş dema li Berzexê dijîn dê bibin xwediyê ezmûnek baş û misilmanên xirab dê cefayê bibînin.<ref name="aboutislamnet2"/><ref name="iqa-111102"/><ref name="DarulIfta20222">{{Jêder-malper |url=https://daruliftaa.net/what-happens-to-the-souls-in-barzakh/ |sernav=What happens to the souls in barzakh? |paşnav1=Ibn Adam |pêşnav1=Faraz |malper=Dar ul-Iftaa |roja-gihiştinê=18 nîsan 2022 |jêgirtin=Checked and Approved by, Mufti Husain Kadodia. |roja-arşîvê=2023-03-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230314044744/https://daruliftaa.net/what-happens-to-the-souls-in-barzakh/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Nav == Peyva Berzax a erebî ji peyvên [[Zimanê kurdî]] û [[Zimanê farisî]] "Berz" û "Ax" hatiye wergirtin, ku tê wateya "cihê berz". Wek peyva dojehê, dozax ("doz" + ax") tê wateya "cihê nizim".<ref name="Cambridge University Press2">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=39XZDnOWUXsC&pg=PA49 |sernav=The Persian Presence in the Islamic World |weşanger=Cambridge University Press |sal=1998 |isbn=9780521591850 |edîtor=Richard G. Hovannisian |rûpel=49 |edîtor2=Georges Sabagh }}</ref> == Di Quran û hedîs de == Di Quranê de tenê sê caran hatiye behs kirin, û tenê carekê jî bi taybetî wekî astenga di navbera laş û eterî de, Berzex wekî cîhek ku tê de, piştî mirinê, ruh ji laş tê veqetandin tê destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://qurano.com/en/23-al-mu-minoon/verse-100/ |sernav=Surah Al-Mu'minoon Verse 100 {{!}} 23:100 المؤمنون - Quran O |malper=qurano.com |ziman=en |roja-gihiştinê=2021-05-28 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://qurano.com/en/23-al-mu-minoon/verse-99/ |sernav=Surah Al-Mu'minoon Verse 99 {{!}} 23:99 المؤمنون - Quran O |malper=qurano.com |ziman=en |roja-gihiştinê=2021-05-28 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Qur'an |year=2005 |url=https://archive.org/details/quran0000unse_d0f5 |paşnav=Ali |pêşnav=Abdullah Yusuf |weşanger=Tahrike Tarsile Qur'an, Inc |cih=Elmhurst, NY. Sur 23: 99-100 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îslam-şitil}} [[Kategorî:Îslam]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] 92qr4eu2c6enbbkttpgl3e3rx4mau1r 8 250455 2101491 1677920 2026-11-02T19:39:58Z Maintenance script 23620 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 2101491 javascript text/javascript //kopîkirin ji [[en:MediaWiki:Gadget-script-installer-core.js]] ( function () { // An mw.Api object var api; // Keep "common" at beginning var SKINS = [ "common", "monobook", "minerva", "vector", "vector-2022", "timeless" ]; // How many scripts do we need before we show the quick filter? var NUM_SCRIPTS_FOR_SEARCH = 5; // The primary import list, keyed by target. (A "target" is a user JS subpage // where the script is imported, like "common" or "vector".) Set in buildImportList var imports = {}; // Local scripts, keyed on name; value will be the target. Set in buildImportList. var localScriptsByName = {}; // How many scripts are installed? var scriptCount = 0; // Goes on the end of edit summaries var ADVERT = " ([[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/înfo/script-installer|script-installer]])"; /** * Strings, for translation */ var STRINGS = { skinCommon: "common (ji bo hemû rûyên wîkiyê)", backlink: "Backlink:", installSummary: "$1 datîne", installLinkText: "Bi kar bîne", installProgressMsg: "Datîne...", uninstallSummary: "$1 hat rakirin", uninstallLinkText: "Rake", uninstallProgressMsg: "Tê rakirin...", disableSummary: "$1 hat neaktîvkirin", disableLinkText: "Neaktîv bike", disableProgressMsg: "Tê neaktîvkirin...", enableSummary: "$1 hat aktîvkirin", enableLinkText: "Aktîv bike", enableProgressMsg: "Tê aktîvkirin...", moveLinkText: "Bar bike", moveProgressMsg: "Tê barkirin...", movePrompt: "Kîjan rû? Yekî hilbijêre:", // followed by the names of skins normalizeSummary: "Skrîpt tên normalîzekirin", remoteUrlDesc: "$1, ji rûpela $2", panelHeader: "Niha van skrîptan dişixulînî (Binêre WP:SB ji bo zêdetir skrîptan)", cannotInstall: "Nikare were danîn", cannotInstallSkin: "Ev rûpel yek ji rûpelên te yên sereke ye, dibe ku jixwe bixebite wextê ku rûpel tê barkirin.", cannotInstallContentModel: "Modela naverokê ya rûpelê $1, ne 'javascript' e", insecure: "(ne ewle)", // used at the end of some messages notJavaScript: "ne JavaScript", installViaPreferences: "Bi riya tercîhên te bi kar bîne", showNormalizeLinks: 'Lînka "normalîze bike" nîşan bide?', normalize: "normalîze bike", showMoveLinks: 'Lînka "bar bike" nîşan bide?', quickFilter: "Fîltreya bilez:", tempWarning: "Installation of non-User, non-MediaWiki protected pages is temporary and may be removed in the future.", badPageError: "Rûpel bi Bikarhêner: an MediaWiki: dest pê nake û nayê parastin", manageUserScripts: "Skrîptên xwe bi rê ve bibe", bigSecurityWarning: "Hişyarî!$1\n\nDibe ku naverokên niyetxirab yên ku dikarin hesabê te bi dest bixin di hemû skrîptên bikarhêneriyê de hebin. Çêkerê skrîptê dikare skrîptê biguhêre; emîn bibin ku çêkerê wê kesekî ewle ye. Eger ne emîn î skrîpt ewle ye yan na, tu dikarî li ser WP:Dîwanê pirs bikî. Bi rastî dixwazî vê skrîptê bidî şixulandin?", securityWarningSection: " $1 dike were qeydkirin." }; var USER_NAMESPACE_NAME = mw.config.get( "wgFormattedNamespaces" )[2]; /** * Constructs an Import. An Import is a line in a JS file that imports a * user script. Properties: * * - "page" is a page name, such as "User:Foo/Bar.js". * - "wiki" is a wiki from which the script is loaded, such as * "en.wikipedia". If null, the script is local, on the user's * wiki. * - "url" is a URL that can be passed into mw.loader.load. * - "target" is the title of the user subpage where the script is, * without the .js ending: for example, "common". * - "disabled" is whether this import is commented out. * - "type" is 0 if local, 1 if remotely loaded, and 2 if URL. * * EXACTLY one of "page" or "url" are null for every Import. This * constructor should not be used directly; use the factory * functions (Import.ofLocal, Import.ofUrl, Import.fromJs) instead. */ function Import( page, wiki, url, target, disabled ) { this.page = page; this.wiki = wiki; this.url = url; this.target = target; this.disabled = disabled; this.type = this.url ? 2 : ( this.wiki ? 1 : 0 ); } Import.ofLocal = function ( page, target, disabled ) { if( disabled === undefined ) disabled = false; return new Import( page, null, null, target, disabled ); }; /** URL to Import. Assumes wgScriptPath is "/w" */ Import.ofUrl = function ( url, target, disabled ) { if( disabled === undefined ) disabled = false; var URL_RGX = /^(?:https?:)?\/\/(.+?)\.org\/w\/index\.php\?.*?title=(.+?(?:&|$))/; var match; if( match = URL_RGX.exec( url ) ) { var title = decodeURIComponent( match[2].replace( /&$/, "" ) ), wiki = decodeURIComponent( match[1] ); return new Import( title, wiki, null, target, disabled ); } return new Import( null, null, url, target, disabled ); } Import.fromJs = function ( line, target ) { var IMPORT_RGX = /^\s*(\/\/)?\s*importScript\s*\(\s*(?:"|')(.+?)(?:"|')\s*\)/; var match; if( match = IMPORT_RGX.exec( line ) ) { return Import.ofLocal( unescapeForJsString( match[2] ), target, !!match[1] ); } var LOADER_RGX = /^\s*(\/\/)?\s*mw\.loader\.load\s*\(\s*(?:"|')(.+?)(?:"|')\s*\)/; if( match = LOADER_RGX.exec( line ) ) { return Import.ofUrl( unescapeForJsString( match[2] ), target, !!match[1] ); } } Import.prototype.getDescription = function ( useWikitext ) { switch( this.type ) { case 0: return useWikitext ? ( "[[" + this.page + "]]" ) : this.page; case 1: return STRINGS.remoteUrlDesc.replace( "$1", this.page ).replace( "$2", this.wiki ); case 2: return this.url; } } /** * Human-readable (NOT necessarily suitable for ResourceLoader) URL. */ Import.prototype.getHumanUrl = function () { switch( this.type ) { case 0: return "/wiki/" + encodeURI( this.page ); case 1: return "//" + this.wiki + ".org/wiki/" + encodeURI( this.page ); case 2: return this.url; } } Import.prototype.toJs = function () { var dis = this.disabled ? "//" : "", url = this.url; switch( this.type ) { case 0: return dis + "importScript('" + escapeForJsString( this.page ) + "'); // " + STRINGS.backlink + " [[" + escapeForJsComment( this.page ) + "]]"; case 1: url = "//" + encodeURIComponent( this.wiki ) + ".org/w/index.php?title=" + encodeURIComponent( this.page ) + "&action=raw&ctype=text/javascript"; /* FALL THROUGH */ case 2: return dis + "mw.loader.load('" + escapeForJsString( url ) + "');"; } } /** * Installs the import. */ Import.prototype.install = function () { return api.postWithEditToken( { action: "edit", title: getFullTarget( this.target ), summary: STRINGS.installSummary.replace( "$1", this.getDescription( /* useWikitext */ true ) ) + ADVERT, appendtext: "\n" + this.toJs() } ); } /** * Get all line numbers from the target page that mention * the specified script. */ Import.prototype.getLineNums = function ( targetWikitext ) { function quoted( s ) { return new RegExp( "(['\"])" + escapeForRegex( s ) + "\\1" ); } var toFind; switch( this.type ) { case 0: toFind = quoted( escapeForJsString( this.page ) ); break; case 1: toFind = new RegExp( escapeForRegex( encodeURIComponent( this.wiki ) ) + ".*?" + escapeForRegex( encodeURIComponent( this.page ) ) ); break; case 2: toFind = quoted( escapeForJsString( this.url ) ); break; } var lineNums = [], lines = targetWikitext.split( "\n" ); for( var i = 0; i < lines.length; i++ ) { if( toFind.test( lines[i] ) ) { lineNums.push( i ); } } return lineNums; } /** * Uninstalls the given import. That is, delete all lines from the * target page that import the specified script. */ Import.prototype.uninstall = function () { var that = this; return getWikitext( getFullTarget( this.target ) ).then( function ( wikitext ) { var lineNums = that.getLineNums( wikitext ), newWikitext = wikitext.split( "\n" ).filter( function ( _, idx ) { return lineNums.indexOf( idx ) < 0; } ).join( "\n" ); return api.postWithEditToken( { action: "edit", title: getFullTarget( that.target ), summary: STRINGS.uninstallSummary.replace( "$1", that.getDescription( /* useWikitext */ true ) ) + ADVERT, text: newWikitext } ); } ); } /** * Sets whether the given import is disabled, based on the provided * boolean value. */ Import.prototype.setDisabled = function ( disabled ) { var that = this; this.disabled = disabled; return getWikitext( getFullTarget( this.target ) ).then( function ( wikitext ) { var lineNums = that.getLineNums( wikitext ), newWikitextLines = wikitext.split( "\n" ); if( disabled ) { lineNums.forEach( function ( lineNum ) { if( newWikitextLines[lineNum].trim().indexOf( "//" ) != 0 ) { newWikitextLines[lineNum] = "//" + newWikitextLines[lineNum].trim(); } } ); } else { lineNums.forEach( function ( lineNum ) { if( newWikitextLines[lineNum].trim().indexOf( "//" ) == 0 ) { newWikitextLines[lineNum] = newWikitextLines[lineNum].replace( /^\s*\/\/\s*/, "" ); } } ); } var summary = ( disabled ? STRINGS.disableSummary : STRINGS.enableSummary ) .replace( "$1", that.getDescription( /* useWikitext */ true ) ) + ADVERT; return api.postWithEditToken( { action: "edit", title: getFullTarget( that.target ), summary: summary, text: newWikitextLines.join( "\n" ) } ); } ); } Import.prototype.toggleDisabled = function () { this.disabled = !this.disabled; return this.setDisabled( this.disabled ); } /** * Move this import to another file. */ Import.prototype.move = function ( newTarget ) { if( this.target === newTarget ) return; var old = new Import( this.page, this.wiki, this.url, this.target, this.disabled ); this.target = newTarget; return $.when( old.uninstall(), this.install() ); } function getAllTargetWikitexts() { return $.getJSON( mw.util.wikiScript( "api" ), { format: "json", action: "query", prop: "revisions", rvprop: "content", rvslots: "main", titles: SKINS.map( getFullTarget ).join( "|" ) } ).then( function ( data ) { if( data && data.query && data.query.pages ) { var result = {}; prefixLength = mw.config.get( "wgUserName" ).length + 6; Object.values( data.query.pages ).forEach( function ( moreData ) { var nameWithoutExtension = new mw.Title( moreData.title ).getNameText(); var targetName = nameWithoutExtension.substring( nameWithoutExtension.indexOf( "/" ) + 1 ); result[targetName] = moreData.revisions ? moreData.revisions[0].slots.main["*"] : null; } ); return result; } } ); } function buildImportList() { return getAllTargetWikitexts().then( function ( wikitexts ) { Object.keys( wikitexts ).forEach( function ( targetName ) { var targetImports = []; if( wikitexts[ targetName ] ) { var lines = wikitexts[ targetName ].split( "\n" ); var currImport; for( var i = 0; i < lines.length; i++ ) { if( currImport = Import.fromJs( lines[i], targetName ) ) { targetImports.push( currImport ); scriptCount++; if( currImport.type === 0 ) { if( !localScriptsByName[ currImport.page ] ) localScriptsByName[ currImport.page ] = []; localScriptsByName[ currImport.page ].push( currImport.target ); } } } } imports[ targetName ] = targetImports; } ); } ); } /* * "Normalizes" (standardizes the format of) lines in the given * config page. */ function normalize( target ) { return getWikitext( getFullTarget( target ) ).then( function ( wikitext ) { var lines = wikitext.split( "\n" ), newLines = Array( lines.length ), currImport; for( var i = 0; i < lines.length; i++ ) { if( currImport = Import.fromJs( lines[i], target ) ) { newLines[i] = currImport.toJs(); } else { newLines[i] = lines[i]; } } return api.postWithEditToken( { action: "edit", title: getFullTarget( target ), summary: STRINGS.normalizeSummary, text: newLines.join( "\n" ) } ); } ); } function conditionalReload( openPanel ) { if( window.scriptInstallerAutoReload ) { if( openPanel ) document.cookie = "open_script_installer=yes"; window.location.reload( true ); } } /******************************************** * * UI code * ********************************************/ function makePanel() { var list = $( "<div>" ).attr( "id", "script-installer-panel" ) .append( $( "<header>" ).text( STRINGS.panelHeader ) ); var container = $( "<div>" ).addClass( "container" ).appendTo( list ); // Container for checkboxes container.append( $( "<div>" ) .attr( "class", "checkbox-container" ) .append( $( "<input>" ) .attr( { "id": "siNormalize", "type": "checkbox" } ) .click( function () { $( ".normalize-wrapper" ).toggle( 0 ) } ), $( "<label>" ) .attr( "for", "siNormalize" ) .text( STRINGS.showNormalizeLinks ), $( "<input>" ) .attr( { "id": "siMove", "type": "checkbox" } ) .click( function () { $( ".move-wrapper" ).toggle( 0 ) } ), $( "<label>" ) .attr( "for", "siMove" ) .text( STRINGS.showMoveLinks ) ) ); if( scriptCount > NUM_SCRIPTS_FOR_SEARCH ) { container.append( $( "<div>" ) .attr( "class", "filter-container" ) .append( $( "<label>" ) .attr( "for", "siQuickFilter" ) .text( STRINGS.quickFilter ), $( "<input>" ) .attr( { "id": "siQuickFilter", "type": "text" } ) .on( "input", function () { var filterString = $( this ).val(); if( filterString ) { var sel = "#script-installer-panel li[name*='" + $.escapeSelector( $( this ).val() ) + "']"; $( "#script-installer-panel li.script" ).toggle( false ); $( sel ).toggle( true ); } else { $( "#script-installer-panel li.script" ).toggle( true ); } } ) ) ); // Now, get the checkboxes out of the way container.find( ".checkbox-container" ) .css( "float", "right" ); } $.each( imports, function ( targetName, targetImports ) { var fmtTargetName = ( targetName === "common" ? STRINGS.skinCommon : targetName ); if( targetImports.length ) { container.append( $( "<h2>" ).append( fmtTargetName, $( "<span>" ) .addClass( "normalize-wrapper" ) .append( " (", $( "<a>" ) .text( STRINGS.normalize ) .click( function () { normalize( targetName ).done( function () { conditionalReload( true ); } ); } ), ")" ) .hide() ), $( "<ul>" ).append( targetImports.map( function ( anImport ) { return $( "<li>" ) .addClass( "script" ) .attr( "name", anImport.getDescription() ) .append( $( "<a>" ) .text( anImport.getDescription() ) .addClass( "script" ) .attr( "href", anImport.getHumanUrl() ), " (", $( "<a>" ) .text( STRINGS.uninstallLinkText ) .click( function () { $( this ).text( STRINGS.uninstallProgressMsg ); anImport.uninstall().done( function () { conditionalReload( true ); } ); } ), " | ", $( "<a>" ) .text( anImport.disabled ? STRINGS.enableLinkText : STRINGS.disableLinkText ) .click( function () { $( this ).text( anImport.disabled ? STRINGS.enableProgressMsg : STRINGS.disableProgressMsg ); anImport.toggleDisabled().done( function () { $( this ).toggleClass( "disabled" ); conditionalReload( true ); } ); } ), $( "<span>" ) .addClass( "move-wrapper" ) .append( " | ", $( "<a>" ) .text( STRINGS.moveLinkText ) .click( function () { var dest = null; var PROMPT = STRINGS.movePrompt + " " + SKINS.join( ", " ); do { dest = ( window.prompt( PROMPT ) || "" ).toLowerCase(); } while( dest && SKINS.indexOf( dest ) < 0 ) if( !dest ) return; $( this ).text( STRINGS.moveProgressMsg ); anImport.move( dest ).done( function () { conditionalReload( true ); } ); } ) ) .hide(), ")" ) .toggleClass( "disabled", anImport.disabled ); } ) ) ); } } ); return list; } function buildCurrentPageInstallElement() { var addingInstallLink = false; // will we be adding a legitimate install link? var installElement = $( "<span>" ); // only used if addingInstallLink is set to true var namespaceNumber = mw.config.get( "wgNamespaceNumber" ); var pageName = mw.config.get( "wgPageName" ); // Namespace 2 is User if( namespaceNumber === 2 && pageName.indexOf( "/" ) > 0 ) { var contentModel = mw.config.get( "wgPageContentModel" ); if( contentModel === "javascript" ) { var prefixLength = mw.config.get( "wgUserName" ).length + 6; if( pageName.indexOf( USER_NAMESPACE_NAME + ":" + mw.config.get( "wgUserName" ) ) === 0 ) { var skinIndex = SKINS.indexOf( pageName.substring( prefixLength ).slice( 0, -3 ) ); if( skinIndex >= 0 ) { return $( "<abbr>" ).text( STRINGS.cannotInstall ) .attr( "title", STRINGS.cannotInstallSkin ); } } addingInstallLink = true; } else { return $( "<abbr>" ).text( STRINGS.cannotInstall + " (" + STRINGS.notJavaScript + ")" ) .attr( "title", STRINGS.cannotInstallContentModel.replace( "$1", contentModel ) ); } } // Namespace 8 is MediaWiki if( namespaceNumber === 8 ) { return $( "<a>" ).text( STRINGS.installViaPreferences ) .attr( "href", mw.util.getUrl( "Special:Preferences" ) + "#mw-prefsection-gadgets" ); } var editRestriction = mw.config.get( "wgRestrictionEdit" ) || []; if( ( namespaceNumber !== 2 && namespaceNumber !== 8 ) && ( editRestriction.indexOf( "sysop" ) >= 0 || editRestriction.indexOf( "editprotected" ) >= 0 ) ) { installElement.append( " ", $( "<abbr>" ).append( $( "<img>" ).attr( "src", "https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/35/Achtung-yellow.svg/20px-Achtung-yellow.svg.png" ).addClass( "warning" ), STRINGS.insecure ) .attr( "title", STRINGS.tempWarning ) ); addingInstallLink = true; } if( addingInstallLink ) { var fixedPageName = mw.config.get( "wgPageName" ).replace( /_/g, " " ); installElement.prepend( $( "<a>" ) .attr( "id", "script-installer-main-install" ) .text( localScriptsByName[ fixedPageName ] ? STRINGS.uninstallLinkText : STRINGS.installLinkText ) .click( makeLocalInstallClickHandler( fixedPageName ) ) ); // If the script is installed but disabled, allow the user to enable it var allScriptsInTarget = imports[ localScriptsByName[ fixedPageName ] ]; var importObj = allScriptsInTarget && allScriptsInTarget.find( function ( anImport ) { return anImport.page === fixedPageName; } ); if( importObj && importObj.disabled ) { installElement.append( " | ", $( "<a>" ) .attr( "id", "script-installer-main-enable" ) .text( STRINGS.enableLinkText ) .click( function () { $( this ).text( STRINGS.enableProgressMsg ); importObj.setDisabled( false ).done( function () { conditionalReload( false ); } ); } ) ); } return installElement; } return $( "<abbr>" ).text( STRINGS.cannotInstall + " " + STRINGS.insecure ) .attr( "title", STRINGS.badPageError ); } function showUi() { var fixedPageName = mw.config.get( "wgPageName" ).replace( /_/g, " " ); $( "#firstHeading" ).append( $( "<span>" ) .attr( "id", "script-installer-top-container" ) .append( buildCurrentPageInstallElement(), " | ", $( "<a>" ) .text( STRINGS.manageUserScripts ).click( function () { if( !document.getElementById( "script-installer-panel" ) ) { $( "#mw-content-text" ).before( makePanel() ); } else { $( "#script-installer-panel" ).remove(); } } ) ) ); } function attachInstallLinks() { // At the end of each {{Userscript}} transclusion, there is // <span id='User:Foo/Bar.js' class='scriptInstallerLink'></span> $( "span.scriptInstallerLink" ).each( function () { var scriptName = this.id; $( this ).append( " | ", $( "<a>" ) .text( localScriptsByName[ scriptName ] ? STRINGS.uninstallLinkText : STRINGS.installLinkText ) .click( makeLocalInstallClickHandler( scriptName ) ) ); } ); $( "table.infobox-user-script" ).each( function () { var infoboxScriptField = $( this ).find( "th:contains('Source')" ).next(); var scriptName = mw.config.get( "wgPageName" ); // quick test to check if we are dealing with a link if ( infoboxScriptField.html() !== infoboxScriptField.text() ) { var lnk = infoboxScriptField.find( 'a' ); if ( !lnk.hasClass( 'external' ) ) { scriptName = /\/wiki\/(.*)/.exec( lnk.attr( 'href' ) )[1]; } } else { scriptName = infoboxScriptField.text(); } scriptName = /user:.+?\/.+?.js/i.exec( scriptName )[0]; $( this ).children( "tbody" ).append( $( "<tr>" ).append( $( "<td>" ) .attr( "colspan", "2" ) .addClass( "script-installer-ibx" ) .append( $( "<button>" ) .addClass( "mw-ui-button mw-ui-progressive mw-ui-big" ) .text( localScriptsByName[ scriptName ] ? STRINGS.uninstallLinkText : STRINGS.installLinkText ) .click( makeLocalInstallClickHandler( scriptName ) ) ) ) ); } ); } function makeLocalInstallClickHandler( scriptName ) { return function () { var $this = $( this ); if( $this.text() === STRINGS.installLinkText ) { var okay = window.confirm( STRINGS.bigSecurityWarning.replace( '$1', STRINGS.securityWarningSection.replace( '$1', scriptName ) ) ); if( okay ) { $( this ).text( STRINGS.installProgressMsg ) Import.ofLocal( scriptName, window.scriptInstallerInstallTarget ).install().done( function () { $( this ).text( STRINGS.uninstallLinkText ); conditionalReload( false ); }.bind( this ) ); } } else { $( this ).text( STRINGS.uninstallProgressMsg ) var uninstalls = uniques( localScriptsByName[ scriptName ] ) .map( function ( target ) { return Import.ofLocal( scriptName, target ).uninstall(); } ) $.when.apply( $, uninstalls ).then( function () { $( this ).text( STRINGS.installLinkText ); conditionalReload( false ); }.bind( this ) ); } }; } /******************************************** * * Utility functions * ********************************************/ /** * Gets the wikitext of a page with the given title (namespace required). */ function getWikitext( title ) { return $.getJSON( mw.util.wikiScript( "api" ), { format: "json", action: "query", prop: "revisions", rvprop: "content", rvslots: "main", rvlimit: 1, titles: title } ).then( function ( data ) { var pageId = Object.keys( data.query.pages )[0]; if( data.query.pages[pageId].revisions ) { return data.query.pages[pageId].revisions[0].slots.main["*"]; } return ""; } ); } function escapeForRegex( s ) { return s.replace( /[-\/\\^$*+?.()|[\]{}]/g, '\\$&' ); } /** * Escape a string for use in a JavaScript string literal. * This function is adapted from * https://github.com/joliss/js-string-escape/blob/6887a69003555edf5c6caaa75f2592228558c595/index.js * (released under the MIT licence). */ function escapeForJsString( s ) { return s.replace( /["'\\\n\r\u2028\u2029]/g, function ( character ) { // Escape all characters not included in SingleStringCharacters and // DoubleStringCharacters on // http://www.ecma-international.org/ecma-262/5.1/#sec-7.8.4 switch ( character ) { case '"': case "'": case '\\': return '\\' + character; // Four possible LineTerminator characters need to be escaped: case '\n': return '\\n'; case '\r': return '\\r'; case '\u2028': return '\\u2028'; case '\u2029': return '\\u2029'; } } ); } /** * Escape a string for use in an inline JavaScript comment (comments that * start with two slashes "//"). * This function is adapted from * https://github.com/joliss/js-string-escape/blob/6887a69003555edf5c6caaa75f2592228558c595/index.js * (released under the MIT licence). */ function escapeForJsComment( s ) { return s.replace( /[\n\r\u2028\u2029]/g, function ( character ) { switch ( character ) { // Escape possible LineTerminator characters case '\n': return '\\n'; case '\r': return '\\r'; case '\u2028': return '\\u2028'; case '\u2029': return '\\u2029'; } } ); } /** * Unescape a JavaScript string literal. * * This is the inverse of escapeForJsString. */ function unescapeForJsString( s ) { return s.replace( /\\"|\\'|\\\\|\\n|\\r|\\u2028|\\u2029/g, function ( substring ) { switch ( substring ) { case '\\"': return '"'; case "\\'": return "'"; case "\\\\": return "\\"; case "\\r": return "\r"; case "\\n": return "\n"; case "\\u2028": return "\u2028"; case "\\u2029": return "\u2029"; } } ); } function getFullTarget ( target ) { return USER_NAMESPACE_NAME + ":" + mw.config.get( "wgUserName" ) + "/" + target + ".js"; } // From https://stackoverflow.com/a/10192255 function uniques( array ){ return array.filter( function( el, index, arr ) { return index === arr.indexOf( el ); }); } if( window.scriptInstallerAutoReload === undefined ) { window.scriptInstallerAutoReload = true; } if( window.scriptInstallerInstallTarget === undefined ) { window.scriptInstallerInstallTarget = "common"; // by default, install things to the user's common.js } var jsPage = mw.config.get( "wgPageName" ).slice( -3 ) === ".js" || mw.config.get( "wgPageContentModel" ) === "javascript"; $.when( $.ready, mw.loader.using( [ "mediawiki.api", "mediawiki.util" ] ) ).then( function () { api = new mw.Api(); buildImportList().then( function () { attachInstallLinks(); if( jsPage ) showUi(); // Auto-open the panel if we set the cookie to do so (see `conditionalReload()`) if( document.cookie.indexOf( "open_script_installer=yes" ) >= 0 ) { document.cookie = "open_script_installer=; expires=Thu, 01 Jan 1970 00:00:01 GMT"; $( "#script-installer-top-container a:contains('Manage')" ).trigger( "click" ); } } ); } ); } )(); 027a6114zc67icwd8xcjplz0m9b8c1y 0 330245 2101439 2099268 2026-11-02T13:38:48Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2101439 wikitext text/x-wiki [[Wêne:P. Oxy. I 29.jpg|thumb|upright=1.3|[[Papyrus Oxyrhynchus 29|P. Oxy. 29]], yek ji kevintirîn perçeyên mayî yên esera [[Iqlîdes]] a bi navê ''Elements'' e; ew kitêb bi hezaran salan ji bo hînkirina teknîkên nivîsa îsbatê hatiye bikaranîn. Ew nîgar ligel kitêba II, Pêşniyara 5an (''Proposition 5'') tê.<ref>{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/Euclid/papyrus/papyrus.html |title=One of the Oldest Extant Diagrams from Euclid |author=Bill Casselman |author-link= |publisher=University of British Columbia |access-date=September 26, 2008 }}</ref>]] '''Îsbata matematîkî''' argumanekî [[deduktîf]] e ji bo [[Îfadeyê matematîkî|îfadeyeke matematîkî]] ku temsîl dide ku texmînên diyarkirî bi awayekî [[Mentiq|mantiqî]] encamê garantî dikin. Arguman dikare îfadeyên din ku berê hatin damezrandin wekî [[Teorem|teoreman]], bikar bîne; lê her îsbat di prensîbê de dikare bikaranîna tenê hin texmînên bingehîn an orîjînal ên ku wekî [[aksiyom]] têne zanin,<ref>{{cite book |title=The Concise Oxford Dictionary of Mathematics, Fourth edition |author1=Clapham, C. |quote= |author2=Nicholson, J.N. |name-list-style=amp}}</ref><ref name="nutsandbolts">{{cite book |title=The Nuts and Bolts of Proofs: An Introduction to Mathematical Proofs |last=Cupillari |first=Antonella |author-link=Antonella Cupillari |publisher=Academic Press |year=2005 |page=3 |isbn=978-0-12-088509-1 |edition=Third |orig-year=2001}}</ref><ref>{{cite book |title=Discrete Mathematics with Proof |last=Gossett |first=Eric |publisher=[[Wiley (weşan)|John Wiley & Sons]] |date=July 2009 |page=86 |isbn=978-0470457931 |quote=Definition 3.1. Proof: An Informal Definition}}</ref> ligel qaîdeyên texmînkirinê yên pejirandî were çêkirin. Îsbat meselayên aqilmendiya deduktîf a berfireh in ku teqeziya mentiqî saz dikin ku ji argumanên [[Delîlê empîrîk|empîrîk]] an [[aqilmendiya enduktîf]] a ne-tevahî ku "hêviya maqûl" saz dikin werin cudakirin. Pêşkêşkirina gelek rewşan ku tê de îfade derbas dibe ji bo îsbatek têrê nake ku divê temsîl bide ku îsbat di hemî rewşên gengaz de rast e. Pêşniyarek ku nehatiye îsbat kirin lê tê bawer kirin ku rast e, wekî texmînek an hîpotezek tê zanin ger pir caran wekî texmînek ji bo esera matematîkî ya din were bikaranîn.<ref>{{Cite web |url=https://mathresearch.utsa.edu/wiki/index.php?title=Mathematical_Proofs |title=Mathematical Proofs - Department of Mathematics at UTSA |website=mathresearch.utsa.edu |access-date=2026-04-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20251209192139/https://mathresearch.utsa.edu/wiki/index.php?title=Mathematical_Proofs |roja-arşîvê=2025-12-09 |url-status=dead}}</ref> Îsbat mentiqê ku bi sembolên matematîkî tê îfadekirin, ligel [[zimanê xwezayî]] ku bi gelemperî hin nezelaliyan qebûl dike, bikar tînin. Di piriya edebiyata matematîkê de, [[îsbatên neformal]] ya hişk têne nivîsîn. [[Îsbatên formal]] ku bi tevahî bi zimanê sembolîk bêyî tevlêbûna zimanê xwezayî hatine nivîsîn, di [[teoriya îsbatê]] de têne hesibandin. Cudahiya di navbera îsbatên formal û neformal de bûye sebeba gelek lêkolînan li ser pratîka matematîkî ya heyî û tarîxî, nîv-empîrîzma di matematîkê de, û ya ku jê re matematîka folklorê tê gotin, kevneşopiyên devkî di civaka matematîkî ya sereke an di kulturên din de. [[Felsefeya matematîkê]] bi rola ziman û mentiqê di îsbatan de, û matematîkê wekî zimanek ve mijûl dibe. == Tarîx == Berî îsbatên matematîkî yên hişk, argumanên li ser bingeha îhtîmalê ku amûrên hûrîstîk (wekî resim û meselayên hevseng) bikar dianîn, derketibûn holê.<ref name="Krantz">[http://www.math.wustl.edu/~sk/eolss.pdf The History and Concept of Mathematical Proof], Steven G. Krantz. 1. February 5, 2007</ref> Bi îhtîmaleke mezin, ramana îsbatkirina encamekê cara ewil di warê [[Geometrî|geometriyê]] de derket holê; geometrî jî ji pirsgirêkên pratîkî yên pîvandina zeviyan peyda bû.<ref>{{cite book |title=The development of logic |last1=Kneale |first1=William |author-link1= |publisher=Oxford University Press |date=May 1985 |page=3 |isbn=978-0-19-824773-9 |edition=New |last2=Kneale |first2=Martha |orig-year=1962}}</ref> Pêşveçûna îsbatên matematîkî bi giranî esera [[matematîka yewnaniya kevnare]] e.<ref>{{Cite web |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01281050/document |title=The genesis of proof in ancient Greece The pedagogical implications of a Husserlian reading |website=Archive ouverte HAL |date=February 2015 |access-date=October 20, 2019 |last1=Moutsios-Rentzos |first1=Andreas |last2=Spyrou |first2=Panagiotis}}</ref> [[Talês]] (624–546 {{Bz}}) û [[Hîpokratê Xiyosê]] (nêzî 470–410 {{Bz}}) hinek ji yekê îsbatên naskirî yên teoremên geometriyê pêşkêş kirin. [[Eudoksos]] (408–355 {{Bz}}) û [[Teaetetûs]] (417–369 {{Bz}}) teorema formulze kirin, lê ew îsbat nekirin. [[Arîstotelês]] (384–322 {{Bz}}) digot ku divê terîfe, wê konsepta ku tê terîfekirin, bi rêya konseptên din ên ku berê têne zanin, rave bikin. Îsbatên matematîkî ji hêla [[Iqlîdes]] (300 {{Bz}}) ve şoreşek pêk anîn ku wî [[Sistema aksiomatîk|metoda aksîomatîk]] danasîn ku îro jî tê bikaranîn. Ew bi şert û aksiyomên nepen dest pê dike, pêşniyarên li ser şertên nepenî yên ku wekî rast têne hesibandin (ji yewnanî ''axios'' 'tiştek hêja'). Li ser wê bingehê, metod teoreman bi karanîna [[Aqilmendiya deduktîf|mentiqa deduktîf]] îsbat dike. ''[[Elementên Iqlîdes]]'' heta nîvê sedeya 20ê ji hêla her kesê ku li Rojava wekî edebî dihat hesibandin ve dihat xwendin.<ref>{{cite book |title=An Introduction to the History of Mathematics (Saunders Series) |last=Eves |first=Howard W. |author-link=Howard Eves |publisher=Cengage |date=January 1990 |page=141 |isbn=978-0030295584 |edition=6th |quote=ne eser, ji bîlî Încîlê, pirtir cara tê bikaranîn... |orig-year=1962}}</ref> Ji bilî teoremên geometrîyê, wekî [[teorema Pîtagoras]], ''Elementên Iqlîdes'' li ser [[teoriya hejmaran]] jî vedihewîne, di nav de îsbatek ku koka çargoşe ya duyan [[Hejmarên na aqlî|neaqilane]] ye û îsbatek ku [[hejmarên hîmî]] bêdawî hene. Pêşketinên din di [[matematîka îslamî ya serdema navîn]] de jî çêbûn. Di sedeya 10ê de, matematîknasê iraqî El-Haşimî bi hejmaran re ku jê re "xet" tê gotin lê ne hewce ye ku wekî pîvandina tiştên geometrîkî werin hesibandin, dişuxilî da ku pêşniyarên cebirî yên di derbarê pirbûn, dabeşkirin û hwd. de, di nav de hebûna [[Hejmarên na aqlî|hejmarên îrasyonel]], îsbat bike.<ref>{{citation |last=Matvievskaya |first=Galina |title=The Theory of Quadratic Irrationals in Medieval Oriental Mathematics |journal=Annals of the New York Academy of Sciences |volume=500 |issue=1 |pages=253–277 [260] |year=1987 |bibcode=1987NYASA.500..253M |doi=10.1111/j.1749-6632.1987.tb37206.x |s2cid=121416910}}</ref> [[Îsbata enduksîyonî|Îsbateke enduksîyonî]] ji bo [[Arîtmetîk|pêşveçûnên arîtmetîkî]] di ''El-Fekhrî'' (1000) de ji hêla [[Ebûbekir Kerecî]] ve hate temsîl kirin, ku wî ew bikaranî da ku [[teorema duqutbî]] û taybetmendiyên [[sêgoşeya Pascal]] îsbat bike. [[Teoriya îsbatê]] ya modern îsbatan wekî [[Struktura daneyê|strukturên daneyên]] bi awayekî enduktîf hatine temsîl kirin dibîne, û hewcedarî bi texmîna ku aksiyom bi tu awayî "rast" in nake. Ew dihêle ku teoriyên matematîkî yên paralel wekî modelên resmî yên konsepteke întuîtîv a dayîn, li ser bingeha komên alternatîf ên aksiyoman, mesela teoriya komê ya aksiyomatîk û [[geometriya ne-Iqlîdesî]], werin bikaranîn. == Xweza û armanc == Di pratîkê de îsbat bi [[zimanê xwezayî]] tê pêşkêşkirin û [[Arguman|argumaneke]] hûrgilî û biîstîqrar e ku armanca wê razîkirina guhdaran e li ser rastiya îdiyayeke. Pîvana hûrgiliyê ne mutleq e û di dirêjahiya tarîxê de guherî ye. Ligorî koma guhdarên armanckirî, dibe ku îsbat bi awayên cuda were pêşkêşkirin. Ji bo ku îsbat were qebûlkirin, divê ew li gorî pîvanên hevpar ên hûrgiliyê be; argumanek ku wekî nezelal an kêm tê dîtin, dibe ku were redkirin. Konsepta îsbatê di warê mantiqa matematîkî de resmî ye.<ref>{{Cite book |title=Handbook of Proof Theory |last=Buss |first=S. R. |publisher=Elsevier |date=1998-07-09 |isbn=978-0-08-053318-6 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=MfTMDeCq7ukC&pg=PA3}}</ref> Îsbateke formal bi [[Zimanê formal|zimanekî formal]] tê nivîsîn, ne bi zimanê xwezayî. Îsbateke formal rêzek ji formulan e di zimanekî formal de ku bi texmînekê destpê dike, û bi her formuleke paşîn encameke mantiqî ya yên berê re. Ew terîf konsepta îsbatê ji bo lêkolînê guncaw dike. Bi rastî, warê teoriya îsbatê îsbatên formal û taybetmendiyên wan lêkolîn dike, ya herî populer û ecêb ew e ku yawaş hemî sîstemên aksiyomatîk dikarin hin îfadeyên bêçareser çêbikin ku di nav sîstemê de nayên îsbatkirin. Terîfa îsbatek formal armanc dike ku konsepta îsbatan wekî ku di pratîka matematîkê de hatiye nivîsîn bigire. Rastbûna terîfê digihîje wê baweriyê ku îsbatek weşandî, di prensîbê de, dikare were veguheztin îsbatek formal. Lêbelê, li derveyî qada [[Alîkara îsbatê|alîkarên îsbatên]] otomatîk, ew kêm kêm di pratîkê de tê kirin. Pirsek klasîk di felsefeyê de dipirse ka îsbatên matematîkî analîtîk in an sentetîk in. [[Immanuel Kant]] ku cudahiya analîtîk-sentetîk danasîn, bawer dikir ku îsbatên matematîkî sentetîk in, lê [[Willard Van Orman Quine|Quine]] di 1951ê de arguman kir ku cudahiyek wisa ne mimkin e.<ref>{{Cite web |url=https://www.theologie.uzh.ch/dam/jcr:ffffffff-fbd6-1538-0000-000070cf64bc/Quine51.pdf |title=Two Dogmas of Empiricism |website=Universität Zürich – Theologische Fakultät |date=1961 |access-date=October 20, 2019 |last=Quine |first=Willard Van Orman |page=12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190214190419/http://www.theologie.uzh.ch/dam/jcr:ffffffff-fbd6-1538-0000-000070cf64bc/Quine51.pdf |roja-arşîvê=February 14, 2019 |url-status=dead}}</ref> Dibe ku meyro ji ber bedewiya wan a matematîkî, heyraniya xwe ji bo îsbatan temsîl bide. Matematîknas [[Paul Erdős]] bi wê yekê dihat zanin ku ew îsbatên bi taybetî nazik û bedew, wekî beşek ji "Kitêb" (The Book) bi nav dikir; ew kitêbeke xeyalî bû ku tê de metodên herî bedew ên îsbatkirina her teoremekê cih digirtin. Kitêba bi navê ''[[Proofs from THE BOOK]]'' (Îsbatên ji Kitêbê) ku di sala 2003ê de hatiye weşandin, ji bo pêşkêşkirina 32 îsbatên ku edîtorên wê bi taybetî ecibandine, hatiye hazirkirin. == Metodên îsbatê == === Îsbata rasterast === Di îsbata rasterast de, encam bi rêya hevgirtina mentiqî ya aksiyom, terîf û teoremên berê tê bidestxistin. Mesela îsbata rasterast dikare were bikaranîn ji bo îsbatkirina wê yekê ku encama komkirina du [[tamhejmar]] ên cot, her tim cot e:{{Sfn|Cupillari||p=20}}<blockquote>Du hejmarên tam ên cot, ''x'' û ''y'', bifikirin. Ji ber ku ew cot in, dikarin bi awayê ''x = 2a'' û ''y = 2b'' werin nivîsîn (ku tê de ''a'' û ''b'' hin hejmarên tam in). Wê çaxê, encama komkirinê dibe ''x + y = 2a + 2b = 2(a + b)''. Loma, hejmara ''x + y'' xwediyê çarpêkerekî wekî 2 ye û ligorî terîfeyê, ew cot e. Bi wî awayî, encama komkirina her du tamhejmar ên cot jî cot e.</blockquote>Ew îsbat terîfeya tamhejmar ên cot, taybetmendiyên girtîbûna tamhejmarên di bin kiryarên komkirin û lêkdanê de, û taybetmendiya belavkirinê bikar tîne. === Îsbat bi metoda enduksiyona matematîkî === Tevî navê ve, enduksiyona matematîkî metodek deduksiyonê ye, ne celebek aqilê enduksiyonê ye. Di îsbatkirina bi enduksiyona matematîkî de, "dozek bingehîn" a yekane tê îsbatkirin, û "qaîdeya enduksiyonê" tê îsbatkirin ku temsîl dike ku her dozek kêfî doza din temsîl dide. Ji ber ku di prensîbê de qaîdeya enduksiyonê dikare dubare were sepandin (ji doza bingehîn a îsbatkirî destpê dike), ji wê yekê tê ku hemî (bi gelemperî bêdawî gelek) doz îsbatkirî ne. Ew ji neçarî îsbatkirina her dozek bi ferdî dûr dikeve.{{Sfn|Cubillari||p=46}} Guhertoyek enduksiyona matematîkî îsbatkirina bi daketina bêdawî ye ku dikare were bikaranîn, mesela, ji bo îsbatkirina neaqilanebûna koka çargoşe ya duyan. Yek ji bikaranînên hevpar ên îsbatkirina bi metoda enduksiyona matematîkî ew e ku were îsbatkirin ku taybetmendiyeke ji bo hejmarekê derbasdar e, ji bo hemû hejmarên xwezayî jî derbasdar e:<ref>{{Jêder-malper |url=http://zimmer.csufresno.edu/~larryc/proofs/proofs.mathinduction.html |sernav=Examples of simple proofs by mathematical induction for all natural numbers |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180114071848/http://zimmer.csufresno.edu/~larryc/proofs/proofs.mathinduction.html |roja-gihiştinê=2026-10-09 |roja-arşîvê=2018-01-14 |url-status=dead}}</ref> Bila {{math|1='''N''' = {1, 2, 3, 4, ...}} koma [[hejmarên xwezayî]] be, û bila {{math|''P''(''n'')}} îfadeyeke matematîkî be ku hejmara xwezayî ya {{math|''n''}} (ku girêdayî {{math|'''N'''}} e) dihewîne, bi awayekî ku * '''(i)''' {{math|''P''(1)}} rast e, {{math|''P''(''n'')}} bo {{math|1=''n'' = 1}} rast e. * '''(ii)''' {{math|''P''(''n''+1)}} rast e wexta ku {{math|''P''(''n'')}} rast e, {{math|''P''(''n'')}} temsîl dike ku {{math|''P''(''n''+1)}} rast e. * '''Dûrve {{math|''P''(''n'')}} bo hemî hejmarên xwezayî {{math|''n''}} rast e'''. Mesela em dikarin enduksiyoneke îsbat bikin ka hemî tamhejmarên erênî bi şêweyê {{math|2''n''&nbsp;−&nbsp;1}}, hejmarên tek in. Bila {{math|''P''(''n'')}} îfadeya "{{math|2''n''&nbsp;−&nbsp;1}} hejmareke tek e" temsîl bide: : '''(i)''' Ji bo {{math|1=''n'' = 1}}, {{math|1=2''n''&nbsp;−&nbsp;1&nbsp;=&nbsp;2(1)&nbsp;−&nbsp;1&nbsp;=&nbsp;1}}, û {{math|1}} tek e, wexta ku ji {{math|2}} te dabeşkirin, mayîna wê {{math|1}} e. Lê {{math|''P''(1)}} rast e. : '''(ii)''' Ji bo {{math|''n''}}, if {{math|2''n''&nbsp;−&nbsp;1}} tek e ({{math|''P''(''n'')}}), dûrve mecbûr e ku ew jî be tek {{math|(2''n''&nbsp;−&nbsp;1)&nbsp;+&nbsp;2}}, ji bo ku zêdekirina {{math|2}} hejmareke tek, di wê hejmarê temsîl dike. Lê {{math|1=(2''n''&nbsp;−&nbsp;1)&nbsp;+&nbsp;2&nbsp;=&nbsp;2''n''&nbsp;+&nbsp;1&nbsp;=&nbsp;2(''n''+1)&nbsp;−&nbsp;1}}, so {{math|2(''n''+1)&nbsp;−&nbsp;1}} tek e ({{math|''P''(''n''+1)}}). Yanî {{math|''P''(''n'')}} dibe {{math|''P''(''n''+1)}}. : '''Wê zaman''' {{math|2''n''&nbsp;−&nbsp;1}} tek e, bo hemî hejmarên erênî {{math|''n''}}.<ref>[http://www.warwick.ac.uk/AEAhelp/glossary/glossaryParser.php?glossaryFile=Proof%20by%20induction.htm Proof by induction] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120218033011/http://www.warwick.ac.uk/AEAhelp/glossary/glossaryParser.php?glossaryFile=Proof%20by%20induction.htm|date=February 18, 2012}}, University of Warwick Glossary of Mathematical Terminology</ref> === Îsbata bi kontrapozîsiyon === Îsbatkirina bi rêya berevajîkirinê (''contraposition''), îfadeya "eger p be, wê çaxê q ye" derdixe holê, bi riya sazkirina îfadeyeke berevajî ya ku ji hêla mentiqî ve hevmane ye: "eger ne q be, wê demê ne p ye". Mesela dikare metoda berevajîkirinê (''contraposition'') were bikaranîn da ku were temsîl kirin: heke ji bo hejmareke tam a wekî x, x² cot be, wê demê x jî cot e:<blockquote>Ku em farz bikin ku x ne cot e. Wê çaxê <math>x</math> takejmar e. Esera du takejmaran, takejmar e, loma <math> x^2 = x\cdot x </math> jî takejmar e. Bi wî awayî, <math> x^2 </math> ne cot e. Ji ber wê yekê, eger <math> x^2 </math> cot be, divê ew farzîye şaş be; loma divê <math> x </math> cot be. </blockquote> === Îsbata bi dijberiyê === Di îsbatkirina bi rêya dijberiyê de ku bi hevoka latînî ya [[Reductio ad absurdum|''reductio ad absurdum'']] (ango kêmkirina bo rewşeke bêmane an nemaqûl) jî tê zanin, tê temsîl kirin ku eger îdiyayek wekî rast were qebûlkirin, wê çaxê nakokiyeke mentiqî derdikeve holê; loma divê ew îdiya şaş be. Meselake navdar, îsbatkirina wê yekê ye ku <math>\sqrt{2}</math> [[Hejmarên na aqlî|hejmareke îrasyonel]] e:<blockquote>Bifikirin ku <math>\sqrt{2}</math> hejmareke rasyonel be. Wê çaxê dikare di forma xwe ya herî sade de wekî <math>\sqrt{2} = {a\over b}</math> were nivîsîn ku tê de ''a'' û ''b'' tamhejmar ên ne-sifir in û ti faktoreke wan a hevpar nîne. Bi wî awayî, <math>b\sqrt{2} = a</math>. Heke em her du aliyan bidin dûcaran (bi çargoşeya wan re zêde bikin), em digihîjin encama 2b² = a². Ji ber ku îfadeya li milê çepê piralîkeke tam a 2 ye, li gorî terîfe, îfadeya li milê rastê jî dikare li ser 2 were dabeşkirin. Yanî, a² cot e; ew jî tê wê maneyê ku divê a jî cot be, wekî ku di pêşniyara jorîn de hatiye dîtin. Loma em dikarin binivîsin a = 2c ku tê de ''c'' jî tamhejmar e. Cihgirtina wê di hevkêşeya orîjînal de encama 2b² = (2c)² = 4c² dide. Dabeşkirina her du aliyan li ser 2, encama b² = 2c² dide. Lê paşê, bi heman mentiqê berê, 2 b² dabeş dike, loma divê b jî cot be. Lêbelê, heke hem ''a'' û hem jî ''b'' cot bin, wê çaxê faktoreke wan a hevpar a bi navê 2 heye. Ew yek li dijî îdiaya me ya berê ye ku digot ''a'' û ''b'' ti faktoreke hevpar nînin; loma divê em bigihîjin wê encamê ku <math>\sqrt{2}</math> hejmareke îrasyonel e.</blockquote>Bi gotineke din: eger mirov bikariba <math>\sqrt{2}</math> wekî parekê (kesîrekê) binivîse, ew par dê tu carî nedikarîbû bi şêweya xwe ya herî sade were nivîsîn; ji ber ku her tim dê gengaz bûya ku mirov hejmara 2 hem ji jimêr û hem jî ji binêr derxista (wekî faktorekî hevpar). === Îsbata bi avakirinê === Îsbatkirina bi avakirinê (an jî îsbatkirina bi mesela), prosesa avakirina meselake berbiçav a xwediyê taybetmendiyekê ye, bi mebesta temsîl kirina hebûna tiştekî ku xwediyê wê taybetmendiyê ye. Bo nimûne, [[Joseph Liouville]] bi avakirina meselake zelal, hebûna [[hejmarên derbasbûyî]] (''transcendental numbers'') îsbat kir. Herwiha ew metod dikare ji bo avakirina dij-meselake jî were bikaranîn da ku îdiaya ku "hemû element xwediyê taybetmendiyekê ne" were redkirin. === Îsbata bi lêkolîna rewşan === Di îsbatkirina lêkolînê rewşan (''proof by exhaustion'') de, encam bi dabeşkirina meseleyê bo hejmareke sinorkirî ya rewşan û îsbatkirina her yek ji wan bi awayekî serbixwe tê bidestxistin. Carinan dibe ku hejmara wan rewşan pir zêde be. Mesela îsbata ewil a "[[teorema çar rengan]]" bi rêya lêkolîna rewşan hatibû kirin û 1936 rewş tê de hebûn. Ew îsbat bû cihê nîqaşê, ji ber ku piriya rewşan ne bi dest, lê bi rêya programeke komputerê hatibûn kontrolkirin. === Encamgiriya zincîra girtî === Encamgiriya zincîra girtî temsîl dide ku komek îfade bi awayekî cot bi hev re hevmane ne. Ji bo îsbatkirina wê yekê ku îfadeyên <math>\varphi_1,\ldots,\varphi_n</math> bi awayekî cot bi hev re hevmane ne, îsbat ji bo van encamgirtinan tên pêşkêşkirin: <math>\varphi_1\Rightarrow\varphi_2</math>, <math>\varphi_2\Rightarrow\varphi_3</math>, <math>\dots</math>, <math>\varphi_{n-1}\Rightarrow\varphi_n</math> û <math>\varphi_{n}\Rightarrow\varphi_1</math>.<ref>{{Cite book |title=Mathematik für das Bachelorstudium I: Grundlagen und Grundzüge der linearen Algebra und Analysis |trans-title=Mathematics for the Bachelor's degree I: Fundamentals and basics of linear algebra and analysis |last1=Plaue |first1=Matthias |publisher=Springer-Verlag |date=2019-02-11 |pages=26 |isbn=978-3-662-58352-4 |language=de |url=https://books.google.com/books?id=-WCHDwAAQBAJ |last2=Scherfner |first2=Mike}}</ref><ref>{{Cite book |title=Mathematik für Informatiker: Grundlagen und Anwendungen |trans-title=Mathematics for Computer Scientists: Fundamentals and Applications |last1=Struckmann |first1=Werner |publisher=Springer-Verlag |date=2016-10-20 |pages=28 |isbn=978-3-662-49870-5 |language=de |url=https://books.google.com/books?id=1epNDQAAQBAJ |last2=Wätjen |first2=Dietmar}}</ref> Paşê hevmanebûna cot a wan îfadeyan ji taybetmendiya veguhêzbûnê (''transitivity'') ya şertê mentiqî (''material conditional'') derdikeve holê. === Îsbata îhtîmalî === Îsbateke îhtimalî ew îsbat e ku tê de meselake bi teqezî bikaranîna metodên [[Îhtîmal|teoriya îhtîmalê]] tê temsîl kirin ku heye. Îsbateke îhtimalî, mîna îsbata avakirinê, yek ji gelek awayan e ji bo îsbatkirina teoremên hebûnê. Di metoda îhtimalî de, însan li tiştekî digere ku xwedî taybetmendiyek diyarkirî ye, bi komek mezin ji namzedan destpê dike. Însan ji bo her namzedekî îhtimaleke diyarkirî temsîl dike ku were hilbijartin, û dûv re îsbat dike ku îhtimaleke ne-sifir heye ku namzedekî bijartî dê xwedî taybetmendiya xwestî be. Ew diyar nake ka kîjan namzed xwedî taybetmendiyê ne, lê îhtimal bêyî herî kêm yek nikare pozîtîf be. Îsbateke îhtîmalî divê bi argumaneke ku dibêje teoremek 'îhtîmal' rast e, 'argumaneke îhtîmalî' neyê tevlihevkirin. Esera li ser [[meseleya Collatz]] temsîl dide ku îhtîmalî çiqas ji îsbata rastîn dûr e, herwiha redkirina [[fikra Mertens]] jî. Herçiqend piriya matematîkzanan nafikirin ku îsbatên îhtîmalî ji bo taybetmendiyên tiştekî diyarkirî wekî îsbateke matematîkî ya rastîn têne hesibandin, çend matematîkzan û fîlozofan arguman kirine ku bi kêmanî hin celeb îsbatên îhtîmalî (wek algorîtmaya îhtîmalî ya Rabin ji bo ceribandina prîmîteyê) bi qasî îsbatên matematîkî yên rastîn baş in.<ref>Davis, Philip J. (1972), "Fidelity in Mathematical Discourse: Is One and One Really Two?" ''American Mathematical Monthly'' 79:252–63.</ref><ref>Fallis, Don (1997), "The Epistemic Status of Probabilistic Proof." ''Journal of Philosophy'' 94:165–86.</ref> === Îsbata kombînatorkirî === Îsbateke kombînatorîkî bi rêya temsîl kirina wê yekê ku çendîn awayên cuda hene ji bo hejmartina eynî tiştî, wekheviya di navbera îfadeyên cuda de temsîl dike.<ref>{{Cite web |url=https://math.berkeley.edu/~hhao/teaching/N55%20Summer%202024/CombProofs3.pdf |title=Combinatorial Proofs |access-date=April 14, 2026 |last=Chewi |first=Sinho |last2=Wan |first2=Alvin}}</ref> Pir caran ji bo temsîla wekheviya îfadeyên mezinahiya du [[Kom|koman]], têkiliyeke [[Fonksiyona bijeksiyon|bijeksiyon]] (yek-bi-yek) di navbeya wan de tê bikaranîn. Wekî alternatîf, metoda "hejmartina ducarî" du îfadeyên cuda ji bo mezinahiya komeke yekane pêşkêş dike û bi wî awayî dîsa temsîl dide ku ew her du îfade wekhev in. === Îsbatên ne-îfadeyî === Îsbateke ne-îfadeyî hebûna [[Cismê matematîkî|cismeke matematîkî]] yê xwediyê taybetmendiyeke diyarkirî piştrast dike, bêyî ku rave bike ka însan çawa dikare wî cismî bibîne.<ref>{{Cite web |url=https://mathworld.wolfram.com/NonconstructiveProof.html |title=Nonconstructive Proof |website=mathworld.wolfram.com |access-date=2026-04-14 |language=en |last=Weisstein |first=Eric W.}}</ref> Pir caran ew yek bi rêya îsbatkirina bi metoda kondîkatorkirinê pêk tê ku tê de tê îsbatkirin ku ne-hebûna wî cismî ne pêkan e. Berevajî vê, îsbateke îfadekirî hebûna cismekî taybetî bi rêya pêşkêşkirina metodeke dîtina wî cismî piştrast dike. Mesela populer a li jêr ji bo îsbatên ne-îfadeyî temsîl dide ku du [[Hejmarên na aqlî|hejmarên îrasyonel]] ên wekî ''a'' û ''b'' hene ku tê de <math>a^b</math> dibe [[Hejmarên aqlî|hejmareke rasyonel]]. Ew îsbat wê rastiyê bi kar tîne ku <math>\sqrt{2}</math> hejmareke îrasyonel e (îsbateke hêsan a vê yekê ji çaxa Iqlîf ve tê zanin), lê ne wê rastiyê ku <math>\sqrt{2}^{\sqrt{2}}</math> hejmareke îrasyonel e (ew rast e, lê îsbatkirina wê ne hêsan û seretayî ye). Yan <math>\sqrt{2}^{\sqrt{2}}</math> hejmareke rasyonel e û îşê me diqede (bila <math>a=b=\sqrt{2}</math> be), yan jî <math>\sqrt{2}^{\sqrt{2}}</math> îrasyonel e, loma em dikarin binivîsin <math>a=\sqrt{2}^{\sqrt{2}}</math> û <math>b=\sqrt{2}</math>. Vêca ew encamê dide: <math>\left (\sqrt{2}^{\sqrt{2}}\right )^{\sqrt{2}}=\sqrt{2}^{2}=2</math> ku bi wî awayî hejmareke rasyonel e di şêweya <math>a^b</math> de. === Îsbatên statîstîkî di matematîka saf de === Gotina "îsbata statîstîkî" dibe ku di warên [[matematîka saf]] de, wekî [[krîptografî]], [[rêzên kaotîk]] û [[Îhtîmal|teoriya hejmaran a îhtîmalî]] an [[teoriya analîtîk a hejmaran]], hem bi awayekî teknîkî û hem jî bi awayekî rojane were bikaranîn.<ref>{{Cite journal |last=Kennedy |first=Robert E. |last2=Cooper |first2=Curtis N. |date=1984 |title=On the Natural Density of the Niven Numbers |url=https://www.jstor.org/stable/2686395 |journal=The College Mathematics Journal |publisher=Mathematical Association of America |volume=15 |issue=4 |pages=309–312 |doi=10.2307/2686395 |issn=0746-8342}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Chen |first=Ting |last2=Li |first2=Feng |date=2007 |editor-last=Huang |editor-first=De-Shuang |editor2-last=Heutte |editor2-first=Laurent |editor3-last=Loog |editor3-first=Marco |title=Analysis of Pi Series and Its Application to Image Encryption |url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-540-74282-1_78 |journal=Advanced Intelligent Computing Theories and Applications. With Aspects of Contemporary Intelligent Computing Techniques |location=Berlin, Heidelberg |publisher=Springer |pages=695–703 |doi=10.1007/978-3-540-74282-1_78 |isbn=978-3-540-74282-1}}</ref> Ew konsept kêmtir ji bo behskirina îsbatek matematîkî di wê şaxê matematîkê de ku wekî [[matematîka statîstîkî]] tê zanin, tê bikaranîn. === Îsbatên bi alîkariya komputerê === Heta sedeya bîstê dihat texmînkirin ku her îsbatek, di prensîbê de, dikare ji hêla matematîknasek jêhatî ve were kontrol kirin da ku rastbûna wê piştrast bike. Lêbelê, [[îsbatkerên teoremên otomatîk]] û [[alîkarên îsbatê]] niha ji bo îsbatkirina teoreman û pêkanîna hesabên ku ji bo her însan an tîmek însanan pir dirêj in têne bikaranîn; îsbata yekê a [[teorema çar rengan]] meselake îsbatek bi alîkariya komputerê ye. Hin matematîknas bi fikar in ku îhtîmala xeletiyek di programek komputerê de an xeletiyek çaxa xebitandinê di hesabên wê de derbasdariya wan îsbatên bi alîkariya komputerê dixe bin pirsyarê. Di pratîkê de, îhtîmala xeletiyek ku îsbatek bi alîkariya komputerê betal dike dikare bi tevlêkirina dubarekirin û kontrolên bixweyî di hesaban de û bi pêşxistina gelek nêzîkatî û programên serbixwe were kêm kirin. Di rewşa verastkirina îsbatek ji hêla însanan ve jî, xeletî qet bi tevahî nayên red kirin, nemaze heke îsbat zimanek xwezayî dihewîne û têgihîştinek kûr a matematîkî hewce dike da ku texmîn û xeletiyên veşartî yên potansiyel eşkere bike. == Dawîkirina îsbateke == Carinan, kurtkirina ''Q.E.D.'' tê bikaranîn da ku dawiya îsbatê temsîl bide. Ew kurtkirin ji bo ''quod erat demonstrandum'' tê bikaranîn ku bi [[Zimanê latînî|latînî]] tê maneya ''tişta ku diviyabû bihata îsbatkirin''. Alternatîfeke berbelavtir bikaranîna çargoşeyek an çargoşeyeke dirêj (''rektangul'') e, wekî □ an ∎ ku bi navên [[Tombstone (tîpografî)|''tombstone'']] an jî ''Halmos'' (eponîma [[Paul Halmos]]) tê zanin. Di pêşkêşiyên devkî de, çaxa ku ''QED'', "□" an "∎" tê nivîsîn, pir caran bi devkî tê gotin "tişta ku diviyabû bihata nîşandan". Unicode bi awayekî eşkere sembola "dawiya îsbatê" pêşkêş dike ku ew jî U+220E (∎) <small>(220E(hex) = 8718(dec))</small> ye. == Mijarên têkildar == * [[Analîza hejmarî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === {{Refbegin}} * {{citation |last=Pólya |first=G. |author-link=George Pólya |title=Mathematics and Plausible Reasoning |title-link=Mathematics and plausible reasoning |year=1954 |isbn=9780691080055 |hdl=2027/mdp.39015008206248 |hdl-access=free |publisher=Princeton University Press}}. * {{citation |last=Fallis |first=Don |title=What Do Mathematicians Want? Probabilistic Proofs and the Epistemic Goals of Mathematicians |journal=Logique et Analyse |volume=45 |pages=373–88 |year=2002 |url=http://dlist.sir.arizona.edu/1581/}}. * {{citation |last1=Franklin |first1=J. |author1-link=James Franklin (philosopher) |title=Proof in Mathematics: An Introduction |year=2011 |url=http://www.maths.unsw.edu.au/~jim/proofs.html |isbn=978-0-646-54509-7 |last2=Daoud |first2=A. |publisher=Kew Books}}. * {{cite book |title=Proof and Other Dilemmas: Mathematics and Philosophy |author1=Gold, Bonnie |author1-link=Bonnie Gold |publisher=MAA |year=2008 |author2=Simons, Rogers A.}} * {{citation |last=Solow |first=D. |title=How to Read and Do Proofs: An Introduction to Mathematical Thought Processes |year=2004 |isbn=978-0-471-68058-1 |publisher=[[Wiley Publishing|Wiley]]}}. * {{citation |last=Velleman |first=D. |title=How to Prove It: A Structured Approach |year=2006 |isbn=978-0-521-67599-4 |publisher=Cambridge University Press}}. * {{citation |last=Hammack |first=Richard |title=Book of Proof |year=2018 |url=https://richardhammack.github.io/BookOfProof/ |isbn=978-0-9894721-3-5 |publisher=Richard Hammack}}. {{Refend}} [[Kategorî:Dîroka matematîkê]] [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] 3un2qehkpc2bo3css6nx6pnijtg0h3g 2101548 2101439 2026-11-02T21:35:56Z InternetArchiveBot 45060 Add 2 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20261102) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 2101548 wikitext text/x-wiki [[Wêne:P. Oxy. I 29.jpg|thumb|upright=1.3|[[Papyrus Oxyrhynchus 29|P. Oxy. 29]], yek ji kevintirîn perçeyên mayî yên esera [[Iqlîdes]] a bi navê ''Elements'' e; ew kitêb bi hezaran salan ji bo hînkirina teknîkên nivîsa îsbatê hatiye bikaranîn. Ew nîgar ligel kitêba II, Pêşniyara 5an (''Proposition 5'') tê.<ref>{{cite web |url=http://www.math.ubc.ca/~cass/Euclid/papyrus/papyrus.html |title=One of the Oldest Extant Diagrams from Euclid |author=Bill Casselman |author-link= |publisher=University of British Columbia |access-date=September 26, 2008 }}</ref>]] '''Îsbata matematîkî''' argumanekî [[deduktîf]] e ji bo [[Îfadeyê matematîkî|îfadeyeke matematîkî]] ku temsîl dide ku texmînên diyarkirî bi awayekî [[Mentiq|mantiqî]] encamê garantî dikin. Arguman dikare îfadeyên din ku berê hatin damezrandin wekî [[Teorem|teoreman]], bikar bîne; lê her îsbat di prensîbê de dikare bikaranîna tenê hin texmînên bingehîn an orîjînal ên ku wekî [[aksiyom]] têne zanin,<ref>{{cite book |title=The Concise Oxford Dictionary of Mathematics, Fourth edition |author1=Clapham, C. |quote= |author2=Nicholson, J.N. |name-list-style=amp}}</ref><ref name="nutsandbolts">{{cite book |title=The Nuts and Bolts of Proofs: An Introduction to Mathematical Proofs |last=Cupillari |first=Antonella |author-link=Antonella Cupillari |publisher=Academic Press |year=2005 |page=3 |isbn=978-0-12-088509-1 |edition=Third |orig-year=2001}}</ref><ref>{{cite book |title=Discrete Mathematics with Proof |url=https://archive.org/details/discretemathemat0000goss_e9q6 |last=Gossett |first=Eric |publisher=[[Wiley (weşan)|John Wiley & Sons]] |date=July 2009 |page=[https://archive.org/details/discretemathemat0000goss_e9q6/page/n113 86] |isbn=978-0470457931 |quote=Definition 3.1. Proof: An Informal Definition}}</ref> ligel qaîdeyên texmînkirinê yên pejirandî were çêkirin. Îsbat meselayên aqilmendiya deduktîf a berfireh in ku teqeziya mentiqî saz dikin ku ji argumanên [[Delîlê empîrîk|empîrîk]] an [[aqilmendiya enduktîf]] a ne-tevahî ku "hêviya maqûl" saz dikin werin cudakirin. Pêşkêşkirina gelek rewşan ku tê de îfade derbas dibe ji bo îsbatek têrê nake ku divê temsîl bide ku îsbat di hemî rewşên gengaz de rast e. Pêşniyarek ku nehatiye îsbat kirin lê tê bawer kirin ku rast e, wekî texmînek an hîpotezek tê zanin ger pir caran wekî texmînek ji bo esera matematîkî ya din were bikaranîn.<ref>{{Cite web |url=https://mathresearch.utsa.edu/wiki/index.php?title=Mathematical_Proofs |title=Mathematical Proofs - Department of Mathematics at UTSA |website=mathresearch.utsa.edu |access-date=2026-04-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20251209192139/https://mathresearch.utsa.edu/wiki/index.php?title=Mathematical_Proofs |roja-arşîvê=2025-12-09 |url-status=dead}}</ref> Îsbat mentiqê ku bi sembolên matematîkî tê îfadekirin, ligel [[zimanê xwezayî]] ku bi gelemperî hin nezelaliyan qebûl dike, bikar tînin. Di piriya edebiyata matematîkê de, [[îsbatên neformal]] ya hişk têne nivîsîn. [[Îsbatên formal]] ku bi tevahî bi zimanê sembolîk bêyî tevlêbûna zimanê xwezayî hatine nivîsîn, di [[teoriya îsbatê]] de têne hesibandin. Cudahiya di navbera îsbatên formal û neformal de bûye sebeba gelek lêkolînan li ser pratîka matematîkî ya heyî û tarîxî, nîv-empîrîzma di matematîkê de, û ya ku jê re matematîka folklorê tê gotin, kevneşopiyên devkî di civaka matematîkî ya sereke an di kulturên din de. [[Felsefeya matematîkê]] bi rola ziman û mentiqê di îsbatan de, û matematîkê wekî zimanek ve mijûl dibe. == Tarîx == Berî îsbatên matematîkî yên hişk, argumanên li ser bingeha îhtîmalê ku amûrên hûrîstîk (wekî resim û meselayên hevseng) bikar dianîn, derketibûn holê.<ref name="Krantz">[http://www.math.wustl.edu/~sk/eolss.pdf The History and Concept of Mathematical Proof], Steven G. Krantz. 1. February 5, 2007</ref> Bi îhtîmaleke mezin, ramana îsbatkirina encamekê cara ewil di warê [[Geometrî|geometriyê]] de derket holê; geometrî jî ji pirsgirêkên pratîkî yên pîvandina zeviyan peyda bû.<ref>{{cite book |title=The development of logic |last1=Kneale |first1=William |author-link1= |publisher=Oxford University Press |date=May 1985 |page=3 |isbn=978-0-19-824773-9 |edition=New |last2=Kneale |first2=Martha |orig-year=1962}}</ref> Pêşveçûna îsbatên matematîkî bi giranî esera [[matematîka yewnaniya kevnare]] e.<ref>{{Cite web |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01281050/document |title=The genesis of proof in ancient Greece The pedagogical implications of a Husserlian reading |website=Archive ouverte HAL |date=February 2015 |access-date=October 20, 2019 |last1=Moutsios-Rentzos |first1=Andreas |last2=Spyrou |first2=Panagiotis}}</ref> [[Talês]] (624–546 {{Bz}}) û [[Hîpokratê Xiyosê]] (nêzî 470–410 {{Bz}}) hinek ji yekê îsbatên naskirî yên teoremên geometriyê pêşkêş kirin. [[Eudoksos]] (408–355 {{Bz}}) û [[Teaetetûs]] (417–369 {{Bz}}) teorema formulze kirin, lê ew îsbat nekirin. [[Arîstotelês]] (384–322 {{Bz}}) digot ku divê terîfe, wê konsepta ku tê terîfekirin, bi rêya konseptên din ên ku berê têne zanin, rave bikin. Îsbatên matematîkî ji hêla [[Iqlîdes]] (300 {{Bz}}) ve şoreşek pêk anîn ku wî [[Sistema aksiomatîk|metoda aksîomatîk]] danasîn ku îro jî tê bikaranîn. Ew bi şert û aksiyomên nepen dest pê dike, pêşniyarên li ser şertên nepenî yên ku wekî rast têne hesibandin (ji yewnanî ''axios'' 'tiştek hêja'). Li ser wê bingehê, metod teoreman bi karanîna [[Aqilmendiya deduktîf|mentiqa deduktîf]] îsbat dike. ''[[Elementên Iqlîdes]]'' heta nîvê sedeya 20ê ji hêla her kesê ku li Rojava wekî edebî dihat hesibandin ve dihat xwendin.<ref>{{cite book |title=An Introduction to the History of Mathematics (Saunders Series) |url=https://archive.org/details/introductiontohi0000eves |last=Eves |first=Howard W. |author-link=Howard Eves |publisher=Cengage |date=January 1990 |page=[https://archive.org/details/introductiontohi0000eves/page/141 141] |isbn=978-0030295584 |edition=6th |quote=ne eser, ji bîlî Încîlê, pirtir cara tê bikaranîn... |orig-year=1962}}</ref> Ji bilî teoremên geometrîyê, wekî [[teorema Pîtagoras]], ''Elementên Iqlîdes'' li ser [[teoriya hejmaran]] jî vedihewîne, di nav de îsbatek ku koka çargoşe ya duyan [[Hejmarên na aqlî|neaqilane]] ye û îsbatek ku [[hejmarên hîmî]] bêdawî hene. Pêşketinên din di [[matematîka îslamî ya serdema navîn]] de jî çêbûn. Di sedeya 10ê de, matematîknasê iraqî El-Haşimî bi hejmaran re ku jê re "xet" tê gotin lê ne hewce ye ku wekî pîvandina tiştên geometrîkî werin hesibandin, dişuxilî da ku pêşniyarên cebirî yên di derbarê pirbûn, dabeşkirin û hwd. de, di nav de hebûna [[Hejmarên na aqlî|hejmarên îrasyonel]], îsbat bike.<ref>{{citation |last=Matvievskaya |first=Galina |title=The Theory of Quadratic Irrationals in Medieval Oriental Mathematics |journal=Annals of the New York Academy of Sciences |volume=500 |issue=1 |pages=253–277 [260] |year=1987 |bibcode=1987NYASA.500..253M |doi=10.1111/j.1749-6632.1987.tb37206.x |s2cid=121416910}}</ref> [[Îsbata enduksîyonî|Îsbateke enduksîyonî]] ji bo [[Arîtmetîk|pêşveçûnên arîtmetîkî]] di ''El-Fekhrî'' (1000) de ji hêla [[Ebûbekir Kerecî]] ve hate temsîl kirin, ku wî ew bikaranî da ku [[teorema duqutbî]] û taybetmendiyên [[sêgoşeya Pascal]] îsbat bike. [[Teoriya îsbatê]] ya modern îsbatan wekî [[Struktura daneyê|strukturên daneyên]] bi awayekî enduktîf hatine temsîl kirin dibîne, û hewcedarî bi texmîna ku aksiyom bi tu awayî "rast" in nake. Ew dihêle ku teoriyên matematîkî yên paralel wekî modelên resmî yên konsepteke întuîtîv a dayîn, li ser bingeha komên alternatîf ên aksiyoman, mesela teoriya komê ya aksiyomatîk û [[geometriya ne-Iqlîdesî]], werin bikaranîn. == Xweza û armanc == Di pratîkê de îsbat bi [[zimanê xwezayî]] tê pêşkêşkirin û [[Arguman|argumaneke]] hûrgilî û biîstîqrar e ku armanca wê razîkirina guhdaran e li ser rastiya îdiyayeke. Pîvana hûrgiliyê ne mutleq e û di dirêjahiya tarîxê de guherî ye. Ligorî koma guhdarên armanckirî, dibe ku îsbat bi awayên cuda were pêşkêşkirin. Ji bo ku îsbat were qebûlkirin, divê ew li gorî pîvanên hevpar ên hûrgiliyê be; argumanek ku wekî nezelal an kêm tê dîtin, dibe ku were redkirin. Konsepta îsbatê di warê mantiqa matematîkî de resmî ye.<ref>{{Cite book |title=Handbook of Proof Theory |last=Buss |first=S. R. |publisher=Elsevier |date=1998-07-09 |isbn=978-0-08-053318-6 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=MfTMDeCq7ukC&pg=PA3}}</ref> Îsbateke formal bi [[Zimanê formal|zimanekî formal]] tê nivîsîn, ne bi zimanê xwezayî. Îsbateke formal rêzek ji formulan e di zimanekî formal de ku bi texmînekê destpê dike, û bi her formuleke paşîn encameke mantiqî ya yên berê re. Ew terîf konsepta îsbatê ji bo lêkolînê guncaw dike. Bi rastî, warê teoriya îsbatê îsbatên formal û taybetmendiyên wan lêkolîn dike, ya herî populer û ecêb ew e ku yawaş hemî sîstemên aksiyomatîk dikarin hin îfadeyên bêçareser çêbikin ku di nav sîstemê de nayên îsbatkirin. Terîfa îsbatek formal armanc dike ku konsepta îsbatan wekî ku di pratîka matematîkê de hatiye nivîsîn bigire. Rastbûna terîfê digihîje wê baweriyê ku îsbatek weşandî, di prensîbê de, dikare were veguheztin îsbatek formal. Lêbelê, li derveyî qada [[Alîkara îsbatê|alîkarên îsbatên]] otomatîk, ew kêm kêm di pratîkê de tê kirin. Pirsek klasîk di felsefeyê de dipirse ka îsbatên matematîkî analîtîk in an sentetîk in. [[Immanuel Kant]] ku cudahiya analîtîk-sentetîk danasîn, bawer dikir ku îsbatên matematîkî sentetîk in, lê [[Willard Van Orman Quine|Quine]] di 1951ê de arguman kir ku cudahiyek wisa ne mimkin e.<ref>{{Cite web |url=https://www.theologie.uzh.ch/dam/jcr:ffffffff-fbd6-1538-0000-000070cf64bc/Quine51.pdf |title=Two Dogmas of Empiricism |website=Universität Zürich – Theologische Fakultät |date=1961 |access-date=October 20, 2019 |last=Quine |first=Willard Van Orman |page=12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190214190419/http://www.theologie.uzh.ch/dam/jcr:ffffffff-fbd6-1538-0000-000070cf64bc/Quine51.pdf |roja-arşîvê=February 14, 2019 |url-status=dead}}</ref> Dibe ku meyro ji ber bedewiya wan a matematîkî, heyraniya xwe ji bo îsbatan temsîl bide. Matematîknas [[Paul Erdős]] bi wê yekê dihat zanin ku ew îsbatên bi taybetî nazik û bedew, wekî beşek ji "Kitêb" (The Book) bi nav dikir; ew kitêbeke xeyalî bû ku tê de metodên herî bedew ên îsbatkirina her teoremekê cih digirtin. Kitêba bi navê ''[[Proofs from THE BOOK]]'' (Îsbatên ji Kitêbê) ku di sala 2003ê de hatiye weşandin, ji bo pêşkêşkirina 32 îsbatên ku edîtorên wê bi taybetî ecibandine, hatiye hazirkirin. == Metodên îsbatê == === Îsbata rasterast === Di îsbata rasterast de, encam bi rêya hevgirtina mentiqî ya aksiyom, terîf û teoremên berê tê bidestxistin. Mesela îsbata rasterast dikare were bikaranîn ji bo îsbatkirina wê yekê ku encama komkirina du [[tamhejmar]] ên cot, her tim cot e:{{Sfn|Cupillari||p=20}}<blockquote>Du hejmarên tam ên cot, ''x'' û ''y'', bifikirin. Ji ber ku ew cot in, dikarin bi awayê ''x = 2a'' û ''y = 2b'' werin nivîsîn (ku tê de ''a'' û ''b'' hin hejmarên tam in). Wê çaxê, encama komkirinê dibe ''x + y = 2a + 2b = 2(a + b)''. Loma, hejmara ''x + y'' xwediyê çarpêkerekî wekî 2 ye û ligorî terîfeyê, ew cot e. Bi wî awayî, encama komkirina her du tamhejmar ên cot jî cot e.</blockquote>Ew îsbat terîfeya tamhejmar ên cot, taybetmendiyên girtîbûna tamhejmarên di bin kiryarên komkirin û lêkdanê de, û taybetmendiya belavkirinê bikar tîne. === Îsbat bi metoda enduksiyona matematîkî === Tevî navê ve, enduksiyona matematîkî metodek deduksiyonê ye, ne celebek aqilê enduksiyonê ye. Di îsbatkirina bi enduksiyona matematîkî de, "dozek bingehîn" a yekane tê îsbatkirin, û "qaîdeya enduksiyonê" tê îsbatkirin ku temsîl dike ku her dozek kêfî doza din temsîl dide. Ji ber ku di prensîbê de qaîdeya enduksiyonê dikare dubare were sepandin (ji doza bingehîn a îsbatkirî destpê dike), ji wê yekê tê ku hemî (bi gelemperî bêdawî gelek) doz îsbatkirî ne. Ew ji neçarî îsbatkirina her dozek bi ferdî dûr dikeve.{{Sfn|Cubillari||p=46}} Guhertoyek enduksiyona matematîkî îsbatkirina bi daketina bêdawî ye ku dikare were bikaranîn, mesela, ji bo îsbatkirina neaqilanebûna koka çargoşe ya duyan. Yek ji bikaranînên hevpar ên îsbatkirina bi metoda enduksiyona matematîkî ew e ku were îsbatkirin ku taybetmendiyeke ji bo hejmarekê derbasdar e, ji bo hemû hejmarên xwezayî jî derbasdar e:<ref>{{Jêder-malper |url=http://zimmer.csufresno.edu/~larryc/proofs/proofs.mathinduction.html |sernav=Examples of simple proofs by mathematical induction for all natural numbers |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180114071848/http://zimmer.csufresno.edu/~larryc/proofs/proofs.mathinduction.html |roja-gihiştinê=2026-10-09 |roja-arşîvê=2018-01-14 |url-status=dead}}</ref> Bila {{math|1='''N''' = {1, 2, 3, 4, ...}} koma [[hejmarên xwezayî]] be, û bila {{math|''P''(''n'')}} îfadeyeke matematîkî be ku hejmara xwezayî ya {{math|''n''}} (ku girêdayî {{math|'''N'''}} e) dihewîne, bi awayekî ku * '''(i)''' {{math|''P''(1)}} rast e, {{math|''P''(''n'')}} bo {{math|1=''n'' = 1}} rast e. * '''(ii)''' {{math|''P''(''n''+1)}} rast e wexta ku {{math|''P''(''n'')}} rast e, {{math|''P''(''n'')}} temsîl dike ku {{math|''P''(''n''+1)}} rast e. * '''Dûrve {{math|''P''(''n'')}} bo hemî hejmarên xwezayî {{math|''n''}} rast e'''. Mesela em dikarin enduksiyoneke îsbat bikin ka hemî tamhejmarên erênî bi şêweyê {{math|2''n''&nbsp;−&nbsp;1}}, hejmarên tek in. Bila {{math|''P''(''n'')}} îfadeya "{{math|2''n''&nbsp;−&nbsp;1}} hejmareke tek e" temsîl bide: : '''(i)''' Ji bo {{math|1=''n'' = 1}}, {{math|1=2''n''&nbsp;−&nbsp;1&nbsp;=&nbsp;2(1)&nbsp;−&nbsp;1&nbsp;=&nbsp;1}}, û {{math|1}} tek e, wexta ku ji {{math|2}} te dabeşkirin, mayîna wê {{math|1}} e. Lê {{math|''P''(1)}} rast e. : '''(ii)''' Ji bo {{math|''n''}}, if {{math|2''n''&nbsp;−&nbsp;1}} tek e ({{math|''P''(''n'')}}), dûrve mecbûr e ku ew jî be tek {{math|(2''n''&nbsp;−&nbsp;1)&nbsp;+&nbsp;2}}, ji bo ku zêdekirina {{math|2}} hejmareke tek, di wê hejmarê temsîl dike. Lê {{math|1=(2''n''&nbsp;−&nbsp;1)&nbsp;+&nbsp;2&nbsp;=&nbsp;2''n''&nbsp;+&nbsp;1&nbsp;=&nbsp;2(''n''+1)&nbsp;−&nbsp;1}}, so {{math|2(''n''+1)&nbsp;−&nbsp;1}} tek e ({{math|''P''(''n''+1)}}). Yanî {{math|''P''(''n'')}} dibe {{math|''P''(''n''+1)}}. : '''Wê zaman''' {{math|2''n''&nbsp;−&nbsp;1}} tek e, bo hemî hejmarên erênî {{math|''n''}}.<ref>[http://www.warwick.ac.uk/AEAhelp/glossary/glossaryParser.php?glossaryFile=Proof%20by%20induction.htm Proof by induction] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120218033011/http://www.warwick.ac.uk/AEAhelp/glossary/glossaryParser.php?glossaryFile=Proof%20by%20induction.htm|date=February 18, 2012}}, University of Warwick Glossary of Mathematical Terminology</ref> === Îsbata bi kontrapozîsiyon === Îsbatkirina bi rêya berevajîkirinê (''contraposition''), îfadeya "eger p be, wê çaxê q ye" derdixe holê, bi riya sazkirina îfadeyeke berevajî ya ku ji hêla mentiqî ve hevmane ye: "eger ne q be, wê demê ne p ye". Mesela dikare metoda berevajîkirinê (''contraposition'') were bikaranîn da ku were temsîl kirin: heke ji bo hejmareke tam a wekî x, x² cot be, wê demê x jî cot e:<blockquote>Ku em farz bikin ku x ne cot e. Wê çaxê <math>x</math> takejmar e. Esera du takejmaran, takejmar e, loma <math> x^2 = x\cdot x </math> jî takejmar e. Bi wî awayî, <math> x^2 </math> ne cot e. Ji ber wê yekê, eger <math> x^2 </math> cot be, divê ew farzîye şaş be; loma divê <math> x </math> cot be. </blockquote> === Îsbata bi dijberiyê === Di îsbatkirina bi rêya dijberiyê de ku bi hevoka latînî ya [[Reductio ad absurdum|''reductio ad absurdum'']] (ango kêmkirina bo rewşeke bêmane an nemaqûl) jî tê zanin, tê temsîl kirin ku eger îdiyayek wekî rast were qebûlkirin, wê çaxê nakokiyeke mentiqî derdikeve holê; loma divê ew îdiya şaş be. Meselake navdar, îsbatkirina wê yekê ye ku <math>\sqrt{2}</math> [[Hejmarên na aqlî|hejmareke îrasyonel]] e:<blockquote>Bifikirin ku <math>\sqrt{2}</math> hejmareke rasyonel be. Wê çaxê dikare di forma xwe ya herî sade de wekî <math>\sqrt{2} = {a\over b}</math> were nivîsîn ku tê de ''a'' û ''b'' tamhejmar ên ne-sifir in û ti faktoreke wan a hevpar nîne. Bi wî awayî, <math>b\sqrt{2} = a</math>. Heke em her du aliyan bidin dûcaran (bi çargoşeya wan re zêde bikin), em digihîjin encama 2b² = a². Ji ber ku îfadeya li milê çepê piralîkeke tam a 2 ye, li gorî terîfe, îfadeya li milê rastê jî dikare li ser 2 were dabeşkirin. Yanî, a² cot e; ew jî tê wê maneyê ku divê a jî cot be, wekî ku di pêşniyara jorîn de hatiye dîtin. Loma em dikarin binivîsin a = 2c ku tê de ''c'' jî tamhejmar e. Cihgirtina wê di hevkêşeya orîjînal de encama 2b² = (2c)² = 4c² dide. Dabeşkirina her du aliyan li ser 2, encama b² = 2c² dide. Lê paşê, bi heman mentiqê berê, 2 b² dabeş dike, loma divê b jî cot be. Lêbelê, heke hem ''a'' û hem jî ''b'' cot bin, wê çaxê faktoreke wan a hevpar a bi navê 2 heye. Ew yek li dijî îdiaya me ya berê ye ku digot ''a'' û ''b'' ti faktoreke hevpar nînin; loma divê em bigihîjin wê encamê ku <math>\sqrt{2}</math> hejmareke îrasyonel e.</blockquote>Bi gotineke din: eger mirov bikariba <math>\sqrt{2}</math> wekî parekê (kesîrekê) binivîse, ew par dê tu carî nedikarîbû bi şêweya xwe ya herî sade were nivîsîn; ji ber ku her tim dê gengaz bûya ku mirov hejmara 2 hem ji jimêr û hem jî ji binêr derxista (wekî faktorekî hevpar). === Îsbata bi avakirinê === Îsbatkirina bi avakirinê (an jî îsbatkirina bi mesela), prosesa avakirina meselake berbiçav a xwediyê taybetmendiyekê ye, bi mebesta temsîl kirina hebûna tiştekî ku xwediyê wê taybetmendiyê ye. Bo nimûne, [[Joseph Liouville]] bi avakirina meselake zelal, hebûna [[hejmarên derbasbûyî]] (''transcendental numbers'') îsbat kir. Herwiha ew metod dikare ji bo avakirina dij-meselake jî were bikaranîn da ku îdiaya ku "hemû element xwediyê taybetmendiyekê ne" were redkirin. === Îsbata bi lêkolîna rewşan === Di îsbatkirina lêkolînê rewşan (''proof by exhaustion'') de, encam bi dabeşkirina meseleyê bo hejmareke sinorkirî ya rewşan û îsbatkirina her yek ji wan bi awayekî serbixwe tê bidestxistin. Carinan dibe ku hejmara wan rewşan pir zêde be. Mesela îsbata ewil a "[[teorema çar rengan]]" bi rêya lêkolîna rewşan hatibû kirin û 1936 rewş tê de hebûn. Ew îsbat bû cihê nîqaşê, ji ber ku piriya rewşan ne bi dest, lê bi rêya programeke komputerê hatibûn kontrolkirin. === Encamgiriya zincîra girtî === Encamgiriya zincîra girtî temsîl dide ku komek îfade bi awayekî cot bi hev re hevmane ne. Ji bo îsbatkirina wê yekê ku îfadeyên <math>\varphi_1,\ldots,\varphi_n</math> bi awayekî cot bi hev re hevmane ne, îsbat ji bo van encamgirtinan tên pêşkêşkirin: <math>\varphi_1\Rightarrow\varphi_2</math>, <math>\varphi_2\Rightarrow\varphi_3</math>, <math>\dots</math>, <math>\varphi_{n-1}\Rightarrow\varphi_n</math> û <math>\varphi_{n}\Rightarrow\varphi_1</math>.<ref>{{Cite book |title=Mathematik für das Bachelorstudium I: Grundlagen und Grundzüge der linearen Algebra und Analysis |trans-title=Mathematics for the Bachelor's degree I: Fundamentals and basics of linear algebra and analysis |last1=Plaue |first1=Matthias |publisher=Springer-Verlag |date=2019-02-11 |pages=26 |isbn=978-3-662-58352-4 |language=de |url=https://books.google.com/books?id=-WCHDwAAQBAJ |last2=Scherfner |first2=Mike}}</ref><ref>{{Cite book |title=Mathematik für Informatiker: Grundlagen und Anwendungen |trans-title=Mathematics for Computer Scientists: Fundamentals and Applications |last1=Struckmann |first1=Werner |publisher=Springer-Verlag |date=2016-10-20 |pages=28 |isbn=978-3-662-49870-5 |language=de |url=https://books.google.com/books?id=1epNDQAAQBAJ |last2=Wätjen |first2=Dietmar}}</ref> Paşê hevmanebûna cot a wan îfadeyan ji taybetmendiya veguhêzbûnê (''transitivity'') ya şertê mentiqî (''material conditional'') derdikeve holê. === Îsbata îhtîmalî === Îsbateke îhtimalî ew îsbat e ku tê de meselake bi teqezî bikaranîna metodên [[Îhtîmal|teoriya îhtîmalê]] tê temsîl kirin ku heye. Îsbateke îhtimalî, mîna îsbata avakirinê, yek ji gelek awayan e ji bo îsbatkirina teoremên hebûnê. Di metoda îhtimalî de, însan li tiştekî digere ku xwedî taybetmendiyek diyarkirî ye, bi komek mezin ji namzedan destpê dike. Însan ji bo her namzedekî îhtimaleke diyarkirî temsîl dike ku were hilbijartin, û dûv re îsbat dike ku îhtimaleke ne-sifir heye ku namzedekî bijartî dê xwedî taybetmendiya xwestî be. Ew diyar nake ka kîjan namzed xwedî taybetmendiyê ne, lê îhtimal bêyî herî kêm yek nikare pozîtîf be. Îsbateke îhtîmalî divê bi argumaneke ku dibêje teoremek 'îhtîmal' rast e, 'argumaneke îhtîmalî' neyê tevlihevkirin. Esera li ser [[meseleya Collatz]] temsîl dide ku îhtîmalî çiqas ji îsbata rastîn dûr e, herwiha redkirina [[fikra Mertens]] jî. Herçiqend piriya matematîkzanan nafikirin ku îsbatên îhtîmalî ji bo taybetmendiyên tiştekî diyarkirî wekî îsbateke matematîkî ya rastîn têne hesibandin, çend matematîkzan û fîlozofan arguman kirine ku bi kêmanî hin celeb îsbatên îhtîmalî (wek algorîtmaya îhtîmalî ya Rabin ji bo ceribandina prîmîteyê) bi qasî îsbatên matematîkî yên rastîn baş in.<ref>Davis, Philip J. (1972), "Fidelity in Mathematical Discourse: Is One and One Really Two?" ''American Mathematical Monthly'' 79:252–63.</ref><ref>Fallis, Don (1997), "The Epistemic Status of Probabilistic Proof." ''Journal of Philosophy'' 94:165–86.</ref> === Îsbata kombînatorkirî === Îsbateke kombînatorîkî bi rêya temsîl kirina wê yekê ku çendîn awayên cuda hene ji bo hejmartina eynî tiştî, wekheviya di navbera îfadeyên cuda de temsîl dike.<ref>{{Cite web |url=https://math.berkeley.edu/~hhao/teaching/N55%20Summer%202024/CombProofs3.pdf |title=Combinatorial Proofs |access-date=April 14, 2026 |last=Chewi |first=Sinho |last2=Wan |first2=Alvin}}</ref> Pir caran ji bo temsîla wekheviya îfadeyên mezinahiya du [[Kom|koman]], têkiliyeke [[Fonksiyona bijeksiyon|bijeksiyon]] (yek-bi-yek) di navbeya wan de tê bikaranîn. Wekî alternatîf, metoda "hejmartina ducarî" du îfadeyên cuda ji bo mezinahiya komeke yekane pêşkêş dike û bi wî awayî dîsa temsîl dide ku ew her du îfade wekhev in. === Îsbatên ne-îfadeyî === Îsbateke ne-îfadeyî hebûna [[Cismê matematîkî|cismeke matematîkî]] yê xwediyê taybetmendiyeke diyarkirî piştrast dike, bêyî ku rave bike ka însan çawa dikare wî cismî bibîne.<ref>{{Cite web |url=https://mathworld.wolfram.com/NonconstructiveProof.html |title=Nonconstructive Proof |website=mathworld.wolfram.com |access-date=2026-04-14 |language=en |last=Weisstein |first=Eric W.}}</ref> Pir caran ew yek bi rêya îsbatkirina bi metoda kondîkatorkirinê pêk tê ku tê de tê îsbatkirin ku ne-hebûna wî cismî ne pêkan e. Berevajî vê, îsbateke îfadekirî hebûna cismekî taybetî bi rêya pêşkêşkirina metodeke dîtina wî cismî piştrast dike. Mesela populer a li jêr ji bo îsbatên ne-îfadeyî temsîl dide ku du [[Hejmarên na aqlî|hejmarên îrasyonel]] ên wekî ''a'' û ''b'' hene ku tê de <math>a^b</math> dibe [[Hejmarên aqlî|hejmareke rasyonel]]. Ew îsbat wê rastiyê bi kar tîne ku <math>\sqrt{2}</math> hejmareke îrasyonel e (îsbateke hêsan a vê yekê ji çaxa Iqlîf ve tê zanin), lê ne wê rastiyê ku <math>\sqrt{2}^{\sqrt{2}}</math> hejmareke îrasyonel e (ew rast e, lê îsbatkirina wê ne hêsan û seretayî ye). Yan <math>\sqrt{2}^{\sqrt{2}}</math> hejmareke rasyonel e û îşê me diqede (bila <math>a=b=\sqrt{2}</math> be), yan jî <math>\sqrt{2}^{\sqrt{2}}</math> îrasyonel e, loma em dikarin binivîsin <math>a=\sqrt{2}^{\sqrt{2}}</math> û <math>b=\sqrt{2}</math>. Vêca ew encamê dide: <math>\left (\sqrt{2}^{\sqrt{2}}\right )^{\sqrt{2}}=\sqrt{2}^{2}=2</math> ku bi wî awayî hejmareke rasyonel e di şêweya <math>a^b</math> de. === Îsbatên statîstîkî di matematîka saf de === Gotina "îsbata statîstîkî" dibe ku di warên [[matematîka saf]] de, wekî [[krîptografî]], [[rêzên kaotîk]] û [[Îhtîmal|teoriya hejmaran a îhtîmalî]] an [[teoriya analîtîk a hejmaran]], hem bi awayekî teknîkî û hem jî bi awayekî rojane were bikaranîn.<ref>{{Cite journal |last=Kennedy |first=Robert E. |last2=Cooper |first2=Curtis N. |date=1984 |title=On the Natural Density of the Niven Numbers |url=https://www.jstor.org/stable/2686395 |journal=The College Mathematics Journal |publisher=Mathematical Association of America |volume=15 |issue=4 |pages=309–312 |doi=10.2307/2686395 |issn=0746-8342}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Chen |first=Ting |last2=Li |first2=Feng |date=2007 |editor-last=Huang |editor-first=De-Shuang |editor2-last=Heutte |editor2-first=Laurent |editor3-last=Loog |editor3-first=Marco |title=Analysis of Pi Series and Its Application to Image Encryption |url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-540-74282-1_78 |journal=Advanced Intelligent Computing Theories and Applications. With Aspects of Contemporary Intelligent Computing Techniques |location=Berlin, Heidelberg |publisher=Springer |pages=695–703 |doi=10.1007/978-3-540-74282-1_78 |isbn=978-3-540-74282-1}}</ref> Ew konsept kêmtir ji bo behskirina îsbatek matematîkî di wê şaxê matematîkê de ku wekî [[matematîka statîstîkî]] tê zanin, tê bikaranîn. === Îsbatên bi alîkariya komputerê === Heta sedeya bîstê dihat texmînkirin ku her îsbatek, di prensîbê de, dikare ji hêla matematîknasek jêhatî ve were kontrol kirin da ku rastbûna wê piştrast bike. Lêbelê, [[îsbatkerên teoremên otomatîk]] û [[alîkarên îsbatê]] niha ji bo îsbatkirina teoreman û pêkanîna hesabên ku ji bo her însan an tîmek însanan pir dirêj in têne bikaranîn; îsbata yekê a [[teorema çar rengan]] meselake îsbatek bi alîkariya komputerê ye. Hin matematîknas bi fikar in ku îhtîmala xeletiyek di programek komputerê de an xeletiyek çaxa xebitandinê di hesabên wê de derbasdariya wan îsbatên bi alîkariya komputerê dixe bin pirsyarê. Di pratîkê de, îhtîmala xeletiyek ku îsbatek bi alîkariya komputerê betal dike dikare bi tevlêkirina dubarekirin û kontrolên bixweyî di hesaban de û bi pêşxistina gelek nêzîkatî û programên serbixwe were kêm kirin. Di rewşa verastkirina îsbatek ji hêla însanan ve jî, xeletî qet bi tevahî nayên red kirin, nemaze heke îsbat zimanek xwezayî dihewîne û têgihîştinek kûr a matematîkî hewce dike da ku texmîn û xeletiyên veşartî yên potansiyel eşkere bike. == Dawîkirina îsbateke == Carinan, kurtkirina ''Q.E.D.'' tê bikaranîn da ku dawiya îsbatê temsîl bide. Ew kurtkirin ji bo ''quod erat demonstrandum'' tê bikaranîn ku bi [[Zimanê latînî|latînî]] tê maneya ''tişta ku diviyabû bihata îsbatkirin''. Alternatîfeke berbelavtir bikaranîna çargoşeyek an çargoşeyeke dirêj (''rektangul'') e, wekî □ an ∎ ku bi navên [[Tombstone (tîpografî)|''tombstone'']] an jî ''Halmos'' (eponîma [[Paul Halmos]]) tê zanin. Di pêşkêşiyên devkî de, çaxa ku ''QED'', "□" an "∎" tê nivîsîn, pir caran bi devkî tê gotin "tişta ku diviyabû bihata nîşandan". Unicode bi awayekî eşkere sembola "dawiya îsbatê" pêşkêş dike ku ew jî U+220E (∎) <small>(220E(hex) = 8718(dec))</small> ye. == Mijarên têkildar == * [[Analîza hejmarî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === {{Refbegin}} * {{citation |last=Pólya |first=G. |author-link=George Pólya |title=Mathematics and Plausible Reasoning |title-link=Mathematics and plausible reasoning |year=1954 |isbn=9780691080055 |hdl=2027/mdp.39015008206248 |hdl-access=free |publisher=Princeton University Press}}. * {{citation |last=Fallis |first=Don |title=What Do Mathematicians Want? Probabilistic Proofs and the Epistemic Goals of Mathematicians |journal=Logique et Analyse |volume=45 |pages=373–88 |year=2002 |url=http://dlist.sir.arizona.edu/1581/}}. * {{citation |last1=Franklin |first1=J. |author1-link=James Franklin (philosopher) |title=Proof in Mathematics: An Introduction |year=2011 |url=http://www.maths.unsw.edu.au/~jim/proofs.html |isbn=978-0-646-54509-7 |last2=Daoud |first2=A. |publisher=Kew Books}}. * {{cite book |title=Proof and Other Dilemmas: Mathematics and Philosophy |author1=Gold, Bonnie |author1-link=Bonnie Gold |publisher=MAA |year=2008 |author2=Simons, Rogers A.}} * {{citation |last=Solow |first=D. |title=How to Read and Do Proofs: An Introduction to Mathematical Thought Processes |year=2004 |isbn=978-0-471-68058-1 |publisher=[[Wiley Publishing|Wiley]]}}. * {{citation |last=Velleman |first=D. |title=How to Prove It: A Structured Approach |year=2006 |isbn=978-0-521-67599-4 |publisher=Cambridge University Press}}. * {{citation |last=Hammack |first=Richard |title=Book of Proof |year=2018 |url=https://richardhammack.github.io/BookOfProof/ |isbn=978-0-9894721-3-5 |publisher=Richard Hammack}}. {{Refend}} [[Kategorî:Dîroka matematîkê]] [[Kategorî:Matematîk]] [[Kategorî:Konseptên matematîkê]] kffyl5784n49ouz1djzf22zpxx3mnyn 0 330401 2101553 2099006 2026-11-02T21:45:04Z InternetArchiveBot 45060 Add 1 book for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20261102) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 2101553 wikitext text/x-wiki {{multiple image|align=right|direction=vertical|width=275|image1=Processing gold.jpg|alt1=|caption1=Rencberên helandina zêr li Siuna, Nîkaraguayê, di dawiya sedeya 20ê de|image2=Pouring gold.jpg|alt2=|caption2=Rijandin, prosesa rijandina metalê heliyayî nav qalibekî}} '''Metalurjî''' qadeke [[Zanista materyalê|zanista materyalan û endezyariyê]] ye ku tevgerên fizîkî û kîmyayî yên elementên metalî, pêkhateyên wan ên di navbeya metalan de û têkelên wan, ku wekî [[alîaj]] tên zanin, lêkolîn dike. Metalurjî hem zanist û hem jî teknolojiya metalan dihewîne; ew yek hilberîna metalan û endezyariya pêkhateyên metalî yên ku di eserên ji bo bikarhêner û hilberîneran de tên bikaranîn, li xwe digire. Metalurjî ji [[îşê metalan]] cuda ye, ji ber ku ew bingeheke zanistî pêşkêşî wî warî dike; tam wekê ku [[Bijîşkî|zanista tipê]] piştgiriyê dide pratîka tipê. Pisporê wî warî wekî "metalurjîst" tê naskirin. Zanista metalurjiyê di du kategoriyên berfireh de tê dabeşkirin: [[metalurjiya kîmyayî]] û [[metalurjiya fizîkî]]. Metalurjiya kîmyayî bi giranî bi kêmkirin û oksîdasyona metalan, û performansa kîmyayî ya metalan ve mijûl e. Meseleyên lêkolînê di metalurjiya kîmyayî de prosesa madenan, derxistina metalan, [[Termodînamîk|termodînamîkan]], [[elektrokîmya]] û hilweşandina kîmyayî ([[korozyon]]) hene.<ref>{{Cite book |title=Chemical Metallurgy |url=https://archive.org/details/isbn_9780408053693 |last1=Moore |first1=John Jeremy |date=1990 |isbn=978-0408053693 |last2=Boyce |first2=E. A. |doi=10.1016/c2013-0-00969-3}}</ref> Berevajî wê, metalurjiya fizîkî li ser taybetmendiyên mekanîkî yên metalan, taybetmendiyên fizîkî yên metalan, û performansa fizîkî ya metalan disekine. Meseleya ku di metalurjiya fizîkî de têne xwendin [[krîstalografî]], taybetmendiya materyalan, metalurjiya mekanîkî, [[Veguherîna qonaxê|veguherînên qonaxê]], û mekanîzmayên têkçûnê ne.<ref>{{Cite book |title=Physical Metallurgy: Principles and Practice |last=Raghavan |first=V |publisher=PHI Learning |year=2015 |isbn=978-8120351707 |edition=3rd |url=https://books.google.com/books?id=TNDKCgAAQBAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624195141/https://books.google.com/books?id=TNDKCgAAQBAJ |archive-date=24 June 2021 |url-status=live |access-date=20 September 2020}}</ref> Di nêrîna tarîxî de, metalurjî bi giranî balê dikişîne ser hilberîna metalan. Hilberîna metalan bi proseskirina kanzayan ji bo derxistina metal destpê dike û tevlîhevkirina metalan ji bo çêkirina aloyên metalî jî dihewîne. Aloyên metalî bi gelemperî têkeliyek ji du an zêdetir elementên metalî ne. Lêbelê, ji bo bidestxistina taybetmendiyên ku ji bo îşekî taybet guncaw in, carinan elementên ne-metalî jî li van aloyan tên zêdekirin. Lêkolîna hilberîna metalan li du beşan tê dabeşkirin: metalurjiya hesinî (ku wekî metalurjiya reş jî tê naskirin) û metalurjiya ne-hesinî (ku wekî metalurjiya rengîn jî tê zanin). Metalurjiya hesinî proses û aloyên ku li ser bingeha hesin in dihewîne, lê metalurjiya ne-hesinî proses û aloyên ku li ser bingeha metalên din in dihewîne. Hilberîna metalên hesinî %95ê hilberîna metalan a Dunyayê pêk tîne.<ref>[http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/108584/%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F "Металлургия"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150118031950/http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/108584/%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F|date=18 January 2015}}. in ''The [[Great Soviet Encyclopedia]]''. 1979.</ref> Metalurjîstên modern, wekî beşek ji tîmeke pîşeyên curbecur, ligel zanyarên materyalan û endezyarên din, hem di warên kevneşopî û hem jî di warên modern de dişuxilin. Hin warên kevneşopî ew in: proseskirina mîneralan, hilberîna metalan, dermankirina bi germê, analîzkirina sebeba têkçûnê, û girêdana metalan. Warên modern ên ji bo metalurjîstan ew in: [[nanoteknolojî]], [[supergihêner]], materyalên kompozît, materyalên biyomedîkal, materyalên elektronîk (nîv-gihêner) û endezyariya rûyê materyalan. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Zanist]] [[Kategorî:Metal]] 59oxqg2y5h6i4u7v1k8jr2tidz3df3b 0 330462 2101555 2100251 2026-11-02T21:49:45Z InternetArchiveBot 45060 Add 2 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20261102) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 2101555 wikitext text/x-wiki {{multiple image|perrow=2|total_width=300|image1=Andasol Guadix 4.jpg|alt1=Concentrated solar power parabolic troughs in the distance arranged i|image2=Darling_Wind_Farm.jpg|alt2=Wind turbines beside a red dirt road|image3=ThreeGorgesDam-China2009.jpg|alt3=The [[Three Gorges Dam]] on the [[Yangtze River]] in China|image4=Steven's_Croft_Biomass_Plant_-_geograph.org.uk_-_800207.jpg|alt4=Biomass plant in Scotland.|footer=Meselayên enerjiya venûker: konsepta enerjiya rojê li [[Spanya|Spanyayê]]; enerjiya bayê li [[Afrîkaya Başûr]]; [[Bendava Sê Newala]] li ser [[Yangtsê|çemê Yangtseyê]] li [[Çîn]]; biyoenerjî li [[Skotlenda|Îskoçyayê]].}} '''Enerjiya venûker''' (ku jê re '''enerjiya kesk''' jî tê gotin) [[Wize|enerjiya]] ku ji çavkaniyên xwezayî yên venûker tê çêkirin e ku li gorî wexta însanan têne nûkirin. Cureyên enerjiya venûker yên herî zêde têne bikaranîn [[Hêza tavê|enerjiya rojê]], [[enerjiya bayê]], biyoenerjî û [[hîdroenerjî]] ne. [[Komjiyanî|Biyoenerjî]] û [[enerjiya jeotermal]] jî li hin welatan giring in. Sazkirinên enerjiya venûker dikarin mezin an biçûk bin û ji bo deverên bajarî û gundan guncan in. Enerjiya venûker pir caran bi [[Elektrîkîfasyon|elektrîkîfasyonê]] zêdetir re tê bikaranîn. Wê yekê gelek feydeyên xwe hene: elektrîk dikare germî û wesayîtan bi tesîr biguhezîne û di xala xerckirinê de paqij e.<ref>{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |author-link=Nicola Armaroli |last2=Balzani |first2=Vincenzo |author-link2=Vincenzo Balzani |year=2011 |title=Towards an electricity-powered world |journal=[[Energy and Environmental Science]] |volume=4 |issue=9 |pages=3193–3222 |bibcode=2011EnEnS...4.3193A |doi=10.1039/c1ee01249e}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |last2=Balzani |first2=Vincenzo |year=2016 |title=Solar Electricity and Solar Fuels: Status and Perspectives in the Context of the Energy Transition |journal=[[Chemistry – A European Journal]] |volume=22 |issue=1 |pages=32–57 |bibcode=2016ChEuJ..22...32A |doi=10.1002/chem.201503580 |pmid=26584653}}</ref> Çavkaniyên enerjiya venûker yên guhêrbar ew in ku xwezaya wan guherbar e, wekî enerjiya bayê û enerjiya rojê. Berevajî vê, çavkaniyên enerjiya venûker yên kontrolkirî [[Bendav|hîdroelektrîkiya bendavkirî]], biyoenerjî, an enerjiya jeotermal in. Ji bo ku enerjiyek wekî enerjiya venûker were hesibandin, divê ew çavkaniyeke bêdawî be.<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/en/climatechange/what-is-renewable-energy |title=What is renewable energy? |website=United Nations |access-date=2026-08-19 |language=en |last=Nations |first=United}}</ref> Ji ber wê yekê, [[enerjiya nukleerî]] wekî enerjiyeke venûker nayê dîtin, ji ber ku ew xwe dispêre sotemeniya ku nayê venûker kirin.<ref>{{Cite web |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/quick-questions/is-nuclear-energy-renewable.html |title=Is nuclear energy renewable? {{!}} Natural History Museum |website=www.nhm.ac.uk |access-date=2026-08-19 |language=en}}</ref> Di 40 salên borî de, sîstemên enerjiya venûker bi awayekî bilez hem bi tesîrtir û hem jî erzantir bûne.<ref>{{cite web |url=https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |title=Global renewable energy trends |website=Deloitte Insights |access-date=28 January 2019 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190129005932/https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html |archive-date=29 January 2019}}</ref> Piriya mezin a kapasîteya elektrîkê ya nû ya ku li çaraliyê Dunyayê hatiye sazkirin, niha ji çavkaniyên venûker pêk tê.<ref>{{Cite web |url=https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |title=Renewable Energy Now Accounts for a Third of Global Power Capacity |website=irena.org |date=2 April 2019 |access-date=2 December 2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402133504/https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity |archive-date=2 April 2019}}</ref> Di deh salên dawî de, lêçûnên çavkaniyên enerjiya venûker, wekî enerjiya rojê û bayê, bi awayekî berbiçav kêm bûne; ew yek jî wan li hember sotemeniyên fosîl ên kevneşopî pêşbaztir kiriye.<ref>{{Cite web |url=https://www.lazard.com/research-insights/2023-levelized-cost-of-energyplus/ |title=2023 Levelized Cost Of Energy+ |website=www.lazard.com |access-date=2024-06-10 |language=en}}</ref> Li hin herêmên coxrafyayî, enerjiya rojê ([[Sîstema fotovoltaîk|fotovoltaîk]]) an jî enerjiya bayê ya li ser bejahiyê, bûne vebijarkên herî erzan ji bo hilberîna elektrîka venûker.<ref name="IEA Renewables 2020">{{cite report|url=https://www.iea.org/reports/renewables-2020|title=Renewables 2020 Analysis and forecast to 2025|author=IEA|page=12|access-date=27 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210426063553/https://www.iea.org/reports/renewables-2020|archive-date=26 April 2021|url-status=live|year=2020}}</ref> Di navbera salên 2011 û 2021ê de, para enerjiya venûker di dabînkirina elektrîkê ya dunyayî de ji %20 derket %28ê. Enerjiya ji roj û bayê sebeba sereke ya vê zêdebûnê bû ku bi hev re ji %2 derket %10ê. Bikaranîna enerjiya fosîl ji %68 daket %62yê.<ref name=":8">{{cite journal |date=14 June 2019 |title=Renewables 2022 |url=https://www.ren21.net/reports/global-status-report/ |journal=Global Status Report |issue=renewable energies |page=44 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190524023106/http://www.ren21.net/status-of-renewables/global-status-report/ |archive-date=24 May 2019 |access-date=5 September 2022}}</ref> Di sala 2025ê de, enerjiya venûker %34ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anî (ku ew rêje di sala 2024ê de %32 bû), û tê texmîn kirin ku heta sala 2030ê ew rêje derbasî %43yê bibe.<ref>{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/global-energy-review-2026/electricity-supply |title=Electricity supply – Global Energy Review 2026 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/renewables-2025/renewable-electricity |title=Renewable electricity – Renewables 2025 – Analysis |website=IEA |access-date=2026-09-09 |language=en-GB}}</ref> Li gelek welatan, enerjiya venûker jixwe zêdetirî %20ê tevahiya dabînkirina enerjiyê pêk tîne; hin welat jî zêdetirî nîvê an heta hemû elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker bi dest dixin.<ref name=":5">{{Cite journal |last1=Ritchie |first1=Hannah |author-link=Hannah Ritchie |last2=Roser |first2=Max |author2-link=Max Roser |last3=Rosado |first3=Pablo |date=January 2024 |title=Renewable Energy |url=https://ourworldindata.org/renewable-energy |journal=[[Our World in Data]]}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |title=Some Good News: 10 Countries Generate Almost 100% Renewable Electricity |website=CleanTechnica |date=2021-10-28 |access-date=2021-11-22 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117140228/https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |archive-date=17 November 2021 |last=Sensiba |first=Jennifer}}</ref> Motîvasyona sereke ya bikaranîna enerjiya venûker li şûna sotemeniyên fosîl, kêmkirina belavbûna gazên serayê ye ku dibe sebeba [[guherîna avhewayê]]. Bi gelemperî, çavkaniyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêj dikin.<ref name=":2">{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |url=https://archive.org/details/renewableenergyf0000ehrl |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor & Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}</ref> Enerjiyên venûker jî ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir qirêjiya hewayê çêdikin, tenduristiya giştî baştir dikin, û kêmtir dengdar in.<ref name=":2" /> [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonal]] texmîn dike ku ji bo ku heta sala 2050ê emîsyonên sifir ên net bi dest bixin, %90 ê elektrîka gerdûnî dê hewce bike ku ji hêla enerjiya nûjenkirî ve were hilberandin.<ref>{{Cite web |url=https://www.iea.org/news/rapid-rollout-of-clean-technologies-makes-energy-cheaper-not-more-costly |title=Rapid rollout of clean technologies makes energy cheaper, not more costly |website=International Energy Agency |date=2024-05-30 |access-date=2024-05-31 |language=en}}</ref> Leza heyî ya berfirehbûna enerjiya venûker ji wê rêjeya pêwîst a li seranserê dunyayê pir dûr e,<ref>{{cite journal |last1=Cherp |first1=Aleh |last2=Vinichenko |first2=Vadim |last3=Tosun |first3=Jale |last4=Gordon |first4=Joel A. |last5=Jewell |first5=Jessica |date=19 July 2021 |title=National growth dynamics of wind and solar power compared to the growth required for global climate targets |journal=Nature Energy |volume=6 |issue=7 |pages=742–754 |bibcode=2021NatEn...6..742C |doi=10.1038/s41560-021-00863-0}}</ref> di nav de ekonomiyên mezin ên bi kapasîteyên darayî yên bilind ên wekî G7 û YE.<ref>{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research & Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}</ref> Belavkirina enerjiya venûker hîn jî rastî astengan tê; bi taybetî alîkariyên darayî yên ji bo [[Sotemeniya fosîl|sotemeniyên fosîl]],<ref>{{cite journal |last1=Timperley |first1=Jocelyn |date=21 October 2021 |title=Why fossil fuel subsidies are so hard to kill |journal=Nature |volume=598 |issue=7881 |pages=403–405 |bibcode=2021Natur.598..403T |doi=10.1038/d41586-021-02847-2 |pmid=34671143 |doi-access=free}}</ref> xebatên [[lobîîzmê]] yên ji aliyê dabînkerên heyî yên enerjiyê ve,<ref>{{cite journal |last1=Lockwood |first1=Matthew |last2=Mitchell |first2=Catherine |last3=Hoggett |first3=Richard |date=May 2020 |title=Incumbent lobbying as a barrier to forward-looking regulation: The case of demand-side response in the GB capacity market for electricity |journal=Energy Policy |volume=140 |bibcode=2020EnPol.14011426L |doi=10.1016/j.enpol.2020.111426 |hdl-access=free |article-number=111426 |hdl=10871/120327}}</ref> û nerazîbûna herêmî ya li hemberî bikaranîna axê ji bo tesîsên enerjiya venûker.<ref>{{Cite journal |last1=Susskind |first1=Lawrence |last2=Chun |first2=Jungwoo |last3=Gant |first3=Alexander |last4=Hodgkins |first4=Chelsea |last5=Cohen |first5=Jessica |last6=Lohmar |first6=Sarah |date=June 2022 |title=Sources of opposition to renewable energy projects in the United States |journal=Energy Policy |language=en |volume=165 |bibcode=2022EnPol.16512922S |doi=10.1016/j.enpol.2022.112922 |doi-access=free |article-number=112922}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/net-zero-by-2050 |title=Net Zero by 2050 – Analysis |website=IEA |date=18 May 2021 |access-date=2023-03-19 |language=en-GB}}</ref> Mîna hemû çalakiyên madenê, derxistina [[Mîneral|mîneralan]] ku ji bo gelek teknolojiyên enerjiya venûker pêwîst in jî, dibe sebeba zirarên hawirdorî.<ref>{{Cite web |url=https://www.pbs.org/newshour/science/mining-is-necessary-for-the-green-transition-heres-why-experts-say-we-need-to-do-it-better |title=Mining is necessary for the green transition. Here's why experts say we need to do it better |website=PBS NewsHour |date=2023-12-01 |access-date=2024-05-31 |language=en-us |last=Isaacs-Thomas |first=Bella}}</ref> Hin kes [[enerjiya nukleerî]] jî wekî çavkaniyeke enerjiya venûker dibînin; her çend ew mesele cihê nîqaşê be jî, ji ber ku enerjiya nukleerî pêdivî bi derxistina [[Uryanyûm|uryanyûmê]] heye, çavkaniyeke ku nayê venûker kirin. == Nêrîna giştî == {{multiple image|total_width=400|image1=1990- Renewable energy production, by source.svg|caption1=Çavkaniyên enerjiyê yên venûker, bi taybetî enerjiya rojê (fotovoltaîk) û enerjiya bayê, beşeke her ku diçe zêdetir a elektrîkê hildiberînin.<ref name=EmberElectricityProduction_2022>{{cite web |title=Electricity production by source, World |url=https://ourworldindata.org/grapher/electricity-prod-source-stacked |publisher=Our World in Data, crediting Ember |archive-url=https://web.archive.org/web/20241201191439/https://ourworldindata.org/grapher/electricity-prod-source-stacked |archive-date=1 December 2024 |url-status=live}} OWID credits "Source: Ember's Yearly Electricity Data; Ember's European Electricity Review; Energy Institute Statistical Review of World Energy".</ref>|image2=Global Energy Consumption.svg|caption2=Her çend çavkaniyên enerjiyê yên nûjenbar bi lez zêde dibin jî, komir, [[Neft|petrol]] û gaza xwezayî hîn jî çavkaniyên sereke yên enerjiyê li Dunyayê ne.<ref name=GlobalCarbonBudget_2025>{{cite web |title=GCB 2025 |url=https://globalcarbonbudget.org/gcb-2025/ |publisher=Global Carbon Budget |archive-url=https://web.archive.org/web/20260208191859/https://globalcarbonbudget.org/gcb-2025/ |archive-date=8 February 2026 |date=2026 |url-status=live}} GCB links to downloadable data at {{cite web |title=Figures from the Global Carbon Budget 2025 / 34: Global energy use by category |url=https://robbieandrew.github.io/GCB2025/ |publisher=CICERO Center for International Climate Research |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301111528/https://robbieandrew.github.io/GCB2025/ |archive-date=1 March 2026 |date=2026 |url-status=live}}</ref>}} === Terîf === Enerjiya venûker bi gelemperî wekî enerjiya ku ji diyardeyên xwezayî yên ku bi berdewamî diqewimin tê fêmkirin. [[Ajansa Enerjiyê ya Enternasyonel]] wê wekî "enerjiya ku ji prosesên xwezayî tê wergirtin ku bi rêjeyek zûtir ji ya ku tê xerckirin têne nûkirin" terîf dike. [[Hêza tavê|Qûweta rojê]], [[Hêza bayê|qûweta bayê]], [[hîdroelektrîk]], [[enerjiya jeotermal]] û [[biyoenerjî]] bi berfirehî têne pejirandin ku celebên sereke yên enerjiya venûker ne. Enerjiya venûker pir caran di çar waran de cihê sotemeniyên kevneşopî digire: [[hilberîna elektrîkê]], germkirina ava germ/cîh, veguhastin û karûbarên enerjiyê yên gundan (ji derveyî torê).{{sfn|REN21 Renewables Global Status Report|2010}} Her çend nêzî hemû şêweyên enerjiya venûker ji sotemeniyên fosîl pir kêmtir emisyonên karbonê çêdikin jî, ew terim ne hevmane ye bi enerjiya kêm-karbonî. Hin çavkaniyên enerjiyê yên ne-venûker, wek enerjiya nukleerî, nêzîkî qet emisyonan çênakin, di eynî wextê de hin çavkaniyên enerjiya venûker dikarin pir karbon-zêde bikar bînin, wek şewitandina biyoenerjiyê heke bi çandina nebatên nû neyê telafîkirin.<ref name=":22">{{Cite book |title=Renewable energy: a first course |url=https://archive.org/details/renewableenergyf0000ehrl |last1=Ehrlich |first1=Robert |publisher=Taylor & Francis, CRC Press |date=2018 |isbn=978-1-138-29738-8 |edition=2nd |location=Boca Raton London New York |last2=Geller |first2=Harold A. |last3=Geller |first3=Harold}}</ref> Enerjiya venûker ji enerjiya domdar jî cuda ye, têgeheke bêtir abstrakt e ku hewl dide çavkaniyên enerjiyê li gorî tesîra wan a daîmî ya giştî li ser nifşên pêşerojê yên însanan kom bike. Mesela, biyoenerjî pir caran bi daristanên ne-domdar ve girêdayî ye. === Rola wê di çareserkirina guherîna avhewayê de === Wekî beşek ji hewldana gerdûnî ya ji bo sinordarkirina guherîna avhewayê, piriya welatan soz dane ku emîsyonên gazên serayê sifir bikin. Di pratîkê de, ew tê vê maneyê ku sotemeniyên fosîl gav bi gav werin rakirin û li şûna wan çavkaniyên enerjiyê yên kêm-emîsyon hebin. Ew prosesa pir pêwîst ku wekî "guhertinên karbona kêm" tê binavkirin,<ref name="Suzuki et al. 2023">{{cite journal |last1=Suzuki |first1=Masahiro |last2=Jewell |first2=Jessica |last3=Cherp |first3=Aleh |date=December 2023 |title=Have climate policies accelerated energy transitions? Historical evolution of electricity mix in the G7 and the EU compared to net-zero targets |journal=Energy Research & Social Science |volume=106 |bibcode=2023ERSS..10603281S |doi=10.1016/j.erss.2023.103281 |hdl-access=free |article-number=103281 |hdl=20.500.14018/14250}}</ref> berevajî prosesên din ên veguheztinê yên ku lêzêdekirina enerjiyê jî di nav de ne, divê gelek caran were lezandin da ku guherîna avhewayê bi serkeftî were kêmkirin.<ref name="Suzuki et al. 2023" /> Di [[Konferansa Guherîna Avhewayê ya Neteweyên Yekbûyî ya 2023yê]] de, nêzîkî sê çaran welatên Dunyayê armanc danî ku kapasîteya enerjiya venûker heta sala 2030ê sê qat zêde bikin.<ref>{{Cite news |date=December 19, 2023 |title=COP28: New deals and evasive tactics |url=https://impact.economist.com/sustainability/cop28-new-deals-and-evasive-tactics |access-date=2024-04-04 |newspaper=The economist |language=en-gb}}</ref> [[Yekîtiya Ewropayê]] di sala 2022yê de armanc kir ku heta eynî salê %40ê elektrîka xwe ji çavkaniyên venûker hilberîne,<ref>{{Cite news |last=Abnett |first=Kate |date=2022-04-20 |title=European Commission analysing higher 45% renewable energy target for 2030 |url=https://www.reuters.com/world/europe/european-commission-analysing-higher-45-renewable-energy-target-2030-2022-04-20/ |access-date=2022-04-29 |work=[[Reuters]] |language=en}}</ref> û heta sala 2025ê, %47ê hilberîna elektrîkê ya YEyê ji çavkaniyên venûker bû.<ref>{{Cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/web/products-eurostat-news/w/ddn-20260319-2 |title=47% of EU’s electricity came from renewables in 2025 |website=ec.europa.eu |date=2026-03-19 |access-date=2026-07-21 |language=en-GB}}</ref> === Faydeyên din === Enerjiya venûker li seranserê Dunyayê bi awayekî wekhevtir belav bûye, berevajî sotemeniyên fosîlî ku tenê di hejmareke sinorkirî ya welatan de kom bûne.<ref>{{cite journal |last1=Overland |first1=Indra |last2=Juraev |first2=Javlon |last3=Vakulchuk |first3=Roman |date=November 2022 |title=Are renewable energy sources more evenly distributed than fossil fuels? |journal=Renewable Energy |volume=200 |pages=379–386 |bibcode=2022REne..200..379O |doi=10.1016/j.renene.2022.09.046 |hdl-access=free |hdl=11250/3033797}}</ref> Herwiha, bi kêmkirina qirêjiya hewayê ya ku ji ber şewitandina sotemeniyên fosîlî çêdibe, faydeyên tenduristiyê jî peyda dike. Tê texmînkirin ku teserûfa potansiyel a li ser lêçûnên lênêrîna tenduristiyê li ser asta Dunyayê, salane digihîje trilyon dolarî.<ref>{{Cite journal |last1=Scovronick |first1=Noah |last2=Budolfson |first2=Mark |last3=Dennig |first3=Francis |last4=Errickson |first4=Frank |last5=Fleurbaey |first5=Marc |last6=Peng |first6=Wei |last7=Socolow |first7=Robert H. |last8=Spears |first8=Dean |last9=Wagner |first9=Fabian |date=2019-05-07 |title=The impact of human health co-benefits on evaluations of global climate policy |journal=Nature Communications |volume=10 |issue=1 |page=2095 |bibcode=2019NatCo..10.2095S |doi=10.1038/s41467-019-09499-x |pmc=6504956 |pmid=31064982 |doi-access=free}}</ref> === Navberdarî === [[File:20240706_Energy_storage_-_renewable_energy_-_battery_-_100_ms.gif|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:20240706_Energy_storage_-_renewable_energy_-_battery_-_100_ms.gif|thumb|Enerjiya ji ronahiya rojê an çavkaniyên din ên enerjiyê yên venûker, ji bo hilanînê di amûrên wekî pîlên elektrîkê de, vediguhere enerjiya potansiyel. Ew enerjiya potansiyel a hilanî, paşê vediguhere elektrîkê û tevlî tora elektrîkê dibe; ew yek di wexteke de pêk tê ku çavkaniya enerjiyê ya bingehîn jî ne hazir be.]] [[File:Renewables_need_flexible_backup_not_baseload.png|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Renewables_need_flexible_backup_not_baseload.png|thumb|Qûweta texmînkirî ya enerjiyê di hefteyekê de, di gulana 2012 û gulan 2020ê de li [[Almanya|Almanyayê]]; ew yek guherbariya di enerjiya roj û bayê de, hem di navbera rojan de û hem jî di navbera mehan de, temsîl dide.]] Du formên herî giring ên enerjiya venûker, roj û bayê, çavkaniyên enerjiyê yên navber in: ew bi berdewamî peyda nabin ku di encamê de [[Faktora kapasîtey|faktorên kapasîteya]] kêmtir dibin. Berevajî vê, santralên elektrîkê yên sotemeniya fosîl, santralên nukleerî û hîdroelektrîk bi gelemperî dikarin tam mîqdara enerjiya ku toreke elektrîkê di wextek diyarkirî de hewce dike hilberînin. Enerjiya rojê tenê di nav rojê de dikare were girtin, û bi îdeal di şert û mercên bê ewr de. Hilberîna enerjiya bayê ne tenê roj bi roj, lê heta meh bi meh jî dikare bi giringî biguhere.<ref>{{Cite book |title=Long-term wind power variability |last=Wan |first=Y. H. |publisher=[[National Renewable Energy Laboratory]] |date=January 2012 |language=en |url=https://www.nrel.gov/docs/fy12osti/53637.pdf}}</ref> Ew yek wexta ku ji sotemeniyên fosîl dûr dikevin dibe sebeba dijwarîyê: daxwaza enerjiyê dê pir caran ji ya ku çavkaniyên venûker dikarin peyda bikin bilindtir an kêmtir be.<ref name="Olauson 16175">{{cite journal |last1=Olauson |first1=Jon |last2=Ayob |first2=Mohd Nasir |last3=Bergkvist |first3=Mikael |last4=Carpman |first4=Nicole |last5=Castellucci |first5=Valeria |last6=Goude |first6=Anders |last7=Lingfors |first7=David |last8=Waters |first8=Rafael |last9=Widén |first9=Joakim |date=7 November 2016 |title=Net load variability in Nordic countries with a highly or fully renewable power system |journal=Nature Energy |volume=1 |issue=12 |bibcode=2016NatEn...116175O |doi=10.1038/nenergy.2016.175 |article-number=16175}}</ref> Di çaxa merkez de, ew guherbarî dibe ku hewce bike ku hin santralên elektrîkê yên bi gazê dixebitin an jî hilberîna din a belavkirinê li ser rewşa amade bimînin<ref>{{Cite web |url=https://www.eenews.net/articles/can-u-s-phase-out-natural-gas-lessons-from-the-southeast/ |title=Can U.S. phase out natural gas? Lessons from the Southeast |website=E&E News |date=2021-12-08 |access-date=2022-05-02 |language=en-US |last=Swartz |first=Kristi E.}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://news.sky.com/story/climate-change-phase-out-gas-power-by-2035-say-businesses-including-nestle-thames-water-co-op-12415528 |title=Climate change: phase out gas power by 2035, say businesses including Nestle, Thames Water, Co-op |website=Sky News |access-date=2022-05-02 |language=en}}</ref> heta ku têra hilanîna enerjiyê, bersiva daxwazê, başkirina torê, an jî qûweta barkirina bingehîn ji çavkaniyên ne-navber hebe. Di wexta dirêj de, hilanîna enerjiyê rêyek giring e ji bo çareserkirina navberbûnê.<ref>{{Cite web |url=https://www.vox.com/energy-and-environment/2018/11/30/17868620/renewable-energy-power-grid-architecture |title=Clean energy technologies threaten to overwhelm the grid. Here's how it can adapt. |website=Vox |date=2018-11-30 |access-date=2024-04-20 |language=en |last=Roberts |first=David}}</ref> Bikaranîna çavkaniyên enerjiya venûker yên cihêreng û torên jîr jî dikare bibe alîkar ku dabînkirin û daxwazê ​​​​bênavber were hevseng kirin.<ref>{{Cite news |title=AI and other tricks are bringing power lines into the 21st century |url=https://www.economist.com/business/2024/05/05/ai-and-other-tricks-are-bringing-power-lines-into-the-21st-century |access-date=2024-05-12 |newspaper=The Economist}}</ref> Girêdana sektora hilberîna enerjiyê bi sektorên din re dibe ku nermbûnê zêde bike: mesela sektora veguhastinê dikare bi barkirina wesayîtên elektrîkê û şandina elektrîkê ji wesayîtê bo torê were girêdan.<ref>{{cite journal |last1=Ramsebner |first1=Jasmine |last2=Haas |first2=Reinhard |last3=Ajanovic |first3=Amela |last4=Wietschel |first4=Martin |date=July 2021 |title=The sector coupling concept: A critical review |journal=WIREs Energy and Environment |volume=10 |issue=4 |bibcode=2021WIREE..10E.396R |doi=10.1002/wene.396 |article-number=e396}}</ref> Bi eynî awayî sektora pîşesaziyê dikare bi hîdrojena ku bi elektrolîze tê hilberandin were girêdan,<ref>{{Cite web |url=https://www.wartsila.com/insights/article/4-questions-on-sector-coupling |title=4 questions on sector coupling |website=Wartsila.com |access-date=2022-05-15 |language=en}}</ref> û sektora avahiyan jî bi hilanîna enerjiya germî ji bo germkirin û sarkirina cihê were girêdan.<ref>{{Cite web |url=https://energypost.eu/intelligent-flexible-sector-coupling-in-cities-can-double-the-potential-for-wind-and-solar/ |title=Intelligent, flexible Sector Coupling in cities can double the potential for Wind and Solar |website=Energy Post |date=2021-12-16 |access-date=2022-05-15 |language=en-GB |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20220527191915/https://energypost.eu/intelligent-flexible-sector-coupling-in-cities-can-double-the-potential-for-wind-and-solar/ |archive-date=27 May 2022}}</ref> Avakirina kapasîteya zêde ji bo hilberîna bayê û rojê dikare bibe alîkar ku hilberîna elektrîkê ya têrker were misoger kirin, tewra di hewaya xirab de jî. Di hewaya çêtirîn de, dibe ku hewce be ku hilberîna enerjiyê were kêm kirin eger ne gengaz be ku elektrîka zêde were bikaranîn an hilanîn.<ref>{{Cite book |title=World Energy Outlook 2020 |last=IEA |author-link=International Energy Agency |publisher=International Energy Agency |year=2020 |page=109 |isbn=978-92-64-44923-7 |url=https://www.iea.org/reports/world-energy-outlook-2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210822044327/https://www.iea.org/reports/world-energy-outlook-2020 |archive-date=22 August 2021 |url-status=live}}</ref> ==== Hilanîna enerjiya elektrîkê ==== Hilanîna enerjiya elektrîkê komek metodên ku ji bo hilanîna enerjiya elektrîkê têne bikaranîn e. Enerjiya elektrîkê di wextên ku hilberîn (bi taybetî ji çavkaniyên navber ên wekî [[enerjiya bayê]], [[enerjiya geliyê]], [[enerjiya rojê]]) ji xerckirinê zêdetir dibe de tê hilanîn, û wexta ku hilberîn ji xerckirinê kêmtir dibe vedigere torê. Hîdroelektrîk a hilanîna pompê ji %85 zêdetir ji hemî hilanîna qûweta rojê pêk tîne.<ref>{{Cite web |url=https://www.iea.org/reports/hydropower-special-market-report |title=Hydropower Special Market Report – Analysis |website=IEA |date=30 June 2021 |access-date=2022-01-31}}</ref> Pîl her ku diçe ji bo hilanînê û karûbarên alîkar ên torê<ref>{{Cite web |url=https://www.energy-storage.news/what-role-is-large-scale-battery-storage-playing-on-the-grid-today/ |title=What role is large-scale battery storage playing on the grid today? |website=Energy Storage News |date=2022-05-05 |access-date=2022-05-09 |language=en-US}}</ref> û ji bo hilanîna navmalî têne bikaranîn.<ref>{{Cite web |url=https://www.vox.com/recode/23057167/home-battery-tesla-powerwall-biden |title=These batteries work from home |website=[[Vox (website)|Vox]] |date=2022-05-05 |access-date=2022-05-09 |language=en |last=Heilweil |first=Rebecca}}</ref> [[Hîdrojena kesk]] ji hêla lêçûnên sermayeyê ve li gorî hîdroelektrîk an pîlên pompê metodek ekonomiyê a hilanîna enerjiya venûker ya wextdirêj e.<ref>{{Cite news |last=Lipták |first=Béla |date=January 24, 2022 |title=Hydrogen is key to sustainable green energy |url=https://www.controlglobal.com/home/article/11288951/hydrogen-is-key-to-sustainable-green-energy |access-date=February 12, 2023 |work=Control}}</ref> ==== Ewlekariya dabînkirina enerjiyê ==== Du çavkaniyên sereke yên enerjiya venûker, enerjiya rojê û enerjiya bayê, bi gelemperî di mîmariya hilberîna belavkirî de têne bikaranîn ku faydeyên taybetî pêşkêş dike û bi xetereyên taybetî re tê.<ref>{{Cite journal |last1=Gordon |first1=Samuel |last2=McGarry |first2=Connor |last3=Bell |first3=Keith |date=2022 |title=The growth of distributed generation and associated challenges: A Great Britain case study |journal=IET Renewable Power Generation |language=en |volume=16 |issue=9 |pages=1827–1840 |bibcode=2022IRPG...16.1827G |doi=10.1049/rpg2.12416 |doi-access=free}}</ref> Xetereyên giring bi merkezkirina %90ê ji zincîrên dabînkirinê li welatekî yekane (Çîn) di sektora fotovoltaîk de ve girêdayî ne.<ref>{{Cite web |url=https://ecfr.eu/publication/trust-and-trade-offs-how-to-manage-europes-green-technology-dependence-on-china/ |title=Trust and trade-offs: How to manage Europe's green technology dependence on China |website=ECFR |date=2024-05-29 |access-date=2024-12-12 |language=en-GB |last1=Lipke |first1=Alexander |last2=Oertel |first2=Janka |last3=O'Sullivan |first3=Daniel}}</ref> Sazkirina girseyî ya veguherînerên qûweta fotovoltaîk bi kontrola ji dûr ve, qelsiyên ewlehiyê û deriyên paşîn dibe sebeba êrîşên sîber ku dikarin hilberîna ji milyonan panelên nemerkezî yên fizîkî neaktîv bikin, di encamê de bi sedan [[Watt|gîgawatt]] qûweta sazkirî ji torê di yek kêliyê de winda dibin.<ref>{{Cite news |date=2024-12-12 |title=Hacking Rooftop Solar Is a Way to Break Europe's Power Grid |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-12-12/europe-s-power-grid-vulnerable-to-hackers-exploiting-rooftop-solar-panels |access-date=2024-12-12 |work=Bloomberg.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://berthub.eu/articles/posts/the-gigantic-unregulated-power-plants-in-the-cloud/ |title=The gigantic and unregulated power plants in the cloud |website=Bert Hubert's writings |date=2024-08-19 |access-date=2024-12-12}}</ref> Êrîşên bi wî rengî bi rêya qelsiyên di sîstemên wan ên kontrol û çavdêriya ji dûr ve de, zeviyên enerjiya bayê hedef girtine.<ref>{{Cite web |url=https://theconversation.com/how-cyberattacks-on-offshore-wind-farms-could-create-huge-problems-238165 |title=How cyberattacks on offshore wind farms could create huge problems |website=The Conversation |date=2024-09-05 |access-date=2024-12-12 |language=en-US |last=Tam |first=Kimberly}}</ref> Rêbernameya NIS2 ya ewropî bi berfirehkirina çarçoveya rêziknameyên ewlehiya sîber li bazara hilberîna enerjiyê qismî bersivê dide wan pirsgirêkan.<ref>{{Cite web |url=https://www.pv-magazine.com/2024/07/12/solarpower-europe-calls-for-stronger-cybersecurity-measures/ |title=SolarPower Europe calls for stronger cybersecurity measures |website=pv magazine International |date=2024-07-12 |access-date=2024-12-12 |language=en-US}}</ref> Analîzên dawî temsîl didin ku kapasîteya fotovoltaîk a rojê ya gerdûnî di sala 2024ê de ji 1 terawatt derbas bû, bi qasî %6-7 ji dabînkirina elektrîkê ya Dunyayê peyda dike.<ref>{{Cite journal |last=Smith |first=J. |year=2024 |title=Global solar PV capacity surpassed 1 TW |journal=Nature Energy |volume=9 |issue=3 |pages=210–218 |doi=10.1038/s41560-024-00001-x |doi-broken-date=21 November 2025}}</ref> Binesaziya enerjiya venûker jî ji bûyerên hewayê yên dijwar ên bi [[guherîna avhewayê]] ve girêdayî, wekî pêlên germê, şewatên daristanan, bahozên dijwar û lehiyê, her ku diçe xeternaktir dibe. Di şert û mercên germî an dûmanê yên dirêj de, dibe ku zeviyên enerjiya rojê kêm hilberînê bibînin, di eynî wextê de dibe ku turbînên bayê di wexta bûyerên bayê bilind de hewce bikin ku werin girtin an jî ji ber qeşa an aktîvîteya pêlan zirarê bibînin. Ew stresên têkildarî avhewayê dikarin li herêmên ku parên wan ên enerjiyên modern ên guhêrbar zêde ne, berdewamiya dabînkirina elektrîkê tehdît bikin. Di encamê de, hikûmet û operatorên şebekeyan standardên berxwedana avhewayê dipejirînin, binesaziyê xurt dikin, û protokolên bersiva awarte pêş dixin da ku ewlehiya enerjiyê di bin şert û mercên hewayê yên pir caran û giran de biparêzin.<ref>{{Cite web |url=https://www.swissre.com/institute/research/topics-and-risk-dialogues/climate-and-natural-catastrophe-risk/climate-change-solar-power.html?utm |title=Catching the sun: Adapting solar power to the challenges of climate change {{!}} Swiss Re |website=www.swissre.com |date=2024-07-17 |access-date=2025-11-13 |language=en}}</ref> == Çavkaniyên enerjî yên venûker == === Enerjiya rojê === Roj miqdarek pir mezin [[Wize|enerjiyê]] derdixe ku ew enerjî di şiklê tîrêjên rojê ([[Tîrêja karebayî-asinrevayî|tîrêjên elektromanyetîk]]) de digihîje Dunyayê. [[Hevsengiya germahiya cîhanê|Qûweta ku ji Rojê ber bi Dunyayê ve tê belavkirin]], nêzî 174 PW (petawatt) e. Nêzî %30 ji van tîrêjan vedigerin (tên vegerandin); ew tê wê maneyê ku bi qasî 122 PW digihîje Dunyayê (atmosfer û rûyê wê). Ew jî salê dike nêzî 1,070 EWh (eksawatt-saet) ku ww yek niha bi qasî 7,500 qatê hewcedariya salane ya enerjiyê ya Dunyayê ye. Enerjiya rojê dikare bi gelek awayan, hem rasterast û hem jî nerasterast, were bikaranîn. Bikaranîna rasterast bi rêya [[sîstemên fotovoltaîk]] û girtina [[Hêza tavê|germahiya rojê]] pêk tê. Wekî din, enerjiya rojê ya ku ji hêla atmosfer û rûyê Erdê ve tê kişandin dibe sebeba enerjiya mekanîkî, kînetîk û [[Enerjiya potansiyel|potansiyel]]. Enerjiya potansiyel wexta ku prosesên atmosferîk avê vediguhezînin bilindahiyên bilindtir çêdibe. Enerjiya rojê di eynî wextê de bi rêya prosesên meteorolojîk ên di atmosferê de bayê jî çêdike. Ew ba, girseyên hewayê yên tevger, enerjiya kînetîk (enerjiya bayê) dihewînin û li ser okyanûsan tîrêjan diafirînin (enerjiya pêlan). Nebat di wexta [[Fotosentez|fotosentezê]] de tîrêjên rojê digirin, wê wekî komheyatê saz dikin ku paşê dikare ji bo veguherîna enerjiyê were bikaranîn. Bikaranîna germahiya hawirdorê, bi rêya pompên germê yên bi koleksiyonên jeotermal ên kêm kûr ve girêdayî an jî bi rêya sîstemên pompên germê yên hewa-bi-hewa, jî wekî celebek enerjiya rojê tê hesibandin. Di prensîbê de, enerjiya rojê ne tenê rasterast, lê herwiha bi awayekî nerasterast jî, di şiklê bioenerjî, enerjiya bayê û enerjiya avê de, dikare were bikaranîn. [[Wêne:Aufgerichtetesholz.jpg|thumb|Êzing]] * Enerjiya rojê ** Fotovoltaîk ([[Sîstema Fotovoltaîk|sîstema Fotovoltaîk]]) ** Germahiya rojê ** Germahiya kîmyayî ** Santrala hilkişîna ba * [[Biyoenerjî]] (ji cureyên çeşîd ên [[Komjiyanî|komheyatan]] pêk tê) ** [[Êzing]] ** [[Sotîmeniya Rûna Nebatî|Rûna Nebatê]] ** [[Biyodîzel]] ** [[Etanol|Biyoetanol]] ** [[Biyogaz]] ** [[Biyohîdrojên]] ** Qûweta maskûleyê ([[çûyîn]], [[Duçerxe|bîsîklet]], hwd.) *[[Qûweta hîdrojên]] ** [[Bendav]] ** Santralên hîdroelektrîkê yên li ser herika çeman, aşên avê, turbînên herika çeman (yên li ser şamandiran hatine bicihkirin) ** Enerjiya pêlên deryayê ** Enerjiya herikên deryayê ** Enerjiya termal a deryayê ** Santrala osmotîk (ku cudahiya asta xwêbûnê ya di navbera ava şirîn û ava şor de bikar tîne) ** Aşên bi çakûçên mekanîkî (yên bi qûweta avê dişuxilîn) ** Çerxên bilindkirina avê, makîneyên bi qûweta avê dişuxilîn, pompên hîdrolîk * [[Enerjiya bayê]] ** [[Turbîna bayê]] ** [[Qûweta baya firî]] ** [[Aşê bayê]] ** [[Kêştîya badbanî]] === Enerjiya jeotermal === Germahiya ku di nava Dinyayê de hatiye hilanîn, beşek jê ji germahiya mayî ya ji wexta çêbûna Erdê tê. Herwiha, germahî bi awayekî berdewam ji ber [[Hilweşîna radyoaktîvîtê|hilweşîna radyoaktîf]] a [[nuklîdên destpêkê]], û herwiha ji ber qûwetên kêşana heyv û rojê ku dibin sebeba hêrsînê di navbera tebeqeya hişk a Dinyayê û navika wê ya şile de, çêdibe. Ew germahî dikare ji bo armancên germkirinê (bi pirî bi rêya enerjiya jeotermal a nêzî rûyê Erdê) an jî ji bo hilberîna elektrîkê (bi gelemperî bi rêya enerjiya jeotermal a kûr) were bikaranîn. === Tevgerên gerstêrkan û gravîtasyon === Qûweta gravîtasyonê ya [[Roj (stêrk)|Roj]], [[Heyv]] û cismên din ên ezmanî di hundir û li ser Erdê ku dizivire de kelandinê çêdike; ew proses veguherîna enerjiyê yawaş leza zivirîna Erdê yawaş dike. Herikînên ku çêdibin dikarin wekî enerjiya mekanîkî ji hêla santralên elektrîkê yên kelandinê û santralên elektrîkê yên herikîna deryayî ve werin bikaranîn. Wekî din, ew qûwetên gravîtasyonê dibin sebeba deformasyona laşê Erdê ku dibe sebeba xişandinê di nav Erdê hişk û navika derve ya şil de - prosesek ku germahiyek zêde dide hundurê Erdê. Qûweta ku bi rêya vê xişandinê tê belavkirin bi qasî 2.5 terawat (TW) ye, û potansiyela ku ji hêla aborî ve tê bikaranîn bi qasî %9 ji wê hejmarê tê texmîn kirin. Di vê çarçoveyê de, enerjiya mekanîkî ji têkiliyên bi şêwazên [[Hewa|hewayê]] re jî derdikeve holê ku enerjiya wê bi awayekî nerasterast bi rêya santralên hîdroelektrîk û bayê tê girtin. == Civat û kultur == {{multiple image|total_width=400|image1=Most_people_say_countries_should_back_renewable_energy_to_fight_climate_change.jpg|caption1=Piraniya beşdarên anketê li Ewropayê ji bo şerê li dijî guherîna avhewayê piştgiriyê didin enerjiya venûker.<ref>{{Cite book |author=European Investment Bank |url=https://www.eib.org/en/publications/the-eib-climate-survey-2021-2022 |title=The EIB Climate Survey 2021-2022 - Citizens call for green recovery |date=2022-04-20 |publisher=European Investment Bank |isbn=978-92-861-5223-8 |language=EN}}</ref>|image2=2023 European Investment Bank climate survey.svg|caption2=Beşdarên anketê li Dewletên Yekbûyî, li gorî yên li Yekîtiya Ewropayê û Çînê, veberhênana di warê enerjiya venûker de wekî teklîfeke kêmtir giring dîtin.<ref name=EIBsurvey_2023>{{cite web |title=The EIB Climate Survey, Fifth Edition |url=https://www.eib.org/files/publications/20230098_climate_survey_europe_en.pdf |publisher=European Investment Bank |archive-url=https://web.archive.org/web/20251224073145/https://www.eib.org/files/publications/20230098_climate_survey_europe_en.pdf |archive-date=24 December 2025 |page=9 |doi=10.2867/055829 |date=2023 |url-status=live}}</ref>}}Santralên enerjiya rojê dikarin bi [[axa çandiniyê]] re pêşbaziyê bikin, di eynî çaxê de [[Parka bayê|parkên bayê]] yên li ser peravê pir caran ji ber fikarên estetîkî û deng bi dijberiyê re rûbirû dimînin. Dijberên wisa pir caran wekî [[NIMBY]] têne binav kirin ("ne di bexçeya min"). Hin jîngehparêz ji pevçûnên kujer ên çûk û şevşevokan bi turbînên bayê re nîgeran in.<ref>{{Cite news |last=Hogan |first=Brianne |date=3 March 2020 |title=Is it possible to build wildlife-friendly windfarms? |url=https://www.bbc.com/future/article/20200302-how-do-wind-farms-affect-bats-birds-and-other-wildlife |work=BBC}}</ref> Herçend protestoyên li dijî parkên bayê yên nû carinan li çaraliyê Dunyayê çêdibin jî, anketên herêmî û miletî bi gelemperî piştgiriyek berfireh ji bo enerjiya rojê û bayê dibînin.<ref>{{Cite web |url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2021/06/08/most-americans-support-expanding-solar-and-wind-energy-but-republican-support-has-dropped/ |title=Most Americans support expanding solar and wind energy, but Republican support has dropped |website=Pew Research Center |date=8 June 2021 |access-date=31 May 2024 |language=en-US |last=Spencer |first=Brian Kennedy and Alison}}</ref> Dijberên enerjiya venûker carinan ji pîşesaziya sotemeniya fosîl piştgirî werdigirin û agahdariya xelet belav dikin da ku piştgiriya raya giştî ji bo enerjiya venûker têk bibin.<ref name="cb20250828">{{cite news |last1=Gabbatiss |first1=Josh |last2=Lempriere |first2=Molly |date=28 August 2025 |title=Factcheck: 16 misleading myths about solar |url=https://interactive.carbonbrief.org/factcheck/solar/index.html |access-date=5 July 2026 |work=[[Carbon Brief]] |language=en-GB}}</ref> Enerjiya bayê ya ku ji hêla civakê ve tê xwedîkirin carinan wekî rêyek ji bo zêdekirina piştgiriya herêmî ji bo parkên bayê tê pêşniyar kirin. Belgeyek Hikûmeta Keyaniya Yekbûyî ya 2011ê diyar kir ku "proje bi gelemperî îhtîmala serkeftinê zêdetir e, eger piştgiriya wan a giştî ya berfireh û razîbûna civakên herêmî hebe. Ew tê wê maneyê ku hem gotin û hem jî beşdarbûn ji civakan re were dayîn." Di salên 2000î û destpêka salên 2010î de, gelek projeyên enerjiya venûker li [[Almanya]], [[Swêd]] û [[Danîmarka|Danîmarkayê]] ji hêla civakên herêmî ve, bi taybetî bi rêya avahiyên kooperatîf, xwedî bûn.<ref>Morris C & Pehnt M, [http://energytransition.de/wp-content/themes/boell/pdf/German-Energy-Transition.pdf German Energy Transition: Arguments for a Renewable Energy Future] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130403005225/http://energytransition.de/wp-content/themes/boell/pdf/German-Energy-Transition.pdf|date=3 April 2013}}, Heinrich Böll Foundation, November 2012</ref> Di salên piştî wê de, bêtir sazkirin li Almanya ji hêla pargîdaniyên mezin ve hatine kirin, lê xwedîtiya civakê li Danîmarkayê xurt dimîne.<ref>{{Cite web |url=https://pub.norden.org/nordicenergyresearch2023-03/denmark.html |title=Energy Communities |website=Nordic Cooperation |access-date=2024-05-31 |language=en}}</ref> == Tarîx == Berî pêşketina bikaranîna komirê di nîvê sedsala 19ê de, yawaş hemû enerjiya ku dihat bikaranîn, enerjiya venûker bû. Bikaranîna herî kevn a naskirî ji enerjiya venûker, di şiklê [[Komjiyanî|komheyatiya]] kevneşopî de ji bo şewitandinê, vedigere zêdetirî milyonek sal berê. Bikaranîna komheyatê ji bo [[agir]], heta bi sedan hezar sal şûnda jî, nebû tiştekî berbelav.<ref name="Fire">{{cite web |url=http://archaeology.about.com/od/ancientdailylife/qt/fire_control.htm |title=The Discovery of Fire |work=About.com Education |access-date=15 January 2013 |publisher=[[About.com]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130112213352/http://archaeology.about.com/od/ancientdailylife/qt/fire_control.htm |archive-date=12 January 2013 |author=K. Kris Hirst}}</ref> Bikaranîna duyê a herî kevn a enerjiya venûker, dibe ku bikaranîna qûweta bayê be ji bo livandina keştiyan li ser avê. Ev pratîk wedigere nêzî 7000 sal berê, çaxa ku keştî li [[Kendava Farsê]] û li ser [[Nîl|çemê Nîlê]] dihatin bikaranîn.<ref>{{cite encyclopedia |title=wind energy |encyclopedia=[[The Encyclopedia of Alternative Energy and Sustainable Living]] |url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/W/AE_wind_energy.html |access-date=15 January 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130126061929/http://www.daviddarling.info/encyclopedia/W/AE_wind_energy.html |archive-date=26 January 2013 |url-status=live}}</ref> [[Enerjiya jeotermal]] a ji çavkaniyên ava germ, ji [[Paleolîtîk|çaxa paleolîtîk]] ve ji bo serşûştinê, û ji [[Romaya kevnare|çaxa Romaya kevnar]] ve jî ji bo germkirina mekanan hatiye bikaranîn.<ref>{{cite web |url=http://faculty.fairfield.edu/mediacenter/nm_webdesign/s_zandan/sz_alt_energy/geothermal_energy.html |title=Geothermal Energy |website=faculty.fairfield.edu |access-date=17 January 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170325214438/http://faculty.fairfield.edu/mediacenter/nm_webdesign/s_zandan/sz_alt_energy/geothermal_energy.html |archive-date=25 March 2017}}</ref> Di çaxa tarîxî tomarkirî de, çavkaniyên sereke yên enerjiya venûker ya kevneşopî ew bûn: qûweta însan, qûweta heywanan, qûweta avê, qûweta bayê (wekî di aşên bayê yên ji bo hûrkirina dexlûdan de), û darên şewatê ku cureyekî komheyatî kevneşopî ne. Di sala 1885ê de, [[Werner Siemens]], derbarê vedîtina tesîra fotovoltaîk di rewşa hişk de, wiha nivîsî: {{Quote|Bi kurtî, ez dikarim bibêjim ku giringiya zanistî ya vê vedîtinê çiqas mezin be jî, nirxê wê yê pratîkî jî bi eynî awayî diyar e; nemaze wexta ku em li ber çavan digirin ku çavkaniya enerjiya rojê hem bêdawî ye û hem jî bêpere ye, û herwiha piştî ku gî depoyên komirê yên li ser rûyê erdê xelas bûn û hatin jibîrkirin jî, ew enerjî dê heta çaxên bêhejmar li ser me bibare.<ref>{{cite journal |last1=Siemens |first1=Werner |title=On the electro motive action of illuminated selenium, discovered by Mr. Fritts, of New York |journal=Journal of the Franklin Institute |date=June 1885 |volume=119 |issue=6 |pages=453–IN3 |doi=10.1016/0016-0032(85)90176-0 |bibcode=1885FrInJ.11953IN3S }}</ref>}}[[Max Weber]] di paragrafên dawî yên kitêba wî ya bi navê ''Die protestantische Ethik und der Geist des Kapitalismus'' (Etîka Protestan û Ruhê Kapîtalîzmê), ku di sala 1905ê de hatiye weşandin, de behsa dawiya [[Sotemeniya fosîl|sotemeniyên fosîl]] kiriye. Pêşxistina motorên bi enerjiya rojê heta destpêkirina [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Herba Dunyayî yê Duyê]] berdewam kir. Giringiya enerjiya rojê di meqeleyeke kovara ''Scientific American'' a sala 1911ê de wiha hatiye diyarkirin: "di pêşerojeke pir dûr de, piştî ku sotemeniyên xwezayî bi temamî xelas bûn, [enerjiya rojê] dê wekî tekane çavkaniya mayîna nifşa însanan bimîne."<ref>[http://www.hbs.edu/research/pdf/12-105.pdf "Power from Sunshine": A Business History of Solar Energy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121010213555/http://www.hbs.edu/research/pdf/12-105.pdf|date=10 October 2012}} 25 May 2012</ref> Teoriya [[Lûtkeya neftê|lûtkeya petrolê]] di sala 1956ê de hate weşandin.<ref>{{cite web |url=http://www.hubbertpeak.com/hubbert/1956/1956.pdf |title=Nuclear Energy and the Fossil Fuels |date=June 1956 |access-date=10 November 2014 |publisher=[[Shell Oil Company]]/[[American Petroleum Institute]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080527233843/http://www.hubbertpeak.com/hubbert/1956/1956.pdf |archive-date=27 May 2008 |author=Hubbert, M. King |author-link=M. King Hubbert}}</ref> Di salên 1970î de, parêzvanên jîngehê pêşxistina enerjiya venûker pêş xistin; ew hem ji bo cîgirkirina petrolê di wexta ku ew bi temamî biqede, hem jî ji bo rizgarbûna ji girêdayîbûna bi petrolê ve bû, û di wê çaxê de yekê [[Turbîna bayê|turbînên bayê]] yên ku elektrîkê hildiberînin derketin holê. Enerjiya rojê wexteke dirêj bû ku ji bo germkirin û sarkirinê dihat bikaranîn, lê heta sala 1980ê, panelên rojê ew qas biha bûn ku avakirina santralên mezin ên enerjiya rojê ne pêkan bû.<ref>{{cite web |url=http://www.solarstartechnologies.com/id69.html |title=History of PV Solar |access-date=1 November 2012 |publisher=Solarstartechnologies.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20131206133548/http://solarstartechnologies.com/id69.html |archive-date=6 December 2013}}</ref> Xercên nû yên hikûmetê, rêzikname û polîtîkayan alîkariya pîşesaziya enerjiyên venûker kirin ku Krîza Fînansê ya sala 2008ê û [[Paşketina Mezin]] (''Great Recession'') ji gelek sektorên din çêtir derbas bikin.<ref name="obama">[[Clean Edge]] (2009). [http://www.cleanedge.com/reports/pdf/Trends2009.pdf Clean Energy Trends 2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090318040043/http://www.cleanedge.com/reports/pdf/Trends2009.pdf|date=18 March 2009}} pp. 1–4.</ref> Di sala 2022yê de, enerjiyên venûker %30ê hilberîna elektrîkê ya dunyayî pêk anîn; ew rêje di sala 1985ê de %21 bû.<ref name=":3">{{cite web |url=https://ourworldindata.org/grapher/share-electricity-renewables |title=Share of electricity production from renewables |website=Our World in Data |date=2023 |access-date=15 August 2023}}</ref> == Binêre == * [[Guherîna avhewayê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === {{refbegin|30em}} * {{cite web |url=https://atb.nrel.gov/electricity/2021/technologies |title=2021 Electricity Annual Technology Baseline (ATB) Technologies |date=2021 |access-date=18 July 2021 |publisher=United States National Renewable Energy Laboratory |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210718183006/https://atb.nrel.gov/electricity/2021/technologies |archive-date=18 July 2021 |ref={{harvid|NREL ATB|2021}}}} * {{cite book |title=Renewable Capacity Statistics 2024 |publisher=International Renewable Energy Agency (IRENA) |date=March 2024 |isbn=978-92-9260-587-2 |location=Abu Dhabi |url=https://www.irena.org/Publications/2024/Mar/Renewable-capacity-statistics-2024 |access-date=28 March 2023 |ref={{harvid|IRENA|2024}}}} * {{cite book |title=Renewable Capacity Statistics 2026 |publisher=International Renewable Energy Agency (IRENA) |date=2026 |isbn=978-92-9260-725-8 |location=Abu Dhabi |url=https://www.irena.org/-/media/Files/IRENA/Agency/Publication/2026/Mar/IRENA_DAT_RE_capacity_statistics_2026.pdf |ref={{harvid|IRENA|2025}}}} * {{cite book |title=Renewables 2010 Global Status Report |publisher=REN21 Secretariat |date=2010 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2010_Full-Report_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210710065216/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2010_Full-Report_English.pdf |archive-date=10 July 2021 |url-status=live |access-date=18 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Status Report|2010}}}} * {{cite book |title=Renewables 2011 Global Status Report |publisher=REN21 Secretariat |date=2011 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2011_Full-Report_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210710065352/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2011_Full-Report_English.pdf |archive-date=10 July 2021 |url-status=live |access-date=18 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Status Report|2011}}}} * {{cite book |title=Renewables 2021 Global Status Report |publisher=REN21 Secretariat |date=2021 |isbn=978-3-948393-03-8 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2021_Full_Report.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210615172702/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2021_Full_Report.pdf |archive-date=15 June 2021 |url-status=live |access-date=25 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Status Report|2021}}}} * {{cite book |title=Renewables Global Futures Report: Great debates towards 100% renewable energy |publisher=REN21 Secretariat |date=2017 |isbn=978-3-9818107-4-5 |location=Paris |url=https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/06/GFR-Full-Report-2017_webversion_3.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210612113808/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/06/GFR-Full-Report-2017_webversion_3.pdf |archive-date=12 June 2021 |url-status=live |access-date=25 July 2021 |ref={{harvid|REN21 Renewables Global Futures Report|2017}}}} {{refend}} [[Kategorî:Wize]] p2axkheu0k2b6o2qfg07vybcvus6svc 0 330495 2101554 2100531 2026-11-02T21:47:10Z InternetArchiveBot 45060 Add 2 books for [[Wîkîpediya:Dirûvbarîtî]] (20261102) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 2101554 wikitext text/x-wiki [[Wêne:52 8134 Hoentrop 2012-09-16.jpg|thumb|Lokomotîva bixarê li [[Almanya|Almanyaya Rojhilat]]]] '''Makîneya bixarê''', [[Makîneya germî|makîneyeke germê]] ye ku [[Kar (fizîk)|şixula mekanîkî]] bikaranîna [[Bixar|bixarê]] wekî şilava şixulê pêk tîne. Makîneya bixarê qûweta ku ji ber zexta bixarê çêdibe bikar tîne da ku [[Piston|pistonê]] di hundurê sîlîndirê de paş û pêş bixe. Ew qûweta kişandinê dikare ji hêla [[Çîpê girêdanê|çîpek girêdanê]] û [[Çarx|çarxê]] ve were veguheztin bo qûweta zivirînê ji bo şixulê. Kelîma "makîneya bixarê" bi gelemperî ji bo makîneyên paşveger tê bikaranîn, herçiqas hin rayedaran turbîna bixarê û cîhazên wekî [[goga Hero]] jî wekî yek ji "makîneyên bixarê" bi nav kirine. Taybetmendiya bingehîn a motorên bixarê ew e ku ew motorên şewitandina derveyî ne ku şilava şixulê ji îşên şewitandinê tê veqetandin. [[Çerxa termodînamîkî]] ya îdeal a ku ji bo analîzkirina wê prosesê tê bikaranîn wekî [[çerxa Rankine]] tê binavkirin. Bi gelemperî, kelîma "makîneya bixarê" dikare ji bo santralên bixarê yên temam (di nav de [[Kazanê bixar|kazan]] hwd.), wekî [[lokomotîvên bixarê]] yên rêhesinê û [[Lokomotîv|motorên veguhêzbar]], an jî dikare ji bo makîneyên piston an turbînê tenê, wekî di motora tîrêjê û makîneya bixarê ya sabît de, were binavkirin. Amûrên bi bixarê dişuxilin ên wekî goga Hero di sedsala 1ê {{Pz}} de dihatin zanin, û di sedsala 16an de çend karanînên din hatine belge kirin.<ref>{{Cite book |title=The Popular science monthly |publisher=[New York, Popular Science Pub. Co., etc.] |date=1877 |others=MBLWHOI Library |url=http://archive.org/details/popularsciencemo12newy}}</ref> Di sala 1606ê de [[Jerónimo de Ayanz y Beaumont]] dahênana ya yekê pompa avê ya bi bixarê ji bo valakirina madenan patent kir.<ref>{{Cite web |url=https://www.livescience.com/44186-who-invented-the-steam-engine.html |title=Who Invented the Steam Engine? |website=[[Live Science]] |date=19 March 2014}}</ref> [[Thomas Savery]] wekî dahênerê yekê amûra bi bixarê ya bazirganî tê hesibandin, pompa bixarê ku zexta buharê bikar dianî û rasterast li ser avê dişuxilî. Yekê makîneya serkeftî ya bazirganî ku dikaribû qûweta domdar veguhezîne makîneyekê di sala 1712yê de ji hêla [[Thomas Newcomen]] ve hate pêşve xistin. Di sala 1764ê de, [[James Watt]] bi rakirina bixara xerckirî bo kondensasyonek cuda pêşkeftinek giring kir ku bi giringî mîqdara şixulê ku ji bo her yekîneya sotemeniya ku tê xerckirin hatî bidestxistin baştir kir. Di sedsala 19ê de, makîneya bixarê yên sabît di şixulgehên [[Şoreşa pîşesaziyê]] hatin bikaranîn. Makîneyên bixarê bûn sebeba guheztina keştiyên yelkenê bi bixarên bi pêl, û lokomotîvên bixarê yên ku li ser rêhesinan dişuxilîn. Makîneyên bixarê yên bi pistonên livîner, heta destpêka sedsala 20ê çavkaniya sereke ya qûwetê bûn. Karîgeriya makîneyên bixarê yên sabît, heta derdora sala 1922yê bi awayekî berbiçav zêde bû.<ref>{{Cite journal |last=Mierisch |first=Robert Charles |date=May 2018 |title=The History and Future of High Efficiency Steam Engines |url=https://www.engineersaustralia.org.au/sites/default/files/resource-files/2018-06/EHA_Magazine_Vol2_No8_May_2018_0.pdf |journal=EHA Magazine |volume=2 |issue=8 |pages=24–25 |via=engineersaustralia.org.au}}</ref> Di salên 1921 û 1928ê de, şuxilgeriya herî bilind a Çerxa Rankine (''Rankine Cycle'') bi rêjeya %91 û şuxilgeriya termal a giştî bi rêjeya %31 hatin temsîl kirin û weşandin.<ref>{{Cite book |title=Steam Power Plant Engineering |url=https://archive.org/details/steampowerplant00gebhgoog |last=Gebhardt |first=G.F. |publisher=John Wiley and Sons, Inc. |year=1928 |page=[https://archive.org/details/steampowerplant00gebhgoog/page/405 405] |edition=6th |location=USA |language=English}}</ref> Pêşketinên di sêwirana motorên elektrîkî û motorên şewata navxweyî de bûn sebeb ku ew motor yawaş di warê bazirganî de şûna motorên bixarê bigirin. Turbînên bixarê, ji ber lêçûna kêmtir, leza şixulê ya bilindtir û şixulgeriya zêdetir, di hilberîna enerjiyê de şûna motorên bi pistonên livîner girtin.<ref name="Wiser">{{cite book |title=Energy resources: occurrence, production, conversion, use |last=Wiser |first=Wendell H. |publisher=Birkhäuser |year=2000 |page=190 |isbn=978-0-387-98744-6 |url=https://books.google.com/books?id=UmMx9ixu90kC&dq=steam&pg=PA190}}</ref> Turbînên birxê yên biçûk, li gorî yên mezin, xwedî şuxilgeriyeke pir kêmtir in.<ref>{{Cite book |title=Perry's Chemical Engineers' Handbook |url=https://archive.org/details/perryschemicalen0002unse |last=Green |first=Don |publisher=McGraw-Hill |year=1997 |pages=[https://archive.org/details/perryschemicalen0002unse/page/n1288 29]–24 |isbn=0-07-049841-5 |edition=7th |location=USA |language=English}}</ref> == Girêdanên dervê == {{Commons-biçûk}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Makîne]] jn8jgeegz6miytwj284cr03dptkimoj 1 330515 2101543 2100947 2026-11-02T20:26:10Z Guherto 41494 /* Hesabên sexte */ Bersiv 2101543 wikitext text/x-wiki == Hesabên sexte == Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] , @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] û @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]@[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] Li ser Wîkîpediyaya bi kurdî, bi hesabên sexte gotarên xirab bi peyvên biyanî tên çêkirin; wekî mînak, peyva '''gazete''' li şûna peyva [[rojname]] tê bi kar anîn. Li gorî rêzikên Wîkîpediyayê, mirov tenê dikare hesabekî bi kar bîne. Ji kerema xwe re van hesaban kontrol bikin û asteng bikin.Heke ev manîpulasyon berdewam bibe, ez ê dev ji nivîsandinê berdim. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 11:44, 27 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :P.S. @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 11:45, 27 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], ez Kurê Acemî me, min navê xwe guherî. Hesabên sexte? Manîpulasyon rasterast mesajeke wiha ye. Bi kerema xwe diqat bike. [[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kawa63|gotûbêj]]) 12:08, 27 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::Ez ne xwediyê du hesaban me, dîsa ji tê re, berî ku tu mesajeke wiha dinivîsî, ka binêre wa @[[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] kî ye, ne kî ye. Min navê xwe li vir guherî, ew jî heqê min e, lê di Dunyayê de ez nizanî bûm ku ez heqareta ti kesî dibim, kesek ku nikare lêkolîn bike ka ew kî ye… [[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kawa63|gotûbêj]]) 12:10, 27 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], nizanim tu behsa kî dikî, ew meqele ji hêla min hatibû çêkirin. Ez Kurê Acemî me. [[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kawa63|gotûbêj]]) 12:17, 27 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]]: Avestaboy ji wextê ku Kawa63/Kurê Acemî dîtiye ve bela xwe lê dide. Niha jî jê re dibêje ku hesabekî sixte ye. Her kesê ko wekî Avestaboy nafikire, Avestaboy nikare halo bela xwe li wan bide! Ew ê hemû endamên nû bitirsîne (alienation), bi xêra xwe tiştekî bike, ti qayde nînin? Ev dişibe ''mobbing''ê!! Ev ne wîkîpediyaya Avestaboy tenê ye, ya me hemûkan e! [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 11:34, 28 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::::::@[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ::::::Min gotiye ku ew Wîkîpediya tenê ya min e? Ew peyvên te ne! Di destpêkê de min nizanbû ku @ ::::::[[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] :::::: û ::::::'''Kurê Acemî''' :::::: eynî kes in. Dema min navê wî yê berê kontrol kir, min dereng fêm kir ku ew heman kes e; çimkî di profîla wî de navê wî yê berê (Kurê Acemî) nayê xuyakirin. ::::::Tu dibêjî 'ev yek dê bikarhênerên nû bitirsîne', lê gelo bi rastî wisa ye? Min çend bikarhênerên nû li wir dît, ji ber wê yekê ev angaşta te ne rast e. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 13:43, 28 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], niha ez rast bi tê re xeber bikim. Berî ku te tiştek li dijî kesî sûc kirî, tê qet xwe pirs nekir çawa bikarhênerekî nû 20.000 guhartinan kiriye? Tiştek nabe lê divê ku em li vir bi hirmet bi hev re bişuxilin. Armanca me hemiyan ne yek e? Em bi lêz aciz nebin li vir, ji bîlî me 5-6 kesan pirtir ti kes tune li vir, û qet, qet, qet şûn tune ye ku em xwe rezîl bikin. Em xebatên hev qebûl bikin û tev re bimeşin. :::::::Silav û rêz! [[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kawa63|gotûbêj]]) 14:16, 28 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::::::::@[[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] Pêwîst e ez ji te lêborînê bixwazim. Lêbelê, di demên borî de me kesên wiha hebûn ku bi hesabên sexte vandalîzm dikirin. Hin ji wan neteweperestên Tirk bûn, yekî ku hatibû astengkirin jî ev kir. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:55, 28 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Tu nebêjî jî ji hereketên te wilo tê dîtin. Xwedê zane te çend gotûbêj çêkirine li ser Kawa63, li ser kelîmeyan. [https://ku.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAj:%C5%9Eaban_%C5%9Eenate%C5%9F] [https://ku.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAj:Knar%C3%AEk_Vardanyan#Peyva_resim%C3%A7%C3%AAker] [https://ku.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAj:Louis_Andrieux] ... Te wiqas çêkirin ku te ew eciz jî kir [https://ku.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAj:Louis_Andrieux] [https://ku.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAj:Ahmet_Ha%C5%9Fim]. :::::::Tu ne polîsê vê ensîklopediyê yî, tu ne admîn î jî ne moderator î jî, heke xeletî nehatibin kirin yan jî bi şiklekî sîstematîk gelek kelîmeyên kesên dî nehatibin guhertin -- tiştekî ku '''TE''' bi hezaran caran kiriye -- bi ya min hîç ne minasib e ku tu wiqasî bela xwe li wî didî. Û gotina te "Min çend bikarhênerên nû li wir dît" jî bi kêr nayê, min li ser te got '''ew ê''', tê çi manê? Ku tê bikî, ne ku te kiriye. Wekî dî, li ser tiştên ku tu nizanî jî neştexile. Li vir 2 hesab nehatine bikaranîn, lê ez ê dîse wê xeletiya te jî bînim ber çavan. '''Ne memnû/qedexe ye yek [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Username_policy#Using_multiple_accounts bêhtir ji 1 hesabî bişuxilîne]''', heke yek di dengdanan de >1 neşuxilîne. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 16:49, 28 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::::::::@[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ​Girêdanên ku te şand rexne û sererastkirinên avaker bûn. Ev ne qedexe ye. Ji bilî vê, min navê wî jî negot. Paşê wî bi xwe got ku ew @[[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] e. Digel vê yekê, min dîsa jî lêborîn xwest. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 17:05, 28 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Nizanim "avaker" çi ye. Lê: :::::::::* te digot resimçêker xelet e -- ne rast bû û di ferhenginan de heye :::::::::* te digot avûqat ne standard e û te nivîsa wî guhert -- lê li wîkîpediyayê tiştekî wilo nîne û MikaelF jî got tu ne rast dikî :::::::::* te digot meelm ne rast nivîsandî ye -- li gora kê? ne çavkanî ne tiştek. û ew ne nivîsa wî jî bû, te xwe li ser wê jî şaş kiribû 👍 :::::::::Û ev tenê 3 ên ku min dîtin in, min li her tiştî nemeyzand jî. :::::::::Heke "avaker" tiştekî posîtîv e, ez fêm nakim, ev tişt çawa "avaker" in. Û te tiştek negot li ser xeberên min ên dî, mesela ku yek çêdibe du hesaban bi kar bîne (tevî ku du hesab nehatine bikaranîn, lê naxwazim gotina te yî xelet belav bibe, ji ber wê min anî ber çavan) [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 17:53, 28 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::::::::::@[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] , Dibe ku çêtir bûya ku min rexneya konstruktîf / konstruktîv nivîsandiba. Lê '''resimçêker''' nayê wateya '''photograph /fotoğrafçı .'''Herwiha, li gorî [[Zana Farqînî]], peyva kurdî fotograf wateyeke din heye. Di [[kurmancî]] de jî, '''mu''' ya erebî bi piranî wekî '''mi''' tê adaptekirin. ::::::::::https://www.ferhengkurdi.com/?q=mielim ::::::::::https://ferhengkurdi.org/peyv/fotograf-n<nowiki/>https://ferhengkurdi.org/peyv/fotografk%C3%AA%C5%9F-nd_nt [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 18:22, 28 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::::::::::Silav @[[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] tu çima sereraskirina min betal dikî ? Rastnivîsîna derbas [[Dinya (gerstêrk)|Dinya]] ye û ne '''Dunya''' . Her wiha wergera '''Dîtina Jackie''' kêleka '''Jackie Look''' jî çewt e. Peyva '''look''' li vir nayê wateya nihêrîn an dîtinê; ew şêwaza cil û modaya Jackie Kennedy e. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 21:26, 28 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Ji cewaba te hişkere ye te lînkên min nexwendin, loma ez wextê xwe bi te xerc nakim. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 20:26, 2 çiriya paşîn 2026 (UTC) ::Ji kerema xwe dev ji nivîsandinê bernede, lê ez weke bikarhênerekî nû dikarim çi bikim? Ez bi xwe hîn her roj fêrî tiştekî nû li ser wîkîpediya dibim. [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 12:12, 27 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::Silav ji bo her kesê. Min tê derxis ku Kawa63 Kurê Acemî ye. Dibe ku di vê mijarê de hinek heval xwedî nêrînên cuda bin lê ez wiha difikirim ku peyvên bi bandora asîmîlasyonê derbasê zimanê kurdî bûne werin mînîmalîzekirin û neyên bikar anîn. Silav @[[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] ji kerema hay jê hebe ku Wîkîpediya bikaranîna du profîlan qebûl nake. :::Ji kerema bila armanca hemî kesan bişve birin Wîkîpadiyayê be û parastina zimanê kurdî be. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 17:11, 28 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] Wî du profîl bi kar neanîne. [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Username_policy#Using_multiple_accounts Û wîkîpediya bikaranîna du profîlan qebûl dike.] Bes melûmatên xelet belav bikin. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 17:43, 28 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::::Silav @[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] di nav polîtîkayan de dibêje ger tu mecbûr bimînî bikar bîne. Dîsa di beşek din de jî dibêje bikaranîn çend profîlan ji bo bikaranînên şerê guhertinan û deng danan pêşniyar nake. Li vir pirsgirêk ne bikaranîna du profîl an guhertina nav e, pirsgirêk bikaranîna peyvên tirkî û erebiyên ne rûniştî ye. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 07:10, 29 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::::::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] kelîmeyên ku ez bikar tînim, kelîmeyên ne ku tesîr li ser hemî zimanên Rojhilata Navîn kirine. Zimanê plûrîst, ku hinek li vir bikartînin, li Bakur, Rojava an Başûr ti kes fêm nake. Kelîmeyên ku di salên 1930î hatine çêkirin, an kelîmeyên ku bi têgehên din ên ji zimanê tirkî yê kevnar bo kelîmeyeke erebî hatin di şûnê kirin, ne çareseya wê sebebê ye. Bo min ti derd tune ye kî li vir bi kîjan kelîmê dişuxile, lê her heftê gotûbêjeke bê sebeb û mantiq ji hinek bikarhêneran ne lazim e û wîkîpediya me tev bi hev re pêşve naçe. [[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kawa63|gotûbêj]]) 07:37, 29 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], dîsa, du profîlên min tune ne… [[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kawa63|gotûbêj]]) 17:44, 28 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::::Şaş nebin, binêrin, bi xwedê min têne navê xwe guherî, min çito wê hemiyan şaş kir bi wê?? [[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kawa63|gotûbêj]]) 17:49, 28 çiriya pêşîn 2026 (UTC) aix1otet3inwuwvy2o6lufsswwl4wck 2101544 2101543 2026-11-02T20:31:55Z Guherto 41494 2101544 wikitext text/x-wiki == Hesabên sexte == Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] , @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] û @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]@[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] Li ser Wîkîpediyaya bi kurdî, bi hesabên sexte gotarên xirab bi peyvên biyanî tên çêkirin; wekî mînak, peyva '''gazete''' li şûna peyva [[rojname]] tê bi kar anîn. Li gorî rêzikên Wîkîpediyayê, mirov tenê dikare hesabekî bi kar bîne. Ji kerema xwe re van hesaban kontrol bikin û asteng bikin.Heke ev manîpulasyon berdewam bibe, ez ê dev ji nivîsandinê berdim. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 11:44, 27 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :P.S. @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 11:45, 27 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], ez Kurê Acemî me, min navê xwe guherî. Hesabên sexte? Manîpulasyon rasterast mesajeke wiha ye. Bi kerema xwe diqat bike. [[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kawa63|gotûbêj]]) 12:08, 27 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::Ez ne xwediyê du hesaban me, dîsa ji tê re, berî ku tu mesajeke wiha dinivîsî, ka binêre wa @[[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] kî ye, ne kî ye. Min navê xwe li vir guherî, ew jî heqê min e, lê di Dunyayê de ez nizanî bûm ku ez heqareta ti kesî dibim, kesek ku nikare lêkolîn bike ka ew kî ye… [[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kawa63|gotûbêj]]) 12:10, 27 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], nizanim tu behsa kî dikî, ew meqele ji hêla min hatibû çêkirin. Ez Kurê Acemî me. [[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kawa63|gotûbêj]]) 12:17, 27 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]]: Avestaboy ji wextê ku Kawa63/Kurê Acemî dîtiye ve bela xwe lê dide. Niha jî jê re dibêje ku hesabekî sixte ye. Her kesê ko wekî Avestaboy nafikire, Avestaboy nikare halo bela xwe li wan bide! Ew ê hemû endamên nû bitirsîne (alienation), bi xêra xwe tiştekî bike, ti qayde nînin? Ev dişibe ''mobbing''ê!! Ev ne wîkîpediyaya Avestaboy tenê ye, ya me hemûkan e! [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 11:34, 28 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::::::@[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ::::::Min gotiye ku ew Wîkîpediya tenê ya min e? Ew peyvên te ne! Di destpêkê de min nizanbû ku @ ::::::[[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] :::::: û ::::::'''Kurê Acemî''' :::::: eynî kes in. Dema min navê wî yê berê kontrol kir, min dereng fêm kir ku ew heman kes e; çimkî di profîla wî de navê wî yê berê (Kurê Acemî) nayê xuyakirin. ::::::Tu dibêjî 'ev yek dê bikarhênerên nû bitirsîne', lê gelo bi rastî wisa ye? Min çend bikarhênerên nû li wir dît, ji ber wê yekê ev angaşta te ne rast e. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 13:43, 28 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], niha ez rast bi tê re xeber bikim. Berî ku te tiştek li dijî kesî sûc kirî, tê qet xwe pirs nekir çawa bikarhênerekî nû 20.000 guhartinan kiriye? Tiştek nabe lê divê ku em li vir bi hirmet bi hev re bişuxilin. Armanca me hemiyan ne yek e? Em bi lêz aciz nebin li vir, ji bîlî me 5-6 kesan pirtir ti kes tune li vir, û qet, qet, qet şûn tune ye ku em xwe rezîl bikin. Em xebatên hev qebûl bikin û tev re bimeşin. :::::::Silav û rêz! [[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kawa63|gotûbêj]]) 14:16, 28 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::::::::@[[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] Pêwîst e ez ji te lêborînê bixwazim. Lêbelê, di demên borî de me kesên wiha hebûn ku bi hesabên sexte vandalîzm dikirin. Hin ji wan neteweperestên Tirk bûn, yekî ku hatibû astengkirin jî ev kir. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:55, 28 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Tu nebêjî jî ji hereketên te wilo tê dîtin. Xwedê zane te çend gotûbêj çêkirine li ser Kawa63, li ser kelîmeyan. [https://ku.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAj:%C5%9Eaban_%C5%9Eenate%C5%9F] [https://ku.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAj:Knar%C3%AEk_Vardanyan#Peyva_resim%C3%A7%C3%AAker] [https://ku.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAj:Louis_Andrieux] ... Te wiqas çêkirin ku te ew eciz jî kir [https://ku.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAj:Louis_Andrieux] [https://ku.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAj:Ahmet_Ha%C5%9Fim]. :::::::Tu ne polîsê vê ensîklopediyê yî, tu ne admîn î jî ne moderator î jî, heke xeletî nehatibin kirin yan jî bi şiklekî sîstematîk gelek kelîmeyên kesên dî nehatibin guhertin -- tiştekî ku '''TE''' bi hezaran caran kiriye -- bi ya min hîç ne minasib e ku tu wiqasî bela xwe li wî didî. Û gotina te "Min çend bikarhênerên nû li wir dît" jî bi kêr nayê, min li ser te got '''ew ê''', tê çi manê? Ku tê bikî, ne ku te kiriye. Wekî dî, li ser tiştên ku tu nizanî jî neştexile. Li vir 2 hesab nehatine bikaranîn, lê ez ê dîse wê xeletiya te jî bînim ber çavan. '''Ne memnû/qedexe ye yek [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Username_policy#Using_multiple_accounts bêhtir ji 1 hesabî bişuxilîne]''', heke yek di dengdanan de >1 neşuxilîne. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 16:49, 28 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::::::::@[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ​Girêdanên ku te şand rexne û sererastkirinên avaker bûn. Ev ne qedexe ye. Ji bilî vê, min navê wî jî negot. Paşê wî bi xwe got ku ew @[[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] e. Digel vê yekê, min dîsa jî lêborîn xwest. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 17:05, 28 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Nizanim "avaker" çi ye. Lê: :::::::::* te digot resimçêker xelet e -- ne rast bû û di ferhenginan de heye :::::::::* te digot avûqat ne standard e û te nivîsa wî guhert -- lê li wîkîpediyayê tiştekî wilo nîne û MikaelF jî got tu ne rast dikî :::::::::* te digot meelm ne rast nivîsandî ye -- li gora kê? ne çavkanî ne tiştek. û ew ne nivîsa wî jî bû, te xwe li ser wê jî şaş kiribû 👍 :::::::::Û ev tenê 3 ên ku min dîtin in, min li her tiştî nemeyzand jî. :::::::::Heke "avaker" tiştekî posîtîv e, ez fêm nakim, ev tişt çawa "avaker" in. Û te tiştek negot li ser xeberên min ên dî, mesela ku yek çêdibe du hesaban bi kar bîne (tevî ku du hesab nehatine bikaranîn, lê naxwazim gotina te yî xelet belav bibe, ji ber wê min anî ber çavan) [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 17:53, 28 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::::::::::@[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] , Dibe ku çêtir bûya ku min rexneya konstruktîf / konstruktîv nivîsandiba. Lê '''resimçêker''' nayê wateya '''photograph /fotoğrafçı .'''Herwiha, li gorî [[Zana Farqînî]], peyva kurdî fotograf wateyeke din heye. Di [[kurmancî]] de jî, '''mu''' ya erebî bi piranî wekî '''mi''' tê adaptekirin. ::::::::::https://www.ferhengkurdi.com/?q=mielim ::::::::::https://ferhengkurdi.org/peyv/fotograf-n<nowiki/>https://ferhengkurdi.org/peyv/fotografk%C3%AA%C5%9F-nd_nt [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 18:22, 28 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::::::::::Silav @[[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] tu çima sereraskirina min betal dikî ? Rastnivîsîna derbas [[Dinya (gerstêrk)|Dinya]] ye û ne '''Dunya''' . Her wiha wergera '''Dîtina Jackie''' kêleka '''Jackie Look''' jî çewt e. Peyva '''look''' li vir nayê wateya nihêrîn an dîtinê; ew şêwaza cil û modaya Jackie Kennedy e. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 21:26, 28 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Ji cewaba te hişkere ye te lînkên min nevekirin, loma ez wextê xwe bi te xerc nakim. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 20:26, 2 çiriya paşîn 2026 (UTC) ::Ji kerema xwe dev ji nivîsandinê bernede, lê ez weke bikarhênerekî nû dikarim çi bikim? Ez bi xwe hîn her roj fêrî tiştekî nû li ser wîkîpediya dibim. [[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurdistanov|gotûbêj]]) 12:12, 27 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::Silav ji bo her kesê. Min tê derxis ku Kawa63 Kurê Acemî ye. Dibe ku di vê mijarê de hinek heval xwedî nêrînên cuda bin lê ez wiha difikirim ku peyvên bi bandora asîmîlasyonê derbasê zimanê kurdî bûne werin mînîmalîzekirin û neyên bikar anîn. Silav @[[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] ji kerema hay jê hebe ku Wîkîpediya bikaranîna du profîlan qebûl nake. :::Ji kerema bila armanca hemî kesan bişve birin Wîkîpadiyayê be û parastina zimanê kurdî be. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 17:11, 28 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] Wî du profîl bi kar neanîne. [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Username_policy#Using_multiple_accounts Û wîkîpediya bikaranîna du profîlan qebûl dike.] Bes melûmatên xelet belav bikin. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 17:43, 28 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::::Silav @[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] di nav polîtîkayan de dibêje ger tu mecbûr bimînî bikar bîne. Dîsa di beşek din de jî dibêje bikaranîn çend profîlan ji bo bikaranînên şerê guhertinan û deng danan pêşniyar nake. Li vir pirsgirêk ne bikaranîna du profîl an guhertina nav e, pirsgirêk bikaranîna peyvên tirkî û erebiyên ne rûniştî ye. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 07:10, 29 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::::::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] kelîmeyên ku ez bikar tînim, kelîmeyên ne ku tesîr li ser hemî zimanên Rojhilata Navîn kirine. Zimanê plûrîst, ku hinek li vir bikartînin, li Bakur, Rojava an Başûr ti kes fêm nake. Kelîmeyên ku di salên 1930î hatine çêkirin, an kelîmeyên ku bi têgehên din ên ji zimanê tirkî yê kevnar bo kelîmeyeke erebî hatin di şûnê kirin, ne çareseya wê sebebê ye. Bo min ti derd tune ye kî li vir bi kîjan kelîmê dişuxile, lê her heftê gotûbêjeke bê sebeb û mantiq ji hinek bikarhêneran ne lazim e û wîkîpediya me tev bi hev re pêşve naçe. [[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kawa63|gotûbêj]]) 07:37, 29 çiriya pêşîn 2026 (UTC) ::::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], dîsa, du profîlên min tune ne… [[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kawa63|gotûbêj]]) 17:44, 28 çiriya pêşîn 2026 (UTC) :::::Şaş nebin, binêrin, bi xwedê min têne navê xwe guherî, min çito wê hemiyan şaş kir bi wê?? [[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kawa63|gotûbêj]]) 17:49, 28 çiriya pêşîn 2026 (UTC) rv83qnjrsgd43wq0xb0n3k3q7qf9vqt 4 330569 2101556 2101276 2026-11-03T00:40:08Z Guherto 41494 Guhertoî/ê navê [[Wîkîpediya:Bi niyeta paqij bifikire]] weke [[Wîkîpediya:Niyeta paqij bihesibîne]] guhart: Ev bêhtir li "Assume good faith" tê. 2101276 wikitext text/x-wiki {{siyaset|WP:NP}} '''Niyeta paqij''' (NP) dema tu beşdarî Wîkîpediyayê dibî bi niyeta paqij bifikre! Ew yek ji prînsîbên bingehîn ên herî girîng ên Wîkîpediyê ye. == Mebesta niyeta paqij == [[Wêne:Şivanxapînok.jpg|thumb|Ji bîr meke ku hiş û çavên te dikarin te bixapînin.]] Piraniya kesên ku dikevin Wîkîpediyê, dixwazin alîkariya projeya Wîkîpediya Kurdî û pêşvebirina ensîklopediya kurdî ya azad bikin, loma divê mirov bi niyeta paqij bifikire. Ji bo vê yekê, bikarînerên din negeze! Ew jî mîna te heman armanca wan heye: parastin û pêşvebirina Wîkîpediya Kurdî. Bi giştî ti kes bi zanebûn hewl nade zirarê bide Wîkîpediyayê, her çiqas kiryarên wan ziyanbar bin jî. Ev prensîbeke bingehîn e li ser Wîkîpediyayê. Bihêle bikarînerên din jî alîkariya projeyê bikin! Bi xirabî li bikarînerên din nenêre û êrîşî wan neke. Heke pirsgirêkek di rûpelên gotûbêjê de derkeve hewl bide bi diyalogeke dostane û bêalî çareser bikî û şîretan li wan bike! == Bikarînerên nûhatî == Bikarînerên nûhatî êdî êdî hînî standardên Wîkîpediya Kurdî dibin; divê tu bêhnfireh bî û bibe alîkarê wan. Wîkîpediya projeyeke kolektîv e, bi alîkariya hemû bikarîneran tê çêkirin. == Gotarên li ser kesên zindî == Bi niyeta baş bifikire: Heke kesek naverokeke nakokî û bê jêder û çavkaniyên pêbawer û sêyem li ser kesekî sax zêde bike, divê tu bi alîkariya çavkaniyên bi kalîte û pêbawer lê zêde bikî yan jî tavilê jê bibî. Lê ne hewce ye tu texmîn bikî ku ew kes bixwe hewl dida zirarê bide Wîkîpediyê. == Zelalkirina fikaran == Heke tu bixwazî gumanên xwe li ser reftara xebatkarên Wîkîpediyê yên din bînî ziman, ji kerema xwe wan gumanan bi delîlên têkildar îsbat bike, da ku mirov bikaribin bingeha fikarên te fem bikin. Her çiqas reftareke xirab xuya bike jî ku ji ber niyeta xirab be, bi gelemperî çêtir e ku tu reftarê bi xwe çareser bikî bêyî ku behsa motîvan bikî, ku dibe ku hêrsê li her derê zêdetir bike. Ev rêbername mecbûr nake ku edîtor berdewam bi niyeta paqij bifikirin dema delîlên eşkere yên berevajî hene (wek nimûne, [[vandalîzm]]) û ne jî femkirina bi niyeta paqij nîqaş û rexneyê qedexe dike. {{Polîtîka û dîrektîv}} [[Kategorî:!Wîkîpediya]] mp6kve9ip84fszhh6mis6p1odtplajt 2101566 2101556 2026-11-03T09:44:51Z MikaelF 935 2101566 wikitext text/x-wiki {{siyaset|WP:NP}} '''Niyeta paqij''' (NP) dema tu beşdarî Wîkîpediyayê dibî bi niyeta paqij bihesibîne! Ew yek ji prînsîbên bingehîn ên herî girîng ên Wîkîpediyê ye. == Mebesta niyeta paqij == [[Wêne:Şivanxapînok.jpg|thumb|Ji bîr meke ku hiş û çavên te dikarin te bixapînin.]] Piraniya kesên ku dikevin Wîkîpediyê, dixwazin alîkariya projeya Wîkîpediya Kurdî û pêşvebirina ensîklopediya kurdî ya azad bikin, loma divê mirov bi niyeta paqij bihesibîne. Ji bo vê yekê, bikarînerên din negeze! Ew jî mîna te heman armanca wan heye: parastin û pêşvebirina Wîkîpediya Kurdî. Bi giştî ti kes bi zanebûn hewl nade zirarê bide Wîkîpediyayê, her çiqas kiryarên wan ziyanbar bin jî. Ev prensîbeke bingehîn e li ser Wîkîpediyayê. Bihêle bikarînerên din jî alîkariya projeyê bikin! Bi xirabî li bikarînerên din nenêre û êrîşî wan neke. Heke pirsgirêkek di rûpelên gotûbêjê de derkeve hewl bide bi diyalogeke dostane û bêalî çareser bikî û şîretan li wan bike! == Bikarînerên nûhatî == Bikarînerên nûhatî êdî êdî hînî standardên Wîkîpediya Kurdî dibin; divê tu bêhnfireh bî û bibe alîkarê wan. Wîkîpediya projeyeke kolektîv e, bi alîkariya hemû bikarîneran tê çêkirin. == Gotarên li ser kesên zindî == Bi niyeta baş bihesibîne: Heke kesek naverokeke nakokî û bê jêder û çavkaniyên pêbawer û sêyem li ser kesekî sax zêde bike, divê tu bi alîkariya çavkaniyên bi kalîte û pêbawer lê zêde bikî yan jî tavilê jê bibî. Lê ne hewce ye tu texmîn bikî ku ew kes bixwe hewl dida zirarê bide Wîkîpediyê. == Zelalkirina fikaran == Heke tu bixwazî gumanên xwe li ser reftara xebatkarên Wîkîpediyê yên din bînî ziman, ji kerema xwe wan gumanan bi delîlên têkildar îsbat bike, da ku mirov bikaribin bingeha fikarên te fem bikin. Her çiqas reftareke xirab xuya bike jî ku ji ber niyeta xirab be, bi gelemperî çêtir e ku tu reftarê bi xwe çareser bikî bêyî ku behsa motîvan bikî, ku dibe ku hêrsê li her derê zêdetir bike. Ev rêbername mecbûr nake ku edîtor berdewam bi niyeta paqij bihesibînin dema delîlên eşkere yên berevajî hene (wek nimûne, [[vandalîzm]]) û ne jî femkirina bi niyeta paqij nîqaş û rexneyê qedexe dike. {{Polîtîka û dîrektîv}} [[Kategorî:!Wîkîpediya]] 42bvbob37tulyp3qrmfker0i8i7z1d5 2101567 2101566 2026-11-03T09:46:39Z MikaelF 935 /* Mebesta niyeta paqij */ 2101567 wikitext text/x-wiki {{siyaset|WP:NP}} '''Niyeta paqij''' (NP) dema tu beşdarî Wîkîpediyayê dibî bi niyeta paqij bihesibîne! Ew yek ji prînsîbên bingehîn ên herî girîng ên Wîkîpediyê ye. == Mebesta niyeta paqij == [[Wêne:Şivanxapînok.jpg|thumb|Ji bîr meke ku hiş û çavên te dikarin te bixapînin.]] Piraniya kesên ku dikevin Wîkîpediyê, dixwazin alîkariya projeya Wîkîpediya Kurdî û pêşvebirina ensîklopediya kurdî ya azad bikin, loma divê mirov bi niyeta paqij bihesibîne. Ji bo vê yekê, bikarînerên din negeze! Ew jî mîna te heman armanca wan heye: parastin û pêşvebirina Wîkîpediya Kurdî. Bi giştî ti kes bi zanebûn hewl nade zirarê bide Wîkîpediyayê, her çiqas kiryarên wan ziyanbar bin jî. Ev prensîbeke bingehîn e li ser Wîkîpediyayê. Bihêle bikarînerên din jî alîkariya projeyê bikin! Bi xirabî li bikarînerên din nenihêre û êrîşî wan neke. Heke pirsgirêkek di rûpelên gotûbêjê de derkeve hewl bide bi diyalogeke dostane û bêalî çareser bikî û şîretan li wan bike! == Bikarînerên nûhatî == Bikarînerên nûhatî êdî êdî hînî standardên Wîkîpediya Kurdî dibin; divê tu bêhnfireh bî û bibe alîkarê wan. Wîkîpediya projeyeke kolektîv e, bi alîkariya hemû bikarîneran tê çêkirin. == Gotarên li ser kesên zindî == Bi niyeta baş bihesibîne: Heke kesek naverokeke nakokî û bê jêder û çavkaniyên pêbawer û sêyem li ser kesekî sax zêde bike, divê tu bi alîkariya çavkaniyên bi kalîte û pêbawer lê zêde bikî yan jî tavilê jê bibî. Lê ne hewce ye tu texmîn bikî ku ew kes bixwe hewl dida zirarê bide Wîkîpediyê. == Zelalkirina fikaran == Heke tu bixwazî gumanên xwe li ser reftara xebatkarên Wîkîpediyê yên din bînî ziman, ji kerema xwe wan gumanan bi delîlên têkildar îsbat bike, da ku mirov bikaribin bingeha fikarên te fem bikin. Her çiqas reftareke xirab xuya bike jî ku ji ber niyeta xirab be, bi gelemperî çêtir e ku tu reftarê bi xwe çareser bikî bêyî ku behsa motîvan bikî, ku dibe ku hêrsê li her derê zêdetir bike. Ev rêbername mecbûr nake ku edîtor berdewam bi niyeta paqij bihesibînin dema delîlên eşkere yên berevajî hene (wek nimûne, [[vandalîzm]]) û ne jî femkirina bi niyeta paqij nîqaş û rexneyê qedexe dike. {{Polîtîka û dîrektîv}} [[Kategorî:!Wîkîpediya]] 9f6sjaobj59l7ixjfurbeoz9d500rv1 4 330570 2101560 2101254 2026-11-03T00:43:09Z Xqbot 3029 Beralîkirina ducarî li ser [[Wîkîpediya:Niyeta paqij bihesibîne]] hat sererastkirin 2101560 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Wîkîpediya:Niyeta paqij bihesibîne]] 6zlkfh1tskrgkqgs4s6qgyw3n3gwcgr 5 330572 2101558 2101266 2026-11-03T00:40:08Z Guherto 41494 Guhertoî/ê navê [[Gotûbêja Wîkîpediyayê:Bi niyeta paqij bifikire]] weke [[Gotûbêja Wîkîpediyayê:Niyeta paqij bihesibîne]] guhart: Ev bêhtir li "Assume good faith" tê. 2101266 wikitext text/x-wiki == Niyeta paqij an niyeta baş ? == Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] û @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] '''Bi niyeta paqij bifikre''' an '''Bi niyeta baş bifikre''' ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 15:30, 1 çiriya paşîn 2026 (UTC) s4hrx1qfiephtnc0n50jvunot7qbtjw 0 330577 2101429 2101415 2026-11-02T12:16:46Z Kawa63 105128 /* */ 2101429 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Little Nemo 1906-08-19.jpg|thumb|''[[Little Nemo]]'', [[Winsor McCay]], 1906]] '''Komîk''' (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''Comics''), an jî '''romana xêzêyî''', amûrek e ku ji bo îfadekirina ramanan bi resiman tê bikaranîn, ku pir caran bi nivîs an agahiyên dî ên dîtbarî re tê hev kirin. Ew bi gelemperî bi şiklê rêzek [[Panel (komîk)|panelên]] resiman digire. Amûrên nivîsî yên wekî [[balonên xeberdanê]], jêrnivîs û [[onomatopoesî]] dikarin diyalog, vegotin, tesîrên deng an agahiyên dî temsîl bidin. Di navbera teorîsyen û tarîxzanan de li ser terîfek yekane ya komîkan lihevkirinek tune; hin tekezî li ser tevlîheviya resim û nivîsê, hin rêzbûn an têkiliyên din ên resiman, û yên dî jî aliyên tarîxî yên wekî hilberandina girseyî an karanîna karakterên dubare dikin. [[Karîkatur]] û formên dî ên [[Îllûstrasiyon|îllûstrasiyonê]] metodên herî gelemperî yên çêkirina resiman di komîkan de ne. Komîkên resiman formek e ku resimên fotografiyê bikar tîne. Formên gelemperî [[xêzên komîk]], [[Komîka siyasî|edîtorî]] û henek, û [[Xêzeçîrok|kitêbên komîk]] vedihewîne. Ji dawiya asra 20ê vir ve, cildên girêdayî yên wekî [[Romana grafîk|romanên grafîkî]] û albûmên komîk, digel tevnvîsên webê, her ku diçe gelemperî dibin. [[Tarîxa komîkan]] di kulturên cuda de rêyên cuda şopandiye. Lêkolîneran behsa pêştarîxeke kirine ku digihîje heta çaxa resaman şikefta [[Lascaux|Lascauxê]]. Di nîvê asra 20ê de, komîk bi taybetî li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Ewropaya Rojava]] (bi taybetî [[Fransa]] û [[Belçîka]]) û [[Japon|Japonyayê]] geş bûn. Tarîxa komîkên ewropî bi gelemperî digihîje rêze-komîkên [[Rodolphe Töpffer]] ên salên 1830î; herwiha esera [[Wilhelm Busch]] a bi navê ''[[Max und Moritz]]'' jî ji sala 1865ê û pê ve tesîreke cîhanî çêkir.<ref name="thegermanprofessor">{{cite web |url=https://www.thegermanprofessor.com/max-und-moritz/ |title=8 Things about Max und Moritz |date=30 March 2015 |access-date=23 January 2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240123203336/https://www.thegermanprofessor.com/max-und-moritz/ |archive-date=23 January 2024}}</ref><ref name="dw">{{cite web |url=https://www.dw.com/en/max-and-moritz-how-germanys-naughtiest-boys-rose-to-global-fame/a-18808584 |title=Max and Moritz: How Germany's naughtiest boys rose to fame – DW – 10/27/2015 |website=[[Deutsche Welle]] |access-date=2024-01-23 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240123203336/https://www.dw.com/en/max-and-moritz-how-germanys-naughtiest-boys-rose-to-global-fame/a-18808584 |archive-date=2024-01-23}}</ref><ref name="outdooractive">{{cite web |url=https://www.outdooractive.com/en/story/harz/the-original-story-of-max-and-moritz/28754663/ |title=The original story of Max and Moritz |access-date=2024-01-23 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240123203337/https://www.outdooractive.com/en/story/harz/the-original-story-of-max-and-moritz/28754663/ |archive-date=2024-01-23}}</ref><ref name="toonmag">{{cite web |url=https://www.toonsmag.com/max-and-moritz/ |title=Max and Moritz: A Tale of Mischief and Influence - Toons Mag |date=8 October 2023 |access-date=23 January 2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240123203337/https://www.toonsmag.com/max-and-moritz/ |archive-date=23 January 2024}}</ref> Ew huner di salên 1930î de, piştî serkeftina rêze-komîk û kitêbên wekî ''[[Serpêhatiyên Tintin]]'' (''The Adventures of Tintin''), pir populer bû. Komîkên amerîkî di destpêka asra 20ê de, bi derketina rêze-komîkên di rojnameyan de, wekî amûreke girseyî derketin holê; di salên 1930î de kitêbên komîk yên bi şêwaza kovarê peyda bûn, û piştî derketina ''[[Superman]]'' di sala 1938ê de, cureyê [[Superleheng|''Superqehreman'']] bû cureyeke berbiçav. Tarîxa komîkên japonî, ku jê re [[Manga|''manga'']] tê gotin, digihîje asra 12yê. Komîkên japonî bi gelemperî ji pêşveçûna komîkên ewropî-amerîkî cuda têne dîtin; tê texmînkirin ku hunera komîkên ya Rojava di sedsala 17ê de li Îtalyayê destpê kiriye. Komîkên japonî yên modern di destpêka asra 20ê de derketin holê, û piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Herba Dunyayî yê Didwan]] (1945 û pê ve), bi saya populerbûna hunermendên wekî [[Osamu Tezuka]], hilberîna kovar û komîkan bi awayekî bilez berfireh bû.<ref>[https://books.google.com/books?id=3bfPAgAAQBAJ Gothic in Comics and Graphic Novels by Julia Round page 24 and 25]</ref> Di piriya tarîxê de, komîkên wekî hunereke "asta nizm" dihatin dîtin, lê ber bi dawiya asra 20ê ve, ew huner di nav gel û akademîsyenan de bêtir hate qebûlkirin û wekî formeke hunerî ya cidî dest bi wergirtina rêzê kir. == Orijîn û kevneşopî == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Xêzeçîrok]] q61v2nx8espmytv1zz1d4dti5a4yjsi 2101430 2101429 2026-11-02T12:17:44Z Kawa63 105128 /* Orijîn û kevneşopî */ 2101430 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Little Nemo 1906-08-19.jpg|thumb|''[[Little Nemo]]'', [[Winsor McCay]], 1906]] '''Komîk''' (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''Comics''), an jî '''romana xêzêyî''', amûrek e ku ji bo îfadekirina ramanan bi resiman tê bikaranîn, ku pir caran bi nivîs an agahiyên dî ên dîtbarî re tê hev kirin. Ew bi gelemperî bi şiklê rêzek [[Panel (komîk)|panelên]] resiman digire. Amûrên nivîsî yên wekî [[balonên xeberdanê]], jêrnivîs û [[onomatopoesî]] dikarin diyalog, vegotin, tesîrên deng an agahiyên dî temsîl bidin. Di navbera teorîsyen û tarîxzanan de li ser terîfek yekane ya komîkan lihevkirinek tune; hin tekezî li ser tevlîheviya resim û nivîsê, hin rêzbûn an têkiliyên din ên resiman, û yên dî jî aliyên tarîxî yên wekî hilberandina girseyî an karanîna karakterên dubare dikin. [[Karîkatur]] û formên dî ên [[Îllûstrasiyon|îllûstrasiyonê]] metodên herî gelemperî yên çêkirina resiman di komîkan de ne. Komîkên resiman formek e ku resimên fotografiyê bikar tîne. Formên gelemperî [[xêzên komîk]], [[Komîka siyasî|edîtorî]] û henek, û [[Xêzeçîrok|kitêbên komîk]] vedihewîne. Ji dawiya asra 20ê vir ve, cildên girêdayî yên wekî [[Romana grafîk|romanên grafîkî]] û albûmên komîk, digel tevnvîsên webê, her ku diçe gelemperî dibin. [[Tarîxa komîkan]] di kulturên cuda de rêyên cuda şopandiye. Lêkolîneran behsa pêştarîxeke kirine ku digihîje heta çaxa resaman şikefta [[Lascaux|Lascauxê]]. Di nîvê asra 20ê de, komîk bi taybetî li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Ewropaya Rojava]] (bi taybetî [[Fransa]] û [[Belçîka]]) û [[Japon|Japonyayê]] geş bûn. Tarîxa komîkên ewropî bi gelemperî digihîje rêze-komîkên [[Rodolphe Töpffer]] ên salên 1830î; herwiha esera [[Wilhelm Busch]] a bi navê ''[[Max und Moritz]]'' jî ji sala 1865ê û pê ve tesîreke cîhanî çêkir.<ref name="thegermanprofessor">{{cite web |url=https://www.thegermanprofessor.com/max-und-moritz/ |title=8 Things about Max und Moritz |date=30 March 2015 |access-date=23 January 2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240123203336/https://www.thegermanprofessor.com/max-und-moritz/ |archive-date=23 January 2024}}</ref><ref name="dw">{{cite web |url=https://www.dw.com/en/max-and-moritz-how-germanys-naughtiest-boys-rose-to-global-fame/a-18808584 |title=Max and Moritz: How Germany's naughtiest boys rose to fame – DW – 10/27/2015 |website=[[Deutsche Welle]] |access-date=2024-01-23 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240123203336/https://www.dw.com/en/max-and-moritz-how-germanys-naughtiest-boys-rose-to-global-fame/a-18808584 |archive-date=2024-01-23}}</ref><ref name="outdooractive">{{cite web |url=https://www.outdooractive.com/en/story/harz/the-original-story-of-max-and-moritz/28754663/ |title=The original story of Max and Moritz |access-date=2024-01-23 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240123203337/https://www.outdooractive.com/en/story/harz/the-original-story-of-max-and-moritz/28754663/ |archive-date=2024-01-23}}</ref><ref name="toonmag">{{cite web |url=https://www.toonsmag.com/max-and-moritz/ |title=Max and Moritz: A Tale of Mischief and Influence - Toons Mag |date=8 October 2023 |access-date=23 January 2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240123203337/https://www.toonsmag.com/max-and-moritz/ |archive-date=23 January 2024}}</ref> Ew huner di salên 1930î de, piştî serkeftina rêze-komîk û kitêbên wekî ''[[Serpêhatiyên Tintin]]'' (''The Adventures of Tintin''), pir populer bû. Komîkên amerîkî di destpêka asra 20ê de, bi derketina rêze-komîkên di rojnameyan de, wekî amûreke girseyî derketin holê; di salên 1930î de kitêbên komîk yên bi şêwaza kovarê peyda bûn, û piştî derketina ''[[Superman]]'' di sala 1938ê de, cureyê [[Superleheng|''Superqehreman'']] bû cureyeke berbiçav. Tarîxa komîkên japonî, ku jê re [[Manga|''manga'']] tê gotin, digihîje asra 12yê. Komîkên japonî bi gelemperî ji pêşveçûna komîkên ewropî-amerîkî cuda têne dîtin; tê texmînkirin ku hunera komîkên ya Rojava di sedsala 17ê de li Îtalyayê destpê kiriye. Komîkên japonî yên modern di destpêka asra 20ê de derketin holê, û piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Herba Dunyayî yê Didwan]] (1945 û pê ve), bi saya populerbûna hunermendên wekî [[Osamu Tezuka]], hilberîna kovar û komîkan bi awayekî bilez berfireh bû.<ref>[https://books.google.com/books?id=3bfPAgAAQBAJ Gothic in Comics and Graphic Novels by Julia Round page 24 and 25]</ref> Di piriya tarîxê de, komîkên wekî hunereke "asta nizm" dihatin dîtin, lê ber bi dawiya asra 20ê ve, ew huner di nav gel û akademîsyenan de bêtir hate qebûlkirin û wekî formeke hunerî ya cidî dest bi wergirtina rêzê kir. == Orîjîn û kevneşopî == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Xêzeçîrok]] bo6tvzi0uhpxjsf4yziwd1cdve4a3eb 2101431 2101430 2026-11-02T12:20:03Z Kawa63 105128 /* Orîjîn û kevneşopî */ 2101431 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Little Nemo 1906-08-19.jpg|thumb|''[[Little Nemo]]'', [[Winsor McCay]], 1906]] '''Komîk''' (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''Comics''), an jî '''romana xêzêyî''', amûrek e ku ji bo îfadekirina ramanan bi resiman tê bikaranîn, ku pir caran bi nivîs an agahiyên dî ên dîtbarî re tê hev kirin. Ew bi gelemperî bi şiklê rêzek [[Panel (komîk)|panelên]] resiman digire. Amûrên nivîsî yên wekî [[balonên xeberdanê]], jêrnivîs û [[onomatopoesî]] dikarin diyalog, vegotin, tesîrên deng an agahiyên dî temsîl bidin. Di navbera teorîsyen û tarîxzanan de li ser terîfek yekane ya komîkan lihevkirinek tune; hin tekezî li ser tevlîheviya resim û nivîsê, hin rêzbûn an têkiliyên din ên resiman, û yên dî jî aliyên tarîxî yên wekî hilberandina girseyî an karanîna karakterên dubare dikin. [[Karîkatur]] û formên dî ên [[Îllûstrasiyon|îllûstrasiyonê]] metodên herî gelemperî yên çêkirina resiman di komîkan de ne. Komîkên resiman formek e ku resimên fotografiyê bikar tîne. Formên gelemperî [[xêzên komîk]], [[Komîka siyasî|edîtorî]] û henek, û [[Xêzeçîrok|kitêbên komîk]] vedihewîne. Ji dawiya asra 20ê vir ve, cildên girêdayî yên wekî [[Romana grafîk|romanên grafîkî]] û albûmên komîk, digel tevnvîsên webê, her ku diçe gelemperî dibin. [[Tarîxa komîkan]] di kulturên cuda de rêyên cuda şopandiye. Lêkolîneran behsa pêştarîxeke kirine ku digihîje heta çaxa resaman şikefta [[Lascaux|Lascauxê]]. Di nîvê asra 20ê de, komîk bi taybetî li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Ewropaya Rojava]] (bi taybetî [[Fransa]] û [[Belçîka]]) û [[Japon|Japonyayê]] geş bûn. Tarîxa komîkên ewropî bi gelemperî digihîje rêze-komîkên [[Rodolphe Töpffer]] ên salên 1830î; herwiha esera [[Wilhelm Busch]] a bi navê ''[[Max und Moritz]]'' jî ji sala 1865ê û pê ve tesîreke cîhanî çêkir.<ref name="thegermanprofessor">{{cite web |url=https://www.thegermanprofessor.com/max-und-moritz/ |title=8 Things about Max und Moritz |date=30 March 2015 |access-date=23 January 2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240123203336/https://www.thegermanprofessor.com/max-und-moritz/ |archive-date=23 January 2024}}</ref><ref name="dw">{{cite web |url=https://www.dw.com/en/max-and-moritz-how-germanys-naughtiest-boys-rose-to-global-fame/a-18808584 |title=Max and Moritz: How Germany's naughtiest boys rose to fame – DW – 10/27/2015 |website=[[Deutsche Welle]] |access-date=2024-01-23 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240123203336/https://www.dw.com/en/max-and-moritz-how-germanys-naughtiest-boys-rose-to-global-fame/a-18808584 |archive-date=2024-01-23}}</ref><ref name="outdooractive">{{cite web |url=https://www.outdooractive.com/en/story/harz/the-original-story-of-max-and-moritz/28754663/ |title=The original story of Max and Moritz |access-date=2024-01-23 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240123203337/https://www.outdooractive.com/en/story/harz/the-original-story-of-max-and-moritz/28754663/ |archive-date=2024-01-23}}</ref><ref name="toonmag">{{cite web |url=https://www.toonsmag.com/max-and-moritz/ |title=Max and Moritz: A Tale of Mischief and Influence - Toons Mag |date=8 October 2023 |access-date=23 January 2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240123203337/https://www.toonsmag.com/max-and-moritz/ |archive-date=23 January 2024}}</ref> Ew huner di salên 1930î de, piştî serkeftina rêze-komîk û kitêbên wekî ''[[Serpêhatiyên Tintin]]'' (''The Adventures of Tintin''), pir populer bû. Komîkên amerîkî di destpêka asra 20ê de, bi derketina rêze-komîkên di rojnameyan de, wekî amûreke girseyî derketin holê; di salên 1930î de kitêbên komîk yên bi şêwaza kovarê peyda bûn, û piştî derketina ''[[Superman]]'' di sala 1938ê de, cureyê [[Superleheng|''Superqehreman'']] bû cureyeke berbiçav. Tarîxa komîkên japonî, ku jê re [[Manga|''manga'']] tê gotin, digihîje asra 12yê. Komîkên japonî bi gelemperî ji pêşveçûna komîkên ewropî-amerîkî cuda têne dîtin; tê texmînkirin ku hunera komîkên ya Rojava di sedsala 17ê de li Îtalyayê destpê kiriye. Komîkên japonî yên modern di destpêka asra 20ê de derketin holê, û piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Herba Dunyayî yê Didwan]] (1945 û pê ve), bi saya populerbûna hunermendên wekî [[Osamu Tezuka]], hilberîna kovar û komîkan bi awayekî bilez berfireh bû.<ref>[https://books.google.com/books?id=3bfPAgAAQBAJ Gothic in Comics and Graphic Novels by Julia Round page 24 and 25]</ref> Di piriya tarîxê de, komîkên wekî hunereke "asta nizm" dihatin dîtin, lê ber bi dawiya asra 20ê ve, ew huner di nav gel û akademîsyenan de bêtir hate qebûlkirin û wekî formeke hunerî ya cidî dest bi wergirtina rêzê kir. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Xêzeçîrok]] 1wdvm5rv4dawo62aw75k9n22eoa5i9y 2101432 2101431 2026-11-02T12:20:14Z Kawa63 105128 /* */ 2101432 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Little Nemo 1906-08-19.jpg|thumb|''[[Little Nemo]]'', [[Winsor McCay]], 1906]] '''Komîk''' (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''Comics''), an jî '''romana xêzêyî''', amûrek e ku ji bo îfadekirina ramanan bi resiman tê bikaranîn, ku pir caran bi nivîs an agahiyên dî ên dîtbarî re tê hev kirin. Ew bi gelemperî bi şiklê rêzek [[Panel (komîk)|panelên]] resiman digire. Amûrên nivîsî yên wekî [[balonên xeberdanê]], jêrnivîs û [[onomatopoesî]] dikarin diyalog, vegotin, tesîrên deng an agahiyên dî temsîl bidin. Di navbera teorîsyen û tarîxzanan de li ser terîfek yekane ya komîkan lihevkirinek tune; hin tekezî li ser tevlîheviya resim û nivîsê, hin rêzbûn an têkiliyên din ên resiman, û yên dî jî aliyên tarîxî yên wekî hilberandina girseyî an karanîna karakterên dubare dikin. [[Karîkatur]] û formên dî ên [[Îllûstrasiyon|îllûstrasiyonê]] metodên herî gelemperî yên çêkirina resiman di komîkan de ne. Komîkên resiman formek e ku resimên fotografiyê bikar tîne. Formên gelemperî [[xêzên komîk]], [[Komîka siyasî|edîtorî]] û henek, û [[Xêzeçîrok|kitêbên komîk]] vedihewîne. Ji dawiya asra 20ê vir ve, cildên girêdayî yên wekî [[Romana grafîk|romanên grafîkî]] û albûmên komîk, digel tevnvîsên webê, her ku diçe gelemperî dibin. [[Tarîxa komîkan]] di kulturên cuda de rêyên cuda şopandiye. Lêkolîneran behsa pêştarîxeke kirine ku digihîje heta çaxa resaman şikefta [[Lascaux|Lascauxê]]. Di nîvê asra 20ê de, komîk bi taybetî li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Ewropaya Rojava]] (bi taybetî [[Fransa]] û [[Belçîka]]) û [[Japon|Japonyayê]] geş bûn. Tarîxa komîkên ewropî bi gelemperî digihîje rêze-komîkên [[Rodolphe Töpffer]] ên salên 1830î; herwiha esera [[Wilhelm Busch]] a bi navê ''[[Max und Moritz]]'' jî ji sala 1865ê û pê ve tesîreke cîhanî çêkir.<ref name="thegermanprofessor">{{cite web |url=https://www.thegermanprofessor.com/max-und-moritz/ |title=8 Things about Max und Moritz |date=30 March 2015 |access-date=23 January 2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240123203336/https://www.thegermanprofessor.com/max-und-moritz/ |archive-date=23 January 2024}}</ref><ref name="dw">{{cite web |url=https://www.dw.com/en/max-and-moritz-how-germanys-naughtiest-boys-rose-to-global-fame/a-18808584 |title=Max and Moritz: How Germany's naughtiest boys rose to fame – DW – 10/27/2015 |website=[[Deutsche Welle]] |access-date=2024-01-23 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240123203336/https://www.dw.com/en/max-and-moritz-how-germanys-naughtiest-boys-rose-to-global-fame/a-18808584 |archive-date=2024-01-23}}</ref><ref name="outdooractive">{{cite web |url=https://www.outdooractive.com/en/story/harz/the-original-story-of-max-and-moritz/28754663/ |title=The original story of Max and Moritz |access-date=2024-01-23 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240123203337/https://www.outdooractive.com/en/story/harz/the-original-story-of-max-and-moritz/28754663/ |archive-date=2024-01-23}}</ref><ref name="toonmag">{{cite web |url=https://www.toonsmag.com/max-and-moritz/ |title=Max and Moritz: A Tale of Mischief and Influence - Toons Mag |date=8 October 2023 |access-date=23 January 2024 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240123203337/https://www.toonsmag.com/max-and-moritz/ |archive-date=23 January 2024}}</ref> Ew huner di salên 1930î de, piştî serkeftina rêze-komîk û kitêbên wekî ''[[Serpêhatiyên Tintin]]'' (''The Adventures of Tintin''), pir populer bû. Komîkên amerîkî di destpêka asra 20ê de, bi derketina rêze-komîkên di rojnameyan de, wekî amûreke girseyî derketin holê; di salên 1930î de kitêbên komîk yên bi şêwaza kovarê peyda bûn, û piştî derketina ''[[Superman]]'' di sala 1938ê de, cureyê [[Superleheng|''Superqehreman'']] bû cureyeke berbiçav. Tarîxa komîkên japonî, ku jê re [[Manga|''manga'']] tê gotin, digihîje asra 12yê. Komîkên japonî bi gelemperî ji pêşveçûna komîkên ewropî-amerîkî cuda têne dîtin; tê texmînkirin ku hunera komîkên ya Rojava di sedsala 17ê de li Îtalyayê destpê kiriye. Komîkên japonî yên modern di destpêka asra 20ê de derketin holê, û piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Herba Dunyayî yê Didwan]] (1945 û pê ve), bi saya populerbûna hunermendên wekî [[Osamu Tezuka]], hilberîna kovar û komîkan bi awayekî bilez berfireh bû.<ref>[https://books.google.com/books?id=3bfPAgAAQBAJ Gothic in Comics and Graphic Novels by Julia Round page 24 and 25]</ref> Di piriya tarîxê de, komîkên wekî hunereke "asta nizm" dihatin dîtin, lê ber bi dawiya asra 20ê ve, ew huner di nav gel û akademîsyenan de bêtir hate qebûlkirin û wekî formeke hunerî ya cidî dest bi wergirtina rêzê kir. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Xêzeçîrok]] jn3ft63nd4z2mlc10e43uct7xn7d3s1 1 330578 2101489 2101422 2026-11-02T19:28:38Z Ghybu 9854 /* Xêzeçîrok, Xêzeroman an Komîk ? */ Bersiv 2101489 wikitext text/x-wiki == Xêzeçîrok, Xêzeroman an Komîk ? == Silav @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] , @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] min berê gotara [[Xêzeçîrok]] / xêzeroman çêkiribû. Ez nizanim di zimanê kurdî dedi zimanê kurdî de di navbera '''Comic''' û '''Comic Book''' de cûdahî tê kirin an na.Aniha gotara Komîk hatiye çêkirin. Ji bo her du têgehan du gotarên cuda hene. Ema [[Komîk]] wek sernav nabe . Wateya '''komîk''' bi kurdî '''kenawere''' e û ne '''xêzeçîrok''' /'''xêzeroman''' . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 08:32, 2 çiriya paşîn 2026 (UTC) :P.S. @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:02, 2 çiriya paşîn 2026 (UTC) :Erê bi min jî sernavê gotarê ne baş e ji ber ku peyva ''comics'' ("komîk") piranî ji bo xêzeromanên amerîkî ([[:en:Comic book]], [[en:American comic book]]) tê bikaranîn. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 19:28, 2 çiriya paşîn 2026 (UTC) ogy7cusdrcbyihl4j83kr6tu3hvxvwy 10 330579 2101435 2026-11-02T13:00:27Z MikaelF 935 Rûpel bi "{{Navbox |name = Taxên Konakê |title = [[Konak, îzmîr|Taxên Konak (Îzmîr)]] |titleclass = |state = autocollapse |titlestyle = background:#98d482 |basestyle = background:#bde4aa |groupstyle = background:#bde4aa |liststyle = |image = |above = '''Parêzgeh:''' [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîr ]] • '''Navçe:''' [[Konak]] (navend) |group1 = Tax (mehele) |list1 = [[19 Mayıs, Konak|19 Mayıs]] · 26 Ağustos, Konak|26 A..." hat çêkirin 2101435 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Taxên Konakê |title = [[Konak, îzmîr|Taxên Konak (Îzmîr)]] |titleclass = |state = autocollapse |titlestyle = background:#98d482 |basestyle = background:#bde4aa |groupstyle = background:#bde4aa |liststyle = |image = |above = '''Parêzgeh:''' [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîr ]] • '''Navçe:''' [[Konak]] (navend) |group1 = Tax (mehele) |list1 = [[19 Mayıs, Konak|19 Mayıs]] · [[26 Ağustos, Konak|26 Ağustos]] · [[1. Kadriye, Konak|1. Kadriye]] · [[2. Kadriye, Konak|2. Kadriye]] · [[Akarcalı, Konak|Akarcalı]] · [[Akdeniz, Konak|Akdeniz]] · [[Akın Simav, Konak|Akın Simav]] · [[Akıncı, Konak|Akıncı]] · [[Ali Reis, Konak|Ali Reis]] · [[Alsancak, Konak|Alsancak]]· [[Altay, Konak|Altay]] · [[Altınordu, Konak|Altınordu]] · [[Altıntaş, Konak|Altıntaş]] · [[Anadolu, Konak|Anadolu]] · [[Atamer, Konak|Atamer]] · [[Atilla, Konak|Atilla]] · [[Aziziye, Konak|Aziziye]] · [[Ballıkuyu, Konak|Ballıkuyu]] · [[Barbaros, Konak|Barbaros]] · [[Boğaziçi, Konak|Boğaziçi]] · [[Bozkurt, Konak|Bozkurt]] · [[Cengiz Topel, Konak|Cengiz Topel]] · [[Çahabey, Konak|Çahabey]] · [[Çankaya, Konak|Çankaya]] · [[Çınarlı, Konak|Çınarlı]] · [[Çınartepe, Konak|Çınartepe]] · [[Çimentepe, Konak|Çimentepe]] · [[Dayıemir, Konak|Dayıemir]] · [[Dolaplıkuyu, Konak|Dolaplıkuyu]] · [[Duatepe, Konak|Duatepe]] · [[Ege, Konak|Ege]] · [[Emir Sultan, Konak|Emir Sultan]] · [[Etiler, Konak|Etiler]] · [[Faik Paşa, Konak|Faik Paşa]] · [[Fatih, Konak|Fatih]] · [[Ferahlı, Konak|Ferahlı]] · [[Fevzi Paşa, Konak|Fevzi Paşa]] · [[Göztepe, Konak|Göztepe]] · [[Güneş, Konak|Güneş]] · [[Güneşli, Konak|Güneşli]] · [[Güney, Konak|Güney]] · [[Güngör, Konak|Güngör]] · [[Güzelyalı, Konak|Güzelyalı]] · [[Güzelyurt, Konak|Güzelyurt]] · [[Halkapınar, Konak|Halkapınar]] · [[Hasan Özdemir, Konak|Hasan Özdemir]] · [[Hilal, Konak|Hilal]] · [[Hurşidiye, Konak|Hurşidiye]] · [[Huzur, Konak|Huzur]] · [[İmariye, Konak|İmariye]] · [[İsmet Kaptan]] · [[İsmet Paşa, Konak|İsmet Paşa]] · [[Kadifekale, Konak|Kadifekale]] · [[Kahraman Mescit, Konak|Kahraman Mescit]] · [[Kahramanlar, Konak|Kahramanlar]] · [[Kemal Reis, Konak|Kemal Reis]] · [[Kestelli, Konak|Kestelli]] · [[Kılıç Reis, Konak|Kılıç Reis]] · [[Kocakapı, Konak|Kocakapı]] · [[Kocatepe, Konak|Kocatepe]] · [[Konak, Konak|Konak]] · [[Kosova, Konak|Kosova]] · [[Kubilay, Konak|Kubilay]] · [[Kurtuluş, Konak|Kurtuluş]] · [[Küçükada, Konak|Küçükada]] · [[Kültür, Konak|Kültür]] · [[Lale, Konak|Lale]] · [[Levent, Konak|Levent]] · [[Mecidiye, Konak|Mecidiye]] · [[Mehmet Akif, Konak|Mehmet Akif]] · [[Mehmet Ali Akman, Konak|Mehmet Ali Akman]] · [[Mehtap, Konak|Mehtap]] · [[Mersinli, Konak|Mersinli]] · [[Millet, Konak|Millet]] · [[Mimar Sinan, Konak|Mimar Sinan]] · [[Mirali, Konak|Mirali]] · [[Mithatpaşa, Konak|Mithatpaşa]] · [[Murat, Konak|Murat]] · [[Murat Reis, Konak|Murat Reis]] · [[Namazgah, Konak|Namazgah]] · [[Namık Kemal, Konak|Namık Kemal]] · [[Odunkapı, Konak|Odunkapı]] · [[Oğuzlar, Konak|Oğuzlar]] · [[Pazaryeri, Konak|Pazaryeri]] · [[Piri Reis, Konak|Piri Reis]] · [[Sakarya, Konak|Sakarya]] · [[Saygı, Konak|Saygı]] · [[Selçuk, Konak|Selçuk]] · [[Sümer, Konak|Sümer]] · [[Süvari, Konak|Süvari]] · [[Şehit Nedim Tuğaltay, Konak|Şehit Nedim Tuğaltay]] · [[Tan, Konak|Tan]] · [[Tınaztepe, Konak|Tınaztepe]] · [[Trakya, Konak|Trakya]] · [[Turgut Reis, Konak|Turgut Reis]] · [[Tuzcu, Konak|Tuzcu]] · [[Türkyılmaz, Konak|Türkyılmaz]] · [[Uğur, Konak|Uğur]] · [[Ulubatlı, Konak|Ulubatlı]] · [[Umurbey, Konak|Umurbey]] · [[Ülkü, Konak|Ülkü]] · [[Vezirağa, Konak|Vezirağa]] · [[Yavuz Selim, Konak|Yavuz Selim]] · [[Yeni, Konak|Yeni]] · [[Yenidoğan, Konak|Yenidoğan]] · [[Yenigün, Konak|Yenigün]] · [[Yenişehir, Konak|Yenişehir]] · [[Yeşildere, Konak|Yeşildere]] · [[Yeşiltepe, Konak|Yeşiltepe]] · [[Yıldız, Konak|Yıldız]] · [[Zafertepe, Konak|Zafertepe]] · [[Zeybek, Konak|Zeybek]] · [[Zeytinlik, Konak|Zeytinlik]] | group2 = Semt | list2 = [[Basmane|Basmane]] · [[Eşrefpaşa, Konak|Eşrefpaşa]] · [[Gültepe, Konak|Gültepe]] · [[Hatay, Konak|Hatay]] · [[Karataş, Konak|Karataş]] · [[Kemeraltı]] · [[Tepecik, Konak|Tepecik]] |below = '''Navçeyên Îzmîrê:''' [[Aliağa]] · [[Balçova]] · [[Bayındır]] · [[Bayraklı]] · [[Bergama]] · [[Beydağ]] · [[Bornova]] · [[Buca]] · [[Çeşme]] · [[Çiğli]] · [[Dikili]] · [[Foça]] · [[Gaziemir]] · [[Güzelbahçe]] · [[Karabağlar]] · [[Karaburun]] · [[Karşıyaka]] · [[Kemalpaşa]] · [[Kınık]] · [[Kiraz]] · [[Konak]] · [[Menderes]] · [[Menemen]] · [[Narlıdere]] · [[Ödemiş]] · [[Seferihisar]] · [[Selçuk]] · [[Tire]] · [[Torbalı]] · [[Urla]] }}<noinclude> [[Kategorî:Taxên Konakê|Taxên Konakê]] </noinclude> a5gu27a66g4ybzwsw3gm72sg6pgc1s5 2101451 2101435 2026-11-02T14:18:31Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Şablon:Taxên Konak, Îzmîr]] weke [[Şablon:Taxên Konakê, Îzmîr]] guhart 2101435 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Taxên Konakê |title = [[Konak, îzmîr|Taxên Konak (Îzmîr)]] |titleclass = |state = autocollapse |titlestyle = background:#98d482 |basestyle = background:#bde4aa |groupstyle = background:#bde4aa |liststyle = |image = |above = '''Parêzgeh:''' [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîr ]] • '''Navçe:''' [[Konak]] (navend) |group1 = Tax (mehele) |list1 = [[19 Mayıs, Konak|19 Mayıs]] · [[26 Ağustos, Konak|26 Ağustos]] · [[1. Kadriye, Konak|1. Kadriye]] · [[2. Kadriye, Konak|2. Kadriye]] · [[Akarcalı, Konak|Akarcalı]] · [[Akdeniz, Konak|Akdeniz]] · [[Akın Simav, Konak|Akın Simav]] · [[Akıncı, Konak|Akıncı]] · [[Ali Reis, Konak|Ali Reis]] · [[Alsancak, Konak|Alsancak]]· [[Altay, Konak|Altay]] · [[Altınordu, Konak|Altınordu]] · [[Altıntaş, Konak|Altıntaş]] · [[Anadolu, Konak|Anadolu]] · [[Atamer, Konak|Atamer]] · [[Atilla, Konak|Atilla]] · [[Aziziye, Konak|Aziziye]] · [[Ballıkuyu, Konak|Ballıkuyu]] · [[Barbaros, Konak|Barbaros]] · [[Boğaziçi, Konak|Boğaziçi]] · [[Bozkurt, Konak|Bozkurt]] · [[Cengiz Topel, Konak|Cengiz Topel]] · [[Çahabey, Konak|Çahabey]] · [[Çankaya, Konak|Çankaya]] · [[Çınarlı, Konak|Çınarlı]] · [[Çınartepe, Konak|Çınartepe]] · [[Çimentepe, Konak|Çimentepe]] · [[Dayıemir, Konak|Dayıemir]] · [[Dolaplıkuyu, Konak|Dolaplıkuyu]] · [[Duatepe, Konak|Duatepe]] · [[Ege, Konak|Ege]] · [[Emir Sultan, Konak|Emir Sultan]] · [[Etiler, Konak|Etiler]] · [[Faik Paşa, Konak|Faik Paşa]] · [[Fatih, Konak|Fatih]] · [[Ferahlı, Konak|Ferahlı]] · [[Fevzi Paşa, Konak|Fevzi Paşa]] · [[Göztepe, Konak|Göztepe]] · [[Güneş, Konak|Güneş]] · [[Güneşli, Konak|Güneşli]] · [[Güney, Konak|Güney]] · [[Güngör, Konak|Güngör]] · [[Güzelyalı, Konak|Güzelyalı]] · [[Güzelyurt, Konak|Güzelyurt]] · [[Halkapınar, Konak|Halkapınar]] · [[Hasan Özdemir, Konak|Hasan Özdemir]] · [[Hilal, Konak|Hilal]] · [[Hurşidiye, Konak|Hurşidiye]] · [[Huzur, Konak|Huzur]] · [[İmariye, Konak|İmariye]] · [[İsmet Kaptan]] · [[İsmet Paşa, Konak|İsmet Paşa]] · [[Kadifekale, Konak|Kadifekale]] · [[Kahraman Mescit, Konak|Kahraman Mescit]] · [[Kahramanlar, Konak|Kahramanlar]] · [[Kemal Reis, Konak|Kemal Reis]] · [[Kestelli, Konak|Kestelli]] · [[Kılıç Reis, Konak|Kılıç Reis]] · [[Kocakapı, Konak|Kocakapı]] · [[Kocatepe, Konak|Kocatepe]] · [[Konak, Konak|Konak]] · [[Kosova, Konak|Kosova]] · [[Kubilay, Konak|Kubilay]] · [[Kurtuluş, Konak|Kurtuluş]] · [[Küçükada, Konak|Küçükada]] · [[Kültür, Konak|Kültür]] · [[Lale, Konak|Lale]] · [[Levent, Konak|Levent]] · [[Mecidiye, Konak|Mecidiye]] · [[Mehmet Akif, Konak|Mehmet Akif]] · [[Mehmet Ali Akman, Konak|Mehmet Ali Akman]] · [[Mehtap, Konak|Mehtap]] · [[Mersinli, Konak|Mersinli]] · [[Millet, Konak|Millet]] · [[Mimar Sinan, Konak|Mimar Sinan]] · [[Mirali, Konak|Mirali]] · [[Mithatpaşa, Konak|Mithatpaşa]] · [[Murat, Konak|Murat]] · [[Murat Reis, Konak|Murat Reis]] · [[Namazgah, Konak|Namazgah]] · [[Namık Kemal, Konak|Namık Kemal]] · [[Odunkapı, Konak|Odunkapı]] · [[Oğuzlar, Konak|Oğuzlar]] · [[Pazaryeri, Konak|Pazaryeri]] · [[Piri Reis, Konak|Piri Reis]] · [[Sakarya, Konak|Sakarya]] · [[Saygı, Konak|Saygı]] · [[Selçuk, Konak|Selçuk]] · [[Sümer, Konak|Sümer]] · [[Süvari, Konak|Süvari]] · [[Şehit Nedim Tuğaltay, Konak|Şehit Nedim Tuğaltay]] · [[Tan, Konak|Tan]] · [[Tınaztepe, Konak|Tınaztepe]] · [[Trakya, Konak|Trakya]] · [[Turgut Reis, Konak|Turgut Reis]] · [[Tuzcu, Konak|Tuzcu]] · [[Türkyılmaz, Konak|Türkyılmaz]] · [[Uğur, Konak|Uğur]] · [[Ulubatlı, Konak|Ulubatlı]] · [[Umurbey, Konak|Umurbey]] · [[Ülkü, Konak|Ülkü]] · [[Vezirağa, Konak|Vezirağa]] · [[Yavuz Selim, Konak|Yavuz Selim]] · [[Yeni, Konak|Yeni]] · [[Yenidoğan, Konak|Yenidoğan]] · [[Yenigün, Konak|Yenigün]] · [[Yenişehir, Konak|Yenişehir]] · [[Yeşildere, Konak|Yeşildere]] · [[Yeşiltepe, Konak|Yeşiltepe]] · [[Yıldız, Konak|Yıldız]] · [[Zafertepe, Konak|Zafertepe]] · [[Zeybek, Konak|Zeybek]] · [[Zeytinlik, Konak|Zeytinlik]] | group2 = Semt | list2 = [[Basmane|Basmane]] · [[Eşrefpaşa, Konak|Eşrefpaşa]] · [[Gültepe, Konak|Gültepe]] · [[Hatay, Konak|Hatay]] · [[Karataş, Konak|Karataş]] · [[Kemeraltı]] · [[Tepecik, Konak|Tepecik]] |below = '''Navçeyên Îzmîrê:''' [[Aliağa]] · [[Balçova]] · [[Bayındır]] · [[Bayraklı]] · [[Bergama]] · [[Beydağ]] · [[Bornova]] · [[Buca]] · [[Çeşme]] · [[Çiğli]] · [[Dikili]] · [[Foça]] · [[Gaziemir]] · [[Güzelbahçe]] · [[Karabağlar]] · [[Karaburun]] · [[Karşıyaka]] · [[Kemalpaşa]] · [[Kınık]] · [[Kiraz]] · [[Konak]] · [[Menderes]] · [[Menemen]] · [[Narlıdere]] · [[Ödemiş]] · [[Seferihisar]] · [[Selçuk]] · [[Tire]] · [[Torbalı]] · [[Urla]] }}<noinclude> [[Kategorî:Taxên Konakê|Taxên Konakê]] </noinclude> a5gu27a66g4ybzwsw3gm72sg6pgc1s5 2101453 2101451 2026-11-02T14:18:58Z MikaelF 935 2101453 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Taxên Konakê |title = [[Konak, îzmîr|Taxên Konakê (Îzmîr)]] |titleclass = |state = autocollapse |titlestyle = background:#98d482 |basestyle = background:#bde4aa |groupstyle = background:#bde4aa |liststyle = |image = |above = '''Parêzgeh:''' [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîr ]] • '''Navçe:''' [[Konak]] (navend) |group1 = Tax (mehele) |list1 = [[19 Mayıs, Konak|19 Mayıs]] · [[26 Ağustos, Konak|26 Ağustos]] · [[1. Kadriye, Konak|1. Kadriye]] · [[2. Kadriye, Konak|2. Kadriye]] · [[Akarcalı, Konak|Akarcalı]] · [[Akdeniz, Konak|Akdeniz]] · [[Akın Simav, Konak|Akın Simav]] · [[Akıncı, Konak|Akıncı]] · [[Ali Reis, Konak|Ali Reis]] · [[Alsancak, Konak|Alsancak]]· [[Altay, Konak|Altay]] · [[Altınordu, Konak|Altınordu]] · [[Altıntaş, Konak|Altıntaş]] · [[Anadolu, Konak|Anadolu]] · [[Atamer, Konak|Atamer]] · [[Atilla, Konak|Atilla]] · [[Aziziye, Konak|Aziziye]] · [[Ballıkuyu, Konak|Ballıkuyu]] · [[Barbaros, Konak|Barbaros]] · [[Boğaziçi, Konak|Boğaziçi]] · [[Bozkurt, Konak|Bozkurt]] · [[Cengiz Topel, Konak|Cengiz Topel]] · [[Çahabey, Konak|Çahabey]] · [[Çankaya, Konak|Çankaya]] · [[Çınarlı, Konak|Çınarlı]] · [[Çınartepe, Konak|Çınartepe]] · [[Çimentepe, Konak|Çimentepe]] · [[Dayıemir, Konak|Dayıemir]] · [[Dolaplıkuyu, Konak|Dolaplıkuyu]] · [[Duatepe, Konak|Duatepe]] · [[Ege, Konak|Ege]] · [[Emir Sultan, Konak|Emir Sultan]] · [[Etiler, Konak|Etiler]] · [[Faik Paşa, Konak|Faik Paşa]] · [[Fatih, Konak|Fatih]] · [[Ferahlı, Konak|Ferahlı]] · [[Fevzi Paşa, Konak|Fevzi Paşa]] · [[Göztepe, Konak|Göztepe]] · [[Güneş, Konak|Güneş]] · [[Güneşli, Konak|Güneşli]] · [[Güney, Konak|Güney]] · [[Güngör, Konak|Güngör]] · [[Güzelyalı, Konak|Güzelyalı]] · [[Güzelyurt, Konak|Güzelyurt]] · [[Halkapınar, Konak|Halkapınar]] · [[Hasan Özdemir, Konak|Hasan Özdemir]] · [[Hilal, Konak|Hilal]] · [[Hurşidiye, Konak|Hurşidiye]] · [[Huzur, Konak|Huzur]] · [[İmariye, Konak|İmariye]] · [[İsmet Kaptan]] · [[İsmet Paşa, Konak|İsmet Paşa]] · [[Kadifekale, Konak|Kadifekale]] · [[Kahraman Mescit, Konak|Kahraman Mescit]] · [[Kahramanlar, Konak|Kahramanlar]] · [[Kemal Reis, Konak|Kemal Reis]] · [[Kestelli, Konak|Kestelli]] · [[Kılıç Reis, Konak|Kılıç Reis]] · [[Kocakapı, Konak|Kocakapı]] · [[Kocatepe, Konak|Kocatepe]] · [[Konak, Konak|Konak]] · [[Kosova, Konak|Kosova]] · [[Kubilay, Konak|Kubilay]] · [[Kurtuluş, Konak|Kurtuluş]] · [[Küçükada, Konak|Küçükada]] · [[Kültür, Konak|Kültür]] · [[Lale, Konak|Lale]] · [[Levent, Konak|Levent]] · [[Mecidiye, Konak|Mecidiye]] · [[Mehmet Akif, Konak|Mehmet Akif]] · [[Mehmet Ali Akman, Konak|Mehmet Ali Akman]] · [[Mehtap, Konak|Mehtap]] · [[Mersinli, Konak|Mersinli]] · [[Millet, Konak|Millet]] · [[Mimar Sinan, Konak|Mimar Sinan]] · [[Mirali, Konak|Mirali]] · [[Mithatpaşa, Konak|Mithatpaşa]] · [[Murat, Konak|Murat]] · [[Murat Reis, Konak|Murat Reis]] · [[Namazgah, Konak|Namazgah]] · [[Namık Kemal, Konak|Namık Kemal]] · [[Odunkapı, Konak|Odunkapı]] · [[Oğuzlar, Konak|Oğuzlar]] · [[Pazaryeri, Konak|Pazaryeri]] · [[Piri Reis, Konak|Piri Reis]] · [[Sakarya, Konak|Sakarya]] · [[Saygı, Konak|Saygı]] · [[Selçuk, Konak|Selçuk]] · [[Sümer, Konak|Sümer]] · [[Süvari, Konak|Süvari]] · [[Şehit Nedim Tuğaltay, Konak|Şehit Nedim Tuğaltay]] · [[Tan, Konak|Tan]] · [[Tınaztepe, Konak|Tınaztepe]] · [[Trakya, Konak|Trakya]] · [[Turgut Reis, Konak|Turgut Reis]] · [[Tuzcu, Konak|Tuzcu]] · [[Türkyılmaz, Konak|Türkyılmaz]] · [[Uğur, Konak|Uğur]] · [[Ulubatlı, Konak|Ulubatlı]] · [[Umurbey, Konak|Umurbey]] · [[Ülkü, Konak|Ülkü]] · [[Vezirağa, Konak|Vezirağa]] · [[Yavuz Selim, Konak|Yavuz Selim]] · [[Yeni, Konak|Yeni]] · [[Yenidoğan, Konak|Yenidoğan]] · [[Yenigün, Konak|Yenigün]] · [[Yenişehir, Konak|Yenişehir]] · [[Yeşildere, Konak|Yeşildere]] · [[Yeşiltepe, Konak|Yeşiltepe]] · [[Yıldız, Konak|Yıldız]] · [[Zafertepe, Konak|Zafertepe]] · [[Zeybek, Konak|Zeybek]] · [[Zeytinlik, Konak|Zeytinlik]] | group2 = Semt | list2 = [[Basmane|Basmane]] · [[Eşrefpaşa, Konak|Eşrefpaşa]] · [[Gültepe, Konak|Gültepe]] · [[Hatay, Konak|Hatay]] · [[Karataş, Konak|Karataş]] · [[Kemeraltı]] · [[Tepecik, Konak|Tepecik]] |below = '''Navçeyên Îzmîrê:''' [[Aliağa]] · [[Balçova]] · [[Bayındır]] · [[Bayraklı]] · [[Bergama]] · [[Beydağ]] · [[Bornova]] · [[Buca]] · [[Çeşme]] · [[Çiğli]] · [[Dikili]] · [[Foça]] · [[Gaziemir]] · [[Güzelbahçe]] · [[Karabağlar]] · [[Karaburun]] · [[Karşıyaka]] · [[Kemalpaşa]] · [[Kınık]] · [[Kiraz]] · [[Konak]] · [[Menderes]] · [[Menemen]] · [[Narlıdere]] · [[Ödemiş]] · [[Seferihisar]] · [[Selçuk]] · [[Tire]] · [[Torbalı]] · [[Urla]] }}<noinclude> [[Kategorî:Taxên Konakê|Taxên Konakê]] </noinclude> tmbu6a6j7tezp6thhskobrvmi1acnrz 2101463 2101453 2026-11-02T17:44:58Z MikaelF 935 2101463 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Taxên Konakê |title = [[Konak, îzmîr|Taxên Konakê (Îzmîr)]] |titleclass = |state = autocollapse |titlestyle = background:#98d482 |basestyle = background:#bde4aa |groupstyle = background:#bde4aa |liststyle = |image = |above = '''Parêzgeh:''' [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîr ]] • '''Navçe:''' [[Konak]] (navend) |group1 = Tax<br>(mehele) |list1 = [[19 Mayıs, Konak|19 Mayıs]] · [[26 Ağustos, Konak|26 Ağustos]] · [[1. Kadriye, Konak|1. Kadriye]] · [[2. Kadriye, Konak|2. Kadriye]] · [[Akarcalı, Konak|Akarcalı]] · [[Akdeniz, Konak|Akdeniz]] · [[Akın Simav, Konak|Akın Simav]] · [[Akıncı, Konak|Akıncı]] · [[Ali Reis, Konak|Ali Reis]] · [[Alsancak, Konak|Alsancak]]· [[Altay, Konak|Altay]] · [[Altınordu, Konak|Altınordu]] · [[Altıntaş, Konak|Altıntaş]] · [[Anadolu, Konak|Anadolu]] · [[Atamer, Konak|Atamer]] · [[Atilla, Konak|Atilla]] · [[Aziziye, Konak|Aziziye]] · [[Ballıkuyu, Konak|Ballıkuyu]] · [[Barbaros, Konak|Barbaros]] · [[Boğaziçi, Konak|Boğaziçi]] · [[Bozkurt, Konak|Bozkurt]] · [[Cengiz Topel, Konak|Cengiz Topel]] · [[Çahabey, Konak|Çahabey]] · [[Çankaya, Konak|Çankaya]] · [[Çınarlı, Konak|Çınarlı]] · [[Çınartepe, Konak|Çınartepe]] · [[Çimentepe, Konak|Çimentepe]] · [[Dayıemir, Konak|Dayıemir]] · [[Dolaplıkuyu, Konak|Dolaplıkuyu]] · [[Duatepe, Konak|Duatepe]] · [[Ege, Konak|Ege]] · [[Emir Sultan, Konak|Emir Sultan]] · [[Etiler, Konak|Etiler]] · [[Faik Paşa, Konak|Faik Paşa]] · [[Fatih, Konak|Fatih]] · [[Ferahlı, Konak|Ferahlı]] · [[Fevzi Paşa, Konak|Fevzi Paşa]] · [[Göztepe, Konak|Göztepe]] · [[Güneş, Konak|Güneş]] · [[Güneşli, Konak|Güneşli]] · [[Güney, Konak|Güney]] · [[Güngör, Konak|Güngör]] · [[Güzelyalı, Konak|Güzelyalı]] · [[Güzelyurt, Konak|Güzelyurt]] · [[Halkapınar, Konak|Halkapınar]] · [[Hasan Özdemir, Konak|Hasan Özdemir]] · [[Hilal, Konak|Hilal]] · [[Hurşidiye, Konak|Hurşidiye]] · [[Huzur, Konak|Huzur]] · [[İmariye, Konak|İmariye]] · [[İsmet Kaptan]] · [[İsmet Paşa, Konak|İsmet Paşa]] · [[Kadifekale, Konak|Kadifekale]] · [[Kahraman Mescit, Konak|Kahraman Mescit]] · [[Kahramanlar, Konak|Kahramanlar]] · [[Kemal Reis, Konak|Kemal Reis]] · [[Kestelli, Konak|Kestelli]] · [[Kılıç Reis, Konak|Kılıç Reis]] · [[Kocakapı, Konak|Kocakapı]] · [[Kocatepe, Konak|Kocatepe]] · [[Konak, Konak|Konak]] · [[Kosova, Konak|Kosova]] · [[Kubilay, Konak|Kubilay]] · [[Kurtuluş, Konak|Kurtuluş]] · [[Küçükada, Konak|Küçükada]] · [[Kültür, Konak|Kültür]] · [[Lale, Konak|Lale]] · [[Levent, Konak|Levent]] · [[Mecidiye, Konak|Mecidiye]] · [[Mehmet Akif, Konak|Mehmet Akif]] · [[Mehmet Ali Akman, Konak|Mehmet Ali Akman]] · [[Mehtap, Konak|Mehtap]] · [[Mersinli, Konak|Mersinli]] · [[Millet, Konak|Millet]] · [[Mimar Sinan, Konak|Mimar Sinan]] · [[Mirali, Konak|Mirali]] · [[Mithatpaşa, Konak|Mithatpaşa]] · [[Murat, Konak|Murat]] · [[Murat Reis, Konak|Murat Reis]] · [[Namazgah, Konak|Namazgah]] · [[Namık Kemal, Konak|Namık Kemal]] · [[Odunkapı, Konak|Odunkapı]] · [[Oğuzlar, Konak|Oğuzlar]] · [[Pazaryeri, Konak|Pazaryeri]] · [[Piri Reis, Konak|Piri Reis]] · [[Sakarya, Konak|Sakarya]] · [[Saygı, Konak|Saygı]] · [[Selçuk, Konak|Selçuk]] · [[Sümer, Konak|Sümer]] · [[Süvari, Konak|Süvari]] · [[Şehit Nedim Tuğaltay, Konak|Şehit Nedim Tuğaltay]] · [[Tan, Konak|Tan]] · [[Tınaztepe, Konak|Tınaztepe]] · [[Trakya, Konak|Trakya]] · [[Turgut Reis, Konak|Turgut Reis]] · [[Tuzcu, Konak|Tuzcu]] · [[Türkyılmaz, Konak|Türkyılmaz]] · [[Uğur, Konak|Uğur]] · [[Ulubatlı, Konak|Ulubatlı]] · [[Umurbey, Konak|Umurbey]] · [[Ülkü, Konak|Ülkü]] · [[Vezirağa, Konak|Vezirağa]] · [[Yavuz Selim, Konak|Yavuz Selim]] · [[Yeni, Konak|Yeni]] · [[Yenidoğan, Konak|Yenidoğan]] · [[Yenigün, Konak|Yenigün]] · [[Yenişehir, Konak|Yenişehir]] · [[Yeşildere, Konak|Yeşildere]] · [[Yeşiltepe, Konak|Yeşiltepe]] · [[Yıldız, Konak|Yıldız]] · [[Zafertepe, Konak|Zafertepe]] · [[Zeybek, Konak|Zeybek]] · [[Zeytinlik, Konak|Zeytinlik]] | group2 = Semt | list2 = [[Basmane|Basmane]] · [[Eşrefpaşa, Konak|Eşrefpaşa]] · [[Gültepe, Konak|Gültepe]] · [[Hatay, Konak|Hatay]] · [[Karataş, Konak|Karataş]] · [[Kemeraltı]] · [[Tepecik, Konak|Tepecik]] |below = '''Navçeyên Îzmîrê:''' [[Aliağa]] · [[Balçova]] · [[Bayındır]] · [[Bayraklı]] · [[Bergama]] · [[Beydağ]] · [[Bornova]] · [[Buca]] · [[Çeşme]] · [[Çiğli]] · [[Dikili]] · [[Foça]] · [[Gaziemir]] · [[Güzelbahçe]] · [[Karabağlar]] · [[Karaburun]] · [[Karşıyaka]] · [[Kemalpaşa]] · [[Kınık]] · [[Kiraz]] · [[Konak]] · [[Menderes]] · [[Menemen]] · [[Narlıdere]] · [[Ödemiş]] · [[Seferihisar]] · [[Selçuk]] · [[Tire]] · [[Torbalı]] · [[Urla]] }}<noinclude> [[Kategorî:Taxên Konakê|Taxên Konakê]] </noinclude> 41r40ldclh5n3vtmqu2fnz4n0lpjuwo 2101464 2101463 2026-11-02T17:46:12Z MikaelF 935 Guhartoya [[Special:Diff/2101463|2101463]] yê [[Special:Contributions/MikaelF|MikaelF]] ([[User talk:MikaelF|gotûbêj]]) şûnde kir 2101464 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Taxên Konakê |title = [[Konak, îzmîr|Taxên Konakê (Îzmîr)]] |titleclass = |state = autocollapse |titlestyle = background:#98d482 |basestyle = background:#bde4aa |groupstyle = background:#bde4aa |liststyle = |image = |above = '''Parêzgeh:''' [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîr ]] • '''Navçe:''' [[Konak]] (navend) |group1 = Tax <small>(mehele)</small> |list1 = [[19 Mayıs, Konak|19 Mayıs]] · [[26 Ağustos, Konak|26 Ağustos]] · [[1. Kadriye, Konak|1. Kadriye]] · [[2. Kadriye, Konak|2. Kadriye]] · [[Akarcalı, Konak|Akarcalı]] · [[Akdeniz, Konak|Akdeniz]] · [[Akın Simav, Konak|Akın Simav]] · [[Akıncı, Konak|Akıncı]] · [[Ali Reis, Konak|Ali Reis]] · [[Alsancak, Konak|Alsancak]]· [[Altay, Konak|Altay]] · [[Altınordu, Konak|Altınordu]] · [[Altıntaş, Konak|Altıntaş]] · [[Anadolu, Konak|Anadolu]] · [[Atamer, Konak|Atamer]] · [[Atilla, Konak|Atilla]] · [[Aziziye, Konak|Aziziye]] · [[Ballıkuyu, Konak|Ballıkuyu]] · [[Barbaros, Konak|Barbaros]] · [[Boğaziçi, Konak|Boğaziçi]] · [[Bozkurt, Konak|Bozkurt]] · [[Cengiz Topel, Konak|Cengiz Topel]] · [[Çahabey, Konak|Çahabey]] · [[Çankaya, Konak|Çankaya]] · [[Çınarlı, Konak|Çınarlı]] · [[Çınartepe, Konak|Çınartepe]] · [[Çimentepe, Konak|Çimentepe]] · [[Dayıemir, Konak|Dayıemir]] · [[Dolaplıkuyu, Konak|Dolaplıkuyu]] · [[Duatepe, Konak|Duatepe]] · [[Ege, Konak|Ege]] · [[Emir Sultan, Konak|Emir Sultan]] · [[Etiler, Konak|Etiler]] · [[Faik Paşa, Konak|Faik Paşa]] · [[Fatih, Konak|Fatih]] · [[Ferahlı, Konak|Ferahlı]] · [[Fevzi Paşa, Konak|Fevzi Paşa]] · [[Göztepe, Konak|Göztepe]] · [[Güneş, Konak|Güneş]] · [[Güneşli, Konak|Güneşli]] · [[Güney, Konak|Güney]] · [[Güngör, Konak|Güngör]] · [[Güzelyalı, Konak|Güzelyalı]] · [[Güzelyurt, Konak|Güzelyurt]] · [[Halkapınar, Konak|Halkapınar]] · [[Hasan Özdemir, Konak|Hasan Özdemir]] · [[Hilal, Konak|Hilal]] · [[Hurşidiye, Konak|Hurşidiye]] · [[Huzur, Konak|Huzur]] · [[İmariye, Konak|İmariye]] · [[İsmet Kaptan]] · [[İsmet Paşa, Konak|İsmet Paşa]] · [[Kadifekale, Konak|Kadifekale]] · [[Kahraman Mescit, Konak|Kahraman Mescit]] · [[Kahramanlar, Konak|Kahramanlar]] · [[Kemal Reis, Konak|Kemal Reis]] · [[Kestelli, Konak|Kestelli]] · [[Kılıç Reis, Konak|Kılıç Reis]] · [[Kocakapı, Konak|Kocakapı]] · [[Kocatepe, Konak|Kocatepe]] · [[Konak, Konak|Konak]] · [[Kosova, Konak|Kosova]] · [[Kubilay, Konak|Kubilay]] · [[Kurtuluş, Konak|Kurtuluş]] · [[Küçükada, Konak|Küçükada]] · [[Kültür, Konak|Kültür]] · [[Lale, Konak|Lale]] · [[Levent, Konak|Levent]] · [[Mecidiye, Konak|Mecidiye]] · [[Mehmet Akif, Konak|Mehmet Akif]] · [[Mehmet Ali Akman, Konak|Mehmet Ali Akman]] · [[Mehtap, Konak|Mehtap]] · [[Mersinli, Konak|Mersinli]] · [[Millet, Konak|Millet]] · [[Mimar Sinan, Konak|Mimar Sinan]] · [[Mirali, Konak|Mirali]] · [[Mithatpaşa, Konak|Mithatpaşa]] · [[Murat, Konak|Murat]] · [[Murat Reis, Konak|Murat Reis]] · [[Namazgah, Konak|Namazgah]] · [[Namık Kemal, Konak|Namık Kemal]] · [[Odunkapı, Konak|Odunkapı]] · [[Oğuzlar, Konak|Oğuzlar]] · [[Pazaryeri, Konak|Pazaryeri]] · [[Piri Reis, Konak|Piri Reis]] · [[Sakarya, Konak|Sakarya]] · [[Saygı, Konak|Saygı]] · [[Selçuk, Konak|Selçuk]] · [[Sümer, Konak|Sümer]] · [[Süvari, Konak|Süvari]] · [[Şehit Nedim Tuğaltay, Konak|Şehit Nedim Tuğaltay]] · [[Tan, Konak|Tan]] · [[Tınaztepe, Konak|Tınaztepe]] · [[Trakya, Konak|Trakya]] · [[Turgut Reis, Konak|Turgut Reis]] · [[Tuzcu, Konak|Tuzcu]] · [[Türkyılmaz, Konak|Türkyılmaz]] · [[Uğur, Konak|Uğur]] · [[Ulubatlı, Konak|Ulubatlı]] · [[Umurbey, Konak|Umurbey]] · [[Ülkü, Konak|Ülkü]] · [[Vezirağa, Konak|Vezirağa]] · [[Yavuz Selim, Konak|Yavuz Selim]] · [[Yeni, Konak|Yeni]] · [[Yenidoğan, Konak|Yenidoğan]] · [[Yenigün, Konak|Yenigün]] · [[Yenişehir, Konak|Yenişehir]] · [[Yeşildere, Konak|Yeşildere]] · [[Yeşiltepe, Konak|Yeşiltepe]] · [[Yıldız, Konak|Yıldız]] · [[Zafertepe, Konak|Zafertepe]] · [[Zeybek, Konak|Zeybek]] · [[Zeytinlik, Konak|Zeytinlik]] | group2 = Semt | list2 = [[Basmane|Basmane]] · [[Eşrefpaşa, Konak|Eşrefpaşa]] · [[Gültepe, Konak|Gültepe]] · [[Hatay, Konak|Hatay]] · [[Karataş, Konak|Karataş]] · [[Kemeraltı]] · [[Tepecik, Konak|Tepecik]] |below = '''Navçeyên Îzmîrê:''' [[Aliağa]] · [[Balçova]] · [[Bayındır]] · [[Bayraklı]] · [[Bergama]] · [[Beydağ]] · [[Bornova]] · [[Buca]] · [[Çeşme]] · [[Çiğli]] · [[Dikili]] · [[Foça]] · [[Gaziemir]] · [[Güzelbahçe]] · [[Karabağlar]] · [[Karaburun]] · [[Karşıyaka]] · [[Kemalpaşa]] · [[Kınık]] · [[Kiraz]] · [[Konak]] · [[Menderes]] · [[Menemen]] · [[Narlıdere]] · [[Ödemiş]] · [[Seferihisar]] · [[Selçuk]] · [[Tire]] · [[Torbalı]] · [[Urla]] }}<noinclude> [[Kategorî:Taxên Konakê|Taxên Konakê]] </noinclude> g3n58rkl42i1sj6gmrzujtoqwvnjrij 2101469 2101464 2026-11-02T18:17:26Z Ghybu 9854 2101469 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Taxên Konakê, Îzmîr |title = [[Konak, îzmîr|Taxên Konakê (Îzmîr)]] |titleclass = |state = autocollapse |titlestyle = background:#98d482 |basestyle = background:#bde4aa |groupstyle = background:#bde4aa |liststyle = |image = |above = '''Parêzgeh:''' [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîr ]] • '''Navçe:''' [[Konak]] (navend) |group1 = Tax <small>(mehele)</small> |list1 = [[19 Mayıs, Konak|19 Mayıs]] · [[26 Ağustos, Konak|26 Ağustos]] · [[1. Kadriye, Konak|1. Kadriye]] · [[2. Kadriye, Konak|2. Kadriye]] · [[Akarcalı, Konak|Akarcalı]] · [[Akdeniz, Konak|Akdeniz]] · [[Akın Simav, Konak|Akın Simav]] · [[Akıncı, Konak|Akıncı]] · [[Ali Reis, Konak|Ali Reis]] · [[Alsancak, Konak|Alsancak]]· [[Altay, Konak|Altay]] · [[Altınordu, Konak|Altınordu]] · [[Altıntaş, Konak|Altıntaş]] · [[Anadolu, Konak|Anadolu]] · [[Atamer, Konak|Atamer]] · [[Atilla, Konak|Atilla]] · [[Aziziye, Konak|Aziziye]] · [[Ballıkuyu, Konak|Ballıkuyu]] · [[Barbaros, Konak|Barbaros]] · [[Boğaziçi, Konak|Boğaziçi]] · [[Bozkurt, Konak|Bozkurt]] · [[Cengiz Topel, Konak|Cengiz Topel]] · [[Çahabey, Konak|Çahabey]] · [[Çankaya, Konak|Çankaya]] · [[Çınarlı, Konak|Çınarlı]] · [[Çınartepe, Konak|Çınartepe]] · [[Çimentepe, Konak|Çimentepe]] · [[Dayıemir, Konak|Dayıemir]] · [[Dolaplıkuyu, Konak|Dolaplıkuyu]] · [[Duatepe, Konak|Duatepe]] · [[Ege, Konak|Ege]] · [[Emir Sultan, Konak|Emir Sultan]] · [[Etiler, Konak|Etiler]] · [[Faik Paşa, Konak|Faik Paşa]] · [[Fatih, Konak|Fatih]] · [[Ferahlı, Konak|Ferahlı]] · [[Fevzi Paşa, Konak|Fevzi Paşa]] · [[Göztepe, Konak|Göztepe]] · [[Güneş, Konak|Güneş]] · [[Güneşli, Konak|Güneşli]] · [[Güney, Konak|Güney]] · [[Güngör, Konak|Güngör]] · [[Güzelyalı, Konak|Güzelyalı]] · [[Güzelyurt, Konak|Güzelyurt]] · [[Halkapınar, Konak|Halkapınar]] · [[Hasan Özdemir, Konak|Hasan Özdemir]] · [[Hilal, Konak|Hilal]] · [[Hurşidiye, Konak|Hurşidiye]] · [[Huzur, Konak|Huzur]] · [[İmariye, Konak|İmariye]] · [[İsmet Kaptan]] · [[İsmet Paşa, Konak|İsmet Paşa]] · [[Kadifekale, Konak|Kadifekale]] · [[Kahraman Mescit, Konak|Kahraman Mescit]] · [[Kahramanlar, Konak|Kahramanlar]] · [[Kemal Reis, Konak|Kemal Reis]] · [[Kestelli, Konak|Kestelli]] · [[Kılıç Reis, Konak|Kılıç Reis]] · [[Kocakapı, Konak|Kocakapı]] · [[Kocatepe, Konak|Kocatepe]] · [[Konak, Konak|Konak]] · [[Kosova, Konak|Kosova]] · [[Kubilay, Konak|Kubilay]] · [[Kurtuluş, Konak|Kurtuluş]] · [[Küçükada, Konak|Küçükada]] · [[Kültür, Konak|Kültür]] · [[Lale, Konak|Lale]] · [[Levent, Konak|Levent]] · [[Mecidiye, Konak|Mecidiye]] · [[Mehmet Akif, Konak|Mehmet Akif]] · [[Mehmet Ali Akman, Konak|Mehmet Ali Akman]] · [[Mehtap, Konak|Mehtap]] · [[Mersinli, Konak|Mersinli]] · [[Millet, Konak|Millet]] · [[Mimar Sinan, Konak|Mimar Sinan]] · [[Mirali, Konak|Mirali]] · [[Mithatpaşa, Konak|Mithatpaşa]] · [[Murat, Konak|Murat]] · [[Murat Reis, Konak|Murat Reis]] · [[Namazgah, Konak|Namazgah]] · [[Namık Kemal, Konak|Namık Kemal]] · [[Odunkapı, Konak|Odunkapı]] · [[Oğuzlar, Konak|Oğuzlar]] · [[Pazaryeri, Konak|Pazaryeri]] · [[Piri Reis, Konak|Piri Reis]] · [[Sakarya, Konak|Sakarya]] · [[Saygı, Konak|Saygı]] · [[Selçuk, Konak|Selçuk]] · [[Sümer, Konak|Sümer]] · [[Süvari, Konak|Süvari]] · [[Şehit Nedim Tuğaltay, Konak|Şehit Nedim Tuğaltay]] · [[Tan, Konak|Tan]] · [[Tınaztepe, Konak|Tınaztepe]] · [[Trakya, Konak|Trakya]] · [[Turgut Reis, Konak|Turgut Reis]] · [[Tuzcu, Konak|Tuzcu]] · [[Türkyılmaz, Konak|Türkyılmaz]] · [[Uğur, Konak|Uğur]] · [[Ulubatlı, Konak|Ulubatlı]] · [[Umurbey, Konak|Umurbey]] · [[Ülkü, Konak|Ülkü]] · [[Vezirağa, Konak|Vezirağa]] · [[Yavuz Selim, Konak|Yavuz Selim]] · [[Yeni, Konak|Yeni]] · [[Yenidoğan, Konak|Yenidoğan]] · [[Yenigün, Konak|Yenigün]] · [[Yenişehir, Konak|Yenişehir]] · [[Yeşildere, Konak|Yeşildere]] · [[Yeşiltepe, Konak|Yeşiltepe]] · [[Yıldız, Konak|Yıldız]] · [[Zafertepe, Konak|Zafertepe]] · [[Zeybek, Konak|Zeybek]] · [[Zeytinlik, Konak|Zeytinlik]] | group2 = Semt | list2 = [[Basmane|Basmane]] · [[Eşrefpaşa, Konak|Eşrefpaşa]] · [[Gültepe, Konak|Gültepe]] · [[Hatay, Konak|Hatay]] · [[Karataş, Konak|Karataş]] · [[Kemeraltı]] · [[Tepecik, Konak|Tepecik]] |below = '''Navçeyên Îzmîrê:''' [[Aliağa]] · [[Balçova]] · [[Bayındır]] · [[Bayraklı]] · [[Bergama]] · [[Beydağ]] · [[Bornova]] · [[Buca]] · [[Çeşme]] · [[Çiğli]] · [[Dikili]] · [[Foça]] · [[Gaziemir]] · [[Güzelbahçe]] · [[Karabağlar]] · [[Karaburun]] · [[Karşıyaka]] · [[Kemalpaşa]] · [[Kınık]] · [[Kiraz]] · [[Konak]] · [[Menderes]] · [[Menemen]] · [[Narlıdere]] · [[Ödemiş]] · [[Seferihisar]] · [[Selçuk]] · [[Tire]] · [[Torbalı]] · [[Urla]] }}<noinclude> [[Kategorî:Taxên Konakê|Taxên Konakê]] </noinclude> r4g2i2h6lmsu5zajwflxnemdb2qte19 2101470 2101469 2026-11-02T18:19:45Z Ghybu 9854 2101470 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Taxên Konakê, Îzmîr |title = Taxên Konakê |titleclass = |state = autocollapse |titlestyle = background:#98d482 |basestyle = background:#bde4aa |groupstyle = background:#bde4aa |liststyle = |image = |above = '''Parêzgeh:''' [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîr ]] • '''Navçe:''' [[Konak]] (navend) |group1 = Tax <small>(mehele)</small> |list1 = [[19 Mayıs, Konak|19 Mayıs]] · [[26 Ağustos, Konak|26 Ağustos]] · [[1. Kadriye, Konak|1. Kadriye]] · [[2. Kadriye, Konak|2. Kadriye]] · [[Akarcalı, Konak|Akarcalı]] · [[Akdeniz, Konak|Akdeniz]] · [[Akın Simav, Konak|Akın Simav]] · [[Akıncı, Konak|Akıncı]] · [[Ali Reis, Konak|Ali Reis]] · [[Alsancak, Konak|Alsancak]]· [[Altay, Konak|Altay]] · [[Altınordu, Konak|Altınordu]] · [[Altıntaş, Konak|Altıntaş]] · [[Anadolu, Konak|Anadolu]] · [[Atamer, Konak|Atamer]] · [[Atilla, Konak|Atilla]] · [[Aziziye, Konak|Aziziye]] · [[Ballıkuyu, Konak|Ballıkuyu]] · [[Barbaros, Konak|Barbaros]] · [[Boğaziçi, Konak|Boğaziçi]] · [[Bozkurt, Konak|Bozkurt]] · [[Cengiz Topel, Konak|Cengiz Topel]] · [[Çahabey, Konak|Çahabey]] · [[Çankaya, Konak|Çankaya]] · [[Çınarlı, Konak|Çınarlı]] · [[Çınartepe, Konak|Çınartepe]] · [[Çimentepe, Konak|Çimentepe]] · [[Dayıemir, Konak|Dayıemir]] · [[Dolaplıkuyu, Konak|Dolaplıkuyu]] · [[Duatepe, Konak|Duatepe]] · [[Ege, Konak|Ege]] · [[Emir Sultan, Konak|Emir Sultan]] · [[Etiler, Konak|Etiler]] · [[Faik Paşa, Konak|Faik Paşa]] · [[Fatih, Konak|Fatih]] · [[Ferahlı, Konak|Ferahlı]] · [[Fevzi Paşa, Konak|Fevzi Paşa]] · [[Göztepe, Konak|Göztepe]] · [[Güneş, Konak|Güneş]] · [[Güneşli, Konak|Güneşli]] · [[Güney, Konak|Güney]] · [[Güngör, Konak|Güngör]] · [[Güzelyalı, Konak|Güzelyalı]] · [[Güzelyurt, Konak|Güzelyurt]] · [[Halkapınar, Konak|Halkapınar]] · [[Hasan Özdemir, Konak|Hasan Özdemir]] · [[Hilal, Konak|Hilal]] · [[Hurşidiye, Konak|Hurşidiye]] · [[Huzur, Konak|Huzur]] · [[İmariye, Konak|İmariye]] · [[İsmet Kaptan]] · [[İsmet Paşa, Konak|İsmet Paşa]] · [[Kadifekale, Konak|Kadifekale]] · [[Kahraman Mescit, Konak|Kahraman Mescit]] · [[Kahramanlar, Konak|Kahramanlar]] · [[Kemal Reis, Konak|Kemal Reis]] · [[Kestelli, Konak|Kestelli]] · [[Kılıç Reis, Konak|Kılıç Reis]] · [[Kocakapı, Konak|Kocakapı]] · [[Kocatepe, Konak|Kocatepe]] · [[Konak, Konak|Konak]] · [[Kosova, Konak|Kosova]] · [[Kubilay, Konak|Kubilay]] · [[Kurtuluş, Konak|Kurtuluş]] · [[Küçükada, Konak|Küçükada]] · [[Kültür, Konak|Kültür]] · [[Lale, Konak|Lale]] · [[Levent, Konak|Levent]] · [[Mecidiye, Konak|Mecidiye]] · [[Mehmet Akif, Konak|Mehmet Akif]] · [[Mehmet Ali Akman, Konak|Mehmet Ali Akman]] · [[Mehtap, Konak|Mehtap]] · [[Mersinli, Konak|Mersinli]] · [[Millet, Konak|Millet]] · [[Mimar Sinan, Konak|Mimar Sinan]] · [[Mirali, Konak|Mirali]] · [[Mithatpaşa, Konak|Mithatpaşa]] · [[Murat, Konak|Murat]] · [[Murat Reis, Konak|Murat Reis]] · [[Namazgah, Konak|Namazgah]] · [[Namık Kemal, Konak|Namık Kemal]] · [[Odunkapı, Konak|Odunkapı]] · [[Oğuzlar, Konak|Oğuzlar]] · [[Pazaryeri, Konak|Pazaryeri]] · [[Piri Reis, Konak|Piri Reis]] · [[Sakarya, Konak|Sakarya]] · [[Saygı, Konak|Saygı]] · [[Selçuk, Konak|Selçuk]] · [[Sümer, Konak|Sümer]] · [[Süvari, Konak|Süvari]] · [[Şehit Nedim Tuğaltay, Konak|Şehit Nedim Tuğaltay]] · [[Tan, Konak|Tan]] · [[Tınaztepe, Konak|Tınaztepe]] · [[Trakya, Konak|Trakya]] · [[Turgut Reis, Konak|Turgut Reis]] · [[Tuzcu, Konak|Tuzcu]] · [[Türkyılmaz, Konak|Türkyılmaz]] · [[Uğur, Konak|Uğur]] · [[Ulubatlı, Konak|Ulubatlı]] · [[Umurbey, Konak|Umurbey]] · [[Ülkü, Konak|Ülkü]] · [[Vezirağa, Konak|Vezirağa]] · [[Yavuz Selim, Konak|Yavuz Selim]] · [[Yeni, Konak|Yeni]] · [[Yenidoğan, Konak|Yenidoğan]] · [[Yenigün, Konak|Yenigün]] · [[Yenişehir, Konak|Yenişehir]] · [[Yeşildere, Konak|Yeşildere]] · [[Yeşiltepe, Konak|Yeşiltepe]] · [[Yıldız, Konak|Yıldız]] · [[Zafertepe, Konak|Zafertepe]] · [[Zeybek, Konak|Zeybek]] · [[Zeytinlik, Konak|Zeytinlik]] | group2 = Semt | list2 = [[Basmane|Basmane]] · [[Eşrefpaşa, Konak|Eşrefpaşa]] · [[Gültepe, Konak|Gültepe]] · [[Hatay, Konak|Hatay]] · [[Karataş, Konak|Karataş]] · [[Kemeraltı]] · [[Tepecik, Konak|Tepecik]] |below = '''Navçeyên Îzmîrê:''' [[Aliağa]] · [[Balçova]] · [[Bayındır]] · [[Bayraklı]] · [[Bergama]] · [[Beydağ]] · [[Bornova]] · [[Buca]] · [[Çeşme]] · [[Çiğli]] · [[Dikili]] · [[Foça]] · [[Gaziemir]] · [[Güzelbahçe]] · [[Karabağlar]] · [[Karaburun]] · [[Karşıyaka]] · [[Kemalpaşa]] · [[Kınık]] · [[Kiraz]] · [[Konak]] · [[Menderes]] · [[Menemen]] · [[Narlıdere]] · [[Ödemiş]] · [[Seferihisar]] · [[Selçuk]] · [[Tire]] · [[Torbalı]] · [[Urla]] }}<noinclude> [[Kategorî:Taxên Konakê|Taxên Konakê]] </noinclude> r82603svggeg2j7nu0qe4kbspmw9c61 10 330580 2101442 2026-11-02T13:59:21Z MikaelF 935 Rûpel bi "{{Navbox |name = Taxên Aliağayê |title = [[Aliağa, Îzmîr|Taxên Aliağa (Îzmîr)]] |titleclass = |state = autocollapse |titlestyle = background:#98d482 |basestyle = background:#bde4aa |groupstyle = background:#bde4aa |liststyle = |image = |above = '''Parêzgeh:''' [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîr ]] • '''Navçe:''' [[Aliağa]] (navend) |group1 = Tax (mehele) |list1 = | group2 = Semt | list2 = |below = '''Nav..." hat çêkirin 2101442 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Taxên Aliağayê |title = [[Aliağa, Îzmîr|Taxên Aliağa (Îzmîr)]] |titleclass = |state = autocollapse |titlestyle = background:#98d482 |basestyle = background:#bde4aa |groupstyle = background:#bde4aa |liststyle = |image = |above = '''Parêzgeh:''' [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîr ]] • '''Navçe:''' [[Aliağa]] (navend) |group1 = Tax (mehele) |list1 = | group2 = Semt | list2 = |below = '''Navçeyên Îzmîrê:''' [[Aliağa]] · [[Balçova]] · [[Bayındır]] · [[Bayraklı]] · [[Bergama]] · [[Beydağ]] · [[Bornova]] · [[Buca]] · [[Çeşme]] · [[Çiğli]] · [[Dikili]] · [[Foça]] · [[Gaziemir]] · [[Güzelbahçe]] · [[Karabağlar]] · [[Karaburun]] · [[Karşıyaka]] · [[Kemalpaşa]] · [[Kınık]] · [[Kiraz]] · [[Konak]] · [[Menderes]] · [[Menemen]] · [[Narlıdere]] · [[Ödemiş]] · [[Seferihisar]] · [[Selçuk]] · [[Tire]] · [[Torbalı]] · [[Urla]] }}<noinclude> [[Kategorî:Taxên Aliağayê|Taxên Aliağayê]] </noinclude> of9ey1b492v8wpgz9tlbr58tzj6hobn 2101448 2101442 2026-11-02T14:14:29Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Şablon:Taxên Aliağa, Îzmîr]] weke [[Şablon:Taxên Aliağayê, Îzmîr]] guhart 2101442 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Taxên Aliağayê |title = [[Aliağa, Îzmîr|Taxên Aliağa (Îzmîr)]] |titleclass = |state = autocollapse |titlestyle = background:#98d482 |basestyle = background:#bde4aa |groupstyle = background:#bde4aa |liststyle = |image = |above = '''Parêzgeh:''' [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîr ]] • '''Navçe:''' [[Aliağa]] (navend) |group1 = Tax (mehele) |list1 = | group2 = Semt | list2 = |below = '''Navçeyên Îzmîrê:''' [[Aliağa]] · [[Balçova]] · [[Bayındır]] · [[Bayraklı]] · [[Bergama]] · [[Beydağ]] · [[Bornova]] · [[Buca]] · [[Çeşme]] · [[Çiğli]] · [[Dikili]] · [[Foça]] · [[Gaziemir]] · [[Güzelbahçe]] · [[Karabağlar]] · [[Karaburun]] · [[Karşıyaka]] · [[Kemalpaşa]] · [[Kınık]] · [[Kiraz]] · [[Konak]] · [[Menderes]] · [[Menemen]] · [[Narlıdere]] · [[Ödemiş]] · [[Seferihisar]] · [[Selçuk]] · [[Tire]] · [[Torbalı]] · [[Urla]] }}<noinclude> [[Kategorî:Taxên Aliağayê|Taxên Aliağayê]] </noinclude> of9ey1b492v8wpgz9tlbr58tzj6hobn 10 330581 2101443 2026-11-02T14:01:19Z MikaelF 935 Rûpel bi "{{Navbox |name = Taxên Balçovayê |title = [[Balçova, Îzmîr|Taxên Balçova (Îzmîr)]] |titleclass = |state = autocollapse |titlestyle = background:#98d482 |basestyle = background:#bde4aa |groupstyle = background:#bde4aa |liststyle = |image = |above = '''Parêzgeh:''' [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîr ]] • '''Navçe:''' [[Balçova]] (navend) |group1 = Tax (mehele) |list1 = | group2 = Semt | list2 = |below = ''..." hat çêkirin 2101443 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Taxên Balçovayê |title = [[Balçova, Îzmîr|Taxên Balçova (Îzmîr)]] |titleclass = |state = autocollapse |titlestyle = background:#98d482 |basestyle = background:#bde4aa |groupstyle = background:#bde4aa |liststyle = |image = |above = '''Parêzgeh:''' [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîr ]] • '''Navçe:''' [[Balçova]] (navend) |group1 = Tax (mehele) |list1 = | group2 = Semt | list2 = |below = '''Navçeyên Îzmîrê:''' [[Aliağa]] · [[Balçova]] · [[Bayındır]] · [[Bayraklı]] · [[Bergama]] · [[Beydağ]] · [[Bornova]] · [[Buca]] · [[Çeşme]] · [[Çiğli]] · [[Dikili]] · [[Foça]] · [[Gaziemir]] · [[Güzelbahçe]] · [[Karabağlar]] · [[Karaburun]] · [[Karşıyaka]] · [[Kemalpaşa]] · [[Kınık]] · [[Kiraz]] · [[Konak]] · [[Menderes]] · [[Menemen]] · [[Narlıdere]] · [[Ödemiş]] · [[Seferihisar]] · [[Selçuk]] · [[Tire]] · [[Torbalı]] · [[Urla]] }}<noinclude> [[Kategorî:Taxên Balçovayê|Taxên Balçovayê]] </noinclude> p2deu6vgy9w4b3oufzn6wdf49jlahc5 2101444 2101443 2026-11-02T14:02:16Z MikaelF 935 2101444 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Taxên Balçovayê |title = [[Balçova, Îzmîr|Taxên Balçovayê (Îzmîr)]] |titleclass = |state = autocollapse |titlestyle = background:#98d482 |basestyle = background:#bde4aa |groupstyle = background:#bde4aa |liststyle = |image = |above = '''Parêzgeh:''' [[Îzmîr (parêzgeh)|Îzmîr ]] • '''Navçe:''' [[Balçova]] (navend) |group1 = Tax (mehele) |list1 = | group2 = Semt | list2 = |below = '''Navçeyên Îzmîrê:''' [[Aliağa]] · [[Balçova]] · [[Bayındır]] · [[Bayraklı]] · [[Bergama]] · [[Beydağ]] · [[Bornova]] · [[Buca]] · [[Çeşme]] · [[Çiğli]] · [[Dikili]] · [[Foça]] · [[Gaziemir]] · [[Güzelbahçe]] · [[Karabağlar]] · [[Karaburun]] · [[Karşıyaka]] · [[Kemalpaşa]] · [[Kınık]] · [[Kiraz]] · [[Konak]] · [[Menderes]] · [[Menemen]] · [[Narlıdere]] · [[Ödemiş]] · [[Seferihisar]] · [[Selçuk]] · [[Tire]] · [[Torbalı]] · [[Urla]] }}<noinclude> [[Kategorî:Taxên Balçovayê|Taxên Balçovayê]] </noinclude> 6wr22up0letzcuwcvcyo83kofyh0yiw 10 330582 2101449 2026-11-02T14:14:29Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Şablon:Taxên Aliağa, Îzmîr]] weke [[Şablon:Taxên Aliağayê, Îzmîr]] guhart 2101449 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Şablon:Taxên Aliağayê, Îzmîr]] qldg5108kyiitg1zu7l1ltuy4o4a0x0 14 330583 2101450 2026-11-02T14:16:08Z MikaelF 935 Rûpel bi "[[Kategorî:Navçeyên Îzmîrê]]" hat çêkirin 2101450 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Navçeyên Îzmîrê]] s6mmqsvb6m1sj2zn77swwgt90jq4wg4 10 330584 2101452 2026-11-02T14:18:31Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Şablon:Taxên Konak, Îzmîr]] weke [[Şablon:Taxên Konakê, Îzmîr]] guhart 2101452 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Şablon:Taxên Konakê, Îzmîr]] aijaa6xwazuwjdlj0byc7s8j5s6o2rp 0 330585 2101457 2026-11-02T17:28:10Z MikaelF 935 Rûpel bi "{{Xebat}} {{Agahîdanka gisktî }} '''Kadifekale''', yan jî bi kurdî '''Qadîfeqale'', wekî '''Mêrdîna Biçûk''' û '''Qelê''' jî tê nasikrin, taxeke navçeya [[Konak]]ê ser parêzgeha [[Îzmîr]]ê ye. == "Mêrdîna Biçûk" == Nifûsa qeleyê (kurdên li wir dijîn dibêjin ‘Qelê’) bi piranî [[mêrdînî]] ne. Di salên 80 û 90î de hin ji zilma dewletê hin jî ji bo aboriyê neçar mane û hatine Îzmîrê. Hemûyan li der û dora hev du xanî..." hat çêkirin 2101457 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka gisktî }} '''Kadifekale''', yan jî bi kurdî '''Qadîfeqale'', wekî '''Mêrdîna Biçûk''' û '''Qelê''' jî tê nasikrin, taxeke navçeya [[Konak]]ê ser parêzgeha [[Îzmîr]]ê ye. == "Mêrdîna Biçûk" == Nifûsa qeleyê (kurdên li wir dijîn dibêjin ‘Qelê’) bi piranî [[mêrdînî]] ne. Di salên 80 û 90î de hin ji zilma dewletê hin jî ji bo aboriyê neçar mane û hatine Îzmîrê. Hemûyan li der û dora hev du xanî ava kirine. Ji hev dûr neketine. Piraniya nîştecihan Qadîfeqaleyê koçber in û piraniya wan karê [[mîdye]], [[boyoz]] û [[kilor]]an dikin. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Taxên Konakê, Îzmîr]] mzqo7znqrzjx7toir7zp17d08du7xti 2101458 2101457 2026-11-02T17:28:38Z MikaelF 935 2101458 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî }} '''Kadifekale''', yan jî bi kurdî '''Qadîfeqale''', wekî '''Mêrdîna Biçûk''' û '''Qelê''' jî tê nasikrin, taxeke navçeya [[Konak]]ê ser parêzgeha [[Îzmîr]]ê ye. == "Mêrdîna Biçûk" == Nifûsa qeleyê (kurdên li wir dijîn dibêjin ‘Qelê’) bi piranî [[mêrdînî]] ne. Di salên 80 û 90î de hin ji zilma dewletê hin jî ji bo aboriyê neçar mane û hatine Îzmîrê. Hemûyan li der û dora hev du xanî ava kirine. Ji hev dûr neketine. Piraniya nîştecihan Qadîfeqaleyê koçber in û piraniya wan karê [[mîdye]], [[boyoz]] û [[kilor]]an dikin. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Taxên Konakê, Îzmîr]] m79fowz6gb2mnymkjnxmlcy15wn7mzl 2101459 2101458 2026-11-02T17:35:15Z MikaelF 935 2101459 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî }} '''Kadifekale''', yan jî bi kurdî '''Qadîfeqale''', wekî '''Mêrdîna Biçûk''' û '''Qelê''' jî tê nasikrin, taxeke navçeya [[Konak]]ê ser parêzgeha [[Îzmîr]]ê ye. == "Mêrdîna Biçûk" == Nifûsa qeleyê (kurdên li wir dijîn dibêjin "Qelê") bi piranî [[mêrdînî]] ne. Di salên 80 û 90î de hin ji zilma dewletê hin jî ji bo aboriyê neçar mane û hatine Îzmîrê. Hemûyan li der û dora hev du xanî ava kirine. Ji hev dûr neketine. Piraniya nîştecihan Qadîfeqaleyê koçber in û piraniya wan karê [[mîdye]], [[boyoz]] û [[kilor]]an dikin. == Mijarên têkildar == * [[Kadifekale]] ("Qelê") {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Taxên Konakê, Îzmîr]] 0c6ui0tr34eajz40w2ncmhedfp3bi7l 2101460 2101459 2026-11-02T17:38:38Z MikaelF 935 /* "Mêrdîna Biçûk" */ 2101460 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî }} '''Kadifekale''', yan jî bi kurdî '''Qadîfeqale''', wekî '''Mêrdîna Biçûk''' û '''Qelê''' jî tê nasikrin, taxeke navçeya [[Konak]]ê ser parêzgeha [[Îzmîr]]ê ye. == "Mêrdîna Biçûk" == Nifûsa qeleyê (kurdên li wir dijîn dibêjin "Qelê") bi piranî [[mêrdînî]] ne. Di salên 80 û 90î de hin ji zilma dewletê hin jî ji bo aboriyê neçar mane û hatine Îzmîrê. Hemûyan li der û dora hev du xanî ava kirine. Ji hev dûr neketine. Piraniya nîştecihan Qadîfeqaleyê koçber in û piraniya wan karê [[mîdye]], [[boyoz]] û [[kilor]]an dikin.<ref>[[Omer Keskîn]] (2021). "Mêrdîna biçûk: Qadîfeqale.", [[Xwebûn]], 89:2021, r. 11.</ref> == Mijarên têkildar == * [[Kadifekale]] ("Qelê") {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Taxên Konakê, Îzmîr]] 5evb79r8l1nn8azm4zb6v7yoveb80e1 2101461 2101460 2026-11-02T17:42:33Z MikaelF 935 2101461 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''Kadifekale''', yan jî bi kurdî '''Qadîfeqale''', wekî '''Mêrdîna Biçûk''' û '''Qelê''' jî tê nasikrin, taxeke navçeya [[Konak]]ê ser parêzgeha [[Îzmîr]]ê ye. == "Mêrdîna Biçûk" == Nifûsa qeleyê (kurdên li wir dijîn dibêjin "Qelê") bi piranî [[mêrdînî]] ne. Di salên 80 û 90î de hin ji zilma dewletê hin jî ji bo aboriyê neçar mane û hatine Îzmîrê. Hemûyan li der û dora hev du xanî ava kirine. Ji hev dûr neketine. Piraniya nîştecihan Qadîfeqaleyê koçber in û piraniya wan karê [[mîdye]], [[boyoz]] û [[kilor]]an dikin.<ref>[[Omer Keskîn]] (2021). "Mêrdîna biçûk: Qadîfeqale.", [[Xwebûn]], 89:2021, r. 11.</ref> == Mijarên têkildar == * [[Kadifekale]] ("Qelê") {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Taxên Konakê, Îzmîr]] ghwu68qgt3ggao9cdu7wetmz86ejg0r 2101462 2101461 2026-11-02T17:43:32Z MikaelF 935 2101462 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''Kadifekale''', yan jî bi kurdî '''Qadîfeqale''', wekî '''Mêrdîna Biçûk''' û '''Qelê''' jî tê nasikrin, taxeke navçeya [[Konak]]ê ser parêzgeha [[Îzmîr]]ê ye. == "Mêrdîna Biçûk" == Nifûsa qeleyê (kurdên li wir dijîn dibêjin "Qelê") bi piranî [[mêrdînî]] ne. Di salên 80 û 90î de hin ji zilma dewletê hin jî ji bo aboriyê neçar mane û hatine Îzmîrê. Hemûyan li der û dora hev du xanî ava kirine. Ji hev dûr neketine. Piraniya nîştecihan Qadîfeqaleyê koçber in û piraniya wan karê [[mîdye]], [[boyoz]] û [[kilor]]an dikin.<ref>[[Omer Keskîn]] (2021). "Mêrdîna biçûk: Qadîfeqale.", [[Xwebûn]], 89:2021, r. 11.</ref> == Mijarên têkildar == * [[Kadifekale]] ("Qelê") {{Taxên Konakê, Îzmîr}} {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Taxên Konakê, Îzmîr]] k01lfmupumqcsnlu5v2iu2z63n260fb 2101468 2101462 2026-11-02T18:14:22Z Ghybu 9854 subst: 2101468 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''Kadifekale''', yan jî bi kurdî '''Qadîfeqale''', wekî '''Mêrdîna Biçûk''' û '''Qelê''' jî tê nasikrin, taxeke navçeya [[Konak]]ê ser parêzgeha [[Îzmîr]]ê ye. == "Mêrdîna Biçûk" == Nifûsa qeleyê (kurdên li wir dijîn dibêjin "Qelê") bi piranî [[mêrdînî]] ne. Di salên 80 û 90î de hin ji zilma dewletê hin jî ji bo aboriyê neçar mane û hatine Îzmîrê. Hemûyan li der û dora hev du xanî ava kirine. Ji hev dûr neketine. Piraniya nîştecihan Qadîfeqaleyê koçber in û piraniya wan karê [[mîdye]], [[boyoz]] û [[kilor]]an dikin.<ref>[[Omer Keskîn]] (2021). "Mêrdîna biçûk: Qadîfeqale.", [[Xwebûn]], 89:2021, r. 11.</ref> == Mijarên têkildar == * [[Kadifekale]] ("Qelê") == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Taxên Konakê, Îzmîr}} {{şitil}} [[Kategorî:Taxên Konakê, Îzmîr]] asa4hizwxg6x9fml2yxlwqjosqr22ew 2101471 2101468 2026-11-02T18:20:30Z Ghybu 9854 [[w:WP:HotCat|HC]]: Jêbirina [[Kategorî:Taxên Konakê, Îzmîr]]; Zêdekirina [[Kategorî:Taxên Konakê]] 2101471 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''Kadifekale''', yan jî bi kurdî '''Qadîfeqale''', wekî '''Mêrdîna Biçûk''' û '''Qelê''' jî tê nasikrin, taxeke navçeya [[Konak]]ê ser parêzgeha [[Îzmîr]]ê ye. == "Mêrdîna Biçûk" == Nifûsa qeleyê (kurdên li wir dijîn dibêjin "Qelê") bi piranî [[mêrdînî]] ne. Di salên 80 û 90î de hin ji zilma dewletê hin jî ji bo aboriyê neçar mane û hatine Îzmîrê. Hemûyan li der û dora hev du xanî ava kirine. Ji hev dûr neketine. Piraniya nîştecihan Qadîfeqaleyê koçber in û piraniya wan karê [[mîdye]], [[boyoz]] û [[kilor]]an dikin.<ref>[[Omer Keskîn]] (2021). "Mêrdîna biçûk: Qadîfeqale.", [[Xwebûn]], 89:2021, r. 11.</ref> == Mijarên têkildar == * [[Kadifekale]] ("Qelê") == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Taxên Konakê, Îzmîr}} {{şitil}} [[Kategorî:Taxên Konakê]] 06ekmn6wyg4scij6fpxer23okr0un3q 1 330586 2101465 2026-11-02T18:01:38Z Kawa63 105128 /* Nivîsa çavkanî */ beşeke nû 2101465 wikitext text/x-wiki == Nivîsa çavkanî == Merheba @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], tu çawa yî, baş î şale? Gelek sipas bo xebatên tê ku tu bi salan li vir dimeşî. Pirsa min bû ko ew şablona çavkaniyê ku tu bikar tînî, li ser versiyona mobîlê de ne wekî formeke normal dibînî, meriv difikire ku xeletiyeke li vir çêbû ye. Ma ji tê re temam e ko == Çavkanî == dîsa bikar bînin? Nêrîna tê çito ye? Silav û rêz. [[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kawa63|gotûbêj]]) 18:01, 2 çiriya paşîn 2026 (UTC) 16n1nh29synfaolmisag7vug1660y7c 2101467 2101465 2026-11-02T18:12:37Z Ghybu 9854 /* Nivîsa çavkanî */ Bersiv 2101467 wikitext text/x-wiki == Nivîsa çavkanî == Merheba @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], tu çawa yî, baş î şale? Gelek sipas bo xebatên tê ku tu bi salan li vir dimeşî. Pirsa min bû ko ew şablona çavkaniyê ku tu bikar tînî, li ser versiyona mobîlê de ne wekî formeke normal dibînî, meriv difikire ku xeletiyeke li vir çêbû ye. Ma ji tê re temam e ko == Çavkanî == dîsa bikar bînin? Nêrîna tê çito ye? Silav û rêz. [[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kawa63|gotûbêj]]) 18:01, 2 çiriya paşîn 2026 (UTC) :Erê, ew şablon ne baş e an jî bi koda wîkiya <code><nowiki>{{subst:çk}}</nowiki></code> were bikaranîn. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 18:12, 2 çiriya paşîn 2026 (UTC) ntr70jrucrujesca0gd51c3nlex8nkf 2101472 2101467 2026-11-02T18:32:14Z MikaelF 935 /* Nivîsa çavkanî */ Bersiv 2101472 wikitext text/x-wiki == Nivîsa çavkanî == Merheba @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], tu çawa yî, baş î şale? Gelek sipas bo xebatên tê ku tu bi salan li vir dimeşî. Pirsa min bû ko ew şablona çavkaniyê ku tu bikar tînî, li ser versiyona mobîlê de ne wekî formeke normal dibînî, meriv difikire ku xeletiyeke li vir çêbû ye. Ma ji tê re temam e ko == Çavkanî == dîsa bikar bînin? Nêrîna tê çito ye? Silav û rêz. [[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kawa63|gotûbêj]]) 18:01, 2 çiriya paşîn 2026 (UTC) :Erê, ew şablon ne baş e an jî bi koda wîkiya <code><nowiki>{{subst:çk}}</nowiki></code> were bikaranîn. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 18:12, 2 çiriya paşîn 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]], tu çawan î? Gelek spas dikim ji bo gotinên te yên dostane. Bikaranîna şablona <nowiki>{{Çk}}</nowiki> ji min re gelek bi kêr tê dema ez bi lez dixebitim. Ez bi giştî kompûterê bi kar tînim û bi şablona ha ti pirsgirêk tune ye. Dema mirov jêderkan zêde bike gotarê <nowiki>{{Çk}}</nowiki> bi awayekî otomatîk tê guhertin bo <nowiki>== Çavkanî == {{Çavkanî}}</nowiki>, te dît? Daxwaza min ew e, karê xwe hindik hêsantir bikim :) Bimîne di xweşiyê de, tu her hebî. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 18:32, 2 çiriya paşîn 2026 (UTC) qg1au0oyusird3hb1k6d306qh02utgk 2101473 2101472 2026-11-02T18:36:33Z MikaelF 935 /* Nivîsa çavkanî */ Bersiv 2101473 wikitext text/x-wiki == Nivîsa çavkanî == Merheba @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], tu çawa yî, baş î şale? Gelek sipas bo xebatên tê ku tu bi salan li vir dimeşî. Pirsa min bû ko ew şablona çavkaniyê ku tu bikar tînî, li ser versiyona mobîlê de ne wekî formeke normal dibînî, meriv difikire ku xeletiyeke li vir çêbû ye. Ma ji tê re temam e ko == Çavkanî == dîsa bikar bînin? Nêrîna tê çito ye? Silav û rêz. [[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kawa63|gotûbêj]]) 18:01, 2 çiriya paşîn 2026 (UTC) :Erê, ew şablon ne baş e an jî bi koda wîkiya <code><nowiki>{{subst:çk}}</nowiki></code> were bikaranîn. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 18:12, 2 çiriya paşîn 2026 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], tu çer î? Ma çima <nowiki>{{Çk}}</nowiki> ne baş e? Tu dizanî ez mirovekî tembel im, ez naxwazim serê xwe bieşînim :) Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 18:36, 2 çiriya paşîn 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]], tu çawan î? Gelek spas dikim ji bo gotinên te yên dostane. Bikaranîna şablona <nowiki>{{Çk}}</nowiki> ji min re gelek bi kêr tê dema ez bi lez dixebitim. Ez bi giştî kompûterê bi kar tînim û bi şablona ha ti pirsgirêk tune ye. Dema mirov jêderkan zêde bike gotarê <nowiki>{{Çk}}</nowiki> bi awayekî otomatîk tê guhertin bo <nowiki>== Çavkanî == {{Çavkanî}}</nowiki>, te dît? Daxwaza min ew e, karê xwe hindik hêsantir bikim :) Bimîne di xweşiyê de, tu her hebî. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 18:32, 2 çiriya paşîn 2026 (UTC) sm3crehw32psm4balzyrxcjsw2ok3ad 2101477 2101473 2026-11-02T18:47:19Z Kawa63 105128 /* Nivîsa çavkanî */ Bersiv 2101477 wikitext text/x-wiki == Nivîsa çavkanî == Merheba @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], tu çawa yî, baş î şale? Gelek sipas bo xebatên tê ku tu bi salan li vir dimeşî. Pirsa min bû ko ew şablona çavkaniyê ku tu bikar tînî, li ser versiyona mobîlê de ne wekî formeke normal dibînî, meriv difikire ku xeletiyeke li vir çêbû ye. Ma ji tê re temam e ko == Çavkanî == dîsa bikar bînin? Nêrîna tê çito ye? Silav û rêz. [[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kawa63|gotûbêj]]) 18:01, 2 çiriya paşîn 2026 (UTC) :Erê, ew şablon ne baş e an jî bi koda wîkiya <code><nowiki>{{subst:çk}}</nowiki></code> were bikaranîn. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 18:12, 2 çiriya paşîn 2026 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], tu çer î? Ma çima <nowiki>{{Çk}}</nowiki> ne baş e? Tu dizanî ez mirovekî tembel im, ez naxwazim serê xwe bieşînim :) Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 18:36, 2 çiriya paşîn 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]], tu çawan î? Gelek spas dikim ji bo gotinên te yên dostane. Bikaranîna şablona <nowiki>{{Çk}}</nowiki> ji min re gelek bi kêr tê dema ez bi lez dixebitim. Ez bi giştî kompûterê bi kar tînim û bi şablona ha ti pirsgirêk tune ye. Dema mirov jêderkan zêde bike gotarê <nowiki>{{Çk}}</nowiki> bi awayekî otomatîk tê guhertin bo <nowiki>== Çavkanî == {{Çavkanî}}</nowiki>, te dît? Daxwaza min ew e, karê xwe hindik hêsantir bikim :) Bimîne di xweşiyê de, tu her hebî. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 18:32, 2 çiriya paşîn 2026 (UTC) ::Erê, şale xizmeta te li vir ji tê re tim hêsantir be. Di derbarê wê şablonê de, li ser versiyona mobîlê de “Çavkanî” ne wekî beşeke serbixwe tê temsîl kirin, ew wekî binebeşeke tê temsîl kirin. Bo wê yekê min nêrîna te xwest ko zanibim. Dibînim ko tu li ser komputurê dişuxilî, bo wê jî min daxwaz ko tê hişyar bikim. Pir kêfxweş im ko tu ewqas pir xizmet di hefteyên dawî li vir xerc dikî. Tu her hebî, şev baş. [[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kawa63|gotûbêj]]) 18:47, 2 çiriya paşîn 2026 (UTC) i26b6f718isbmxn520lmo2adse3w71h 2101478 2101477 2026-11-02T18:47:54Z MikaelF 935 /* Nivîsa çavkanî */ Bersiv 2101478 wikitext text/x-wiki == Nivîsa çavkanî == Merheba @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], tu çawa yî, baş î şale? Gelek sipas bo xebatên tê ku tu bi salan li vir dimeşî. Pirsa min bû ko ew şablona çavkaniyê ku tu bikar tînî, li ser versiyona mobîlê de ne wekî formeke normal dibînî, meriv difikire ku xeletiyeke li vir çêbû ye. Ma ji tê re temam e ko == Çavkanî == dîsa bikar bînin? Nêrîna tê çito ye? Silav û rêz. [[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kawa63|gotûbêj]]) 18:01, 2 çiriya paşîn 2026 (UTC) :Erê, ew şablon ne baş e an jî bi koda wîkiya <code><nowiki>{{subst:çk}}</nowiki></code> were bikaranîn. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 18:12, 2 çiriya paşîn 2026 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], tu çer î? Ma çima <nowiki>{{Çk}}</nowiki> ne baş e? Tu dizanî ez mirovekî tembel im, ez naxwazim serê xwe bieşînim :) Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 18:36, 2 çiriya paşîn 2026 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], baş e, ji niha û pê ve ez ê <nowiki>{{subst:çk}}</nowiki> bi kar bînim. :) [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 18:47, 2 çiriya paşîn 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]], tu çawan î? Gelek spas dikim ji bo gotinên te yên dostane. Bikaranîna şablona <nowiki>{{Çk}}</nowiki> ji min re gelek bi kêr tê dema ez bi lez dixebitim. Ez bi giştî kompûterê bi kar tînim û bi şablona ha ti pirsgirêk tune ye. Dema mirov jêderkan zêde bike gotarê <nowiki>{{Çk}}</nowiki> bi awayekî otomatîk tê guhertin bo <nowiki>== Çavkanî == {{Çavkanî}}</nowiki>, te dît? Daxwaza min ew e, karê xwe hindik hêsantir bikim :) Bimîne di xweşiyê de, tu her hebî. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 18:32, 2 çiriya paşîn 2026 (UTC) ::Erê, şale xizmeta te li vir ji tê re tim hêsantir be. Di derbarê wê şablonê de, li ser versiyona mobîlê de “Çavkanî” ne wekî beşeke serbixwe tê temsîl kirin, ew wekî binebeşeke tê temsîl kirin. Bo wê yekê min nêrîna te xwest ko zanibim. Dibînim ko tu li ser komputurê dişuxilî, bo wê jî min daxwaz ko tê hişyar bikim. Pir kêfxweş im ko tu ewqas pir xizmet di hefteyên dawî li vir xerc dikî. Tu her hebî, şev baş. [[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kawa63|gotûbêj]]) 18:47, 2 çiriya paşîn 2026 (UTC) esyogg28zegh4g60ozn1ugff1et7cu5 2101479 2101478 2026-11-02T18:49:25Z Ghybu 9854 /* Nivîsa çavkanî */ Bersiv 2101479 wikitext text/x-wiki == Nivîsa çavkanî == Merheba @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], tu çawa yî, baş î şale? Gelek sipas bo xebatên tê ku tu bi salan li vir dimeşî. Pirsa min bû ko ew şablona çavkaniyê ku tu bikar tînî, li ser versiyona mobîlê de ne wekî formeke normal dibînî, meriv difikire ku xeletiyeke li vir çêbû ye. Ma ji tê re temam e ko == Çavkanî == dîsa bikar bînin? Nêrîna tê çito ye? Silav û rêz. [[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kawa63|gotûbêj]]) 18:01, 2 çiriya paşîn 2026 (UTC) :Erê, ew şablon ne baş e an jî bi koda wîkiya <code><nowiki>{{subst:çk}}</nowiki></code> were bikaranîn. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 18:12, 2 çiriya paşîn 2026 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], tu çer î? Ma çima <nowiki>{{Çk}}</nowiki> ne baş e? Tu dizanî ez mirovekî tembel im, ez naxwazim serê xwe bieşînim :) Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 18:36, 2 çiriya paşîn 2026 (UTC) :::Silav {{=)}} Ji ber ku beşa "Çavkanî" nayê guherandin û di nav kodê de beşa "Çavkanî" nayê dîtin. "<nowiki>{{subst:çk}}</nowiki>" binivîse û bi otomatîk nivîsên beş û şablonê tên nivîsandin. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 18:49, 2 çiriya paşîn 2026 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], baş e, ji niha û pê ve ez ê <nowiki>{{subst:çk}}</nowiki> bi kar bînim. :) [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 18:47, 2 çiriya paşîn 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]], tu çawan î? Gelek spas dikim ji bo gotinên te yên dostane. Bikaranîna şablona <nowiki>{{Çk}}</nowiki> ji min re gelek bi kêr tê dema ez bi lez dixebitim. Ez bi giştî kompûterê bi kar tînim û bi şablona ha ti pirsgirêk tune ye. Dema mirov jêderkan zêde bike gotarê <nowiki>{{Çk}}</nowiki> bi awayekî otomatîk tê guhertin bo <nowiki>== Çavkanî == {{Çavkanî}}</nowiki>, te dît? Daxwaza min ew e, karê xwe hindik hêsantir bikim :) Bimîne di xweşiyê de, tu her hebî. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 18:32, 2 çiriya paşîn 2026 (UTC) ::Erê, şale xizmeta te li vir ji tê re tim hêsantir be. Di derbarê wê şablonê de, li ser versiyona mobîlê de “Çavkanî” ne wekî beşeke serbixwe tê temsîl kirin, ew wekî binebeşeke tê temsîl kirin. Bo wê yekê min nêrîna te xwest ko zanibim. Dibînim ko tu li ser komputurê dişuxilî, bo wê jî min daxwaz ko tê hişyar bikim. Pir kêfxweş im ko tu ewqas pir xizmet di hefteyên dawî li vir xerc dikî. Tu her hebî, şev baş. [[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kawa63|gotûbêj]]) 18:47, 2 çiriya paşîn 2026 (UTC) r763hdu5zn3szdxkzqxw74tccernded 0 330587 2101466 2026-11-02T18:10:28Z MikaelF 935 Rûpel bi "{{Xebat}} '''Xanzad''', bi navê '''Khanzad''' jî dihat naskirin, koma muzîka [[rok]]ê ya yekem a jinên kurd bû ku di destpêka 1980î de li [[Hewlêr]]ê ji aliyê [[Wirya Ahmed]] ve hat avakirin. Xanzad roleke gelek mezin di komkirin û perwerdekirina enstruman û stranbêjiyê de lîstiye. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Komên muzîkê yên kurdî]]" hat çêkirin 2101466 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Xanzad''', bi navê '''Khanzad''' jî dihat naskirin, koma muzîka [[rok]]ê ya yekem a jinên kurd bû ku di destpêka 1980î de li [[Hewlêr]]ê ji aliyê [[Wirya Ahmed]] ve hat avakirin. Xanzad roleke gelek mezin di komkirin û perwerdekirina enstruman û stranbêjiyê de lîstiye. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Komên muzîkê yên kurdî]] drmzbjhi90k1v7je6pvcoy66b7jcdeq 2101474 2101466 2026-11-02T18:40:05Z MikaelF 935 2101474 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Xanzad''', bi navê '''Khanzad''' jî dihat naskirin, koma muzîka [[rok]]ê ya yekem a jinên kurd bû ku di destpêka 1980î de li [[Hewlêr]]ê ji aliyê [[Wirya Ahmed]] ve hat avakirin. Xanzad roleke gelek mezin di komkirin û perwerdekirina enstruman û stranbêjiyê de lîstiye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{şitil}} [[Kategorî:Komên muzîkê yên kurdî]] jsivouwd4td2b31y6hlbnvmjsnj3qj2 2101475 2101474 2026-11-02T18:42:48Z MikaelF 935 2101475 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Xanzad''', bi navê '''Khanzad''' jî dihat naskirin, koma muzîka [[rok]]ê ya yekem a jinên kurd bû ku di destpêka 1980î de li [[Hewlêr]]ê ji aliyê [[Wirya Ahmed]] ve hat avakirin. Xanzad roleke gelek mezin di komkirin û perwerdekirina enstruman û stranbêjiyê de lîstiye.<ref>[[Sozdar Koçer]] (2021). "Xanzad: Yekem Koma Jinan a Rokê.", [[Xwebûn]], 90:2021, r. 11.</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{şitil}} [[Kategorî:Komên muzîkê yên kurdî]] 0h6w04rc7g18cirh0w7j18ztfjeqra2 2101476 2101475 2026-11-02T18:43:25Z MikaelF 935 2101476 wikitext text/x-wiki '''Xanzad''', bi navê '''Khanzad''' jî dihat naskirin, koma muzîka [[rok]]ê ya yekem a jinên kurd bû ku di destpêka 1980î de li [[Hewlêr]]ê ji aliyê [[Wirya Ahmed]] ve hat avakirin. Xanzad roleke gelek mezin di komkirin û perwerdekirina enstruman û stranbêjiyê de lîstiye.<ref>[[Sozdar Koçer]] (2021). "Xanzad: Yekem Koma Jinan a Rokê.", [[Xwebûn]], 90:2021, r. 11.</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{şitil}} [[Kategorî:Komên muzîkê yên kurdî]] 5shbifba4r400w2s9fpleipkopwc69g 0 330588 2101480 2026-11-02T18:53:16Z Kawa63 105128 Rûpel bi "{{Xebat}}" hat çêkirin 2101480 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2101481 2101480 2026-11-02T18:57:25Z Kawa63 105128 /* */ 2101481 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Huseyîn Xezrî aktîvîstê kurd ê ji [[Rojhilata Kurdistanê]] bû ku di sala 2009ê de ji aliyê Mehkemeya Şoreşa Îslamî ya Îranê ve cezayê îdamkirin lê hat birîn. Sebeba ê ew bû ku ew endamê [[Partiya Jiyana Azad a Kurdistanê]] (PJAK) bû û bi tohmeta "herbê li dijî Xwedê" hatibû tawanbarkirin. Ew di sala 2008ê de li [[Kirmaşan|Kirmaşanê]] hat girtin û li zindana [[Ûrmiye]] hat ragirtin. Xezrî [[Ateîzm|ateîstekî]] nezewicî bû ku di pola heştê de dev ji mektebê berdabû da ku alîkariya ayla wî bike. Ew li şixulgehê xalîçehûniyê şixulî, ko li wir ji ber şert û mercên nepaqij, wî ji sedî 70yê dîtina xwe winda kir. kyf3hffqoqapipffgisi5k4jjuayimt 2101482 2101481 2026-11-02T18:58:25Z Kawa63 105128 /* */ 2101482 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Huseyîn Xezrî aktîvîstê kurd ê ji [[Rojhilata Kurdistanê]] bû ku di sala 2009ê de ji aliyê Mehkemeya Şoreşa Îslamî ya Îranê ve cezayê îdamkirin lê hat birîn. Sebeba ê ew bû ku ew endamê [[Partiya Jiyana Azad a Kurdistanê]] (PJAK) bû û bi tohmeta "herbê li dijî Xwedê" hatibû tawanbarkirin. Ew di sala 2008ê de li [[Kirmaşan|Kirmaşanê]] hat girtin û li zindana [[Ûrmiye]] hat ragirtin. Xezrî [[Ateîzm|ateîstekî]] nezewicî bû ku di pola heştê de dev ji mektebê berdabû da ku alîkariya ayla wî bike. Ew li şixulgehê xalîçehûniyê şixulî, ko li wir ji ber şert û mercên nepaqij, wî ji sedî 70yê dîtina xwe winda kir. Ew di 15ê çileya sala 2011ê de, li Urmiyeyê hate îdamkirin. Hêjayî gotinê ye ko ayle û avûqatê wî, heta piştî pêkanîna cezayê, ji îdamkirina wî nehatin agahdarkirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} lptu46ujtbxst56znfegn7xzv046j44 2101483 2101482 2026-11-02T18:59:44Z Kawa63 105128 /* */ 2101483 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Huseyîn Xezrî''' aktîvîstê kurd ê ji [[Rojhilata Kurdistanê]] bû ku di sala 2009ê de ji aliyê Mehkemeya Şoreşa Îslamî ya Îranê ve cezayê îdamkirin lê hat birîn. Sebeba ê ew bû ku ew endamê [[Partiya Jiyana Azad a Kurdistanê]] (PJAK) bû û bi tohmeta "herbê li dijî Xwedê" hatibû tawanbarkirin. Ew di sala 2008ê de li [[Kirmaşan|Kirmaşanê]] hat girtin û li zindana [[Ûrmiye]] hat ragirtin. Xezrî [[Ateîzm|ateîstekî]] nezewicî bû ku di pola heştê de dev ji mektebê berdabû da ku alîkariya ayla wî bike. Ew li şixulgehê xalîçehûniyê şixulî, ko li wir ji ber şert û mercên nepaqij, wî ji sedî 70yê dîtina xwe winda kir. Ew di 15ê çileya sala 2011ê de, li Urmiyeyê hate îdamkirin. Hêjayî gotinê ye ko ayle û avûqatê wî, heta piştî pêkanîna cezayê, ji îdamkirina wî nehatin agahdarkirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} n0ftfprm38r4zdymjggry39lpywketi 2101484 2101483 2026-11-02T19:00:30Z Kawa63 105128 /* */ 2101484 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Huseyîn Xezrî''' aktîvîstê kurd ê ji [[Rojhilata Kurdistanê]] bû ku di sala 2009ê de ji aliyê Mehkemeya Şoreşa Îslamî ya Îranê ve cezayê îdamkirin lê hat birîn. Sebeba ê ew bû ku ew endamê [[Partiya Jiyana Azad a Kurdistanê]] (PJAK) bû û bi tohmeta "herbê li dijî Xwedê" hatibû tawanbarkirin.<ref>{{cite web |url=http://iranhr.net/spip.php?article1927 |title=URGENT: Hossein Khezri, a Kurdish political prisoner is at imminent risk of execution - Iran Human Rights |accessdate=2011-01-04 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110302193724/http://iranhr.net/spip.php?article1927 |archivedate=2011-03-02}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://iranhr.net/en/articles/646/ |title=URGENT: Hossein Khezri, a Kurdish political prisoner is at imminent risk of execution |website=iranhr.net |access-date=2021-12-31 |language=en}}</ref> Ew di sala 2008ê de li [[Kirmaşan|Kirmaşanê]] hat girtin û li zindana [[Ûrmiye]] hat ragirtin. Xezrî [[Ateîzm|ateîstekî]] nezewicî bû ku di pola heştê de dev ji mektebê berdabû da ku alîkariya ayla wî bike. Ew li şixulgehê xalîçehûniyê şixulî, ko li wir ji ber şert û mercên nepaqij, wî ji sedî 70yê dîtina xwe winda kir.<ref>{{Cite web |url=https://www.iranrights.org/memorial/story/-7619/hossein-khezri |title=Hossein Khezri: One Person's Story |website=Abdorrahman Boroumand Center |access-date=2021-12-31 |language=en}}</ref> Ew di 15ê çileya sala 2011ê de, li Urmiyeyê hate îdamkirin. Hêjayî gotinê ye ko ayle û avûqatê wî, heta piştî pêkanîna cezayê, ji îdamkirina wî nehatin agahdarkirin.<ref>{{Cite web |url=http://hra-news.net/component/content/article/55-1389-01-14-13-18-46/6269-1.html |title=Archived copy |access-date=2011-01-15 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924031458/http://www.hra-news.net/component/content/article/55-1389-01-14-13-18-46/6269-1.html |archive-date=2015-09-24}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} qaptdfyjludbd5w2r1swwc8pi05zo1g 2101485 2101484 2026-11-02T19:00:51Z Kawa63 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê]] 2101485 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Huseyîn Xezrî''' aktîvîstê kurd ê ji [[Rojhilata Kurdistanê]] bû ku di sala 2009ê de ji aliyê Mehkemeya Şoreşa Îslamî ya Îranê ve cezayê îdamkirin lê hat birîn. Sebeba ê ew bû ku ew endamê [[Partiya Jiyana Azad a Kurdistanê]] (PJAK) bû û bi tohmeta "herbê li dijî Xwedê" hatibû tawanbarkirin.<ref>{{cite web |url=http://iranhr.net/spip.php?article1927 |title=URGENT: Hossein Khezri, a Kurdish political prisoner is at imminent risk of execution - Iran Human Rights |accessdate=2011-01-04 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110302193724/http://iranhr.net/spip.php?article1927 |archivedate=2011-03-02}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://iranhr.net/en/articles/646/ |title=URGENT: Hossein Khezri, a Kurdish political prisoner is at imminent risk of execution |website=iranhr.net |access-date=2021-12-31 |language=en}}</ref> Ew di sala 2008ê de li [[Kirmaşan|Kirmaşanê]] hat girtin û li zindana [[Ûrmiye]] hat ragirtin. Xezrî [[Ateîzm|ateîstekî]] nezewicî bû ku di pola heştê de dev ji mektebê berdabû da ku alîkariya ayla wî bike. Ew li şixulgehê xalîçehûniyê şixulî, ko li wir ji ber şert û mercên nepaqij, wî ji sedî 70yê dîtina xwe winda kir.<ref>{{Cite web |url=https://www.iranrights.org/memorial/story/-7619/hossein-khezri |title=Hossein Khezri: One Person's Story |website=Abdorrahman Boroumand Center |access-date=2021-12-31 |language=en}}</ref> Ew di 15ê çileya sala 2011ê de, li Urmiyeyê hate îdamkirin. Hêjayî gotinê ye ko ayle û avûqatê wî, heta piştî pêkanîna cezayê, ji îdamkirina wî nehatin agahdarkirin.<ref>{{Cite web |url=http://hra-news.net/component/content/article/55-1389-01-14-13-18-46/6269-1.html |title=Archived copy |access-date=2011-01-15 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924031458/http://www.hra-news.net/component/content/article/55-1389-01-14-13-18-46/6269-1.html |archive-date=2015-09-24}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê]] m1xp4smlwykt5q8kegqyzbegwr5ewnq 2101486 2101485 2026-11-02T19:01:04Z Kawa63 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Kesên ji Kirmaşanê]] 2101486 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Huseyîn Xezrî''' aktîvîstê kurd ê ji [[Rojhilata Kurdistanê]] bû ku di sala 2009ê de ji aliyê Mehkemeya Şoreşa Îslamî ya Îranê ve cezayê îdamkirin lê hat birîn. Sebeba ê ew bû ku ew endamê [[Partiya Jiyana Azad a Kurdistanê]] (PJAK) bû û bi tohmeta "herbê li dijî Xwedê" hatibû tawanbarkirin.<ref>{{cite web |url=http://iranhr.net/spip.php?article1927 |title=URGENT: Hossein Khezri, a Kurdish political prisoner is at imminent risk of execution - Iran Human Rights |accessdate=2011-01-04 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110302193724/http://iranhr.net/spip.php?article1927 |archivedate=2011-03-02}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://iranhr.net/en/articles/646/ |title=URGENT: Hossein Khezri, a Kurdish political prisoner is at imminent risk of execution |website=iranhr.net |access-date=2021-12-31 |language=en}}</ref> Ew di sala 2008ê de li [[Kirmaşan|Kirmaşanê]] hat girtin û li zindana [[Ûrmiye]] hat ragirtin. Xezrî [[Ateîzm|ateîstekî]] nezewicî bû ku di pola heştê de dev ji mektebê berdabû da ku alîkariya ayla wî bike. Ew li şixulgehê xalîçehûniyê şixulî, ko li wir ji ber şert û mercên nepaqij, wî ji sedî 70yê dîtina xwe winda kir.<ref>{{Cite web |url=https://www.iranrights.org/memorial/story/-7619/hossein-khezri |title=Hossein Khezri: One Person's Story |website=Abdorrahman Boroumand Center |access-date=2021-12-31 |language=en}}</ref> Ew di 15ê çileya sala 2011ê de, li Urmiyeyê hate îdamkirin. Hêjayî gotinê ye ko ayle û avûqatê wî, heta piştî pêkanîna cezayê, ji îdamkirina wî nehatin agahdarkirin.<ref>{{Cite web |url=http://hra-news.net/component/content/article/55-1389-01-14-13-18-46/6269-1.html |title=Archived copy |access-date=2011-01-15 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924031458/http://www.hra-news.net/component/content/article/55-1389-01-14-13-18-46/6269-1.html |archive-date=2015-09-24}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê]] [[Kategorî:Kesên ji Kirmaşanê]] azt27jy8cztakw3x2s1ugnu1quboo4d 2101487 2101486 2026-11-02T19:01:17Z Kawa63 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Mirin 2011]] 2101487 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}'''Huseyîn Xezrî''' aktîvîstê kurd ê ji [[Rojhilata Kurdistanê]] bû ku di sala 2009ê de ji aliyê Mehkemeya Şoreşa Îslamî ya Îranê ve cezayê îdamkirin lê hat birîn. Sebeba ê ew bû ku ew endamê [[Partiya Jiyana Azad a Kurdistanê]] (PJAK) bû û bi tohmeta "herbê li dijî Xwedê" hatibû tawanbarkirin.<ref>{{cite web |url=http://iranhr.net/spip.php?article1927 |title=URGENT: Hossein Khezri, a Kurdish political prisoner is at imminent risk of execution - Iran Human Rights |accessdate=2011-01-04 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110302193724/http://iranhr.net/spip.php?article1927 |archivedate=2011-03-02}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://iranhr.net/en/articles/646/ |title=URGENT: Hossein Khezri, a Kurdish political prisoner is at imminent risk of execution |website=iranhr.net |access-date=2021-12-31 |language=en}}</ref> Ew di sala 2008ê de li [[Kirmaşan|Kirmaşanê]] hat girtin û li zindana [[Ûrmiye]] hat ragirtin. Xezrî [[Ateîzm|ateîstekî]] nezewicî bû ku di pola heştê de dev ji mektebê berdabû da ku alîkariya ayla wî bike. Ew li şixulgehê xalîçehûniyê şixulî, ko li wir ji ber şert û mercên nepaqij, wî ji sedî 70yê dîtina xwe winda kir.<ref>{{Cite web |url=https://www.iranrights.org/memorial/story/-7619/hossein-khezri |title=Hossein Khezri: One Person's Story |website=Abdorrahman Boroumand Center |access-date=2021-12-31 |language=en}}</ref> Ew di 15ê çileya sala 2011ê de, li Urmiyeyê hate îdamkirin. Hêjayî gotinê ye ko ayle û avûqatê wî, heta piştî pêkanîna cezayê, ji îdamkirina wî nehatin agahdarkirin.<ref>{{Cite web |url=http://hra-news.net/component/content/article/55-1389-01-14-13-18-46/6269-1.html |title=Archived copy |access-date=2011-01-15 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924031458/http://www.hra-news.net/component/content/article/55-1389-01-14-13-18-46/6269-1.html |archive-date=2015-09-24}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê]] [[Kategorî:Kesên ji Kirmaşanê]] [[Kategorî:Mirin 2011]] gs387bkmduujq1kqedbj80e04ok9yne 2101488 2101487 2026-11-02T19:01:39Z Kawa63 105128 /* */ 2101488 wikitext text/x-wiki '''Huseyîn Xezrî''' aktîvîstê kurd ê ji [[Rojhilata Kurdistanê]] bû ku di sala 2009ê de ji aliyê Mehkemeya Şoreşa Îslamî ya Îranê ve cezayê îdamkirin lê hat birîn. Sebeba ê ew bû ku ew endamê [[Partiya Jiyana Azad a Kurdistanê]] (PJAK) bû û bi tohmeta "herbê li dijî Xwedê" hatibû tawanbarkirin.<ref>{{cite web |url=http://iranhr.net/spip.php?article1927 |title=URGENT: Hossein Khezri, a Kurdish political prisoner is at imminent risk of execution - Iran Human Rights |accessdate=2011-01-04 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110302193724/http://iranhr.net/spip.php?article1927 |archivedate=2011-03-02}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://iranhr.net/en/articles/646/ |title=URGENT: Hossein Khezri, a Kurdish political prisoner is at imminent risk of execution |website=iranhr.net |access-date=2021-12-31 |language=en}}</ref> Ew di sala 2008ê de li [[Kirmaşan|Kirmaşanê]] hat girtin û li zindana [[Ûrmiye]] hat ragirtin. Xezrî [[Ateîzm|ateîstekî]] nezewicî bû ku di pola heştê de dev ji mektebê berdabû da ku alîkariya ayla wî bike. Ew li şixulgehê xalîçehûniyê şixulî, ko li wir ji ber şert û mercên nepaqij, wî ji sedî 70yê dîtina xwe winda kir.<ref>{{Cite web |url=https://www.iranrights.org/memorial/story/-7619/hossein-khezri |title=Hossein Khezri: One Person's Story |website=Abdorrahman Boroumand Center |access-date=2021-12-31 |language=en}}</ref> Ew di 15ê çileya sala 2011ê de, li Urmiyeyê hate îdamkirin. Hêjayî gotinê ye ko ayle û avûqatê wî, heta piştî pêkanîna cezayê, ji îdamkirina wî nehatin agahdarkirin.<ref>{{Cite web |url=http://hra-news.net/component/content/article/55-1389-01-14-13-18-46/6269-1.html |title=Archived copy |access-date=2011-01-15 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924031458/http://www.hra-news.net/component/content/article/55-1389-01-14-13-18-46/6269-1.html |archive-date=2015-09-24}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê]] [[Kategorî:Kesên ji Kirmaşanê]] [[Kategorî:Mirin 2011]] hqy8wnb8gvrcgy4ij8pbeymo0xn9taz 2101561 2101488 2026-11-03T04:48:32Z SakuraBot 54179 [[Wikipedia:Classifying balanced articles|bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2101561 wikitext text/x-wiki '''Huseyîn Xezrî''' aktîvîstê kurd ê ji [[Rojhilata Kurdistanê]] bû ku di sala 2009ê de ji aliyê Mehkemeya Şoreşa Îslamî ya Îranê ve cezayê îdamkirin lê hat birîn. Sebeba ê ew bû ku ew endamê [[Partiya Jiyana Azad a Kurdistanê]] (PJAK) bû û bi tohmeta "herbê li dijî Xwedê" hatibû tawanbarkirin.<ref>{{cite web |url=http://iranhr.net/spip.php?article1927 |title=URGENT: Hossein Khezri, a Kurdish political prisoner is at imminent risk of execution - Iran Human Rights |accessdate=2011-01-04 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110302193724/http://iranhr.net/spip.php?article1927 |archivedate=2011-03-02}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://iranhr.net/en/articles/646/ |title=URGENT: Hossein Khezri, a Kurdish political prisoner is at imminent risk of execution |website=iranhr.net |access-date=2021-12-31 |language=en}}</ref> Ew di sala 2008ê de li [[Kirmaşan|Kirmaşanê]] hat girtin û li zindana [[Ûrmiye]] hat ragirtin. Xezrî [[Ateîzm|ateîstekî]] nezewicî bû ku di pola heştê de dev ji mektebê berdabû da ku alîkariya ayla wî bike. Ew li şixulgehê xalîçehûniyê şixulî, ko li wir ji ber şert û mercên nepaqij, wî ji sedî 70yê dîtina xwe winda kir.<ref>{{Cite web |url=https://www.iranrights.org/memorial/story/-7619/hossein-khezri |title=Hossein Khezri: One Person's Story |website=Abdorrahman Boroumand Center |access-date=2021-12-31 |language=en}}</ref> Ew di 15ê çileya sala 2011ê de, li Urmiyeyê hate îdamkirin. Hêjayî gotinê ye ko ayle û avûqatê wî, heta piştî pêkanîna cezayê, ji îdamkirina wî nehatin agahdarkirin.<ref>{{Cite web |url=http://hra-news.net/component/content/article/55-1389-01-14-13-18-46/6269-1.html |title=Archived copy |access-date=2011-01-15 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924031458/http://www.hra-news.net/component/content/article/55-1389-01-14-13-18-46/6269-1.html |archive-date=2015-09-24}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê]] [[Kategorî:Kesên ji Kirmaşanê]] [[Kategorî:Mirin 2011]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1983]] [[Kategorî:Kurdên hatine dardekirin]] 78ikqv0octqrq3leg8c12fipb27s2dw 4 330589 2101557 2026-11-03T00:40:08Z Guherto 41494 Guhertoî/ê navê [[Wîkîpediya:Bi niyeta paqij bifikire]] weke [[Wîkîpediya:Niyeta paqij bihesibîne]] guhart: Ev bêhtir li "Assume good faith" tê. 2101557 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Wîkîpediya:Niyeta paqij bihesibîne]] 6zlkfh1tskrgkqgs4s6qgyw3n3gwcgr 5 330590 2101559 2026-11-03T00:40:08Z Guherto 41494 Guhertoî/ê navê [[Gotûbêja Wîkîpediyayê:Bi niyeta paqij bifikire]] weke [[Gotûbêja Wîkîpediyayê:Niyeta paqij bihesibîne]] guhart: Ev bêhtir li "Assume good faith" tê. 2101559 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêja Wîkîpediyayê:Niyeta paqij bihesibîne]] sul3xv5deqwt5soqumnrrhimbke0grx 0 330591 2101563 2026-11-03T06:47:52Z Kawa63 105128 Rûpel bi "{{Xebat}}" hat çêkirin 2101563 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2101564 2101563 2026-11-03T06:56:37Z Kawa63 105128 /* */ 2101564 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Kûzekarî proses û encamên çêkirina firax û cismên dî bi [[gil]] û madeyên xav ên dî e, ko di germahiyên bilind de têne pijandin da ko şiklek hişk û domdar bidin wan. kon8uc7wb4wiy23difv4988yhbbhzwo 2101565 2101564 2026-11-03T09:23:41Z Kawa63 105128 /* */ 2101565 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Kûzekarî proses û encamên çêkirina firax û cismên dî bi [[gil]] û madeyên xav ên dî e, ko di germahiyên bilind de têne pijandin da ko şiklek hişk û domdar bidin wan. Cihê ku ''kûzevan'' wan kelûpelan çêdike jî wekî ''kûzegeh'' tê binavkirin. Terîfa kûzekariyê, ko ji hêla [[ASTM International]] ve tê bikaranîn, "gî kelûpelên kûzekariyê ên pijandî ne ko wexta çêdibin gil dihewînin, ji bilî encamên teknîkî, mîmarî û agirpêketî". Serlêdanên dawîn [[Kelûpelê sofrayê|kelûpelên sofrayê]], [[hunera keramîk]], [[Avdestxane|kelûpelên paqijiyê]], û di [[Teknolojî|teknolojiyê]] û pîşesaziyê de wekî [[Îzolator (elektrîk)|îzolatorên elektrîkê]] û kelûpelên laburatorê vedihewîne. Di tarîxa hunerê û [[Arkeolojî|arkeolojiyê]] de, nemaze di çaxên kevnar û [[Pêşdîrok|pêştarixî]] de, kûzekarî pir caran tenê tê maneya firaxan û [[Peyker|peykersazkirî]] yên ji eynî materyalê wekî [[terakota]] têne binavkirin. kt7ka8azkt1nenddigmbekgg1agkvca 2101568 2101565 2026-11-03T09:49:41Z Kawa63 105128 /* */ 2101568 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Kûzekarî proses û encamên çêkirina firax û cismên dî bi [[gil]] û madeyên xav ên dî e, ko di germahiyên bilind de têne pijandin da ko şiklek hişk û domdar bidin wan. Cihê ku ''kûzevan'' wan kelûpelan çêdike jî wekî ''kûzegeh'' tê binavkirin. Terîfa kûzekariyê, ko ji hêla [[ASTM International]] ve tê bikaranîn, "gî kelûpelên kûzekariyê ên pijandî ne ko wexta çêdibin gil dihewînin, ji bilî encamên teknîkî, mîmarî û agirpêketî". Serlêdanên dawîn [[Kelûpelê sofrayê|kelûpelên sofrayê]], [[hunera keramîk]], [[Avdestxane|kelûpelên paqijiyê]], û di [[Teknolojî|teknolojiyê]] û pîşesaziyê de wekî [[Îzolator (elektrîk)|îzolatorên elektrîkê]] û kelûpelên laburatorê vedihewîne. Di tarîxa hunerê û [[Arkeolojî|arkeolojiyê]] de, nemaze di çaxên kevnar û [[Pêşdîrok|pêştarixî]] de, kûzekarî pir caran tenê tê maneya firaxan û [[Peyker|peykersazkirî]] yên ji eynî materyalê wekî [[terakota]] têne binavkirin. Kûzekarî yek ji dahênanên herî kevn a [[Dîroka mirovahiyê|însanîtiyê]] ye ko tarîxa wê digihîje beriya [[Neolîtîk|çaxa neolîtîkê]]. Meselayên wê yekê, wekî peykera "[[Venus a Dolní Věstonice]]" ya ji kultura [[gravettiyen]] ku li [[Çekya|Cimhûriyeta Çekyayê]] hatiye dîtin, wedigerin salên 29.000–25.000 {{Bz}}. Lêbelê, encamên herî kevn yê kûzekariyê yên ku heta niha hatine dîtin, li [[Jiangxi]] ya [[Çîn|Çînê]] ne û tarîxa wan digihîje 18.000 {{Bz}}. Herwiha, encamên din ên kûzekariyê yên ji çaxa neolîtîkê û beriya wê, li [[Japon|Japonê]] di çaxa Jōmon de (10.500 {{Bz}}), li [[Rojhilata Dûr a Rûsyayê]] (14.000 {{Bz}}), li Afrîkaya li başûrê Saharayê (9.400 {{Bz}}), li [[Amerîkaya Başûr]] (salên 9.000–7.000 {{Bz}}) û li [[Rojhilata Navîn]] (salên 7.000–6.000 {{Bz}}) hatine dîtin. 7e5yolz5dq5hmpggtf1sxppwgy2o8xe 2101569 2101568 2026-11-03T09:54:40Z Kawa63 105128 2101569 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Kûzekarî proses û encamên çêkirina firax û cismên dî bi [[gil]] û madeyên xav ên dî e, ko di germahiyên bilind de têne pijandin da ko şiklek hişk û domdar bidin wan. Cihê ku ''kûzevan'' wan kelûpelan çêdike jî wekî ''kûzegeh'' tê binavkirin. Terîfa kûzekariyê, ko ji hêla [[ASTM International]] ve tê bikaranîn, "gî kelûpelên kûzekariyê ên pijandî ne ko wexta çêdibin gil dihewînin, ji bilî encamên teknîkî, mîmarî û agirpêketî". Serlêdanên dawîn [[Kelûpelê sofrayê|kelûpelên sofrayê]], [[hunera keramîk]], [[Avdestxane|kelûpelên paqijiyê]], û di [[Teknolojî|teknolojiyê]] û pîşesaziyê de wekî [[Îzolator (elektrîk)|îzolatorên elektrîkê]] û kelûpelên laburatorê vedihewîne. Di tarîxa hunerê û [[Arkeolojî|arkeolojiyê]] de, nemaze di çaxên kevnar û [[Pêşdîrok|pêştarixî]] de, kûzekarî pir caran tenê tê maneya firaxan û [[Peyker|peykersazkirî]] yên ji eynî materyalê wekî [[terakota]] têne binavkirin. Kûzekarî yek ji dahênanên herî kevn a [[Dîroka mirovahiyê|însanîtiyê]] ye ko tarîxa wê digihîje beriya [[Neolîtîk|çaxa neolîtîkê]]. Meselayên wê yekê, wekî peykera "[[Venus a Dolní Věstonice]]" ya ji kultura [[gravettiyen]] ku li [[Çekya|Cimhûriyeta Çekyayê]] hatiye dîtin, wedigerin salên 29.000–25.000 {{Bz}}. Lêbelê, encamên herî kevn yê kûzekariyê yên ku heta niha hatine dîtin, li [[Jiangxi]] ya [[Çîn|Çînê]] ne û tarîxa wan digihîje 18.000 {{Bz}}. Herwiha, encamên din ên kûzekariyê yên ji çaxa neolîtîkê û beriya wê, li [[Japon|Japonê]] di çaxa Jōmon de (10.500 {{Bz}}), li [[Rojhilata Dûr a Rûsyayê]] (14.000 {{Bz}}), li Afrîkaya li başûrê Saharayê (9.400 {{Bz}}), li [[Amerîkaya Başûr]] (salên 9.000–7.000 {{Bz}}) û li [[Rojhilata Navîn]] (salên 7.000–6.000 {{Bz}}) hatine dîtin. Kûzekarî bi awayekî tên çêkirin ku axa heriyê tê şekilkirin û piştre di [[agirê vekirî]], çalek an [[Firin|firineke]] de di germahiyên bilind (600–1.400 °C) de tê şewitandin. Ew proses dibe sebeba hin reaksiyonên ku guherînên mayînde pêk tînin; di nav wan guherînan de zêdebûna xurtî û hişkiya encamê jî heye. Gelek kûzekariyan tenê ji bo armancên bikêrhatî (pratîk) tên çêkirin, lê hinek ji wan dikarin wekî hunera keramîkê jî bên hesibandin. Encam dikare hem berî şewitandinê û hem jî piştî wê were xemilandin. apiesyjihumhocsln7vjggz4k6jip69 2101572 2101569 2026-11-03T09:57:59Z Kawa63 105128 /* */ 2101572 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Kûzekarî proses û encamên çêkirina firax û cismên dî bi [[gil]] û madeyên xav ên dî e, ko di germahiyên bilind de têne pijandin da ko şiklek hişk û domdar bidin wan. Cihê ku ''kûzevan'' wan kelûpelan çêdike jî wekî ''kûzegeh'' tê binavkirin. Terîfa kûzekariyê, ko ji hêla [[ASTM International]] ve tê bikaranîn, "gî kelûpelên kûzekariyê ên pijandî ne ko wexta çêdibin gil dihewînin, ji bilî encamên teknîkî, mîmarî û agirpêketî". Serlêdanên dawîn [[Kelûpelê sofrayê|kelûpelên sofrayê]], [[hunera keramîk]], [[Avdestxane|kelûpelên paqijiyê]], û di [[Teknolojî|teknolojiyê]] û pîşesaziyê de wekî [[Îzolator (elektrîk)|îzolatorên elektrîkê]] û kelûpelên laburatorê vedihewîne. Di tarîxa hunerê û [[Arkeolojî|arkeolojiyê]] de, nemaze di çaxên kevnar û [[Pêşdîrok|pêştarixî]] de, kûzekarî pir caran tenê tê maneya firaxan û [[Peyker|peykersazkirî]] yên ji eynî materyalê wekî [[terakota]] têne binavkirin. Kûzekarî yek ji dahênanên herî kevn a [[Dîroka mirovahiyê|însanîtiyê]] ye ko tarîxa wê digihîje beriya [[Neolîtîk|çaxa neolîtîkê]]. Meselayên wê yekê, wekî peykera "[[Venus a Dolní Věstonice]]" ya ji kultura [[gravettiyen]] ku li [[Çekya|Cimhûriyeta Çekyayê]] hatiye dîtin, wedigerin salên 29.000–25.000 {{Bz}}. Lêbelê, encamên herî kevn yê kûzekariyê yên ku heta niha hatine dîtin, li [[Jiangxi]] ya [[Çîn|Çînê]] ne û tarîxa wan digihîje 18.000 {{Bz}}. Herwiha, encamên din ên kûzekariyê yên ji çaxa neolîtîkê û beriya wê, li [[Japon|Japonê]] di çaxa Jōmon de (10.500 {{Bz}}), li [[Rojhilata Dûr a Rûsyayê]] (14.000 {{Bz}}), li Afrîkaya li başûrê Saharayê (9.400 {{Bz}}), li [[Amerîkaya Başûr]] (salên 9.000–7.000 {{Bz}}) û li [[Rojhilata Navîn]] (salên 7.000–6.000 {{Bz}}) hatine dîtin. Kûzekarî bi awayekî tên çêkirin ku axa heriyê tê şekilkirin û piştre di [[agirê vekirî]], çalek an [[Firin|firineke]] de di germahiyên bilind (600–1.400 °C) de tê şewitandin. Ew proses dibe sebeba hin reaksiyonên ku guherînên mayînde pêk tînin; di nav wan guherînan de zêdebûna xurtî û hişkiya encamê jî heye. Gelek kûzekariyan tenê ji bo armancên bikêrhatî (pratîk) tên çêkirin, lê hinek ji wan dikarin wekî hunera keramîkê jî bên hesibandin. Encam dikare hem berî şewitandinê û hem jî piştî wê were xemilandin. Kûzekarî bi kevneşopî li sê celeb tê dabeş kirin: [[Kelûpela ax|kelûpelên axê]], [[Kelûpela kevirî|kelûpelên kevirî]] û [[porselen]]. Her sê jî dikarin bi [[Glazûr (keramîk)|glazûr]] û bê glazûr bin. Teknîkên curbecur jî dikarin hemiyan xemilînin. Di gelek meselayan de, koma ku perçeyek jê re ye tavilê diyar dibe, lê ew ne her gav wisa ye; mesela, firingî gil kêm an qet bikar nayîne, ji ber wê yekê ew ji van koman dernakeve. Kûzekariyên tarîxî yên wan hemî celeban pir caran wekî kelûpelên "baş", bi nisbeten biha û baş hatine çêkirin, û li gorî çêja estetîkî ya kultura têkildar, an jî kelûpelên "qalind", "gelerî" an "gundî", bi pirî bê xemilandin, û pir caran kêmtir baş hatine çêkirin, têne kom kirin. 0ong5b609wpwgy79k3bpz0dzd7dhie0 2101573 2101572 2026-11-03T10:00:34Z Kawa63 105128 2101573 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Kûzekarî proses û encamên çêkirina firax û cismên dî bi [[gil]] û madeyên xav ên dî e, ko di germahiyên bilind de têne pijandin da ko şiklek hişk û domdar bidin wan. Cihê ku ''kûzevan'' wan kelûpelan çêdike jî wekî ''kûzegeh'' tê binavkirin. Terîfa kûzekariyê, ko ji hêla [[ASTM International]] ve tê bikaranîn, "gî kelûpelên kûzekariyê ên pijandî ne ko wexta çêdibin gil dihewînin, ji bilî encamên teknîkî, mîmarî û agirpêketî". Serlêdanên dawîn [[Kelûpelê sofrayê|kelûpelên sofrayê]], [[hunera keramîk]], [[Avdestxane|kelûpelên paqijiyê]], û di [[Teknolojî|teknolojiyê]] û pîşesaziyê de wekî [[Îzolator (elektrîk)|îzolatorên elektrîkê]] û kelûpelên laburatorê vedihewîne. Di tarîxa hunerê û [[Arkeolojî|arkeolojiyê]] de, nemaze di çaxên kevnar û [[Pêşdîrok|pêştarixî]] de, kûzekarî pir caran tenê tê maneya firaxan û [[Peyker|peykersazkirî]] yên ji eynî materyalê wekî [[terakota]] têne binavkirin. Kûzekarî yek ji dahênanên herî kevn a [[Dîroka mirovahiyê|însanîtiyê]] ye ko tarîxa wê digihîje beriya [[Neolîtîk|çaxa neolîtîkê]]. Meselayên wê yekê, wekî peykera "[[Venus a Dolní Věstonice]]" ya ji kultura [[gravettiyen]] ku li [[Çekya|Cimhûriyeta Çekyayê]] hatiye dîtin, wedigerin salên 29.000–25.000 {{Bz}}. Lêbelê, encamên herî kevn yê kûzekariyê yên ku heta niha hatine dîtin, li [[Jiangxi]] ya [[Çîn|Çînê]] ne û tarîxa wan digihîje 18.000 {{Bz}}. Herwiha, encamên din ên kûzekariyê yên ji çaxa neolîtîkê û beriya wê, li [[Japon|Japonê]] di çaxa Jōmon de (10.500 {{Bz}}), li [[Rojhilata Dûr a Rûsyayê]] (14.000 {{Bz}}), li Afrîkaya li başûrê Saharayê (9.400 {{Bz}}), li [[Amerîkaya Başûr]] (salên 9.000–7.000 {{Bz}}) û li [[Rojhilata Navîn]] (salên 7.000–6.000 {{Bz}}) hatine dîtin. Kûzekarî bi awayekî tên çêkirin ku axa heriyê tê şekilkirin û piştre di [[agirê vekirî]], çalek an [[Firin|firineke]] de di germahiyên bilind (600–1.400 °C) de tê şewitandin. Ew proses dibe sebeba hin reaksiyonên ku guherînên mayînde pêk tînin; di nav wan guherînan de zêdebûna xurtî û hişkiya encamê jî heye. Gelek kûzekariyan tenê ji bo armancên bikêrhatî (pratîk) tên çêkirin, lê hinek ji wan dikarin wekî hunera keramîkê jî bên hesibandin. Encam dikare hem berî şewitandinê û hem jî piştî wê were xemilandin. Kûzekarî bi kevneşopî li sê celeb tê dabeş kirin: [[Kelûpela ax|kelûpelên axê]], [[Kelûpela kevirî|kelûpelên kevirî]] û [[porselen]]. Her sê jî dikarin bi [[Glazûr (keramîk)|glazûr]] û bê glazûr bin. Teknîkên curbecur jî dikarin hemiyan xemilînin. Di gelek meselayan de, koma ku perçeyek jê re ye tavilê diyar dibe, lê ew ne her gav wisa ye; mesela, firingî gil kêm an qet bikar nayîne, ji ber wê yekê ew ji van koman dernakeve. Kûzekariyên tarîxî yên wan hemî celeban pir caran wekî kelûpelên "baş", bi nisbeten biha û baş hatine çêkirin, û li gorî çêja estetîkî ya kultura têkildar, an jî kelûpelên "qalind", "gelerî" an "gundî", bi pirî bê xemilandin, û pir caran kêmtir baş hatine çêkirin, têne kom kirin. Ji ber parastina germî ya wan a hêja û belavkirina germî ya wekhev, firaxên keramîk ji çaxên kevnar ve di çêkirina xwarinê de hatine bikaranîn. Firaxên axê yên poroz, wekê [[Tajîn|tajînê]], şilbûnê wekî bixarê dikişînin û berdidin da ku malzemeyan nerm bikin û di eynî wextê de tama wan diparêzin. Kevirên vîtrîfîkirî rûyek zirav û ne-reaktîf peyda dikin ku li hember têkiliya asîdî li ber xwe didin, paqijiya tamê misoger dikin. Yekparebûna mîmariyê di bin zexta germî de bi formulasyona laşê axê ji bo kêmkirina berfirehbûna germî tê rêvebirin. Ew pêşî li şikestina ji guherînên germahiyê di navbera çavkaniyên germê û hewaya derdorê de digire. Firaxên keramîk ên modern pir caran camên taybetî bikar tînin da ku li hember şoka germî û xêzkirinê li ber xwe bidin, û ji bo firin û sobeyên xwarinê navgînek domdar û paqij peyda dikin. gys8x63yot19u9avp5dagfg99ekp0q1 2101574 2101573 2026-11-03T10:00:58Z Kawa63 105128 2101574 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Kûzekarî proses û encamên çêkirina firax û cismên dî bi [[gil]] û madeyên xav ên dî e, ko di germahiyên bilind de têne pijandin da ko şiklek hişk û domdar bidin wan. Cihê ku ''kûzevan'' wan kelûpelan çêdike jî wekî ''kûzegeh'' tê binavkirin. Terîfa kûzekariyê, ko ji hêla [[ASTM International]] ve tê bikaranîn, "gî kelûpelên kûzekariyê ên pijandî ne ko wexta çêdibin gil dihewînin, ji bilî encamên teknîkî, mîmarî û agirpêketî". Serlêdanên dawîn [[Kelûpelê sofrayê|kelûpelên sofrayê]], [[hunera keramîk]], [[Avdestxane|kelûpelên paqijiyê]], û di [[Teknolojî|teknolojiyê]] û pîşesaziyê de wekî [[Îzolator (elektrîk)|îzolatorên elektrîkê]] û kelûpelên laburatorê vedihewîne. Di tarîxa hunerê û [[Arkeolojî|arkeolojiyê]] de, nemaze di çaxên kevnar û [[Pêşdîrok|pêştarixî]] de, kûzekarî pir caran tenê tê maneya firaxan û [[Peyker|peykersazkirî]] yên ji eynî materyalê wekî [[terakota]] têne binavkirin. Kûzekarî yek ji dahênanên herî kevn a [[Dîroka mirovahiyê|însanîtiyê]] ye ko tarîxa wê digihîje beriya [[Neolîtîk|çaxa neolîtîkê]]. Meselayên wê yekê, wekî peykera "[[Venus a Dolní Věstonice]]" ya ji kultura [[gravettiyen]] ku li [[Çekya|Cimhûriyeta Çekyayê]] hatiye dîtin, wedigerin salên 29.000–25.000 {{Bz}}. Lêbelê, encamên herî kevn yê kûzekariyê yên ku heta niha hatine dîtin, li [[Jiangxi]] ya [[Çîn|Çînê]] ne û tarîxa wan digihîje 18.000 {{Bz}}. Herwiha, encamên din ên kûzekariyê yên ji çaxa neolîtîkê û beriya wê, li [[Japon|Japonê]] di çaxa Jōmon de (10.500 {{Bz}}), li [[Rojhilata Dûr a Rûsyayê]] (14.000 {{Bz}}), li Afrîkaya li başûrê Saharayê (9.400 {{Bz}}), li [[Amerîkaya Başûr]] (salên 9.000–7.000 {{Bz}}) û li [[Rojhilata Navîn]] (salên 7.000–6.000 {{Bz}}) hatine dîtin. Kûzekarî bi awayekî tên çêkirin ku axa heriyê tê şekilkirin û piştre di [[agirê vekirî]], çalek an [[Firin|firineke]] de di germahiyên bilind (600–1.400 °C) de tê şewitandin. Ew proses dibe sebeba hin reaksiyonên ku guherînên mayînde pêk tînin; di nav wan guherînan de zêdebûna xurtî û hişkiya encamê jî heye. Gelek kûzekariyan tenê ji bo armancên bikêrhatî (pratîk) tên çêkirin, lê hinek ji wan dikarin wekî hunera keramîkê jî bên hesibandin. Encam dikare hem berî şewitandinê û hem jî piştî wê were xemilandin. Kûzekarî bi kevneşopî li sê celeb tê dabeş kirin: [[Kelûpela ax|kelûpelên axê]], [[Kelûpela kevirî|kelûpelên kevirî]] û [[porselen]]. Her sê jî dikarin bi [[Glazûr (keramîk)|glazûr]] û bê glazûr bin. Teknîkên curbecur jî dikarin hemiyan xemilînin. Di gelek meselayan de, koma ku perçeyek jê re ye tavilê diyar dibe, lê ew ne her gav wisa ye; mesela, firingî gil kêm an qet bikar nayîne, ji ber wê yekê ew ji van koman dernakeve. Kûzekariyên tarîxî yên wan hemî celeban pir caran wekî kelûpelên "baş", bi nisbeten biha û baş hatine çêkirin, û li gorî çêja estetîkî ya kultura têkildar, an jî kelûpelên "qalind", "gelerî" an "gundî", bi pirî bê xemilandin, û pir caran kêmtir baş hatine çêkirin, têne kom kirin. Ji ber parastina germî ya wan a hêja û belavkirina germî ya wekhev, firaxên keramîk ji çaxên kevnar ve di çêkirina xwarinê de hatine bikaranîn. Firaxên axê yên poroz, wekê [[Tajîn|tajînê]], şilbûnê wekî bixarê dikişînin û berdidin da ku malzemeyan nerm bikin û di eynî wextê de tama wan diparêzin. Kevirên vîtrîfîkirî rûyek zirav û ne-reaktîf peyda dikin ku li hember têkiliya asîdî li ber xwe didin, paqijiya tamê misoger dikin. Yekparebûna mîmariyê di bin zexta germî de bi formulasyona laşê axê ji bo kêmkirina berfirehbûna germî tê rêvebirin. Ew pêşî li şikestina ji guherînên germahiyê di navbera çavkaniyên germê û hewaya derdorê de digire. Firaxên keramîk ên modern pir caran camên taybetî bikar tînin da ku li hember şoka germî û xêzkirinê li ber xwe bidin, û ji bo firin û sobeyên xwarinê navgînek domdar û paqij peyda dikin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} 0ev52k9ba0sedyh0dgtntmc56d9tw4c 2101575 2101574 2026-11-03T10:02:18Z Kawa63 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Çand]] 2101575 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Kûzekarî proses û encamên çêkirina firax û cismên dî bi [[gil]] û madeyên xav ên dî e, ko di germahiyên bilind de têne pijandin da ko şiklek hişk û domdar bidin wan. Cihê ku ''kûzevan'' wan kelûpelan çêdike jî wekî ''kûzegeh'' tê binavkirin. Terîfa kûzekariyê, ko ji hêla [[ASTM International]] ve tê bikaranîn, "gî kelûpelên kûzekariyê ên pijandî ne ko wexta çêdibin gil dihewînin, ji bilî encamên teknîkî, mîmarî û agirpêketî". Serlêdanên dawîn [[Kelûpelê sofrayê|kelûpelên sofrayê]], [[hunera keramîk]], [[Avdestxane|kelûpelên paqijiyê]], û di [[Teknolojî|teknolojiyê]] û pîşesaziyê de wekî [[Îzolator (elektrîk)|îzolatorên elektrîkê]] û kelûpelên laburatorê vedihewîne. Di tarîxa hunerê û [[Arkeolojî|arkeolojiyê]] de, nemaze di çaxên kevnar û [[Pêşdîrok|pêştarixî]] de, kûzekarî pir caran tenê tê maneya firaxan û [[Peyker|peykersazkirî]] yên ji eynî materyalê wekî [[terakota]] têne binavkirin. Kûzekarî yek ji dahênanên herî kevn a [[Dîroka mirovahiyê|însanîtiyê]] ye ko tarîxa wê digihîje beriya [[Neolîtîk|çaxa neolîtîkê]]. Meselayên wê yekê, wekî peykera "[[Venus a Dolní Věstonice]]" ya ji kultura [[gravettiyen]] ku li [[Çekya|Cimhûriyeta Çekyayê]] hatiye dîtin, wedigerin salên 29.000–25.000 {{Bz}}. Lêbelê, encamên herî kevn yê kûzekariyê yên ku heta niha hatine dîtin, li [[Jiangxi]] ya [[Çîn|Çînê]] ne û tarîxa wan digihîje 18.000 {{Bz}}. Herwiha, encamên din ên kûzekariyê yên ji çaxa neolîtîkê û beriya wê, li [[Japon|Japonê]] di çaxa Jōmon de (10.500 {{Bz}}), li [[Rojhilata Dûr a Rûsyayê]] (14.000 {{Bz}}), li Afrîkaya li başûrê Saharayê (9.400 {{Bz}}), li [[Amerîkaya Başûr]] (salên 9.000–7.000 {{Bz}}) û li [[Rojhilata Navîn]] (salên 7.000–6.000 {{Bz}}) hatine dîtin. Kûzekarî bi awayekî tên çêkirin ku axa heriyê tê şekilkirin û piştre di [[agirê vekirî]], çalek an [[Firin|firineke]] de di germahiyên bilind (600–1.400 °C) de tê şewitandin. Ew proses dibe sebeba hin reaksiyonên ku guherînên mayînde pêk tînin; di nav wan guherînan de zêdebûna xurtî û hişkiya encamê jî heye. Gelek kûzekariyan tenê ji bo armancên bikêrhatî (pratîk) tên çêkirin, lê hinek ji wan dikarin wekî hunera keramîkê jî bên hesibandin. Encam dikare hem berî şewitandinê û hem jî piştî wê were xemilandin. Kûzekarî bi kevneşopî li sê celeb tê dabeş kirin: [[Kelûpela ax|kelûpelên axê]], [[Kelûpela kevirî|kelûpelên kevirî]] û [[porselen]]. Her sê jî dikarin bi [[Glazûr (keramîk)|glazûr]] û bê glazûr bin. Teknîkên curbecur jî dikarin hemiyan xemilînin. Di gelek meselayan de, koma ku perçeyek jê re ye tavilê diyar dibe, lê ew ne her gav wisa ye; mesela, firingî gil kêm an qet bikar nayîne, ji ber wê yekê ew ji van koman dernakeve. Kûzekariyên tarîxî yên wan hemî celeban pir caran wekî kelûpelên "baş", bi nisbeten biha û baş hatine çêkirin, û li gorî çêja estetîkî ya kultura têkildar, an jî kelûpelên "qalind", "gelerî" an "gundî", bi pirî bê xemilandin, û pir caran kêmtir baş hatine çêkirin, têne kom kirin. Ji ber parastina germî ya wan a hêja û belavkirina germî ya wekhev, firaxên keramîk ji çaxên kevnar ve di çêkirina xwarinê de hatine bikaranîn. Firaxên axê yên poroz, wekê [[Tajîn|tajînê]], şilbûnê wekî bixarê dikişînin û berdidin da ku malzemeyan nerm bikin û di eynî wextê de tama wan diparêzin. Kevirên vîtrîfîkirî rûyek zirav û ne-reaktîf peyda dikin ku li hember têkiliya asîdî li ber xwe didin, paqijiya tamê misoger dikin. Yekparebûna mîmariyê di bin zexta germî de bi formulasyona laşê axê ji bo kêmkirina berfirehbûna germî tê rêvebirin. Ew pêşî li şikestina ji guherînên germahiyê di navbera çavkaniyên germê û hewaya derdorê de digire. Firaxên keramîk ên modern pir caran camên taybetî bikar tînin da ku li hember şoka germî û xêzkirinê li ber xwe bidin, û ji bo firin û sobeyên xwarinê navgînek domdar û paqij peyda dikin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Çand]] fvnrio4e4w9rc1mkfx7uarjls15qdxk 2101576 2101575 2026-11-03T10:02:35Z Kawa63 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Huner]] 2101576 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Kûzekarî proses û encamên çêkirina firax û cismên dî bi [[gil]] û madeyên xav ên dî e, ko di germahiyên bilind de têne pijandin da ko şiklek hişk û domdar bidin wan. Cihê ku ''kûzevan'' wan kelûpelan çêdike jî wekî ''kûzegeh'' tê binavkirin. Terîfa kûzekariyê, ko ji hêla [[ASTM International]] ve tê bikaranîn, "gî kelûpelên kûzekariyê ên pijandî ne ko wexta çêdibin gil dihewînin, ji bilî encamên teknîkî, mîmarî û agirpêketî". Serlêdanên dawîn [[Kelûpelê sofrayê|kelûpelên sofrayê]], [[hunera keramîk]], [[Avdestxane|kelûpelên paqijiyê]], û di [[Teknolojî|teknolojiyê]] û pîşesaziyê de wekî [[Îzolator (elektrîk)|îzolatorên elektrîkê]] û kelûpelên laburatorê vedihewîne. Di tarîxa hunerê û [[Arkeolojî|arkeolojiyê]] de, nemaze di çaxên kevnar û [[Pêşdîrok|pêştarixî]] de, kûzekarî pir caran tenê tê maneya firaxan û [[Peyker|peykersazkirî]] yên ji eynî materyalê wekî [[terakota]] têne binavkirin. Kûzekarî yek ji dahênanên herî kevn a [[Dîroka mirovahiyê|însanîtiyê]] ye ko tarîxa wê digihîje beriya [[Neolîtîk|çaxa neolîtîkê]]. Meselayên wê yekê, wekî peykera "[[Venus a Dolní Věstonice]]" ya ji kultura [[gravettiyen]] ku li [[Çekya|Cimhûriyeta Çekyayê]] hatiye dîtin, wedigerin salên 29.000–25.000 {{Bz}}. Lêbelê, encamên herî kevn yê kûzekariyê yên ku heta niha hatine dîtin, li [[Jiangxi]] ya [[Çîn|Çînê]] ne û tarîxa wan digihîje 18.000 {{Bz}}. Herwiha, encamên din ên kûzekariyê yên ji çaxa neolîtîkê û beriya wê, li [[Japon|Japonê]] di çaxa Jōmon de (10.500 {{Bz}}), li [[Rojhilata Dûr a Rûsyayê]] (14.000 {{Bz}}), li Afrîkaya li başûrê Saharayê (9.400 {{Bz}}), li [[Amerîkaya Başûr]] (salên 9.000–7.000 {{Bz}}) û li [[Rojhilata Navîn]] (salên 7.000–6.000 {{Bz}}) hatine dîtin. Kûzekarî bi awayekî tên çêkirin ku axa heriyê tê şekilkirin û piştre di [[agirê vekirî]], çalek an [[Firin|firineke]] de di germahiyên bilind (600–1.400 °C) de tê şewitandin. Ew proses dibe sebeba hin reaksiyonên ku guherînên mayînde pêk tînin; di nav wan guherînan de zêdebûna xurtî û hişkiya encamê jî heye. Gelek kûzekariyan tenê ji bo armancên bikêrhatî (pratîk) tên çêkirin, lê hinek ji wan dikarin wekî hunera keramîkê jî bên hesibandin. Encam dikare hem berî şewitandinê û hem jî piştî wê were xemilandin. Kûzekarî bi kevneşopî li sê celeb tê dabeş kirin: [[Kelûpela ax|kelûpelên axê]], [[Kelûpela kevirî|kelûpelên kevirî]] û [[porselen]]. Her sê jî dikarin bi [[Glazûr (keramîk)|glazûr]] û bê glazûr bin. Teknîkên curbecur jî dikarin hemiyan xemilînin. Di gelek meselayan de, koma ku perçeyek jê re ye tavilê diyar dibe, lê ew ne her gav wisa ye; mesela, firingî gil kêm an qet bikar nayîne, ji ber wê yekê ew ji van koman dernakeve. Kûzekariyên tarîxî yên wan hemî celeban pir caran wekî kelûpelên "baş", bi nisbeten biha û baş hatine çêkirin, û li gorî çêja estetîkî ya kultura têkildar, an jî kelûpelên "qalind", "gelerî" an "gundî", bi pirî bê xemilandin, û pir caran kêmtir baş hatine çêkirin, têne kom kirin. Ji ber parastina germî ya wan a hêja û belavkirina germî ya wekhev, firaxên keramîk ji çaxên kevnar ve di çêkirina xwarinê de hatine bikaranîn. Firaxên axê yên poroz, wekê [[Tajîn|tajînê]], şilbûnê wekî bixarê dikişînin û berdidin da ku malzemeyan nerm bikin û di eynî wextê de tama wan diparêzin. Kevirên vîtrîfîkirî rûyek zirav û ne-reaktîf peyda dikin ku li hember têkiliya asîdî li ber xwe didin, paqijiya tamê misoger dikin. Yekparebûna mîmariyê di bin zexta germî de bi formulasyona laşê axê ji bo kêmkirina berfirehbûna germî tê rêvebirin. Ew pêşî li şikestina ji guherînên germahiyê di navbera çavkaniyên germê û hewaya derdorê de digire. Firaxên keramîk ên modern pir caran camên taybetî bikar tînin da ku li hember şoka germî û xêzkirinê li ber xwe bidin, û ji bo firin û sobeyên xwarinê navgînek domdar û paqij peyda dikin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Çand]] [[Kategorî:Huner]] oglkjvgrnghqm9g5ds3j7pm0cbr49bx 2101577 2101576 2026-11-03T10:03:24Z Kawa63 105128 /* */ 2101577 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Traditional pottery in Nigeria (Ikpu ite) 19.jpg|thumb]] [[Wêne:Table Service MET DT11573 (cropped).jpg|thumb]] Kûzekarî proses û encamên çêkirina firax û cismên dî bi [[gil]] û madeyên xav ên dî e, ko di germahiyên bilind de têne pijandin da ko şiklek hişk û domdar bidin wan. Cihê ku ''kûzevan'' wan kelûpelan çêdike jî wekî ''kûzegeh'' tê binavkirin. Terîfa kûzekariyê, ko ji hêla [[ASTM International]] ve tê bikaranîn, "gî kelûpelên kûzekariyê ên pijandî ne ko wexta çêdibin gil dihewînin, ji bilî encamên teknîkî, mîmarî û agirpêketî". Serlêdanên dawîn [[Kelûpelê sofrayê|kelûpelên sofrayê]], [[hunera keramîk]], [[Avdestxane|kelûpelên paqijiyê]], û di [[Teknolojî|teknolojiyê]] û pîşesaziyê de wekî [[Îzolator (elektrîk)|îzolatorên elektrîkê]] û kelûpelên laburatorê vedihewîne. Di tarîxa hunerê û [[Arkeolojî|arkeolojiyê]] de, nemaze di çaxên kevnar û [[Pêşdîrok|pêştarixî]] de, kûzekarî pir caran tenê tê maneya firaxan û [[Peyker|peykersazkirî]] yên ji eynî materyalê wekî [[terakota]] têne binavkirin. Kûzekarî yek ji dahênanên herî kevn a [[Dîroka mirovahiyê|însanîtiyê]] ye ko tarîxa wê digihîje beriya [[Neolîtîk|çaxa neolîtîkê]]. Meselayên wê yekê, wekî peykera "[[Venus a Dolní Věstonice]]" ya ji kultura [[gravettiyen]] ku li [[Çekya|Cimhûriyeta Çekyayê]] hatiye dîtin, wedigerin salên 29.000–25.000 {{Bz}}. Lêbelê, encamên herî kevn yê kûzekariyê yên ku heta niha hatine dîtin, li [[Jiangxi]] ya [[Çîn|Çînê]] ne û tarîxa wan digihîje 18.000 {{Bz}}. Herwiha, encamên din ên kûzekariyê yên ji çaxa neolîtîkê û beriya wê, li [[Japon|Japonê]] di çaxa Jōmon de (10.500 {{Bz}}), li [[Rojhilata Dûr a Rûsyayê]] (14.000 {{Bz}}), li Afrîkaya li başûrê Saharayê (9.400 {{Bz}}), li [[Amerîkaya Başûr]] (salên 9.000–7.000 {{Bz}}) û li [[Rojhilata Navîn]] (salên 7.000–6.000 {{Bz}}) hatine dîtin. Kûzekarî bi awayekî tên çêkirin ku axa heriyê tê şekilkirin û piştre di [[agirê vekirî]], çalek an [[Firin|firineke]] de di germahiyên bilind (600–1.400 °C) de tê şewitandin. Ew proses dibe sebeba hin reaksiyonên ku guherînên mayînde pêk tînin; di nav wan guherînan de zêdebûna xurtî û hişkiya encamê jî heye. Gelek kûzekariyan tenê ji bo armancên bikêrhatî (pratîk) tên çêkirin, lê hinek ji wan dikarin wekî hunera keramîkê jî bên hesibandin. Encam dikare hem berî şewitandinê û hem jî piştî wê were xemilandin. Kûzekarî bi kevneşopî li sê celeb tê dabeş kirin: [[Kelûpela ax|kelûpelên axê]], [[Kelûpela kevirî|kelûpelên kevirî]] û [[porselen]]. Her sê jî dikarin bi [[Glazûr (keramîk)|glazûr]] û bê glazûr bin. Teknîkên curbecur jî dikarin hemiyan xemilînin. Di gelek meselayan de, koma ku perçeyek jê re ye tavilê diyar dibe, lê ew ne her gav wisa ye; mesela, firingî gil kêm an qet bikar nayîne, ji ber wê yekê ew ji van koman dernakeve. Kûzekariyên tarîxî yên wan hemî celeban pir caran wekî kelûpelên "baş", bi nisbeten biha û baş hatine çêkirin, û li gorî çêja estetîkî ya kultura têkildar, an jî kelûpelên "qalind", "gelerî" an "gundî", bi pirî bê xemilandin, û pir caran kêmtir baş hatine çêkirin, têne kom kirin. Ji ber parastina germî ya wan a hêja û belavkirina germî ya wekhev, firaxên keramîk ji çaxên kevnar ve di çêkirina xwarinê de hatine bikaranîn. Firaxên axê yên poroz, wekê [[Tajîn|tajînê]], şilbûnê wekî bixarê dikişînin û berdidin da ku malzemeyan nerm bikin û di eynî wextê de tama wan diparêzin. Kevirên vîtrîfîkirî rûyek zirav û ne-reaktîf peyda dikin ku li hember têkiliya asîdî li ber xwe didin, paqijiya tamê misoger dikin. Yekparebûna mîmariyê di bin zexta germî de bi formulasyona laşê axê ji bo kêmkirina berfirehbûna germî tê rêvebirin. Ew pêşî li şikestina ji guherînên germahiyê di navbera çavkaniyên germê û hewaya derdorê de digire. Firaxên keramîk ên modern pir caran camên taybetî bikar tînin da ku li hember şoka germî û xêzkirinê li ber xwe bidin, û ji bo firin û sobeyên xwarinê navgînek domdar û paqij peyda dikin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Çand]] [[Kategorî:Huner]] g7o3vo5ar95rinamwd8f1pis2b5aq0y 2101578 2101577 2026-11-03T10:03:43Z Kawa63 105128 /* */ 2101578 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Traditional pottery in Nigeria (Ikpu ite) 19.jpg|thumb]] [[Wêne:Table Service MET DT11573 (cropped).jpg|thumb]] '''Kûzekarî''' proses û encamên çêkirina firax û cismên dî bi [[gil]] û madeyên xav ên dî e, ko di germahiyên bilind de têne pijandin da ko şiklek hişk û domdar bidin wan. Cihê ku ''kûzevan'' wan kelûpelan çêdike jî wekî ''kûzegeh'' tê binavkirin. Terîfa kûzekariyê, ko ji hêla [[ASTM International]] ve tê bikaranîn, "gî kelûpelên kûzekariyê ên pijandî ne ko wexta çêdibin gil dihewînin, ji bilî encamên teknîkî, mîmarî û agirpêketî". Serlêdanên dawîn [[Kelûpelê sofrayê|kelûpelên sofrayê]], [[hunera keramîk]], [[Avdestxane|kelûpelên paqijiyê]], û di [[Teknolojî|teknolojiyê]] û pîşesaziyê de wekî [[Îzolator (elektrîk)|îzolatorên elektrîkê]] û kelûpelên laburatorê vedihewîne. Di tarîxa hunerê û [[Arkeolojî|arkeolojiyê]] de, nemaze di çaxên kevnar û [[Pêşdîrok|pêştarixî]] de, kûzekarî pir caran tenê tê maneya firaxan û [[Peyker|peykersazkirî]] yên ji eynî materyalê wekî [[terakota]] têne binavkirin. Kûzekarî yek ji dahênanên herî kevn a [[Dîroka mirovahiyê|însanîtiyê]] ye ko tarîxa wê digihîje beriya [[Neolîtîk|çaxa neolîtîkê]]. Meselayên wê yekê, wekî peykera "[[Venus a Dolní Věstonice]]" ya ji kultura [[gravettiyen]] ku li [[Çekya|Cimhûriyeta Çekyayê]] hatiye dîtin, wedigerin salên 29.000–25.000 {{Bz}}. Lêbelê, encamên herî kevn yê kûzekariyê yên ku heta niha hatine dîtin, li [[Jiangxi]] ya [[Çîn|Çînê]] ne û tarîxa wan digihîje 18.000 {{Bz}}. Herwiha, encamên din ên kûzekariyê yên ji çaxa neolîtîkê û beriya wê, li [[Japon|Japonê]] di çaxa Jōmon de (10.500 {{Bz}}), li [[Rojhilata Dûr a Rûsyayê]] (14.000 {{Bz}}), li Afrîkaya li başûrê Saharayê (9.400 {{Bz}}), li [[Amerîkaya Başûr]] (salên 9.000–7.000 {{Bz}}) û li [[Rojhilata Navîn]] (salên 7.000–6.000 {{Bz}}) hatine dîtin. Kûzekarî bi awayekî tên çêkirin ku axa heriyê tê şekilkirin û piştre di [[agirê vekirî]], çalek an [[Firin|firineke]] de di germahiyên bilind (600–1.400 °C) de tê şewitandin. Ew proses dibe sebeba hin reaksiyonên ku guherînên mayînde pêk tînin; di nav wan guherînan de zêdebûna xurtî û hişkiya encamê jî heye. Gelek kûzekariyan tenê ji bo armancên bikêrhatî (pratîk) tên çêkirin, lê hinek ji wan dikarin wekî hunera keramîkê jî bên hesibandin. Encam dikare hem berî şewitandinê û hem jî piştî wê were xemilandin. Kûzekarî bi kevneşopî li sê celeb tê dabeş kirin: [[Kelûpela ax|kelûpelên axê]], [[Kelûpela kevirî|kelûpelên kevirî]] û [[porselen]]. Her sê jî dikarin bi [[Glazûr (keramîk)|glazûr]] û bê glazûr bin. Teknîkên curbecur jî dikarin hemiyan xemilînin. Di gelek meselayan de, koma ku perçeyek jê re ye tavilê diyar dibe, lê ew ne her gav wisa ye; mesela, firingî gil kêm an qet bikar nayîne, ji ber wê yekê ew ji van koman dernakeve. Kûzekariyên tarîxî yên wan hemî celeban pir caran wekî kelûpelên "baş", bi nisbeten biha û baş hatine çêkirin, û li gorî çêja estetîkî ya kultura têkildar, an jî kelûpelên "qalind", "gelerî" an "gundî", bi pirî bê xemilandin, û pir caran kêmtir baş hatine çêkirin, têne kom kirin. Ji ber parastina germî ya wan a hêja û belavkirina germî ya wekhev, firaxên keramîk ji çaxên kevnar ve di çêkirina xwarinê de hatine bikaranîn. Firaxên axê yên poroz, wekê [[Tajîn|tajînê]], şilbûnê wekî bixarê dikişînin û berdidin da ku malzemeyan nerm bikin û di eynî wextê de tama wan diparêzin. Kevirên vîtrîfîkirî rûyek zirav û ne-reaktîf peyda dikin ku li hember têkiliya asîdî li ber xwe didin, paqijiya tamê misoger dikin. Yekparebûna mîmariyê di bin zexta germî de bi formulasyona laşê axê ji bo kêmkirina berfirehbûna germî tê rêvebirin. Ew pêşî li şikestina ji guherînên germahiyê di navbera çavkaniyên germê û hewaya derdorê de digire. Firaxên keramîk ên modern pir caran camên taybetî bikar tînin da ku li hember şoka germî û xêzkirinê li ber xwe bidin, û ji bo firin û sobeyên xwarinê navgînek domdar û paqij peyda dikin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Çand]] [[Kategorî:Huner]] 61yentqn2ylu5psnyusiq8xfe5y4ntw 2101579 2101578 2026-11-03T10:06:14Z Kawa63 105128 /* */ 2101579 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Traditional pottery in Nigeria (Ikpu ite) 19.jpg|thumb]] [[Wêne:Table Service MET DT11573 (cropped).jpg|thumb]] '''Kûzekarî''' proses û encamên çêkirina firax û cismên dî bi [[gil]] û madeyên xav ên dî e, ko di germahiyên bilind de têne pijandin da ko şiklek hişk û domdar bidin wan. Cihê ku ''kûzevan'' wan kelûpelan çêdike jî wekî ''kûzegeh'' tê binavkirin. Terîfa kûzekariyê, ko ji hêla [[ASTM International]] ve tê bikaranîn, "gî kelûpelên kûzekariyê ên pijandî ne ko wexta çêdibin gil dihewînin, ji bilî encamên teknîkî, mîmarî û agirpêketî".<ref>'Standard Terminology Of Ceramic Whitewares And Related Products.' ASTM C 242–01 (2007.) ''ASTM International''.</ref> Serlêdanên dawîn [[Kelûpelê sofrayê|kelûpelên sofrayê]], [[hunera keramîk]], [[Avdestxane|kelûpelên paqijiyê]], û di [[Teknolojî|teknolojiyê]] û pîşesaziyê de wekî [[Îzolator (elektrîk)|îzolatorên elektrîkê]] û kelûpelên laburatorê vedihewîne. Di tarîxa hunerê û [[Arkeolojî|arkeolojiyê]] de, nemaze di çaxên kevnar û [[Pêşdîrok|pêştarixî]] de, kûzekarî pir caran tenê tê maneya firaxan û [[Peyker|peykersazkirî]] yên ji eynî materyalê wekî [[terakota]] têne binavkirin.<ref>[https://www.getty.edu/vow/AATFullDisplay?find=terracotta&logic=AND&note=&english=N&prev_page=1&subjectid=300047296 "terracottas (sculptural works)"], Getty Art & Architecture Thesaurus</ref> Kûzekarî yek ji dahênanên herî kevn a [[Dîroka mirovahiyê|însanîtiyê]] ye ko tarîxa wê digihîje beriya [[Neolîtîk|çaxa neolîtîkê]]. Meselayên wê yekê, wekî peykera "[[Venus a Dolní Věstonice]]" ya ji kultura [[gravettiyen]] ku li [[Çekya|Cimhûriyeta Çekyayê]] hatiye dîtin, wedigerin salên 29.000–25.000 {{Bz}}.<ref name="Venus">{{cite web |url=http://www.uh.edu/engines/epi359.htm |title=No. 359: The Dolni Vestonice Ceramics |website=The Engines of Our Ingenuity |date=November 24, 1989 |access-date=September 4, 2010 |publisher=University of Houston |archive-url=https://web.archive.org/web/20100109213627/http://www.uh.edu/engines/epi359.htm |archive-date=January 9, 2010 |last1=Lienhard |first1=John H.}}</ref> Lêbelê, encamên herî kevn yê kûzekariyê yên ku heta niha hatine dîtin, li [[Jiangxi]] ya [[Çîn|Çînê]] ne û tarîxa wan digihîje 18.000 {{Bz}}. Herwiha, encamên din ên kûzekariyê yên ji çaxa neolîtîkê û beriya wê, li [[Japon|Japonê]] di çaxa Jōmon de (10.500 {{Bz}}),<ref name="Jomon">{{cite news |last=Diamond |first=Jared |date=June 1998 |title=Japanese Roots |url=http://discovermagazine.com/1998/jun/japaneseroots1455/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100311073919/http://discovermagazine.com/1998/jun/japaneseroots1455 |archive-date=2010-03-11 |access-date=2010-07-10 |work=Discover |publisher=Discover Media LLC}}</ref> li [[Rojhilata Dûr a Rûsyayê]] (14.000 {{Bz}}),<ref name="fareastrussia">{{cite journal |last1=Derevianko |first1=A.P |last2=Kuzmin |first2=Y.V |last3=Burr |first3=G.S |last4=Jull |first4=A.J.T |last5=Kim |first5=J.C |date=August 2004 |title=AMS 14C age of the earliest pottery from the Russian Far East: 1996–2002 results |journal=Nuclear Instruments and Methods in Physics Research Section B: Beam Interactions with Materials and Atoms |volume=223-224 |pages=735–739 |doi=10.1016/j.nimb.2004.04.136}}</ref> li Afrîkaya li başûrê Saharayê (9.400 {{Bz}}),<ref name="swissinfo">[http://www.swissinfo.ch/eng/Home/Archive/Swiss_archaeologist_digs_up_West_Africas_past.html?cid=5675736 Simon Bradley, ''A Swiss-led team of archaeologists has discovered pieces of the oldest African pottery in central Mali, dating back to at least 9,400BC''], SWI swissinfo.ch – the international service of the Swiss Broadcasting Corporation (SBC), 18 January 2007. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120306002155/http://www.swissinfo.ch/eng/Home/Archive/Swiss_archaeologist_digs_up_West_Africas_past.html?cid=5675736|date=2012-03-06}}</ref> li [[Amerîkaya Başûr]] (salên 9.000–7.000 {{Bz}})<ref name="Roosevelt 1996 264–349">{{cite book |title=The Cambridge History of the Native Peoples of the Americas |last=Roosevelt |first=Anna C. |publisher=Cambridge University Press |year=1996 |pages=264–349 |isbn=978-0-521-63075-7 |location=Cambridge, England New York |editor1=Frank Salomon |chapter=The Maritime, Highland, Forest Dynamic and the Origins of Complex Culture |url=https://books.google.com/books?id=kNTmgsLoHpMC |archive-url=https://web.archive.org/web/20191207002133/https://books.google.com/books?id=kNTmgsLoHpMC |archive-date=2019-12-07 |url-status=live |access-date=2019-10-17 |editor2=Stuart B. Schwartz}}</ref> û li [[Rojhilata Navîn]] (salên 7.000–6.000 {{Bz}}) hatine dîtin. Kûzekarî bi awayekî tên çêkirin ku axa heriyê tê şekilkirin û piştre di [[agirê vekirî]], çalek an [[Firin|firineke]] de di germahiyên bilind (600–1.400 °C) de tê şewitandin. Ew proses dibe sebeba hin reaksiyonên ku guherînên mayînde pêk tînin; di nav wan guherînan de zêdebûna xurtî û hişkiya encamê jî heye. Gelek kûzekariyan tenê ji bo armancên bikêrhatî (pratîk) tên çêkirin, lê hinek ji wan dikarin wekî hunera keramîkê jî bên hesibandin. Encam dikare hem berî şewitandinê û hem jî piştî wê were xemilandin. Kûzekarî bi kevneşopî li sê celeb tê dabeş kirin: [[Kelûpela ax|kelûpelên axê]], [[Kelûpela kevirî|kelûpelên kevirî]] û [[porselen]]. Her sê jî dikarin bi [[Glazûr (keramîk)|glazûr]] û bê glazûr bin. Teknîkên curbecur jî dikarin hemiyan xemilînin. Di gelek meselayan de, koma ku perçeyek jê re ye tavilê diyar dibe, lê ew ne her gav wisa ye; mesela, firingî gil kêm an qet bikar nayîne, ji ber wê yekê ew ji van koman dernakeve. Kûzekariyên tarîxî yên wan hemî celeban pir caran wekî kelûpelên "baş", bi nisbeten biha û baş hatine çêkirin, û li gorî çêja estetîkî ya kultura têkildar, an jî kelûpelên "qalind", "gelerî" an "gundî", bi pirî bê xemilandin, û pir caran kêmtir baş hatine çêkirin, têne kom kirin. Ji ber parastina germî ya wan a hêja û belavkirina germî ya wekhev, firaxên keramîk ji çaxên kevnar ve di çêkirina xwarinê de hatine bikaranîn. Firaxên axê yên poroz, wekê [[Tajîn|tajînê]], şilbûnê wekî bixarê dikişînin û berdidin da ku malzemeyan nerm bikin û di eynî wextê de tama wan diparêzin. Kevirên vîtrîfîkirî rûyek zirav û ne-reaktîf peyda dikin ku li hember têkiliya asîdî li ber xwe didin, paqijiya tamê misoger dikin. Yekparebûna mîmariyê di bin zexta germî de bi formulasyona laşê axê ji bo kêmkirina berfirehbûna germî tê rêvebirin. Ew pêşî li şikestina ji guherînên germahiyê di navbera çavkaniyên germê û hewaya derdorê de digire. Firaxên keramîk ên modern pir caran camên taybetî bikar tînin da ku li hember şoka germî û xêzkirinê li ber xwe bidin, û ji bo firin û sobeyên xwarinê navgînek domdar û paqij peyda dikin.<ref>Myhrvold, N. et al. (2011). Modernist Cuisine. Cooking Lab.</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Çand]] [[Kategorî:Huner]] h98c06mngs70848gqu5pp2rtw62m48q 2101580 2101579 2026-11-03T10:06:56Z Kawa63 105128 /* */ 2101580 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Traditional pottery in Nigeria (Ikpu ite) 19.jpg|thumb|Çêkirina kûpekê bi destan]] [[Wêne:Table Service MET DT11573 (cropped).jpg|thumb]] '''Kûzekarî''' proses û encamên çêkirina firax û cismên dî bi [[gil]] û madeyên xav ên dî e, ko di germahiyên bilind de têne pijandin da ko şiklek hişk û domdar bidin wan. Cihê ku ''kûzevan'' wan kelûpelan çêdike jî wekî ''kûzegeh'' tê binavkirin. Terîfa kûzekariyê, ko ji hêla [[ASTM International]] ve tê bikaranîn, "gî kelûpelên kûzekariyê ên pijandî ne ko wexta çêdibin gil dihewînin, ji bilî encamên teknîkî, mîmarî û agirpêketî".<ref>'Standard Terminology Of Ceramic Whitewares And Related Products.' ASTM C 242–01 (2007.) ''ASTM International''.</ref> Serlêdanên dawîn [[Kelûpelê sofrayê|kelûpelên sofrayê]], [[hunera keramîk]], [[Avdestxane|kelûpelên paqijiyê]], û di [[Teknolojî|teknolojiyê]] û pîşesaziyê de wekî [[Îzolator (elektrîk)|îzolatorên elektrîkê]] û kelûpelên laburatorê vedihewîne. Di tarîxa hunerê û [[Arkeolojî|arkeolojiyê]] de, nemaze di çaxên kevnar û [[Pêşdîrok|pêştarixî]] de, kûzekarî pir caran tenê tê maneya firaxan û [[Peyker|peykersazkirî]] yên ji eynî materyalê wekî [[terakota]] têne binavkirin.<ref>[https://www.getty.edu/vow/AATFullDisplay?find=terracotta&logic=AND&note=&english=N&prev_page=1&subjectid=300047296 "terracottas (sculptural works)"], Getty Art & Architecture Thesaurus</ref> Kûzekarî yek ji dahênanên herî kevn a [[Dîroka mirovahiyê|însanîtiyê]] ye ko tarîxa wê digihîje beriya [[Neolîtîk|çaxa neolîtîkê]]. Meselayên wê yekê, wekî peykera "[[Venus a Dolní Věstonice]]" ya ji kultura [[gravettiyen]] ku li [[Çekya|Cimhûriyeta Çekyayê]] hatiye dîtin, wedigerin salên 29.000–25.000 {{Bz}}.<ref name="Venus">{{cite web |url=http://www.uh.edu/engines/epi359.htm |title=No. 359: The Dolni Vestonice Ceramics |website=The Engines of Our Ingenuity |date=November 24, 1989 |access-date=September 4, 2010 |publisher=University of Houston |archive-url=https://web.archive.org/web/20100109213627/http://www.uh.edu/engines/epi359.htm |archive-date=January 9, 2010 |last1=Lienhard |first1=John H.}}</ref> Lêbelê, encamên herî kevn yê kûzekariyê yên ku heta niha hatine dîtin, li [[Jiangxi]] ya [[Çîn|Çînê]] ne û tarîxa wan digihîje 18.000 {{Bz}}. Herwiha, encamên din ên kûzekariyê yên ji çaxa neolîtîkê û beriya wê, li [[Japon|Japonê]] di çaxa Jōmon de (10.500 {{Bz}}),<ref name="Jomon">{{cite news |last=Diamond |first=Jared |date=June 1998 |title=Japanese Roots |url=http://discovermagazine.com/1998/jun/japaneseroots1455/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100311073919/http://discovermagazine.com/1998/jun/japaneseroots1455 |archive-date=2010-03-11 |access-date=2010-07-10 |work=Discover |publisher=Discover Media LLC}}</ref> li [[Rojhilata Dûr a Rûsyayê]] (14.000 {{Bz}}),<ref name="fareastrussia">{{cite journal |last1=Derevianko |first1=A.P |last2=Kuzmin |first2=Y.V |last3=Burr |first3=G.S |last4=Jull |first4=A.J.T |last5=Kim |first5=J.C |date=August 2004 |title=AMS 14C age of the earliest pottery from the Russian Far East: 1996–2002 results |journal=Nuclear Instruments and Methods in Physics Research Section B: Beam Interactions with Materials and Atoms |volume=223-224 |pages=735–739 |doi=10.1016/j.nimb.2004.04.136}}</ref> li Afrîkaya li başûrê Saharayê (9.400 {{Bz}}),<ref name="swissinfo">[http://www.swissinfo.ch/eng/Home/Archive/Swiss_archaeologist_digs_up_West_Africas_past.html?cid=5675736 Simon Bradley, ''A Swiss-led team of archaeologists has discovered pieces of the oldest African pottery in central Mali, dating back to at least 9,400BC''], SWI swissinfo.ch – the international service of the Swiss Broadcasting Corporation (SBC), 18 January 2007. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120306002155/http://www.swissinfo.ch/eng/Home/Archive/Swiss_archaeologist_digs_up_West_Africas_past.html?cid=5675736|date=2012-03-06}}</ref> li [[Amerîkaya Başûr]] (salên 9.000–7.000 {{Bz}})<ref name="Roosevelt 1996 264–349">{{cite book |title=The Cambridge History of the Native Peoples of the Americas |last=Roosevelt |first=Anna C. |publisher=Cambridge University Press |year=1996 |pages=264–349 |isbn=978-0-521-63075-7 |location=Cambridge, England New York |editor1=Frank Salomon |chapter=The Maritime, Highland, Forest Dynamic and the Origins of Complex Culture |url=https://books.google.com/books?id=kNTmgsLoHpMC |archive-url=https://web.archive.org/web/20191207002133/https://books.google.com/books?id=kNTmgsLoHpMC |archive-date=2019-12-07 |url-status=live |access-date=2019-10-17 |editor2=Stuart B. Schwartz}}</ref> û li [[Rojhilata Navîn]] (salên 7.000–6.000 {{Bz}}) hatine dîtin. Kûzekarî bi awayekî tên çêkirin ku axa heriyê tê şekilkirin û piştre di [[agirê vekirî]], çalek an [[Firin|firineke]] de di germahiyên bilind (600–1.400 °C) de tê şewitandin. Ew proses dibe sebeba hin reaksiyonên ku guherînên mayînde pêk tînin; di nav wan guherînan de zêdebûna xurtî û hişkiya encamê jî heye. Gelek kûzekariyan tenê ji bo armancên bikêrhatî (pratîk) tên çêkirin, lê hinek ji wan dikarin wekî hunera keramîkê jî bên hesibandin. Encam dikare hem berî şewitandinê û hem jî piştî wê were xemilandin. Kûzekarî bi kevneşopî li sê celeb tê dabeş kirin: [[Kelûpela ax|kelûpelên axê]], [[Kelûpela kevirî|kelûpelên kevirî]] û [[porselen]]. Her sê jî dikarin bi [[Glazûr (keramîk)|glazûr]] û bê glazûr bin. Teknîkên curbecur jî dikarin hemiyan xemilînin. Di gelek meselayan de, koma ku perçeyek jê re ye tavilê diyar dibe, lê ew ne her gav wisa ye; mesela, firingî gil kêm an qet bikar nayîne, ji ber wê yekê ew ji van koman dernakeve. Kûzekariyên tarîxî yên wan hemî celeban pir caran wekî kelûpelên "baş", bi nisbeten biha û baş hatine çêkirin, û li gorî çêja estetîkî ya kultura têkildar, an jî kelûpelên "qalind", "gelerî" an "gundî", bi pirî bê xemilandin, û pir caran kêmtir baş hatine çêkirin, têne kom kirin. Ji ber parastina germî ya wan a hêja û belavkirina germî ya wekhev, firaxên keramîk ji çaxên kevnar ve di çêkirina xwarinê de hatine bikaranîn. Firaxên axê yên poroz, wekê [[Tajîn|tajînê]], şilbûnê wekî bixarê dikişînin û berdidin da ku malzemeyan nerm bikin û di eynî wextê de tama wan diparêzin. Kevirên vîtrîfîkirî rûyek zirav û ne-reaktîf peyda dikin ku li hember têkiliya asîdî li ber xwe didin, paqijiya tamê misoger dikin. Yekparebûna mîmariyê di bin zexta germî de bi formulasyona laşê axê ji bo kêmkirina berfirehbûna germî tê rêvebirin. Ew pêşî li şikestina ji guherînên germahiyê di navbera çavkaniyên germê û hewaya derdorê de digire. Firaxên keramîk ên modern pir caran camên taybetî bikar tînin da ku li hember şoka germî û xêzkirinê li ber xwe bidin, û ji bo firin û sobeyên xwarinê navgînek domdar û paqij peyda dikin.<ref>Myhrvold, N. et al. (2011). Modernist Cuisine. Cooking Lab.</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Çand]] [[Kategorî:Huner]] 4dhc8sextefrd5ur1s9n6gfbkdj4gvq 2101581 2101580 2026-11-03T10:07:32Z Kawa63 105128 /* */ 2101581 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Traditional pottery in Nigeria (Ikpu ite) 19.jpg|thumb|Çêkirina kûpekê bi destan]] [[Wêne:Table Service MET DT11573 (cropped).jpg|thumb|Seteke porselenê ya çînî ya asra 18an ku ji bo hinardekirinê, bi taybetî ji bo bazara Amerîkayê, hatiye çêkirin.]] '''Kûzekarî''' proses û encamên çêkirina firax û cismên dî bi [[gil]] û madeyên xav ên dî e, ko di germahiyên bilind de têne pijandin da ko şiklek hişk û domdar bidin wan. Cihê ku ''kûzevan'' wan kelûpelan çêdike jî wekî ''kûzegeh'' tê binavkirin. Terîfa kûzekariyê, ko ji hêla [[ASTM International]] ve tê bikaranîn, "gî kelûpelên kûzekariyê ên pijandî ne ko wexta çêdibin gil dihewînin, ji bilî encamên teknîkî, mîmarî û agirpêketî".<ref>'Standard Terminology Of Ceramic Whitewares And Related Products.' ASTM C 242–01 (2007.) ''ASTM International''.</ref> Serlêdanên dawîn [[Kelûpelê sofrayê|kelûpelên sofrayê]], [[hunera keramîk]], [[Avdestxane|kelûpelên paqijiyê]], û di [[Teknolojî|teknolojiyê]] û pîşesaziyê de wekî [[Îzolator (elektrîk)|îzolatorên elektrîkê]] û kelûpelên laburatorê vedihewîne. Di tarîxa hunerê û [[Arkeolojî|arkeolojiyê]] de, nemaze di çaxên kevnar û [[Pêşdîrok|pêştarixî]] de, kûzekarî pir caran tenê tê maneya firaxan û [[Peyker|peykersazkirî]] yên ji eynî materyalê wekî [[terakota]] têne binavkirin.<ref>[https://www.getty.edu/vow/AATFullDisplay?find=terracotta&logic=AND&note=&english=N&prev_page=1&subjectid=300047296 "terracottas (sculptural works)"], Getty Art & Architecture Thesaurus</ref> Kûzekarî yek ji dahênanên herî kevn a [[Dîroka mirovahiyê|însanîtiyê]] ye ko tarîxa wê digihîje beriya [[Neolîtîk|çaxa neolîtîkê]]. Meselayên wê yekê, wekî peykera "[[Venus a Dolní Věstonice]]" ya ji kultura [[gravettiyen]] ku li [[Çekya|Cimhûriyeta Çekyayê]] hatiye dîtin, wedigerin salên 29.000–25.000 {{Bz}}.<ref name="Venus">{{cite web |url=http://www.uh.edu/engines/epi359.htm |title=No. 359: The Dolni Vestonice Ceramics |website=The Engines of Our Ingenuity |date=November 24, 1989 |access-date=September 4, 2010 |publisher=University of Houston |archive-url=https://web.archive.org/web/20100109213627/http://www.uh.edu/engines/epi359.htm |archive-date=January 9, 2010 |last1=Lienhard |first1=John H.}}</ref> Lêbelê, encamên herî kevn yê kûzekariyê yên ku heta niha hatine dîtin, li [[Jiangxi]] ya [[Çîn|Çînê]] ne û tarîxa wan digihîje 18.000 {{Bz}}. Herwiha, encamên din ên kûzekariyê yên ji çaxa neolîtîkê û beriya wê, li [[Japon|Japonê]] di çaxa Jōmon de (10.500 {{Bz}}),<ref name="Jomon">{{cite news |last=Diamond |first=Jared |date=June 1998 |title=Japanese Roots |url=http://discovermagazine.com/1998/jun/japaneseroots1455/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100311073919/http://discovermagazine.com/1998/jun/japaneseroots1455 |archive-date=2010-03-11 |access-date=2010-07-10 |work=Discover |publisher=Discover Media LLC}}</ref> li [[Rojhilata Dûr a Rûsyayê]] (14.000 {{Bz}}),<ref name="fareastrussia">{{cite journal |last1=Derevianko |first1=A.P |last2=Kuzmin |first2=Y.V |last3=Burr |first3=G.S |last4=Jull |first4=A.J.T |last5=Kim |first5=J.C |date=August 2004 |title=AMS 14C age of the earliest pottery from the Russian Far East: 1996–2002 results |journal=Nuclear Instruments and Methods in Physics Research Section B: Beam Interactions with Materials and Atoms |volume=223-224 |pages=735–739 |doi=10.1016/j.nimb.2004.04.136}}</ref> li Afrîkaya li başûrê Saharayê (9.400 {{Bz}}),<ref name="swissinfo">[http://www.swissinfo.ch/eng/Home/Archive/Swiss_archaeologist_digs_up_West_Africas_past.html?cid=5675736 Simon Bradley, ''A Swiss-led team of archaeologists has discovered pieces of the oldest African pottery in central Mali, dating back to at least 9,400BC''], SWI swissinfo.ch – the international service of the Swiss Broadcasting Corporation (SBC), 18 January 2007. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120306002155/http://www.swissinfo.ch/eng/Home/Archive/Swiss_archaeologist_digs_up_West_Africas_past.html?cid=5675736|date=2012-03-06}}</ref> li [[Amerîkaya Başûr]] (salên 9.000–7.000 {{Bz}})<ref name="Roosevelt 1996 264–349">{{cite book |title=The Cambridge History of the Native Peoples of the Americas |last=Roosevelt |first=Anna C. |publisher=Cambridge University Press |year=1996 |pages=264–349 |isbn=978-0-521-63075-7 |location=Cambridge, England New York |editor1=Frank Salomon |chapter=The Maritime, Highland, Forest Dynamic and the Origins of Complex Culture |url=https://books.google.com/books?id=kNTmgsLoHpMC |archive-url=https://web.archive.org/web/20191207002133/https://books.google.com/books?id=kNTmgsLoHpMC |archive-date=2019-12-07 |url-status=live |access-date=2019-10-17 |editor2=Stuart B. Schwartz}}</ref> û li [[Rojhilata Navîn]] (salên 7.000–6.000 {{Bz}}) hatine dîtin. Kûzekarî bi awayekî tên çêkirin ku axa heriyê tê şekilkirin û piştre di [[agirê vekirî]], çalek an [[Firin|firineke]] de di germahiyên bilind (600–1.400 °C) de tê şewitandin. Ew proses dibe sebeba hin reaksiyonên ku guherînên mayînde pêk tînin; di nav wan guherînan de zêdebûna xurtî û hişkiya encamê jî heye. Gelek kûzekariyan tenê ji bo armancên bikêrhatî (pratîk) tên çêkirin, lê hinek ji wan dikarin wekî hunera keramîkê jî bên hesibandin. Encam dikare hem berî şewitandinê û hem jî piştî wê were xemilandin. Kûzekarî bi kevneşopî li sê celeb tê dabeş kirin: [[Kelûpela ax|kelûpelên axê]], [[Kelûpela kevirî|kelûpelên kevirî]] û [[porselen]]. Her sê jî dikarin bi [[Glazûr (keramîk)|glazûr]] û bê glazûr bin. Teknîkên curbecur jî dikarin hemiyan xemilînin. Di gelek meselayan de, koma ku perçeyek jê re ye tavilê diyar dibe, lê ew ne her gav wisa ye; mesela, firingî gil kêm an qet bikar nayîne, ji ber wê yekê ew ji van koman dernakeve. Kûzekariyên tarîxî yên wan hemî celeban pir caran wekî kelûpelên "baş", bi nisbeten biha û baş hatine çêkirin, û li gorî çêja estetîkî ya kultura têkildar, an jî kelûpelên "qalind", "gelerî" an "gundî", bi pirî bê xemilandin, û pir caran kêmtir baş hatine çêkirin, têne kom kirin. Ji ber parastina germî ya wan a hêja û belavkirina germî ya wekhev, firaxên keramîk ji çaxên kevnar ve di çêkirina xwarinê de hatine bikaranîn. Firaxên axê yên poroz, wekê [[Tajîn|tajînê]], şilbûnê wekî bixarê dikişînin û berdidin da ku malzemeyan nerm bikin û di eynî wextê de tama wan diparêzin. Kevirên vîtrîfîkirî rûyek zirav û ne-reaktîf peyda dikin ku li hember têkiliya asîdî li ber xwe didin, paqijiya tamê misoger dikin. Yekparebûna mîmariyê di bin zexta germî de bi formulasyona laşê axê ji bo kêmkirina berfirehbûna germî tê rêvebirin. Ew pêşî li şikestina ji guherînên germahiyê di navbera çavkaniyên germê û hewaya derdorê de digire. Firaxên keramîk ên modern pir caran camên taybetî bikar tînin da ku li hember şoka germî û xêzkirinê li ber xwe bidin, û ji bo firin û sobeyên xwarinê navgînek domdar û paqij peyda dikin.<ref>Myhrvold, N. et al. (2011). Modernist Cuisine. Cooking Lab.</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Çand]] [[Kategorî:Huner]] ib6d9uqdz0mtv4ijwykxzlzafuospur 2101582 2101581 2026-11-03T10:07:43Z Kawa63 105128 /* */ 2101582 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Traditional pottery in Nigeria (Ikpu ite) 19.jpg|thumb|Çêkirina kûpekê bi destan]] [[Wêne:Table Service MET DT11573 (cropped).jpg|thumb|Seteke porselenê ya çînî ya asra 18an ku ji bo hinardekirinê, bi taybetî ji bo bazara Amerîkayê, hatiye çêkirin.]] '''Kûzekarî''' proses û encamên çêkirina firax û cismên dî bi [[gil]] û madeyên xav ên dî e, ko di germahiyên bilind de têne pijandin da ko şiklek hişk û domdar bidin wan. Cihê ku ''kûzevan'' wan kelûpelan çêdike jî wekî ''kûzegeh'' tê binavkirin. Terîfa kûzekariyê, ko ji hêla [[ASTM International]] ve tê bikaranîn, "gî kelûpelên kûzekariyê ên pijandî ne ko wexta çêdibin gil dihewînin, ji bilî encamên teknîkî, mîmarî û agirpêketî".<ref>'Standard Terminology Of Ceramic Whitewares And Related Products.' ASTM C 242–01 (2007.) ''ASTM International''.</ref> Serlêdanên dawîn [[Kelûpelê sofrayê|kelûpelên sofrayê]], [[hunera keramîk]], [[Avdestxane|kelûpelên paqijiyê]], û di [[Teknolojî|teknolojiyê]] û pîşesaziyê de wekî [[Îzolator (elektrîk)|îzolatorên elektrîkê]] û kelûpelên laburatorê vedihewîne. Di tarîxa hunerê û [[Arkeolojî|arkeolojiyê]] de, nemaze di çaxên kevnar û [[Pêşdîrok|pêştarixî]] de, kûzekarî pir caran tenê tê maneya firaxan û [[Peyker|peykersazkirî]] yên ji eynî materyalê wekî [[terakota]] têne binavkirin.<ref>[https://www.getty.edu/vow/AATFullDisplay?find=terracotta&logic=AND&note=&english=N&prev_page=1&subjectid=300047296 "terracottas (sculptural works)"], Getty Art & Architecture Thesaurus</ref> Kûzekarî yek ji dahênanên herî kevn a [[Dîroka mirovahiyê|însanîtiyê]] ye ko tarîxa wê digihîje beriya [[Neolîtîk|çaxa neolîtîkê]]. Meselayên wê yekê, wekî peykera "[[Venus a Dolní Věstonice]]" ya ji kultura [[gravettiyen]] ku li [[Çekya|Cimhûriyeta Çekyayê]] hatiye dîtin, wedigerin salên 29.000–25.000 {{Bz}}.<ref name="Venus">{{cite web |url=http://www.uh.edu/engines/epi359.htm |title=No. 359: The Dolni Vestonice Ceramics |website=The Engines of Our Ingenuity |date=November 24, 1989 |access-date=September 4, 2010 |publisher=University of Houston |archive-url=https://web.archive.org/web/20100109213627/http://www.uh.edu/engines/epi359.htm |archive-date=January 9, 2010 |last1=Lienhard |first1=John H.}}</ref> Lêbelê, encamên herî kevn yê kûzekariyê yên ku heta niha hatine dîtin, li [[Jiangxi]] ya [[Çîn|Çînê]] ne û tarîxa wan digihîje 18.000 {{Bz}}. Herwiha, encamên din ên kûzekariyê yên ji çaxa neolîtîkê û beriya wê, li [[Japon|Japonê]] di çaxa Jōmon de (10.500 {{Bz}}),<ref name="Jomon">{{cite news |last=Diamond |first=Jared |date=June 1998 |title=Japanese Roots |url=http://discovermagazine.com/1998/jun/japaneseroots1455/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100311073919/http://discovermagazine.com/1998/jun/japaneseroots1455 |archive-date=2010-03-11 |access-date=2010-07-10 |work=Discover |publisher=Discover Media LLC}}</ref> li [[Rojhilata Dûr a Rûsyayê]] (14.000 {{Bz}}),<ref name="fareastrussia">{{cite journal |last1=Derevianko |first1=A.P |last2=Kuzmin |first2=Y.V |last3=Burr |first3=G.S |last4=Jull |first4=A.J.T |last5=Kim |first5=J.C |date=August 2004 |title=AMS 14C age of the earliest pottery from the Russian Far East: 1996–2002 results |journal=Nuclear Instruments and Methods in Physics Research Section B: Beam Interactions with Materials and Atoms |volume=223-224 |pages=735–739 |doi=10.1016/j.nimb.2004.04.136}}</ref> li Afrîkaya li başûrê Saharayê (9.400 {{Bz}}),<ref name="swissinfo">[http://www.swissinfo.ch/eng/Home/Archive/Swiss_archaeologist_digs_up_West_Africas_past.html?cid=5675736 Simon Bradley, ''A Swiss-led team of archaeologists has discovered pieces of the oldest African pottery in central Mali, dating back to at least 9,400BC''], SWI swissinfo.ch – the international service of the Swiss Broadcasting Corporation (SBC), 18 January 2007. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120306002155/http://www.swissinfo.ch/eng/Home/Archive/Swiss_archaeologist_digs_up_West_Africas_past.html?cid=5675736|date=2012-03-06}}</ref> li [[Amerîkaya Başûr]] (salên 9.000–7.000 {{Bz}})<ref name="Roosevelt 1996 264–349">{{cite book |title=The Cambridge History of the Native Peoples of the Americas |last=Roosevelt |first=Anna C. |publisher=Cambridge University Press |year=1996 |pages=264–349 |isbn=978-0-521-63075-7 |location=Cambridge, England New York |editor1=Frank Salomon |chapter=The Maritime, Highland, Forest Dynamic and the Origins of Complex Culture |url=https://books.google.com/books?id=kNTmgsLoHpMC |archive-url=https://web.archive.org/web/20191207002133/https://books.google.com/books?id=kNTmgsLoHpMC |archive-date=2019-12-07 |url-status=live |access-date=2019-10-17 |editor2=Stuart B. Schwartz}}</ref> û li [[Rojhilata Navîn]] (salên 7.000–6.000 {{Bz}}) hatine dîtin. Kûzekarî bi awayekî tên çêkirin ku axa heriyê tê şekilkirin û piştre di [[agirê vekirî]], çalek an [[Firin|firineke]] de di germahiyên bilind (600–1.400 °C) de tê şewitandin. Ew proses dibe sebeba hin reaksiyonên ku guherînên mayînde pêk tînin; di nav wan guherînan de zêdebûna xurtî û hişkiya encamê jî heye. Gelek kûzekariyan tenê ji bo armancên bikêrhatî (pratîk) tên çêkirin, lê hinek ji wan dikarin wekî hunera keramîkê jî bên hesibandin. Encam dikare hem berî şewitandinê û hem jî piştî wê were xemilandin. Kûzekarî bi kevneşopî li sê celeb tê dabeş kirin: [[Kelûpela ax|kelûpelên axê]], [[Kelûpela kevirî|kelûpelên kevirî]] û [[porselen]]. Her sê jî dikarin bi [[Glazûr (keramîk)|glazûr]] û bê glazûr bin. Teknîkên curbecur jî dikarin hemiyan xemilînin. Di gelek meselayan de, koma ku perçeyek jê re ye tavilê diyar dibe, lê ew ne her gav wisa ye; mesela, firingî gil kêm an qet bikar nayîne, ji ber wê yekê ew ji van koman dernakeve. Kûzekariyên tarîxî yên wan hemî celeban pir caran wekî kelûpelên "baş", bi nisbeten biha û baş hatine çêkirin, û li gorî çêja estetîkî ya kultura têkildar, an jî kelûpelên "qalind", "gelerî" an "gundî", bi pirî bê xemilandin, û pir caran kêmtir baş hatine çêkirin, têne kom kirin. Ji ber parastina germî ya wan a hêja û belavkirina germî ya wekhev, firaxên keramîk ji çaxên kevnar ve di çêkirina xwarinê de hatine bikaranîn. Firaxên axê yên poroz, wekê [[Tajîn|tajînê]], şilbûnê wekî bixarê dikişînin û berdidin da ku malzemeyan nerm bikin û di eynî wextê de tama wan diparêzin. Kevirên vîtrîfîkirî rûyek zirav û ne-reaktîf peyda dikin ku li hember têkiliya asîdî li ber xwe didin, paqijiya tamê misoger dikin. Yekparebûna mîmariyê di bin zexta germî de bi formulasyona laşê axê ji bo kêmkirina berfirehbûna germî tê rêvebirin. Ew pêşî li şikestina ji guherînên germahiyê di navbera çavkaniyên germê û hewaya derdorê de digire. Firaxên keramîk ên modern pir caran camên taybetî bikar tînin da ku li hember şoka germî û xêzkirinê li ber xwe bidin, û ji bo firin û sobeyên xwarinê navgînek domdar û paqij peyda dikin.<ref>Myhrvold, N. et al. (2011). Modernist Cuisine. Cooking Lab.</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Çand]] [[Kategorî:Huner]] qve89bx3q3qzajoqcmuoc1zlvmw17zm 0 330592 2101570 2026-11-03T09:55:51Z Sheida04 146702 Rûpel bi "Valladolid şaredarî û bajarekî [[Spanya|spanî]] ye ku li beşa bakur-rojava ya nîvgrava Îberî ye, paytextê parêzgeha Valladolidê ye û navenda Civat (Cortes) û Hikûmeta xweser a Kastilya û Leónê ye" hat çêkirin 2101570 wikitext text/x-wiki Valladolid şaredarî û bajarekî [[Spanya|spanî]] ye ku li beşa bakur-rojava ya nîvgrava Îberî ye, paytextê parêzgeha Valladolidê ye û navenda Civat (Cortes) û Hikûmeta xweser a Kastilya û Leónê ye knoco66qz6bf6rkahj8kp86e7i1qkqp 2101571 2101570 2026-11-03T09:57:03Z Sheida04 146702 çavkanî 2101571 wikitext text/x-wiki Valladolid şaredarî û bajarekî [[Spanya|spanî]] ye ku li beşa bakur-rojava ya nîvgrava Îberî ye, paytextê parêzgeha Valladolidê ye û navenda Civat (Cortes) û Hikûmeta xweser a Kastilya û Leónê ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.valladolid.es/www.valladolid.es |sernav=Ayuntamiento de Valladolid |malper=Ayuntamiento de Valladolid |roja-gihiştinê=2026-11-03 |ziman=es}}</ref> 77m68xfayry0r9bbn80t8mmtcmuhknk 2101583 2101571 2026-11-03T10:14:33Z MikaelF 935 2101583 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''Valladolid''' şaredarî û bajarekî [[Spanya|spanî]] ye ku li beşa bakur-rojava ya nîvgrava Îberî ye, paytextê [[parêzgeha Valladolidê]] ye û navenda rêvebirî ya [[Hikûmeta Xweser a Kastilya û Leonê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.valladolid.es/www.valladolid.es |sernav=Ayuntamiento de Valladolid |malper=Ayuntamiento de Valladolid |roja-gihiştinê=2026-11-03 |ziman=es}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{şitil}} [[Kategorî:Bajarên Kastilya û Leonê]] 0j7i7a0vyx0n7csp8s1zkz660rvpes4 2101584 2101583 2026-11-03T10:24:40Z MikaelF 935 2101584 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''Valladolid''' ({{IPA-es|baʎaðoˈlið}}) şaredarî û bajarekî [[Spanya|spanî]] ye ku li beşa bakur-rojava ya nîvgrava Îberî ye, paytextê [[parêzgeha Valladolidê]] ye û navenda rêvebirî ya [[Hikûmeta Xweser a Kastilya û Leonê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.valladolid.es/www.valladolid.es |sernav=Ayuntamiento de Valladolid |malper=Ayuntamiento de Valladolid |roja-gihiştinê=2026-11-03 |ziman=es}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{şitil}} [[Kategorî:Bajarên Kastilya û Leonê]] lrkwt4mcjyy46cs0iqv68qh4ofyryd0 2101585 2101584 2026-11-03T10:45:33Z MikaelF 935 2101585 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''Valladolid''' ({{IPA-es|baʎaðoˈlið}}) şaredarî û bajarekî [[Spanya|spanî]] ye ku li beşa bakur-rojava ya nîvgrava Îberî ye, paytextê [[parêzgeha Valladolidê]] ye û navenda rêvebirî ya [[Hikûmeta Xweser a Kastîlya û Leonê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.valladolid.es/www.valladolid.es |sernav=Ayuntamiento de Valladolid |malper=Ayuntamiento de Valladolid |roja-gihiştinê=2026-11-03 |ziman=es}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{şitil}} [[Kategorî:Bajarên Kastîlya û Leonê]] 3h55s3846vrwhwx9si8w1e1g8bkx6l4