Wîkîpediya kuwiki https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter Medya Taybet Gotûbêj Bikarhêner Gotûbêja bikarhêner Wîkîpediya Gotûbêja Wîkîpediyayê Wêne Gotûbêja wêneyî MediaWiki Gotûbêja MediaWiki Şablon Gotûbêja şablonê Alîkarî Gotûbêja alîkariyê Kategorî Gotûbêja kategoriyê Portal Gotûbêja portalê TimedText TimedText talk Modul Gotûbêja modulê Event Event talk 0 3276 2101739 2101716 2026-11-04T12:54:30Z MikaelF 935 /* Sinetkirina jinan li Kurdistanê */ 2101739 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Bêçavkanî|tarîx=kanûna paşîn 2025}} {{Wergerîne|ckb|ziman2=ar|ziman3=en|bijartî=1}} [[Wêne:Campaign road sign against female genital mutilation (cropped) 2.jpg|thumb|"Bes e ji sinetkirina jinan! Ji bo tenduristiya jinan talûkedar e!", kampanyaya li dijî sinetkirina keçan li [[Ûganda]]yê.]] [[Wêne:Female Genital Mutilation age 0-14.svg|thumb|lang=ku|Rewşa sinetkirina jinan li cîhanê]] '''Sinetkirina keçikan''' an jî '''seqetkirina endamê zayendî yê keçikan''' (bi îngilîzî: ''Female genital mutilation'' (FGM)), kevneşopiyeke çandî yan dînî ye ku li zêdetirî 27 welatên Afrîkayê tê kirin, piştî Afrîkayê li Asya û welatên din ên Rojhilata Navîn jî, lê bi hejmareke kêmtir. UNICEF di sala 2016an de hejmara jinên sinetkirî bi nêzîkî 200 milyon jin texmîn kiriye ku li welatên Asya û Afrîkayê dimînin, li gel hin herêm û civakên din ên cîhanê.<ref>[[Şîndar Akinci]] (2021). "Sinetkirina jinan nerîteke pergala baviksalariyê ye.", [[Xwebûn]], 94:2021, r. 2.</ref> [[Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê]] (WHO) sinetkirina keçan weke "Her pêvajoyek ku tê de beşek an jî hemûya endamê zayendî yê mê ji holê tê rakirin bêyî sedemeke bijîşkî." pênase dike. == Sinetkirina jinan li Kurdistanê == === Belavbûna sinetkirina keçikan li Kurdistanê === Li gorî anketên [[MICS]] ên Iraqê (2022) 37,5% ji jinên Başûrê Kurdistanê sinet lê hatiye kirin: 54,3% li Silêmaniyê, 57,5% li Hewlêrê û 1,7% jî li Dihokê.<ref>https://www.fgmcri.org/country/iraqi-kurdistan/</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Civak-şitil}} [[Kategorî:Civak]] [[Kategorî:Cîns]] [[Kategorî:Quz (vûlva)]] [[Kategorî:Sinetkirina jinan| ]] qdteaabtw0tyiov3pigkuav69tvl867 2101740 2101739 2026-11-04T12:57:02Z MikaelF 935 /* Sinetkirina jinan li Kurdistanê */ 2101740 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Bêçavkanî|tarîx=kanûna paşîn 2025}} {{Wergerîne|ckb|ziman2=ar|ziman3=en|bijartî=1}} [[Wêne:Campaign road sign against female genital mutilation (cropped) 2.jpg|thumb|"Bes e ji sinetkirina jinan! Ji bo tenduristiya jinan talûkedar e!", kampanyaya li dijî sinetkirina keçan li [[Ûganda]]yê.]] [[Wêne:Female Genital Mutilation age 0-14.svg|thumb|lang=ku|Rewşa sinetkirina jinan li cîhanê]] '''Sinetkirina keçikan''' an jî '''seqetkirina endamê zayendî yê keçikan''' (bi îngilîzî: ''Female genital mutilation'' (FGM)), kevneşopiyeke çandî yan dînî ye ku li zêdetirî 27 welatên Afrîkayê tê kirin, piştî Afrîkayê li Asya û welatên din ên Rojhilata Navîn jî, lê bi hejmareke kêmtir. UNICEF di sala 2016an de hejmara jinên sinetkirî bi nêzîkî 200 milyon jin texmîn kiriye ku li welatên Asya û Afrîkayê dimînin, li gel hin herêm û civakên din ên cîhanê.<ref>[[Şîndar Akinci]] (2021). "Sinetkirina jinan nerîteke pergala baviksalariyê ye.", [[Xwebûn]], 94:2021, r. 2.</ref> [[Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê]] (WHO) sinetkirina keçan weke "Her pêvajoyek ku tê de beşek an jî hemûya endamê zayendî yê mê ji holê tê rakirin bêyî sedemeke bijîşkî." pênase dike. == Sinetkirina jinan li Kurdistanê == === Belavbûna sinetkirina keçikan li Kurdistanê === Li gorî anketên [[MICS]] ên Iraqê (2018) 37,5% ji jinên Başûrê Kurdistanê sinet lê hatiye kirin: 54,3% li Silêmaniyê, 57,5% li Hewlêrê û 1,7% jî li Dihokê.<ref>https://www.fgmcri.org/country/iraqi-kurdistan/</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Civak-şitil}} [[Kategorî:Civak]] [[Kategorî:Cîns]] [[Kategorî:Quz (vûlva)]] [[Kategorî:Sinetkirina jinan| ]] n3m7043egxziyk36sntkd19mq1b7o2c 2101741 2101740 2026-11-04T12:58:07Z MikaelF 935 /* Sinetkirina jinan li Kurdistanê */ 2101741 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Bêçavkanî|tarîx=kanûna paşîn 2025}} {{Wergerîne|ckb|ziman2=ar|ziman3=en|bijartî=1}} [[Wêne:Campaign road sign against female genital mutilation (cropped) 2.jpg|thumb|"Bes e ji sinetkirina jinan! Ji bo tenduristiya jinan talûkedar e!", kampanyaya li dijî sinetkirina keçan li [[Ûganda]]yê.]] [[Wêne:Female Genital Mutilation age 0-14.svg|thumb|lang=ku|Rewşa sinetkirina jinan li cîhanê]] '''Sinetkirina keçikan''' an jî '''seqetkirina endamê zayendî yê keçikan''' (bi îngilîzî: ''Female genital mutilation'' (FGM)), kevneşopiyeke çandî yan dînî ye ku li zêdetirî 27 welatên Afrîkayê tê kirin, piştî Afrîkayê li Asya û welatên din ên Rojhilata Navîn jî, lê bi hejmareke kêmtir. UNICEF di sala 2016an de hejmara jinên sinetkirî bi nêzîkî 200 milyon jin texmîn kiriye ku li welatên Asya û Afrîkayê dimînin, li gel hin herêm û civakên din ên cîhanê.<ref>[[Şîndar Akinci]] (2021). "Sinetkirina jinan nerîteke pergala baviksalariyê ye.", [[Xwebûn]], 94:2021, r. 2.</ref> [[Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê]] (WHO) sinetkirina keçan weke "Her pêvajoyek ku tê de beşek an jî hemûya endamê zayendî yê mê ji holê tê rakirin bêyî sedemeke bijîşkî." pênase dike. == Sinetkirina jinan li Kurdistanê == === Belavbûna sinetkirina keçikan li Kurdistanê === Li gorî anketên [[MICS]] ên Iraqê (2018) 37,5% ji jinên Başûrê Kurdistanê sinet lê hatiye kirin: 54,3% li parêzgeha Silêmaniyê, 57,5% li parêzgeha Hewlêrê û 1,7% jî li parêzgeha Dihokê.<ref>https://www.fgmcri.org/country/iraqi-kurdistan/</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Civak-şitil}} [[Kategorî:Civak]] [[Kategorî:Cîns]] [[Kategorî:Quz (vûlva)]] [[Kategorî:Sinetkirina jinan| ]] rotukyuw2n1gcg41ip7qb5znvqdvpow 2101742 2101741 2026-11-04T14:28:56Z MikaelF 935 2101742 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Wergerîne|ckb|ziman2=ar|ziman3=en|bijartî=1}} [[Wêne:Campaign road sign against female genital mutilation (cropped) 2.jpg|thumb|"Bes e ji sinetkirina jinan! Ji bo tenduristiya jinan talûkedar e!", kampanyaya li dijî sinetkirina keçan li [[Ûganda]]yê.]] [[Wêne:Female Genital Mutilation age 0-14.svg|thumb|lang=ku|Rewşa sinetkirina jinan li cîhanê]] '''Sinetkirina keçikan''' an jî '''seqetkirina endamê zayendî yê keçikan''' (bi îngilîzî: ''Female genital mutilation'' (FGM)), kevneşopiyeke çandî yan dînî ye ku li zêdetirî 27 welatên Afrîkayê tê kirin, piştî Afrîkayê li Asya û welatên din ên Rojhilata Navîn jî, lê bi hejmareke kêmtir. UNICEF di sala 2016an de hejmara jinên sinetkirî bi nêzîkî 200 milyon jin texmîn kiriye ku li welatên Asya û Afrîkayê dimînin, li gel hin herêm û civakên din ên cîhanê.<ref>[[Şîndar Akinci]] (2021). "Sinetkirina jinan nerîteke pergala baviksalariyê ye.", [[Xwebûn]], 94:2021, r. 2.</ref> [[Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê]] (WHO) sinetkirina keçan weke "Her pêvajoyek ku tê de beşek an jî hemûya endamê zayendî yê mê ji holê tê rakirin bêyî sedemeke bijîşkî." pênase dike. == Sinetkirina jinan li Kurdistanê == === Belavbûna sinetkirina keçikan li Kurdistanê === Li gorî anketên [[MICS]] ên Iraqê (2018) 37,5% ji jinên Başûrê Kurdistanê sinet lê hatiye kirin: 54,3% li parêzgeha Silêmaniyê, 57,5% li parêzgeha Hewlêrê û 1,7% jî li parêzgeha Dihokê.<ref>https://www.fgmcri.org/country/iraqi-kurdistan/</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Civak-şitil}} [[Kategorî:Civak]] [[Kategorî:Cîns]] [[Kategorî:Quz (vûlva)]] [[Kategorî:Sinetkirina jinan| ]] ca7x3ml4kzyioxd367v0cwkfkdlwvbk 2101743 2101742 2026-11-04T14:29:17Z MikaelF 935 2101743 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Campaign road sign against female genital mutilation (cropped) 2.jpg|thumb|"Bes e ji sinetkirina jinan! Ji bo tenduristiya jinan talûkedar e!", kampanyaya li dijî sinetkirina keçan li [[Ûganda]]yê.]] [[Wêne:Female Genital Mutilation age 0-14.svg|thumb|lang=ku|Rewşa sinetkirina jinan li cîhanê]] '''Sinetkirina keçikan''' an jî '''seqetkirina endamê zayendî yê keçikan''' (bi îngilîzî: ''Female genital mutilation'' (FGM)), kevneşopiyeke çandî yan dînî ye ku li zêdetirî 27 welatên Afrîkayê tê kirin, piştî Afrîkayê li Asya û welatên din ên Rojhilata Navîn jî, lê bi hejmareke kêmtir. UNICEF di sala 2016an de hejmara jinên sinetkirî bi nêzîkî 200 milyon jin texmîn kiriye ku li welatên Asya û Afrîkayê dimînin, li gel hin herêm û civakên din ên cîhanê.<ref>[[Şîndar Akinci]] (2021). "Sinetkirina jinan nerîteke pergala baviksalariyê ye.", [[Xwebûn]], 94:2021, r. 2.</ref> [[Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê]] (WHO) sinetkirina keçan weke "Her pêvajoyek ku tê de beşek an jî hemûya endamê zayendî yê mê ji holê tê rakirin bêyî sedemeke bijîşkî." pênase dike. == Sinetkirina jinan li Kurdistanê == === Belavbûna sinetkirina keçikan li Kurdistanê === Li gorî anketên [[MICS]] ên Iraqê (2018) 37,5% ji jinên Başûrê Kurdistanê sinet lê hatiye kirin: 54,3% li parêzgeha Silêmaniyê, 57,5% li parêzgeha Hewlêrê û 1,7% jî li parêzgeha Dihokê.<ref>https://www.fgmcri.org/country/iraqi-kurdistan/</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Civak-şitil}} [[Kategorî:Civak]] [[Kategorî:Cîns]] [[Kategorî:Quz (vûlva)]] [[Kategorî:Sinetkirina jinan| ]] o7na7021kqxof1rkwnr2z7syu2h4vbu 2101744 2101743 2026-11-04T14:50:47Z MikaelF 935 2101744 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Campaign road sign against female genital mutilation (cropped) 2.jpg|thumb|"Bes e ji sinetkirina jinan! Ji bo tenduristiya jinan talûkedar e!", kampanyaya hişmendiyê li dijî sinetkirina keçan li [[Ûganda]]yê.]] [[Wêne:Female Genital Mutilation age 0-14.svg|thumb|lang=ku|Rewşa sinetkirina jinan li cîhanê]] '''Sinetkirina keçikan''' an jî '''seqetkirina endamê zayendî yê keçikan''' (bi îngilîzî: ''Female genital mutilation'' (FGM)), kevneşopiyeke çandî yan dînî ye ku li zêdetirî 27 welatên Afrîkayê tê kirin, piştî Afrîkayê li Asya û welatên din ên Rojhilata Navîn jî, lê bi hejmareke kêmtir. UNICEF di sala 2016an de hejmara jinên sinetkirî bi nêzîkî 200 milyon jin texmîn kiriye ku li welatên Asya û Afrîkayê dimînin, li gel hin herêm û civakên din ên cîhanê.<ref>[[Şîndar Akinci]] (2021). "Sinetkirina jinan nerîteke pergala baviksalariyê ye.", [[Xwebûn]], 94:2021, r. 2.</ref> [[Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê]] (WHO) sinetkirina keçan weke "Her pêvajoyek ku tê de beşek an jî hemûya endamê zayendî yê mê ji holê tê rakirin bêyî sedemeke bijîşkî." pênase dike. Seqetkirina endamê zayendî ya keçan li gor herêman diguhere. Li hin deveran çermê li ser [[klîtorîs]] tê jêkirin, li hin deveran bi temamî klîtorîs tê jêkirin, li hin deveran jî tevî klîtorîs [[lêvên vulvayê yê hundir]] û [[lêvên vulvayê yê derve|derve]] tê jêkirin û [[vajîna]] jî tê dirûtin, tenê ji bo avêtina îdrar û xwîna cilan tiştekî biçûk vekirî dihêlin. Alavên ku bi kar tînin tiştên tûj ên li gor şert û mercên wan kîjan be ew e, weke kevirê tûj, [[cam]], [[jilêt]]ên zingargirtî. Neteweyên Yekbûyî (NY) her sal di [[6ê sibatê]] de [[Roja Cîhanî ya Toleransa Sifir ji bo Sinetkirina Jinan]] banga rawestandina vê kiryarê dike. == Sinetkirina jinan li Kurdistanê == === Belavbûna sinetkirina keçikan li Başûrê Kurdistanê === Li gorî anketên [[MICS]] ên Iraqê (2018) tevî ku ji sala 2011an û pê ve bi qanûnan sinetkirina jinan qedexe be jî, 37,5% ji jinên Başûrê Kurdistanê sinet lê hatiye kirin: 54,3% li parêzgeha Silêmaniyê, 57,5% li parêzgeha Hewlêrê û 1,7% jî li parêzgeha Dihokê.<ref>https://www.fgmcri.org/country/iraqi-kurdistan/</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Civak-şitil}} [[Kategorî:Civak]] [[Kategorî:Cîns]] [[Kategorî:Quz (vûlva)]] [[Kategorî:Sinetkirina jinan| ]] o5rgxq99ifcowue3bx03gmq7bmwqa7x 2101745 2101744 2026-11-04T14:51:57Z MikaelF 935 2101745 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Campaign road sign against female genital mutilation (cropped) 2.jpg|thumb|"Bes e ji sinetkirina jinan! Ji bo tenduristiya jinan talûkedar e!", kampanyaya hişmendiyê li dijî sinetkirina keçan li [[Ûganda]]yê.]] [[Wêne:Female Genital Mutilation age 0-14.svg|thumb|lang=ku|Rewşa sinetkirina jinan li cîhanê]] '''Sinetkirina keçikan''' an jî '''seqetkirina endamê zayendî yê keçikan''' (bi îngilîzî: ''Female genital mutilation'' (FGM)), kevneşopiyeke çandî yan dînî ye ku li zêdetirî 27 welatên Afrîkayê tê kirin, piştî Afrîkayê li Asya û welatên din ên Rojhilata Navîn jî, lê bi hejmareke kêmtir. UNICEF di sala 2016an de hejmara jinên sinetkirî bi nêzîkî 200 milyon jin texmîn kiriye ku li welatên Asya û Afrîkayê dimînin, li gel hin herêm û civakên din ên cîhanê.<ref>[[Şîndar Akinci]] (2021). "Sinetkirina jinan nerîteke pergala baviksalariyê ye.", [[Xwebûn]], 94:2021, r. 2.</ref> [[Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê]] (WHO) sinetkirina keçan weke "Her pêvajoyek ku tê de beşek an jî hemûya endamê zayendî yê mê ji holê tê rakirin bêyî sedemeke bijîşkî." pênase dike. Seqetkirina endamê zayendî ya keçan li gor herêman diguhere. Li hin deveran çermê li ser [[klîtorîs]] ([[zîlik]]) tê jêkirin, li hin deveran bi temamî klîtorîs tê jêkirin, li hin deveran jî tevî klîtorîs [[lêvên vulvayê yê hundir]] û [[lêvên vulvayê yê derve|derve]] tê jêkirin û [[vajîna]] jî tê dirûtin, tenê ji bo avêtina îdrar û xwîna cilan tiştekî biçûk vekirî dihêlin. Alavên ku bi kar tînin tiştên tûj ên li gor şert û mercên wan kîjan be ew e, weke kevirê tûj, [[cam]], [[jilêt]]ên zingargirtî. Neteweyên Yekbûyî (NY) her sal di [[6ê sibatê]] de [[Roja Cîhanî ya Toleransa Sifir ji bo Sinetkirina Jinan]] banga rawestandina vê kiryarê dike. == Sinetkirina jinan li Kurdistanê == === Belavbûna sinetkirina keçikan li Başûrê Kurdistanê === Li gorî anketên [[MICS]] ên Iraqê (2018) tevî ku ji sala 2011an û pê ve bi qanûnan sinetkirina jinan qedexe be jî, 37,5% ji jinên Başûrê Kurdistanê sinet lê hatiye kirin: 54,3% li parêzgeha Silêmaniyê, 57,5% li parêzgeha Hewlêrê û 1,7% jî li parêzgeha Dihokê.<ref>https://www.fgmcri.org/country/iraqi-kurdistan/</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Civak-şitil}} [[Kategorî:Civak]] [[Kategorî:Cîns]] [[Kategorî:Quz (vûlva)]] [[Kategorî:Sinetkirina jinan| ]] 2p53fxm0mi5sut7gy52evrazmx0nhfz 2101746 2101745 2026-11-04T14:53:02Z MikaelF 935 2101746 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Campaign road sign against female genital mutilation (cropped) 2.jpg|thumb|"Bes e ji sinetkirina jinan! Ji bo tenduristiya jinan talûkedar e!", kampanyaya hişmendiyê li dijî sinetkirina keçan li [[Ûganda]]yê.]] [[Wêne:Female Genital Mutilation age 0-14.svg|thumb|lang=ku|Rewşa sinetkirina jinan li cîhanê]] '''Sinetkirina keçikan''' an jî '''seqetkirina endamê zayendî yê keçikan''' (bi îngilîzî: ''Female genital mutilation'' (FGM)), kevneşopiyeke çandî yan dînî ye ku li zêdetirî 27 welatên Afrîkayê tê kirin, piştî Afrîkayê li Asya û welatên din ên Rojhilata Navîn jî, lê bi hejmareke kêmtir. UNICEF di sala 2016an de hejmara jinên sinetkirî bi nêzîkî 200 milyon jin texmîn kiriye ku li welatên Asya û Afrîkayê dimînin, li gel hin herêm û civakên din ên cîhanê.<ref>[[Şîndar Akinci]] (2021). "Sinetkirina jinan nerîteke pergala baviksalariyê ye.", [[Xwebûn]], 94:2021, r. 2.</ref> [[Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê]] (WHO) sinetkirina keçan weke "Her pêvajoyek ku tê de beşek an jî hemûya endamê zayendî yê mê ji holê tê rakirin bêyî sedemeke bijîşkî." pênase dike. Seqetkirina endamê zayendî ya keçan li gor herêman diguhere. Li hin deveran çermê li ser [[klîtorîs]] ([[zîlik]]) tê jêkirin, li hin deveran bi temamî klîtorîs tê jêkirin, li hin deveran jî tevî klîtorîs [[lêvên vulvayê yê hundir]] û [[lêvên vulvayê yê derve|derve]] tê jêkirin û [[vajîna]] (zê) jî tê dirûtin, tenê ji bo avêtina îdrar û xwîna cilan tiştekî biçûk vekirî dihêlin. Alavên ku bi kar tînin tiştên tûj ên li gor şert û mercên wan kîjan be ew e, weke kevirê tûj, [[cam]], [[jilêt]]ên zingargirtî. Neteweyên Yekbûyî (NY) her sal di [[6ê sibatê]] de [[Roja Cîhanî ya Toleransa Sifir ji bo Sinetkirina Jinan]] banga rawestandina vê kiryarê dike. == Sinetkirina jinan li Kurdistanê == === Belavbûna sinetkirina keçikan li Başûrê Kurdistanê === Li gorî anketên [[MICS]] ên Iraqê (2018) tevî ku ji sala 2011an û pê ve bi qanûnan sinetkirina jinan qedexe be jî, 37,5% ji jinên Başûrê Kurdistanê sinet lê hatiye kirin: 54,3% li parêzgeha Silêmaniyê, 57,5% li parêzgeha Hewlêrê û 1,7% jî li parêzgeha Dihokê.<ref>https://www.fgmcri.org/country/iraqi-kurdistan/</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Civak-şitil}} [[Kategorî:Civak]] [[Kategorî:Cîns]] [[Kategorî:Quz (vûlva)]] [[Kategorî:Sinetkirina jinan| ]] mgki3xgs1cto8ytphrbsaxxiwa7iw8b 2101747 2101746 2026-11-04T14:55:01Z MikaelF 935 2101747 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Campaign road sign against female genital mutilation (cropped) 2.jpg|thumb|"Bes e ji sinetkirina jinan! Ji bo tenduristiya jinan talûkedar e!", kampanyaya hişmendiyê li dijî sinetkirina keçan li [[Ûganda]]yê.]] [[Wêne:Female Genital Mutilation age 0-14.svg|thumb|lang=ku|Rewşa sinetkirina jinan li cîhanê]] '''Sinetkirina keçikan''' an jî '''seqetkirina endamê zayendî yê keçikan''' (bi îngilîzî: ''Female genital mutilation'' (FGM)), kevneşopiyeke çandî yan dînî ye ku li zêdetirî 27 welatên [[Afrîka]]yê tê kirin, piştî Afrîkayê li [[Asya]] û welatên din ên [[Rojhilata Navîn]] jî, lê bi hejmareke kêmtir. [[UNICEF]] di sala 2016an de hejmara jinên sinetkirî bi nêzîkî 200 milyon jin texmîn kiriye ku li welatên Asya û Afrîkayê dimînin, li gel hin herêm û civakên din ên cîhanê.<ref>[[Şîndar Akinci]] (2021). "Sinetkirina jinan nerîteke pergala baviksalariyê ye.", [[Xwebûn]], 94:2021, r. 2.</ref> [[Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê]] ([[WHO]]) sinetkirina keçan weke "Her pêvajoyek ku tê de beşek an jî hemûya endamê zayendî yê mê ji holê tê rakirin bêyî sedemeke bijîşkî." pênase dike. Seqetkirina endamê zayendî ya keçan li gor herêman diguhere. Li hin deveran çermê li ser [[klîtorîs]] ([[zîlik]]) tê jêkirin, li hin deveran bi temamî klîtorîs tê jêkirin, li hin deveran jî tevî klîtorîs [[lêvên vulvayê yê hundir]] û [[lêvên vulvayê yê derve|derve]] tê jêkirin û [[vajîna]] (zê) jî tê dirûtin, tenê ji bo avêtina îdrar û xwîna cilan tiştekî biçûk vekirî dihêlin. Alavên ku bi kar tînin tiştên tûj ên li gor şert û mercên wan kîjan be ew e, weke kevirê tûj, [[cam]], [[jilêt]]ên zingargirtî. Neteweyên Yekbûyî (NY) her sal di [[6ê sibatê]] de [[Roja Cîhanî ya Toleransa Sifir ji bo Sinetkirina Jinan]] banga rawestandina vê kiryarê dike. == Sinetkirina jinan li Kurdistanê == === Belavbûna sinetkirina keçikan li Başûrê Kurdistanê === Li gorî anketên [[MICS]] ên Iraqê (2018) tevî ku ji sala 2011an û pê ve bi qanûnan sinetkirina jinan qedexe be jî, 37,5% ji jinên Başûrê Kurdistanê sinet lê hatiye kirin: 54,3% li parêzgeha Silêmaniyê, 57,5% li parêzgeha Hewlêrê û 1,7% jî li parêzgeha Dihokê.<ref>https://www.fgmcri.org/country/iraqi-kurdistan/</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Civak-şitil}} [[Kategorî:Civak]] [[Kategorî:Cîns]] [[Kategorî:Quz (vûlva)]] [[Kategorî:Sinetkirina jinan| ]] reqdoh5ctqtgfg3nm9di7icovhbo40l 2101748 2101747 2026-11-04T14:56:54Z MikaelF 935 /* Sinetkirina jinan li Kurdistanê */ 2101748 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Campaign road sign against female genital mutilation (cropped) 2.jpg|thumb|"Bes e ji sinetkirina jinan! Ji bo tenduristiya jinan talûkedar e!", kampanyaya hişmendiyê li dijî sinetkirina keçan li [[Ûganda]]yê.]] [[Wêne:Female Genital Mutilation age 0-14.svg|thumb|lang=ku|Rewşa sinetkirina jinan li cîhanê]] '''Sinetkirina keçikan''' an jî '''seqetkirina endamê zayendî yê keçikan''' (bi îngilîzî: ''Female genital mutilation'' (FGM)), kevneşopiyeke çandî yan dînî ye ku li zêdetirî 27 welatên [[Afrîka]]yê tê kirin, piştî Afrîkayê li [[Asya]] û welatên din ên [[Rojhilata Navîn]] jî, lê bi hejmareke kêmtir. [[UNICEF]] di sala 2016an de hejmara jinên sinetkirî bi nêzîkî 200 milyon jin texmîn kiriye ku li welatên Asya û Afrîkayê dimînin, li gel hin herêm û civakên din ên cîhanê.<ref>[[Şîndar Akinci]] (2021). "Sinetkirina jinan nerîteke pergala baviksalariyê ye.", [[Xwebûn]], 94:2021, r. 2.</ref> [[Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê]] ([[WHO]]) sinetkirina keçan weke "Her pêvajoyek ku tê de beşek an jî hemûya endamê zayendî yê mê ji holê tê rakirin bêyî sedemeke bijîşkî." pênase dike. Seqetkirina endamê zayendî ya keçan li gor herêman diguhere. Li hin deveran çermê li ser [[klîtorîs]] ([[zîlik]]) tê jêkirin, li hin deveran bi temamî klîtorîs tê jêkirin, li hin deveran jî tevî klîtorîs [[lêvên vulvayê yê hundir]] û [[lêvên vulvayê yê derve|derve]] tê jêkirin û [[vajîna]] (zê) jî tê dirûtin, tenê ji bo avêtina îdrar û xwîna cilan tiştekî biçûk vekirî dihêlin. Alavên ku bi kar tînin tiştên tûj ên li gor şert û mercên wan kîjan be ew e, weke kevirê tûj, [[cam]], [[jilêt]]ên zingargirtî. Neteweyên Yekbûyî (NY) her sal di [[6ê sibatê]] de [[Roja Cîhanî ya Toleransa Sifir ji bo Sinetkirina Jinan]] banga rawestandina vê kiryarê dike. == Sinetkirina jinan li Kurdistanê == === Belavbûna kevneşopiya sinetkirina keçikan li Başûrê Kurdistanê === Li gorî anketên [[MICS]] ên Iraqê (2018) tevî ku ji sala 2011an û pê ve bi qanûnan sinetkirina jinan qedexe be jî, 37,5% ji jinên [[Başûrê Kurdistanê]] sinet lê hatiye kirin: 54,3% li parêzgeha [[Silêmanî|Silêmaniyê]], 57,5% li parêzgeha [[Hewlêr|Hewlêrê]] û 1,7% jî li parêzgeha [[Dihok|Dihokê]].<ref>https://www.fgmcri.org/country/iraqi-kurdistan/</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Civak-şitil}} [[Kategorî:Civak]] [[Kategorî:Cîns]] [[Kategorî:Quz (vûlva)]] [[Kategorî:Sinetkirina jinan| ]] 74lahmgna2bxujx4a0blj60sj5ooft8 2101756 2101748 2026-11-04T16:47:36Z Kawa63 105128 /* Belavbûna kevneşopiya sinetkirina keçikan li Başûrê Kurdistanê */ 2101756 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Campaign road sign against female genital mutilation (cropped) 2.jpg|thumb|"Bes e ji sinetkirina jinan! Ji bo tenduristiya jinan talûkedar e!", kampanyaya hişmendiyê li dijî sinetkirina keçan li [[Ûganda]]yê.]] [[Wêne:Female Genital Mutilation age 0-14.svg|thumb|lang=ku|Rewşa sinetkirina jinan li cîhanê]] '''Sinetkirina keçikan''' an jî '''seqetkirina endamê zayendî yê keçikan''' (bi îngilîzî: ''Female genital mutilation'' (FGM)), kevneşopiyeke çandî yan dînî ye ku li zêdetirî 27 welatên [[Afrîka]]yê tê kirin, piştî Afrîkayê li [[Asya]] û welatên din ên [[Rojhilata Navîn]] jî, lê bi hejmareke kêmtir. [[UNICEF]] di sala 2016an de hejmara jinên sinetkirî bi nêzîkî 200 milyon jin texmîn kiriye ku li welatên Asya û Afrîkayê dimînin, li gel hin herêm û civakên din ên cîhanê.<ref>[[Şîndar Akinci]] (2021). "Sinetkirina jinan nerîteke pergala baviksalariyê ye.", [[Xwebûn]], 94:2021, r. 2.</ref> [[Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê]] ([[WHO]]) sinetkirina keçan weke "Her pêvajoyek ku tê de beşek an jî hemûya endamê zayendî yê mê ji holê tê rakirin bêyî sedemeke bijîşkî." pênase dike. Seqetkirina endamê zayendî ya keçan li gor herêman diguhere. Li hin deveran çermê li ser [[klîtorîs]] ([[zîlik]]) tê jêkirin, li hin deveran bi temamî klîtorîs tê jêkirin, li hin deveran jî tevî klîtorîs [[lêvên vulvayê yê hundir]] û [[lêvên vulvayê yê derve|derve]] tê jêkirin û [[vajîna]] (zê) jî tê dirûtin, tenê ji bo avêtina îdrar û xwîna cilan tiştekî biçûk vekirî dihêlin. Alavên ku bi kar tînin tiştên tûj ên li gor şert û mercên wan kîjan be ew e, weke kevirê tûj, [[cam]], [[jilêt]]ên zingargirtî. Neteweyên Yekbûyî (NY) her sal di [[6ê sibatê]] de [[Roja Cîhanî ya Toleransa Sifir ji bo Sinetkirina Jinan]] banga rawestandina vê kiryarê dike. == Sinetkirina jinan li Kurdistanê == === Belavbûna kevneşopiya sinetkirina keçikan li Başûrê Kurdistanê === Li gorî anketên [[MICS]] ên Iraqê (2018) tevî ku ji sala 2011an û pê ve bi qanûnan sinetkirina jinan qedexe be jî, 37,5% ji jinên [[Başûrê Kurdistanê]] sinet lê hatiye kirin: 54,3% li parêzgeha [[Silêmanî|Silêmaniyê]], 57,5% li parêzgeha [[Hewlêr|Hewlêrê]] û 1,7% jî li parêzgeha [[Dihok|Dihokê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.fgmcri.org/country/iraqi-kurdistan/ |sernav=FGM in Iraqi Kurdistan {{!}} FGM/C Research Initiative {{!}} Orchid Project |malper=www.fgmcri.org |roja-gihiştinê=2026-11-04 |ziman=en}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Civak-şitil}} [[Kategorî:Civak]] [[Kategorî:Cîns]] [[Kategorî:Quz (vûlva)]] [[Kategorî:Sinetkirina jinan| ]] ff221hzxcdu886tqq1nq0ig4u01n022 2101757 2101756 2026-11-04T16:47:57Z Kawa63 105128 /* */ 2101757 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Campaign road sign against female genital mutilation (cropped) 2.jpg|thumb|"Bes e ji sinetkirina jinan! Ji bo tenduristiya jinan talûkedar e!", kampanyaya hişmendiyê li dijî sinetkirina keçan li [[Ûganda]]yê.]] [[Wêne:Female Genital Mutilation age 0-14.svg|thumb|lang=ku|Rewşa sinetkirina jinan li cîhanê]] '''Sinetkirina keçikan''' an jî '''seqetkirina endamê zayendî yê keçikan''' (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''Female genital mutilation'' (FGM)), kevneşopiyeke çandî yan dînî ye ku li zêdetirî 27 welatên [[Afrîka]]yê tê kirin, piştî Afrîkayê li [[Asya]] û welatên din ên [[Rojhilata Navîn]] jî, lê bi hejmareke kêmtir. [[UNICEF]] di sala 2016an de hejmara jinên sinetkirî bi nêzîkî 200 milyon jin texmîn kiriye ku li welatên Asya û Afrîkayê dimînin, li gel hin herêm û civakên din ên cîhanê.<ref>[[Şîndar Akinci]] (2021). "Sinetkirina jinan nerîteke pergala baviksalariyê ye.", [[Xwebûn]], 94:2021, r. 2.</ref> [[Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê]] ([[WHO]]) sinetkirina keçan weke "Her pêvajoyek ku tê de beşek an jî hemûya endamê zayendî yê mê ji holê tê rakirin bêyî sedemeke bijîşkî." pênase dike. Seqetkirina endamê zayendî ya keçan li gor herêman diguhere. Li hin deveran çermê li ser [[klîtorîs]] ([[zîlik]]) tê jêkirin, li hin deveran bi temamî klîtorîs tê jêkirin, li hin deveran jî tevî klîtorîs [[lêvên vulvayê yê hundir]] û [[lêvên vulvayê yê derve|derve]] tê jêkirin û [[vajîna]] (zê) jî tê dirûtin, tenê ji bo avêtina îdrar û xwîna cilan tiştekî biçûk vekirî dihêlin. Alavên ku bi kar tînin tiştên tûj ên li gor şert û mercên wan kîjan be ew e, weke kevirê tûj, [[cam]], [[jilêt]]ên zingargirtî. Neteweyên Yekbûyî (NY) her sal di [[6ê sibatê]] de [[Roja Cîhanî ya Toleransa Sifir ji bo Sinetkirina Jinan]] banga rawestandina vê kiryarê dike. == Sinetkirina jinan li Kurdistanê == === Belavbûna kevneşopiya sinetkirina keçikan li Başûrê Kurdistanê === Li gorî anketên [[MICS]] ên Iraqê (2018) tevî ku ji sala 2011an û pê ve bi qanûnan sinetkirina jinan qedexe be jî, 37,5% ji jinên [[Başûrê Kurdistanê]] sinet lê hatiye kirin: 54,3% li parêzgeha [[Silêmanî|Silêmaniyê]], 57,5% li parêzgeha [[Hewlêr|Hewlêrê]] û 1,7% jî li parêzgeha [[Dihok|Dihokê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.fgmcri.org/country/iraqi-kurdistan/ |sernav=FGM in Iraqi Kurdistan {{!}} FGM/C Research Initiative {{!}} Orchid Project |malper=www.fgmcri.org |roja-gihiştinê=2026-11-04 |ziman=en}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Civak-şitil}} [[Kategorî:Civak]] [[Kategorî:Cîns]] [[Kategorî:Quz (vûlva)]] [[Kategorî:Sinetkirina jinan| ]] 8agu35shlkw3vo3jnfse3lu2o6l3xm3 4 4082 2101789 2101703 2026-11-05T05:08:34Z Kawa63 105128 /* Avahîsazî û endezyariya şaristanî */ 2101789 wikitext text/x-wiki {{see also|[[WP:Gotarên bingehîn]]}} Gelek projeyên [[Wikipedia|Wîkîpediyayê]] hene; ji wan çend mezin, çend biçûk in. Çend gotarên bingehîn ji bo hemî Wîkîpediyayan pêwîst in. Heger dirêj nebin jî, bila qet nebe kurt û di awayê [[Wîkîpediya:Şitl|şitl]]an de bin. Li jêr lîsteya 1.000 gotarên bingehîn heye ku tê pêşniyazkirin di her Wîkîpediyayê de hebin. Divê ev gotar bi zimanekî gelekî hêsan werin nivîsandin û agahiyên herî bingehîn di nav xwe de bihewînin. {| class="wikitable" |+ |- !Sernav!!Hejmara niha!!Hejmara hewce |- |[[#Jînenîgarî|Jînenîgarî]]||198||''TBD'' |- |[[#Felsefe|Felsefe]]||13||''TBD'' |- |[[#Ol|Ol]]||22||''TBD'' |- |[[#Zanistên_civakî|Zanistên civakî]]||77||''TBD'' |- |[[#Ziman_û_wêje|Ziman û wêje]]||48||''TBD'' |- |[[#Pîvan|Pîvan]]||12||''TBD'' |- |[[#Zanist|Zanist]]||250||''TBD'' |- |[[#Xwarin_û_çandinî|Xwarin û çandinî]]||34||''TBD'' |- |[[#Teknolojî|Teknolojî]]||68||''TBD'' |- |[[#Huner_û_şahî|Huner û şahî]]||76||''TBD'' |- |[[#Dîrok|Dîrok]]||54||''TBD'' |- |[[#Erdnîgarî|Erdnîgarî]]||148||''TBD'' |- !'''Hevok'''!!'''1000'''!!'''1000''' |}<small>Kontrolkirina hejmarê: 26 Sibat 2026 (UTC)</small> == Jînenîgarî [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == === Fîlozof û zanyarên civakî === # [[Arîstotelês]] # [[Simone de Beauvoir]] # [[Çanakya]] # [[Konfuçyus]] # [[René Descartes]] # [[Sigmund Freud]] # [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]] # [[Martin Heidegger]] # [[Ibn Xeldûn]] # [[Immanuel Kant]] # [[John Maynard Keynes]] # [[John Locke]] # [[Niccolò Machiavelli]] # [[Karl Marx]] # [[Friedrich Nietzsche]] # [[Platon]] # [[Jean-Jacques Rousseau]] # [[Jean-Paul Sartre]] # [[Sima Qian]] # [[Adam Smith]] # [[Sokratês]] # [[Voltaire]] # [[Max Weber]] # [[Ludwig Wittgenstein]] # [[Zhu Xi]] === Kesên dînî û teolojiyê === # [[Îbrahîm]] # [[Buda]] # [[Îsa]] # [[Martin Luther]] # [[Meryem]] # [[Mûsa]] # [[Mihemed]] # [[Şêx Adî]] # [[Xezalî]] # [[Zerdeşt]] === Rêberên sîyasî === # [[Abraham Lincoln]] # [[Adolf Hitler]] # [[Daryûsê Mezin]] # [[Augustus]] # [[Cengîz Xan]] # [[Karlê Mezin]] # [[Mistefa Barzanî]] # [[Che Guevara]] # [[Ekberê Mezin]] # [[Qazî Mihemed]] # [[Franklin Delano Roosevelt]] # [[George Washington]] # [[Îskenderê Mezin]] # [[Leyla Qasim]] # [[Jawaharlal Nehru]] [[:en:Jawaharlal Nehru|(en)]] # [[Yosîf Stalîn]] # [[Julius Caesar]] # [[Konstantînê Mezin]] # [[Kûruşê Mezin]] # [[Kiyaksar]] # [[Louis XIV.]] # [[Mahatma Gandî]] # [[Mao Zedong]] # [[Martin Luther King]] # [[Napoléon Bonaparte]] # [[Nelson Mandela]] # [[Omer ibn Xetab]] # [[Otto von Bismarck]] # [[Pyotrê Mezin]] # [[Qin Shi Huang]] # [[Rosa Luxemburg]] # [[Selahedînê Eyûbî]] # [[Simón Bolívar]] # [[Siltan Silêmanê Qanûnî]] # [[Sun Yat-sen]] [[:en:Sun Yat-sen|(en)]] # [[Tîmûrleng]] # [[Vladîmîr Îlyîç Lenîn]] # [[Winston Churchill]] === Dahêner, zanyar û matematîknas === # [[Alan Turing]] # [[Albert Einstein]] # [[Arşîmed]] # [[Brahmagupta]] # [[Carl Friedrich Gauss]] [[:en:Carl Friedrich Gauss|(en)]] # [[Carl Linnaeus]] # [[Charles Darwin]] # [[David Hilbert]] [[:en:David Hilbert|(en)]] # [[Dmîtrî Mendeleyev]] [[:en:Dmitri Mendeleev|(en)]] # [[Xwarezmî]] # [[Enrico Fermi]] # [[Ernest Rutherford]] [[:en:Ernest Rutherford|(en)]] # [[Erwin Schrödinger]] # [[Galênos]] # [[Galileo Galilei]] # [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] # [[Henry Ford]] # [[Isaac Newton]] # [[Îbn Sîna]] # [[James Clerk Maxwell]] # [[James Joule]] # [[James Watt]] # [[Johann Gutenberg]] # [[Johannes Kepler]] # [[Leonhard Euler]] [[:en:Leonhard Euler|(en)]] # [[Louis Pasteur]] # [[Marie Curie]] # [[Max Planck]] # [[Michael Faraday]] # [[Nîkola Tesla]] # [[Nîkolaws Kopernîkus]] # [[Thomas Alva Edison]] # [[Tim Berners-Lee]] [[:en:Tim Berners-Lee|(en)]] === Hunermend û mîmar === # [[Albrecht Dürer]] [[:en:Albrecht Dürer|(en)]] # [[Andy Warhol]] # [[Diego Velázquez]] # [[Frank Lloyd Wright]] [[:en:Frank Lloyd Wright|(en)]] # [[Francisco Goya]] [[:en:Francisco Goya|(en)]] # [[Frida Kahlo]] # [[Henri Matisse]] [[:en:Henri Matisse|(en)]] # [[Hokusai|Katsushika Hokusai]] [[:en:Katsushika Hokusai|(en)]] # [[Le Corbusier]] [[:en:Le Corbusier|(en)]] # [[Leonardo da Vinci]] # [[Michelangelo]] # [[Mîmar Sînan]] # [[Pablo Picasso]] # [[Peter Paul Rubens]] [[:en:Peter Paul Rubens|(en)]] # [[Raffaello Sanzio]] # [[Rembrandt]] [[:en:Rembrandt|(en)]] # [[Salvador Dalí]] # [[Vincent van Gogh]] === Kompozîtor û muzîkvan === # [[Antonín Dvořák]] [[:en:Antonín Dvořák|(en)]] # [[Antonio Vivaldi]] # [[Frédéric Chopin]] # [[Franz Schubert]] [[:en:Franz Schubert|(en)]] # [[Georg Frîderîk Handel|Georg Friedrich Händel]] [[:en:Georg Friedrich Händel|(en)]] # [[Giuseppe Verdi]] [[:en:Giuseppe Verdi|(en)]] # [[Gustav Mahler]] [[:en:Gustav Mahler|(en)]] # [[Giovanni Pierluigi da Palestrina]] [[:en:Giovanni Pierluigi da Palestrina|(en)]] # [[Îgor Stravînskî|Igor Stravinsky]] [[:en:Igor Stravinsky|(en)]] # [[Johann Sebastian Bach]] # [[Johannes Brahms]] [[:en:Johannes Brahms|(en)]] # [[Joseph Haydn]] [[:en:Joseph Haydn|(en)]] # [[Ludwig van Beethoven]] # [[Louis Armstrong]] [[:en:Louis Armstrong|(en)]] # [[Michael Jackson]] # [[Pyotr Ilyich Tchaikovsky]] # [[Richard Wagner]] [[:en:Richard Wagner|(en)]] # [[The Beatles]] # [[Ûm Kulsûm]] [[:en:Umm Kulthum|(en)]] # [[Wolfgang Amadeus Mozart]] === Derhêner û nivîskarên fîlman === # [[Akira Kurosawa]] # [[Alfred Hitchcock]] [[:en:Alfred Hitchcock|(en)]] # [[Federico Fellini]] [[:en:Federico Fellini|(en)]] # [[George Lucas]] # [[Ingmar Bergman]] # [[Satyajit Ray]] [[:en:Satyajit Ray|(en)]] # [[Sergei Eisenstein]] [[:en:Sergei Eisenstein|(en)]] # [[Stanley Kubrick]] # [[Steven Spielberg]] [[:en:Steven Spielberg|(en)]] # [[Walt Disney]] === Nivîskar, şanonivîs û helbestvan === # [[Aleksandr Pûşkîn]] # [[Anton Çexov]] # [[Charles Dickens]] # [[Dante Alighieri]] # [[Ebû Nuwas]] [[:en:Abu Nuwas|(en)]] # [[Franz Kafka]] # [[Fyodor Dostoyevskî]] # [[Gabriel García Márquez]] # [[Geoffrey Chaucer]] # [[Hafizê Şîrazî]] # [[Hans Christian Andersen]] # [[Homêros]] # [[James Joyce]] # [[Jane Austen]] # [[Johann Wolfgang von Goethe]] # [[Jorge Luis Borges]] # [[Kalidasa]] [[:en:Kalidasa|(en)]] # [[Tolstoy]] # [[Li Bai]] [[:en:Li Bai|(en)]] # [[Lord Byron]] [[:en:Lord Byron|(en)]] # [[Marcel Proust]] # [[Mark Twain]] # [[Matsuo Bashō]] # [[Miguel de Cervantes]] # [[Molière]] # [[Nacîb Mahfûz]] # [[Ovidius]] # [[Rabindranath Tagore]] # [[Sofoklês]] # [[Vergilius]] # [[Victor Hugo]] # [[William Shakespeare]] === Vebîner û gerokvan === # [[Christopher Columbus]] # [[Ferdinand Magellan]] # [[Hernán Cortés]] # [[Îbn Betûte]] # [[Jacques Cartier]] # [[James Cook]] [[:en:James Cook|(en)]] # [[Marco Polo]] # [[Neil Armstrong]] # [[Roald Amundsen]] # [[Vasco da Gama]] # [[Yuri Gagarin]] # [[Zheng He]] == Felsefe [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == # [[Ateîzm]] # [[Berahî]] [[:en:Reality|(en)]] # [[Diyalektîk]] # [[Epîstemolojî]] # [[Estetîk]] # [[Exlaq]] # [[Felsefe]] # [[Konfuçyûsîzm]] [[:en:Confucianism|(en)]] # [[Mentiq]] # [[Materyalîzm]] # [[Rastî]] # [[Vîna azad]] # [[Zanîn]] == Dîn [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == # [[Bûdîzm]] # [[Dîn]] # [[Hîmîtî]] [[:en:Fundamentalism|(en)]] # [[Giyan]] # [[Hinduîzm]] # [[Îslam]] ## [[Sinnî]] ## [[Şîa]] # [[Mîtolojî]] # [[Xwedê]] ## [[Monoteîzm|Yekxwedayî]] ## [[Pirxwedayî]] # [[Xiristiyanî]] ## [[Dêra Katolîk]] ## [[Protestanîzm]] # [[Reenkarnasyon]] [[:en:Reincarnation|(en)]] # [[Cihûtî]] # [[Elewîtî]] # [[Yarsan]] # [[Êzidîtî]] # [[Taoîzm]] # [[Zerdeştîtî]] == Zanistên civakî [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == # [[Perwerde]] # [[Şaristanî]] # [[Civak]] === Psîkolojî === # [[Aqil]] # [[Hizir]] # [[Hest]] # [[Evîn]] # [[Psîkolojî]] # [[Reftar]] [[:en:Behavior|(en)]] === Malbat û têkilî === # [[Jin]] # [[Zewac]] [[:en:Marriage|(en)]] # [[Law]] # [[Malbat]] # [[Mêr]] === Siyaset === # [[Bîrdozî]] ## [[Anarşîzm]] ## [[Faşîzm]] ## [[Kapîtalîzm]] ## [[Komunîzm]] ## [[Şopparêzî]] ## [[Lîberalîzm]] ## [[Marksîzm]] ## [[Neteweperwerî]] ## [[Sosyalîzm]] # [[Dîplomasî]] # [[Dewlet]] # [[Hikûmet]] ## [[Dîktatorî]] ## [[Komar]] ## [[Monarşî]] ## [[Demokrasî]] ## [[Kolonîtî]] # [[Împeryalîzm]] # [[Partiya siyasî]] [[:en:Political party|(en)]] # [[Propaganda]] # [[Siyaset]] === Kar û aborî === # [[Aborî]] # [[Bazirganî]] # [[Dirav]] ## [[Dolara DYAyê]] [[:en:United States dollar|(en)]] ## [[Ewro]] # [[Sermaye]] # [[Pere]] # [[Pîşesazî]] # [[Bac]] [[:en:Tax|(en)]] === Hiqûq === # [[Destûr]] # [[Hiqûq]] === Rêxistinên navneteweyî === # [[ASEAN]] [[:en:ASEAN|(en)]] # [[Koma Bankeya Dinyayê]] [[:en:World Bank|(en)]] # [[Hevpeymaniya Neteweyan]] [[:en:Commonwealth of Nations|(en)]] # [[Yekîtiya Erebî]] # [[NATO]] # [[Neteweyên Yekbûyî]] ## [[Dîwana Navneteweyî ya Dadê]] [[:en:International Court of Justice|(en)]] ## [[IMF|Sindoqa Diravî ya Navneteweyî]] [[:en:International Monetary Fund|(en)]] ## [[Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê]] ## [[UNESCO]] # [[OPEC]] # [[Xelata Nobelê]] # [[Rêxistina Bazirganî ya Cîhanî]] [[:en:World Trade Organization|(en)]] # [[Tevgera Navneteweyî ya Xaçê Sor û Heyva Sor]] [[:en:International Red Cross and Red Crescent Movement|(en)]] # [[Yekîtiya Afrîkayê]] # [[Yekîtiya Ewropayê]] === Şer û leşkerî === # [[Aştî]] # [[Leşkerî]] [[:en:Military|(en)]] # [[Şer]] ## [[Şerê navxweyî]] [[:en:Civil war|(en)]] # [[Terorîzm]] === Pirsgirêkên civakî === # [[Cezayê mirinê]] # [[Dîskrîmînasyon]] ## [[Nîjadperestî]] # [[Femînîzm]] # [[Globalîzasyon]] [[:en:Globalization|(en)]] # [[Mafên mirovan]] # [[Xizanî]] # [[Xulamtî]] # [[Zarokjiberbirin]] == Ziman û wêje [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == # [[Ziman]] # [[Zimannasî]] # [[Gramer]] # [[Peyv]] ## [[Vac]] ## [[Kîtek]] # [[Pergala nivîsê]] ## [[Alfabeya erebî]] ## [[Alfabeya yewnanî]] ## [[Alfabeya latînî]] ## [[Alfabeya kîrîlî]] [[:en:Cyrillic script|(en)]] ## [[Tîpên çînî]] [[:en:Chinese characters|(en)]] # [[Xwendewarî]] # [[Werger]] # [[Wêje]] ## [[Pexşan]] [[:en:Prose|(en)]] ### ''[[Hunera Şer (pirtûk)]]'' ## [[Honak]] [[:en:Fiction|(en)]] ### ''[[Hezar û yek şev]]'' ## [[Roman]] ### ''[[Çîroka Genji]]'' [[:en:The Tale of Genji|(en)]] ## [[Helbest]] ### ''[[Destana Gilgamêş]]'' ### ''[[Îlyada]]'' ### ''[[Şahname]]'' ## Deqên Olî ### ''[[Incîl]]'' ### ''[[Mahabharata]]'' [[:en:Mahabharata|(en)]] ### ''[[Quran]] # Zimanên taybet ## [[Zimanê almanî|Almanî]] ## [[Zimanê bengalî|Bengalî]] ## [[Zimanê çînî|Çînî]] ## [[Zimanê erebî|Erebî]] ## [[Zimanê fransî|Fransî]] ## [[Zimanê yewnanî|Grekî]] ## [[Zimanê hindistanî|Hindî-Urdu]] [[:en:Hindustani|(en)]] ## [[Zimanê îbranî|Îbranî]] ## [[Zimanê îngilîzî|Îngilîzî]] ## [[Zimanê japonî|Japonî]] ## [[Zimanê korêyî|Korêyî]] ## [[Zimanê kurdî|Kurdî]] ## [[Zimanê latînî|Latînî]] ## [[Zimanê farsî|Farsî]] ## [[Zimanê portûgalî|Portûgalî]] ## [[Zimanê rûsî|Rûsî]] ## [[Zimanê sanskrîtî|Sanskrîtî]] ## [[Zimanê spanî|Spanî]] ## [[Zimanê swahîlî|Swahîlî]] ## [[Zimanê tirkî|Tirkî]] == Pîvan [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == {{div col|2}} # [[Sîstema Navneteweyî ya Yekînan]] # [[Pîvan]] === Giranî, qebare û dûrahî === # [[Kîlogram]] # [[Lîtir]] # [[Metre]] === Dem === # [[Salname]] ## [[Salnameya gregorî]] # [[Saet]] # [[Sanî]] # [[Roj]] # [[Sal]] # [[Beşa saetê]] {{div col end}} == Zanist [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == # [[Zanist]] # [[Xweza]] === Stêrnasî === {{div col|2}} # [[Teqîna Mezin]] # [[Dûvstêr]] [[:en:Comet|(en)]] # [[Galaksî]] ## [[Kadiz]] # [[Gerdûn]] # [[Gerstêrk]] ## [[Erd]] ## [[Jupîter]] ## [[Mars]] ## [[Neptûn]] ## [[Saturn]] ## [[Tîr]] ## [[Ûranûs]] ## [[Venûs]] # [[Asteroîd]] # [[Firîna fezayî]] [[:en: Spaceflight|(en)]] # [[Heyv]] # [[Çala Reş]] # [[Pergala Rojê]] # [[Stêrk]] ## [[Roj]] # [[Stêrnasî]] {{div col end}} === Biyolojî === # [[Biyolojî]] # Materyalên biyolojîk ## [[DNA]] ## [[Enzîm]] ## [[Hormon]] ## [[Proteîn]] # [[Riweknasî]] # [[Ekolojî]] ## [[Cureyên bi xetereya nemabûnê]] # [[Jiyan]] # [[Mirin]] ## [[Xwekujî]] # [[Dabeşandina biyolojîk]] ## [[Cure]] ==== Pêvajoyên biyolojîk ==== {{div col|2}} # [[Metabolîzm]] [[:en:Metabolism|(en)]] ## [[Fotosentez]] ## [[Hormonên herisê]] ## [[Henase]] # [[Pêşveçûn]] # [[Zayîn]] [[:en:Reproduction|(en)]] ## [[Ducanî]] ## [[Seks]] {{div col end}} ==== Organîzma ==== # [[Alga]] # [[Arkeya]] [[:en:Archaea|(en)]] # [[Bakterî]] # [[Karok]] # [[Organîzm]] # [[Plant]] ## [[Dar]] ## [[Fêkî]] ## [[Kulîlk]] # [[Protîst]] [[:en:Protist|(en)]] # [[Heywan]] ## [[Artropod]] ### [[Mêş û mûr]] #### [[Mêşhingiv]] #### [[Morî]] #### [[Mixmixk]] ### [[Pîrevonk]] ## [[Chordate]] ### [[Bejavî]] ### [[Balinde]] #### [[Kewok]] #### [[Mirîşk]] ### [[Xijende]] #### [[Kosî]] #### [[Mar]] ### [[Guhandar]] #### [[Beraz]] #### [[Cirdon]] #### [[Çêlek]] #### [[Hêştir]] #### [[Hesp]] #### [[Kêvroşk]] #### [[Mirov]] #### [[Pisîk]] #### [[Prîmat]] #### [[Mih]] #### [[Seg]] #### [[Balîna]] [[:en:Cetacea|(en)]] ### [[Masî]] #### [[Segmasî]] ## [[Moluska]] [[:en:Mollusca|(en)]] ## [[Nematoda]] [[:en:Nematoda|(en)]] ==== Anatomî ==== # [[Anatomî]] # [[Koendama hestê]] ## [[Poz]] ## [[Çav]] ## [[Guh]] ## [[Çêjtin]] # [[Sîstema gera xwînê]] ## [[Dil]] ## [[Xwîn]] # [[Koendama herisê ya mirovan]] ## [[Kezeb]] ## [[Rûviya zirav]] ## [[Rûviya stûr]] # [[Koendama henaseyê]] # [[Sîstema hormonan]] # [[Sîstema pirbûnê]] [[:en:Reproductive system|(en)]] # [[Koendama demarê]] ## [[Demar]] ## [[Mêjî]] # [[Kakût]] # [[Xane]] # [[Masûlke]] # [[Çerm]] === Tenduristî û bijîşkî === # [[Bijîşkî]] # [[Derman]] ## [[Dermanên dijbakterî]] # [[Diransazî]] # [[Adet (bijîşkî)|Menstruasyon]] [[:en:Menstruation|(en)]] # [[Nexweşî]] # [[Pandemî]] # [[Sîstema bergiriyê]] [[:en:Immune system|(en)]] # [[Tenduristî]] # [[Vaksîn]] # [[Vîrus]] ==== Nexweşî û Rewşên Taybet ==== # [[Alûdebûn]] [[:en:Addiction|(en)]] ## [[Etanol]] [[:en:Ethanol|(en)]] ## [[Titûn]] # [[Astengdarî]] [[:en:Disability|(en)]] ## [[Keratî]] [[:en:Deafness|(en)]] ## [[Korîtî]] # [[Epîlepsî]] # [[Nexweşiya zarokan a felçiyê]] [[:en:Poliomyelitis|(en)]] # [[Arsim]] # [[Bedxwerî]] # [[Krîza dil]] # [[Lerzeta]] # [[Nexweşiya Alzheimer]] [[:en:Alzheimer's disease|(en)]] # [[Psîkopatî]] # [[Gastroenterît]] [[:en:Gastroenteritis|(en)]] # [[Nexweşiya pişikê ya demdirêj]] [[:en:Chronic obstructive pulmonary disease|(en)]] # [[Nexweşiya şekir]] # [[Enfeksîyonên bi riya cinsî derbas dibin]] [[:en:Sexually transmitted infection|(en)]] ## [[AIDS]] # [[Obezîte]] [[:en:Obesity|(en)]] # [[Penceşêr]] # [[Sekta mêjî]] [[:en:Stroke|(en)]] # [[Serêş]] [[:en:Headache|(en)]] # [[Serma]] [[:en:Common cold|(en)]] # [[Tuberkuloz]] # [[Xurika Reş]] [[:en:Smallpox|(en)]] # [[Zatûre]] [[:en:Pneumonia|(en)]] === Kîmya === # [[Biyokîmya]] # [[Element]] ## [[Alûmînyûm]] ## [[Mis]] ## [[Hesin]] ## [[Hîdrojen]] ## [[Karbon]] ## [[Nîtrojen]] ## [[Oksîjen]] ## [[Pîl]] ## [[Sîstema vedorî ya elementan]] ## [[Zêr]] ## [[Zîv]] # [[Kîmya]] # [[Kîmyaya analîtîk]] [[:en:Analytical chemistry|(en)]] # [[Kîmyaya fîzîkî]] [[:en:Physical chemistry|(en)]] # [[Kîmyaya înorganîk]] [[:en:Inorganic chemistry|(en)]] # [[Kîmyaya organîk]] [[:en:Organic chemistry|(en)]] ## [[Alkol]] ## [[Karbohîdrat]] ## [[Lîpîd]] # [[Molekul]] # [[Pêkhateya kîmyayî]] [[:en:Chemical compound|(en)]] ## [[Asîd]] ## [[Baz]] ## [[Xwê]] === Zanistên erdê === # [[Avhewa]] # [[Dora avê]] [[:en:Water cycle|(en)]] # [[El Niño]] [[:en:El Niño|(en)]] # [[Erdhej]] # [[Guherîna avhewayê]] # [[Hewa]] ## [[Ba]] ## [[Baran]] ## [[Berf]] ## [[Ewr]] ## [[Bagera bihêz a tropîkal]] ## [[Tornado]] # [[Jeolojî]] ## [[Kevir]] ## [[Mîneral]] [[:en:Mineral|(en)]] ### [[Elmas]] ## [[Tektonîka lewheyan]] [[:en:Plate tectonics|(en)]] # [[Karesata xwezayî]] [[:en:Natural disaster|(en)]] ## [[Lehî]] ## [[Tsûnamî]] # [[Volkan]] === Fîzîk === # [[Fîzîk]] # [[Lezdan (fizîk)|Lezdan]] # [[Atom]] # [[Wize]] ## [[Parastina Wize]] [[:en:conservation of energy|(en)]] # [[Radyasyonên elektromagnetîk]] [[:en:electromagnetic radiation|(en)]] ## [[Înfrasor]] [[:en:infrared|(en)]] ## [[Ultraviyole]] [[:en:Ultraviolet|(en)]] ## [[Ronahî (fizîk)|Ronahî]] ### [[Reng]] # [[Mekanîka klasîk]] [[:en:classical mechanics|(en)]] # [[Hêz]] ## [[Elektromagnetîzm]] [[:en:Electromagnetism|(en)]] ### [[Qada magnetîkî]] [[:en:magnetic field|(en)]] ## [[Rakêş]] ## [[Hevtesîriya bihêz]] [[:en:Strong interaction|(en)]] ## [[Hevtesîriya lawaz]] [[:en:Weak interaction|(en)]] # [[Kişanek]] # [[Bariste]] # [[Kanza]] ## [[Polat]] [[:en:Steel|(en)]] # [[Fîsyona nukleerî]] [[:en:Nuclear fission|(en)]] # [[Rewşa maddeyê]] [[:en:State of matter|(en)]] ## [[Gaz]] ## [[Şile]] ## [[Plazma]] [[:en:Plasma|(en)]] ## [[Biring]] # [[Mekanîka kuantûmî]] [[:en:Quantum mechanics|(en)]] # [[Hilweşîna Radyoaktîvîtê]] [[:en:radioactivity|(en)]] # [[Rêjeyiya giştî]] [[:en:general relativity|(en)]] # [[Rêjeyiya taybet]] [[:en:special relativity|(en)]] # [[Nîvragihbar]] # [[Deng]] # [[Lezahî]] [[:en:velocity|(en)]] ## [[Leza ronahiyê]] # [[Germahî]] # [[Dem]] # [[Termodînamîk]] # [[Valahî]] === Matematîk === # [[Analîza matematîkî]] [[:en:Mathematical analysis|(en)]] ## [[Analîza hejmarî]] [[:en:Numerical analysis|(en)]] ## [[Hevkêşeya dîferensiyel]] # [[Arîtmetîk]] [[:en:Arithmetic|(en)]] ## [[Hejmar]] ## [[Logarîtma]] [[:en:Logarithm|(en)]] ## [[Bîrdoza jimare]] # [[Cebîr]] [[:en:Algebra|(en)]] ## [[Cebîra lîner]] [[:en:Linear algebra|(en)]] ## [[Hejmarên kompleks]] [[:en:Complex number|(en)]] ## [[Wekhevî]] # Îhtîmal û îstatîstîk ## [[Îhtîmal]] [[:en:Probability|(en)]] ## [[Amar]] # [[Geometrî]] ## [[Hoke]] ## [[Pi]] ## [[Rûerd]] ## [[Sîmetrî]] [[:en:Symmetry|(en)]] ## [[Sîstema koordînatê]] [[:en:Coordinate system|(en)]] ## [[Teorema Pîtagoras]] ## [[Trîgonometrî]] # Lojîk û bingeh ## [[Bêdawî]] ## [[Fonksiyon]] [[:en:Function (mathematics)|(en)]] ## [[Îsbata matematîkî]] [[:en:Mathematical proof|(en)]] ## [[Teoriya koman]] [[:en:Set theory|(en)]] # [[Matematîk]] == Xwarin û çandinî [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == === Çandinî === # [[Çandinî]] ## [[Avdan]] ## [[Gîsin]] [[:en:Plough|(en)]] ## [[Kedîkirin]] [[:en:Domestication|(en)]] === Xwarin === # [[Biharat]] # [[Findeq]] [[:en:Nut (fruit)|(en)]] # [[Goşt]] # [[Hingiv]] # [[Mûz]] # [[Nan]] # [[Penîr]] # [[Sêv]] # [[Dan]] ## [[Birinc]] ## [[Ceh]] ## [[Garis]] ## [[Baçîk]] ## [[Genim]] # [[Narinc]] # [[Soya]] # [[Şekir]] # [[Çoklata]] # [[Tirî]] # [[Xwarin]] # [[Xwê]] # [[Sebze]] ## [[Kartol]] === Vexwarin === # [[Av]] # [[Avmêwe]] # [[Bîra]] # [[Çay]] # [[Qehwe]] # [[Şerab]] # [[Şîr]] == Teknolojî [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == # [[Bîoteknolojî]] # [[Endezyarî]] ## [[Makîne]] ## [[Çerxe]] ## [[Cer]] [[:en:Screw|(en)]] ## [[Robot]] # [[Metalurjî]] [[:en:Metallurgy|(en)]] # [[Nanoteknolojî]] # [[Cil]] ## [[Pembû]] # [[Teknolojî]] === Ragihandin === # [[Agahî]] ## [[Ensîklopedî]] # [[Çapkirin]] [[:en:Printing|(en)]] # [[Pirtûkxane]] ## [[Pirtûk]] # [[Pêragihandin]] # [[Rojnamegerî]] ## [[Rojname]] # [[Telefon]] === Elektronîk === # [[Elektronîk]] ## [[Frekans]] ## [[Sirêma elektrîkê]] # Pêkhate ## [[Tirûş]] ## [[Diod]] ## [[Înduktor]] ## [[Kondansator]] ## [[Transformator]] [[:en:Transformer|(en)]] ## [[Transîstor]] ==== Kompûter û înternet ==== # [[Jîriya çêkirî]] # [[Înternet]] ## [[E-Peyam]] ## [[World Wide Web]] # [[Kompûter]] ## [[Hard dîsk]] ## [[Yekeya pêvajoyê ya navendî]] # [[Nermalav]] # [[Pergala xebatê]] # [[Teknolojiya agahiyê]] [[:en:Information technology|(en)]] ## [[Algorîtma]] # [[Zimanê bernamesaziyê]] === Enerjî û sotemenî === # [[Agir]] # [[Elektrîk]] ## [[Enerjiya nukleerî]] [[:en:Nuclear power|(en)]] # [[Enerjiya venûker]] [[:en:Renewable energy|(en)]] # [[Motor]] ## [[Motora dûkelê]] [[:en:Steam engine|(en)]] ## [[Makîneya şewata hundirîn]] [[:en:Internal combustion engine|(en)]] # [[Sotemeniya fosîlî]] [[:en:Fossil fuel|(en)]] === Materyal === # [[Cam]] # [[Dar]] # [[Kaxez]] # [[Plastîk]] === Veguhastin === # [[Balafir]] # [[Noqav]] [[:en:Submarine|(en)]] # [[Bisîklet]] # [[Keştî]] # [[Otomobîl]] # [[Trên]] # [[Veguhastin]] [[:en:Transport|(en)]] === Çek === # [[Çek]] ## [[Çek (amûr)]] ### [[Mîtralyoz]] [[:en:Machine gun|(en)]] ## [[Çeka nukleerî]] ## [[Şûr]] # [[Tank]] # [[Teqemenî]] [[:en:Explosive material|(en)]] ## [[Barût]] == Huner û şahî == # [[Çand]] # [[Dans]] # [[Huner]] ## [[Komîk]] [[:en:Comics|(en)]] ## [[Kûzekarî]] [[:en:Pottery|(en)]] ## [[Peyker]] ## [[Nîgar]] ## [[Fotografî|Wênekêşî]] [[:en:Photography|(en)]] # [[Moda]] [[:en:Fashion|(en)]] # [[Şano]] # [[Xweşnivîsî]] === Avahîsazî û endezyariya şaristanî === # [[Avahîsazî]] # [[Bendav]] # [[Birc]] # [[Kemer]] # [[Pir]] # [[Piramîd]] # [[Kanal]] # [[Qube]] # [[Xanî]] # Avahiyên taybet ## [[Angkor Wat]] [[:en:Angkor Wat|(en)]] ## [[Bazîlîkaya Pîroz Peter]] [[:en:St. Peter's Basilica|(en)]] ## [[Bendava Sê Newala]] ## [[Birca Eiffel]] ## [[Dîwarê Mezin ê Çînê]] ## [[Girê Mirazan]] ## [[Keleha Hewlêrê]] ## [[Kolezyûm]] ## [[Pîramîdên Gîzeyê]] ## [[Partenon]] [[:en:Parthenon|(en)]] ## [[Peykerê Azadiyê]] ## [[Tac Mehel]] === Fîlm, radyo û televîzyon === # [[Fîlm]] ## [[Anîmasyon]] [[:en:Animation|(en)]] # [[Radyo]] # [[Televîzyon]] === Muzîk === # [[Dengbêjî]] # [[Muzîk]] # [[Stran]] # Cureyên muzîkê yên taybet ## [[Blues]] ## [[Hîp hop]] ## [[Cez]] ## [[Muzîka elektronîk]] [[:en:Electronic music|(en)]] ## [[Muzîka klasîk]] ### [[Opera]] ### [[Senfonî]] [[:en:Symphony|(en)]] ## [[Muzîka rock]] ## [[Reggae]] ## [[Samba]] [[:en:Samba|(en)]] ## [[Flamenko]] # Amûrên muzîkê yên taybet ## [[Bilûr]] ## [[Dahol]] [[:en:Drum|(en)]] ## [[Gîtar]] ## [[Keman]] ## [[Piyano]] ## [[Borazan]] [[:en:Trumpet|(en)]] === Rekreasyon === # [[Hunera şerî]] [[:en:Martial arts|(en)]] ## [[Cudo]] [[:en:Judo|(en)]] # [[Lîstik]] ## [[Go]] [[:en:Go (game)|(en)]] ## [[Lîstika vîdyoyê]] ## [[Nerd]] ## [[Sedrenc]] # [[Lîstikên Olîmpiyadê]] # [[Leyzok]] # [[Melevanî]] # [[Qumar]] [[:en:Gambling|(en)]] # [[Werziş]] ## [[Atletîzm]] ## Lîstikên bi top ### [[Basketbol]] ### [[Beyzbol]] ### [[Futbol]] ### [[Golf]] ### [[Krîket]] [[:en:Cricket|(en)]] ### [[Yekîtiya Ragbî]] ### [[Tenîs]] == Dîrok == # [[Dîrok]] ==== Dîroka berî dîrokê û ya kevnar ==== # [[Berî dîrokê]] # [[Împeratoriya Guptayan]] [[:en:Gupta Empire|(en)]] # [[Împeratoriya Romê]] # [[Mezopotamya]] # [[Misira kevnare]] # [[Serdema bronzî]] # [[Serdema hesinî]] # [[Serdema kevirî]] # [[Sumer]] # [[Şaristaniya Mayayan]] [[:en:Mayan Civilization|(en)]] # [[Xanedana Han]] # [[Xanedana Tang]] # [[Yewnanistana kevnare]] === Dîroka kurd === # [[Dîroka Bakurê Kurdistanê]] # [[Dîroka Başûrê Kurdistanê]] # [[Dîroka Rojavaya Kurdistanê]] # [[Dîroka Rojhilatê Kurdistanê]] # Dewletên dîrokî ## [[Xanedana Eyûbî]] ## [[Xanedana Merwanî]] ## [[Împeratoriya Med]] ## [[Împeratoriya Hexamenişî]] ==== Serdema Navîn û Ronesans ==== # [[Aztek]] # [[Împeratoriya Bîzansê]] # [[Împeratoriya Malî]] [[:en:Mali Empire|(en)]] # [[Împeratoriya Mongolî]] # [[Împeratoriya Osmanî]] # [[Împeratoriya Romê ya Pîroz]] # [[Înka]] [[:en:Inca Empire|(en)]] # [[Ronesans]] # [[Seferên Xaçperestan]] # [[Serdema Navîn]] # [[Vîkîng]] # [[Xanedana Ming]] # [[Xanedana Ebasiyan]] ==== Serdema nûjen a pêşîn û ya nûjen ==== # [[Almanyaya Nazî]] # [[Apartheid]] # [[Holokost]] # [[Împeratoriya Brîtanî]] # [[Krîza Mezin]] [[:en:Great Depression|(en)]] # [[Reformasyon]] [[:en:Reformation|(en)]] # [[Restorasyona Meiji]] [[:en:Meiji Restoration|(en)]] # [[Serdema Ronahîbûnê]] [[:en:Age of Enlightenment|(en)]] # [[Şerê Cîhanê yê Duyem]] # [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] # [[Pevçûna Rojhilata Navîn]] # [[Şerê navxweyî yê Amerîkayê]] # [[Şerê Sar]] # [[Şerê Viyetnamê]] # [[Şoreşa Fransayê]] # [[Şoreşa Pîşesaziyê]] # [[Şoreşa Rûsyayê]] [[:en:Russian Revolution|(en)]] # [[Xanedana Qing]] # [[Yekîtiya Sovyetê]] == Erdnîgarî == # [[Bajar]] # [[Çem]] # [[Çiya]] # [[Beyaban]] # [[Daristan]] # [[Derya]] # [[Erdnîgarî]] # [[Okyanûs]] # [[Parzemîn]] # [[Cemsera Bakur]] # [[Cemsera Başûr]] === Parzemîn û herêmên sereke === # [[Afrîka]] # [[Amerîkaya Bakur]] # [[Amerîkaya Başûr]] # [[Antarktîka]] # [[Asya]] # [[Ewropa]] # [[Okyanûsya]] # [[Rojhilata Navîn]] === Welat === ==== Afrîka ==== # [[Afrîkaya Başûr]] # [[Cezayir]] # [[Etiyopya]] # [[Kongoya Demokratîk]] # [[Misir]] # [[Nîjerya]] # [[Sûdan]] # [[Tanzanya]] ==== Asya ==== # [[Bengladeş]] # [[Çîn]] # [[Efxanistan]] # [[Erebistana Siûdî]] # [[Filîpîn]] # [[Hindistan]] # [[Îndonezya]] # [[Îran]] # [[Iraq]] # [[Îsraêl]] # [[Japon]] # [[Kurdistan]] # [[Korêya Başûr]] # [[Pakistan]] # [[Taylenda]] # [[Tirkiye]] # [[Viyetnam]] ==== Ewropa ==== # [[Almanya]] # [[Awistirya]] # [[Fransa]] # [[Holenda]] # [[Îtalya]] # [[Keyaniya Yekbûyî]] # [[Polonya]] # [[Portûgal]] # [[Rûsya]] # [[Spanya]] # [[Swîsre]] # [[Ûkrayna]] # [[Vatîkan]] ==== Amerîkaya Bakur ==== # [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] # [[Kanada]] # [[Kûba]] # [[Meksîk]] ==== Amerîkaya Başûr ==== # [[Arjentîn]] # [[Brezîl]] # [[Kolombiya]] ==== Okyanûsya ==== # [[Awistralya]] === Bajar === ==== Afrîka ==== # [[Cape Town]] [[:en:Cape Town|(en)]] # [[Kînşasa]] # [[Lagos]] # [[Naîrobî]] # [[Qahîre]] ==== Asya ==== # [[Bangkok]] # [[Bexda]] # [[Delhî]] # [[Daka]] # [[Dubai]] # [[Hewlêr]] # [[Hong Kong]] # [[Cakarta]] # [[Keraçî]] # [[Kolkata]] # [[Meke]] # [[Mumbaî]] # [[Orşelîm]] # [[Pekîn]] # [[Sêûl]] # [[Singapûr]] # [[Şam]] # [[Şanghay]] # [[Tehran]] # [[Tokyo]] ==== Ewropa ==== # [[Amsterdam]] # [[Atîna]] # [[Berlîn]] # [[Bruksel]] # [[London]] # [[Madrîd]] # [[Mosko]] # [[Parîs]] # [[Roma]] # [[Sankt Petersburg, Rûsya|Sankt Petersburg]] # [[Stembol]] # [[Viyana]] ==== Amerîkaya Bakur ==== # [[Los Angeles]] # [[Meksîko]] # [[New York]] # [[Washington, D.C.]] ==== Amerîkaya Başûr ==== # [[Bogotá]] # [[Buenos Aires]] # [[Rio de Janeiro]] # [[São Paulo]] ==== Okyanûsya ==== # [[Sîdney]] === Av === # [[Amazon]] # [[Îndus]] # [[Kongo (çem)]] # [[Mîsîsîpî (çem)]] # [[Çemê Nîjerê]] [[:en:Niger River|(en)]] # [[Çemê Zer]] # [[Danûb]] # [[Deryaya Bakur]] # [[Deryaya Baltîk]] # [[Deryaya Çîna Başûr]] # [[Deryaya Karîbê]] # [[Deryaya Navîn]] # [[Deryaya Reş]] # [[Deryaya Qezwînê]] # [[Çemê Ganjê]] # [[Gola Baykalê]] [[:en:Lake Baikal|(en)]] # [[Golên Mezin]] # [[Gola Viktoria]] # [[Nîl]] # [[Okyanûsa Arktîk]] # [[Okyanûsa Atlantîk]] # [[Okyanûsa Başûr]] # [[Okyanûsa Hindî]] # [[Okyanûsa Pasîfîk]] # [[Kanala Panamayê]] # [[Kanala Swêşê]] # [[Besta binavî ya mezin]] # [[Reyn]] # [[Volga]] # [[Yangtsê]] === Çiya û çol === # [[Alp]] # [[And]] # [[Çiyayên Zinarî]] # [[Everest]] # [[Hîmalaya]] # [[Çiyayê Kilîmanjaro]] # [[Sahara]] {{Core topics}} 0rj5oxn7dv2mn0ulrdy1ugkdusjemxw 2101826 2101789 2026-11-05T11:58:50Z Kawa63 105128 2101826 wikitext text/x-wiki {{see also|[[WP:Gotarên bingehîn]]}} Gelek projeyên [[Wikipedia|Wîkîpediyayê]] hene; ji wan çend mezin, çend biçûk in. Çend gotarên bingehîn ji bo hemî Wîkîpediyayan pêwîst in. Heger dirêj nebin jî, bila qet nebe kurt û di awayê [[Wîkîpediya:Şitl|şitl]]an de bin. Li jêr lîsteya 1.000 gotarên bingehîn heye ku tê pêşniyazkirin di her Wîkîpediyayê de hebin. Divê ev gotar bi zimanekî gelekî hêsan werin nivîsandin û agahiyên herî bingehîn di nav xwe de bihewînin. {| class="wikitable" |+ |- !Sernav!!Hejmara niha!!Hejmara hewce |- |[[#Jînenîgarî|Jînenîgarî]]||198||''TBD'' |- |[[#Felsefe|Felsefe]]||13||''TBD'' |- |[[#Ol|Ol]]||22||''TBD'' |- |[[#Zanistên_civakî|Zanistên civakî]]||77||''TBD'' |- |[[#Ziman_û_wêje|Ziman û wêje]]||48||''TBD'' |- |[[#Pîvan|Pîvan]]||12||''TBD'' |- |[[#Zanist|Zanist]]||250||''TBD'' |- |[[#Xwarin_û_çandinî|Xwarin û çandinî]]||34||''TBD'' |- |[[#Teknolojî|Teknolojî]]||68||''TBD'' |- |[[#Huner_û_şahî|Huner û şahî]]||76||''TBD'' |- |[[#Dîrok|Dîrok]]||54||''TBD'' |- |[[#Erdnîgarî|Erdnîgarî]]||148||''TBD'' |- !'''Hevok'''!!'''1000'''!!'''1000''' |}<small>Kontrolkirina hejmarê: 26 Sibat 2026 (UTC)</small> == Jînenîgarî [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == === Fîlozof û zanyarên civakî === # [[Arîstotelês]] # [[Simone de Beauvoir]] # [[Çanakya]] # [[Konfuçyus]] # [[René Descartes]] # [[Sigmund Freud]] # [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]] # [[Martin Heidegger]] # [[Ibn Xeldûn]] # [[Immanuel Kant]] # [[John Maynard Keynes]] # [[John Locke]] # [[Niccolò Machiavelli]] # [[Karl Marx]] # [[Friedrich Nietzsche]] # [[Platon]] # [[Jean-Jacques Rousseau]] # [[Jean-Paul Sartre]] # [[Sima Qian]] # [[Adam Smith]] # [[Sokratês]] # [[Voltaire]] # [[Max Weber]] # [[Ludwig Wittgenstein]] # [[Zhu Xi]] === Kesên dînî û teolojiyê === # [[Îbrahîm]] # [[Buda]] # [[Îsa]] # [[Martin Luther]] # [[Meryem]] # [[Mûsa]] # [[Mihemed]] # [[Şêx Adî]] # [[Xezalî]] # [[Zerdeşt]] === Rêberên sîyasî === # [[Abraham Lincoln]] # [[Adolf Hitler]] # [[Daryûsê Mezin]] # [[Augustus]] # [[Cengîz Xan]] # [[Karlê Mezin]] # [[Mistefa Barzanî]] # [[Che Guevara]] # [[Ekberê Mezin]] # [[Qazî Mihemed]] # [[Franklin Delano Roosevelt]] # [[George Washington]] # [[Îskenderê Mezin]] # [[Leyla Qasim]] # [[Jawaharlal Nehru]] [[:en:Jawaharlal Nehru|(en)]] # [[Yosîf Stalîn]] # [[Julius Caesar]] # [[Konstantînê Mezin]] # [[Kûruşê Mezin]] # [[Kiyaksar]] # [[Louis XIV.]] # [[Mahatma Gandî]] # [[Mao Zedong]] # [[Martin Luther King]] # [[Napoléon Bonaparte]] # [[Nelson Mandela]] # [[Omer ibn Xetab]] # [[Otto von Bismarck]] # [[Pyotrê Mezin]] # [[Qin Shi Huang]] # [[Rosa Luxemburg]] # [[Selahedînê Eyûbî]] # [[Simón Bolívar]] # [[Siltan Silêmanê Qanûnî]] # [[Sun Yat-sen]] [[:en:Sun Yat-sen|(en)]] # [[Tîmûrleng]] # [[Vladîmîr Îlyîç Lenîn]] # [[Winston Churchill]] === Dahêner, zanyar û matematîknas === # [[Alan Turing]] # [[Albert Einstein]] # [[Arşîmed]] # [[Brahmagupta]] # [[Carl Friedrich Gauss]] [[:en:Carl Friedrich Gauss|(en)]] # [[Carl Linnaeus]] # [[Charles Darwin]] # [[David Hilbert]] [[:en:David Hilbert|(en)]] # [[Dmîtrî Mendeleyev]] [[:en:Dmitri Mendeleev|(en)]] # [[Xwarezmî]] # [[Enrico Fermi]] # [[Ernest Rutherford]] [[:en:Ernest Rutherford|(en)]] # [[Erwin Schrödinger]] # [[Galênos]] # [[Galileo Galilei]] # [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] # [[Henry Ford]] # [[Isaac Newton]] # [[Îbn Sîna]] # [[James Clerk Maxwell]] # [[James Joule]] # [[James Watt]] # [[Johann Gutenberg]] # [[Johannes Kepler]] # [[Leonhard Euler]] [[:en:Leonhard Euler|(en)]] # [[Louis Pasteur]] # [[Marie Curie]] # [[Max Planck]] # [[Michael Faraday]] # [[Nîkola Tesla]] # [[Nîkolaws Kopernîkus]] # [[Thomas Alva Edison]] # [[Tim Berners-Lee]] [[:en:Tim Berners-Lee|(en)]] === Hunermend û mîmar === # [[Albrecht Dürer]] [[:en:Albrecht Dürer|(en)]] # [[Andy Warhol]] # [[Diego Velázquez]] # [[Frank Lloyd Wright]] [[:en:Frank Lloyd Wright|(en)]] # [[Francisco Goya]] [[:en:Francisco Goya|(en)]] # [[Frida Kahlo]] # [[Henri Matisse]] [[:en:Henri Matisse|(en)]] # [[Hokusai|Katsushika Hokusai]] [[:en:Katsushika Hokusai|(en)]] # [[Le Corbusier]] [[:en:Le Corbusier|(en)]] # [[Leonardo da Vinci]] # [[Michelangelo]] # [[Mîmar Sînan]] # [[Pablo Picasso]] # [[Peter Paul Rubens]] [[:en:Peter Paul Rubens|(en)]] # [[Raffaello Sanzio]] # [[Rembrandt]] [[:en:Rembrandt|(en)]] # [[Salvador Dalí]] # [[Vincent van Gogh]] === Kompozîtor û muzîkvan === # [[Antonín Dvořák]] [[:en:Antonín Dvořák|(en)]] # [[Antonio Vivaldi]] # [[Frédéric Chopin]] # [[Franz Schubert]] [[:en:Franz Schubert|(en)]] # [[Georg Frîderîk Handel|Georg Friedrich Händel]] [[:en:Georg Friedrich Händel|(en)]] # [[Giuseppe Verdi]] [[:en:Giuseppe Verdi|(en)]] # [[Gustav Mahler]] [[:en:Gustav Mahler|(en)]] # [[Giovanni Pierluigi da Palestrina]] [[:en:Giovanni Pierluigi da Palestrina|(en)]] # [[Îgor Stravînskî|Igor Stravinsky]] [[:en:Igor Stravinsky|(en)]] # [[Johann Sebastian Bach]] # [[Johannes Brahms]] [[:en:Johannes Brahms|(en)]] # [[Joseph Haydn]] [[:en:Joseph Haydn|(en)]] # [[Ludwig van Beethoven]] # [[Louis Armstrong]] [[:en:Louis Armstrong|(en)]] # [[Michael Jackson]] # [[Pyotr Ilyich Tchaikovsky]] # [[Richard Wagner]] [[:en:Richard Wagner|(en)]] # [[The Beatles]] # [[Ûm Kulsûm]] [[:en:Umm Kulthum|(en)]] # [[Wolfgang Amadeus Mozart]] === Derhêner û nivîskarên fîlman === # [[Akira Kurosawa]] # [[Alfred Hitchcock]] [[:en:Alfred Hitchcock|(en)]] # [[Federico Fellini]] [[:en:Federico Fellini|(en)]] # [[George Lucas]] # [[Ingmar Bergman]] # [[Satyajit Ray]] [[:en:Satyajit Ray|(en)]] # [[Sergei Eisenstein]] [[:en:Sergei Eisenstein|(en)]] # [[Stanley Kubrick]] # [[Steven Spielberg]] [[:en:Steven Spielberg|(en)]] # [[Walt Disney]] === Nivîskar, şanonivîs û helbestvan === # [[Aleksandr Pûşkîn]] # [[Anton Çexov]] # [[Charles Dickens]] # [[Dante Alighieri]] # [[Ebû Nuwas]] [[:en:Abu Nuwas|(en)]] # [[Franz Kafka]] # [[Fyodor Dostoyevskî]] # [[Gabriel García Márquez]] # [[Geoffrey Chaucer]] # [[Hafizê Şîrazî]] # [[Hans Christian Andersen]] # [[Homêros]] # [[James Joyce]] # [[Jane Austen]] # [[Johann Wolfgang von Goethe]] # [[Jorge Luis Borges]] # [[Kalidasa]] [[:en:Kalidasa|(en)]] # [[Tolstoy]] # [[Li Bai]] [[:en:Li Bai|(en)]] # [[Lord Byron]] [[:en:Lord Byron|(en)]] # [[Marcel Proust]] # [[Mark Twain]] # [[Matsuo Bashō]] # [[Miguel de Cervantes]] # [[Molière]] # [[Nacîb Mahfûz]] # [[Ovidius]] # [[Rabindranath Tagore]] # [[Sofoklês]] # [[Vergilius]] # [[Victor Hugo]] # [[William Shakespeare]] === Vebîner û gerokvan === # [[Christopher Columbus]] # [[Ferdinand Magellan]] # [[Hernán Cortés]] # [[Îbn Betûte]] # [[Jacques Cartier]] # [[James Cook]] [[:en:James Cook|(en)]] # [[Marco Polo]] # [[Neil Armstrong]] # [[Roald Amundsen]] # [[Vasco da Gama]] # [[Yuri Gagarin]] # [[Zheng He]] == Felsefe [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == # [[Ateîzm]] # [[Berahî]] [[:en:Reality|(en)]] # [[Diyalektîk]] # [[Epîstemolojî]] # [[Estetîk]] # [[Exlaq]] # [[Felsefe]] # [[Konfuçyûsîzm]] [[:en:Confucianism|(en)]] # [[Mentiq]] # [[Materyalîzm]] # [[Rastî]] # [[Vîna azad]] # [[Zanîn]] == Dîn [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == # [[Bûdîzm]] # [[Dîn]] # [[Hîmîtî]] [[:en:Fundamentalism|(en)]] # [[Giyan]] # [[Hinduîzm]] # [[Îslam]] ## [[Sinnî]] ## [[Şîa]] # [[Mîtolojî]] # [[Xwedê]] ## [[Monoteîzm|Yekxwedayî]] ## [[Pirxwedayî]] # [[Xiristiyanî]] ## [[Dêra Katolîk]] ## [[Protestanîzm]] # [[Reenkarnasyon]] [[:en:Reincarnation|(en)]] # [[Cihûtî]] # [[Elewîtî]] # [[Yarsan]] # [[Êzidîtî]] # [[Taoîzm]] # [[Zerdeştîtî]] == Zanistên civakî [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == # [[Perwerde]] # [[Şaristanî]] # [[Civak]] === Psîkolojî === # [[Aqil]] # [[Hizir]] # [[Hest]] # [[Evîn]] # [[Psîkolojî]] # [[Reftar]] [[:en:Behavior|(en)]] === Malbat û têkilî === # [[Jin]] # [[Zewac]] [[:en:Marriage|(en)]] # [[Law]] # [[Malbat]] # [[Mêr]] === Siyaset === # [[Bîrdozî]] ## [[Anarşîzm]] ## [[Faşîzm]] ## [[Kapîtalîzm]] ## [[Komunîzm]] ## [[Şopparêzî]] ## [[Lîberalîzm]] ## [[Marksîzm]] ## [[Neteweperwerî]] ## [[Sosyalîzm]] # [[Dîplomasî]] # [[Dewlet]] # [[Hikûmet]] ## [[Dîktatorî]] ## [[Komar]] ## [[Monarşî]] ## [[Demokrasî]] ## [[Kolonîtî]] # [[Împeryalîzm]] # [[Partiya siyasî]] [[:en:Political party|(en)]] # [[Propaganda]] # [[Siyaset]] === Kar û aborî === # [[Aborî]] # [[Bazirganî]] # [[Dirav]] ## [[Dolara DYAyê]] [[:en:United States dollar|(en)]] ## [[Ewro]] # [[Sermaye]] # [[Pere]] # [[Pîşesazî]] # [[Bac]] [[:en:Tax|(en)]] === Hiqûq === # [[Destûr]] # [[Hiqûq]] === Rêxistinên navneteweyî === # [[ASEAN]] [[:en:ASEAN|(en)]] # [[Koma Bankeya Dinyayê]] [[:en:World Bank|(en)]] # [[Hevpeymaniya Neteweyan]] [[:en:Commonwealth of Nations|(en)]] # [[Yekîtiya Erebî]] # [[NATO]] # [[Neteweyên Yekbûyî]] ## [[Dîwana Navneteweyî ya Dadê]] [[:en:International Court of Justice|(en)]] ## [[IMF|Sindoqa Diravî ya Navneteweyî]] [[:en:International Monetary Fund|(en)]] ## [[Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê]] ## [[UNESCO]] # [[OPEC]] # [[Xelata Nobelê]] # [[Rêxistina Bazirganî ya Cîhanî]] [[:en:World Trade Organization|(en)]] # [[Tevgera Navneteweyî ya Xaçê Sor û Heyva Sor]] [[:en:International Red Cross and Red Crescent Movement|(en)]] # [[Yekîtiya Afrîkayê]] # [[Yekîtiya Ewropayê]] === Şer û leşkerî === # [[Aştî]] # [[Leşkerî]] [[:en:Military|(en)]] # [[Şer]] ## [[Şerê navxweyî]] [[:en:Civil war|(en)]] # [[Terorîzm]] === Pirsgirêkên civakî === # [[Cezayê mirinê]] # [[Dîskrîmînasyon]] ## [[Nîjadperestî]] # [[Femînîzm]] # [[Globalîzasyon]] [[:en:Globalization|(en)]] # [[Mafên mirovan]] # [[Xizanî]] # [[Xulamtî]] # [[Zarokjiberbirin]] == Ziman û wêje [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == # [[Ziman]] # [[Zimannasî]] # [[Gramer]] # [[Peyv]] ## [[Vac]] ## [[Kîtek]] # [[Pergala nivîsê]] ## [[Alfabeya erebî]] ## [[Alfabeya yewnanî]] ## [[Alfabeya latînî]] ## [[Alfabeya kîrîlî]] [[:en:Cyrillic script|(en)]] ## [[Tîpên çînî]] [[:en:Chinese characters|(en)]] # [[Xwendewarî]] # [[Werger]] # [[Wêje]] ## [[Pexşan]] [[:en:Prose|(en)]] ### ''[[Hunera Şer (pirtûk)]]'' ## [[Honak]] [[:en:Fiction|(en)]] ### ''[[Hezar û yek şev]]'' ## [[Roman]] ### ''[[Çîroka Genji]]'' [[:en:The Tale of Genji|(en)]] ## [[Helbest]] ### ''[[Destana Gilgamêş]]'' ### ''[[Îlyada]]'' ### ''[[Şahname]]'' ## Deqên Olî ### ''[[Incîl]]'' ### ''[[Mahabharata]]'' [[:en:Mahabharata|(en)]] ### ''[[Quran]] # Zimanên taybet ## [[Zimanê almanî|Almanî]] ## [[Zimanê bengalî|Bengalî]] ## [[Zimanê çînî|Çînî]] ## [[Zimanê erebî|Erebî]] ## [[Zimanê fransî|Fransî]] ## [[Zimanê yewnanî|Grekî]] ## [[Zimanê hindistanî|Hindî-Urdu]] [[:en:Hindustani|(en)]] ## [[Zimanê îbranî|Îbranî]] ## [[Zimanê îngilîzî|Îngilîzî]] ## [[Zimanê japonî|Japonî]] ## [[Zimanê korêyî|Korêyî]] ## [[Zimanê kurdî|Kurdî]] ## [[Zimanê latînî|Latînî]] ## [[Zimanê farsî|Farsî]] ## [[Zimanê portûgalî|Portûgalî]] ## [[Zimanê rûsî|Rûsî]] ## [[Zimanê sanskrîtî|Sanskrîtî]] ## [[Zimanê spanî|Spanî]] ## [[Zimanê swahîlî|Swahîlî]] ## [[Zimanê tirkî|Tirkî]] == Pîvan [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == {{div col|2}} # [[Sîstema Navneteweyî ya Yekînan]] # [[Pîvan]] === Giranî, qebare û dûrahî === # [[Kîlogram]] # [[Lîtir]] # [[Metre]] === Dem === # [[Salname]] ## [[Salnameya gregorî]] # [[Saet]] # [[Sanî]] # [[Roj]] # [[Sal]] # [[Beşa saetê]] {{div col end}} == Zanist [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == # [[Zanist]] # [[Xweza]] === Stêrnasî === {{div col|2}} # [[Teqîna Mezin]] # [[Dûvstêr]] [[:en:Comet|(en)]] # [[Galaksî]] ## [[Kadiz]] # [[Gerdûn]] # [[Gerstêrk]] ## [[Erd]] ## [[Jupîter]] ## [[Mars]] ## [[Neptûn]] ## [[Saturn]] ## [[Tîr]] ## [[Ûranûs]] ## [[Venûs]] # [[Asteroîd]] # [[Firîna fezayî]] [[:en: Spaceflight|(en)]] # [[Heyv]] # [[Çala Reş]] # [[Pergala Rojê]] # [[Stêrk]] ## [[Roj]] # [[Stêrnasî]] {{div col end}} === Biyolojî === # [[Biyolojî]] # Materyalên biyolojîk ## [[DNA]] ## [[Enzîm]] ## [[Hormon]] ## [[Proteîn]] # [[Riweknasî]] # [[Ekolojî]] ## [[Cureyên bi xetereya nemabûnê]] # [[Jiyan]] # [[Mirin]] ## [[Xwekujî]] # [[Dabeşandina biyolojîk]] ## [[Cure]] ==== Pêvajoyên biyolojîk ==== {{div col|2}} # [[Metabolîzm]] [[:en:Metabolism|(en)]] ## [[Fotosentez]] ## [[Hormonên herisê]] ## [[Henase]] # [[Pêşveçûn]] # [[Zayîn]] [[:en:Reproduction|(en)]] ## [[Ducanî]] ## [[Seks]] {{div col end}} ==== Organîzma ==== # [[Alga]] # [[Arkeya]] [[:en:Archaea|(en)]] # [[Bakterî]] # [[Karok]] # [[Organîzm]] # [[Plant]] ## [[Dar]] ## [[Fêkî]] ## [[Kulîlk]] # [[Protîst]] [[:en:Protist|(en)]] # [[Heywan]] ## [[Artropod]] ### [[Mêş û mûr]] #### [[Mêşhingiv]] #### [[Morî]] #### [[Mixmixk]] ### [[Pîrevonk]] ## [[Chordate]] ### [[Bejavî]] ### [[Balinde]] #### [[Kewok]] #### [[Mirîşk]] ### [[Xijende]] #### [[Kosî]] #### [[Mar]] ### [[Guhandar]] #### [[Beraz]] #### [[Cirdon]] #### [[Çêlek]] #### [[Hêştir]] #### [[Hesp]] #### [[Kêvroşk]] #### [[Mirov]] #### [[Pisîk]] #### [[Prîmat]] #### [[Mih]] #### [[Seg]] #### [[Balîna]] [[:en:Cetacea|(en)]] ### [[Masî]] #### [[Segmasî]] ## [[Moluska]] [[:en:Mollusca|(en)]] ## [[Nematoda]] [[:en:Nematoda|(en)]] ==== Anatomî ==== # [[Anatomî]] # [[Koendama hestê]] ## [[Poz]] ## [[Çav]] ## [[Guh]] ## [[Çêjtin]] # [[Sîstema gera xwînê]] ## [[Dil]] ## [[Xwîn]] # [[Koendama herisê ya mirovan]] ## [[Kezeb]] ## [[Rûviya zirav]] ## [[Rûviya stûr]] # [[Koendama henaseyê]] # [[Sîstema hormonan]] # [[Sîstema pirbûnê]] [[:en:Reproductive system|(en)]] # [[Koendama demarê]] ## [[Demar]] ## [[Mêjî]] # [[Kakût]] # [[Xane]] # [[Masûlke]] # [[Çerm]] === Tenduristî û bijîşkî === # [[Bijîşkî]] # [[Derman]] ## [[Dermanên dijbakterî]] # [[Diransazî]] # [[Adet (bijîşkî)|Menstruasyon]] [[:en:Menstruation|(en)]] # [[Nexweşî]] # [[Pandemî]] # [[Sîstema bergiriyê]] [[:en:Immune system|(en)]] # [[Tenduristî]] # [[Vaksîn]] # [[Vîrus]] ==== Nexweşî û Rewşên Taybet ==== # [[Alûdebûn]] [[:en:Addiction|(en)]] ## [[Etanol]] [[:en:Ethanol|(en)]] ## [[Titûn]] # [[Astengdarî]] [[:en:Disability|(en)]] ## [[Keratî]] [[:en:Deafness|(en)]] ## [[Korîtî]] # [[Epîlepsî]] # [[Nexweşiya zarokan a felçiyê]] [[:en:Poliomyelitis|(en)]] # [[Arsim]] # [[Bedxwerî]] # [[Krîza dil]] # [[Lerzeta]] # [[Nexweşiya Alzheimer]] [[:en:Alzheimer's disease|(en)]] # [[Psîkopatî]] # [[Gastroenterît]] [[:en:Gastroenteritis|(en)]] # [[Nexweşiya pişikê ya demdirêj]] [[:en:Chronic obstructive pulmonary disease|(en)]] # [[Nexweşiya şekir]] # [[Enfeksîyonên bi riya cinsî derbas dibin]] [[:en:Sexually transmitted infection|(en)]] ## [[AIDS]] # [[Obezîte]] [[:en:Obesity|(en)]] # [[Penceşêr]] # [[Sekta mêjî]] [[:en:Stroke|(en)]] # [[Serêş]] [[:en:Headache|(en)]] # [[Serma]] [[:en:Common cold|(en)]] # [[Tuberkuloz]] # [[Xurika Reş]] [[:en:Smallpox|(en)]] # [[Zatûre]] [[:en:Pneumonia|(en)]] === Kîmya === # [[Biyokîmya]] # [[Element]] ## [[Alûmînyûm]] ## [[Mis]] ## [[Hesin]] ## [[Hîdrojen]] ## [[Karbon]] ## [[Nîtrojen]] ## [[Oksîjen]] ## [[Pîl]] ## [[Sîstema vedorî ya elementan]] ## [[Zêr]] ## [[Zîv]] # [[Kîmya]] # [[Kîmyaya analîtîk]] [[:en:Analytical chemistry|(en)]] # [[Kîmyaya fîzîkî]] [[:en:Physical chemistry|(en)]] # [[Kîmyaya înorganîk]] [[:en:Inorganic chemistry|(en)]] # [[Kîmyaya organîk]] [[:en:Organic chemistry|(en)]] ## [[Alkol]] ## [[Karbohîdrat]] ## [[Lîpîd]] # [[Molekul]] # [[Pêkhateya kîmyayî]] [[:en:Chemical compound|(en)]] ## [[Asîd]] ## [[Baz]] ## [[Xwê]] === Zanistên erdê === # [[Avhewa]] # [[Dora avê]] [[:en:Water cycle|(en)]] # [[El Niño]] [[:en:El Niño|(en)]] # [[Erdhej]] # [[Guherîna avhewayê]] # [[Hewa]] ## [[Ba]] ## [[Baran]] ## [[Berf]] ## [[Ewr]] ## [[Bagera bihêz a tropîkal]] ## [[Tornado]] # [[Jeolojî]] ## [[Kevir]] ## [[Mîneral]] [[:en:Mineral|(en)]] ### [[Elmas]] ## [[Tektonîka lewheyan]] [[:en:Plate tectonics|(en)]] # [[Karesata xwezayî]] [[:en:Natural disaster|(en)]] ## [[Lehî]] ## [[Tsûnamî]] # [[Volkan]] === Fîzîk === # [[Fîzîk]] # [[Lezdan (fizîk)|Lezdan]] # [[Atom]] # [[Wize]] ## [[Parastina Wize]] [[:en:conservation of energy|(en)]] # [[Radyasyonên elektromagnetîk]] [[:en:electromagnetic radiation|(en)]] ## [[Înfrasor]] [[:en:infrared|(en)]] ## [[Ultraviyole]] [[:en:Ultraviolet|(en)]] ## [[Ronahî (fizîk)|Ronahî]] ### [[Reng]] # [[Mekanîka klasîk]] [[:en:classical mechanics|(en)]] # [[Hêz]] ## [[Elektromagnetîzm]] [[:en:Electromagnetism|(en)]] ### [[Qada magnetîkî]] [[:en:magnetic field|(en)]] ## [[Rakêş]] ## [[Hevtesîriya bihêz]] [[:en:Strong interaction|(en)]] ## [[Hevtesîriya lawaz]] [[:en:Weak interaction|(en)]] # [[Kişanek]] # [[Bariste]] # [[Kanza]] ## [[Polat]] [[:en:Steel|(en)]] # [[Fîsyona nukleerî]] [[:en:Nuclear fission|(en)]] # [[Rewşa maddeyê]] [[:en:State of matter|(en)]] ## [[Gaz]] ## [[Şile]] ## [[Plazma]] [[:en:Plasma|(en)]] ## [[Biring]] # [[Mekanîka kuantûmî]] [[:en:Quantum mechanics|(en)]] # [[Hilweşîna Radyoaktîvîtê]] [[:en:radioactivity|(en)]] # [[Rêjeyiya giştî]] [[:en:general relativity|(en)]] # [[Rêjeyiya taybet]] [[:en:special relativity|(en)]] # [[Nîvragihbar]] # [[Deng]] # [[Lezahî]] [[:en:velocity|(en)]] ## [[Leza ronahiyê]] # [[Germahî]] # [[Dem]] # [[Termodînamîk]] # [[Valahî]] === Matematîk === # [[Analîza matematîkî]] [[:en:Mathematical analysis|(en)]] ## [[Analîza hejmarî]] [[:en:Numerical analysis|(en)]] ## [[Hevkêşeya dîferensiyel]] # [[Arîtmetîk]] [[:en:Arithmetic|(en)]] ## [[Hejmar]] ## [[Logarîtma]] [[:en:Logarithm|(en)]] ## [[Bîrdoza jimare]] # [[Cebîr]] [[:en:Algebra|(en)]] ## [[Cebîra lîner]] [[:en:Linear algebra|(en)]] ## [[Hejmarên kompleks]] [[:en:Complex number|(en)]] ## [[Wekhevî]] # Îhtîmal û îstatîstîk ## [[Îhtîmal]] [[:en:Probability|(en)]] ## [[Amar]] # [[Geometrî]] ## [[Hoke]] ## [[Pi]] ## [[Rûerd]] ## [[Sîmetrî]] [[:en:Symmetry|(en)]] ## [[Sîstema koordînatê]] [[:en:Coordinate system|(en)]] ## [[Teorema Pîtagoras]] ## [[Trîgonometrî]] # Lojîk û bingeh ## [[Bêdawî]] ## [[Fonksiyon]] [[:en:Function (mathematics)|(en)]] ## [[Îsbata matematîkî]] [[:en:Mathematical proof|(en)]] ## [[Teoriya koman]] [[:en:Set theory|(en)]] # [[Matematîk]] == Xwarin û çandinî [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == === Çandinî === # [[Çandinî]] ## [[Avdan]] ## [[Gîsin]] [[:en:Plough|(en)]] ## [[Kedîkirin]] [[:en:Domestication|(en)]] === Xwarin === # [[Biharat]] # [[Findeq]] [[:en:Nut (fruit)|(en)]] # [[Goşt]] # [[Hingiv]] # [[Mûz]] # [[Nan]] # [[Penîr]] # [[Sêv]] # [[Dan]] ## [[Birinc]] ## [[Ceh]] ## [[Garis]] ## [[Baçîk]] ## [[Genim]] # [[Narinc]] # [[Soya]] # [[Şekir]] # [[Çoklata]] # [[Tirî]] # [[Xwarin]] # [[Xwê]] # [[Sebze]] ## [[Kartol]] === Vexwarin === # [[Av]] # [[Avmêwe]] # [[Bîra]] # [[Çay]] # [[Qehwe]] # [[Şerab]] # [[Şîr]] == Teknolojî [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == # [[Bîoteknolojî]] # [[Endezyarî]] ## [[Makîne]] ## [[Çerxe]] ## [[Cer]] [[:en:Screw|(en)]] ## [[Robot]] # [[Metalurjî]] [[:en:Metallurgy|(en)]] # [[Nanoteknolojî]] # [[Cil]] ## [[Pembû]] # [[Teknolojî]] === Ragihandin === # [[Agahî]] ## [[Ensîklopedî]] # [[Çapkirin]] [[:en:Printing|(en)]] # [[Pirtûkxane]] ## [[Pirtûk]] # [[Pêragihandin]] # [[Rojnamegerî]] ## [[Rojname]] # [[Telefon]] === Elektronîk === # [[Elektronîk]] ## [[Frekans]] ## [[Sirêma elektrîkê]] # Pêkhate ## [[Tirûş]] ## [[Diod]] ## [[Înduktor]] ## [[Kondansator]] ## [[Transformator]] [[:en:Transformer|(en)]] ## [[Transîstor]] ==== Kompûter û înternet ==== # [[Jîriya çêkirî]] # [[Înternet]] ## [[E-Peyam]] ## [[World Wide Web]] # [[Kompûter]] ## [[Hard dîsk]] ## [[Yekeya pêvajoyê ya navendî]] # [[Nermalav]] # [[Pergala xebatê]] # [[Teknolojiya agahiyê]] [[:en:Information technology|(en)]] ## [[Algorîtma]] # [[Zimanê bernamesaziyê]] === Enerjî û sotemenî === # [[Agir]] # [[Elektrîk]] ## [[Enerjiya nukleerî]] [[:en:Nuclear power|(en)]] # [[Enerjiya venûker]] [[:en:Renewable energy|(en)]] # [[Motor]] ## [[Motora dûkelê]] [[:en:Steam engine|(en)]] ## [[Makîneya şewata hundirîn]] [[:en:Internal combustion engine|(en)]] # [[Sotemeniya fosîlî]] [[:en:Fossil fuel|(en)]] === Materyal === # [[Cam]] # [[Dar]] # [[Kaxez]] # [[Plastîk]] === Veguhastin === # [[Balafir]] # [[Noqav]] [[:en:Submarine|(en)]] # [[Bisîklet]] # [[Keştî]] # [[Otomobîl]] # [[Trên]] # [[Veguhastin]] [[:en:Transport|(en)]] === Çek === # [[Çek]] ## [[Çek (amûr)]] ### [[Mîtralyoz]] [[:en:Machine gun|(en)]] ## [[Çeka nukleerî]] ## [[Şûr]] # [[Tank]] # [[Teqemenî]] [[:en:Explosive material|(en)]] ## [[Barût]] == Huner û şahî == # [[Çand]] # [[Dans]] # [[Huner]] ## [[Komîk]] [[:en:Comics|(en)]] ## [[Kûzekarî]] [[:en:Pottery|(en)]] ## [[Peyker]] ## [[Nîgar]] ## [[Fotografî|Wênekêşî]] [[:en:Photography|(en)]] # [[Moda]] [[:en:Fashion|(en)]] # [[Şano]] # [[Xweşnivîsî]] === Avahîsazî û endezyariya şaristanî === # [[Avahîsazî]] # [[Bendav]] # [[Birc]] # [[Kemer]] # [[Pir]] # [[Piramîd]] # [[Kanal]] # [[Qube]] # [[Xanî]] # Avahiyên taybet ## [[Angkor Wat]] [[:en:Angkor Wat|(en)]] ## [[Bazîlîkaya Pîroz Peter]] [[:en:St. Peter's Basilica|(en)]] ## [[Bendava Sê Newala]] ## [[Birca Eiffel]] ## [[Dîwarê Mezin ê Çînê]] ## [[Girê Mirazan]] ## [[Keleha Hewlêrê]] ## [[Kolezyûm]] ## [[Pîramîdên Gîzeyê]] ## [[Partenon]] [[:en:Parthenon|(en)]] ## [[Peykerê Azadiyê]] ## [[Tac Mehel]] === Fîlm, radyo û televîzyon === # [[Fîlm]] ## [[Anîmasyon]] [[:en:Animation|(en)]] # [[Radyo]] # [[Televîzyon]] === Muzîk === # [[Dengbêjî]] # [[Muzîk]] # [[Stran]] # Cureyên muzîkê yên taybet ## [[Blues]] ## [[Hîp hop]] ## [[Cez]] ## [[Muzîka elektronîkî]] [[:en:Electronic music|(en)]] ## [[Muzîka klasîk]] ### [[Opera]] ### [[Senfonî]] [[:en:Symphony|(en)]] ## [[Muzîka rock]] ## [[Reggae]] ## [[Samba]] [[:en:Samba|(en)]] ## [[Flamenko]] # Amûrên muzîkê yên taybet ## [[Bilûr]] ## [[Dahol]] [[:en:Drum|(en)]] ## [[Gîtar]] ## [[Keman]] ## [[Piyano]] ## [[Borazan]] [[:en:Trumpet|(en)]] === Rekreasyon === # [[Hunera şerî]] [[:en:Martial arts|(en)]] ## [[Cudo]] [[:en:Judo|(en)]] # [[Lîstik]] ## [[Go]] [[:en:Go (game)|(en)]] ## [[Lîstika vîdyoyê]] ## [[Nerd]] ## [[Sedrenc]] # [[Lîstikên Olîmpiyadê]] # [[Leyzok]] # [[Melevanî]] # [[Qumar]] [[:en:Gambling|(en)]] # [[Werziş]] ## [[Atletîzm]] ## Lîstikên bi top ### [[Basketbol]] ### [[Beyzbol]] ### [[Futbol]] ### [[Golf]] ### [[Krîket]] [[:en:Cricket|(en)]] ### [[Yekîtiya Ragbî]] ### [[Tenîs]] == Dîrok == # [[Dîrok]] ==== Dîroka berî dîrokê û ya kevnar ==== # [[Berî dîrokê]] # [[Împeratoriya Guptayan]] [[:en:Gupta Empire|(en)]] # [[Împeratoriya Romê]] # [[Mezopotamya]] # [[Misira kevnare]] # [[Serdema bronzî]] # [[Serdema hesinî]] # [[Serdema kevirî]] # [[Sumer]] # [[Şaristaniya Mayayan]] [[:en:Mayan Civilization|(en)]] # [[Xanedana Han]] # [[Xanedana Tang]] # [[Yewnanistana kevnare]] === Dîroka kurd === # [[Dîroka Bakurê Kurdistanê]] # [[Dîroka Başûrê Kurdistanê]] # [[Dîroka Rojavaya Kurdistanê]] # [[Dîroka Rojhilatê Kurdistanê]] # Dewletên dîrokî ## [[Xanedana Eyûbî]] ## [[Xanedana Merwanî]] ## [[Împeratoriya Med]] ## [[Împeratoriya Hexamenişî]] ==== Serdema Navîn û Ronesans ==== # [[Aztek]] # [[Împeratoriya Bîzansê]] # [[Împeratoriya Malî]] [[:en:Mali Empire|(en)]] # [[Împeratoriya Mongolî]] # [[Împeratoriya Osmanî]] # [[Împeratoriya Romê ya Pîroz]] # [[Înka]] [[:en:Inca Empire|(en)]] # [[Ronesans]] # [[Seferên Xaçperestan]] # [[Serdema Navîn]] # [[Vîkîng]] # [[Xanedana Ming]] # [[Xanedana Ebasiyan]] ==== Serdema nûjen a pêşîn û ya nûjen ==== # [[Almanyaya Nazî]] # [[Apartheid]] # [[Holokost]] # [[Împeratoriya Brîtanî]] # [[Krîza Mezin]] [[:en:Great Depression|(en)]] # [[Reformasyon]] [[:en:Reformation|(en)]] # [[Restorasyona Meiji]] [[:en:Meiji Restoration|(en)]] # [[Serdema Ronahîbûnê]] [[:en:Age of Enlightenment|(en)]] # [[Şerê Cîhanê yê Duyem]] # [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] # [[Pevçûna Rojhilata Navîn]] # [[Şerê navxweyî yê Amerîkayê]] # [[Şerê Sar]] # [[Şerê Viyetnamê]] # [[Şoreşa Fransayê]] # [[Şoreşa Pîşesaziyê]] # [[Şoreşa Rûsyayê]] [[:en:Russian Revolution|(en)]] # [[Xanedana Qing]] # [[Yekîtiya Sovyetê]] == Erdnîgarî == # [[Bajar]] # [[Çem]] # [[Çiya]] # [[Beyaban]] # [[Daristan]] # [[Derya]] # [[Erdnîgarî]] # [[Okyanûs]] # [[Parzemîn]] # [[Cemsera Bakur]] # [[Cemsera Başûr]] === Parzemîn û herêmên sereke === # [[Afrîka]] # [[Amerîkaya Bakur]] # [[Amerîkaya Başûr]] # [[Antarktîka]] # [[Asya]] # [[Ewropa]] # [[Okyanûsya]] # [[Rojhilata Navîn]] === Welat === ==== Afrîka ==== # [[Afrîkaya Başûr]] # [[Cezayir]] # [[Etiyopya]] # [[Kongoya Demokratîk]] # [[Misir]] # [[Nîjerya]] # [[Sûdan]] # [[Tanzanya]] ==== Asya ==== # [[Bengladeş]] # [[Çîn]] # [[Efxanistan]] # [[Erebistana Siûdî]] # [[Filîpîn]] # [[Hindistan]] # [[Îndonezya]] # [[Îran]] # [[Iraq]] # [[Îsraêl]] # [[Japon]] # [[Kurdistan]] # [[Korêya Başûr]] # [[Pakistan]] # [[Taylenda]] # [[Tirkiye]] # [[Viyetnam]] ==== Ewropa ==== # [[Almanya]] # [[Awistirya]] # [[Fransa]] # [[Holenda]] # [[Îtalya]] # [[Keyaniya Yekbûyî]] # [[Polonya]] # [[Portûgal]] # [[Rûsya]] # [[Spanya]] # [[Swîsre]] # [[Ûkrayna]] # [[Vatîkan]] ==== Amerîkaya Bakur ==== # [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] # [[Kanada]] # [[Kûba]] # [[Meksîk]] ==== Amerîkaya Başûr ==== # [[Arjentîn]] # [[Brezîl]] # [[Kolombiya]] ==== Okyanûsya ==== # [[Awistralya]] === Bajar === ==== Afrîka ==== # [[Cape Town]] [[:en:Cape Town|(en)]] # [[Kînşasa]] # [[Lagos]] # [[Naîrobî]] # [[Qahîre]] ==== Asya ==== # [[Bangkok]] # [[Bexda]] # [[Delhî]] # [[Daka]] # [[Dubai]] # [[Hewlêr]] # [[Hong Kong]] # [[Cakarta]] # [[Keraçî]] # [[Kolkata]] # [[Meke]] # [[Mumbaî]] # [[Orşelîm]] # [[Pekîn]] # [[Sêûl]] # [[Singapûr]] # [[Şam]] # [[Şanghay]] # [[Tehran]] # [[Tokyo]] ==== Ewropa ==== # [[Amsterdam]] # [[Atîna]] # [[Berlîn]] # [[Bruksel]] # [[London]] # [[Madrîd]] # [[Mosko]] # [[Parîs]] # [[Roma]] # [[Sankt Petersburg, Rûsya|Sankt Petersburg]] # [[Stembol]] # [[Viyana]] ==== Amerîkaya Bakur ==== # [[Los Angeles]] # [[Meksîko]] # [[New York]] # [[Washington, D.C.]] ==== Amerîkaya Başûr ==== # [[Bogotá]] # [[Buenos Aires]] # [[Rio de Janeiro]] # [[São Paulo]] ==== Okyanûsya ==== # [[Sîdney]] === Av === # [[Amazon]] # [[Îndus]] # [[Kongo (çem)]] # [[Mîsîsîpî (çem)]] # [[Çemê Nîjerê]] [[:en:Niger River|(en)]] # [[Çemê Zer]] # [[Danûb]] # [[Deryaya Bakur]] # [[Deryaya Baltîk]] # [[Deryaya Çîna Başûr]] # [[Deryaya Karîbê]] # [[Deryaya Navîn]] # [[Deryaya Reş]] # [[Deryaya Qezwînê]] # [[Çemê Ganjê]] # [[Gola Baykalê]] [[:en:Lake Baikal|(en)]] # [[Golên Mezin]] # [[Gola Viktoria]] # [[Nîl]] # [[Okyanûsa Arktîk]] # [[Okyanûsa Atlantîk]] # [[Okyanûsa Başûr]] # [[Okyanûsa Hindî]] # [[Okyanûsa Pasîfîk]] # [[Kanala Panamayê]] # [[Kanala Swêşê]] # [[Besta binavî ya mezin]] # [[Reyn]] # [[Volga]] # [[Yangtsê]] === Çiya û çol === # [[Alp]] # [[And]] # [[Çiyayên Zinarî]] # [[Everest]] # [[Hîmalaya]] # [[Çiyayê Kilîmanjaro]] # [[Sahara]] {{Core topics}} pkcpj6hf1mnmupsv54xlfub1h5m35p7 0 14419 2101758 2018365 2026-11-04T17:10:26Z ~2026-58667-52 192077 min kesek navdar xistê 2101758 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gund | nav = Balfis | navê_din = | navê_fermî = Balova | wêne = | sernavê_wêne = | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]] | navçe = [[Dêrika Çiyayê Mazî]] | nahiye = [[Dêşî]] | hejmara_mezrayan = | nifûs = 337<ref name="tuik">[http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=idari_yapi_09sonrasi.RDF&p_il1=47&p_yil=2009&p_dil=1&desformat=html&ENVID=nufus2000db2Env tuik, 2009]</ref> | sala_nifûsê = [[2009]] | eşîr = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = 505 | koda_postayê = 47800 | koda_telefonê = (+90) 482 | nexşeya_reptiyeyê = Tirkiye | koordînat = {{Koord|37|14|22|N|40|13|51|E|display=inline, title}} }} '''Balfis''', '''Bavsê'''{{Çavkanî hewce ye|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} ({{1928| بالقیس |ts=Balqîs [sic]}}, {{1946|Balfis}}, {{bi-tr|Balova}}) gundekî navçeya [[Dêrika Çiyayê Mazî]] ya parêzgeha [[Mêrdîn]]ê ye. Nivîskar [[Firat Cewerî]] û yek ji serkirdeyên PKK'ê [[Mahmût Guden]] ji vî gundî ye. == Gelhenasî == {| class="wikitable" style="text-align:center; width:20%;" |+ |- ! scope=col | Sal ! scope=col | Gelhe |- |[[2009]] |203 |- |[[2000]] |397 |- |[[1990]] |351 |- |[[1985]] |305 |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Dêrika Çiyayê Mazî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} {{Koord|37|14|22|N|40|13|51|E|type:city|display=title}} [[Kategorî:Gundên Dêrika Çiyayê Mazî]] [[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Mêrdînê]] oqmtufaxdkizvkcsxvohn1ilgbqlmz6 0 17381 2101785 2100927 2026-11-05T00:29:44Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2101785 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Mano Xelîl''' an jî '''Mano Khalil''' (jdb. 1964<ref name=":0">[[Taha Xelîl]] (1997). Rejîsor Mano Xelîl: "Ez di rûyê zarokê Kurd de, di çavên jina Kurd de dîroka şînê û renckêşanê dibînim!" [[Armanc (kovar)|Armanc]], 1 (159):1995, r. 10.</ref>/1970 li [[Qamişlo]]yê, [[Rojavayê Kurdistanê]], [[Sûrî]]) [[derhêner]]ekî [[kurd]] e. == Kurtejiyan == Mano Xelîl li Rojavayê Kurdistanê hate dinyayê, bavê wî kurdê [[Başûrê Kurdistanê|başûrî]] ye û dayika wî bakuriya ji derdora [[Mêrdîn]]e ye.<ref>{{en}} https://www.guernicamag.com/a-dangerous-language/</ref> Xelîl dibistana xwe ya seretayî û lîse li bajarê Qamişlo qedand. Pişt re li [[Şam]]ê dîrok û qanûn xwend, lê dest ji xwendinê berda û di sala 1986an de berê xwe da [[Çekoslovakya]] û li wir Akademiya Sînemayê di bin destê mamoste [[Stanislav Parnicky]] de li akademiya derhênêrî di sala 1993an de qedand.<ref name=":0"/> Mano Xelîl niha li [[Swîsre]]yê dijî û weke [[derhênêr]], [[hilberîner]], [[kamêrakêş|amadekar û kamêrakêş]] dixebite. Heta niha (2021) der dora 20 fîlmên lîstikvanî û dokumentariyê kişandine.<ref>[[Evîn Hesen]] (2021). "Sînema ne ji ruhê gel be bê feyde ye. Fîlmên min ziman û çavên gelê kurd in.", [[Xwebûn]], 85:2021, r. 5.</ref> == Fîlm == * 1988 Oh world!, 16mm, 11Min. (hey dinya!) * 1989 My pain, My hope, 16 mm, 15 min. (derdê min, arezûya min) * 1990 Embassy, 16mm, 22 Min. (balyozxane) * 1991 Oh father, 35mm, 21 min.(School films) (oy bavo!) * 1990 My God 16mm, (Xwedêyê min) 20Min.Czechoslovakian TV. * 1992 [http://mano.cms4people.de/46.html The place where god sleeps], 16mm, 30Min. (Ciyê ku xwedê lê radizê) * 1995 [https://web.archive.org/web/20090422133936/http://www.mano.cms4people.de/fero_velecky.html Kino-ocko] (Kino eye) 16mm, 20Min Slovak TV. * 1998 [http://mano.cms4people.de/45.html Triumph of Iron]. Beta SP, 31 1999 -UBS– (biserketina asin) * 2003 [http://mano.cms4people.de/44.html Colorful dreams] 60.Min 35 mm. co-production Swiss TV (xewnên rengîn) * 2005 [http://mano.cms4people.de/42.html Al-Anfal, "in the name of Allah, Baath and Saddam]" 52 min. ([[Al-Anfal, "bi navê Allah, Baes û Saddam"|Al-Anfal, "bi navê Allah, Be's û Saddamî"]]) * 2006 [http://mano.cms4people.de/41.html David the tolhildan][[David the Tolhildan]], 54min and 70 Min. Digi-beta. Co production wit Swiss TV. * 2009 [http://mano.cms4people.de/43.html Zindana mi, mala mi] - My Prison, my Home. Dokumentar..[http://www.kulturname.com/?p=1172 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130603105349/http://www.kulturname.com/?p=1172 |date=2013-06-03 }}] * 2010 [https://www.kurdishinstitute.be/ku/bexcen-bihiste-ciroke-bexcen-swisri/ baxçeyê bihiştê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200922104242/https://www.kurdishinstitute.be/ku/bexcen-bihiste-ciroke-bexcen-swisri/ |date=2020-09-22 }} * 2013 [https://der-andere-film.ch/filme/filme/titel/def/der-imker Mêsevan 107 deqe.] * 2018 [https://waarmedia.com/latini/hechecik-heciresk-helina-xwe-berda/ Hachaîk 102 deqe.]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }} * 2018 [https://rabe.ch/2018/01/29/mano-khalils-beruehrendes-filmportraet-hafis-mara/ Hafis & Mara 88 deqe.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200920232937/https://rabe.ch/2018/01/29/mano-khalils-beruehrendes-filmportraet-hafis-mara/ |date=2020-09-20 }} * 2021 [http://portal.netewe.com/filme-mano-xelil-ciran/ Cîran 124 deqe.] Produksion: Frame Film, Welat: Swîsra. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.framefilm.ch Malper] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190530082635/http://www.framefilm.ch/ |date=2019-05-30 }} * [http://www.mano.cms4people.de Malper] {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Derhênerên fîlman ên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Qamişloyê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] 0yzyrqhd311obz7gzy36s8weg2pqetu 0 18592 2101754 1972577 2026-11-04T15:31:58Z MikaelF 935 /* Cureyên tiriyên Kurdistanê */ 2101754 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|li ser fêkiyekî ye. Ji bo gundê bi heman navî li [[Tirî (gund)]] binêre.}} [[Wêne:Tirî.JPG|thumb|Tirî (Harsim)]] [[Wêne:Black grape.jpg|thumb]] '''Tirî'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1986 |rûpel=42:1}}</ref> (bi [[soranî]], '''tirê'''), fêkîyek havînî ye, şîrîn e rengên wî sor û kesk e. Ji tirî [[mey]] û [[areq]] tên çêkirin. Dîsa ji tirî mewîjên hişkirî jî, ji bo zivistanê werê xwarin çêdikin. Hevilên tirî li tendirustiya mirov gelek heye ku [[germoke]] ("colories") û [[şekir]] dide bedenê mirov. Li gorî lêkolînên li ser DNA'ya tirî'yan, warê herî kevin ê çandina wê Kurdistana îro ye<ref>http://www.vitis-vea.de/admin/volltext/W0%2011%202303.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180417015649/http://www.vitis-vea.de/admin/volltext/W0%2011%202303.pdf |date=2018-04-17 }} (li gora rapora "Genetic characterization of grape (Vitis vinifera L.) germplasm from Southeast Anatolia by SSR markers")</ref><ref>http://cat.inist.fr/?aModele=afficheN&cpsidt=24314619{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref>. Tiriyê hî nebûyî re dibêjin [[qorix]].Le li herema Botan jê re dibêjin "bsire". Qorix yî tirş e, wê lomê bi xayê tê xwarin an jî dikine selete. Ku qorix girdibe [[beng]] dikeveyê an jî nîv şîrînî dibe pê re dibêjin [[deneşe]]. Ku meriv dêneşe pir bixwe li merivan dikeve, zikî merivan pê dêşê. Tirî teze tê xwerin an hişk dikin [[mewîj]]. Mewîj ji çêkirina xwînê re rind in. Meriv dikane mewîjan di avê ke û şîrîniyeke bi navî [[xweşav]] jê çêke. Di demê payîzê de rez tê birîn û tirî di [[mehsere]]yê de tê pêkirin. Paşê avê tirî dikelînin û dikin şîre. Gellek xwarinên şîrîn ji tirî çêdibin. == Şîrîniyên ji tirî == * [[Bastiq]], [[bastêq]] an (bi soranî) [[basûq]] (?) * [[Mot]] an [[dims]], [[kilorên mot]], [[kilorên nav dims]], [[berfemot]], [[şilik]]... * [[Qirme]] * [[Sinciq]] <gallery> Wêne: Silik.jpg|[[Şilik]] </gallery> == Ferhengoka tirî == * Esirandin: Tirî dikine çiwal de û bi lingan diperçiqînin û ava wê diderxin. Ji vê re tê gotin. * Etf: Piştî qurafa tirî, ji navê tiriyê ku di rezberê de çêdibe re tê gotin. * Harsim: Navê weşiyê (tiriyê) hê negihayî ye. * Mehsere (Mahsir): Navê cihê ku esirandin lê tê kirin. * Miştaxe: Navê cihê ku tirî ji bo hişkbûnê lê tê dayîn e. * Qurafa tirî: Navê topkirina (danhevdin) tirî ya ji rez/werz e. * Weşî: Navê guliya tirî ye. == Cureyên tiriyên Kurdistanê == * [[Amobengîyo]] * [[Balme (tirî)|Balme]] * [[Bilbizêkî]] li Mêrdînê çêdibe * [[Bînetetî]] * [[Devrovî]] * [[Dêwanî]] * [[Bisthêşin]] * [[Ezazî (tirî)|Ezazî]] * [[Gewrik (tirî)|Gewrik]] li Mêrdînê çêdibe * [[Gozane]] * [[Hemsî (tirî)|Hemsî]] * [[Hesenî]] li Mêrdînê çêdibe * [[Hewsorik]] * [[Hewtop]] * [[Hezîranî]] li Mêrdînê çêdibe * [[Kerkûş]] li Mêrdînê çêdibe<ref>{{ku}} [[Sîzê]] (2021). "Tor û suryan û şeraba suryanan.", [[Xwebûn]], 94:2021, r. 11.</ref> * [[Koxer]] * [[Işqir]] * [[Lipgolik]] li Mêrdînê çêdibe * [[Misepq]] li mêrdînê çêdibe * [[Mezrone]] * [[Nasirkî]] * [[Payîzî]] * [[Pozgolik]] * [[Qerfok]] li Mêrdînê çêdibe * [[Qizler (tirî)|Qizler]] * [[Sincêrî]] * [[Sivnik]] * [[Tayîfî]] * [[Tehnewî]] * [[Tilhesenî]] * [[Tirêçemîley reş]] (S) * [[Tirêbolmazû]] (S) * [[Tirêçemîle]] (S) * [[Tirêdomîle]] (S) * [[Tirêgundke]] (S) * [[Tirêkajaw]] (S) * [[Tirêmambiray mî]] (S) * [[Tirêpaşayî]] (S) * [[Tirê payîzî]] (S) * [[Tirêreşmirî]] (S) * [[Tirîreş]] li Mêrdînê çêdibe * [[Tirêsadanî]] (S) * [[Tirêsadanîy reş]] (S) * [[Tirêserqûle]] (S) * [[Tirêsipîke]] (S) * [[Tirêsûraw]] (S) * [[Tirêteyef]] (S) * [[Tirêxoşnaw]] (S) * [[Tirêzilkê]] (S) * [[Tirêzûres]] (S) * [[Tiriyê reqan]] * [[Topsipî (tirî)|Topsipî]] * [[Torane (tirî)|Torane]] * [[Tortork]] li Mêrdînê çêdibe * [[Xanoq (tirî)|Xanoq]] * Xoxo (Li herema Botan tiriyên cureyên "Xoxo" rengê wi keske u teama wi mize (şirin u tirşe) u zu digihije. * (S) = bi soranî <gallery> Wêne:Topspi.jpg|[[Topsipî (tirî)|Topspî]] Wêne:Raisins 01.jpg|[[Mewîj]] Wêne:Hewtopi_re%C5%9F.jpg|[[Hewtopê reş]] Wêne:Qizler.jpg|[[Qizler (tirî)|Qizler]] Wêne:Hewtopi_gewr.jpg|[[Hewtopê gewr]] </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Grapes}} * {{Wîkîferheng-biçûk|tirî}} * {{Ansîklopediya Kurdistanê|tiri}} * Lêkolîn li ser tirîya Kurdistanê [http://conf.uod.ac/documents/conf2/researches/4.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120906084046/http://conf.uod.ac/documents/conf2/researches/4.pdf |date=2012-09-06 }} {{Cureyên tiriyan li Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Fêkî]] cewigl1zuvh8rqb6s3ybeip8ca730s9 2101755 2101754 2026-11-04T15:32:38Z MikaelF 935 /* Cureyên tiriyên Kurdistanê */ 2101755 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|li ser fêkiyekî ye. Ji bo gundê bi heman navî li [[Tirî (gund)]] binêre.}} [[Wêne:Tirî.JPG|thumb|Tirî (Harsim)]] [[Wêne:Black grape.jpg|thumb]] '''Tirî'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1986 |rûpel=42:1}}</ref> (bi [[soranî]], '''tirê'''), fêkîyek havînî ye, şîrîn e rengên wî sor û kesk e. Ji tirî [[mey]] û [[areq]] tên çêkirin. Dîsa ji tirî mewîjên hişkirî jî, ji bo zivistanê werê xwarin çêdikin. Hevilên tirî li tendirustiya mirov gelek heye ku [[germoke]] ("colories") û [[şekir]] dide bedenê mirov. Li gorî lêkolînên li ser DNA'ya tirî'yan, warê herî kevin ê çandina wê Kurdistana îro ye<ref>http://www.vitis-vea.de/admin/volltext/W0%2011%202303.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180417015649/http://www.vitis-vea.de/admin/volltext/W0%2011%202303.pdf |date=2018-04-17 }} (li gora rapora "Genetic characterization of grape (Vitis vinifera L.) germplasm from Southeast Anatolia by SSR markers")</ref><ref>http://cat.inist.fr/?aModele=afficheN&cpsidt=24314619{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref>. Tiriyê hî nebûyî re dibêjin [[qorix]].Le li herema Botan jê re dibêjin "bsire". Qorix yî tirş e, wê lomê bi xayê tê xwarin an jî dikine selete. Ku qorix girdibe [[beng]] dikeveyê an jî nîv şîrînî dibe pê re dibêjin [[deneşe]]. Ku meriv dêneşe pir bixwe li merivan dikeve, zikî merivan pê dêşê. Tirî teze tê xwerin an hişk dikin [[mewîj]]. Mewîj ji çêkirina xwînê re rind in. Meriv dikane mewîjan di avê ke û şîrîniyeke bi navî [[xweşav]] jê çêke. Di demê payîzê de rez tê birîn û tirî di [[mehsere]]yê de tê pêkirin. Paşê avê tirî dikelînin û dikin şîre. Gellek xwarinên şîrîn ji tirî çêdibin. == Şîrîniyên ji tirî == * [[Bastiq]], [[bastêq]] an (bi soranî) [[basûq]] (?) * [[Mot]] an [[dims]], [[kilorên mot]], [[kilorên nav dims]], [[berfemot]], [[şilik]]... * [[Qirme]] * [[Sinciq]] <gallery> Wêne: Silik.jpg|[[Şilik]] </gallery> == Ferhengoka tirî == * Esirandin: Tirî dikine çiwal de û bi lingan diperçiqînin û ava wê diderxin. Ji vê re tê gotin. * Etf: Piştî qurafa tirî, ji navê tiriyê ku di rezberê de çêdibe re tê gotin. * Harsim: Navê weşiyê (tiriyê) hê negihayî ye. * Mehsere (Mahsir): Navê cihê ku esirandin lê tê kirin. * Miştaxe: Navê cihê ku tirî ji bo hişkbûnê lê tê dayîn e. * Qurafa tirî: Navê topkirina (danhevdin) tirî ya ji rez/werz e. * Weşî: Navê guliya tirî ye. == Cureyên tiriyên Kurdistanê == * [[Amobengîyo]] * [[Balme (tirî)|Balme]] * [[Bilbizêkî]] li Mêrdînê çêdibe * [[Bînetetî]] * [[Devrovî]] * [[Dêwanî]] * [[Bisthêşin]] * [[Ezazî (tirî)|Ezazî]] * [[Gewrik (tirî)|Gewrik]] li Mêrdînê çêdibe * [[Gozane]] * [[Hemsî (tirî)|Hemsî]] * [[Hesenî]] li Mêrdînê çêdibe * [[Hewsorik]] * [[Hewtop]] * [[Hezîranî]] li Mêrdînê çêdibe * [[Kerkûş]] li Mêrdînê çêdibe<ref>{{ku}} [[Sîzê]] (2021). "Tor û suryan û şeraba suryanan.", [[Xwebûn]], 94:2021, r. 11.</ref> * [[Koxer]] * [[Işqir]] * [[Lipgolik]] li Mêrdînê çêdibe * [[Misepq]] li mêrdînê çêdibe * [[Mezrone]]<ref>{{ku}} [[Sîzê]] (2021). "Tor û suryan û şeraba suryanan.", [[Xwebûn]], 94:2021, r. 11.</ref> * [[Nasirkî]] * [[Payîzî]] * [[Pozgolik]] * [[Qerfok]] li Mêrdînê çêdibe * [[Qizler (tirî)|Qizler]] * [[Sincêrî]] * [[Sivnik]] * [[Tayîfî]] * [[Tehnewî]] * [[Tilhesenî]] * [[Tirêçemîley reş]] (S) * [[Tirêbolmazû]] (S) * [[Tirêçemîle]] (S) * [[Tirêdomîle]] (S) * [[Tirêgundke]] (S) * [[Tirêkajaw]] (S) * [[Tirêmambiray mî]] (S) * [[Tirêpaşayî]] (S) * [[Tirê payîzî]] (S) * [[Tirêreşmirî]] (S) * [[Tirîreş]] li Mêrdînê çêdibe * [[Tirêsadanî]] (S) * [[Tirêsadanîy reş]] (S) * [[Tirêserqûle]] (S) * [[Tirêsipîke]] (S) * [[Tirêsûraw]] (S) * [[Tirêteyef]] (S) * [[Tirêxoşnaw]] (S) * [[Tirêzilkê]] (S) * [[Tirêzûres]] (S) * [[Tiriyê reqan]] * [[Topsipî (tirî)|Topsipî]] * [[Torane (tirî)|Torane]] * [[Tortork]] li Mêrdînê çêdibe * [[Xanoq (tirî)|Xanoq]] * Xoxo (Li herema Botan tiriyên cureyên "Xoxo" rengê wi keske u teama wi mize (şirin u tirşe) u zu digihije. * (S) = bi soranî <gallery> Wêne:Topspi.jpg|[[Topsipî (tirî)|Topspî]] Wêne:Raisins 01.jpg|[[Mewîj]] Wêne:Hewtopi_re%C5%9F.jpg|[[Hewtopê reş]] Wêne:Qizler.jpg|[[Qizler (tirî)|Qizler]] Wêne:Hewtopi_gewr.jpg|[[Hewtopê gewr]] </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Grapes}} * {{Wîkîferheng-biçûk|tirî}} * {{Ansîklopediya Kurdistanê|tiri}} * Lêkolîn li ser tirîya Kurdistanê [http://conf.uod.ac/documents/conf2/researches/4.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120906084046/http://conf.uod.ac/documents/conf2/researches/4.pdf |date=2012-09-06 }} {{Cureyên tiriyan li Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Fêkî]] 8h9bfdsq9g1xsteexkbhsgd49p3ew16 2101761 2101755 2026-11-04T18:03:03Z Ghybu 9854 /* Cureyên tiriyên Kurdistanê */ 2101761 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|li ser fêkiyekî ye. Ji bo gundê bi heman navî li [[Tirî (gund)]] binêre.}} [[Wêne:Tirî.JPG|thumb|Tirî (Harsim)]] [[Wêne:Black grape.jpg|thumb]] '''Tirî'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1986 |rûpel=42:1}}</ref> (bi [[soranî]], '''tirê'''), fêkîyek havînî ye, şîrîn e rengên wî sor û kesk e. Ji tirî [[mey]] û [[areq]] tên çêkirin. Dîsa ji tirî mewîjên hişkirî jî, ji bo zivistanê werê xwarin çêdikin. Hevilên tirî li tendirustiya mirov gelek heye ku [[germoke]] ("colories") û [[şekir]] dide bedenê mirov. Li gorî lêkolînên li ser DNA'ya tirî'yan, warê herî kevin ê çandina wê Kurdistana îro ye<ref>http://www.vitis-vea.de/admin/volltext/W0%2011%202303.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180417015649/http://www.vitis-vea.de/admin/volltext/W0%2011%202303.pdf |date=2018-04-17 }} (li gora rapora "Genetic characterization of grape (Vitis vinifera L.) germplasm from Southeast Anatolia by SSR markers")</ref><ref>http://cat.inist.fr/?aModele=afficheN&cpsidt=24314619{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref>. Tiriyê hî nebûyî re dibêjin [[qorix]].Le li herema Botan jê re dibêjin "bsire". Qorix yî tirş e, wê lomê bi xayê tê xwarin an jî dikine selete. Ku qorix girdibe [[beng]] dikeveyê an jî nîv şîrînî dibe pê re dibêjin [[deneşe]]. Ku meriv dêneşe pir bixwe li merivan dikeve, zikî merivan pê dêşê. Tirî teze tê xwerin an hişk dikin [[mewîj]]. Mewîj ji çêkirina xwînê re rind in. Meriv dikane mewîjan di avê ke û şîrîniyeke bi navî [[xweşav]] jê çêke. Di demê payîzê de rez tê birîn û tirî di [[mehsere]]yê de tê pêkirin. Paşê avê tirî dikelînin û dikin şîre. Gellek xwarinên şîrîn ji tirî çêdibin. == Şîrîniyên ji tirî == * [[Bastiq]], [[bastêq]] an (bi soranî) [[basûq]] (?) * [[Mot]] an [[dims]], [[kilorên mot]], [[kilorên nav dims]], [[berfemot]], [[şilik]]... * [[Qirme]] * [[Sinciq]] <gallery> Wêne: Silik.jpg|[[Şilik]] </gallery> == Ferhengoka tirî == * Esirandin: Tirî dikine çiwal de û bi lingan diperçiqînin û ava wê diderxin. Ji vê re tê gotin. * Etf: Piştî qurafa tirî, ji navê tiriyê ku di rezberê de çêdibe re tê gotin. * Harsim: Navê weşiyê (tiriyê) hê negihayî ye. * Mehsere (Mahsir): Navê cihê ku esirandin lê tê kirin. * Miştaxe: Navê cihê ku tirî ji bo hişkbûnê lê tê dayîn e. * Qurafa tirî: Navê topkirina (danhevdin) tirî ya ji rez/werz e. * Weşî: Navê guliya tirî ye. == Cureyên tiriyên Kurdistanê == {{Columns-list|colwidth=15em|1= * [[Amobengîyo]] * [[Balme (tirî)|Balme]] * [[Bilbizêkî]] li Mêrdînê çêdibe * [[Bînetetî]] * [[Devrovî]] * [[Dêwanî]] * [[Bisthêşin]] * [[Ezazî (tirî)|Ezazî]] * [[Gewrik (tirî)|Gewrik]] li Mêrdînê çêdibe * [[Gozane]] * [[Hemsî (tirî)|Hemsî]] * [[Hesenî]] li Mêrdînê çêdibe * [[Hewsorik]] * [[Hewtop]] * [[Hezîranî]] li Mêrdînê çêdibe * [[Kerkûş]] li Mêrdînê çêdibe<ref>{{ku}} [[Sîzê]] (2021). "Tor û suryan û şeraba suryanan.", [[Xwebûn]], 94:2021, r. 11.</ref> * [[Koxer]] * [[Işqir]] * [[Lipgolik]] li Mêrdînê çêdibe * [[Misepq]] li mêrdînê çêdibe * [[Mezrone]]<ref>{{ku}} [[Sîzê]] (2021). "Tor û suryan û şeraba suryanan.", [[Xwebûn]], 94:2021, r. 11.</ref> * [[Nasirkî]] * [[Payîzî]] * [[Pozgolik]] * [[Qerfok]] li Mêrdînê çêdibe * [[Qizler (tirî)|Qizler]] * [[Sincêrî]] * [[Sivnik]] * [[Tayîfî]] * [[Tehnewî]] * [[Tilhesenî]] * [[Tirêçemîley reş]] (S) * [[Tirêbolmazû]] (S) * [[Tirêçemîle]] (S) * [[Tirêdomîle]] (S) * [[Tirêgundke]] (S) * [[Tirêkajaw]] (S) * [[Tirêmambiray mî]] (S) * [[Tirêpaşayî]] (S) * [[Tirê payîzî]] (S) * [[Tirêreşmirî]] (S) * [[Tirîreş]] li Mêrdînê çêdibe * [[Tirêsadanî]] (S) * [[Tirêsadanîy reş]] (S) * [[Tirêserqûle]] (S) * [[Tirêsipîke]] (S) * [[Tirêsûraw]] (S) * [[Tirêteyef]] (S) * [[Tirêxoşnaw]] (S) * [[Tirêzilkê]] (S) * [[Tirêzûres]] (S) * [[Tiriyê reqan]] * [[Topsipî (tirî)|Topsipî]] * [[Torane (tirî)|Torane]] * [[Tortork]] li Mêrdînê çêdibe * [[Xanoq (tirî)|Xanoq]] * Xoxo (Li herema Botan tiriyên cureyên "Xoxo" rengê wi keske u teama wi mize (şirin u tirşe) u zu digihije. * (S) = bi soranî }} <gallery> Wêne:Topspi.jpg|[[Topsipî (tirî)|Topspî]] Wêne:Raisins 01.jpg|[[Mewîj]] Wêne:Hewtopi_re%C5%9F.jpg|[[Hewtopê reş]] Wêne:Qizler.jpg|[[Qizler (tirî)|Qizler]] Wêne:Hewtopi_gewr.jpg|[[Hewtopê gewr]] </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Grapes}} * {{Wîkîferheng-biçûk|tirî}} * {{Ansîklopediya Kurdistanê|tiri}} * Lêkolîn li ser tirîya Kurdistanê [http://conf.uod.ac/documents/conf2/researches/4.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120906084046/http://conf.uod.ac/documents/conf2/researches/4.pdf |date=2012-09-06 }} {{Cureyên tiriyan li Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Fêkî]] mpj2lfm366y4lwt7q0gbs217n7ybn70 2101762 2101761 2026-11-04T18:04:12Z Ghybu 9854 2101762 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|li ser fêkiyekî ye. Ji bo gundê bi heman navî li [[Tirî (gund)]] binêre.}} [[Wêne:Tirî.JPG|thumb|Tirî (Harsim)]] [[Wêne:Black grape.jpg|thumb]] '''Tirî'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1986 |rûpel=42:1}}</ref> (bi [[soranî]], '''tirê'''), fêkîyek havînî ye, şîrîn e rengên wî sor û kesk e. Ji tirî [[mey]] û [[areq]] tên çêkirin. Dîsa ji tirî mewîjên hişkirî jî, ji bo zivistanê werê xwarin çêdikin. Hevilên tirî li tendirustiya mirov gelek heye ku [[germoke]] ("colories") û [[şekir]] dide bedenê mirov. Li gorî lêkolînên li ser DNA'ya tirî'yan, warê herî kevin ê çandina wê Kurdistana îro ye<ref>http://www.vitis-vea.de/admin/volltext/W0%2011%202303.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180417015649/http://www.vitis-vea.de/admin/volltext/W0%2011%202303.pdf |date=2018-04-17 }} (li gora rapora "Genetic characterization of grape (Vitis vinifera L.) germplasm from Southeast Anatolia by SSR markers")</ref><ref>http://cat.inist.fr/?aModele=afficheN&cpsidt=24314619{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref>. Tiriyê hî nebûyî re dibêjin [[qorix]].Le li herema Botan jê re dibêjin "bsire". Qorix yî tirş e, wê lomê bi xayê tê xwarin an jî dikine selete. Ku qorix girdibe [[beng]] dikeveyê an jî nîv şîrînî dibe pê re dibêjin [[deneşe]]. Ku meriv dêneşe pir bixwe li merivan dikeve, zikî merivan pê dêşê. Tirî teze tê xwerin an hişk dikin [[mewîj]]. Mewîj ji çêkirina xwînê re rind in. Meriv dikane mewîjan di avê ke û şîrîniyeke bi navî [[xweşav]] jê çêke. Di demê payîzê de rez tê birîn û tirî di [[mehsere]]yê de tê pêkirin. Paşê avê tirî dikelînin û dikin şîre. Gellek xwarinên şîrîn ji tirî çêdibin. == Şîrîniyên ji tirî == * [[Bastiq]], [[bastêq]] an (bi soranî) [[basûq]] (?) * [[Mot]] an [[dims]], [[kilorên mot]], [[kilorên nav dims]], [[berfemot]], [[şilik]]... * [[Qirme]] * [[Sinciq]] <gallery> Wêne: Silik.jpg|[[Şilik]] </gallery> == Ferhengoka tirî == * Esirandin: Tirî dikine çiwal de û bi lingan diperçiqînin û ava wê diderxin. Ji vê re tê gotin. * Etf: Piştî qurafa tirî, ji navê tiriyê ku di rezberê de çêdibe re tê gotin. * Harsim: Navê weşiyê (tiriyê) hê negihayî ye. * Mehsere (Mahsir): Navê cihê ku esirandin lê tê kirin. * Miştaxe: Navê cihê ku tirî ji bo hişkbûnê lê tê dayîn e. * Qurafa tirî: Navê topkirina (danhevdin) tirî ya ji rez/werz e. * Weşî: Navê guliya tirî ye. == Cureyên tiriyên Kurdistanê == {{Columns-list|colwidth=15em|1= * [[Amobengîyo]] * [[Balme (tirî)|Balme]] * [[Bilbizêkî]] li Mêrdînê çêdibe * [[Bînetetî]] * [[Devrovî]] * [[Dêwanî]] * [[Bisthêşin]] * [[Ezazî (tirî)|Ezazî]] * [[Gewrik (tirî)|Gewrik]] li Mêrdînê çêdibe * [[Gozane]] * [[Hemsî (tirî)|Hemsî]] * [[Hesenî]] li Mêrdînê çêdibe * [[Hewsorik]] * [[Hewtop]] * [[Hezîranî]] li Mêrdînê çêdibe * [[Kerkûş]] li Mêrdînê çêdibe<ref>{{ku}} [[Sîzê]] (2021). "Tor û suryan û şeraba suryanan.", [[Xwebûn]], 94:2021, r. 11.</ref> * [[Koxer]] * [[Işqir]] * [[Lipgolik]] li Mêrdînê çêdibe * [[Misepq]] li mêrdînê çêdibe * [[Mezrone]]<ref>{{ku}} [[Sîzê]] (2021). "Tor û suryan û şeraba suryanan.", [[Xwebûn]], 94:2021, r. 11.</ref> * [[Nasirkî]] * [[Payîzî]] * [[Pozgolik]] * [[Qerfok]] li Mêrdînê çêdibe * [[Qizler (tirî)|Qizler]] * [[Sincêrî]] * [[Sivnik]] * [[Tayîfî]] * [[Tehnewî]] * [[Tilhesenî]] * [[Tirêçemîley reş]] (S) * [[Tirêbolmazû]] (S) * [[Tirêçemîle]] (S) * [[Tirêdomîle]] (S) * [[Tirêgundke]] (S) * [[Tirêkajaw]] (S) * [[Tirêmambiray mî]] (S) * [[Tirêpaşayî]] (S) * [[Tirê payîzî]] (S) * [[Tirêreşmirî]] (S) * [[Tirîreş]] li Mêrdînê çêdibe * [[Tirêsadanî]] (S) * [[Tirêsadanîy reş]] (S) * [[Tirêserqûle]] (S) * [[Tirêsipîke]] (S) * [[Tirêsûraw]] (S) * [[Tirêteyef]] (S) * [[Tirêxoşnaw]] (S) * [[Tirêzilkê]] (S) * [[Tirêzûres]] (S) * [[Tiriyê reqan]] * [[Topsipî (tirî)|Topsipî]] * [[Torane (tirî)|Torane]] * [[Tortork]] li Mêrdînê çêdibe * [[Xanoq (tirî)|Xanoq]] * Xoxo (Li herema Botan tiriyên cureyên "Xoxo" rengê wi keske u teama wi mize (şirin u tirşe) u zu digihije. * (S) = bi soranî }} <gallery> Wêne:Topspi.jpg|[[Topsipî (tirî)|Topspî]] Wêne:Raisins 01.jpg|[[Mewîj]] Wêne:Hewtopi_re%C5%9F.jpg|[[Hewtopê reş]] Wêne:Qizler.jpg|[[Qizler (tirî)|Qizler]] Wêne:Hewtopi_gewr.jpg|[[Hewtopê gewr]] </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Grapes}} * {{Wîkîferheng-biçûk|tirî}} * {{Ansîklopediya Kurdistanê|tiri}} * Lêkolîn li ser tirîya Kurdistanê [http://conf.uod.ac/documents/conf2/researches/4.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120906084046/http://conf.uod.ac/documents/conf2/researches/4.pdf |date=2012-09-06 }} {{Cureyên tiriyan li Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Fêkî]] ab2zv2jthqcdbzosgy3zswmmwc5gdrm 0 27957 2101786 1864173 2026-11-05T02:58:47Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2101786 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Qalikdar | fossil_range= {{Geological range|511|0}}<small>Ji [[serdema kambrî]] heta [[dema holosen|nuha]]</small> | image = Abludomelita obtusata.jpg | image_caption = ''[[Abludomelita obtusata]]'', yek ji qalikdarên ''[[amphipoda]]'' ye. | image_alt = A segmented animal is seen from the side. It has a long antennae and small black eyes; one pair of legs is much more robust than the others; the body is slightly arched and each segment carries a pair of appendages. The whole animal is translucent or a pale brown colour. | regnum = [[Heywan|Animalia]] | phylum = [[Arthropod]]a | subphylum = '''Crustacea''' | subphylum_authority = [[Morten Thrane Brünnich|Brünnich]], 1772 | subdivision_ranks = [[Kom]] û [[binkom]] | subdivision = [[Thylacocephala]]?<br /> [[Branchiopoda]] :[[Phyllopoda]] :[[Fairy shrimp|Sarsostraca]] [[Remipedia]]<br/> [[Cephalocarida]]<br/> [[Maxillopoda]] :[[Thecostraca]] :[[Tantulocarida]] :[[Branchiura]] :[[Pentastomida]] :[[Mystacocarida]] :[[Copepod]]a [[Ostracod]]a :[[Myodocopa]] :[[Podocopa]] [[Malacostraca]] :[[Phyllocarida]] :[[Hoplocarida]] :[[Eumalacostraca]] }} '''Qalikdar''', '''binefîlûma qalikdaran''' (''Crustacea'') ango canewerên bi qalik yan qaqilan. ''Crustacea'' sernavê [[binfîlûm]]eke gelek mezin ji hin canewerên avî yên bi [[qalik]] in. Ji vê binfîlûmê, canewerên avî wek : [[kevjal]] ([[kêvjal]], [[kêfcal]], [[kevjar]], [[kêvjar]] an [[kêfşing]]; bi [[pehlewî]]: ''klçng'' <ref>[[Michael L. Chyet]] (2003)</ref>; [[farsiya navîn]]: ''kyrzng'' <ref>Michael L. Chyet (2003)</ref>; bi [[Zimanê farisî|farisî]]: ''xarçang'', ''kalçang''; [[soranî]]: ''qirjall'', ''qirjang''; [[hewremanî]]: ''qirjangî''). Famîle, cins û cureyên kevjalan di her avê de dijîn. Kêvjalên çêmê [[Firat]] wek [[çakar]] in. Kevjalan di her kêlekê de çar [[nig]] hene. Li pêşiyê jî didu pêyên wan wek [[qisqac]]an hene. Li hin deran kejal tên xwarin lê kurd wan nawxin. Zêdeyî 67 000 cure di [[binefîlûm]]a qalikdaran da hene.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Zhi-Qiang Zhang |sal=2011 |beş=Phylum Arthropoda von Siebold, 1848 |edîtor=Z.-Q. Zhang |sernav=Animal biodiversity: an outline of higher-level classification and survey of taxonomic richness |kovar=[[Zootaxa]] |cild=4138 |rr=99–103 |url=http://www.mapress.com/zootaxa/2011/f/zt03148p103.pdf |format=[[Portable Document Format|PDF]] }}</ref> == Pêşangeh == <gallery> Wêne:Haeckel Copepoda.jpg|''[[Copepoda]]'' ji karê [[Ernst Haeckel]] 1904 Wêne:Haeckel Decapoda.jpg|''[[Decapoda]]'' ji karê [[Ernst Haeckel]] 1904 Wêne:Cancer pagurus.jpg|[[Kevjala qaqiledar]] <ref>[[D. Îzolî]]</ref> (''Cancer pagurus'') Wêne:Liocarcinus vernalis.jpg|[[Kevjalê avjenî gewr]] ''Liocarcinus vernalis'' Wêne:Maja squinado underside.jpg|[[Kevjala calcalok]] <ref>D. Îzolî</ref> Wêne:Blue crab on market in Piraeus - Callinectes sapidus Rathbun 20020819-317.jpg|[[Kevjala şîn]] Wêne:Europäischer hummer.jpg|[[Kevjalk]] an kevjala deryayê (''Homarus'') Wêne:Crayfish.jpg|[[Kevjala çeman]] Wêne:The_fossils_from_Cretaceous_age_found_in_Lebanon.jpg|Kevjaleke fosîlkirî Wêne:Granchio fossile.JPG|Fosîla [[kevjal]]eke mezin </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Crustacea}} {{Wîkîcure-b|Crustacea}} * [http://www.crustacea.net Crustacea.net, an online resource on the biology of crustaceans] * [http://crustacea.nhm.org/ Crustacea] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100118230024/http://crustacea.nhm.org/ |date=2010-01-18 }}: [[Natural History Museum of Los Angeles County]] * [http://www.tolweb.org/Crustacea/2529 Crustacea] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111204083326/http://www.tolweb.org/Crustacea/2529 |date=2011-12-04 }}: [[Tree of Life Web Project]] * [http://web.vims.edu/tcs/?svr=www The Crustacean Society] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111110110156/http://web.vims.edu/tcs/?svr=www |date=2011-11-10 }} * [https://web.archive.org/web/20110927212922/http://www.nhc.ed.ac.uk/index.php?page=24.25.312.330.363 Natural History Collections: Crustacea]: [[University of Edinburgh]] * [http://www.wildsingapore.com/wildfacts/crustacea/crustacea.htm Crustaceans (Crustacea) on the shore of Singapore] * [http://www.biodiversityexplorer.org/mm/crustacea/ Crustacea(crabs, lobsters, shrimps, prawns, barnacles)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111120955/http://www.biodiversityexplorer.org/mm/crustacea/ |date=2012-01-11 }}: Biodiversity Explorer {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Canewerên avî]] [[Kategorî:Qalikdar| ]] sfgqk0hqktvkosst72yvh1deoj7tt67 10 37874 2101759 1742632 2026-11-04T17:43:00Z Ghybu 9854 /* Bikaranîn */ 2101759 wikitext text/x-wiki {{Bikaranîna bilind}}{{Belgekirin/binrûpel}} {{Lua|Module:Navbox}} {{Navbox navîgasyon}} == Bikaranîn == <pre style="overflow:auto; margin:0; width:30em;"> {{Navbox |bodyclass = |name = {{subst:PAGENAME}} |state = |listclass = hlist |title = |titleclass = |style = |titlestyle = |basestyle = |groupstyle = |liststyle = |image = |above = |group1 = |list1 = |group2 = |list2 = ... |group20 = |list20 = |below = }} </pre> {{Navbox |name = Navbox/belge |state = uncollapsed |image = {{{image}}} |title = {{{title}}} |above = {{{above}}} |group1 = {{{group1}}} |list1 = {{{list1}}} |group2 = {{{group2}}} |list2 = {{{list2}}} |list3 = {{{list3}}} ''without {{{group3}}}'' |group4 = {{{group4}}} |list4 = {{{list4}}} |below = {{{below}}}<br/>See alternate navbox formats under: [[#Layout of table|''Layout of table'']] }} == Rûpelên girêdayî == * {{tl|Navbox subgroup}} * {{tl|Navbox with collapsible groups}} * {{tl|Navbox with columns}} * {{tl|Navbar}} * {{tl|Transclude}} <includeonly> [[Kategorî:Navbox|{{PAGENAME}}]]</includeonly> qruxdgyko5tkjbm57atjz3x5hhazcpd 0 46039 2101784 1992846 2026-11-04T23:53:18Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2101784 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}} [[Wêne:Bilboko Euskaltzaindia.jpg|thumb|Kargeha Korê Zimanê Baskî li Bilbao/Bilbo (Welatê Baskî, Spanya).]] [[Wêne:Academy of the Hebrew Language.JPG|thumb|Korê Zimanê Îbranî li [[Orşelîm]]ê (Îsraêl).]] [[Wêne:Edificio da Real Academia Galega, A Coruña.jpg|thumb|Korê Zimanê Galîsyayî li A Coruña (Galîsya, Spanya).]] [[Wêne:Slovenská akadémia vied.JPG|thumb|Korê Zimanê Slovakî beşeke Korê Zanyarî ya Slovakyayê li [[Bratîslava]].]] [[Wêne:Gent Koninklijke Academie voor Nederlandse Taal- en Letterkunde 20-08-2008 15-02-46.JPG|thumb|Korê Zimanê [[Flemen]] (holendiya [[Belçîka]]yê) li bajarê [[Gent]]ê.]] [[Wêne:Academia de la Lengua.jpg|thumb|Korê Zimanê Spanî li [[Madrîd]]ê (Spanya).]] [[Wêne:Académie Française.JPG|thumb|Korê Fransî li [[Parîs]]ê (Fransa).]] [[Wêne:The Welsh Language Board's Travelling Show on Y Maes - geograph.org.uk - 295296.jpg|thumb|Çalakiyên Lijneya Zimanê Walesî ji bo duzimanîtiya walesî-îngilîzî.]] [[Wêne:Ade.png|thumb|Logoya Korê Esperanto (''Akademio de Esperanto'').]] Ev lîsteya [[korê ziman|korên ziman]] ên cîhanê, [[akademî]] û [[enstîtu]]yên sazkerê zimanên [[standard]] ên cîhanê ye. Bi giştî, ev korên ziman [[rêziman]] û [[ferheng]]ên normatîv ê ziman çêdikin. Enstîtuyên ku bi xebatê standarîzekirina zimanê kurdî yê bi tîpên latînî bijartebûyî ne bi taybetî [[Enstîtuyên kurdî]] yên [[Stenbol]] û [[Amed]]ê ne. == Korên ziman == {| class="wikitable" ! scope="col" | Ziman ! scope="col" | War (welat) ! scope="col" | Akademî û enstîtu |- | [[Zimanê afrîkaans|Afrîkaans]] | {{ZAF}} | [[Die Taalkommissie]] |- | [[Zimanê albanî|Albanî]] | {{ALB}} | [[Korê Zanyarî yê Albanyayê]], [[Tirana]] |- | [[Zimanê Almanî|Almanî (almaniya standard)]] | {{DEU}}<br />{{AUT}}<br />{{CHE}} | [[Lijneya Rastnivîsa Almanî]] ([[Rat für deutsche Rechtschreibung]]) [https://web.archive.org/web/20161021021251/http://rechtschreibrat.ids-mannheim.de/] |- | [[Zimanê aragonî|Aragonî]] | {{Ala|Aragon}} | [[Korê Zimanê Aragonî]] ([[Academia de l'Aragonés]]),<ref>[http://www.academiadelaragones.org]</ref> [[Aragon]], [[Spanya]] |- | [[Zimanê astûrî|Astûrî]] | {{Ala|Astûrya}} | [[Korê Zimanê Astûrî]] (Academia de la Llingua Asturiana) |- | [[Zimanê azerî|Azerî]] | {{AZE}} | [[Korê Zanyarî yê Neteweyî yê Azerbaycanê]] |- | [[Zimanê baskî|Baskî]] | {{Ala|Welatê Baskî}} | [[Korê Zimanê Baskî]] ([[Euskaltzaindia]]) |- | [[Zimanê belarûsî|Belarûsî]] | {{BLR}} | [http://nasb.gov.by/bel/organizations/institutes/inogum.php#off5728 Iнстытут мовы i літаратуры iмя Я. Коласа і Я. Купалы ''Institut movy i litaraturi imya Y. Kolasa i Y. Kupali''] [http://nasb.gov.by/bel/index.php Нацыянальнай Акадэміі навук Беларусі ''Natsiyanal’nay Akademii navuk Belarusi''] — [http://nasb.gov.by/eng/organizations/institutes/inogum.php#off5728 Korê Ziman û Wêjeyê yê J. Kolas and J. Kupalayê] di [[Korê Zanyarî yê Navneteweyî yê Belarûsê]] de |- | rowspan="2" | [[Zimanê bengalî|Bengalî (bangla)]] | {{BGD}} | [[Korê Zimanê Bangla]], [[Daka]] |- | {{Sembola alayê|Hindistan}} [[Bengaliya rojavayî]] | [[Korê Zanyarî yê Paschimbanga Bangla]], [[Kolkata]], [[Rojavayê Bengalê]] |- | rowspan="2" | [[Zimanê berberî|Berberî]] yan jî [[zimanê amazigh|amazigh (tamazight)]] | {{MAR}} | [http://www.ircam.ma IRCAM] |- | {{DZA}} | [http://www.hcamazighite.org/ HCA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120626131041/http://www.hcamazighite.org/ |date=2012-06-26 }} |- | [[Zimanê bulgarî|Bulgarî]] | {{BGR}} | [[Enstîtuya Zimanê Bulgarî]]<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.ibl.bas.bg/en/index.htm |roja-gihiştinê=2011-08-19 |roja-arşîvê=2011-08-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110823231948/http://www.ibl.bas.bg/en/index.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> di [[Korê Zanyarî yê Bulgaristanê]] |- | [[Zimanê burmayì|Burmayî]] | {{MMR}} | [[Lijneya Ziman a Myanmarê]] |- | [[Zimanê Cebuano|Cebuano]] | {{PHL}} | [[Korê Visayan ê Huner û Wêjeyê]] |- | [[Zimanê çekî|Çekî]] | {{CZE}} | [[Enstîtuya Zimanê Çekî ya Çekyayê]] ([[Ústav pro jazyk český Akademie věd České republiky]]) |- | rowspan="4" | [[Çîniya mandarîn]] | {{CHN}} | [[Lijneya Dewletî ya Ziman û Wêjeyê]] (国家语言文字工作委员会) |- | {{ROC-TW}} | [[Lijneya Zimanên Milî]] (國語推行委員會) |- | {{SGP}} | [[Civata Hewedar a Mandarîn]] (讲华语运动理事会) |- | {{MYS}} | [[Lijneya Malayziyayê ya ji bo Standardîzekirina Zimanê Çînî]] (马来西亚华语规范理事会) |- | [[Zaravayên dalekariyayî|Dalekariyayî]] | {{Sembola alayê|Swêd}} Herêma [[Dalarna]] (Dalekariya) | [[Ulum Dalska]] |- | [[Zimanê danîmarkî|Danîmarkî]] | {{DNK}} | [[Lijneya Zimanê Danîmarkî]] ([[Dansk Sprognævn]]) |- | [[Zimanê darî|Darî]] | {{AFG}} | [[Korê Zanyarî yê Afxanistanê|Korê Zanyarî yê Efxanistanê]] |- | [[Dzongkha]] | {{BTN}} | [[Encûmena Pêşvexer a Zimanê Dzongkha]] |- | [[Zimanê erebî|Erebî]] | {{DZA}}<br />{{SYR}}<br />{{EGY}}<br />{{JOR}}<br />{{MAR}}<br />{{IRQ}}<br />{{TUN}}<br />{{SDN}}<br />{{ISR}}<br />{{SOM}} | [[Korê Zimanê Erebî]] (مجمع اللغة العربية) [[Korê Zimanê Erebî|Cezayir]], [[Korê Zimanê Erebî|Sûrî]], [[Korê Zimanê Erebî yê Misrê|Misir]], [[Korê Zimanê Erebî yê Urdunê|Urdun]], [[Korê Zimanê Erebî|Maroko]], [[Korê Zimanê Erebî yê Îraqê|Iraq]], [[Weqfa Beit Al-Hikma|Tûnis]], [[Korê Zimanê Erebî yê Xartûmê|Sûdan]], [[Korê Zimanê Erebî yê Îsraelê|Îsraêl]] |- | [[Zimanê ermenî|Ermenî]] | {{ARM}} | [[Korê Zanyarî yê Neteweyî yê Ermenistanê]] |- | [[Zimanê estonî|Estonî]] | {{EST}} | [[Lijneya Ziman a Civata Makziman]] [http://www.emakeeleselts.ee/keeletoimkond.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120731130133/http://www.emakeeleselts.ee/keeletoimkond.htm |date=2012-07-31 }} (Emakeele Seltsi keeletoimkond) xebatê bi standardîzekirina ziman dike; înstîtûta şîretkar [[Enstîtuya Zimanê Estonî]] [http://www.eki.ee] ye. |- | [[Zimanê farisî|Farisî]] | {{IRN}}<br />{{TJK}}<br />{{AFG}}<br />{{UZB}} | [[Korê Ziman û Wêjeyê yê Farisî]] (Ferhengistana Ziman û Edeba Farisî, فرهنگستان زبان و ادب فارسی) |- | [[Zimanê feroeyî|Feroeyî]] | {{FRO}} | [[Lijneya Zimanê Feroeyî]] (Føroyska málnevndin) |- | [[Zimanê fîlîpîno|Fîlîpîno]] | {{PHL}} | [[Encûmena Zimanê Fîlîpîno]] ([[Komisyon sa Wikang Filipino]]) [http://www.wikangfilipino.gov.ph/ website]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }} |- | [[Zimanê fînî|Fînî]] | {{FIN}} | Beşa Plankirina Ziman ([[Kielitoimisto]]) ya [[Enstîtuya Lêgerînê ji bo Zimanên Fînlendayê]]) |- | rowspan="2" | [[Zimanê fransî|Fransî]] | {{FRA}} | [[Korê Fransî]] ([[Académie française]]) |- | {{Ala|Quebek}} | [[Kargeha Quebekî ya Zimanê Fransî]] ([[Office québécois de la langue française]]) |- | [[Zimanê friulî|Friulî]] | {{Ala|Friuli–Venezia Giulia}} | [[Saziya Herêmî ji bo Zimanê Friulî]] ([[Agjenzie Regjonâl pe Lenghe Furlane]]) [http://www.arlef.it/] |- | [[Zimanê frîziya rojavayî|Frîziya rojavayî]] | {{Ala|Frîzland}} | [[Korê Frîzî]] ([[Fryske Akademy]]) |- | [[Zimanê gaelîkî yê skotlandî|Gaelîkiya skotlendî]] | {{SCO}} | [[Lijneya Gaelîkî ya Skotlendayê]] ([[Bòrd na Gàidhlig]]) |- | [[Zimanê galîsyayî|Galîsyayî]] | {{Ala|Galîsya}} | [[Korê Berz ê Galîsyayî]] ([[Real Academia Galega]]) |- | [[Zimanê hindî|Hindî (hindiya standard)]] | {{IND}} | [[Lijneya Navendî ya Hindî]] (lijneya normatîvker a bikaranîna alfabeya [[devanagari]] û rastnivîsa zimanê hindî ya [[Hindistan]]ê ye).<ref>{{Jêder |sernav=Central Hindi Directorate: Introduction |url=http://hindinideshalaya.nic.in/hindi/introduction.html |roja-gihiştinê=2011-08-19 |roja-arşîvê=2010-04-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100415010138/http://hindinideshalaya.nic.in/hindi/introduction.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>) |- | [[Zimanê hmar]] | {{IND}} | [[Civata Wêjeyê ya Zimanê Hmar]] a Manipurê (Hindistan) ([[Hmar Literature Society (Manipur, India)]]) |- | [[Zimanê holendî|Holendî]] | {{NLD}} <br /> {{BEL}} <br /> {{SUR}} | [[Yekîtiya Ziman a Holendî]] ([[Nederlandse Taalunie]]) |- | [[Zimanê îbranî|Îbranî]] | {{ISR}} | [[Korê Zimanê Îbranî]] (האקדמיה ללשון העברית) |- | [[Zimanê îgbo|Îgbo]] | {{NGA}} | [[Civata Pêşvexer a Ziman û Çanda Îgbo]] |- | [[Zimanê îndonezî|Îndonezî]] | {{IDN}} | [[Navenda Ziman a Îndonezî]] ([[Pusat Bahasa]]) |- | [[Zimanê îrlendî|Îrlendî]] | {{IRL}}<br />{{Ala|Îrlendaya Bakur |yekîtî}} | [[Foras na Gaeilge]] |- | [[Zimanê îslendî|Îslendî]] | {{ISL}} | [[Enstîtuya Lêgerînên îslendî ya Árni Magnússon]] |- | [[Zimanê îtalî|Îtalî]] | {{ITA}} | [[Accademia della Crusca]] |- | [[Zimanê japonî|Japonî]] | {{JPN}} | Tu saziya fermî heye, lê ''[[de facto]]'' [[Saziya Karên Çandî]] (文化庁) ya [[Wezareta Perwerdehiyê ya Japonê]] (文部科学省) |- | [[Zimanê kannada|Kannada (zimanê kannada)]] | {{Sembola alayê|Hindistan}} [[Karnataka]] | Korên cuda û Hikûmeta [[Karnataka]]yê |- | [[Zimanê kaşûbî|Kaşûbî]] | {{POL}} | Radzëzna Kaszëbsczégò Jãzëka (Commission of the Kashubian Language) [http://www.kaszubi.pl/o/rjk/?p=page&page_id=462] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071218233200/http://www.kaszubi.pl/o/rjk/?p=page&page_id=462 |date=2007-12-18 }} |- | rowspan="2" | [[Zimanê ketelanî|Ketelanî]] | {{Ala|Ketelonya }} | [[Enstîtuya Lêgerînên Ketelanî]] ([[Institut d'Estudis Catalans]]) |- | {{Ala|Hêrema Valensiyayê}} | [[Korê Valensiyayî yê Ziman]] ([[Acadèmia Valenciana de la Llengua]]) (ji bo standarda zaravayê [[valensiyayî]]) |- | [[Zimanê korêyî|Korêyî]] | {{KOR}} | [[Enstîtuya Netewî ya Zimanê Korêyî]] [http://www.korean.go.kr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061121212732/http://www.korean.go.kr/ |date=2006-11-21 }} (국립국어원) |- | [[Zimanê kornî|Kornî]] | {{Ala|Cornwall }} | [[Hevbeşiya ji bo Zimanê Kornî]] ([[Keskowethyans an Taves Kernewek]]) |- | [[Kreola haîtiyî]] | {{HTI}} | Beşa Perwerdehiyê ya Haîtiyî [https://web.archive.org/web/20110721103153/http://www.eduhaiti.gouv.ht/Fichiers/Accueil_menfp.htm Ministère de l'éducation nationale et de la formation professionnelle] (Haitian department of education) {{Çavkanî hewce ye|tarîx=sibat 2011}} |- | [[Zimanê kroatî|Kroatî]] | {{HRV}} | [[Lijneya ji bo Norma Zimanê Standard ê Kroatî]] ([[Vijeće za normu hrvatskoga standardnog jezika]]) ya ku bi [[Înstîtûta Zimanê Kroatî û Zimannasiyê]] (''Institut za hrvatski jezik i jezikoslovlje'') [http://www.ihjj.hr/index_en.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080428185621/http://www.ihjj.hr/index_en.html |date=2008-04-28 }} ve girêdayî ye. |- | [[Zimanê kurdî|Kurdî]] | [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|border|22px]] [[Kurdistan]] | [[Enstîtuya Kurdî ya Amedê]] û [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] (ji bo standardîzekirina zimanê kurdî bi latînî); [[Akademiya Kurdî ya Hewlêrê]] (ji bo standardîzekirina zimanê kurdî bi alfabeya erebî û bi taybetî bi zaravayê Navîn (soranî)). |- |[[Zimanê ladîno|Ladîno]] | |[[Autoridad Nasionala del Ladino]] [http://www.aki-yerushalayim.co.il/anl/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171202030224/http://www.aki-yerushalayim.co.il/anl/ |date=2017-12-02 }} |- | rowspan="3" | [[Zimanê latînî|Latînî]] | | [[Latinitas Foundation]] (''Opus Fundatum Latinitas'') (Latin in the Roman Catholic Church) |- | | [[International Code of Botanical Nomenclature]] (of the [[International Association for Plant Taxonomy]]: botanical Latin) |- | | [[International Code of Zoological Nomenclature]] (of the [[International Commission on Zoological Nomenclature]]: zoological Latin) |- | [[Zimanê letonî|Letonî]] | {{LVA}} | [[Navenda Dewletî ya Zimanê Letonî]] (Valsts Valodas Centrs) |- | [[Zimanê lîtvanî|Lîtvanî]] | {{LTU}} | [[Encûmena Zimanê Lîtvanî]] (Valstybinė lietuvių kalbos komisija) |- | [[Zimanê soga|Zimanê lusoga]] | {{UGA}} | [[Lusoga Language Authority]] (LULA) |- | [[Zimanê mecarî|Mecarî]] | {{HUN}} | [[Enstîtuya Lêgerînê ya Zimannasiyê ya Korê Zanyarî yê Mecarî]] ([[Magyar Tudományos Akadémia Nyelvtudományi Intézete]]) |- | [[Zimanê makedonî|Makedonî]] | {{MKD}} | [[Enstîtuya Zimanê Makedonî "Krste Misirkov"]] ( Институт за македонски јазик „Крсте Мисирков“, ''Institut za makedonski jazik „Krste Misirkov“'') |- | [[Zimanê malayî|Malayî]] | {{MYS}} | [[Enstîtuya Ziman û Wêje]] ([[Dewan Bahasa dan Pustaka]]) |- | [[Zimanê maltayî|Maltayî]] | {{MLT}} | [[Lijneya Milî ya Zimanê Maltayî]] (www.kunsilltalmalti.gov.mt) |- | [[Zimanê manksî|Manksî]] | {{IMN}} | [[Lijneya Gaelîk]] ([[Coonceil ny Gaelgey]]) |- | [[Zimanê maorî|Maorî (Māori)]] | {{NZL}} | [[Encûmena Zimanê Maorî]] |- | [[Zimanê mîkstekî|Mîkstekî (Mixtec)]] | {{MEX}} | [[Korê Zimanê Mîkstekî]] ([[Ve'e Tu'un Sávi]]) |- | [[Zimanê mîrandezî|Mîrandezî]] | {{PRT}} | [[Enstîtuya Zimanê Mîrandezî]] ([[Anstituto de la Lhéngua Mirandesa]]) |- | [[Zimanê mongolî|Mongolî]] | {{MNG}} | [[Lijneya Zimanê Dewletî yê Fermî]] (Төрийн хэлний зөвлөл), ligel Hikûmeta Mongolistanê [http://www.legalinfo.mn/insys/lawmain.php?vlawid=1795] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120530020205/http://legalinfo.mn/insys/lawmain.php?vlawid=1795 |date=2012-05-30 }} |- | [[Zimanê nepalî|Nepalî]] | {{NPL}} | Korê Ziman ê Nepalê |- | [[Zimanê norwêcî|Norwêcî (bokmål û nynorsk)]] | {{NOR}} | [[Lijneya Zimanê Norwêcî]] |- | [[Zimanê oksîtanî|Oksîtanî]] | {{FRA}}<br />{{ESP}}<br />{{MCO}}<br />{{ITA}} | Associacion de Prefiguracion de l'Entitat de Regulacion de la Lenga Occitana. [http://aporloc.free.fr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120306175649/http://aporloc.free.fr/ |date=2012-03-06 }} |- | [[Zimanê paşto|Paşto]] | {{AFG}}<br />{{PAK}} | [[Korê Zanyarî yê Efxanistanê]] |- | [[Zimanê polonî|Polonî]] | {{POL}} | [[Lijneya Zimanê Polonî]] ([[Rada Języka Polskiego]]) |- | rowspan="2" | [[Zimanê portûgalî|Portûgalî]] | {{BRA}} | [[Academia Brasileira de Letras]] (Brazilian Literary Academy) |- | {{PRT}} | Beşa Wêjeyê ya [[Korê Zanyarî yê Lisboayê]] ([[Academia das Ciências de Lisboa, Classe de Letras]]) |- | rowspan="2" | [[Zimanê rûmenî|Rûmenî]] | {{ROU}} | [[Enstîtuya Zimannasiyê ya Korê Romanyayî]] ([[Institutul de Lingvisticǎ al Academiei Române]]) |- | {{MDA}} | [[Korê Zanyarî yê Moldovayî]] ([[Academia de Ştiinţe a Moldovei]]) |- | rowspan="2" | [[Zimanê rûsî|Rûsî]] | {{Ala|Împeratoriya Rûsî}} | [[Korê Rûsî]] (1783–1841) |- | {{RUS}} | [[Enstîtuya Zimanê Rûsî]] ya [[Korê Zanyarî ya Rûsî]] (ji sala 1944'an û vir de) |- | [[Zimanê serbî|Serbî]] | {{SRB}}<hr>{{MNE}}<hr>{{Sembola alayê|Republika Srpska}} ({{Sembola alayê|BIH}} B & H) | [[Lijneya Standardîzekirina Zimanê Serbî]] |- | [[Zimanê Shuswap|Zimanê secwepemctsín]] | {{CAN}} | Koma Stk’wemiple7s re Secwepemctsin a [[Civata Perwerdehiya Çandî Secwepemc]] |- | [[Zimanê sîndhî|Sîndhî]] | {{PAK}} | [[Sindhi Language Authority]] [http://www.sindhila.com.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070608035602/http://www.sindhila.com.pk/ |date=2007-06-08 }} |- | [[Zimanê skots|Skots]] | {{SCO}} | [[Scots Tung]] |- | [[Zimanê slovakî|Slovakî]] | {{SVK}} | Enstîtuya Zimannasiyê Ľudovít Štúr (''[http://www.juls.savba.sk/ Jazykovedný ústav Ľudovíta Štúra]'') ya [[Korê Zanyarî yê Slovakî]] (''Slovenská akadémia vied'') |- | [[Zimanê slovenî|Slovenî]] | {{SVN}} | [[Korê Zanyarî û Hunerê yê Slovenî]] |- | [[Zimanê sorbî|Sorbî]] | {{DEU}} | [[Enstîtuya Serbskî]] ([[Serbski institut]]) [http://www.serbski-institut.de/] |- | [[Zimanê spanî|Spanî]] | | [[Komeleya Korên Zimanê Spanî]] ([[Asociación de Academias de la Lengua Española]]) (ji [[Korê Berz ê Spanî]] ([[Real Academia Española]]) û 21 korên welatên spanîaxêv ên cuda.) |- | [[Zimanê swahîlî|Swahîlî]] | {{TZA}} | [[Baraza la Kiswahili la Taifa]] |- | rowspan="2" | [[Zimanê swêdî|Swêdî]] | {{SWE}} | [[Lijneya Zimanê Swêdî]] (nîvfermî ye) |- | {{FIN}} | [[Kargeha Zimanê Swêdî]] ya [[Enstîtuya Lêgerînê ya Zimanên Fînlendayê]] (''Svenska språkbyrån'') |- | [[Zimanê tamîlî|Tamîlî]] | {{Sembola alayê|Hindistan}} [[Tamil Nadu]] | Zanîngeha Tamîlî ya Thanjavur û Encûmena Zimanê Fermî ya [[Hikûmeta Tamil Naduyê]] |- | [[Zimanê tayî|Tayî]] | {{THA}} | [[Enstîtuya Berz a Taylendayê]] (ราชบัณฑิตยสถาน) |- | [[Zimanê telugû|Telugû]] | {{Sembola alayê|Hindistan}} [[Andhra Pradesh]] | [[Korê Telugû]] û Encûmena Zimanê Fermî ya [[Hikûmeta Andhra Pradeshê]] |- | [[Zimanê Tetum|Tetum]] | {{TLS}} | [[Enstîtuya Navneteweyî ya Zimannasiyê ya Zanîngeha Navneteweyî ya Rojhilatê Tîmorê]]. |- | [[Zimanê tirkî|Tirkî]] | {{TUR}} | [[Komeleya Zimanê Tirkî]] |- | [[Zimanê ûkraynî|Ûkraynî]] | {{UKR}} | [[Korê Navnetî yê Zanyarî yê Ûkraynayê]] |- | [[Zaravayên ûlsterskots|Ûlsterskots]] | {{Ala|Bakurê Îrlandê|yekîtî}}<br />{{IRL}} | [[Lijneya Ûlsterskots]] (Tha Boord o Ulstèr-Scotch) |- | [[Zimanê ûrdû|Ûrdû]] | {{PAK}}<br />{{IND}} | [[National Language Authority]], [[Pakistan]] <br /> [[National Council for Promotion of Urdu Language]], [[Hindistan]] |- | [[Zimanê walesî|Walesî]] | {{WAL}} | [[Lijneya Zimanê Walesî]] (Bwrdd yr Iaith Gymraeg) [http://www.bwrdd-yr-iaith.org.uk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140109230448/http://www.bwrdd-yr-iaith.org.uk/ |date=2014-01-09 }} |- | [[Zimanê waray-waray]] | {{PHL}} | |- | [[Zimanê wolof]] | {{SEN}} | [[Centre de linguistique appliquée de Dakar]] ya Zanîngeha Cheikh Anta Diop a Dakarê. |- | [[Zimanê võro]] | {{EST}} | [[Enstîtuya Võro]] |- | [[Zimanê yîdîş]] | | [[YIVO]] [http://www.yivoinstitute.org/] |- | [[Zimanê yoruba|Yoruba]] | {{NER}} | [[Korê Yoruba]] |} == Komeleyên zimanên çêkirî == {| class="wikitable" ! scope="col" | Language ! scope="col" | Regulator(s) |- | [[Zimanê esperanto|Esperanto]] | [[Akademiya Esperanto]] (Akademio de Esperanto) |- | [[Zimanê îdo|Îdo]] | [[Uniono por la Linguo Internaciona Ido]] |- | [[Zimanê klingonî|Klingonî]] | [[Marc Okrand]] û [[Enstitûya Zimanê Klingonî]] |- | [[Lojban]] | [[Logical Language Group]] |- | [[Talossan]] | [[Comità per l'Útzil del Glheþ]] |} == Çavkanî == # Wîkîpediya bi zimanê îngilîzî (19.08.2011). {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Akademî]] [[Kategorî:Lîste]] 1kvbeql30bkfys01wdgsi6a7ixe5d3i 0 47691 2101780 2100709 2026-11-04T22:18:01Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2101780 wikitext text/x-wiki {{Hûrek}} [[Wêne:Apple iPhone 15.png|thumb|iPhone 15 ya reş]] '''iPhone''' anku '''Ayfon''', telefoneke teknolojîk û multîmedî ye ku kompaniya amerîkî [[Apple Inc.]], ew hilberande. iPhone dikare dibestîne înternetê. Modela herî pêşî di sala [[2007]]an de derket piyasê<ref>{{Jêder |sernav=Apple unveils iPhone |url=http://www.macworld.com/article/54769/2007/01/iphone.html |tarîxa-gihiştinê=2011-10-17 |tarîxa-arşîvê=2008-04-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080415223141/http://www.macworld.com/article/54769/2007/01/iphone.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>. == Lîsteya modelên iPhone == * [[iPhone 1]] (2007) * [[iPhone 3G]] (2008) * [[iPhone 3GS]] (2009) * [[iPhone 4]] (2010) * [[iPhone 4S|iPhone 4s]] (2011) * [[iPhone 5]] (2012) * [[iPhone 5C]] - [[iPhone 5S]] (2013) * [[iPhone 6]] - [[iPhone 6 Plus]] (2014) * [[iPhone 6S]] - [[iPhone 6S Plus]] (2015) * [[iPhone SE 1]] (2016) * [[iPhone 7]] - [[iPhone 7 Plus]] (2016) * [[iPhone 8]] - [[iPhone 8 Plus]] (2017) * [[iPhone X]] (2017) * [[iPhone XR]] (2018) * [[iPhone XS]] - [[iPhone XS Max]] (2018) * [[iPhone 11]] (2019) * [[iPhone 11 Pro]] - [[iPhone 11 Pro Max]] (2019) * [[iPhone SE 2]] (2020) * [[iPhone 12]] * [[iPhone 12 Pro]] * [[iPhone 13]] * [[iPhone 13 Pro]] Li ser [[iPhone 7]], kameraya bi 12 megapîksel, [[4K]] û [[1080p]] qeydkirina vîdyo. == Versiyonên iPhone == <gallery> |iPhone 2G |iPhone 3G, 3GS Wêne:IPhone 4 Mock No Shadow PSD.png|iPhone 4 Wêne:Iphone4sblacksideview1.png|iPhone 4S Wêne:IPhone5black.png|iPhone 5 |iPhone 5C Wêne:IPhone 5s.png|iPhone 5S Wêne:iPhone 6 bottom.png|iPhone 6 |iPhone 6s Wêne:iPhone SE rose gold rear.png|iPhone SE Wêne:IPhone 7 - A1778 Rose Gold - Back (retouch) (white BG no shadow).jpg|[[iPhone 7]] Wêne:IPhone 8.png|[[iPhone 8]] Wêne:IPhone X vector.svg|iPhone X Wêne:IPhone XR Blue.svg|iPhone XR Wêne:IPhone 11 Product RED.jpg|iPhone 11 Wêne:Scan of back of iPhone 11 Pro Max Space Grey.jpg|iPhone 11 Pro Max </gallery> == Taybetmendî == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !style="background:#silver;width:10%;"|Model: !style="width:18%;background:rgb(75%,100%,55%);"|[[iPhone]] !style="width:18%;background:rgb(65%,100%,55%);"|[[iPhone 3G]] !style="width:18%;background:rgb(55%,100%,55%);"|[[iPhone 3GS]] !style="width:18%;background:rgb(45%,100%,55%);"|[[iPhone 4]] !style="width:18%;background:rgb(35%,100%,55%);"|[[iPhone 4S]] |- !|Rewş: |style="color: red" | Dom nabe |style="color: red" | Dom nabe |style="color: green" | Heye |style="color: green" | Heye |style="color: green" | Heye |- ! rowspan=2|[[Dîmender]]: |colspan=5|89&nbsp;mm (3.5&nbsp;inç) [[LCD]], 3:2 rêje<ref>[http://www.apple.com/pr/library/2007/06/18iphone.html iPhone Delivers Up to Eight Hours of Talk Time]</ref> |- |colspan=3|480 × 320 [[pîksel]] ([[HVGA]])<br/> |colspan=2|960 × 640 pîksel |- !|[[Bîrgeh]]: |4, 8, an 16 [[GB]] |8 an 16 GB |colspan=2|8, 16 an 32 GB |16,32 an 64 GB |- !|[[Kirar (prosêser)]]: |colspan=2|620&nbsp;[[MHz]]<br /> ARM 1176JZ(F)-S<ref name="Processor">{{Jêder-malper |url=http://toucharcade.com/2008/07/07/under-the-hood-the-iphones-gaming-mettle/ |sernav="Under the Hood: The iPhone's Gaming Mettle" |paşnav=Patterson |pêşnav=Blake |tarîx=7'ê tirmehê 2008 |weşanger=touchArcade }}</ref><ref name="gsmarena iphone">{{Jêder-malper |url=http://www.gsmarena.com/apple_iphone-1827.php |sernav=Apple iPhone |weşanger=gsmarena }}</ref><br /> |833&nbsp;MHz <br /> ARM Cortex-A8<ref name="3G_S_Prosesor">{{Jêder-malper |url=http://www.anandtech.com/gadgets/showdoc.aspx?i=3579&p=2 |sernav=The iPhone 3GS Hardware Exposed & Analyzed |paşnav=Shimpi |pêşnav=Anand |tarîx=10'ê pûşberê 2009 |weşanger=AnandTech |roja-gihiştinê=2011-10-17 |roja-arşîvê=2010-03-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100308085851/http://www.anandtech.com/gadgets/showdoc.aspx?i=3579&p=2 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="3G_S_Prosesor2">{{Jêder-malper |url=http://www.wired.com/gadgetlab/2009/06/t-mobile-accidentally-posts-secret-iphone-3g-s-specs/ |sernav=Gadget Lab Hardware News and Reviews T-Mobile Accidentally Posts Secret iPhone 3G S Specs |paşnav=Sorrel |pêşnav=Charlie |tarîx=10'ê pûşberê 2009 |weşanger=Wired.com |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090613001825/http://www.wired.com/gadgetlab/2009/06/t-mobile-accidentally-posts-secret-iphone-3g-s-specs/ |roja-gihiştinê=2011-10-17 |roja-arşîvê=2009-06-13 |url-status=dead }}</ref> | 1&nbsp;GHz<br />Apple A4<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ifixit.com/Teardown/iPhone-4-Teardown/3130/2 |sernav=iPhone 4 Teardown&nbsp;– Rûpelê 2 |weşanger=iFixit }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gsmarena.com/apple_iphone_4_cdma-3716.php |sernav=Apple iPhone 4 CDMA |weşanger=gsmarena }}</ref> |[[Dual-core]] [[Apple A5]] |- !|[[RAM]]: |colspan=2|128&nbsp;[[megabayt|MB]] [[Dînamîk RAM|DRAM]]<ref name="DRAM">{{Jêder-malper |url=http://www.ubmtechinsights.com/reports-and-subscriptions/device-library/Device-Profile/?SINumber=18016 |sernav=Apple (Samsung S5L8900) applications processor with eDRAM |weşanger=UBM TechInsights |tarîxa-gihiştinê=2011-10-17 |tarîxa-arşîvê=2010-07-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100715023945/http://www.ubmtechinsights.com/reports-and-subscriptions/device-library/Device-Profile/?SINumber=18016 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |256 MB DRAM<ref name="3G_S_Prosesor"/><ref name="3G_S_Prosesor2"/> |colspan=2|512 MB DRAM<ref name="iPhone4-DRAM">{{Jêder-malper |url=http://www.macrumors.com/2010/06/17/iphone-4-confirmed-to-have-512mb-of-ram-twice-the-ipad-and-3gs/ |sernav=iPhone 4 Confirmed to Have 512MB of RAM (Twice the iPad and 3GS) |weşanger=MacRumors }}</ref><ref>[http://appadvice.com/appnn/2011/10/apples-iphone-4s-has-512-megabytes-of-ram-just-like-iphone-4-and-ipad-2 appadvice.com]</ref> |- ! rowspan=2|Kamera: |colspan=2 rowspan=2|2.0 [[megapîksel]] |rowspan=2|{{Nowrap|3.0 megapîksel}}<br/>[[VGA]] vîdyo bi 30 [[fps]] |''Pişt:'' {{Nowrap|5.0 megapîksel}}<br/>[[720p|720p HD]] vîdyo bi 30 fps |''Pişt:'' {{Nowrap|8.0 megapîksel}}<br/>[[1080p|1080p Full HD]] vîdyo bi 30 fps |- |colspan=2|''Ber:'' {{Nowrap|0.3 Megapîksel}} (VGA)<br/>[[480p]] VGA vîdyo bi 30 fps |- !|Materyal: |[[Bafon]], cam û plastîkê reş |colspan=2|Cam, plastîk û [[lajwerd]] (spî an reş) |colspan=2|Lajwerdê spî û reş |- !|Hêz: |colspan=5|Bateriya [[lîtyum-îyon|Li-Ion]], nayê derketin û tê dagirtin<ref name="iPhone_battery">{{Jêder-malper |url=http://www.ifixit.com/Teardown/iPhone-1st-Generation/599/2 |sernav=iPhone 1st Generation Teardown &nbsp;— Rûpelê 2&nbsp;– iFixit |weşanger=iFixit }}</ref><ref name="3G_batarya">{{Jêder-malper |url=http://www.ifixit.com/Teardown/iPhone-3G/600/4 |sernav=iPhone 3G Teardown &nbsp;— Rûpelê 4&nbsp;– iFixit |weşanger=iFixit }}</ref><ref name="3GS_batarya">{{Jêder-malper |url=http://www.ifixit.com/Teardown/iPhone-3GS/817/2 |sernav=iPhone 3GS Teardown &nbsp;— Rûpelê 2&nbsp;– iFixit |weşanger=iFixit }}</ref> |- !|Dema derketinê: |4 û 8&nbsp;GB: 2007<br />16&nbsp;GB: 2008 |2008 |16 û 32&nbsp;GB: 2009<br />Reş 8&nbsp;GB: 2010 |GSM (Reş): 2010<br /> CDMA (Reş): 2011<br /> Spî: 2011 |2011 |- !|Dom nabe: |4&nbsp;GB: 2007<br />8 and 16&nbsp;GB: 2008 |16&nbsp;GB: 2009<br />Reş 8&nbsp;GB: 2010 |16 and 32&nbsp;GB: 2010<br />Reş 8&nbsp;GB: Tê hilberandin |16 and 32&nbsp;GB: 2011<br/>Reş û Spî 8&nbsp;GB: Tê hilberandin |Tê hilberandin |- |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.apple.com/iphone/ Malperê fermî yê Apple iPhone] {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîsbarî-şitil}} [[Kategorî:Apple, Inc.]] [[Kategorî:IPhone| ]] [[Kategorî:PDA]] [[Kategorî:Teknolojî]] [[Kategorî:Telefon]] [[Kategorî:İPhone]] [[Kategorî:Telefonên biaqil]] dhrl06t8lyetbkpy1dwawynr8kl8k79 10 51886 2101760 1069831 2026-11-04T17:44:05Z Ghybu 9854 hlist 2101760 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Cureyên tiriyan li Kurdistanê |title = [[Wêne:Picto info grape.png|18px]] <span style="color:white;">Cureyên tiriyan li Kurdistanê</span> |state = autocollapse |listclass = hlist |titlestyle = background:#969 |groupstyle = background:#FFF3FF |basestyle = background:#FFF3FF |image = [[Wêne:Hewtopi reş.jpg|120px]] |group1 = |list1 = * [[Tiriyê bengî]] * [[Tiriyê besnî]] * [[Tiriyê bêdendik]] * [[Tiriyê bilbizêkî]] * [[Tiriyê binêtetî]] (binetatî) * [[Tiriyê bolmazû]] * [[Tiriyê çavga]] * [[Çemîle]] * [[Derebole]] * [[Tiriyê dêwanî]] * [[Tiriyê dirêjik]] * [[Eşaq]] * [[Tiriyê etfî]] * [[Tiriyê ferxî]] * [[Germike]] * [[Tiriyê gewre]] * [[Gozane]] (gozene, gozeneyê sor) * [[Guntûle]] * [[Tiriyê hesenî]] * [[Hewtopê gewr]] * [[Hewtopê reş]] * [[Tiriyê hezîranî]] * [[Tiriyê hiqeyb]] * [[Tiriyê hîndûyî]] * [[Işqir]] * [[Kajaw]] * [[Tiriyê kerkuj]] * [[Kilkerêwî]] * [[Tiriyê kirot]] * [[Tiriyê kişmîşî]] * [[Tiriyê koxer]] * [[Tiriyê kumkulav]] * [[Lipgolik]] * [[Tiriyê mambiramî]] * [[Tiriyê merzore]] * [[Mezrone]] * [[Tiriyê mêxî]] * [[Tiriyê mikebs]] * [[Tiriyê misebix]] (misebq) * [[Nînokî bûk]] * [[Tiriyê paşayî]] * [[Payîze]] * [[Tiriyê petyayî]] * [[Tiriyê pîrê]] * [[Tiriyê qirfok]] * [[Tiriyê reşkê bajarî]] * [[Tiriyê reşkê miştaxê]] * [[Tiriyê rezaqî]] * [[Tiriyê ruhnuk]] * [[Tiriyê salihî]] * [[Tiriyê seedanî]] * [[Tiriyê sifink]] * [[Tiriyê sincêrî]] * [[Sipîlke]] * [[Sûraw]] (sorav) * [[Sûrşamî]] (sorşamî) * [[Şeqşeqe]] * [[Tiriyê şimîrî]] * [[Tiriyê şîrazî]] * [[Tiriyê teyfî]] (tayfî) * [[Tirîreş]] * [[Torane]] * [[Tiriyê tortork]] * [[Tiriyê werdan]] * [[Xanoq]] * [[Tiriyê yaqûtî]] * [[Zelke]] * [[Zerdê]] * [[Zerdike]] * [[Tiriyê zeytî]] * [[Tiriyê zimîrî]] * [[Tiriyê zirafî]] |below = [[Weşî]] · [[Qorix]] · [[Tirî]] · [[Mewîj]] · [[Rez]] }}<noinclude> == Çavkanî == * Musa Anter (1967). * Michael Chyet (2003). * Zana Farqînî (2004). * D. Îzolî (1992). * Gîwî Mukriyanî (1999/2010). * Salih Omerî (1998). [[Kategorî:Şablon (Kurdistan)]] </noinclude> l6cidtsqqemwuzmq4j7ol1r61f7pg72 0 71801 2101753 2030105 2026-11-04T15:30:10Z MikaelF 935 2101753 wikitext text/x-wiki '''Mezrone'''<ref>{{ku}} [[Sîzê]] (2021). "Tor û suryan û şeraba suryanan.", [[Xwebûn]], 94:2021, r. 11.</ref>, celebekî tirî ye ku li Mêrdîne gelekî çê dibe. Şerab û [[dims]] ji tiriyê mezrone çê dibe. Tiriyekî şîrîn e û qaşila wî tenik e. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Grapes}} * {{Wîkîferheng-biçûk|tirî}} * Lêkolîn li ser tirîya Kurdistanê [http://conf.uod.ac/documents/conf2/researches/4.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120906084046/http://conf.uod.ac/documents/conf2/researches/4.pdf |date=2012-09-06 }} {{Cureyên tiriyan li Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Fêkî]] [[Kategorî:Mêrdîn]] [[Kategorî:Tirî]] ro1j24ktp4ndes9zmt86s3d5pk7kjed 0 72029 2101787 1794402 2026-11-05T03:42:39Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2101787 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Agahîdank pirtûk | sernav = | sernivîser = <!-- Berg û Rûpelsazî (edîtor) --> | ISBN = | pîvan = <!-- Pîvana pirtûkê --> | wêneçêker = <!-- Wêneyên bergê û pirtûkê kî cêkir? --> | rûpel = | weşanxane = | dîrok = <!-- Çapa yekemîn --> | ziman = | sererastkirin = | cîh = | sernavê xwemalî = | welat = | şêwe = | pêşgotin = | nivîskar = <!-- + Berhevkirin & Verisandin --> | binwêne = | mezinahiyawêne = | wêne = Buchari001a.JPG | wergêr = | pirtûk = }} '''Sehîhî Buxarî''' ({{bi-ar|صحيح البخاري}}) an jî '''Buxarî Şerîf''', pirtûka [[Buxarî|Îmam Buxarî]] a [[Hedîs]]an e. Navê pirtûkê yê rastî ''el-Camiu's-Sehîh'' e lê ji bo navê Buxarî dibêjin Sehîhî Buxarî. Pirtûka herî navdar û bibawer ê [[Kûtûbî Sîte]] (gorî sunîtiyê şeş pirtûkên hedîsê yên bibawer) ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sahih-bukhari.com/ |sernav=Kopîkirina arşîvê |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190601123728/http://www.sahih-bukhari.com/ |roja-gihiştinê=2016-09-03 |roja-arşîvê=2019-06-01 |url-status=dead}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îslam-şitil}} [[Kategorî:Hedîs]] [[Kategorî:Îslam]] [[Kategorî:Pirtûkên erebî]] 2q0ba1q6uu017asnm7xjomwzgekbo1h 0 74146 2101766 2099170 2026-11-04T21:31:52Z Guherto 41494 Guhertoî/ê navê [[Zanîngeha Îbranî ya Qudsê]] weke [[Zanîngeha Qudsê ya Îbranî]] guhart: Nav pêşî, sifet pey wî 2096788 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | wêne = HebrewU-MtScopus.JPG | sernavê_wêne = }} '''Zanîngeha Îbranî ya Orşelîmê''' (האוניברסיטה העברית בירושלים, {{transl|he|ha-Universita ha-Ivrit B'irushalayim}}) zanîngeheke [[Îsraêl]]ê ye. Ev duyem zanîngeha herî kevin a welatê Îsraêlê ye. == Çavkanî == {{Kategoriya Commonsê|Hebrew University of Jerusalem}} * [https://web.archive.org/web/20090318195621/http://www.huji.ac.il/huji/eng/index_e.htm Hebrew University web site] * [http://jewish.huji.ac.il/ The Mandel Institute of Jewish Studies web site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130428015302/http://jewish.huji.ac.il/ |date=2013-04-28 }} * [http://www.alberteinstein.info/ Einstein Archives at the Hebrew University]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110811112756/http://www.alberteinstein.info/ |date=2011-08-11 }} * [http://www.alanwatson.org/jerusalemlaw.htm Ancient and Premodern Law at the Hebrew University of Jerusalem] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307142533/http://www.alanwatson.org/jerusalemlaw.htm |date=2016-03-07 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} {{Koord|31|46|33|N|35|12|00|E|region:IL_type:city|display=title}} [[Kategorî:Îsraêl]] gfj7vsw1xy6r6jlhd9i9lfer7xz61js 2101769 2101766 2026-11-04T21:32:51Z Guherto 41494 2101769 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | wêne = HebrewU-MtScopus.JPG | sernavê_wêne = }} '''Zanîngeha Qudsê ya Îbranî''' yan jî '''Zanîngeha Orşelîmê ya Îbranî''' (האוניברסיטה העברית בירושלים, {{transl|he|ha-Universita ha-Ivrit B'irushalayim}}) zanîngeheke [[Îsraêl]]ê ye. Ev zanîngeha 2an ya herî kevin ya welatê Îsraêlê ye. == Çavkanî == {{Kategoriya Commonsê|Hebrew University of Jerusalem}} * [https://web.archive.org/web/20090318195621/http://www.huji.ac.il/huji/eng/index_e.htm Hebrew University web site] * [http://jewish.huji.ac.il/ The Mandel Institute of Jewish Studies web site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130428015302/http://jewish.huji.ac.il/ |date=2013-04-28 }} * [http://www.alberteinstein.info/ Einstein Archives at the Hebrew University]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110811112756/http://www.alberteinstein.info/ |date=2011-08-11 }} * [http://www.alanwatson.org/jerusalemlaw.htm Ancient and Premodern Law at the Hebrew University of Jerusalem] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307142533/http://www.alanwatson.org/jerusalemlaw.htm |date=2016-03-07 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} {{Koord|31|46|33|N|35|12|00|E|region:IL_type:city|display=title}} [[Kategorî:Îsraêl]] delc340a2cxm4vdydxbjklsa85dcwnt 0 83752 2101730 2063038 2026-11-04T12:08:58Z Makenzis 35367 /* Statîstîk */ 2101730 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tebax 2024}} {{Agahîdank yaneya futbolê | navê_yaneyê = FK Panevėžys | logo = | logo_firehî = | logo_binnivîs = | navê_tev = Futbolo klubas Panevėžys | bernavk = Panevėžiečiai | navê_pêşanî = | damezrandin = [[2015]] | reng = {{Reng box|#ff0000|Sor|White|border=grey}}{{Reng box|#0000FF|Şîn|White|border=grey}} | stadyum = Aukštaitijos stadionas | zerengî = 4.000 | şampiyona = [[TOPLYGA]]<ref>[https://toplyga.lt/naujiena/naujasis-lietuvos-futbolo-cempionato-pavadinimas-toplyga/9300 Naujasis Lietuvos futbolo čempionato pavadinimas – TOPLYGA]</ref> | darayîvan = | serok = [[Bronius Vaitiekūnas]] | rahêner = [[Toni Korkeakunnas]] | malper = [http://www.fk-panevezys.lt panevezys.lt] <!-- Xelat ----> | xelat_neteweyî = | xelat_navneteweyî = <!-- Mayo: mal --> | pattern_la1 = _hummellead21tr | pattern_b1 = _hummellead21tr | pattern_ra1 = _hummellead21tr | pattern_sh1 = _hummellead21tr | pattern_so1 = _hummel20r | leftarm1 = FF0000 | body1 = FF0000 | rightarm1 = FF0000 | shorts1 = FF0000 | socks1 = FF0000 <!-- Mayo: deplasman --> | pattern_la2 = _hummellead21tb | pattern_b2 = _hummellead21tb | pattern_ra2 = _hummellead21tb | pattern_sh2 = _hummellead21tb | pattern_so2 = _hummel20tb | leftarm2 = 0000ff | body2 = 0000ff | rightarm2 = 0000ff | shorts2 = 0000ff | socks2 = 0000ff <!-- Mayo: sêyem --> }} '''Futbolo klubas Panevėžys''' yaneyeke [[futbol]]ê ya [[Lîtvanya]]yê ye. Di sala [[2015]]an de hatiye damezrandin. Xwedî yarigeheke bi navê [[Aukštaitijos stadionas]] e. Di [[lîga yekem a Lîtvanyayê]] de cih digire û yek ji sê tîmên [[Panevėžys]]ê ye. == Serkevtinên lîgê == '''[[A lyga]]: 1''' : 2023 '''[[Pirma lyga]] (D2): 1''' :2019 '''[[LFF taurė]]: 2''' :2020, 2025<ref>[https://lietuvosfutbolas.lt/rungtynes/fk-panevezys-fc-hegelmann-22618155/ Lietuvosfutbolas.lt]</ref><ref>[https://int.soccerway.com/match/fc-hegelmann-nmpJqEeg/fk-panevezys-E1ffSpX7/ Soccerway.com]</ref> '''[[Supertaurė]]: 2''' :2021, 2024 == Statîstîk == {|class="wikitable" ! Werz ! Ast ! Kom ! Pozisyon ! Çavkanî |- | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2015''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2.''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''[[Pirma lyga]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''8.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2015.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2016''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2.''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''[[Pirma lyga]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''5.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2016.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2017''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2.''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''[[Pirma lyga]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''10.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2017.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2018''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2.''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''[[Pirma lyga]]''' | bgcolor="#FFFF00" style="text-align:center;"| '''1.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2018.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2019''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[A lyga]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''5.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2019.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2020''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[A lyga]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''5.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2020.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''2021''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''[[A lyga]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''4.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2021.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''2022''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''[[A lyga]]''' | bgcolor="#DEB678" style="text-align:center;"| '''3.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2022.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''2023''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''[[A lyga]]''' | bgcolor="#FFFF00" style="text-align:center;"| '''1.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2023.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''2024''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''[[A lyga]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''8.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2024.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''2025''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''[[A lyga]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''6.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2025.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''2026''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''[[TOPLYGA]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''7.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2026.html#alyga</ref> |- |} == Çavkanî == {{çavkanî|3}} == Girêdanên derve == * [http://www.fk-panevezys.lt/ Malpera fermî ya Panevėžys] * [https://www.facebook.com/fkpanevezys/ FK Panevėžys: facebook] * [https://toplyga.lt/komanda/panevezys FK Panevėžys: toplyga.lt] * [https://www.soccerway.com/team/fk-panevezys/E1ffSpX7/ FK Panevėžys: Soccerway] * [https://globalsportsarchive.com/team/soccer/fk-panevezys/25064/ Globalsportsarchive] {{Kontrola otorîteyê}} {{Futbol-şitil}} {{DEFAULTSORT:Panevezys}} [[Kategorî:Avabûnên 2015an li Lîtvanyayê]] [[Kategorî:Futbol]] [[Kategorî:Yaneyên futbolê ji Lîtvanyayê]] 5466bmzrnf4rni5xdgt6kekzfdjbf8q 0 83753 2101727 2080099 2026-11-04T12:06:41Z Makenzis 35367 2101727 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Agahîdank yaneya futbolê | navê_yaneyê = FK Banga | logo = | logo_firehî = | logo_binnivîs = | navê_tev = Futbolo klubas Banga | bernavk = Tigrai | navê_pêşanî = | damezrandin = [[1966]] | reng = {{Reng box|#ff6600|Orange|White|border=grey}}{{Reng box|#000088|Şîn|White|border=grey}} | stadyum = Gargždų stadionas | zerengî = 2.300 | şampiyona = [[TOPLYGA]] | darayîvan = | serok = Rimantas Mikalauskas<ref>http://www.fkbanga.lt/kontaktai</ref> | rahêner = David Afonso | malper = [http://www.fkbanga.lt banga.lt] <!-- Xelat ----> | xelat_neteweyî = | xelat_navneteweyî = <!-- Mayo: mal --> | pattern_la1 = | pattern_b1 = _nikepark7to | pattern_ra1 = | leftarm1 = FF4200 | body1 = FF4200 | rightarm1 = FF4200 | shorts1 = FF4200 | socks1 = FF4200 <!-- Mayo: deplasman --> | pattern_la2 = | pattern_b2 = _nikepark7cn | pattern_ra2 = | pattern_sh2 = | leftarm2 = 000055 | body2 = 000055 | rightarm2 = 000055 | shorts2 = 000055 | socks2 = 000055 <!-- Mayo: sêyem --> | pattern_la3 = | pattern_b3 = _nikepark7cn | pattern_ra3 = | pattern_sh3 = | leftarm3 = 000055 | body3 = 000055 | rightarm3 = 000055 | shorts3 = FF4200 | socks3 = 000055 }} '''Futbolo klubas Banga''' yaneyeke [[futbol]]ê ya [[Lîtvanya]]yê ye. Di sala [[1966]]an de hatiye damezrandin. Xwedî yarigeheke bi navê [[Gagždų stadionas]] e. Di [[lîga yekem a Lîtvanyayê]] de cih digire û yek ji sê tîmên [[Gargždai]]ê ye. == Statîstîk == {|class="wikitable" ! Werz ! Ast ! Kom ! Pozisyon ! Çavkanî |- | bgcolor="#FFFFDD" style="text-align:center;"| '''2004''' | bgcolor="#FFFFDD" style="text-align:center;"| '''3.''' | bgcolor="#FFFFDD" style="text-align:center;"| '''[[Antra lyga]]''' ''(V.)'' | bgcolor="#deb678" style="text-align:center;"| '''3.''' | <ref>{{Jêder-malper |url=http://almis.sritis.lt/ltu04lyga2w.html |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2020-02-24 |roja-arşîvê=2018-08-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180820033958/http://almis.sritis.lt/ltu04lyga2w.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- | bgcolor="#FFFFDD" style="text-align:center;"| '''2005''' | bgcolor="#FFFFDD" style="text-align:center;"| '''3.''' | bgcolor="#FFFFDD" style="text-align:center;"| '''[[Antra lyga]]''' ''(V.)'' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''5.''' | <ref>{{Jêder-malper |url=http://almis.sritis.lt/ltu05lyga2w.html |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2020-02-24 |roja-arşîvê=2018-08-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180820034430/http://almis.sritis.lt/ltu05lyga2w.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2006''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2.''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''[[Pirma lyga]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''12.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito06.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2007''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2.''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''[[Pirma lyga]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''6.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito07.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2008''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2.''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''[[Pirma lyga]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''4.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito08.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2009''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[A lyga]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''6.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito09.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2010''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[A lyga]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''6.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2010.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2011''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[A lyga]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''6.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2011.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2012''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[A lyga]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''6.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2012.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2013''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[A lyga]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''6.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2013.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2014''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''[[A lyga]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''9.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2014.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2015''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2.''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''[[Pirma lyga]]''' | bgcolor="#deb678" style="text-align:center;"| '''3.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2015.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2016''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2.''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''[[Pirma lyga]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''6.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2016.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2017''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2.''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''[[Pirma lyga]]''' | bgcolor="#BBBBBB" style="text-align:center;"| '''2.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2017.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2018''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2.''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''[[Pirma lyga]]''' | bgcolor="#deb678" style="text-align:center;"| '''3.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2018.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2019''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2.''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''[[Pirma lyga]]''' | bgcolor="#BBBBBB" style="text-align:center;"| '''2.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2019.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''2020''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''[[A lyga]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''4.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2020.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''2021''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''[[A lyga]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''7.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2021.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''2022''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''[[A lyga]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''8.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2022.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''2023''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''[[A lyga]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''6.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2023.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''2024''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''[[A lyga]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''5.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2024.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''2025''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''[[A lyga]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''8.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2025.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''2026''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''[[A lyga]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2026.html#alyga</ref> |- |} == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.fkbanga.lt/ Malpera fermî ya Banga] * [https://www.facebook.com/fkbanga FK Banga: facebook] * [https://toplyga.lt/komanda/banga toplyga.lt] * [https://www.soccerway.com/team/banga/nieEy2it/ SOCCERWAY] * [https://globalsportsarchive.com/team/soccer/fk-banga-gargzdai/15839/ Globalsportsarchive] {{Kontrola otorîteyê}} {{Futbol-şitil}} {{DEFAULTSORT:Banga}} [[Kategorî:Avabûnên 1966an li Lîtvanyayê]] [[Kategorî:Futbol]] [[Kategorî:Yaneyên futbolê ji Lîtvanyayê]] 5q0nctvt8jnq3gd85d0ze4otg344cg8 0 100680 2101750 1947963 2026-11-04T15:19:43Z MikaelF 935 2101750 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank xwedî meqam | nav = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|1972}} | cihê_jidayikbûnê = [[Amed]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | hevwelatî = | netewe = [[Kurd]] | partiyên_din = | hevjîn = | zarok = 2 | perwerde = [[Zanîngeha Dîcleyê]], [[Zanîngeha Stenbolê]] | pîşe = Nojdar, akademîsyen, siyasetmedar | xelat = | malper = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | meqam = | tevî = | berê = | paşê = | dawiya_dewrê = | destpêka_dewrê = | serokkomar = | serokwezîr = | cîgirên_serokwezîrê = | cîgirserok = | şanenav = | tevî2 = | meqam2 = | herêma_hilbijartinê2 = | berê2 = | partî = [[Partiya Demokratîk a Gelan]] | 1navê_vala = | 1navê_daneyê = <!--------------------------------meqam1 heta meqam16ê diçe----------------> | 1navê_vala1 = | 1navê_daneyê1 = <!------------------------------meqam2--------------------------> | tevî1 = | herêma_hilbijartinê1 = | meqam1 = <!-- meqama berê --> | berê1 = | paşê1 = | dawiya_dewrê1 = | destpêka_dewrê1 = | dawiya_dewrê2 = | destpêka_dewrê2 = | paşê2 = <!------------------------------Agahiyên kesane------------------> }} '''Ahmet Yıldırım''' ({{Jidayikbûn|1972|j=1}} li [[Amed]], [[Bakurê Kurdistanê]]), nojdar, akademîsyen û siyasetmedarekî [[kurd]] e ku di heyama 25em de wekê parlementerê [[Partiya Demokratîk a Gelan|HDPê]] ya [[Mûş]]ê hatiye hilbijartin.<ref>[[Bahadîn Akhan]] (2021). "Dewletbûyîn di dîplomasiyê de ne krîtera esasî ye. Gelê kurd hêza herî mezin a bêdewlet e.", [[Xwebûn]], 94:2021, r. 4.</ref> Piştî desteserkirina perlemeteriya wî<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/hdpli-ahmet-yildirimin-milletvekilligi-dusuru-40755733 |sernav=HDP'li Ahmet Yıldırım'ın milletvekilliği düşürüldü |paşnav=DHA |malper=Hürriyet |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Yıldırım koçê [[Ewropa]]yê bûye û niha li [[Ewropa]]yê dijî. == Jînenîgarî == Ahmet Yildirim di sala 1972an de li [[Amedê]] ji dayik bû. Piştî ku xwendina seretayî û navîn qedand, di sala 1994an de li [[Zanîngeha Dîcleyê]] beşa Erdnîgariyê qedand û 2 salan mamostetiya lîseyê kir. Piştre weke Erkdarê Lêkolînê ya Beşa Erdnîgariyê ya Fakulteya Perwerdeyê ya Zanîngeha Dîcleyê dest bi kar kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bolgegundem.com/ahmet-yildirim-kimdir-aslen-nerelidir-371922h.htm |sernav=Ahmet Yıldırım Kimdir, Aslen Nerelidir |tarîx=2018-02-27 |malper=Bölge Gündem Haber |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Di sala 1998an de ji Fakulteya Edebiyatê ya Zanîngeha Stenbolê masterê wergirtiye. Di sala 2004an de li Fakulteya Ziman û Dîrok û Erdnîgariyê ya Zanîngeha Enqereyê beşa PhDyê qedand. Di sala 2006an de li [[Zanîngeha Dîcleyê]] wek Endamê Fakulteyê hat tayînkirin. Di sala [[2011]]an de bûye profesorê hevkar.<ref name="Ahmet Yıldırım Siyasetçi">{{Jêder-malper |url=http://www.biyografya.com/biyografi/23728 |sernav=Ahmet Yıldırım (Siyasetçi) |malper=www.biyografya.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> 15 danezanên zanistî di sempozyumên neteweyî û navdewletî de pêşkêş kir. Zêdetirî 20 gotarên zanistî ya wî di kovarên navxwe û navnetewî de hatine weşandin. Pirtûkeke wî ya lêkolînê ya zanistî heye. Yıldırım, ji aliyê Meclîsa Giştî ya Meclîsa Tirk ve weke endamê Meclîsa Jor hat hilbijartin.<ref name="Ahmet Yıldırım Siyasetçi"/> Ahmet Yildirim, di heyama 25em de wekî bu namzetê parlamenterî ya HDPê ya Mûşê. Di rêza 2an de beşdarî hilbijartinan bû û wekî parlamenter Mûşê hate hilbijartin.<ref name="Ahmet Yıldırım Siyasetçi"/> === Jiyana taybet === Ahmet Yildirim, zewicandiye û bavê du zarokan e. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kesên ji Amedê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokratîk a Gelan]] gl6r91k3kcxfomg54js2duressx0jb0 2101751 2101750 2026-11-04T15:21:44Z MikaelF 935 2101751 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank xwedî meqam | nav = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|1972}} | cihê_jidayikbûnê = [[Amed]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | hevwelatî = | netewe = [[Kurd]] | partiyên_din = | hevjîn = | zarok = 2 | perwerde = [[Zanîngeha Dîcleyê]], [[Zanîngeha Stembolê]] | pîşe = Nojdar, akademîsyen, siyasetmedar | xelat = | malper = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | meqam = | tevî = | berê = | paşê = | dawiya_dewrê = | destpêka_dewrê = | serokkomar = | serokwezîr = | cîgirên_serokwezîrê = | cîgirserok = | şanenav = | tevî2 = | meqam2 = | herêma_hilbijartinê2 = | berê2 = | partî = [[Partiya Demokratîk a Gelan]] | 1navê_vala = | 1navê_daneyê = <!--------------------------------meqam1 heta meqam16ê diçe----------------> | 1navê_vala1 = | 1navê_daneyê1 = <!------------------------------meqam2--------------------------> | tevî1 = | herêma_hilbijartinê1 = | meqam1 = <!-- meqama berê --> | berê1 = | paşê1 = | dawiya_dewrê1 = | destpêka_dewrê1 = | dawiya_dewrê2 = | destpêka_dewrê2 = | paşê2 = <!------------------------------Agahiyên kesane------------------> }} '''Ahmet Yıldırım''' ({{Jidayikbûn|1972|j=1}} li [[Amed]], [[Bakurê Kurdistanê]]), nojdar, akademîsyen û siyasetmedarekî [[kurd]] e ku di heyama 25em de wekê parlementerê [[Partiya Demokratîk a Gelan|HDPê]] ya [[Mûş]]ê hatiye hilbijartin.<ref>{{ku}} [[Bahadîn Akhan]] (2021). "Dewletbûyîn di dîplomasiyê de ne krîtera esasî ye. Gelê kurd hêza herî mezin a bêdewlet e.", [[Xwebûn]], 94:2021, r. 4.</ref> Piştî desteserkirina perlemeteriya wî<ref>{{tr}} {{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/hdpli-ahmet-yildirimin-milletvekilligi-dusuru-40755733 |sernav=HDP'li Ahmet Yıldırım'ın milletvekilliği düşürüldü |paşnav=DHA |malper=Hürriyet |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Yıldırım koçê [[Ewropa]]yê bûye û niha li [[Ewropa]]yê dijî. == Jînenîgarî == Ahmet Yildirim di sala 1972an de li [[Amedê]] ji dayik bû. Piştî ku xwendina seretayî û navîn qedand, di sala 1994an de li [[Zanîngeha Dîcleyê]] beşa Erdnîgariyê qedand û 2 salan mamostetiya lîseyê kir. Piştre weke Erkdarê Lêkolînê ya Beşa Erdnîgariyê ya Fakulteya Perwerdeyê ya Zanîngeha Dîcleyê dest bi kar kir.<ref>{{tr}} {{Jêder-malper |url=https://www.bolgegundem.com/ahmet-yildirim-kimdir-aslen-nerelidir-371922h.htm |sernav=Ahmet Yıldırım Kimdir, Aslen Nerelidir |tarîx=2018-02-27 |malper=Bölge Gündem Haber |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Di sala 1998an de ji Fakulteya Edebiyatê ya Zanîngeha Stenbolê masterê wergirtiye. Di sala 2004an de li Fakulteya Ziman û Dîrok û Erdnîgariyê ya Zanîngeha Enqereyê beşa PhDyê qedand. Di sala 2006an de li [[Zanîngeha Dîcleyê]] wek Endamê Fakulteyê hat tayînkirin. Di sala [[2011]]an de bûye profesorê hevkar.<ref name="Ahmet Yıldırım Siyasetçi">{{Jêder-malper |url=http://www.biyografya.com/biyografi/23728 |sernav=Ahmet Yıldırım (Siyasetçi) |malper=www.biyografya.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> 15 danezanên zanistî di sempozyumên neteweyî û navdewletî de pêşkêş kir. Zêdetirî 20 gotarên zanistî ya wî di kovarên navxwe û navnetewî de hatine weşandin. Pirtûkeke wî ya lêkolînê ya zanistî heye. Yıldırım, ji aliyê Meclîsa Giştî ya Meclîsa Tirk ve weke endamê Meclîsa Jor hat hilbijartin.<ref name="Ahmet Yıldırım Siyasetçi"/> Ahmet Yildirim, di heyama 25em de wekî bu namzetê parlamenterî ya HDPê ya Mûşê. Di rêza 2an de beşdarî hilbijartinan bû û wekî parlamenter Mûşê hate hilbijartin.<ref name="Ahmet Yıldırım Siyasetçi"/> === Jiyana taybet === Ahmet Yildirim, zewicandiye û bavê du zarokan e. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kesên ji Amedê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokratîk a Gelan]] o6yqbru6p1aihzcm7i28wt2whiie5lq 2101752 2101751 2026-11-04T15:23:10Z MikaelF 935 2101752 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank xwedî meqam | nav = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|1972}} | cihê_jidayikbûnê = [[Amed]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | hevwelatî = | netewe = [[Kurd]] | partiyên_din = | hevjîn = | zarok = 2 | perwerde = [[Zanîngeha Dîcleyê]], [[Zanîngeha Stembolê]] | pîşe = Nojdar, akademîsyen, siyasetmedar | xelat = | malper = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | meqam = | tevî = | berê = | paşê = | dawiya_dewrê = | destpêka_dewrê = | serokkomar = | serokwezîr = | cîgirên_serokwezîrê = | cîgirserok = | şanenav = | tevî2 = | meqam2 = | herêma_hilbijartinê2 = | berê2 = | partî = [[Partiya Demokratîk a Gelan]] | 1navê_vala = | 1navê_daneyê = <!--------------------------------meqam1 heta meqam16ê diçe----------------> | 1navê_vala1 = | 1navê_daneyê1 = <!------------------------------meqam2--------------------------> | tevî1 = | herêma_hilbijartinê1 = | meqam1 = <!-- meqama berê --> | berê1 = | paşê1 = | dawiya_dewrê1 = | destpêka_dewrê1 = | dawiya_dewrê2 = | destpêka_dewrê2 = | paşê2 = <!------------------------------Agahiyên kesane------------------> }} '''Ahmet Yıldırım''' ({{Jidayikbûn|1972|j=1}} li [[Amed]], [[Bakurê Kurdistanê]]), nojdar, akademîsyen û siyasetmedarekî [[kurd]] e ku di heyama 25em de wekê parlementerê [[Partiya Demokratîk a Gelan|HDPê]] ya [[Mûş]]ê hatiye hilbijartin.<ref>{{ku}} [[Bahadîn Akhan]] (2021). "Dewletbûyîn di dîplomasiyê de ne krîtera esasî ye. Gelê kurd hêza herî mezin a bêdewlet e.", [[Xwebûn]], 94:2021, r. 4.</ref> Piştî desteserkirina perlemeteriya wî<ref>{{tr}} {{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/hdpli-ahmet-yildirimin-milletvekilligi-dusuru-40755733 |sernav=HDP'li Ahmet Yıldırım'ın milletvekilliği düşürüldü |paşnav=DHA |malper=Hürriyet |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Yıldırım koçê [[Ewropa]]yê bûye û niha li [[Ewropa]]yê dijî. == Jînenîgarî == Ahmet Yildirim di sala 1972an de li [[Amedê]] ji dayik bû. Piştî ku xwendina seretayî û navîn qedand, di sala 1994an de li [[Zanîngeha Dîcleyê]] beşa Erdnîgariyê qedand û 2 salan mamostetiya lîseyê kir. Piştre weke Erkdarê Lêkolînê ya Beşa Erdnîgariyê ya Fakulteya Perwerdeyê ya Zanîngeha Dîcleyê dest bi kar kir.<ref>{{tr}} {{Jêder-malper |url=https://www.bolgegundem.com/ahmet-yildirim-kimdir-aslen-nerelidir-371922h.htm |sernav=Ahmet Yıldırım Kimdir, Aslen Nerelidir |tarîx=2018-02-27 |malper=Bölge Gündem Haber |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Di sala 1998an de ji Fakulteya Edebiyatê ya Zanîngeha Stenbolê masterê wergirtiye. Di sala 2004an de li Fakulteya Ziman û Dîrok û Erdnîgariyê ya Zanîngeha Enqereyê beşa PhDyê qedand. Di sala 2006an de li [[Zanîngeha Dîcleyê]] wek Endamê Fakulteyê hat tayînkirin. Di sala [[2011]]an de bûye profesorê hevkar.<ref name="Ahmet Yıldırım Siyasetçi">{{tr}} {{Jêder-malper |url=http://www.biyografya.com/biyografi/23728 |sernav=Ahmet Yıldırım (Siyasetçi) |malper=www.biyografya.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> 15 danezanên zanistî di sempozyumên neteweyî û navdewletî de pêşkêş kir. Zêdetirî 20 gotarên zanistî ya wî di kovarên navxwe û navnetewî de hatine weşandin. Pirtûkeke wî ya lêkolînê ya zanistî heye. Yıldırım, ji aliyê Meclîsa Giştî ya Meclîsa Tirk ve weke endamê Meclîsa Jor hat hilbijartin.<ref name="Ahmet Yıldırım Siyasetçi"/> Ahmet Yildirim, di heyama 25em de wekî bu namzetê parlamenterî ya HDPê ya Mûşê. Di rêza 2an de beşdarî hilbijartinan bû û wekî parlamenter Mûşê hate hilbijartin.<ref name="Ahmet Yıldırım Siyasetçi"/> === Jiyana taybet === Ahmet Yildirim, zewicandiye û bavê du zarokan e. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kesên ji Amedê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokratîk a Gelan]] 9k154kigrhkmaws43rv7e99vjz6j9dr 0 116219 2101788 1967872 2026-11-05T04:02:56Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2101788 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | wêne = Kőrösi_Csoma_Sándor.jpg | sernavê_wêne = Sándor Kőrösi Csoma | roja_mirinê = {{mirin|11|4|1842|27|3|1784|temen=erê}} }} '''Sándor Kőrösi Csoma''', herwiha '''Alexander Csoma de Kőrös''', ({{bi-hu|Kőrösi Csoma Sándor}}, {{Jidayikbûn|j=1|27|adar|1784}} li [[Csomakőrös]], [[Transilvanya]]; [[11ê nîsanê|11ê nîsana]] [[1842]]an li [[Darjeeling]], [[Hindistan]]) gerokekî [[mecar]] bû ku wekî damezrênerê [[Tîbetnasî|Tîbetnasiyê]] tê hesibandin. Wî piraniya jiyana xwe ji bo vekolîna jêdera mirovên mecar terxan kir. Li [[Japon]]ê, ew yekem ewropî bû ku ji ber karûbarên xwe di sala 1933an de wekî ezîzekî Budîst (Bodhisattva) hatiye îlankirin. == Jiyana wî == [[Wêne:Travel_route_and_timeline_of_Sándor_Kőrösi_Csoma.svg|rast|thumb|Rêwîtiya Alexander Csoma bi rawestgeh û daneyên herî girîng.]] [[Wêne:Göttinger_Gedenktafel_-_Csoma_de_Körös,_Sándor.jpg|thumb|Plaketa bîranînê ya Göttingen ji bo Csoma de Körös]] Csoma, Szekler, teolojî û fîlolojî li Nagyenyed ji 1812 heya 1815 û zimanên rojhilatî ji 1815 heta 1818 li [[Göttingen]] li cem Johann Gottfried Eichhorn xwend. Li wir bi Johann Friedrich Blumenbach re dikeve têkiliyê. Vê yekê teza ku Magyaran ji dûndana Uygurên Tirknîjad in, temsîl kir. Bi îlhama vê ramanê, Csoma çû Asyayê da ku li ser jêdera gelê mecar lêkolînê bike. Csoma, ku bi ermenkî rind dizanî, bi karwanekî ku xwe ji Ermenistanê ji Xorasanê vedişart, di sala 1821 an de derket rê û di ser Bexda, Tehran, Buxara û Lahorê re gihîşt Leh, paytexta Ladakh. Di sala 1823an de ew wekî xwendekarek abbayê herêmî Sangye Phuntsog teqawid bû çû keşexaneyek Budîst a li Zanskar li Hindokoş li Satluj û xwe fêrî fêrbûna Tîbetî û têgînên bingehîn ên Bûdîzmê kir. Xebatên wî jî ji hêla Lama Kunga Choleg, mamosteyê Phuntsog ve hatin piştgirî kirin. Rahîbên keşexaneyên derdorê jê re digotin Phyi-Glin-Gi-Grwapa, şagirtê biyanî, ji ber ku wî hînkirinên wan û zimanê wan mîna kesekî din berî wî negirtibû. Ji 1827 heya 1834 ew li ser alîkariyek hikûmeta Brîtanî li Ladakh dimîne. Wî yekem rêzimana ku bi zanistî tê girtin weşand: ''A grammar of the Tibetan language'' (Kalkuta 1834), û yekem ferhenga tîbetî: ''Essay towards a dictionary Tibetan and English'' (Kalkutta 834). Bi saya vê xebatê, ''Analysis of the Kandjur'' (li ser hînkirinên bingehîn ên Bûdîzm, Kolkata 1835) û nivîsên wî yên piçûktir, Csoma wek damezrênerê Tîbetnasiyê li Ewropayê tê hesibandin. Lêkolîna Csoma ji [[Dalai Lama]] jî nereviya; ew yekem ewropî bû ku vexwendina paytext Lhasa ji 11mîn Dalai Lama wergirt. Lêbelê, berî ku ew dest bi rêwîtiyê bike, Csoma li Darjeeling li piya [[Hîmalaya]]yê mir. Arşîva Csoma ya Akademiya Zanistî ya Mecaristanê, ku kar û berhemên wî yên di derbarê wî de digire, di sala 2009an de ket nav Mîrata Belgeyên Cîhanî. == Berhemên wî == * ''A grammar of the Tibetan language in English'' (Kalkutta 1834) * ''Essay towards a dictionary Tibetan and English. Prepared with the assistance of Bandé Sangs-rgyas Phuntshogs, a learned Láma of Zangskár, by Alexander Csoma de Kőrös. Siculo-Hungarian of Transylvania. During residence at Kanam, in the Himálaya mountains, on the confines of India and Tibet. 1827–1830.'' (Kalkutta 1834) * ''Analysis of the Kandjur'' (über die Grundlehren des Buddhismus, Kalkutta 1835) == Wêje == * {{BLKÖ|Csoma, Alexander|3|64|69|}} * {{BLKÖ|Körösy|12|266|266|}} * {{ÖBL|4|49||Körösi Csoma Sándor|Benda}} * [[Ernö Hetényi]]: Kőrösi Csoma Sándor dokumentáció. Budapest 1982, ISBN 9789630006385 * Edward Fox: ''Der Mann, der zum Himmel ging. Ein Ungar in Tibet.'' Wagenbach, Berlin 2007, ISBN 978-3-8031-2578-1<ref>[http://www.wagenbach.de/buecher/titel/67-der-mann-der-zum-himmel-ging.html Verlagsangaben zu Fox: ''Der Mann, der zum Himmel ging'']</ref> == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Sándor Kőrösi Csoma}} * [https://web.archive.org/web/20110721111913/http://csoma.mtak.hu/en/index.htm csoma.mtak.hu: Alexander Csoma de Kőrös] ( bi îngilîzî) * [http://mek.niif.hu/00000/00060/html/060/pc006054.html#10 Kőrösi Csoma] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210816073655/http://mek.niif.hu/00000/00060/html/060/pc006054.html#10 |date=2021-08-16 }}, in: [[A Pallas Nagy Lexikona]] (bi mecarî) * [https://alexikon.wordpress.com/2018/08/23/sandor-csoma-alias-alexander-csoma-de-koros/ ''Sandor Csoma alias Alexander Csoma de Kőrös''] (bi almanî) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Mirin 1843]] [[Kategorî:Tîbetnas]] 0zqnac0maazkkxk4uh6esgqg6ccogom 0 126041 2101729 2094348 2026-11-04T12:08:32Z Makenzis 35367 /* FC Hegelmann */ 2101729 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tebax 2024}} {{Agahîdank yaneya futbolê | navê_yaneyê = FC Hegelmann | logo = | logo_firehî = | logo_binnivîs = | navê_tev = Futbolo klubas Hegelmann | bernavk = fūristai | navê_pêşanî = | damezrandin = [[2009]] FC Hegelmann Litauen | reng = {{Reng box|#ffffff|Spî|Blue|border=blue}}{{Reng box|#0000FF|Şîn|White|border=grey}} | stadyum = [[Raudondvario stadionas]] ([[Raudondvaris]]).<ref>[https://alyga.lt/naujiena/turo-anonsas-hegelmann-varzovus-priims-naujuose-namuose/8775 Turo anonsas: „Hegelmann“ varžovus priims naujuose namuose]</ref> | zerengî = 1.000 | şampiyona = [[TOPLYGA]]<ref>[https://toplyga.lt/naujiena/naujasis-lietuvos-futbolo-cempionato-pavadinimas-toplyga/9300 Naujasis Lietuvos futbolo čempionato pavadinimas – TOPLYGA]</ref> | darayîvan = | serok = [[Dainius Šumauskas]] | rahêner = {{Sembola alayê|}} | malper = [https://fchegelmann.com/ FC Hegelmann] <!-- Xelat ----> | xelat_neteweyî = | xelat_navneteweyî = <!-- Mayo: mal --> | pattern_la1 = _hummelauthentic20w | pattern_b1 = _hummelauthentic20w | pattern_ra1 = _hummelauthentic20w | pattern_sh1 = _hummelauthentic20w | pattern_so1 = _hummel20w | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FFFFFF <!-- Mayo: deplasman --> | pattern_la2 = _senica1819a | pattern_b2 = _senica1819a | pattern_ra2 = _senica1819a | pattern_sh2 = _senica1617h | pattern_so2 = _hummel20tb | leftarm2 = 0000FF | body2 = 0000FF | rightarm2 = 0000FF | shorts2 = 0000FF | socks2 = 0000FF <!-- Mayo: sêyem --> | pattern_la3 = _garbarnia1819h | pattern_b3 = _garbarnia1819h | pattern_ra3 = _garbarnia1819h | pattern_sh3 = _pristinha1718a | pattern_so3 = _hummel20tb | leftarm3 = FFFFFF | body3 = FFFFFF | rightarm3 = FFFFFF | shorts3 = FFFFFF | socks3 = 0000FF }} '''Futbolo klubas Hegelmann''' yaneyeke [[futbol]]ê ya [[Lîtvanya]]yê ye. Di sala [[2009]]an de hatiye damezrandin. Xwedî yarigeheke bi navê [[raudondvario stadionas]] e. Di [[lîga yekem a Lîtvanyayê]] de cih digire û yek ji sê tîmên [[Kaunas]]ê ye. == Serkevtinên lîgê == '''[[Pirma lyga]] (D2): 0''' '''[[LFF taurė]]: 0''' '''[[Supertaurė]]: 0''' == Statîstîk == === FC Hegelmann Litauen === ;FC Hegelmann Litauen (''Futbolo klubas Hegelmann Litauen'') {|class="wikitable" ! Werz ! Ast ! Kom ! Pozisyon ! Çavkanî |- | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2016''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2.''' | style="background:#F4DC93;"|'''Pirma lyga''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''10.''' | <ref>{{Jêder-malper |url=http://almis.sritis.lt/ltu16lyga1.html |sernav=Lithuanian 2016 LFF 1 Lyga |malper=almis.sritis.lt |roja-gihiştinê=2022-05-03 |roja-arşîvê=2017-03-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170323053020/http://almis.sritis.lt/ltu16lyga1.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- | bgcolor="#FFFFDD" style="text-align:center;"| '''2017''' | bgcolor="#FFFFDD" style="text-align:center;"| '''3.''' | bgcolor="#FFFFDD" style="text-align:center;"| '''Antra lyga''' | bgcolor="#F5f5f5" style="text-align:center;"| '''6.''' | <ref>{{Jêder-malper |url=http://almis.sritis.lt/ltu17lyga2s.html |sernav=Lithuanian 2017 LFF 2 Lyga Zone South |malper=almis.sritis.lt |roja-gihiştinê=2022-05-03 |roja-arşîvê=2018-06-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180619064227/http://almis.sritis.lt/ltu17lyga2s.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- | bgcolor="#FFFFDD" style="text-align:center;"| '''2018''' | bgcolor="#FFFFDD" style="text-align:center;"| '''3.''' | bgcolor="#FFFFDD" style="text-align:center;"| '''Antra lyga''' | bgcolor="#FFFF00" style="text-align:center;"| '''1.''' | <ref>{{Jêder-malper |url=http://almis.sritis.lt/ltu18lyga2s.html |sernav=Lithuanian 2018 LFF 2 Lyga Zone South |malper=almis.sritis.lt |roja-gihiştinê=2022-05-03 |roja-arşîvê=2018-06-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180619070138/http://almis.sritis.lt/ltu18lyga2s.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2019''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2.''' | style="background:#F4DC93;"|'''Pirma lyga''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''7.''' | <ref>{{Jêder-malper |url=http://rsssf.com/tablesl/lito2019.html#1lyga |sernav=Lithuania 2019 |malper=rsssf.com }}</ref> |- | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2020''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2.''' | style="background:#F4DC93;"|'''Pirma lyga''' | bgcolor="#BBBBBB" style="text-align:center;"| '''2.''' | <ref>{{Jêder-malper |url=http://rsssf.com/tablesl/lito2020.html#1lyga |sernav=Lithuania 2020 |malper=rsssf.com }}</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''2021''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''[[A lyga]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''5.''' | <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rsssf.com/tablesl/lito2021.html |sernav=Lithuania 2021 |malper=www.rsssf.com }}</ref> |- |} === FC Hegelmann === ;FC Hegelmann (''Futbolo klubas Hegelmann'') {|class="wikitable" ! Werz ! Ast ! Kom ! Pozisyon ! Çavkanî |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''2022''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''[[A lyga]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''4.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2022.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''2023''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''[[A lyga]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''5.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2023.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''2024''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''[[A lyga]]''' | bgcolor="#BBBBBB" style="text-align:center;"| '''2.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2024.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''2025''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''[[A lyga]]''' | bgcolor="#BBBBBB" style="text-align:center;"| '''2.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2025.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''2026''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''[[TOPLYGA]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''8.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2026.html#alyga</ref> |- |} == Çavkanî == {{Çavkanî|3}} == Girêdanên derve == * [https://fchegelmann.com/ Malpera fermî ya FC Hegelmann] * [https://toplyga.lt/komanda/hegelmann FC Hegelmann: toplyga.lt] * [https://www.soccerway.com/team/fc-hegelmann/nmpJqEeg/ FC Hegelmann: Soccerway] * [https://globalsportsarchive.com/team/soccer/fc-hegelmann-litauen/28798/ Globalsportsarchive] {{Kontrola otorîteyê}} {{Futbol-şitil}} {{DEFAULTSORT:Hegelmann}} [[Kategorî:Futbol]] [[Kategorî:Yaneyên futbolê ji Lîtvanyayê]] ls0a9wxdn611vh0qkavp2m7gxk3wcmq 0 126044 2101731 2085160 2026-11-04T12:09:48Z Makenzis 35367 /* Statîstîk */ 2101731 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=çiriya paşîn 2024}} {{Agahîdank yaneya futbolê | navê_yaneyê = FA Šiauliai | logo = | logo_firehî = | logo_binnivîs = | navê_tev = Šiaulių Futbolo Akademija | bernavk = šiauliečiai | navê_pêşanî = | damezrandin = [[2007]] FA Šiauliai | reng = {{Reng box|#ffff00|Zer|Black|border=black}}{{Reng box|#000000|Reş|Yellow|border=grey}} | stadyum = Šiaulių miesto savivaldybės stadionas | zerengî = 4.000 | şampiyona = [[TOPLYGA]]<ref>[https://toplyga.lt/naujiena/naujasis-lietuvos-futbolo-cempionato-pavadinimas-toplyga/9300 Naujasis Lietuvos futbolo čempionato pavadinimas – TOPLYGA]</ref> | darayîvan = | serok = {{Sembola alayê|LTU}} [[Deivis Kančelskis]] | rahêner = {{Sembola alayê|LTU}} Dovydas Lastauskas | malper = [http://www.siauliufa.lt siauliufa.lt] <!-- Xelat ----> | xelat_neteweyî = | xelat_navneteweyî = <!-- Mayo: mal --> | pattern_la1 = _hummelcorestriped1718by | pattern_b1 = _hummelcorestriped1718by | pattern_ra1 = _hummelcorestriped1718by | pattern_sh1 = _lugo1517a | pattern_so1 = _hummel20b | leftarm1 = 000000 | body1 = FFFF00 | rightarm1 = 000000 | shorts1 = 000000 | socks1 = FFFF00 <!-- Mayo: deplasman --> | pattern_la2 = _senica1617h | pattern_b2 = _senica1617h | pattern_ra2 = _senica1617h | pattern_sh2 = _senica1617h2 | pattern_so2 = _hummel20b | leftarm2 = FF0000 | body2 = FF0000 | rightarm2 = FF0000 | shorts2 = FF0000 | socks2 = 000000 <!-- Mayo: sêyem --> | pattern_la3 = _hummelcorepoly1718y | pattern_b3 = _hummelcorepoly1718y | pattern_ra3 = _hummelcorepoly1718y | pattern_sh3 = _hummelcorepoly1718y | pattern_so3 = _yellowline | leftarm3 = FFFF00 | body3 = FFFF00 | rightarm3 = FFFF00 | shorts3 = 000000 | socks3 = 000000 }} '''Šiaulių Futbolo Akademija''' yaneyeke [[futbol]]ê ya [[Lîtvanya]]yê ye. Di sala [[2007]]an de hatiye damezrandin. Xwedî yarigeheke bi navê [[Šiaulių miesto savivaldybės stadionas]] e. Di [[lîga yekem a Lîtvanyayê]] de cih digire û yek ji sê tîmên [[Šiauliai]]ê ye. == Serkevtinên lîgê == '''[[Pirma lyga]] (D2): 1''' : 2021 '''[[LFF taurė]]: 0''' '''[[Supertaurė]]: 0''' == Statîstîk == ;FA Šiauliai (''Šiaulių Futbolo Akademija'') {|class="wikitable" ! Werz ! Ast ! Kom ! Pozisyon ! Çavkanî |- | bgcolor="#FFFFFF" style="text-align:center;"| '''2010''' | bgcolor="#dbf3ff" style="text-align:center;"| '''4.''' | bgcolor="#dbf3ff" style="text-align:center;"| '''[[Trečia lyga]]''' ''(Šiauliai)'' | bgcolor="#f5f5f5" style="text-align:center;"| '''9.''' | |- |||||||||| |- | bgcolor="#FFffFF" style="text-align:center;"| '''2016''' | bgcolor="#dbf3ff" style="text-align:center;"| '''4.''' | bgcolor="#dbf3ff" style="text-align:center;"| '''[[Trečia lyga]]''' ''(Šiauliai)'' | bgcolor="#F5f5f5" style="text-align:center;"| '''6.''' | |- |||||||||| |- | bgcolor="#FFFFFF" style="text-align:center;"| '''2017''' | bgcolor="#FFFFDD" style="text-align:center;"| '''3.''' | bgcolor="#FFFFDD" style="text-align:center;"| '''[[Antra lyga]]''' ''(Vakarai)'' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''4.''' | <ref>{{Jêder-malper |url=http://almis.sritis.lt/ltu17lyga2w.html |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2022-05-03 |roja-arşîvê=2020-06-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200608210521/http://almis.sritis.lt/ltu17lyga2w.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- | bgcolor="#FFFFFF" style="text-align:center;"| '''2018''' | bgcolor="#FFFFDD" style="text-align:center;"| '''3.''' | bgcolor="#FFFFDD" style="text-align:center;"| '''[[Antra lyga]]''' ''(Vakarai)'' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''6.''' | <ref>{{Jêder-malper |url=http://almis.sritis.lt/ltu18lyga2w.html |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2022-05-03 |roja-arşîvê=2020-01-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200116183350/http://almis.sritis.lt/ltu18lyga2w.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |||||||||| |- | bgcolor="#FFFFFF" style="text-align:center;"| '''2019''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2.''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''[[Pirma lyga]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''6.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2019.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#FFFFFF" style="text-align:center;"| '''2020''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2.''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''[[Pirma lyga]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''5.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2020.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#FFFFFF" style="text-align:center;"| '''2021''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2.''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''[[1 Lyga|Pirma lyga]]''' | bgcolor="#FFFF00" style="text-align:center;"| '''1.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2021.html#1lyga</ref> |- |||||||||| |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''2022''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''[[A lyga]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''7.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2022.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''2023''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''[[A lyga]]''' | bgcolor="#DEB678" style="text-align:center;"| '''3.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2023.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''2024''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''[[A lyga]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''7.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2024.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''2025''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''[[A lyga]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''5.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2025.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''2026''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''[[TOPLYGA]]''' | bgcolor="#FFCCCC" style="text-align:center;"| '''9.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2026.html#alyga</ref> |- |} == Çavkanî == {{çavkanî|3}} == Girêdanên derve == * [http://www.siauliufa.lt/ Malpera fermî ya Šiaulių FA] * [https://toplyga.lt/komanda/fa-siauliai FA Šiauliai: toplyga.lt] * [https://www.facebook.com/siauliufa/ FA Šiauliai: facebook] * [https://www.soccerway.com/team/fa-siauliai/CMmWKuwf/ FA Šiauliai: Soccerway] * [https://globalsportsarchive.com/team/soccer/fa-siauliai/36613/ Globalsportsarchive] {{Kontrola otorîteyê}} {{DEFAULTSORT:Šiauliai}} [[Kategorî:Avabûnên 2007an li Lîtvanyayê]] [[Kategorî:Futbol]] [[Kategorî:Yaneyên futbolê ji Lîtvanyayê]] n2lry9730n2cihfq4zwvym21ami6j7q 0 126047 2101728 2063027 2026-11-04T12:07:18Z Makenzis 35367 /* Girêdanên derve */ 2101728 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank yaneya futbolê | navê_yaneyê = DFK Dainava | logo = | logo_firehî = | logo_binnivîs = | navê_tev = Dzūkijos futbolo klubas Dainava | bernavk = dzūkai | navê_pêşanî = | damezrandin = [[2016]] DFK Dainava | reng = {{Reng box|#ff0000|Sor|white|border=yellow}}{{Reng box|#0000FF|Şîn|White|border=yellow}} | stadyum = Alytaus miesto stadionas | zerengî = 3.000 | şampiyona = [[Pirma lyga]] (II) | darayîvan = | serok = Žydrūnas Lukošiūnas | rahêner = Mikołaj Raczyński | malper = [http://www.dfkdainava.com dfkdainava.com] <!-- Xelat ----> | xelat_neteweyî = | xelat_navneteweyî = <!-- Mayo: mal --> | pattern_la1 = _baranovichi1819h | pattern_b1 = _baranovichi1819h | pattern_ra1 = _baranovichi1819h | pattern_sh1 = _baranovichi1819h | pattern_so1 = | | leftarm1 = FF0000 | body1 = FF0000 | rightarm1 = FF0000 | shorts1 = 000044 | socks1 = 000044 | <!-- Mayo: deplasman --> | pattern_la2 = _givovacampo18ylgn | pattern_b2 = _givovacampo18ylgn | pattern_ra2 = _givovacampo18ylgn | pattern_sh2 = _givova19ny | pattern_so = | leftarm2 = ffff00 | body2 = ffff00 | rightarm2 = ffff00 | shorts2 = 000044 | socks2 = 000044 | <!-- Mayo: sêyem --> }} '''Dzūkijos futbolo klubas Dainava''' yaneyeke [[futbol]]ê ya [[Lîtvanya]]yê ye. Di sala [[2016]]an de hatiye damezrandin. Xwedî yarigeheke bi navê [[Alytaus miesto stadionas]] e. Di [[lîga yekem a Lîtvanyayê]] de cih digire û yek ji sê tîmên [[Alytus]]ê ye. == Serkevtinên lîgê == '''[[Pirma lyga]] (D2): 1''' ([[2022]]) '''[[LFF taurė]]: 0''' '''[[Supertaurė]]: 0''' == Statîstîk == === DFK Dainava === ;DFK Dainava (''Dzūkijos Futbolo Klubas Dainava'') {|class="wikitable" ! Werz ! Ast ! Kom ! Pozisyon ! Çavkanî |- | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2016''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2.''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''[[Pirma lyga]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''9.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2016.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2017''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2.''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''[[Pirma lyga]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''4.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2017.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2018''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2.''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''[[Pirma lyga]]''' | bgcolor="#BBBBBB" style="text-align:center;"| '''2.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2018.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2019''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2.''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''[[Pirma lyga]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''4.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2019.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2020''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2.''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''[[1 Lyga|Pirma lyga]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''6.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2020.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''[[A lyga 2021|2021]]''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''[[A lyga]]''' | bgcolor="#FFAAAA" style="text-align:center;"| '''9.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2021.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2022''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2.''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''[[Pirma lyga]]''' | bgcolor="#FFFF00" style="text-align:center;"| '''1.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2022.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''2023''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''[[A lyga]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''8.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2023.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''2024''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''[[A lyga]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''4.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2024.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''2025''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| '''[[A lyga]]''' | bgcolor="#FFAAAA" style="text-align:center;"| '''10.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2025.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2026''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2.''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''[[Pirma lyga]]''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2026.html#1lyga</ref> |- |} == Çavkanî == {{çavkanî|3}} == Girêdanên derve == * [http://www.dfkdainava.com/ Malpera fermî ya DFK Dainava] * [https://www.facebook.com/dfkdainava/ DFK Dainava: facebook] * [https://www.soccerway.com/team/dainava-alytus/OnVA3S0I/ SOCCERWAY] * [https://globalsportsarchive.com/team/soccer/dfk-dainava/15840/ Globalsportsarchive] {{Kontrola otorîteyê}} {{Futbol-şitil}} {{DEFAULTSORT:Dainava}} [[Kategorî:Avabûnên 1935an li Lîtvanyayê]] [[Kategorî:Futbol]] [[Kategorî:Yaneyên futbolê ji Lîtvanyayê]] mtziomwxxtdl66rnd55w34b9fpzwxqf 0 138032 2101732 2101706 2026-11-04T12:23:54Z Kawa63 105128 2101732 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Tomara reçelek-şeştilî ku.png|thumb|477x477px|Allela zal ji bavanê durêg, bi egera %50yê derbasî weçeyan dibe]] Têkçûna bomaweyî ya ko ji ber allelek zal a li ser kromozoma laşê peyda bûye, wekî '''têkçûna laşî ya zal''' (bi înglîzî: ''autosomal dominant disorder'') tê navkirin. Di zanyariyên bomaweyî (genom) ya mirov de, rûdana yek an jî zêdetir neasayîbûn, xwe wekî [[têkçûna bomaweyî]] nîşan dide.<ref name="Essentials of Medical Physiology">Sembulingam, K., and Prema Sembulingam. Essentials of Medical Physiology. 6th ed., Jaypee Brothers Medical Publishers, 2012.</ref> '''Têkçûnên bomaweyî yên laşî''' ji ber tekçûna genên li ser [[kromozom]]ên laşê, ango ji ber têkçûna genên li ser yek ji 22 [[kromozomên homolog]] rû dide.<ref name="OpenStax, Anatomy & Physiology">Betts, J., Desaix, P., Johnson, E., Johnson, J., Korol, O., & Kruse, D. et al. (2017). Anatomy & physiology. Houston, Texas: OpenStax College, Rice University,</ref> Gava têkçûnek bomaweyî ji bavanek an jî ji herdu bavanan derbasî weçeyê dibe, ev rewş bi gelemperî wekî nexweşiya bomaweyî tê navkirin. Lê hemû tekçûnên bomawayî li mirov nexweşi peyda nakin. Hin tekçûn, wekî neasayîbûnên bomaweyî, di rûxsarebabeta weçeyan de xuya dibe. Wekî mînak, hin caran zarok ne bi pênc lê bi şeş tilî jidayik dibin. Mirovên destê wan bi şeştilî, nexweş nin in, lê hêjmara tiliyên wan neasayî ye.<ref name="Human Biology.">Starr, C., & McMillan, B. (2010). Human Biology (8th ed.). Pacific Grove, CA: Brooks/Cole Publishing Company. </ref> Pirraniya sîfetên mirov di genên li ser kromozomên lêkçû (homolog), an go li ser kromozomên laşê de cih digirin.<ref name="Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> Ji bilî kromozomên X û Y, hemû kromozomên xaneyê, wekî kromozomên laşê tên navkirin.<ref name="visualizing-human-biology">Ireland, K. A. (2010). Visualizing Human Biology (3rd ed.). Hoboken, NJ: John Wiley & Sons.</ref> Sîfetên bi kromozomên laşê (bi înglîzî: ''autosomes'') ve girêdayî, wekî sîfetên laşî tên navkirin. Ji ber ko kromozomên laşê di mê û nêran de wekhev in, tekçûnek di sîfetên laşî, di herdu zayendê de bi heman rêjeyê derdikeve. Sîfetên li ser laşekromozomên nêr û meyan heman in. Ango dibe ko tekçûn ji bavanê nêr, ji bavanê mê an jî ji herduyan derbasî weçeyan bibe. Dibe ko sîfetek laşî, zal an jî bezîw be. Ji ber ko '''têkçûna sîfeta laşî ya zal''' (bi înglîzî: ''autosomal dominant''), dikare tenê bi yek genek jî xwe di rûxsarebabetê de xuya bike, ne hewceye ko herdu bavan jî vê sîfetê lixwe bigirin, ji ber ko ji [[allel]]a [[Zalbûn (bomawezanî)|zal]] pêk tê, sîfeta têkçûyî ji bavanek tûşbûyî (bavanek dureg), bi egera %50yê derbasî weçeyan dibe.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science">Cullen, K. E. (2009).Encyclopedia of Life Science. Newyork: Facts On File, Inc</ref> Ango kesê bi têkçûna bomaweyî ya sîfeta laşî ya zal in, herî kêm allelek wî/wê têkçûyî ye.<ref name="OpenStax, Anatomy & Physiology" /> [[Wêne:Bomaweya şeştilîbûnê ku.png|thumb|311x311px|Heke zarok şeştilî bin, divê dayik an jî bav jî şeştilî be.]] Heke li kesek de têkçûna sîfeta laşî ya zal hebe, herî kêm di bavanek wî/wê de jî heman têkçûna bomaweyî heye.<ref name="Human biology15ed">Mader, S., & Windelspecht, M. (2017). Human Biology (15th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> Ango heke zarokek bi şeştilî be, divê mitleq herî kêm bav an jî diya wî jî şeştilî be. Hinek mînakên têkçûnên sîfetê laşî yên zal: == Nexweşiya Huntington == Ev nexweşî cara pêşîn di sala 1872 de ji aliyê bizîşkê Amerîkî George Huntington ve hatiye pêhesîn û şîrovekirin, loma navê wî li nexweşiyê kirine.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Gena berpirsiyarê nexweşiya Huntington li ser milê kurt ê kromozoma çarem de cih digire. Di allela asayî de [[Nukleotîd|nukleotidên]] [[Sîtozîn]] (C), [[Adenîn]] (A) û [[Guanîn]] (G), li ser kromozomê 6 heta 35 caran dubare dibe. Di allela mutant (allela rastê mutasyonê hatiye) de nukleotîdên CAG 40 heta 150 car dubare dibin. CAG [[asîda amînî]] ya glutamînê kod dike. Zincîra glutamînê proteîna “huntingtin” peyda dike.<ref name="VILLEE" />Di nexweşiya Huntington de ji ber têkşikestina beşên [[Mejî (mejiyê mezin)|mejiyê]], şiyana fikirîn, peyvîn, û livîna kesê nexweş têk diçe. Bi gelemperî bandora nexweşiyê ji temenê 40 saliyê şûnve di mirov de xuya dibe.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science" /> == Bejnbihustî == Têkçûnek bomaweyî jî di sîfeta bejna mirov de rû dide. Corek bejnbihustî ya bi navê '''bejnbihustiya akondroplastîk''' (bi înglîzî: ''achondroplastic dwarfism'') bi allela zal ji bavan diguhaze bo weçeyan. Herwisa dibe ko têkçûn, di dema [[miyoz]]ê de ji ber mutasyona di [[Xaneya hêkê|hêk]] an jî [[sperm]]ê de rû bide.<ref name="Campbell">Campbell, N. A., & Reece, J. B. (2008). Biology (8th ed.). San Francisco, CA: Benjamin-Cummings Publishing Company.</ref> Kesên bi têkçûna bejnbihustî ne, serê wan gir e, mil û lingê wan kurt e, tilî û pêçiyan wan kurt in.<ref>Fridovich-Keil, Judith L. , Robinson, Arthur and Fridovich, Irwin. "human genetic disease". Encyclopedia Britannica, 30 Jul. 2022, [https://www.britannica.com/science/human-genetic-disease]. Accessed 28 February 2023.</ref> == Hebûna şeş tilî == Hejmara asayî ya tiliyên dest û pê yên mirov pênc e. Li hin caran ji ber têkçûna bomaweyî, dibe ko mirovên bi şeştilî (bi înglîzî: ''polydactyly'') peyda bibin. Di kesên bi şeştilî de, tiliya zêde li aliyê tiliya qilîç an jî li aliyê tiliya beranê derdikeve. == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyolojî]] hezc0d4svq9gtdbm08ueere2yxijbvy 2101733 2101732 2026-11-04T12:24:36Z Kawa63 105128 /* */ 2101733 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Tomara reçelek-şeştilî ku.png|thumb|477x477px|Allela zal ji bavanê durêg, bi egera %50yê derbasî weçeyan dibe]] Têkçûna bomaweyî ya ko ji ber allelek zal a li ser kromozoma laşê peyda bûye, wekî '''têkçûna laşî ya zal''' (bi înglîzî: ''autosomal dominant disorder'') tê navkirin. Di zanyariyên bomaweyî (genom) ya mirov de, rûdana yek an jî zêdetir neasayîbûn, xwe wekî [[têkçûna bomaweyî]] nîşan dide.<ref name="Essentials of Medical Physiology">Sembulingam, K., and Prema Sembulingam. Essentials of Medical Physiology. 6th ed., Jaypee Brothers Medical Publishers, 2012.</ref> '''Têkçûnên bomaweyî yên laşî''' ji ber tekçûna genên li ser [[kromozom]]ên laşê, ango ji ber têkçûna genên li ser yek ji 22 [[kromozomên homolog]] rû dide.<ref name="OpenStax, Anatomy & Physiology">Betts, J., Desaix, P., Johnson, E., Johnson, J., Korol, O., & Kruse, D. et al. (2017). Anatomy & physiology. Houston, Texas: OpenStax College, Rice University,</ref> Gava têkçûnek bomaweyî ji bavanek an jî ji herdu bavanan derbasî weçeyê dibe, ev rewş bi gelemperî wekî nexweşiya bomaweyî tê navkirin. Lê hemû tekçûnên bomawayî li mirov nexweşi peyda nakin. Hin tekçûn, wekî neasayîbûnên bomaweyî, di rûxsarebabeta weçeyan de xuya dibe. Wekî mînak, hin caran zarok ne bi pênc lê bi şeş tilî jidayik dibin. Mirovên destê wan bi şeştilî, nexweş nin in, lê hêjmara tiliyên wan neasayî ye.<ref name="Human Biology.">Starr, C., & McMillan, B. (2010). Human Biology (8th ed.). Pacific Grove, CA: Brooks/Cole Publishing Company. </ref> Pirraniya sîfetên mirov di genên li ser kromozomên lêkçû (homolog), an go li ser kromozomên laşê de cih digirin.<ref name="Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> Ji bilî kromozomên X û Y, hemû kromozomên xaneyê, wekî kromozomên laşê tên navkirin.<ref name="visualizing-human-biology">Ireland, K. A. (2010). Visualizing Human Biology (3rd ed.). Hoboken, NJ: John Wiley & Sons.</ref> Sîfetên bi kromozomên laşê (bi înglîzî: ''autosomes'') ve girêdayî, wekî sîfetên laşî tên navkirin. Ji ber ko kromozomên laşê di mê û nêran de wekhev in, tekçûnek di sîfetên laşî, di herdu zayendê de bi heman rêjeyê derdikeve. Sîfetên li ser laşekromozomên nêr û meyan heman in. Ango dibe ko tekçûn ji bavanê nêr, ji bavanê mê an jî ji herduyan derbasî weçeyan bibe. Dibe ko sîfetek laşî, zal an jî bezîw be. Ji ber ko '''têkçûna sîfeta laşî ya zal''' (bi înglîzî: ''autosomal dominant''), dikare tenê bi yek genek jî xwe di rûxsarebabetê de xuya bike, ne hewceye ko herdu bavan jî vê sîfetê lixwe bigirin, ji ber ko ji [[allel]]a [[Zalbûn (bomawezanî)|zal]] pêk tê, sîfeta têkçûyî ji bavanek tûşbûyî (bavanek dureg), bi egera %50yê derbasî weçeyan dibe.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science">Cullen, K. E. (2009).Encyclopedia of Life Science. Newyork: Facts On File, Inc</ref> Ango kesê bi têkçûna bomaweyî ya sîfeta laşî ya zal in, herî kêm allelek wî/wê têkçûyî ye.<ref name="OpenStax, Anatomy & Physiology" /> [[Wêne:Bomaweya şeştilîbûnê ku.png|thumb|311x311px|Heke zarok şeştilî bin, divê dayik an jî bav jî şeştilî be.]] Heke li kesek de têkçûna sîfeta laşî ya zal hebe, herî kêm di bavanek wî/wê de jî heman têkçûna bomaweyî heye.<ref name="Human biology15ed">Mader, S., & Windelspecht, M. (2017). Human Biology (15th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> Ango heke zarokek bi şeştilî be, divê mitleq herî kêm bav an jî diya wî jî şeştilî be. == Mînakên têkçûnên sîfetê laşî yên zal == Hinek mînakên têkçûnên sîfetê laşî yên zal: == Nexweşiya Huntington == Ev nexweşî cara pêşîn di sala 1872 de ji aliyê bizîşkê Amerîkî George Huntington ve hatiye pêhesîn û şîrovekirin, loma navê wî li nexweşiyê kirine.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Gena berpirsiyarê nexweşiya Huntington li ser milê kurt ê kromozoma çarem de cih digire. Di allela asayî de [[Nukleotîd|nukleotidên]] [[Sîtozîn]] (C), [[Adenîn]] (A) û [[Guanîn]] (G), li ser kromozomê 6 heta 35 caran dubare dibe. Di allela mutant (allela rastê mutasyonê hatiye) de nukleotîdên CAG 40 heta 150 car dubare dibin. CAG [[asîda amînî]] ya glutamînê kod dike. Zincîra glutamînê proteîna “huntingtin” peyda dike.<ref name="VILLEE" />Di nexweşiya Huntington de ji ber têkşikestina beşên [[Mejî (mejiyê mezin)|mejiyê]], şiyana fikirîn, peyvîn, û livîna kesê nexweş têk diçe. Bi gelemperî bandora nexweşiyê ji temenê 40 saliyê şûnve di mirov de xuya dibe.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science" /> == Bejnbihustî == Têkçûnek bomaweyî jî di sîfeta bejna mirov de rû dide. Corek bejnbihustî ya bi navê '''bejnbihustiya akondroplastîk''' (bi înglîzî: ''achondroplastic dwarfism'') bi allela zal ji bavan diguhaze bo weçeyan. Herwisa dibe ko têkçûn, di dema [[miyoz]]ê de ji ber mutasyona di [[Xaneya hêkê|hêk]] an jî [[sperm]]ê de rû bide.<ref name="Campbell">Campbell, N. A., & Reece, J. B. (2008). Biology (8th ed.). San Francisco, CA: Benjamin-Cummings Publishing Company.</ref> Kesên bi têkçûna bejnbihustî ne, serê wan gir e, mil û lingê wan kurt e, tilî û pêçiyan wan kurt in.<ref>Fridovich-Keil, Judith L. , Robinson, Arthur and Fridovich, Irwin. "human genetic disease". Encyclopedia Britannica, 30 Jul. 2022, [https://www.britannica.com/science/human-genetic-disease]. Accessed 28 February 2023.</ref> == Hebûna şeş tilî == Hejmara asayî ya tiliyên dest û pê yên mirov pênc e. Li hin caran ji ber têkçûna bomaweyî, dibe ko mirovên bi şeştilî (bi înglîzî: ''polydactyly'') peyda bibin. Di kesên bi şeştilî de, tiliya zêde li aliyê tiliya qilîç an jî li aliyê tiliya beranê derdikeve. == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyolojî]] f3kzpvhw4wiidb726fvah3pfcm7wyo8 2101734 2101733 2026-11-04T12:24:51Z Kawa63 105128 2101734 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Tomara reçelek-şeştilî ku.png|thumb|477x477px|Allela zal ji bavanê durêg, bi egera %50yê derbasî weçeyan dibe]] Têkçûna bomaweyî ya ko ji ber allelek zal a li ser kromozoma laşê peyda bûye, wekî '''têkçûna laşî ya zal''' (bi înglîzî: ''autosomal dominant disorder'') tê navkirin. Di zanyariyên bomaweyî (genom) ya mirov de, rûdana yek an jî zêdetir neasayîbûn, xwe wekî [[têkçûna bomaweyî]] nîşan dide.<ref name="Essentials of Medical Physiology">Sembulingam, K., and Prema Sembulingam. Essentials of Medical Physiology. 6th ed., Jaypee Brothers Medical Publishers, 2012.</ref> '''Têkçûnên bomaweyî yên laşî''' ji ber tekçûna genên li ser [[kromozom]]ên laşê, ango ji ber têkçûna genên li ser yek ji 22 [[kromozomên homolog]] rû dide.<ref name="OpenStax, Anatomy & Physiology">Betts, J., Desaix, P., Johnson, E., Johnson, J., Korol, O., & Kruse, D. et al. (2017). Anatomy & physiology. Houston, Texas: OpenStax College, Rice University,</ref> Gava têkçûnek bomaweyî ji bavanek an jî ji herdu bavanan derbasî weçeyê dibe, ev rewş bi gelemperî wekî nexweşiya bomaweyî tê navkirin. Lê hemû tekçûnên bomawayî li mirov nexweşi peyda nakin. Hin tekçûn, wekî neasayîbûnên bomaweyî, di rûxsarebabeta weçeyan de xuya dibe. Wekî mînak, hin caran zarok ne bi pênc lê bi şeş tilî jidayik dibin. Mirovên destê wan bi şeştilî, nexweş nin in, lê hêjmara tiliyên wan neasayî ye.<ref name="Human Biology.">Starr, C., & McMillan, B. (2010). Human Biology (8th ed.). Pacific Grove, CA: Brooks/Cole Publishing Company. </ref> Pirraniya sîfetên mirov di genên li ser kromozomên lêkçû (homolog), an go li ser kromozomên laşê de cih digirin.<ref name="Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> Ji bilî kromozomên X û Y, hemû kromozomên xaneyê, wekî kromozomên laşê tên navkirin.<ref name="visualizing-human-biology">Ireland, K. A. (2010). Visualizing Human Biology (3rd ed.). Hoboken, NJ: John Wiley & Sons.</ref> Sîfetên bi kromozomên laşê (bi înglîzî: ''autosomes'') ve girêdayî, wekî sîfetên laşî tên navkirin. Ji ber ko kromozomên laşê di mê û nêran de wekhev in, tekçûnek di sîfetên laşî, di herdu zayendê de bi heman rêjeyê derdikeve. Sîfetên li ser laşekromozomên nêr û meyan heman in. Ango dibe ko tekçûn ji bavanê nêr, ji bavanê mê an jî ji herduyan derbasî weçeyan bibe. Dibe ko sîfetek laşî, zal an jî bezîw be. Ji ber ko '''têkçûna sîfeta laşî ya zal''' (bi înglîzî: ''autosomal dominant''), dikare tenê bi yek genek jî xwe di rûxsarebabetê de xuya bike, ne hewceye ko herdu bavan jî vê sîfetê lixwe bigirin, ji ber ko ji [[allel]]a [[Zalbûn (bomawezanî)|zal]] pêk tê, sîfeta têkçûyî ji bavanek tûşbûyî (bavanek dureg), bi egera %50yê derbasî weçeyan dibe.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science">Cullen, K. E. (2009).Encyclopedia of Life Science. Newyork: Facts On File, Inc</ref> Ango kesê bi têkçûna bomaweyî ya sîfeta laşî ya zal in, herî kêm allelek wî/wê têkçûyî ye.<ref name="OpenStax, Anatomy & Physiology" /> [[Wêne:Bomaweya şeştilîbûnê ku.png|thumb|311x311px|Heke zarok şeştilî bin, divê dayik an jî bav jî şeştilî be.]] Heke li kesek de têkçûna sîfeta laşî ya zal hebe, herî kêm di bavanek wî/wê de jî heman têkçûna bomaweyî heye.<ref name="Human biology15ed">Mader, S., & Windelspecht, M. (2017). Human Biology (15th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> Ango heke zarokek bi şeştilî be, divê mitleq herî kêm bav an jî diya wî jî şeştilî be. == Mînakên têkçûnên sîfetê laşî yên zal == Hinek mînakên têkçûnên sîfetê laşî yên zal: === Nexweşiya Huntington === Ev nexweşî cara pêşîn di sala 1872 de ji aliyê bizîşkê Amerîkî George Huntington ve hatiye pêhesîn û şîrovekirin, loma navê wî li nexweşiyê kirine.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Gena berpirsiyarê nexweşiya Huntington li ser milê kurt ê kromozoma çarem de cih digire. Di allela asayî de [[Nukleotîd|nukleotidên]] [[Sîtozîn]] (C), [[Adenîn]] (A) û [[Guanîn]] (G), li ser kromozomê 6 heta 35 caran dubare dibe. Di allela mutant (allela rastê mutasyonê hatiye) de nukleotîdên CAG 40 heta 150 car dubare dibin. CAG [[asîda amînî]] ya glutamînê kod dike. Zincîra glutamînê proteîna “huntingtin” peyda dike.<ref name="VILLEE" />Di nexweşiya Huntington de ji ber têkşikestina beşên [[Mejî (mejiyê mezin)|mejiyê]], şiyana fikirîn, peyvîn, û livîna kesê nexweş têk diçe. Bi gelemperî bandora nexweşiyê ji temenê 40 saliyê şûnve di mirov de xuya dibe.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science" /> === Bejnbihustî === Têkçûnek bomaweyî jî di sîfeta bejna mirov de rû dide. Corek bejnbihustî ya bi navê '''bejnbihustiya akondroplastîk''' (bi înglîzî: ''achondroplastic dwarfism'') bi allela zal ji bavan diguhaze bo weçeyan. Herwisa dibe ko têkçûn, di dema [[miyoz]]ê de ji ber mutasyona di [[Xaneya hêkê|hêk]] an jî [[sperm]]ê de rû bide.<ref name="Campbell">Campbell, N. A., & Reece, J. B. (2008). Biology (8th ed.). San Francisco, CA: Benjamin-Cummings Publishing Company.</ref> Kesên bi têkçûna bejnbihustî ne, serê wan gir e, mil û lingê wan kurt e, tilî û pêçiyan wan kurt in.<ref>Fridovich-Keil, Judith L. , Robinson, Arthur and Fridovich, Irwin. "human genetic disease". Encyclopedia Britannica, 30 Jul. 2022, [https://www.britannica.com/science/human-genetic-disease]. Accessed 28 February 2023.</ref> === Hebûna şeş tilî === Hejmara asayî ya tiliyên dest û pê yên mirov pênc e. Li hin caran ji ber têkçûna bomaweyî, dibe ko mirovên bi şeştilî (bi înglîzî: ''polydactyly'') peyda bibin. Di kesên bi şeştilî de, tiliya zêde li aliyê tiliya qilîç an jî li aliyê tiliya beranê derdikeve. == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyolojî]] qel3l3lnqt8wirmee0kt01efxsqfkec 2101735 2101734 2026-11-04T12:25:48Z Kawa63 105128 Kawa63î/ê navê [[Têkçûna bomaweyî di sîfeta laşî ya zal de]] weke [[Têkçûna laşî ya zal]] guhart 2101734 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Tomara reçelek-şeştilî ku.png|thumb|477x477px|Allela zal ji bavanê durêg, bi egera %50yê derbasî weçeyan dibe]] Têkçûna bomaweyî ya ko ji ber allelek zal a li ser kromozoma laşê peyda bûye, wekî '''têkçûna laşî ya zal''' (bi înglîzî: ''autosomal dominant disorder'') tê navkirin. Di zanyariyên bomaweyî (genom) ya mirov de, rûdana yek an jî zêdetir neasayîbûn, xwe wekî [[têkçûna bomaweyî]] nîşan dide.<ref name="Essentials of Medical Physiology">Sembulingam, K., and Prema Sembulingam. Essentials of Medical Physiology. 6th ed., Jaypee Brothers Medical Publishers, 2012.</ref> '''Têkçûnên bomaweyî yên laşî''' ji ber tekçûna genên li ser [[kromozom]]ên laşê, ango ji ber têkçûna genên li ser yek ji 22 [[kromozomên homolog]] rû dide.<ref name="OpenStax, Anatomy & Physiology">Betts, J., Desaix, P., Johnson, E., Johnson, J., Korol, O., & Kruse, D. et al. (2017). Anatomy & physiology. Houston, Texas: OpenStax College, Rice University,</ref> Gava têkçûnek bomaweyî ji bavanek an jî ji herdu bavanan derbasî weçeyê dibe, ev rewş bi gelemperî wekî nexweşiya bomaweyî tê navkirin. Lê hemû tekçûnên bomawayî li mirov nexweşi peyda nakin. Hin tekçûn, wekî neasayîbûnên bomaweyî, di rûxsarebabeta weçeyan de xuya dibe. Wekî mînak, hin caran zarok ne bi pênc lê bi şeş tilî jidayik dibin. Mirovên destê wan bi şeştilî, nexweş nin in, lê hêjmara tiliyên wan neasayî ye.<ref name="Human Biology.">Starr, C., & McMillan, B. (2010). Human Biology (8th ed.). Pacific Grove, CA: Brooks/Cole Publishing Company. </ref> Pirraniya sîfetên mirov di genên li ser kromozomên lêkçû (homolog), an go li ser kromozomên laşê de cih digirin.<ref name="Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> Ji bilî kromozomên X û Y, hemû kromozomên xaneyê, wekî kromozomên laşê tên navkirin.<ref name="visualizing-human-biology">Ireland, K. A. (2010). Visualizing Human Biology (3rd ed.). Hoboken, NJ: John Wiley & Sons.</ref> Sîfetên bi kromozomên laşê (bi înglîzî: ''autosomes'') ve girêdayî, wekî sîfetên laşî tên navkirin. Ji ber ko kromozomên laşê di mê û nêran de wekhev in, tekçûnek di sîfetên laşî, di herdu zayendê de bi heman rêjeyê derdikeve. Sîfetên li ser laşekromozomên nêr û meyan heman in. Ango dibe ko tekçûn ji bavanê nêr, ji bavanê mê an jî ji herduyan derbasî weçeyan bibe. Dibe ko sîfetek laşî, zal an jî bezîw be. Ji ber ko '''têkçûna sîfeta laşî ya zal''' (bi înglîzî: ''autosomal dominant''), dikare tenê bi yek genek jî xwe di rûxsarebabetê de xuya bike, ne hewceye ko herdu bavan jî vê sîfetê lixwe bigirin, ji ber ko ji [[allel]]a [[Zalbûn (bomawezanî)|zal]] pêk tê, sîfeta têkçûyî ji bavanek tûşbûyî (bavanek dureg), bi egera %50yê derbasî weçeyan dibe.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science">Cullen, K. E. (2009).Encyclopedia of Life Science. Newyork: Facts On File, Inc</ref> Ango kesê bi têkçûna bomaweyî ya sîfeta laşî ya zal in, herî kêm allelek wî/wê têkçûyî ye.<ref name="OpenStax, Anatomy & Physiology" /> [[Wêne:Bomaweya şeştilîbûnê ku.png|thumb|311x311px|Heke zarok şeştilî bin, divê dayik an jî bav jî şeştilî be.]] Heke li kesek de têkçûna sîfeta laşî ya zal hebe, herî kêm di bavanek wî/wê de jî heman têkçûna bomaweyî heye.<ref name="Human biology15ed">Mader, S., & Windelspecht, M. (2017). Human Biology (15th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> Ango heke zarokek bi şeştilî be, divê mitleq herî kêm bav an jî diya wî jî şeştilî be. == Mînakên têkçûnên sîfetê laşî yên zal == Hinek mînakên têkçûnên sîfetê laşî yên zal: === Nexweşiya Huntington === Ev nexweşî cara pêşîn di sala 1872 de ji aliyê bizîşkê Amerîkî George Huntington ve hatiye pêhesîn û şîrovekirin, loma navê wî li nexweşiyê kirine.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Gena berpirsiyarê nexweşiya Huntington li ser milê kurt ê kromozoma çarem de cih digire. Di allela asayî de [[Nukleotîd|nukleotidên]] [[Sîtozîn]] (C), [[Adenîn]] (A) û [[Guanîn]] (G), li ser kromozomê 6 heta 35 caran dubare dibe. Di allela mutant (allela rastê mutasyonê hatiye) de nukleotîdên CAG 40 heta 150 car dubare dibin. CAG [[asîda amînî]] ya glutamînê kod dike. Zincîra glutamînê proteîna “huntingtin” peyda dike.<ref name="VILLEE" />Di nexweşiya Huntington de ji ber têkşikestina beşên [[Mejî (mejiyê mezin)|mejiyê]], şiyana fikirîn, peyvîn, û livîna kesê nexweş têk diçe. Bi gelemperî bandora nexweşiyê ji temenê 40 saliyê şûnve di mirov de xuya dibe.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science" /> === Bejnbihustî === Têkçûnek bomaweyî jî di sîfeta bejna mirov de rû dide. Corek bejnbihustî ya bi navê '''bejnbihustiya akondroplastîk''' (bi înglîzî: ''achondroplastic dwarfism'') bi allela zal ji bavan diguhaze bo weçeyan. Herwisa dibe ko têkçûn, di dema [[miyoz]]ê de ji ber mutasyona di [[Xaneya hêkê|hêk]] an jî [[sperm]]ê de rû bide.<ref name="Campbell">Campbell, N. A., & Reece, J. B. (2008). Biology (8th ed.). San Francisco, CA: Benjamin-Cummings Publishing Company.</ref> Kesên bi têkçûna bejnbihustî ne, serê wan gir e, mil û lingê wan kurt e, tilî û pêçiyan wan kurt in.<ref>Fridovich-Keil, Judith L. , Robinson, Arthur and Fridovich, Irwin. "human genetic disease". Encyclopedia Britannica, 30 Jul. 2022, [https://www.britannica.com/science/human-genetic-disease]. Accessed 28 February 2023.</ref> === Hebûna şeş tilî === Hejmara asayî ya tiliyên dest û pê yên mirov pênc e. Li hin caran ji ber têkçûna bomaweyî, dibe ko mirovên bi şeştilî (bi înglîzî: ''polydactyly'') peyda bibin. Di kesên bi şeştilî de, tiliya zêde li aliyê tiliya qilîç an jî li aliyê tiliya beranê derdikeve. == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyolojî]] qel3l3lnqt8wirmee0kt01efxsqfkec 14 253839 2101771 1725054 2026-11-04T21:45:12Z Guherto 41494 Guhertoî/ê navê [[Kategorî:Orşelîm]] weke [[Kategorî:Quds]] guhart: Li gora navê meqala bajêr. 1725054 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Bajarên pîroz]] [[Kategorî:Bajarên Îsraêlê]] [[Kategorî:Paytextên Asyayê]] [[Kategorî:Xakên pîroz]] 4ylvb4x1soabc1s8yu8fclb5a75wjit 14 261440 2101773 1762594 2026-11-04T21:46:13Z Guherto 41494 Jêbirin 2101773 wikitext text/x-wiki {{Jêbirin|Ne lazim e, tenê 1 rûpel heye û ne girêdayî ti kategoriya wîkiyên dî ye}}{{Bêkategorî|tarîx=hezîran 2024}} 2zeois8csg2b8iiyas20ik8os5mx07o 1 275236 2101737 1841575 2026-11-04T12:25:48Z Kawa63 105128 Kawa63î/ê navê [[Gotûbêj:Têkçûna bomaweyî di sîfeta laşî ya zal de]] weke [[Gotûbêj:Têkçûna laşî ya zal]] guhart 1841575 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê |sinif=Destpêkî |1= }} h0gnonblns2k7yzdpx2s9dswvury2aw 0 330411 2101770 2099171 2026-11-04T21:34:41Z Xqbot 3029 Beralîkirina ducarî li ser [[Zanîngeha Qudsê ya Îbranî]] hat sererastkirin 2101770 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Zanîngeha Qudsê ya Îbranî]] asa7ukdaqluodxvfe5juyrnd30l7p57 0 330593 2101768 2101701 2026-11-04T21:32:30Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 2101768 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Ghassan Kanafani.jpg|thumb|Gassan Kenefanî di salên 1960î]] '''Gassan Fayîz Kenefanî''', yan '''Ẍesan Fayîz Kenefanî''', bi tîpguhêziya înglîzî wek '''Ghassan Fayiz Kanafani''' jî tê naskirin (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: غسان فايز كنفاني‎; jdb. 8ê nîsana 1936ê li [[Eka]] - m. 8ê tîrmeha 1972yê li [[Bêrût]]) nivîskar û milîtanekî [[Dewleta Filistînê|filistînî]] bi eslê xwe kurd bû, ko wekî romannivîsê sereke yê nifşa wî û yek ji nivîskarên sereke yên [[dunyaya erebî]]{{ferhengok|Cîhana Ereb}} tê hesibandin.<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |paşnav=Arab |pêşnav=The New |sernav=In memoriam: Ghassan Kanafani, Palestinian novelist and political activist |url=https://www.newarab.com/features/memoriam-ghassan-kanafani-palestinian-novelist-and-political-activist-0 |roja-gihiştinê=2026-11-03 |xebat=The New Arab |ziman=en-EN}}</ref> Eserên Kenefanî ji bo pirtirî 17 zimanan hatine wergerandin.<ref name=":1" /> == Heyata berê == Kenefanî di sala 1936ê de li [[Eka|Ekayê]], di nava aylake{{Ferhengok|xêzan, malbat, aîle}} [[Sunîtî|misilmanên sunî]] yên çîna navîn û bi koka xwe [[kurd]] de jidayik bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://proteanmagstaging.wpcomstaging.com/2023/07/18/review-on-zionist-literature-by-ghassan-kanafani/ |sernav=Review: On Zionist Literature, by Ghassan Kanafani • Protean Magazine |malper=Protean Magazine |tarîx=2023-07-18 |roja-gihiştinê=2026-11-03 |ziman=en-US |paşnav=Saba |pêşnav=Dylan}}</ref> Ew zarokê sêyê ê Ayişe el-Selîm û Mihemed Feyîz Ebdulrezaq Kenefanî bû. Bavê wî avûqat bû û di nava tevgera neteweyî ya Filistînê de aktîv bû; tevgereke ku li dijî [[Mandaya Filistînê|Mandaya Brîtanî]] û polîtîkayên wê yên hêsankirina [[Aliyah|koçberiya cihûyan]] derdiket. Wexta zaroktiya Gassan de, bavê wî çend caran ji aliyê rayedarên brîtanî ve hatibû girtin û xistin zindanê.{{Sfn|Zalman|2004|p=683}} Gassan perwerdehiya destpêkê li mektebeke mîsyonerên katolîk ên fransî li bajarê [[Yafa|Yafayê]] wergirt.{{Sfn|Zalman|2004|p=683}} Di gulanê de, wexta ko [[Herbê Ereb û Îsraîlê 1948]] gihîşt bajarê Ekayê, Kenefanî û ayla wî neçar man ko ji welatê xwe terk bikin û tevlî [[Koça mezin a filistîniyan 1948|koça mezin a filistîniyan]] bûn.{{Sfn|Bashkin|2010|p=96}} Bi dehan sal şûnda, di nameyekê de ko ji kurê wî re nivîsî, ew behsa wê şermeke mezin dike ku di 10 saliya wî de hîs kiribû; wexta dîtibû ko zilamên ayla wî silahên xwe radest dikin da ku bibin penaber. Piştî ko nêzî 17 kîlometre ber bi bakur ve, bo welatê cîran [[Libnan|Libnanê]] reviyan, di dawiyê de li [[Şam]], li Sûriyeyê bi cih bûn.{{Sfn|Zalman|2004|p=683}} Rewşa ekonomiya wan nebaş bû; bavê wî ofîseke biçûk a avûqatiyê avakir û dahata aylayê bi îşê kuran ê wextkî dihat zêdekirin. Li wir, Kenefanî xwendina wî ya navîn qedand û di sala 1952yê de sertîfîkaya mielmîtiyê{{Ferhengok|mamostetî}} ji Ajansa Alîkarî û Îş a Neteweyên Yekbûyî ji bo Penaberên Filistînê (UNRWA) wergirt. Ew cara yekê wekî mielmê{{Ferhengok|mamoste}} hunerê ji bo nêzî 1200 zarokên filistînî yên koçber li kampa penaberan hat tayînkirin; li wir, wî dest bi nivîsa kurteçîrokan kir da ku alîkariya telebeyên xwe bike ko rewşa wî baştir fêm bikin û şirove bikin.{{Sfn|Zalman|2004|p=685}} == Tevlîbûna polîtîkayê == Di sala 1952an de, Kenefanî li [[Zanîngeha Şamê]], di beşa [[Edebiyata Erebî]] de dest bi xwendinê kir. Sala piştre, ew bi [[Cûrc Hebeş]] (George Habash) re nas bû; Hebeş ew bi polîtîkê re da nasîn û tesîreke giring li ser eserên wî yên destpêkê kir. Di sala 1955ê de, berî ku ew bikaribe xwendina xwe bi temamkirina tezê xwe ya bi sernavê ''Nîjad û'' ''Dîn di Edebiyata Siyonîst'' de bi dawî bike – tezê ku paşê bû bingeha lêkolîna wî ya sala 1967ê a bi navê ''Li ser'' ''Edebiyata Siyonîst'' – Kenefanî ji ber têkiliyên xwe yên polîtîkî bi "Tevgera Neteweperestên Ereb" (MAN) ve – tevgera ku Hebeş ew tevlî wê kiribû – ji zanîngehê hat avêtin.{{Sfn|Rabbani|2005|p=275}} Kenefanî di sala 1956ê de çû [[Kuweyt|Kuweytê]] – li pey xwişka xwe Feyzah Kenefanî û birayê wî yê ku berê çûbû wir{{Sfn|Zalman|2004|p=685}} – da ku li wir dest bi mielmiyê bike. Wî piriya wexta xwe ya vala bi xwendina Edebiyata Rûsî derbas dikir. Sala piştre, ew bû edîtorê rojnameya Urdunî ''El-Ra'y'' (Ray), ko rojnameyeke girêdayî MANê bû.{{Sfn|Rabbani|2005|p=275}} {{multiple image|perrow=1 / 1 / 1|total_width=225|image1=Ghassan+Anni Kanafani.jpg|image3=|footer=Gassan û hevjîna wî Anni (li jor) û Gassan bi lawikê wî Feyîz|image2=Ghassan+Fayiz.jpg}} Di sala 1960ê de, li ser şîreta Hebeş, ew careke din koçî [[Bêrût|Bêrûtê]] kir. Li wir, wî dest bi edîtoriya weşana ''El-Hurriye'' (ya MAN) kir û bala wî bi [[felsefe]] û polîtîkaya [[Marksîzm-Lenînîzm|marksîst]] re çêbû.{{Sfn|Rabbani|2005|p=275}} Di sala 1961ê de, ew bi mielm û aktîvîstê heqên zarokan a danîmarkî, [[Anni Høver]] re zewicî; ji wê zewacê du zarokên wan çêbûn. <ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Haugbolle |pêşnav=Sune |paşnav2=Olsen |pêşnav2=Pelle Valentin |tarîx=2023-01-02 |sernav=Emergence of Palestine as a Global Cause |url=https://doi.org/10.1080/19436149.2023.2168379 |kovar=Middle East Critique |weşanger=Routledge |cild=32 |hejmar=1 |rr=129–148 |doi=10.1080/19436149.2023.2168379 |issn=1943-6149}}</ref> Di sala 1962yê de, ji ber ku Kenefanî bêwelat bû û belgeyên nasnameyê yên resmî tune bûn, neçar ma ku wexteke veşartî bijî. Paşê di eynî salê de, ew li Bêrûtê dîsa derket holê û bû edîtorê rojnameya nasîrî ''El-Muharrir'' (Azadker); herwiha wî edîtoriya pêveka wê ya heftane ya bi navê ''Filastîn'' jî kir.{{Sfn|Rabbani|2005|p=275}} Di sala 1967ê de, ew bû edîtorê rojnameke dî a [[Nasîrîzm|nasîrî]], ''El-Enwar'' (Îlumînasiyon), û di bin navê hunerî yê "Faris Faris" de meqele nivîsî.{{Sfn|Zalman|2004|p=688}} Herwiha, ew edîtorê kovara ''El-Seyyad'' jî bû, ko weşana xwişk a ''El-Enwar'' ê dihesibiya.{{Sfn|Rabbani|2005|p=275}} Di eynî salê de, Kenefanî tevlî [[Eniya Gel ji bo Rizgarkirina Filistînê]] (PFLP) bû. Di sala 1969ê de, wî ji ''El-Enwar'' îstifa kir da ku bibe edîtorê kovara heftane ya PFLPê, ''El-Hadef'' (Hedef, armanc). Di eynî wextê de, wî programa PFLPê hazir kir, ko tê de tevgerê bi awayekî resmî [[Marksîzm-Lenînîzm]] pejirand. Ew gav, ji miletperestiya pan-erebî ber bi têkoşîna şoreşgerî ya Filistînî ve guherînek bû.{{Sfn|Rabbani|2005|p=275}} Kenefanî herwiha yek ji nivîskarên kovara ''Lotus'' bû; ew kovar di sala 1968ê de hatibû damezrandin û ji aliyê [[Misir]] û [[Yekîtiya Sovyetê]] ve dihat fînansekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://codesria.org/spip.php?article1976 |sernav=The Rise and Significance of Lotus / Council for the Development of Social Science Research in Africa |malper=codesria.org |roja-gihiştinê=2026-11-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210609082847/https://codesria.org/spip.php?article1976 |roja-arşîvê=2021-06-09 |url-status=dead}}</ref> Wexta ko hat kuştin de, têkiliyên wî yên berfireh bi rojnamevanên biyanî û gelek yahûdiyên skandînaviyayî yên antî-siyonîst re hebûn.{{Sfn|Nasr|1997|p=65}} Tê bawerkirin ku nivîsên wî yên polîtîkî û xebatên wî yên rojnamevaniyê, di wê wextê de tesîreke mezin li ser hizir û stratejiya ereban kirine.{{Sfn|Harlow|1996|p=179}} == Edebiyat == Herçend Kenefanî wekî fikirvanê polîtîkayî, têkoşer û rojnamevanekî populer tê naskirin jî, di raporan de hatiye qeydkirin ko wî gotiye: edebiyat ew giyanê avaker bû ko di pişt polîtîkaya wî de radiwestiya.{{Sfn|Zalman|2006|p=48}} Forma edebî ya Kenefanî wekî "zelal û rasterast" hatiye terîf kirin;{{Sfn|Zalman|2004|p=688}} teknîka wî a vegotinê ya modernîst —ko tê de tesîrên wegerên paşerojê (''flashback''){{Ferhengok|lêvegerîn}} û dengên curbecur ên vegotinê bi kar aniye — di edebiyata çîrokî bi erebî de pêşveçûneke berbiçav temsîl da.{{Sfn|Saloul|2012|p=107}} Îhab Şelbak û Feysel Derraj di nivîsên Kenefanî de proseseke dibînin: ji dualîteyeke hêsan a ko êrîşkarê siyonîst wekî "xerab" û qurbaniyê filistîniyan wekî "baş" temsîl dide, ber bi pejirandina exlaqî ya heqdariya doza Filistînê ve — ko tê de başî û xerabî ne tiştên mutleq in—; heta ko ew ji her du aliyan jî dilgiran bû û gihîşt wê encamê ku naskirina xwe, têgihiştina "Yê Dî" dixwaze, û tenê bi yekkirina her du vegotinên cuda ye ku însan dikare têbigihîje dînamîkên kûrtir ên vê pevçûnê.{{Sfn|Shalback|2010|p=78}} Di gelek eserên wî yên edebî de, ew wan pirsgirêkên aloz ku filistîniyên ji paşxaneyên cuda pê re rûbirû dibin, temsîl dide. Kenefanî yekê kes bû ku têgeha "[[edebiyata berxwedanê]]" (أدب المقاومة, adab al-muqāwama) di çarçoveya nivîsên filistînî de bikaranî;{{Sfn|Rabbani|2005|p=275}}{{Sfn|Harlow|1996|p=179}} rexnegirek bi navê Orit Bashkin, di analîza du eserên wî de (ko di salên 1966 û 1968ê{{Sfn|Rabbani|2005|p=275}} de hatine weşandin), diyar dike ko romanên wî cureyekî "perestina çekan" (fetîşîzm) temsîl didin û wisa xuya dike ko ew metodên eskerî wekî tekane çareseriya trajediya Filistînê pêşkêş dike.{{Sfn|Rabbani|2005|p=275}}{{Sfn|Bashkin|2010|p=96}} Gassan Kenefanî wexta ku di kampên penaberan de dişuxilî, dest bi nivîsa kurteçîrokan kir. Ew çîrok, ko pir caran ji çavên zarokan ve têne vegotin, ji nêrînên wî yên polîtîkayî û wê baweriyê derketin holê ku divê perwerdehiya telebeyên wî bi hawîrdora wan a nêzîk ve girêdayî be. Wexta mayîna wî ya li [[Kuweyt|Kuweytê]] de, wî gelek dem ji bo xwendina [[Wêjeya rûsî|Edebiyata Rûsî]] û teoriya [[Sosyalîzm|sosyalîst]] veqetand, gelek ji çîrokên wî yên kurt ji nû ve sererast kirin û bi vê yekê xelateke kuweytî jî wergirt.{{Sfn|Zalman|2004|p=688}} == Suîqest == Di 8ê tîrmeha 1972yê de, Kenefanî û biraziya wî ya heftdehsalî, Lamîs Necîm, li Bêrûtê ji aliyê rêxistina îstîxbarata derve ya Îsraîlê, [[Mossad|Mossadê]] ve, bi rêya bombeyeke di otomobîlê de hatin kuştin. Mossad di wexteke pir kurt de wekî berpirsiyarê wê kiryarê hat sûcdar kirin; herçend di destpêkê de berpirsiyariya êrîşê negirt ser xwe jî, lê di dawiyê de tevlîbûna xwe ya di wê bûyerê de ragihand.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Arab and Israeli Terrorism: The Causes and Effects of Political Violence, 1936-1993 |paşnav=Nasr |pêşnav=Kameel B. |weşanger=McFarland |tarîx=2007-05-07 |rûpel=66 |isbn=978-0-7864-3105-2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=QRXURzwdXS4C&pg=PA66&redir_esc=y}}</ref> == Eserên wî == * Ard al-burtuqal al-hazin, 1963 * rijal fi-sh-shams, 1963 * al-bab, 1964 * 'aalam laysa lana, 1965 * 'adab al-muqawamah fi filastin al-muhtalla 1948-1966, 1966 * ma tabaqqa lakum, 1966 * fi al-adab al-sahyuni, 1967 * al-adab al-filastini al-muqawim taht al-ihtilal: 1948-1968, 1968 * 'an ar-rijal wa-l-banadiq, 1968 * umm sa'd, 1969 * a'id ila Hayfa, 1970 * al-a'ma wa-al-atrash, 1972 * Barquq Naysan, 1972 * al-qubba'ah wa-l-nabi, 1973 * thawra 1936-39 fi filastin, 1974 * jisr ila-al-abad, 1978 * al-qamis al-masruq wa-qisas ukhra, 1982 * 'Daristana koleyan' di kurteçîrokên erebî, 1983 == Ferhengok == {{ferhengok-bin}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Siyasetmedarên ereb]] [[Kategorî:Nivîskarên ereb]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1936]] [[Kategorî:Mirin 1972]] i56war3y4lp1dc2x1vo9qvtm8q9dxaj 0 330599 2101736 2026-11-04T12:25:48Z Kawa63 105128 Kawa63î/ê navê [[Têkçûna bomaweyî di sîfeta laşî ya zal de]] weke [[Têkçûna laşî ya zal]] guhart 2101736 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Têkçûna laşî ya zal]] j10j378p2livdoi8cewu4k5p7wrwov8 1 330600 2101738 2026-11-04T12:25:48Z Kawa63 105128 Kawa63î/ê navê [[Gotûbêj:Têkçûna bomaweyî di sîfeta laşî ya zal de]] weke [[Gotûbêj:Têkçûna laşî ya zal]] guhart 2101738 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêj:Têkçûna laşî ya zal]] 52lh2xwfcivvm13rur6fx571kqmhckj 0 330601 2101749 2026-11-04T14:58:24Z MikaelF 935 Ji bo [[Sinetkirina jinan]] hat beralîkirin 2101749 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Sinetkirina jinan]] du6xlmwtmfo1ezv5nxwpkgpwa0ro3bf 2 330602 2101763 2026-11-04T21:25:33Z Guherto 41494 Bi riya wergerandina rûpela "[[:en:Special:Redirect/revision/1380949199|Jerusalem]]" hat çêkirin 2101763 wikitext text/x-wiki {{Çavkanî|group=note}}<templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles> <templatestyles src="Refbegin/styles.css" />{{Çavkanî|group=note}}<templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles><templatestyles src="Refbegin/styles.css" />'''Quds{{Refn|{{IPAc-en|dʒ|ə|ˈ|r|uː|s|əl|ə|m|,|_|-|z|ə|-}} {{respell|jə|ROO|sə|ləm|,_|-|zə|-}}; {{Langx|engvar=gb|he|יְרוּשָׁלַיִם|Yerushaláyim}}, {{IPA|he|jeʁuʃaˈlajim|pron|He-Jerusalem.ogg}}; Also known as '''Quds''' or '''al-Quds''' {{Langx|engvar=gb|ar|القُدس|al-Quds}}, {{IPA|ar|al.quds|pron|ArAlquds.ogg}}, {{IPA|ar|il.ʔuds|local }};<ref>''A-Z Guide to the Qur'an: A Must-have Reference to Understanding the Contents of the Islamic Holy Book'' by Mokhtar Stork (1999): "JERUSALEM: Referred to in Arabic as Baitul Muqaddas (The Holy House) or Baitul Maqdis (The House of the Sanctuary)".</ref><ref>''Pan-Islamism in India & Bengal'' by Mohammad Shah (2002), p. 63: "... protector of Mecca, Medina and Baitul Muqaddas, the sacred places of pilgrimage of the Muslim world"</ref><ref name="Elihay-2011" /> Official Israel {{langx|engvar=gb|ar|أورشليم القدس|ʾŪršalīm al-Quds}} (combining the Biblical and common usage Arabic names)<br />In other languages:<br />{{langx|engvar=gb|grc-x-koine|Ἱερουσαλήμ/Ἰερουσαλήμ/Ἱεροσόλυμα/Ἰεροσόλυμα/Ἱεροσάλημα|Hierousalḗm, Ierousalḗm, Hierosóluma, Ierosóluma, Hierosálēma}}<br />{{langx|engvar=gb|hy|Երուսաղեմ|Erusałēm}}}}''' bajarekî mexriba başûr e, li zozaneke Çiyayên Yehûda ya di neqeba Behra Navîn ûû Behra Mirî de ye. Ew yek ji bajarên dinyayê ên herî kevn e û ji hersê dînên birahîmî -- îslam, filhetî û cihûtî -- miqedes tê hesabkirin. Ji sala 1980 ve Îsraîl îdia dike ku timamê bajêr paytextê wan e, pey îşxalkirina wan î Rojhilatê Qudsê di sala 1967 de.{{Refn|Jerusalem is the capital under [[Jerusalem Law|Israeli law]]. The presidential residence, government offices, supreme court and parliament ([[Knesset]]) are there. The State of Palestine (according to the Basic Law of Palestine, Title One: Article 3) regards Jerusalem as its capital.<ref name="2003 Amended Basic Law Archived 11 February 2016 at the Wayback Machine"/> The UN and most countries do not recognise Jerusalem as Israel's capital, taking the position that the final status of Jerusalem is pending future negotiations between Israel and the Palestinian Authority. Most countries maintain their embassies in [[Tel Aviv]] and its suburbs or suburbs of Jerusalem, such as [[Mevaseret Zion]] <small>(see {{cite web |url=https://www.un.org/Depts/Cartographic/map/profile/israel.pdf |title=Map of Israel |access-date=28 June 2017 |archive-date=1 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200601135924/https://www.un.org/Depts/Cartographic/map/profile/israel.pdf |url-status=live}}&nbsp;{{small|(319&nbsp;KB)}})</small> See [[Status of Jerusalem]] for more information.}}<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Routledge Handbook on the Israeli-Palestinian Conflict |paşnav=Peters |pêşnav=Joel |weşanger=Routledge |tarîx=2013-03-05 |rr=130 |isbn=978-1-136-16068-4 |ziman=en |jêgirtin=After Israel's occupation of East Jerusalem in 1967, the UN Security Council passed Resolution 237, condemning the annexation of East Jerusalem. Resolution 242, although not mentioning Jerusalem directly, demanded a withdrawal of Israeli forces to the 1949 armistice lines, thereby relinquishing control of East Jerusalem. |url=https://www.google.com.sa/books/edition/Routledge_Handbook_on_the_Israeli_Palest/NOXqTCc1u9QC?hl=en&gbpv=1&dq=international+law+recognize+east+jerusalem+as+part+of+palestine&pg=PA130&printsec=frontcover |paşnav2=Newman |pêşnav2=David}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Smith |pêşnav=William |tarîx=6 December 2017 |sernav=Donald Trump confirms US will recognise Jerusalem as capital of Israel |url=https://www.theguardian.com/us-news/2017/dec/06/donald-trump-us-jerusalem-israel-capital |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231005074952/https://www.theguardian.com/us-news/2017/dec/06/donald-trump-us-jerusalem-israel-capital |roja-arşîvê=5 October 2023 |roja-gihiştinê=13 May 2017 |xebat=The Guardian}}</ref> [[Dewleta Filistînê|Filistînê]] jî dibêje ku Rojhilatê Qudsê (Bajarê Kevn jî tê de) paytextê wan e. Civata navberdewletî îşxalkirina Rojhilatê Qudsê qebûl nake, wê neqanûnî hesab dike, û wê wek yek [[erdên filistînî ên ji Îsraîlê îşxalkirî]] dihesibîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://domino.un.org/unispal.nsf/0/441329a958089eaa852560c4004ee74d?OpenDocument |sernav=Resolution 298 September 25, 1971 |tarîx=25 September 1971 |roja-gihiştinê=25 July 2018 |weşanger=[[United Nations]] |jêgirtin=Recalling its resolutions... concerning measures and actions by Israel designed to change the status of the Israeli-occupied section of Jerusalem,... |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130819003928/http://domino.un.org/unispal.nsf/0/441329a958089eaa852560c4004ee74d?OpenDocument |roja-arşîvê=19 August 2013}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Question of Palestine & the United Nations |weşanger=United Nations Department of Public Information |tarîx=2003 |jêgirtin=East Jerusalem has been considered, by both the General Assembly and the Security Council, as part of the occupied Palestinian territory. |beş=The status of Jerusalem |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190808102228/https://www.un.org/Depts/dpi/palestine/ch12.pdf |roja-arşîvê=8 August 2019 |chapter-url=https://www.un.org/Depts/dpi/palestine/ch12.pdf}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=26 February 2010 |sernav=Israeli authorities back 600 new East Jerusalem homes |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/8538791.stm |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180612140111/http://news.bbc.co.uk/2/hi/8538791.stm |roja-arşîvê=12 June 2018 |roja-gihiştinê=18 September 2013 |xebat=BBC News}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=9 November 2010 |sernav=Israel plans 1,300 East Jerusalem Jewish settler homes |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-11709617 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119213308/https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-11709617 |roja-arşîvê=19 November 2018 |roja-gihiştinê=20 June 2018 |xebat=BBC News |jêgirtin=East Jerusalem is regarded as occupied Palestinian territory by the international community, but Israel says it is part of its territory.}}</ref> Israîlê dezgehên xwe yên hikûmetê ên serekî li wir bi rê ve dibe, û Filistînê wê wek textê qewetê dihesibîne. Niha, statûya Qudsê yek ji problemên esasî yên di [[Pevçûna Îsraêl û Filistînê|Herba Îsraîl û Filistînê]] de ye. Di bin Plana Miletên Yekbûyî ya Levakirina Filistînê de (ya 1947), Quds wê "wek ''corpus separum'' di bin rejîmeke navberdewletî ya xisûsî de" hatibane avakirin ku wê ji Miletên Yekbûyî hatibane rêvebirin.<ref name=":02">{{Jêder-malper |url=https://unispal.un.org/DPA/DPR/unispal.nsf/0/7F0AF2BD897689B785256C330061D253 |sernav=A/RES/181(II) of 29 November 1947 |roja-gihiştinê=3 December 2024 |weşanger=United Nations General Assembly |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171010090147/https://unispal.un.org/DPA/DPR/unispal.nsf/0/7F0AF2BD897689B785256C330061D253 |roja-arşîvê=10 October 2017}}</ref> Piştî Herba Ereb-Îsraîlî ya 1948an, ew di sala 1967an de gihan lihevkirineke agirbestê ku dihate mana qetkirina Qudsê di neqeba Îsraîl û Ûrdunê de, Rojavayê Qudsê di bin destê Îsraîl de, û Rojhilatê Qudsê di bin destê Ûrdunê de.{{refn|[[West Jerusalem]] comprises approximately one third of the municipal area of Jerusalem, with [[East Jerusalem]] comprising approximately two-thirds. On the annexation of East Jerusalem, Israel also incorporated an area of the West Bank into the Jerusalem municipal area which represented more than ten times the area of East Jerusalem under Jordanian rule.<ref>Walid Khalidi (1996) Islam, the West and Jerusalem. Center for Contemporary Arab Studies & Center for Muslim–Christian Understanding, Georgetown University, quotes the breakdown as follows: West Jerusalem in 1948: 16,261 dunums (14%); West Jerusalem added in 1967: 23,000 dunums (20%); East Jerusalem under Jordanian rule: 6,000 dunums (5%); West Bank area annexed and incorporated into East Jerusalem by Israel: 67,000 dunums (61%)</ref><ref>{{cite journal |last=Aronson |first=Geoffrey |year=1995 |title=Settlement Monitor: Quarterly Update on Developments |journal=Journal of Palestine Studies |volume=25 |issue=1 |publisher=University of California Press, Institute for Palestine Studies |pages=131–40 |doi=10.2307/2538120 |jstor=2538120 |quote=West Jerusalem: 35%; East Jerusalem under Jordanian rule: 4%; West Bank area annexed and incorporated into East Jerusalem by Israel: 59% |issn=0377-919X}}</ref><ref>{{cite book |last=Benvenisti |first=Meron |title=Jerusalem, the Torn City |url=https://books.google.com/books?id=wQjwAQAACAAJ |year=1976 |publisher=Books on Demand |isbn=978-0-7837-2978-7 |page=113 |quote=East Jerusalem under Jordanian rule: 6,000 dunums; West Bank area annexed and incorporated into East Jerusalem by Israel: 67,000}}</ref>|group=note}} Ev lihevkirin heta 1967 ma, wî çaxî Îsraîlê Rojhilatê Qudsê îşxal kir û wê, li gel heremên derdorê, ji Ûrdunê stand pey [[Şerê Şeş Rojan|Herba Şeş Rojan]] xist parçekî belediya xwe.{{refn|[[West Jerusalem]] comprises approximately one third of the municipal area of Jerusalem, with [[East Jerusalem]] comprising approximately two-thirds. On the annexation of East Jerusalem, Israel also incorporated an area of the West Bank into the Jerusalem municipal area which represented more than ten times the area of East Jerusalem under Jordanian rule.<ref>Walid Khalidi (1996) Islam, the West and Jerusalem. Center for Contemporary Arab Studies & Center for Muslim–Christian Understanding, Georgetown University, quotes the breakdown as follows: West Jerusalem in 1948: 16,261 dunums (14%); West Jerusalem added in 1967: 23,000 dunums (20%); East Jerusalem under Jordanian rule: 6,000 dunums (5%); West Bank area annexed and incorporated into East Jerusalem by Israel: 67,000 dunums (61%)</ref><ref>{{cite journal |last=Aronson |first=Geoffrey |year=1995 |title=Settlement Monitor: Quarterly Update on Developments |journal=Journal of Palestine Studies |volume=25 |issue=1 |publisher=University of California Press, Institute for Palestine Studies |pages=131–40 |doi=10.2307/2538120 |jstor=2538120 |quote=West Jerusalem: 35%; East Jerusalem under Jordanian rule: 4%; West Bank area annexed and incorporated into East Jerusalem by Israel: 59% |issn=0377-919X}}</ref><ref>{{cite book |last=Benvenisti |first=Meron |title=Jerusalem, the Torn City |url=https://books.google.com/books?id=wQjwAQAACAAJ |year=1976 |publisher=Books on Demand |isbn=978-0-7837-2978-7 |page=113 |quote=East Jerusalem under Jordanian rule: 6,000 dunums; West Bank area annexed and incorporated into East Jerusalem by Israel: 67,000}}</ref>|group=note}} Yek ji qanûnên esasî yên Îsraîlê, Qanûna Qudsê ya 1980an, îdia dike ku Quds paytextê neqetkirî ê wê dewletê ye. Hemû şaxên hikûmeta Îsraîlê li Qudsê ne, di nav de [[Knesset]] (parlamentoya Îsraîlê), cihên serokwezîr û reyîsîcimhûr, û [[Mehkema Bilind ya Îsraîlê|Mehkema Bilind]]. Di [[Tarîxa Qudsê|tarîxa xwe ya dirêj]] de, Quds herî kêm dido caran hatiye xirakirin, 23 caran ketiye bin hisarê, 44 caran hatiye girtin û dîsa hatiye girtin û 52 caran hicûm hatiye berdan wê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.momentmag.com/Exclusive/2008/2008-03/200803-Jerusalem.html |sernav=Do We Divide the Holiest Holy City? |malper=Moment Magazine |roja-gihiştinê=5 March 2008 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080603214950/http://www.momentmag.com/Exclusive/2008/2008-03/200803-Jerusalem.html |roja-arşîvê=3 June 2008}} According to Eric H. Cline's tally in Jerusalem Besieged.</ref> Parçê Qudsê ê bi navê [[Bajarê Dawidî|Bajarê Dawid]] işaretên pêşî ên rûniştinê di sedsala 4an ya berî mîladê de, di şiklê kampên şivanên koçer de nîşan dide. <ref>{{Jêder-malper |url=https://alt-arch.org/en/from-shiloah-to-silwan-a-visitors-guide |sernav=From Shiloah to Silwan—A Visitor's Guide |tarîx=10 September 2013 |roja-gihiştinê=25 July 2018 |weşanger=Emek Shaveh |rewşa-urlyê=usurped |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220815180019/https://alt-arch.org/en/from-shiloah-to-silwan-a-visitors-guide |roja-arşîvê=15 August 2022 |paşnav=Greenberg |pêşnav=Raphael |paşnav2=Mizrachi |pêşnav2=Yonathan}}</ref> Di wextê [[Kenan|Kenanan]] de (asra 14an b.m.) li ser tabletên Misrê yên kevn Quds bi navê ''Urusalim'' hatiye binavkirin, îhtîmalen bi mana "Bajarê Salem" li ser îlahê kenanî. Di dema îsraîlî de, aktîvîtiya avakirinê ya mezin li di asra 10an berî mîladê (Dewra Hesinî ya II) de dest pê kir, û di asra 9an berî mîladê de bajar bûye merkeza dînî olî û rêveber ya Padîşahiya Yehûdayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Two Houses of Israel: State Formation and the Origins of Pan-Israelite Identity |paşnav=Sergi |pêşnav=Omer |weşanger=SBL Press |sal=2023 |rr=197 |isbn=978-1-62837-345-5 |url=https://books.google.com/books?id=4nLMEAAAQBAJ&pg=PA187 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231024041210/https://books.google.com/books?id=4nLMEAAAQBAJ&pg=PA187 |roja-arşîvê=24 October 2023 |rewşa-urlyê=live |roja-gihiştinê=23 October 2023}}</ref> Di sala 1538an de dîwarên bajêr cara talî hatin avakirin li dora Qudsê di bin [[Siltan Silêmanê Qanûnî]] yê [[Împeratoriya Osmanî]]. Îro ew dîwar Bajarê Kevin didin xuyakirin, ku ji asra 19an ve li çar parçeyan hatiye veqetandin—mehla ermenî, filehî/mesîhî, cihûyî û îslamî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Jerusalem in the 19th Century, The Old City |paşnav=Ben-Arieh |pêşnav=Yehoshua |weşanger=Yad Izhak Ben Zvi & St. Martin's Press |sal=1984 |rûpel=[https://archive.org/details/jerusalemin19thc00bena/page/14 14] |isbn=978-0-312-44187-6 |url=https://archive.org/details/jerusalemin19thc00bena/page/14}}</ref><ref name="Teller-2022">{{Jêder-kitêb |sernav=Nine Quarters of Jerusalem: A New Biography of the Old City |paşnav=Teller |pêşnav=Matthew |weşanger=[[Profile Books]] |sal=2022 |rûpel=Chapter 1 |isbn=978-1-78283-904-0 |jêgirtin=What wasn't corrected, though—and what, in retrospect, should have raised much more controversy than it did (it seems to have passed completely unremarked for the last 170-odd years)—was [[1840–41 Royal Engineers maps of Palestine, Lebanon and Syria|[Aldrich and Symonds's] map's]] labelling. Because here, newly arcing across the familiar quadrilateral of Jerusalem, are four double labels in bold capitals. At top left ''Haret En-Nassara'' and, beneath it, ''Christian Quarter''; at bottom left ''Haret El-Arman'' and ''Armenian Quarter''; at bottom centre ''Haret El-Yehud'' and ''Jews' Quarter''; and at top right—the big innovation, covering perhaps half the city—''Haret El-Muslimin'' and ''Mohammedan Quarter'', had shown this before. Every map has shown it since. The idea, in 1841, of a Mohammedan (that is, Muslim) quarter of Jerusalem is bizarre. It's like a Catholic quarter of Rome. A Hindu quarter of Delhi. Nobody living there would conceive of the city in such a way. At that time, and for centuries before and decades after, Jerusalem was, if the term means anything at all, a Muslim city. Many people identified in other ways, but large numbers of Jerusalemites were Muslim and they lived all over the city. A Muslim quarter could only have been dreamt up by outsiders, searching for a handle on a place they barely understood, intent on asserting their own legitimacy among a hostile population, seeing what they wanted to see. Its only purpose could be to draw attention to what it excludes. |url=https://books.google.com/books?id=SgQ3EAAAQBAJ |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230609194835/https://books.google.com/books?id=SgQ3EAAAQBAJ |roja-arşîvê=9 June 2023 |rewşa-urlyê=live |roja-gihiştinê=30 May 2023 |issue=map}}</ref> Bajarê Kevin di sala 1981an de bû Cihekî Mîrasa Dinyayê, û ew di [[Lîsta Cihên Mîrasa Dinyayê ên di bin Talûkê de]] ye. <ref>{{Jêder-malper |url=https://whc.unesco.org/en/list/148 |sernav=Old City of Jerusalem and its Walls |roja-gihiştinê=11 September 2010 |weşanger=UNESCO World Heritage Convention |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170804093930/http://whc.unesco.org/en/list/148 |roja-arşîvê=4 August 2017}}</ref> Ji sala 1860an ve Qudsê ji hidûdên Bajarê Kevn gelekî mestir bûye. Di sala 2024an de nifûsa Qudsê 1.050.153 bû. Di sala 2022an de 60% ji wan cihû bûn û nêzîkî 40% ji wan filistînî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbs.gov.il/en/mediarelease/Pages/2022/Selected-Data-on-the-Occasion-of-Jerusalem-Day-2022.aspx |sernav=Selected Data on the Occasion of Jerusalem Day, 2022 |malper=cbs.gov.il |tarîx=26 May 2022 |roja-gihiştinê=30 March 2023 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230528121851/https://www.cbs.gov.il/en/mediarelease/Pages/2022/Selected-Data-on-the-Occasion-of-Jerusalem-Day-2022.aspx |roja-arşîvê=28 May 2023}}</ref>{{Refn|Statistics regarding the demographics of Jerusalem refer to the unified and expanded Israeli municipality, which includes the pre-1967 Israeli and [[Jordan]]ian municipalities as well as several additional [[Palestinians|Palestinian]] villages and neighbourhoods to the northeast. Some of the Palestinian villages and neighbourhoods have been relinquished to the [[West Bank]] ''de facto'' by way of the [[Israeli West Bank barrier]],<ref name="Laub-2006"/> but their legal statuses have not been reverted.}} Di sala 2020an de nifûsa wê 951.100 bû, ji wan 570,100 (59,9%) cihû, 353.800 (37,2%) misilman, 16.300 (1,7%) fileh/mesîhî/xiristiyan û 10,800 (1,1%) nesinifandî. <ref name="jerusaleminstitute.org.il-2022">{{Jêder-malper |url=https://jerusaleminstitute.org.il/wp-content/uploads/2022/05/shnaton_C0922.pdf |sernav=Table III/9—Population in Israel and in Jerusalem, by Religion, 1988–2020 |malper=jerusaleminstitute.org.il |roja-gihiştinê=27 December 2022 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230326034034/https://jerusaleminstitute.org.il/wp-content/uploads/2022/05/shnaton_C0922.pdf |roja-arşîvê=26 March 2023 |sal=2022}}</ref> Li gora Kitêba Miqedes ya Ibrî, Padîşah [[Dawid]] bajêr ji yebûsiyan fetih kir û ew wekî paytextê Padîşahiya Îsraîlê ya Yekbûyî danî, û kurê wî Padîşah [[Silêman (pêxember)|Silêman]] avakirina Îbadetxaneya Pêşî da destpêkirin.{{Refn|Much of the information regarding King David's conquest of Jerusalem comes from [[Bible|Biblical]] accounts, but some modern-day historians have begun to give them credit due to a 1993 excavation.<ref>{{Cite book |title=Return to Sodom & Gomorrah |last=Pellegrino |first=Charles R. |publisher=Harper Paperbacks |edition=Second revised |year=1995 |isbn=978-0-380-72633-2 |page=[https://archive.org/details/returntosodomgom00pell/page/271 271] |quote=[see footnote] |url=https://archive.org/details/returntosodomgom00pell/page/271}}</ref>}} Miqedesiya [[Quds di xiristiyaniyê de|Qudsê di xiristiyaniyê de]] di tercimeya yewnanî ya Kitêba Miqedes ya Ibrî de hatiye parastin, ku xiristiyanan wekî [[Peymana Kevin|Ehda Kevin]] qebûl kiriye. Miqedesiya ku di wê kitêbê de tê behskirin, ji behsa [[Peymana Nû|Ehda Nû]] ya liselîbdaleqandin û vejîna Îsa, hatiye xurtkirin. Di Îslamê de, Quds piştî [[Meke|Mekê]] û [[Medîne|Medînê]] bajarê sisiyan ê herî miqedes e. Ev bajar [[Qible|qibla]] pêşî ji bo [[Nimêj|nimêjên misilmanan]] bû,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cambridge History of Islam |weşanger=Cambridge University Press |sal=1986 |paşnavê-edîtor=Lewis |pêşnavê-edîtor=Bernard |paşnavê-edîtor2=Holt |pêşnavê-edîtor2=P. M. |paşnavê-edîtor3=Lambton |pêşnavê-edîtor3=Ann}}</ref> û di ededên îslamî de, [[Muhemmed|nebî Muhemmed]] di sala 621an de [[Îsra û Mîrac|seyaheta xwe ya şevê]] bi wir ve kir û li gel hewadîsên dî çû cinetê bibîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=States, Nations, and Borders: The Ethics of Making Boundaries |paşnav=Buchanan |pêşnav=Allen |lînka-nivîskar=Allen Buchanan |weşanger=Cambridge University Press |sal=2004 |isbn=978-0-521-52575-6 |url={{Google books |id=bntCSupRlO4C |page=192 |plainurl=yes}} |roja-gihiştinê=9 June 2008}}</ref> Di netîceyê de, çiqasî herema wê tenê 0,9 km² be, <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Will to Survive—Israel: The Faces of the Terror 1948-the Faces of Hope Today |paşnav=Kollek |pêşnav=Teddy |lînka-nivîskar=Teddy Kollek |weşanger=Dial Press/James Wade |sal=1977 |jêgirtin=about {{convert|225|acre|ha |order=flip|}} |paşnavê-edîtor=John Phillips |beş=Afterword}}</ref> Bajarê Kevin cihê gelek deverên [[Muhîmiya dînî ya Qudsê|muhîm ên dînî]] ye, di nav wan de Kuliyeta Mescîda Eqsayê, Dîwarê Buraq, [[Mescîda Eqsa|Mescîda Eqsayê]], û Dêra Tirba Miqedes hene. == Etîmolojî û nav ==   Di serî de navê bajêr bi erebî Beyt el-Meqdis bû, îro navê Qudsê bi [[Zimanê erebî|erebî]] wekî {{Ziman|ar|القُدس}} (el-Quds) tê zanîn û tê mana "miqedes" yan jî "cihê parastinê ê miqedes"<ref name="Bosworth-2007">{{Jêder-kitêb |sernav=Historic cities of the Islamic world |paşnav=Bosworth |pêşnav=Clifford Edmund |lînka-nivîskar=Clifford Edmund Bosworth |weşanger=Koninklijke Brill NV |sal=2007 |rr=225–226 |isbn=978-90-04-15388-2 |cih=The Netherlands |url=https://books.google.com/books?id=UB4uSVt3ulUC&pg=PA226 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230218083731/https://books.google.com/books?id=UB4uSVt3ulUC&pg=PA226 |roja-arşîvê=18 February 2023 |rewşa-urlyê=live |roja-gihiştinê=17 December 2011}}</ref><ref name="Denise DeGarmo-2011">{{Jêder-malper |url=http://centre4conflictstudies.org/wanderingthoughts/category/denise-degarmo/ |sernav=Abode of Peace? |malper=Wandering Thoughts |tarîx=9 September 2011 |roja-gihiştinê=17 December 2011 |weşanger=Center for Conflict Studies |rewşa-urlyê=usurped |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120426042313/http://centre4conflictstudies.org/wanderingthoughts/category/denise-degarmo/ |roja-arşîvê=26 April 2012 |paşnav=Denise DeGarmo}}</ref>. Nav belkî forma kinkirî ya {{Ziman|ar|مدينة القُدس}} ''(Medînet el-Quds'') be, "bajarê cihê miqedes", ji ber leqeba ibrî ya bi eynî maneyê, ''Ir ha-Qodesh'' ( {{Ziman|he|עיר הקדש}} ). Siyaseta fermî ya hikûmeta îsraîlî ferz dike ku {{Ziman|ar|أُورُشَلِيمَ}} (Ûruşelîme) li gel {{Ziman|ar|القُدس}} (el-Quds) wek navê bajêr ê erebî were nivîsandin,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.biblegateway.com/passage/?search=%EF%BB%B3%EF%BA%B8%EF%BB%AE%EF%BB%89%2010%3A1&version=NAV |sernav=Bible Gateway passage: ﻳﺸﻮﻉ 10:1 - Ketab El Hayat |malper=Bible Gateway |roja-gihiştinê=29 December 2023 |ziman=en |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231229075025/https://www.biblegateway.com/passage/?search=%EF%BB%B3%EF%BA%B8%EF%BB%AE%EF%BB%89%2010:1&version=NAV |roja-arşîvê=29 December 2023}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=أعمال الرسل 12:1 فرَجَعَ الرّسُلُ إلى أُورُشليمَ مِنَ الجبَلِ الذي يُقالُ لَه جبَلُ الزّيتونِ، وهوَ قَريبٌ مِنْ أُورُشليمَ على مَسيرةِ سَبتٍ مِنها. {{!}} الترجمة العربية المشتركة (المشتركة) {{!}} Download The Bible App Now |ziman=ar |url=https://www.bible.com/ar/bible/67/ACT.1.12.%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2585%25D8%25B4%25D8%25AA%25D8%25B1%25D9%2583%25D8%25A9 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231229075025/https://www.bible.com/ar/bible/67/ACT.1.12.%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2585%25D8%25B4%25D8%25AA%25D8%25B1%25D9%2583%25D8%25A9 |roja-arşîvê=29 December 2023 |rewşa-urlyê=live |roja-gihiştinê=29 December 2023}}</ref> wek navê bajêr ê erebî li gel were bikaranîn, ku dibe {{Ziman|ar|أُورُشَلِيمَ-القُدس}} (Ûruşelîme-el-Quds).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.jerusalem.muni.il/jer_main/defaultnew.asp?lng=3 |sernav=The Official Website of Jerusalem |tarîx=19 September 2011 |weşanger=Municipality of Jerusalem |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070427222723/http://www.hotzvim.org.il/SiteFiles/1/35/901.asp |roja-arşîvê=27 April 2007}}</ref> Ayleyên ereb ên filistînî yên ji vî bajarî ne, gelek caran wekî "''qudsî''" ({{Ziman|ar|قُدسي}}) yan jî "''meqdasî''" ({{Ziman|ar|مقدسي}}) têne binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Women, the Family, and Divorce Laws in Islamic History |paşnav=Sonbol |pêşnav=Amira |tarîx=1996 |rûpel=133}}</ref> Navê ''Jerusalem'' xwedî çendek texmînan e. Hin dibêjin yanî 'bingehê Salem' (îlahê kenanî) e,<ref name="Binz-2005">{{Jêder-kitêb |sernav=Jerusalem, the Holy City |paşnav=Binz |pêşnav=Stephen J. |weşanger=Twenty-Third Publications |sal=2005 |rûpel=2 |isbn=978-1-58595-365-3 |cih=Connecticut |url={{Google books |id=7zLuDlzdTFYC |page=1 |plainurl=yes}} |roja-gihiştinê=17 December 2011}}</ref> hin jî dibêjin ji rayê samî ê ''yry'' ku kare were mana 'dîtin, danîna kevir'<ref>{{Jêder-malper |url=https://biblehub.com/hebrew/3384.htm |sernav=Brown-Driver-Briggs Lexicon: 3384. יָרָה (yarah or yara) |malper=biblehub.com |roja-gihiştinê=2026-02-14 |jêgirtin=cast (= lay, set), corner-stone Job 38:6; pillar Genesis 31:51 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260128192830/https://biblehub.com/hebrew/3384.htm |roja-arşîvê=28 January 2026}}</ref> û kêmasî 2 caran bi wî şiklî di Kitêba Miqedes ya Ibrî de hatiye şuxilandin, di sûreyên Eyûb<ref>{{Jêder-malper |url=https://biblehub.com/interlinear/job/38-6.htm |sernav=Job 38:6 Interlinear Hebrew-English |malper=biblehub.com |roja-gihiştinê=2026-02-14 |jêgirtin='''who laid ''[Hebrew root ירי YRY]'' its cornerstone''' |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20251007052442/https://biblehub.com/interlinear/job/38-6.htm |roja-arşîvê=7 October 2025}}</ref> and [[Destpêkirin|Destpêkirinê]] de.<ref>{{Jêder-malper |url=https://biblehub.com/interlinear/genesis/31-50.htm |sernav=Genesis 31:50 Interlinear Hebrew-English |malper=biblehub.com |roja-gihiştinê=2026-02-14 |jêgirtin='''behold the memorial stone which I have set ''[Hebrew root ירי YRY]'' between you and me'''}}</ref> == Tarîx == {{Çavkanî|group=note}}Quds yek ji bajarên dinyayê ên herî kevn e, tarîxa wê ji 5000 salan dirêjtir e. Çavkaniyên wê digihin dor 3000 berî mîladê, bi avakirina bicihbûna pêşî nêzîkî Çavîna Gihonê. Bajar cara pêşîn di metinên Execerationê ên misrî ên 2000 berî mîladê de tê behskirin, bi navê "Rusalimum". Di asra 17an ya berî mîladê de Quds bûbû bajarekî biqewet di bin hukma [[Kenan|kenanî]] de, bi dîwarên gelekî mezin ên ji bo parastina sîstema wê ya avê. Di wextê Dewra Talî ya Bronzê (Sifrê) de Quds bû vasalê [[Misira kevnare|Misra Qedîm]], wek ku di [[mektûbên Amarna]] de hatiye belgekirin. Di ''Dewra Îsraîliyan'' de bajar muhîmtir bû, ew dewr dor sala 1000 n.m. dest pê kir wextê ku Padîşah [[Dawid]] dest ser Qudsê danî û ew kir paytextê [[Padîşahiya Îsraîlê ya Yekbûyî]] . Kurê Dawid, Padîşah [[Silêman (pêxember)|Silêman,]] Îbadetxana Pêşî ava kir, û bajar wek merkezeke dînî ya mezin cihê xwe stand. Piştî parçebûna padîşahiyê, Quds bû paytextê [[Padîşahiya Yehûdayê]] heta ku di sala 586 b.m. de ji aliyê Împeratoriya Neo-Babîl ve hate îşxalkirin. [[Babîl (dewlet)|Babîliyan]] Îbadetxana Pêşî xira kir, û ev yek bû sebeba sirgûnkirina cihûyan ber bi Babîlê ve . Piştî ku farisan di sala 539 b.m. de Babîl fetih kir, [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] destûr da Cihûyan ku ji sirgûnê vegerin û bajar û îbadetxana bajêr ji nû ve ava bikin, avakirina wê {{Derdora|516 b.m.}} dest pê kir, ku destpêka Dewra Îbadetxana 2an nîşan dide. Piştî fetihkirina [[Îskenderê Mezin]] di sala 332 b.m. de, Quds ket bin hukma [[Serdema helenîstî|helenîstîk]], ku bû sebeba zêdebûna tesîra kultûrî û siyasî ya ji [[Yewnanistan|Yewnanistanê]]. Serhildana hasmoniyan di sala 164 b.m. de ji bo wextekî kin hukma cihûyan vegerand û Quds bû paytextê dewleteke serbixwe. Di 63 berî mîladê de, Quds ji aliyê Pompey ve hat girtin û ket bin hukma Cimhûriyeta Romayê. Bajar ji aliyê [[Hêrodêsê Mezin|Herodê Mezin]] ve hate xemilandin, ku dîwarên piştgirtinê ava kir ku hiştin ku Çiyayê Îbadexaneyê karibe were mestirkirin û ku Îbadetxana Diwan karibe were berferehkirin, ji ber wê ew bû yek ji îbadetxanên dînyaya qedîm ya yên herî mezin. Nerehetiya di neqeba cihûyan û [[Împeratoriya Romê|Împaratoriya Romayê]] de mezin bûn û dawiyê de bûn Serhildana Cihûyan ya Pêşî, ku bûn sebeba hisar û xirakirina Qudsê û Îbadetxana Diwan di sala 70an de. Piştî çend deh salan, bajar wek kolonyaya Romayê ''Aelia Capitolina'' dîse hat avakirin, û ji bo îlahê romayiyan ê [[Jupîter|Jupiter]] hat nezirkirin, û ji ber vê Serhildana Bar Kokhba (132-136 m) pêk hat. Piştî ku serhildan hat şkandin, cihû ji bajêr hatin memnû/qedexekirin. Di pêleya bizansî de, Quds wek merkezeke heca xiristiyanan bi pêş ket, xaseten piştî ku Konstentînê Mezin piştgirî da avakirina Dêra Tirba Miqedes. Di 638an de, Quds ji aliyê [[Xelîfeya Raşidûn|Xelîfeya Raşidun]] ve hate fetihkirin, û di bin hukma serî ya [[Îslam|îslamî]] de, Qubet es-Sehra û mizgefta Qiblî (al-Aqsa) hatin avakirin, pê re muhîmiya wê ya dînî ya îslamê saxlem bû. Di wextê [[seferên xaçperestan]] de hukma Qudsê hinek caran hat guhertin, di 1099an de ji aliyê xaçperestan ve hat girtin û di 1187an de jî ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî|Selahedîn]] ve dîse hat standin. Ew di wextê [[Xanedana Eyûbî|eyûbî]] û [[Dewleta Memlûkan|memlûkî]] de di destê [[Îslam|îslamî]] de maye, heta ku di sala 1517an de bû beşek ji [[Împeratoriya Osmanî|Împaratoriya Osmanî]]. Di dema modern de piştî Herba Ereb-Îsraîlî ya 1948an Qudsê di neqeba Îsraîl û Ûrdûnê de hat qetkirin. Îsraîlê di [[Şerê Şeş Rojan|Herba Şeş Rojan]] de dest ser Rojhilatê Qudsê danî, di sala 1967an de bajar di bin hkmê Îsraîlî de yek bû. Statûya Qudsê problemeke gelekî nîqaşî ye, îsraîlî jî û filistînî jî ew wek paytexta xwe îdîa dikin. == Statûya siyasî == <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles>Ji sala 1923an heta 1948an Quds paytextê îdarî yê Filistîna Mandayî bû. Di çileya pêşî ya 1949an de, serokwezîrê Îsraîlê [[David Ben-Gurion]] herema Rojavayê Qudsê ku wê kontrol dikir wekî "paytextê heta heta wê ya Îsraîlê" îlan kir, siyasetek ku di çileya pêşî ya 1950an de ji [[Knesset|Knessetê]] hate tesdîqkirin. Ev siyaset di neqeba dewletên dinyayê de nehat naskirin, ji ber ku Qerara 194an ya Meclîsa Imûmî ya Miletên Yekbûyî Qudsê wekî bajarekî navberdewletî nîşan dikir; hikûmeta Amerîkî miqabilî vê derket û israr kir ku paytextê Îsraîlê Tel Avîv bimîne. Di netîca Herba Şeş Rojan ya sala 1967an de, timamê Qudsê [[Îşxalkirina Îsraîlê ya Rojavayê Qudsê|ket bin kontrola Îsraîlê]]. Di 27ê hezîrana 1967an de, hikûmeta Levi Eshkol qanûn û hukma Îsraîlê fereh kire Rojhilatê Qudsê, lê qebûl kir ku kuliyeta el-Eqsa ji aliyê weqfa Ûrdunê ve were îdarekirin, di bin Wezareta Weqfên Dînî ya Urdunê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.jcpa.org/jcprg10.htm |sernav=Jerusalem in International Diplomacy |roja-gihiştinê=20 July 2008 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121028044557/http://www.jcpa.org/jcprg10.htm |roja-arşîvê=28 October 2012 |paşnav=Dore Gold |lînka-nivîskar=Dore Gold}}</ref> Di sala 1988an de hikûmeta Îsraîlê ji ber "sebebên emniyetê" qerara girtina Xaniyê Şerqê (beyt eş-Şerq) da, mala Civata Tehqîqên Erebî û merkeza Rêxistina Azadkirina Filistînê da. Avahî di di sala 1992an de dîse vebû wek maleke mêhvanan ya filistînî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.jerusalemites.org/jerusalem/cultural_dimensions/3.htm |sernav=The New Orient House: A History of Palestinian Hospitality |roja-gihiştinê=9 September 2011 |weşanger=jerusalemites.org |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20101217143302/http://jerusalemites.org/jerusalem/cultural_dimensions/3.htm |roja-arşîvê=17 December 2010}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Jerusalem: The Future of a Contested City |paşnav=Klein |pêşnav=Menachem |weşanger=New York University Press |sal=2001 |rûpel=189 |isbn=978-0-8147-4754-4 |beş=The PLO and the Palestinian Identity of East Jerusalem}}</ref> Lihevkirina Osloyê diyar kir ku statûya talî ya Qudsê wê bi minaqeşeyên bi Otorîteya Filistînî re bê qerardan. Lihevhatin mewcûdiya resmî ya filistînî memnû/qedexe kir heta lihevhatineke talî ya aştiyê, lê hişt ku ofîseke ticaretê ya filistînî li Qudsa Rojhilatê vebe. Otorîteya Filistînî Qudsa Rojhilatê wek paytextê dewleta Filistînê ya pêşerojê dibîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.publicpolicy.umd.edu/IPPP/Fall97Report/negotiating_jerusalem.htm |sernav=Negotiating Jerusalem |tarîx=Fall 1997 |roja-gihiştinê=25 February 2007 |weşanger=The University of Maryland School of Public Policy |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20060514191731/http://www.publicpolicy.umd.edu/IPPP/Fall97Report/negotiating_jerusalem.htm |roja-arşîvê=14 May 2006 |paşnav=Segal |pêşnav=Jerome M.}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://shop.ceps.be/downfree.php?item_id=171 |sernav=A Cooperative Structure for Israeli–Palestinian Relations: Working Paper No. 1 |malper=Centre for European Policy Studies |tarîx=November 2002 |roja-gihiştinê=16 April 2007 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20040106192631/http://shop.ceps.be/downfree.php?item_id=171 |roja-arşîvê=6 January 2004 |paşnav=Møller, Bjørn}}</ref> Reysîcimhûr [[Mehmûd Ebas]] gotiye ku ti lihevhatineke ku Qudsa Rojhilatê wek paytextê Filistînê qebûl neke, nayê qebûlkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=10 June 2010 |sernav=No agreement without a Palestinian capital in Jerusalem: Mahmoud Abbas |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/middle-east/No-agreement-without-a-Palestinian-capital-in-Jerusalem-Mahmoud-Abbas-/articleshow/6030905.cms |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110811100537/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-06-10/middle-east/28287403_1_solution-palestinian-capital-east-jerusalem |roja-arşîvê=11 August 2011 |roja-gihiştinê=9 September 2011 |xebat=[[The Times of India]]}}</ref> Serokwezîrê Îsraîlê Benjamin Netanyahu jî gotiye ku Quds wê paytextê neveqetandî ya Îsraîlê bimîne. Ji ber ku nêzîkbûna wê yî bajêr, Ebû Dis, gundekî filistînî yê Qudsê, ji aliyê Îsraîlê ve wek paytextekî pêşerojî yê Filistînê hatiye teklîfkirin. Îsraîlê Ebû Dis nexistiye dîwarê xwe yî emniyetê ê dora Qudsê. Otorîteya Filîstînî li wir avayiyeke mimkun ya parlamentoyê ji bo [[Meclîsa Qanûnçêker ya Filistînî]] ava kiriye, û ofîsên wan ên meseleyên Qudsê hemû li Ebû Dis in. === Statûya navberdewletî === Bêhtirê civata navberdewletî dibêje ku Qudsa Rojavayê, Bajarê Kevin jî tê de, qismekî [[Dewleta Filistînê|erdên îşxalkirî ên Filistînê]] ye. Dewletên Amerîkayê yên Yekbûyî kontrola Îsraîlê ya timamê Qudsê di sala 2017an de nas kir.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Landler |pêşnav=Mark |tarîx=2017-12-06 |sernav=Trump Recognizes Jerusalem as Israel's Capital and Orders U.S. Embassy to Move |url=https://www.nytimes.com/2017/12/06/world/middleeast/trump-jerusalem-israel-capital.html |roja-gihiştinê=2026-03-19 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Heta hingî ti beş, ne Qudsa Rojavayê jî ne Qudsa Rojhilatê jî, wek qismekî erdên Dewleta Îsraîlê yan jî Dewleta Filistînê nedihat naskirin.<ref>[https://berkleycenter.georgetown.edu/essays/the-controversial-sovereignty-over-the-city-of-jerusalem The Controversial Sovereignty over the City of Jerusalem (22 June 2015, The National Catholic Reporter)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181121191334/https://berkleycenter.georgetown.edu/essays/the-controversial-sovereignty-over-the-city-of-jerusalem|date=21 November 2018}} "No U.S. president has ever officially acknowledged Israeli sovereignty over any part of Jerusalem (...) The refusal to recognize Jerusalem as Israeli territory is a near universal policy among Western nations."</ref><ref>[https://www.bbc.com/news/world-middle-east-42218042 Jerusalem: Opposition to mooted Trump Israel announcement grows] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190806054724/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-42218042|date=6 August 2019}}"Israeli sovereignty over Jerusalem has never been recognised internationally"</ref> Pey wê hereketê re dewletên dî jî dest bi naskirina Qudsa Rojavayê wek qismekî Îsraîlê yan jî Qudsa Rojhilatê wek qismekî Filistînê kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/20181215-australia-recognises-west-jerusalem-capital-israel-palestinians-morrison-trump |sernav=Australia recognises west Jerusalem as capital of Israel |malper=France 24 |tarîx=2018-12-15 |roja-gihiştinê=2026-03-19 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://funag.gov.br/manual/index.php?title=Top%C3%B4nimos_e_gent%C3%ADlicos |sernav=Topônimos e gentílicos - Manual de Revisão da FUNAG |malper=funag.gov.br |roja-gihiştinê=2026-03-19}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Vladimirov |pêşnav=Nikita |tarîx=2017-04-06 |sernav=Russia recognizes Jerusalem as Israel's capital |url=https://thehill.com/policy/international/327673-russia-recognizes-jerusalem-as-israeli-capital/ |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20251212012219/https://thehill.com/policy/international/327673-russia-recognizes-jerusalem-as-israeli-capital/ |roja-arşîvê=12 December 2025 |roja-gihiştinê=2026-03-19 |xebat=The Hill |ziman=en-US}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Agencies and ToI Staff |tarîx=2017-12-13 |sernav=Saudi king: Palestinians have right to East Jerusalem as capital |url=https://www.timesofisrael.com/saudi-king-palestinians-have-right-to-east-jerusalem-as-capital/ |roja-gihiştinê=2026-03-19 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Li gora Plana Levakirinê ya ji bo Filistînê ya Neteweyên Yekbûyî ya 1947an, Quds wê bûbane <nowiki><i>corpus separatum</i></nowiki>eke ji Neteweyên Yekbûyî îdarekirî ji bo 10 salan, û peyre wê xelkê bajêr karîban "bi riya referendumekê xwestinên xwe bêjin".<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://unispal.un.org/DPA/DPR/unispal.nsf/0/7F0AF2BD897689B785256C330061D253 |sernav=A/RES/181(II) of 29 November 1947 |roja-gihiştinê=3 December 2024 |weşanger=United Nations General Assembly |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171010090147/https://unispal.un.org/DPA/DPR/unispal.nsf/0/7F0AF2BD897689B785256C330061D253 |roja-arşîvê=10 October 2017}}</ref> Di herba 1948an de qeta rojavayî yê bajêr ji qewetên dewleta Îsraîlê ya nû hat îşxalkirin, û qeta rojhilatê ji Ûrdûnê hat îşxalkirin. Civata navberdewletî bi berferehî statûya qanûnî ya Qudsê li gora plana levakirinê dihesibîne, û ji ber wê bêhtirê civatê red dike ku xweseriya Îsraîlê li ser bajêr nas bike. === Statû di bin hukma Îsraîlê de === Piştî Herba Şeş Rojan ya 1967an, Îsraîlê hukma xwe berfereh kir û dest ser Rojhilatê Qudsê danî, ku bû sebeba hidûdên nû ên belediyê. Di sala 2010an de Îsraîlê qanûnek derxist ku statûya pêşîtiyê ya herî bilind dide Qudsê. Qanûn avakirina li timamê bajêr bi pêş xist, û ji bo ku xanî, avayî, tehsîl, şuxil, turîzm û aktîvitiyên kultûrî arzantir bibin, alîkarî û feydeyên bacê pêşkêşî xelkê bajêr kir. Wezîrê îrtîbatê Moşe Kahlon got ku qanûn "mesajeke siyasî ya zelal û bê guman şand ku Quds wê newê parçekirin", û ku "hemû kesên di nav civata filistînî û navberdewletî de ku hêvî dikin ku hikûmeta heyî ya Îsraîlê ti daxwazên li ser hukma Îsraîlê li ser paytextê wê wê qebûl bike, xelet û xapînok in".<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cbn.com/cbnnews/insideisrael/2010/October/Bill-to-Grant-Jerusalem-Priority-Status/ |sernav=Bill to Grant Jerusalem Priority Status—Inside Israel |tarîx=25 October 2010 |roja-gihiştinê=28 February 2014 |weşanger=CBN News |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140904135513/http://www.cbn.com/cbnnews/insideisrael/2010/October/Bill-to-Grant-Jerusalem-Priority-Status/ |roja-arşîvê=4 September 2014 |paşnav=Tzippe Barrow}}</ref> Statûya bajêr, xaseten cihên wê yên miqedes, di herba Îsraîl û Filistînê de yek ji problemên bingehî ye. Hikûmeta Îsraîlê planên avakirinê li Mehla Misilmanan ya Bajarê Kevin qebûl kiriye<ref>[https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/02/10/AR2007021001571.html "Jewish Inroads in Muslim Quarter: Settlers' Project to Alter Skyline of Jerusalem's Old City"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170402175606/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/02/10/AR2007021001571.html|date=2 April 2017}} The Washington Post Foreign Service, 11 February 2007; p. A01</ref> da ku hebûna cihûyan li Rojhilatê Qudsê berfireh bike. Filistînî Qudsê wek paytextê [[Dewleta Filistînê]] dihesibînin, û hidûdên bajêr bûne meseleya danûstandinên dualî. Komeke şehrezayên ku ji aliyê serokwezîrê wî wextê yê Îsraîlê Ehud Barak ve di sala 2000an de hatibûn komkirin, gihabûn wê netîceyê ku bajar divê were veqetandin, ji ber ku Îsraîlê li wir nikarîbû ti hedefên xwe yên dewletî pêk bîne. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Jerusalem Syndrome: The Palestinian-Israeli Battle for the Holy City |paşnav=Moshe Amirav |lînka-nivîskar=Moshe Amirav |weşanger=Sussex Academic Press |tarîx=2009 |rr=28–29 |isbn=978-1-84519-347-8 |url={{Google books |id=IH9l4fUKZ_MC |page=28 |plainurl=yes}} |roja-gihiştinê=3 June 2014}}</ref> Lê serokwezîrê Îsraîlê [[Benjamin Netanyahu]] di sala 2014an de got ku "Quds wê ti carî newê parçekirin".<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Lazaroff |pêşnav=Tovah |tarîx=28 May 2014 |sernav=Netanyahu: 'Jerusalem is the heart of the nation. We'll never divide our heart.' |url=https://www.jpost.com/National-News/Netanyahu-47-years-ago-Jerusalem-was-reunited-and-thats-how-it-will-stay-354589 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180614120759/https://www.jpost.com/National-News/Netanyahu-47-years-ago-Jerusalem-was-reunited-and-thats-how-it-will-stay-354589 |roja-arşîvê=14 June 2018 |roja-gihiştinê=5 June 2014 |xebat=[[The Jerusalem Post]]}}</ref> Anketek ku di hezîrana 2013an de hat kirin, dît ku 74%ê cihûyên îsraîlî fikrê paytextê filistînî li ti qeteke Qudsê red dikir, lê 72%ê wê wekî bajarekî parçekirî dihesiband. <ref>[https://www.jpost.com/Diplomacy-and-Politics/Post-poll-72-percent-of-Jewish-Israelis-view-Jlem-as-divided-315490 Poll: 72% of Jewish Israelis view J'lem as divided] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151016001058/http://www.jpost.com/Diplomacy-and-Politics/Post-poll-72-percent-of-Jewish-Israelis-view-Jlem-as-divided-315490|date=16 October 2015}}, Jerusalem Post 5 June 2013</ref> Anketek ku ji Merkeza Filistînî ya Raya Imûmî û Anketên Rojhilata Navîn ên Pechter ya Amerîkî ve ji bo Konseya Eleqeyên Derve di nav nifûsa ereb ên Qudsa Rojhilat de di sala 2011an de hate kirin, hişkere kir ku 39%ê nifûsa ereb ên Qudsa Rojhilat hevwelatîbûna Îsraîlê tercîh dikin, di eynî wextî de 31%ê wan hevwelatîbûna Filistînê tercîh kirin. Li gorî anketê, 40%ê nifûsa filistînî tercîh dikir ku taxên xwe biterikînin ger ew ketiban bin hukma filistînî. <ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Benhorin |pêşnav=Yitzhak |tarîx=20 June 1995 |sernav=Poll: Jerusalem Arabs prefer Israel |url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4013000,00.html |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141006161751/http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4013000,00.html |roja-arşîvê=6 October 2014 |roja-gihiştinê=7 December 2012 |xebat=Ynetnews}}</ref> === Quds wek paytextê Îsraîlê === <templatestyles src="Refbegin/styles.css" />Di 5ê meha 12an ya 1949an de serokwezîrê pêşî yê Îsraîlê, [[David Ben-Gurion]], Qudsê wek paytextê "herdayîm" û "miqedes" yê Îsraîlê îlan kir û 8 rojan piştre diyar kir ku tenê herb "kiriye ku" serokatiya Îsraîlê "textê hikûmetê li Tel Avîvê ava bike", lê ku "ji bo Dewleta Îsraîl hercar tenê yek paytext hebû û hercar wê tenê yek hebe - Qudsa Herdayîm", û ku piştî herbê, tebên ji bo çêkirina şertên ji bo "Knessetê... ku vegere Qudsê" berdewam bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.knesset.gov.il/docs/eng/bengurion-jer.htm |sernav=Statements of the Prime Minister David Ben-Gurion Regarding Moving the Capital of Israel to Jerusalem |tarîx=5 December 1949 |roja-gihiştinê=2 April 2007 |weşanger=The Knesset |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190523152628/http://www.knesset.gov.il/docs/eng/bengurion-jer.htm |roja-arşîvê=23 May 2019 |paşnav=Ben-Gurion |pêşnav=David |lînka-nivîskar=David Ben-Gurion}}</ref> Ev bi rastî pêk hat, û ji destpêka sala 1950an ve hemû şaxên Hikûmeta Îsraîlê - qanûnî, hiqûqî û failî - li wir bûne, ji xeynî Wezareta Xweparastinê, ku li [[Tel Avîv]] e. <ref>{{Jêder-malper |url=http://thomas.loc.gov/cgi-bin/query/z?c105:H.R.4181.IH: |sernav=Jerusalem and Berlin Embassy Relocation Act of 1998 |tarîx=25 June 1998 |roja-gihiştinê=12 February 2007 |weşanger=The Library of Congress |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150903233952/http://thomas.loc.gov/cgi-bin/query/z?c105%3AH.R.4181.IH%3A |roja-arşîvê=3 September 2015}}</ref> <ref name="Knesset Proclaims Jerusalem As Israel-1950">{{Jêder-malper |url=https://www.jta.org/1950/01/25/archive/knesset-proclaims-jerusalem-as-israels-capital-mapam-and-herut-abstain-from-voting |sernav=Knesset Proclaims Jerusalem As Israel's Capital; Mapam and Herut Abstain from Voting |tarîx=25 January 1950 |roja-gihiştinê=23 September 2020 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201003004818/https://www.jta.org/1950/01/25/archive/knesset-proclaims-jerusalem-as-israels-capital-mapam-and-herut-abstain-from-voting |roja-arşîvê=3 October 2020}}</ref> Di dema îlankirinên Ben Gurion û întixaba Knessetê ya 24ê meha pêşî ya 1950an de, Quds di navbera Îsraîl û Urdunê de hatibû veqetandin, û ji ber wê ew îlankirin tenê ji bo Rojavayê Qudsê dihat jimartin.<ref name="Knesset Proclaims Jerusalem As Israel-1950" /> Di temûza 1980an de Îsraîlê Qanûna Qudsê wek Qanûna esasî qebûl kir. Qanûna Qudsê wek paytextê "timam û yekgirtî" ya Îsraîlê da xuyakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mfa.gov.il/MFA/MFAArchive/1980_1989/Basic%20Law-%20Jerusalem-%20Capital%20of%20Israel |sernav=Basic Law: Jerusalem, Capital of Israel |tarîx=30 July 1980 |roja-gihiştinê=2 April 2007 |weşanger=Israel Ministry of Foreign Affairs |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070208165053/http://www.mfa.gov.il/MFA/MFAArchive/1980_1989/Basic%20Law-%20Jerusalem-%20Capital%20of%20Israel |roja-arşîvê=8 February 2007}}</ref> Civata navberdewletî Qanûna Qudsê şermezar kir, ji ber ku ew civat Qudsê wek paytextê Îsraîlê nas nedikir. Meclîsa Miletên Yekbûyî ya Emniyetê di 20ê tebaxa 1980an de Qerara 478an qebûl kir, ku da xuyakirin ku Qanûna Qudsê "''miqabilî qanûna navberdewletî''" ye, û "nemeqbûl û vala ye û di wextekî nêzîk de divê were betalkirin". Dewletên endam hatin bangkirin ku temsîliyên xwe yên dîplomatîk ji Qudsa vekişînin. <ref>{{Jêder-malper |url=http://daccessdds.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/399/71/IMG/NR039971.pdf?OpenElement |sernav=Resolution 478 (1980) |roja-gihiştinê=30 July 2008 |weşanger=United Nations |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090205073441/http://daccessdds.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/399/71/IMG/NR039971.pdf?OpenElement |roja-arşîvê=5 February 2009 |sal=1980}}</ref> Piştî berarêiryarê, 22 ji 24 welatên ku berê sefareta wan li (Rojavayê) Qudsê bû, wan bar kirin Tel Avîvê, ku berî Qerara 478an jî gelek sefaret li wir bûn. [[Kosta Rîka|Costa Rica]] û [[El Salvador]] di sala 2006an de ya xwe bar kirin. Pênc sefaret hene - Dewletên Amerîka yên Yekbûyî, Guatemala, Honduras, Papua New Guinea û Kosovo - û du konsûlxane di hundurê hidûdên bajêr ên Qudsê de ne. Sefareta Paragiwayê li qesebeya Mevaseret Ziyon ya [[Qezaya Qudsê]] heye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.science.co.il/Embassies.php |sernav=Embassies and Consulates in Israel |roja-gihiştinê=5 August 2017 |weşanger=Israel Science and Technology Homepage |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170724111910/http://www.science.co.il/Embassies.php |roja-arşîvê=24 July 2017}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=3 May 2018 |sernav=Guatemala embassy in Israel opens in Jerusalem |url=https://www.middleeastmonitor.com/20180503-guatemala-embassy-in-israel-opens-in-jerusalem/ |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180513080855/https://www.middleeastmonitor.com/20180503-guatemala-embassy-in-israel-opens-in-jerusalem/ |roja-arşîvê=13 May 2018 |roja-gihiştinê=12 May 2018 |xebat=Middle East Monitor |ziman=en-GB}}</ref> <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theguardian.com/world/2021/mar/14/kosovo-opens-embassy-in-jerusalem-after-israel-recognises-its-independence |sernav=Kosovo opens embassy in Jerusalem after Israel recognises its independence |malper=[[The Guardian]] |tarîx=2021-03-14 |roja-gihiştinê=2024-05-26}}</ref> <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/9/5/papua-new-guinea-opens-israel-embassy-in-west-jerusalem |sernav=Papua-New Guinea opens Israel embassy in West Jerusalem |tarîx=2023-09-05 |roja-gihiştinê=26 May 2024 |weşanger=Al Jazeera |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240320104241/https://www.aljazeera.com/news/2023/9/5/papua-new-guinea-opens-israel-embassy-in-west-jerusalem |roja-arşîvê=20 March 2024}}</ref> li gel Bolîvya ku sefareta wê niha hatiye girtin. <ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Ramos |pêşnav=Daniel |tarîx=2023-11-01 |sernav=Bolivia severs ties with Israel, others recall envoys over Gaza |url=https://www.reuters.com/world/americas/bolivia-severs-diplomatic-ties-with-israel-citing-crimes-against-humanity-2023-10-31/ |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231031234549/https://www.reuters.com/world/americas/bolivia-severs-diplomatic-ties-with-israel-citing-crimes-against-humanity-2023-10-31/ |roja-arşîvê=31 October 2023 |roja-gihiştinê=2025-05-30 |xebat=Reuters |ziman=en}}</ref> Li Qudsê çendek konsûlxaneyên imûmî hene, ku xaseten yan bi Îsraîlê yan jî bi Filistînê re dixebitin. Di sala 1995an de Kongreya Dewletên Amerîka yên Yekbûyî Qanûna Sefareta Qudsê qebûl kir ku, di bin hin şertan de, mecbûrî kir ku sefareta wan ji Tel Avîvê were barkirin Qudsê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gpo.gov/fdsys/pkg/PLAW-104publ45/content-detail.html |sernav=Jerusalem Embassy Act of 1995 |tarîx=8 November 1995 |roja-gihiştinê=15 February 2007 |weşanger=U.S. Government Printing Office |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100617043204/http://www.gpo.gov/fdsys/pkg/PLAW-104publ45/content-detail.html |roja-arşîvê=17 June 2010}}</ref> Di 6ê meha 12an ya 2017ê de [[Serokdewletê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|reysîcimhûrê USAyê]], [[Donald Trump]], bi resmî Qudsê wek paytextê Îsraîlê nas kir û niyeta xwe ya barkirina bi Qudsê ve ya sefareta amerîkî da naskirin, ku bû sebeba vegerandin û betalkirina bi qasî dehan salan siyaseta Dewletên Amerîka yên Yekbûyî ya li ser problemê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.whitehouse.gov/the-press-office/2017/12/06/president-donald-j-trumps-proclamation-jerusalem-capital-state-israel |sernav=President Donald J. Trump's Proclamation on Jerusalem as the Capital of the State of Israel |tarîx=6 December 2017 |roja-gihiştinê=6 December 2017 |weşanger=White House |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171206191507/https://www.whitehouse.gov/the-press-office/2017/12/06/president-donald-j-trumps-proclamation-jerusalem-capital-state-israel |roja-arşîvê=6 December 2017}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=7 December 2017 |sernav=Trump Declares Jerusalem as Israel's Capital |url=http://www.news.com.au/world/middle-east/trump-to-declare-jerusalem-as-israels-capital/news-story/6f16170f8ceec70d7e2f10a9659309a1 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171206234846/http://www.news.com.au/world/middle-east/trump-to-declare-jerusalem-as-israels-capital/news-story/6f16170f8ceec70d7e2f10a9659309a1 |roja-arşîvê=6 December 2017 |roja-gihiştinê=7 December 2017 |xebat=News.com.au}}</ref> Ev hereket ji aliyê gelek dewletan ve hate rexnekirin. <ref>[https://www.reuters.com/article/us-usa-trump-israel-jerusalem-reaction/arabs-europe-u-n-reject-trumps-recognition-of-jerusalem-as-israeli-capital-idUSKBN1E0312 Arabs, Europe, U.N. reject Trump's recognition of Jerusalem as Israeli capital] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171222180040/https://www.reuters.com/article/us-usa-trump-israel-jerusalem-reaction/arabs-europe-u-n-reject-trumps-recognition-of-jerusalem-as-israeli-capital-idUSKBN1E0312|date=22 December 2017}}, Mark Heinrich, Reuters</ref> Qerareke şermezarkirina qerare USAyê ji aliyê hemû 14 endamên din ên Meclîsa Miletên Yekbûyî ya Emniyetê ve hate piştgirtin, lê di 18ê meha 12an ya 2017an de ji aliyê USAyê ve hate vetokirin. <ref>[https://www.telegraph.co.uk/news/2017/12/18/us-forced-veto-un-resolution-condemning-trumps-decision-jerusalem/ US forced to veto UN resolution condemning Trump's decision on Jerusalem] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180510060242/https://www.telegraph.co.uk/news/2017/12/18/us-forced-veto-un-resolution-condemning-trumps-decision-jerusalem/|date=10 May 2018}}, ''[[The Daily Telegraph]]''</ref> Li Civata Imûmî ya Miletên Yekbûyî qerareke piştî wê şermezarkirina qerara DYAyê hat qebûlkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=21 December 2017 |sernav=UN rejects Trump's Jerusalem declaration |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-42446027 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210613053816/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-42446027 |roja-arşîvê=13 June 2021 |roja-gihiştinê=20 June 2018 |xebat=BBC News}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aljazeera.com/news/2017/12/general-assembly-rejects-trump-jerusalem-move-171221135806725.html |sernav=UN General Assembly rejects Trump's Jerusalem move |roja-gihiştinê=21 December 2017 |weşanger=Al Jazeera |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171222211816/http://www.aljazeera.com/news/2017/12/general-assembly-rejects-trump-jerusalem-move-171221135806725.html |roja-arşîvê=22 December 2017}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Gladstone |pêşnav=Rick |tarîx=21 December 2017 |sernav=Defying Trump, U.N. General Assembly Condemns U.S. Decree on Jerusalem |url=https://www.nytimes.com/2017/12/21/world/middleeast/trump-jerusalem-united-nations.html |url-access=subscription |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20220103/https://www.nytimes.com/2017/12/21/world/middleeast/trump-jerusalem-united-nations.html |roja-arşîvê=3 January 2022 |xebat=The New York Times}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/ES-10/L.22&Submit=Search&Lang=E |sernav=United Nations Official Document |roja-gihiştinê=21 December 2017 |weşanger=United Nations |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171222122638/http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/ES-10/L.22&Submit=Search&Lang=E |roja-arşîvê=22 December 2017}}</ref> Di 14ê gulana 2018an de Dewletên Amerîkayê yên Yekbûyî bi res,î sefareta xwe li Qudsê vekir û cihê wê yê li Tel Avîvê bû konsûlxaneyek. Ji ber kêmbûna naskirina navberdewletî ya Qudsê wek paytextê Îsraîlê, hin medyayên ne-Îsraîlî Tel Avîv wekî metonim ji bo Îsraîl dişuxilînin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Tapsfield |pêşnav=James |tarîx=18 February 2010 |sernav=Israel must co-operate over fake passports, says David Miliband |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/israel-must-cooperate-over-fake-passports-says-david-miliband-1903544.html |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130820225541/http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/israel-must-cooperate-over-fake-passports-says-david-miliband-1903544.html |roja-arşîvê=20 August 2013 |roja-gihiştinê=11 September 2010 |xebat=The Independent |cih=UK}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=18 February 2010 |sernav=Dubai Hamas killing pledge by UK foreign secretary |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/8521246.stm |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190501194540/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/8521246.stm |roja-arşîvê=1 May 2019 |roja-gihiştinê=11 September 2010 |xebat=BBC News}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=4 January 2009 |sernav=Editorial A bloody new year in Gaza |url=http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/ed20090104a1.html |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110716112509/http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/ed20090104a1.html |roja-arşîvê=16 July 2011 |roja-gihiştinê=11 September 2010 |xebat=The Japan Times}}</ref><ref>[http://www.timesonline.co.uk/tol/tools_and_services/specials/style_guide/article986728.ece Times Online Style Guide—J] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110921130217/http://www.timesonline.co.uk/tol/tools_and_services/specials/style_guide/article986728.ece|date=21 September 2011}} "Jerusalem must not be used as a metonym or variant for Israel. It is not internationally recognised as the Israeli capital, and its status is one of the central controversies in the Middle East."</ref> Gelek kes, kom, dezgeh, ... miqabilî qerara Trump derketin, xaseten rêberên di nava civatên ereban û misilmanan de. Filistînî îdia dikin ku Rojhilatê Qudsê divê bibe paytextê dewleta wan ya pêşerojê û divê statûya wê bi riya danûstandinên aştiyê were safîkirin, wek ku di peymana aştîyê ya 1993an de hatiye diyarkirin. Serokê Filistînê Mahmûd Abbas da zanîn ku emela Trump bi şiklekî bi tesîr rê li ber cihê USAyê wek wesayîta di prosesa aştiyê de girt. [[Ismail Heniye|Ismail Haniyeh]], serokê hereketa Hamasê ya îslamî, ji bo "intifada"ke, yanî serhildaneke, nû bang kir. Reysîcimhûrê Tirkiyê [[Recep Tayyip Erdoğan|Recep Tayyip Erdogan]] qerarê rexne kir û got ku wê "heremê bixe nav hunglîskeke êgir". Şahê Erebistana Siûdî Selman vê yekê weke "tehrîkeke zelal ya li ber misilmanên dinyayê" behs kir. Serokê Misrê Ebdel Fetah el-Sîsî da zanîn ku ev qerar wê halê li heremê xirabtir bike. [[Îran|Îranê]] hişyarî da ku wê ew qerar bibe sebeba "intifadake nû", û got ku şkandineke hişkere ya qerarên navberdewletî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-42250340 |sernav=Jerusalem: Trump move prompts negative world reaction |malper=BBC |tarîx=6 December 2017 |roja-gihiştinê=28 September 2025 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181128222351/https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-42250340 |roja-arşîvê=28 November 2018}}</ref> Di nîsana 2017an de [[Wezareta Derve (Rûsya)|Wezareta Karên Derve]] ya Rûsyayê îlan kir ku ew Rojavayê Qudsê wek paytextê Îsraîlê dibîne di çarçoveya prensîbên ji Miletên Yekbûyî qebûlkirî ku di nav wan de statûya Rojhilatê Qudsê wek paytextê dewleteke pêşerojê ya filistînî jî heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/Israel-News/Politics-And-Diplomacy/Jpost-Exclusive-Moscow-surprisingly-says-west-Jerusalem-is-Israels-capital-486336 |sernav=Jpost Exclusive: Moscow surprisingly says west Jerusalem is Israel's capital |malper=The Jerusalem Post |tarîx=6 April 2017 |roja-gihiştinê=23 September 2017 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170923193803/http://www.jpost.com/Israel-News/Politics-And-Diplomacy/Jpost-Exclusive-Moscow-surprisingly-says-west-Jerusalem-is-Israels-capital-486336 |roja-arşîvê=23 September 2017}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://english.pnn.ps/2017/04/08/russia-could-acknowledge-west-jerusalem-as-israeli-capital/ |sernav=Russia could acknowledge West Jerusalem as Israeli Capital |tarîx=8 April 2017 |roja-gihiştinê=9 April 2017 |weşanger=PNN |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170409195147/http://english.pnn.ps/2017/04/08/russia-could-acknowledge-west-jerusalem-as-israeli-capital/ |roja-arşîvê=9 April 2017}}</ref><ref>[http://www.mid.ru/en/foreign_policy/news/-/asset_publisher/cKNonkJE02Bw/content/id/2717182 Foreign Ministry statement regarding Palestinian-Israeli settlement (6 April 2017)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200104201944/https://www.mid.ru/en/foreign_policy/news/-/asset_publisher/cKNonkJE02Bw/content/id/2717182|date=4 January 2020}}"We reaffirm our commitment to the UN-approved principles for a Palestinian-Israeli settlement, which include the status of East Jerusalem as the capital of the future Palestinian state. At the same time, we must state that in this context we view West Jerusalem as the capital of Israel."</ref> Di 15ê meha 12an ya 2018ê de hikûmeta Awistralya bi resmî Rojavayê Qudsê wek paytextê Îsraîlê nas kir, lê got ku sefareta wan wê li Tel Avîvê bimîne heta çareke dudewletê bi cih bibe. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/australia-recognizes-west-jerusalem-as-the-capital-of-israel/ |sernav=Australia recognizes west Jerusalem as the capital of Israel |malper=CBS News |tarîx=15 December 2018 |roja-gihiştinê=16 December 2018 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181216011904/https://www.cbsnews.com/news/australia-recognizes-west-jerusalem-as-the-capital-of-israel/ |roja-arşîvê=16 December 2018}}</ref> Qerara naskirinê di meha 10an ya 2022an de hat betalkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.npr.org/2022/10/18/1129609399/australia-will-end-recognition-of-jerusalem-as-israel-capital |sernav=Australia says it will end its recognition of Jerusalem as Israel's capital |tarîx=17 October 2022 |roja-gihiştinê=18 October 2022 |weşanger=[[NPR]] |ziman=en-US |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221018054516/https://www.npr.org/2022/10/18/1129609399/australia-will-end-recognition-of-jerusalem-as-israel-capital |roja-arşîvê=18 October 2022}}</ref> ==== Îşxalkirinên Îsraîlê ==== Pey zemtkirina wê ya di 1967an de, hikûmeta Îsraîlê 12 bicihbûnên îşxalkirinê li Rojhilatê Qudsê ava kirine, bi nifûseke bi qasî 220.000 îşxalkerên cihû yên îsraîlî di sala 2019an de.<ref>{{Jêder-malper |url=https://peacenow.org.il/en/settlements-watch/settlements-data/population |sernav=Population |malper=Peace Now |roja-gihiştinê=1 June 2022 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220611210642/https://peacenow.org.il/en/settlements-watch/settlements-data/population |roja-arşîvê=11 June 2022}}</ref> Civata navberdewletî di bin qanûna navberdewletî de îşxalkirinên Îsraîlê neqanûnî dihesibîne. <ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roberts |pêşnav=Adam |lînka-nivîskar=Adam Roberts (scholar) |sal=1990 |sernav=Prolonged Military Occupation: The Israeli-Occupied Territories Since 1967 |url=https://pdfs.semanticscholar.org/8aaa/455b51d4c49285089a97a08496071e322877.pdf |kovar=The American Journal of International Law |cild=84 |hejmar=1 |rr=85–86 |doi=10.2307/2203016 |jstor=2203016 |s2cid=145514740 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200215100933/https://pdfs.semanticscholar.org/8aaa/455b51d4c49285089a97a08496071e322877.pdf |roja-arşîvê=15 February 2020 |jêgirtin=The international community has taken a critical view of both deportations and settlements as being contrary to international law. General Assembly resolutions have condemned the deportations since 1969, and have done so by overwhelming majorities in recent years. Likewise, they have consistently deplored the establishment of settlements, and have done so by overwhelming majorities throughout the period (since the end of 1976) of the rapid expansion in their numbers. The Security Council has also been critical of deportations and settlements; and other bodies have viewed them as an obstacle to peace, and illegal under international law... Although East Jerusalem and the Golan Heights have been brought directly under Israeli law, by acts that amount to annexation, both of these areas continue to be viewed by the international community as occupied, and their status as regards the applicability of international rules is in most respects identical to that of the West Bank and Gaza.}}</ref> === Quds wek paytextê Filistînê === [[File:Orient_House.jpg|çep|thumb|Xaniyê Şerqê li Qudsê, the former headquarters of the PLO]] [[File:French_Consulate_in_Jerusalem_at_night_2008.jpg|thumb|The Consulate General of France, Jerusalem]] [[Otorîteya Dewletî ya Filistînî|Otorîteya Dewletî ya Filistînê]] li gora qerara 242an ya Meclîsa Miletên Yekbûyî ya Emniyetê, Rojhilatê Qudsê wekî axa îşxalkirî dibîne. Otorîteya Filistînî îdia dike ku Quds, tevî Kuliyeta Mizgefta el-Eqsayê, paytextê Dewleta Filistînê ye, Rêxistina Azadkirina Filistînê (PLO) îdia dike ku Rojavayê Qudsê jî meseleya nîqaşên statûya dayîmî ye. Lê wê diyar kiriye ku ew hazir e çareyên alternatîv binirxîne, mesela kirina Qudsê ya bajarekî vekirî. <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nad-plo.org/etemplate.php?id=59&more=1 |sernav=Jerusalem |malper=PLO-Negotiations Affairs Department (NAD) |roja-gihiştinê=20 May 2013 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160418223336/http://www.nad-plo.org/etemplate.php?id=59 |roja-arşîvê=18 April 2016}}</ref> Qenaeta PLOyê ew e ku Rojhilatê Qudsê, wekî ku ji aliyê hidûdên belediyê yên berî 1967an ve hatiye diyarkirin, wê bibe paytextê Filistînê û Rojavayê Qudsê wê bibe paytextê Îsraîlê, û herdû dewlet xwedî xweseriya timam bin li ser qeta wan ya bajêr bi beledîke xwe. Meclîseke bipêşxistinê ya hevbeş wê ji bo bipêşxistina koordîne mesûl bûbane.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nad-plo.org/userfiles/file/Factsheet%202013/EJ%20TODAY_FINAL%20REPORT_II.pdf |sernav=Palestine's Capital: The 1967 border in Jerusalem and Israel's illegal policies on the ground |malper=East Jerusalem today |tarîx=August 2013 |roja-gihiştinê=5 February 2016 |weşanger=PLO-Negotiations Affairs Department (NAD) |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130825020708/http://www.nad-plo.org/userfiles/file/Factsheet%202013/EJ%20TODAY_FINAL%20REPORT_II.pdf |roja-arşîvê=25 August 2013 |rûpel=5}}</ref> Xaniyê Şerqê ya li Rojhilatê Qudsê di salên 1980 û 1990an de wek merkeza PLOyê dihat şuxilandin. Ew ji aliyê Îsraîlê ve di sala 2001an de hate girtin, 2 roj piştî peqandina întiharê ya li ser restorana Sbarro. Hin dewlet, wek Rûsya<ref>[http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4015504,00.html Medvedev reaffirms Soviet recognition of Palestine (Ynet News, 18 January 2011)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130726041642/http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4015504,00.html|date=26 July 2013}} "Russian president says Moscow has not changed its position since 1988 when it 'recognized independent Palestinian state with its capital in east Jerusalem'"</ref> û Çînê<ref>[http://english.peopledaily.com.cn/90883/7592121.html China supports Palestinian UN bid (Xinhua, 8 September 2011)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130516095526/http://english.peopledaily.com.cn/90883/7592121.html|date=16 May 2013}} "China recognizes Palestine as a country with east Jerusalem as its capital and possessing full sovereignty and independence, in accordance with borders agreed upon in 1967, according to Jiang"</ref> Rojhilatê Qudsê wek paytextê dewleta Filistînê nas dikin. Qerara Meclîsa Miletên Yekbûyî ya Imûmî ya 58/292ê piştrast kir ku heqê miletê Filistînê ji bo xweseriya li ser Rojhilatê Qudsê heye. <ref>{{Jêder-malper |url=https://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/A2C2938216B39DE485256EA70070C849 |sernav=Resolution 58/292. Status of the Occupied Palestinian Territory, including East Jerusalem |tarîx=17 May 2004 |weşanger=[[United Nations]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120806133025/http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/A2C2938216B39DE485256EA70070C849 |roja-arşîvê=6 August 2012}}</ref> ==== Ofîs û dezgehên filistînî ==== [[File:89480_jerusalem_villa_constantine_salama_PikiWiki_Israel.jpg|thumb|Villa Salameh - cihê Konsûlxaneya Belçîkayê li Filistînê]] Ofîsên hikûmetê yên ku li derveyî hidûdên belediya Îsraîlê ne, di nav wan de Qewetên Emniyeta Filistînê, Qeweta 17, Qeweta Emniyetê ya Pêşîlibergirtinê û Wezareta Hundirû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.il/en/departments/news/idf-forces-take-control-of-governors-house-compound-in-abu-dis-10-aug-2001 |sernav=IDF forces take control of Governors House Compound in Abu Dis &#124; Ministry of Foreign Affairs |roja-gihiştinê=27 February 2024 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240227132111/https://www.gov.il/en/departments/news/idf-forces-take-control-of-governors-house-compound-in-abu-dis-10-aug-2001 |roja-arşîvê=27 February 2024}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.israelhayom.com/2018/02/16/abu-dis-information/ |sernav=Archived copy |roja-gihiştinê=27 February 2024 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240227132110/https://www.israelhayom.com/2018/02/16/abu-dis-information/ |roja-arşîvê=27 February 2024}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=PA Institutions in Abu Dis Cut Off From East Jerusalem |url=https://www.haaretz.com/2004-01-19/ty-article/pa-institutions-in-abu-dis-cut-off-from-east-jerusalem/0000017f-db21-d3a5-af7f-fbaf31240000 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250608035818/https://www.haaretz.com/2004-01-19/ty-article/pa-institutions-in-abu-dis-cut-off-from-east-jerusalem/0000017f-db21-d3a5-af7f-fbaf31240000 |roja-arşîvê=8 June 2025 |roja-gihiştinê=25 February 2024 |xebat=Haaretz |ziman=en}}</ref> Li mehla Dahiyat al Barid de ofîseke heremî ya ofîsa întixabê ya Otorîteya Filistînî heye. <ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Israeli Authorities Were Unaware of Jerusalem City Limits When Shuttering Palestinian Mapping Office |url=https://www.haaretz.com/israel-news/2017-03-21/ty-article/.premium/police-were-unaware-of-jerusalem-city-limits-when-shuttering-palestinian-mapping-office/0000017f-e06d-d38f-a57f-e67f01870000 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250108211056/https://www.haaretz.com/israel-news/2017-03-21/ty-article/.premium/police-were-unaware-of-jerusalem-city-limits-when-shuttering-palestinian-mapping-office/0000017f-e06d-d38f-a57f-e67f01870000 |roja-arşîvê=8 January 2025 |roja-gihiştinê=25 February 2024 |xebat=Haaretz |ziman=en}}</ref>{{Çavkanî|group=note}}<templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles><templatestyles src="Refbegin/styles.css" /><templatestyles src="Module:Gallery/styles.css"></templatestyles>  == Muhîmiya dînî == <templatestyles src="Module:Gallery/styles.css"></templatestyles> [[File:THE_OLD_CITY_JERUSALEM.JPG|thumb|Li Bajarê Kevin gelek cihên xwedî muhîmiya dînî hene ji bo her sê [[Dînên îbrahîmî|dînên birahîmî]] ên mezin—[[cihûtî]], [[xiristiyanî]] û [[îslam]].]] Quds di hersê dînên birahîmî de gelek wextî miqedes bûye. Salnameya 2000ê ya Qudsê 1204 kenîs, 158 dêr, û 73 mizgeft di bajêr de lîste dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Protecting Jerusalem's Holy Sites: A Strategy for Negotiating a Sacred Peace |paşnav=Guinn |pêşnav=David E. |weşanger=Cambridge University Press |sal=2006 |rûpel=[https://archive.org/details/protectingjerusa00guin/page/n151 142] |isbn=978-0-521-86662-0 |çap=1st |url=https://archive.org/details/protectingjerusa00guin |url-access=limited}}</ref> Çiqasî te'bandina hiştina pevrebûneke dînî ya bi silametî, li hinek cihan, mesela el-Eqsa, nerehetî û nakokî çêbûne. El-Eqsa cihê herî miqedes e di cihûtiyê de û cihê sisiyan ê herî miqedes e di îslamê de. Cihû qedrê wê digrin ji ber ku cihê 2 îbadetxanên berê ye û misilman yeqîn dikin ku nebî [[Muhemmed]] ji [[Mescîd el-Heram|Mescîd el-Heramê]] çû vî cihî di [[Îsra û Mîrac|Îsra û Mi'racê de]]. Cihûtî   Quds di cihûtiyê bajarê herî miqedes bûye û welatê pêşîkî û rûhanî yê cihûyan bûye ji wextê ku Padîşah Dawid ew wek paytextê xwe îlan kir di asra 10an de. Bêî jimartina navên wê yî dî, navê Qudsê 669 caran di Kitêba Miqedes ya Ibrî de derbas dibe.<ref>{{Jêder |sernav=Nothing Abides |tarîx=5 July 2017 |rr=11–38 |roja-gihiştinê=5 February 2022 |beş=The Muslim Claim to Jerusalem |chapter-url=http://dx.doi.org/10.4324/9781315125374-3 |weşanger=Routledge |doi=10.4324/9781315125374-3 |isbn=978-1-315-12537-4}}</ref> === Xiristiyanîî === {{Çavkanî|group=note}}Quds axlebe wek dergûşa xiristiyaniyê tê hesibandin. === Îslamm === <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles>Quds bajarê sisiyan ê herî miqedes e dî îslama sunî de.<ref name="Esposito-2002">Third-holiest city in Islam:</ref> Ededên îslamî dibêjin ku dor salekê berî guhertina qiblê bi Ke'beya Mekê, qibla misilmanan Quds bû.<ref>{{Cite book |title=The Israeli-Palestinian War: Escalating to Nowhere |last=Cordesman |first=Anthony H. |author-link=Anthony Cordesman |publisher=Praeger Security International |year=2005 |page=62 |isbn=978-0-275-98758-9 |chapter=The Final Settlement Issues: Asymmetric Values & Asymmetric Warfare}}</ref><ref>{{Qref|2|142|b=yl|c=}}</ref> Lê cihê muhîm ê bajêr di îslamê de herî gelek ji ber [[Îsra û Mîrac|Îsra û Mi'racê]] ye. Misilman yeqîn dikin ku Muhemmed ji [[Mescîd el-Heram|Mescîd el-Heramê]] çû Qudsê, û çû cinetê ji bo ku [[pêxemberên îslamê]] ên berê bibîne.<ref>{{Cite book |title=The Monotheists: The Peoples of God |last=Peters |first=Francis E. |author-link=Francis Edward Peters |publisher=Princeton University Press |year=2003 |pages=[https://archive.org/details/monotheistsjewsc00pete_0/page/95 95–6] |isbn=978-0-691-11460-6 |chapter=Muhammad the Prophet of God |chapter-url=https://archive.org/details/monotheistsjewsc00pete_0/page/95}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.usc.edu/dept/MSA/fundamentals/hadithsunnah/bukhari/093.sbt.html#009.093.608 |title=Sahih Bukhari |work=Compendium of Muslim Texts |access-date=9 September 2011 |publisher=University of Southern California |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081127160919/http://www.usc.edu/dept/MSA/fundamentals/hadithsunnah/bukhari/093.sbt.html |archive-date=27 November 2008}} (from an English translation of [[Sahih al-Bukhari|Sahih Bukhari]], Volume IX, Book 93, Number 608)</ref><ref>{{Quotehadith|bukhari|7517|b=yl}}</ref> Ayeta pêşî ya di [[Îsra|sûreya Îsrayê]] behsa qonaxa siyaheta Muhemmed wek ''el-mescid el-eqṣa'' ("cihê herî dûr ê limêjê") dike.<ref>From [[Abdullah Yusuf Ali]]'s English translation of the [[Qur'an]]: "Glory to (Allah) Who did take His servant for a Journey by night from the Sacred Mosque to the farthest Mosque, whose precincts We did bless,- in order that We might show him some of Our Signs: for He is the One Who heareth and seeth (all things)." ([[Al-Isra|17]]:1)</ref><ref>{{Qref|17|1|b=yl}}</ref> Di rojên herî pêşî ên îslamê de, ev wek behseke li ser cihekî li cinetan dihat fêmkirin,<ref>{{Cite book |title=The Encyclopaedia of Islam |publisher=Brill |year=2006 |pages=97–105 |edition=New ed. 2006 |volume=7}}</ref> lê alimên îslamê ên piştî [[xelîfeya Raşidûn]] wê wek Qudsê fêm kirine, û xaseten wek cihê Îbadetgeha Cihûyan ya berê.<ref>{{Cite book |title=Narrating Muhammad's Night Journey: Tracing the Development of the Ibn 'Abbas Ascension Discourse |last=Colby |first=Frederick S. |publisher=SUNY Press |date=6 August 2008 |pages=15 |isbn=978-0-7914-7788-5 |language=en |quote=From the earliest extant Muslim texts, it becomes clear that a group of Muslims from the beginning interpreted the 'furthest place of prayer' (al-masjid al-aqṣā) with the city of Jerusalem in general and its Herodian/Solomonic Temple in particular... Eventually, a general consensus formed around the idea that Muhammad's journey did indeed take him to Jerusalem. |url=https://books.google.com/books?id=sasZCjcTisIC&pg=PA15}}</ref> Hedîsan behs dikin ku cihê Mescîda Eqsayê li Qudsê ye.<ref>{{cite web |url=http://haditsbukharionline.blogspot.ca/2010/11/merits-of-helpers-in-madinah-ansaar.html |title=Merits of the Helpers in Madinah (Ansaar)—Hadith Sahih Bukhari |access-date=7 December 2012 |publisher=Haditsbukharionline.blogspot.ca |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101044831/http://haditsbukharionline.blogspot.ca/2010/11/merits-of-helpers-in-madinah-ansaar.html |archive-date=1 January 2016}}</ref> Li gora ededên îslamê, timamê çiyê el-Eqsa ye, ne tenê mizgefta li aliyê wê yî başûrî, ku navê wê niha [[Mescîda Eqsa]] ye.<ref>{{Cite book |title=Routledge Handbook on Palestine |last=Dumper |first=Michael |publisher=Taylor & Francis |date=2024-12-30 |isbn=978-1-040-19294-8 |language=en |url=https://www.google.com.sa/books/edition/Routledge_Handbook_on_Palestine/vTcxEQAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=al-aqsa+mosque+umar&pg=PT233&printsec=frontcover |last2=Badran |first2=Amneh}}</ref><ref>{{cite book |title=Theorizing Islam: Disciplinary Deconstruction and Reconstruction |last=Hughes |first=Aaron W. |author-link=Aaron W. Hughes |publisher=Taylor & Francis |year=2014 |page=45 |isbn=978-1-317-54594-1 |quote=Although later commentators would debate whether or not this journey was a physical one or took place at an internal level, it would come to play a crucial role in establishing Muhammad's prophetic credentials. In the first part of this journey, referred to as the isra, he traveled from the Kaba in Mecca to "the farthest mosque" (al-masjid al-aqsa), identified with the Temple Mount in Jerusalem: the al-Aqsa mosque that stands there today eventually took its name from this larger precinct, in which it was constructed. |url=https://books.google.com/books?id=nWV_BAAAQBAJ&pg=PA45 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719063147/https://books.google.com/books?id=nWV_BAAAQBAJ&pg=PA45 |archive-date=19 July 2023 |url-status=live |access-date=15 July 2022 |series=Religion in Culture}}</ref> Mizgefta cim'etê ya pêşî ku hat avakirin li kuliyeta el-Eqsa ji xelîfeyê Raşidûnê, Xelîf Umer, hat avakirin piştî fetha Qudsê ya salên 637-638.<ref>{{Cite book |title=Medieval Jerusalem and Islamic Worship: Holy Places, Ceremonies, Pilgrimage |last=Elad |first=Amikam |publisher=BRILL |date=1995 |isbn=978-90-04-10010-7 |language=en |url=https://books.google.com.sa/books?id=CDz_yctbQVgC&pg=PA29&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false}}</ref><ref>{{Cite book |title=Al-quds: The Place of Jerusalem in Classical Judaic and Islamic Traditions |last=Al-Khateeb |first=Mohammed Abdul Hameed |publisher=Ta-Ha |date=1998 |pages=130 |isbn=978-1-897940-79-2 |language=en |url=https://www.google.com.sa/books/edition/Al_quds/Zep-AAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=al-aqsa+mosque+umar&dq=al-aqsa+mosque+umar&printsec=frontcover |last2=Al-Khateeb |last3=Hameed |first3=M. Abdul}}</ref> Heciyê fileh, Arculf, ku dor sala 670an li erdên fileh/cihûyan ên miqedes digeriha, li ser mizgeftê behs kiriye. Li gora wî di mizgeftê de cihê dor sê hezar abidan (kesên ku îbadetê dikin) hebû.<ref name=":1">{{Cite book |title=the arab contribution to islamic art: from the seventh to the fifteenth centuries |last=ali |first=wijdan |publisher=American Univ in Cairo Press |date=1999 |pages=25 |isbn=978-977-424-476-6 |language=en |url=https://www.google.com.sa/books/edition/the_arab_contribution_to_islamic_art_fro/rpUuqLPPKK4C?hl=en&gbpv=1&dq=first+major+monument+to+be+built+on+al-aqsa+dome+of+the+rock&pg=PA25&printsec=frontcover}}</ref> Abîdeya [[Xanedana Emewiyan|Emewî]] ya pêşî ku li kuliyetê were avakirin [[Qubbet es-Sexre]] ye, ji [[Ebdulmelik|Xelîfe Ebdulmelik]] di neqeba salên 685 û 691 de.<ref name=":12">{{Cite book |title=the arab contribution to islamic art: from the seventh to the fifteenth centuries |last=ali |first=wijdan |publisher=American Univ in Cairo Press |date=1999 |pages=25 |isbn=978-977-424-476-6 |language=en |url=https://www.google.com.sa/books/edition/the_arab_contribution_to_islamic_art_fro/rpUuqLPPKK4C?hl=en&gbpv=1&dq=first+major+monument+to+be+built+on+al-aqsa+dome+of+the+rock&pg=PA25&printsec=frontcover}}</ref> Ew û kurê wî [[Welîd I]] (hukm. 705-715) mizgefta cim'etê ya Qiblî jî ji nû ve ava kirine di neqeba salên 705 û 710 de.<ref>{{Cite book |title=The Umayyad World |last=Marsham |first=Andrew |publisher=Routledge |date=2020-11-25 |isbn=978-1-317-43004-9 |language=en |url=https://www.google.com.sa/books/edition/The_Umayyad_World/fvwFEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=al-aqsa+mosque+al-walid&pg=PT423&printsec=frontcover}}</ref><templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles><templatestyles src="Refbegin/styles.css" />{{Gallery|File:THE TEMPLE MOUNT JERUSALEM.jpg|A view of the [[Al-Aqsa|Al-Aqsa Mosque Compound]] on [[Temple Mount]], considered a holy place by Jews, Christians, and Muslims.|File:Western Wall at night (20063).jpg|The [[Western Wall]], also known as the Wailing Wall and the Kotel, is a remnant of the [[Second Temple]] and the holiest place where Jews are permitted to pray.|File:The Church of the Holy Sepulchre-Jerusalem.JPG|The [[Church of the Holy Sepulchre]] it's the holiest site in Christianity and it has been an important pilgrimage site for Christians since the 4th century.|File:Al-Aqsa Mosque (Jerusalem).jpg|The [[Qibli Mosque|Qibli (Al-Aqsa) Mosque]], in [[Al-Aqsa|Al-Aqsa Mosque Compound]].|File:Jerusalem-2013(2)-Temple Mount-Dome of the Rock (SE exposure).jpg|The [[Dome of the Rock]], in [[Al-Aqsa|Al-Aqsa Mosque Compound]].|File:Jerusalem-Garden-Tomb-KTM-1266.jpg|[[The Garden Tomb]]—a new holy site established by British [[Protestantism|Protestants]] in the 19th century.|align=center|width=200|height=160|title=Galerî}} == Ekonomî == Berê, ekonomiya Qudsê hema bêje tenê ji heciyan dihat piştgirtin, ji ber ku ew dûrî lîmanên mezin ên [[Yafa|Yafayê]] û [[Xeze|Xezeyê]] bû.<ref name="Dumper-1996">{{Jêder-kitêb |sernav=The Politics of Jerusalem Since 1967 |paşnav=Dumper |pêşnav=Michael |weşanger=Columbia University Press |sal=1996 |rr=207–10 |isbn=978-0-231-10640-5}}</ref> Cihên dînî û kultûrî ên Qudsê îro dêhnê gelek mêhvanên xerîb dikşînin, bêhtirê turîstan serî li Dîwarê Buraq û Bajarê Kevin dan.<ref name="Central Bureau of Statistics-2006">{{Jêder-malper |url=http://www.cbs.gov.il/hodaot2006n/11_06_106e.pdf |sernav=Press Release: Jerusalem Day |tarîx=24 May 2006 |roja-gihiştinê=10 March 2007 |weşanger=Central Bureau of Statistics |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070614014210/http://www.cbs.gov.il/hodaot2006n/11_06_106e.pdf |roja-arşîvê=14 June 2007}}</ref> Di sala 2010an de, Quds ji aliyê <nowiki><i id="mwCO0">Kovara Travel + Leisure</i></nowiki> ve, li Efrîqayê û Rojhilata Navîn, bajarê herî baş ê gerha kêfî hate binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.travelandleisure.com/worldsbest/2010/cities/africa-middle-east-cities/15 |sernav=World's Best Awards 2010—Africa and the Middle East |roja-gihiştinê=11 July 2010 |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100712140230/http://www.travelandleisure.com/worldsbest/2010/cities/africa-middle-east-cities/15 |roja-arşîvê=12 July 2010}}</ref> Di sala 2013an de, 75% ji 3,5 milyon turîstên ku serî li Îsraîlê dan, serî li Qudsê dan. <ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Yiffa Yaakov |tarîx=10 January 2014 |sernav=2013 'record year' for tourism, government says |url=https://www.timesofisrael.com/2013-record-year-for-tourism-government-says |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230510114922/https://www.timesofisrael.com/2013-record-year-for-tourism-government-says |roja-arşîvê=10 May 2023 |roja-gihiştinê=30 April 2015 |xebat=[[The Times of Israel]]}}</ref>{{Pisûle}} == Tehsîl == === Ûnîversîte === Quds cihê gelek ûnîversîteyên bi nav û deng e û qurs bi ibranî, erebî û îngilîzî tên dan. [[File:HADASSA_HOSPITAL_MT._SCOPUS_JERUSALEM.jpg|thumb| [[Zanîngeha Îbranî ya Orşelîmê|Ûnîversîteya Ibranî ya Qudsê]], kampusa Mount Scopus]] [[File:Abu_jihad.jpg|thumb|Di nava Mûzeya Ebû Cihad ya [[Ûnîversîteya Qudsê]]]] === Mektebên erebî === [[File:Du-leshoni-2.jpg|thumb|Hand in Hand, mektebeke dizimanî ya cihû û erebî li Qudsê]] == Bajarên cêwî ==   {{Kontrola otorîteyê}}<templatestyles src="Refbegin/styles.css" />{{Pisûle}} {{Kontrola otorîteyê}} == Not == {{Çavkanî|group=note}}<templatestyles src="Module:Gallery/styles.css"></templatestyles> == Çavkanî ==  Galerî{{Gallery|File:THE TEMPLE MOUNT JERUSALEM.jpg|A view of the [[Al-Aqsa|Al-Aqsa Mosque Compound]] on [[Temple Mount]], considered a holy place by Jews, Christians, and Muslims.|File:Western Wall at night (20063).jpg|The [[Western Wall]], also known as the Wailing Wall and the Kotel, is a remnant of the [[Second Temple]] and the holiest place where Jews are permitted to pray.|File:The Church of the Holy Sepulchre-Jerusalem.JPG|The [[Church of the Holy Sepulchre]] it's the holiest site in Christianity and it has been an important pilgrimage site for Christians since the 4th century.|File:Al-Aqsa Mosque (Jerusalem).jpg|The [[Qibli Mosque|Qibli (Al-Aqsa) Mosque]], in [[Al-Aqsa|Al-Aqsa Mosque Compound]].|File:Jerusalem-2013(2)-Temple Mount-Dome of the Rock (SE exposure).jpg|The [[Dome of the Rock]], in [[Al-Aqsa|Al-Aqsa Mosque Compound]].|File:Jerusalem-Garden-Tomb-KTM-1266.jpg|[[The Garden Tomb]]—a new holy site established by British [[Protestantism|Protestants]] in the 19th century.|align=center|width=200|height=160|title=Galerî}}<templatestyles src="Module:Gallery/styles.css"></templatestyles> Galerî{{Gallery|File:THE TEMPLE MOUNT JERUSALEM.jpg|A view of the [[Al-Aqsa|Al-Aqsa Mosque Compound]] on [[Temple Mount]], considered a holy place by Jews, Christians, and Muslims.|File:Western Wall at night (20063).jpg|The [[Western Wall]], also known as the Wailing Wall and the Kotel, is a remnant of the [[Second Temple]] and the holiest place where Jews are permitted to pray.|File:The Church of the Holy Sepulchre-Jerusalem.JPG|The [[Church of the Holy Sepulchre]] it's the holiest site in Christianity and it has been an important pilgrimage site for Christians since the 4th century.|File:Al-Aqsa Mosque (Jerusalem).jpg|The [[Qibli Mosque|Qibli (Al-Aqsa) Mosque]], in [[Al-Aqsa|Al-Aqsa Mosque Compound]].|File:Jerusalem-2013(2)-Temple Mount-Dome of the Rock (SE exposure).jpg|The [[Dome of the Rock]], in [[Al-Aqsa|Al-Aqsa Mosque Compound]].|File:Jerusalem-Garden-Tomb-KTM-1266.jpg|[[The Garden Tomb]]—a new holy site established by British [[Protestantism|Protestants]] in the 19th century.|align=center|width=200|height=160|title=Galerî}} == Xwendinê dewam bike == <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles> == Lînkên derve == <templatestyles src="Refbegin/styles.css" /> {{Çavkanî|group=note}} * Websîteya resmî ya Belediya Qudsê * [https://www.bbc.com/news/world-middle-east-26934435 Çima Quds wiqasî miqedes e?] (Arşîvkirin 31ê gulana 2018 li [[Wayback Machine]]) BBC News * Statûya Qudsê (Di li de hatiye vekirin). Belgeya [[Neteweyên Yekbûyî]] ya girêdayî nakokiya li ser bajêr * Kitêbxana Virtual ya Qudsê, projeyeke hevbeş ya Ûnîversiteya El-Qudsê û [[Zanîngeha Îbranî ya Orşelîmê|Ûnîversîteya ibrî ya Qudsê]] * [http://new.huji.ac.il/en Malpera fermî] (Arşîvkirin 6ê Berfanbara 2017ê li ) ya Zanîngeha Hebrî ya Qudsê, dezgehê pêşeng yê perwerdeya bilind ya bajêr * [https://www.alquds.edu/en Malpera fermî] (Di 6ê Berfanbara 2017ê de li de bişopandin) ya Zanîngeha El-Quds, yekane zanîngeha Filistînê li Qudsê * Zanyarîyên cografîk yên girêdayîQudûsadiOpenStreetMap <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles><templatestyles src="Refbegin/styles.css" />{{Pisûle}} {{Kontrola otorîteyê}}<templatestyles src="Refbegin/styles.css" />{{Pisûle}}{{Çavkanî|group=note}} <nowiki> [[Kategorî:Xakên pîroz]] [[Kategorî:Bajarên pîroz]] [[Kategorî:Paytextên Asyayê]] [[Kategorî:Orşelîm]] [[Kategorî:Webarchive template wayback links]] [[Kategorî:Pages including recorded pronunciations]] [[Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdaneyê ye]]</nowiki> cqrk6nzp00duh7gk2t9zhw688pqw2uz 2101764 2101763 2026-11-04T21:26:52Z Guherto 41494 Aleta tercimê serê xwe xwar 2101764 wikitext text/x-wiki {{Çavkanî|group=note}}<templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles> <templatestyles src="Refbegin/styles.css" />{{Çavkanî|group=note}}<templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles><templatestyles src="Refbegin/styles.css" />'''Quds{{Refn|{{IPAc-en|dʒ|ə|ˈ|r|uː|s|əl|ə|m|,|_|-|z|ə|-}} {{respell|jə|ROO|sə|ləm|,_|-|zə|-}}; {{Langx|engvar=gb|he|יְרוּשָׁלַיִם|Yerushaláyim}}, {{IPA|he|jeʁuʃaˈlajim|pron|He-Jerusalem.ogg}}; Also known as '''Quds''' or '''al-Quds''' {{Langx|engvar=gb|ar|القُدس|al-Quds}}, {{IPA|ar|al.quds|pron|ArAlquds.ogg}}, {{IPA|ar|il.ʔuds|local }};<ref>''A-Z Guide to the Qur'an: A Must-have Reference to Understanding the Contents of the Islamic Holy Book'' by Mokhtar Stork (1999): "JERUSALEM: Referred to in Arabic as Baitul Muqaddas (The Holy House) or Baitul Maqdis (The House of the Sanctuary)".</ref><ref>''Pan-Islamism in India & Bengal'' by Mohammad Shah (2002), p. 63: "... protector of Mecca, Medina and Baitul Muqaddas, the sacred places of pilgrimage of the Muslim world"</ref><ref name="Elihay-2011" /> Official Israel {{langx|engvar=gb|ar|أورشليم القدس|ʾŪršalīm al-Quds}} (combining the Biblical and common usage Arabic names)<br />In other languages:<br />{{langx|engvar=gb|grc-x-koine|Ἱερουσαλήμ/Ἰερουσαλήμ/Ἱεροσόλυμα/Ἰεροσόλυμα/Ἱεροσάλημα|Hierousalḗm, Ierousalḗm, Hierosóluma, Ierosóluma, Hierosálēma}}<br />{{langx|engvar=gb|hy|Երուսաղեմ|Erusałēm}}}}''' bajarekî mexriba başûr e, li zozaneke Çiyayên Yehûda ya di neqeba Behra Navîn ûû Behra Mirî de ye. Ew yek ji bajarên dinyayê ên herî kevn e û ji hersê dînên birahîmî -- îslam, filhetî û cihûtî -- miqedes tê hesabkirin. Ji sala 1980 ve Îsraîl îdia dike ku timamê bajêr paytextê wan e, pey îşxalkirina wan î Rojhilatê Qudsê di sala 1967 de.{{Refn|Jerusalem is the capital under [[Jerusalem Law|Israeli law]]. The presidential residence, government offices, supreme court and parliament ([[Knesset]]) are there. The State of Palestine (according to the Basic Law of Palestine, Title One: Article 3) regards Jerusalem as its capital.<ref name="2003 Amended Basic Law Archived 11 February 2016 at the Wayback Machine"/> The UN and most countries do not recognise Jerusalem as Israel's capital, taking the position that the final status of Jerusalem is pending future negotiations between Israel and the Palestinian Authority. Most countries maintain their embassies in [[Tel Aviv]] and its suburbs or suburbs of Jerusalem, such as [[Mevaseret Zion]] <small>(see {{cite web |url=https://www.un.org/Depts/Cartographic/map/profile/israel.pdf |title=Map of Israel |access-date=28 June 2017 |archive-date=1 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200601135924/https://www.un.org/Depts/Cartographic/map/profile/israel.pdf |url-status=live}}&nbsp;{{small|(319&nbsp;KB)}})</small> See [[Status of Jerusalem]] for more information.}}<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Routledge Handbook on the Israeli-Palestinian Conflict |paşnav=Peters |pêşnav=Joel |weşanger=Routledge |tarîx=2013-03-05 |rr=130 |isbn=978-1-136-16068-4 |ziman=en |jêgirtin=After Israel's occupation of East Jerusalem in 1967, the UN Security Council passed Resolution 237, condemning the annexation of East Jerusalem. Resolution 242, although not mentioning Jerusalem directly, demanded a withdrawal of Israeli forces to the 1949 armistice lines, thereby relinquishing control of East Jerusalem. |url=https://www.google.com.sa/books/edition/Routledge_Handbook_on_the_Israeli_Palest/NOXqTCc1u9QC?hl=en&gbpv=1&dq=international+law+recognize+east+jerusalem+as+part+of+palestine&pg=PA130&printsec=frontcover |paşnav2=Newman |pêşnav2=David}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Smith |pêşnav=William |tarîx=6 December 2017 |sernav=Donald Trump confirms US will recognise Jerusalem as capital of Israel |url=https://www.theguardian.com/us-news/2017/dec/06/donald-trump-us-jerusalem-israel-capital |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231005074952/https://www.theguardian.com/us-news/2017/dec/06/donald-trump-us-jerusalem-israel-capital |roja-arşîvê=5 October 2023 |roja-gihiştinê=13 May 2017 |xebat=The Guardian}}</ref> [[Dewleta Filistînê|Filistînê]] jî dibêje ku Rojhilatê Qudsê (Bajarê Kevn jî tê de) paytextê wan e. Civata navberdewletî îşxalkirina Rojhilatê Qudsê qebûl nake, wê neqanûnî hesab dike, û wê wek yek [[erdên filistînî ên ji Îsraîlê îşxalkirî]] dihesibîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://domino.un.org/unispal.nsf/0/441329a958089eaa852560c4004ee74d?OpenDocument |sernav=Resolution 298 September 25, 1971 |tarîx=25 September 1971 |roja-gihiştinê=25 July 2018 |weşanger=[[United Nations]] |jêgirtin=Recalling its resolutions... concerning measures and actions by Israel designed to change the status of the Israeli-occupied section of Jerusalem,... |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130819003928/http://domino.un.org/unispal.nsf/0/441329a958089eaa852560c4004ee74d?OpenDocument |roja-arşîvê=19 August 2013}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Question of Palestine & the United Nations |weşanger=United Nations Department of Public Information |tarîx=2003 |jêgirtin=East Jerusalem has been considered, by both the General Assembly and the Security Council, as part of the occupied Palestinian territory. |beş=The status of Jerusalem |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190808102228/https://www.un.org/Depts/dpi/palestine/ch12.pdf |roja-arşîvê=8 August 2019 |chapter-url=https://www.un.org/Depts/dpi/palestine/ch12.pdf}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=26 February 2010 |sernav=Israeli authorities back 600 new East Jerusalem homes |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/8538791.stm |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180612140111/http://news.bbc.co.uk/2/hi/8538791.stm |roja-arşîvê=12 June 2018 |roja-gihiştinê=18 September 2013 |xebat=BBC News}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=9 November 2010 |sernav=Israel plans 1,300 East Jerusalem Jewish settler homes |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-11709617 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119213308/https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-11709617 |roja-arşîvê=19 November 2018 |roja-gihiştinê=20 June 2018 |xebat=BBC News |jêgirtin=East Jerusalem is regarded as occupied Palestinian territory by the international community, but Israel says it is part of its territory.}}</ref> Israîlê dezgehên xwe yên hikûmetê ên serekî li wir bi rê ve dibe, û Filistînê wê wek textê qewetê dihesibîne. Niha, statûya Qudsê yek ji problemên esasî yên di [[Pevçûna Îsraêl û Filistînê|Herba Îsraîl û Filistînê]] de ye. Di bin Plana Miletên Yekbûyî ya Levakirina Filistînê de (ya 1947), Quds wê "wek ''corpus separum'' di bin rejîmeke navberdewletî ya xisûsî de" hatibane avakirin ku wê ji Miletên Yekbûyî hatibane rêvebirin.<ref name=":02">{{Jêder-malper |url=https://unispal.un.org/DPA/DPR/unispal.nsf/0/7F0AF2BD897689B785256C330061D253 |sernav=A/RES/181(II) of 29 November 1947 |roja-gihiştinê=3 December 2024 |weşanger=United Nations General Assembly |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171010090147/https://unispal.un.org/DPA/DPR/unispal.nsf/0/7F0AF2BD897689B785256C330061D253 |roja-arşîvê=10 October 2017}}</ref> Piştî Herba Ereb-Îsraîlî ya 1948an, ew di sala 1967an de gihan lihevkirineke agirbestê ku dihate mana qetkirina Qudsê di neqeba Îsraîl û Ûrdunê de, Rojavayê Qudsê di bin destê Îsraîl de, û Rojhilatê Qudsê di bin destê Ûrdunê de.{{refn|[[West Jerusalem]] comprises approximately one third of the municipal area of Jerusalem, with [[East Jerusalem]] comprising approximately two-thirds. On the annexation of East Jerusalem, Israel also incorporated an area of the West Bank into the Jerusalem municipal area which represented more than ten times the area of East Jerusalem under Jordanian rule.<ref>Walid Khalidi (1996) Islam, the West and Jerusalem. Center for Contemporary Arab Studies & Center for Muslim–Christian Understanding, Georgetown University, quotes the breakdown as follows: West Jerusalem in 1948: 16,261 dunums (14%); West Jerusalem added in 1967: 23,000 dunums (20%); East Jerusalem under Jordanian rule: 6,000 dunums (5%); West Bank area annexed and incorporated into East Jerusalem by Israel: 67,000 dunums (61%)</ref><ref>{{cite journal |last=Aronson |first=Geoffrey |year=1995 |title=Settlement Monitor: Quarterly Update on Developments |journal=Journal of Palestine Studies |volume=25 |issue=1 |publisher=University of California Press, Institute for Palestine Studies |pages=131–40 |doi=10.2307/2538120 |jstor=2538120 |quote=West Jerusalem: 35%; East Jerusalem under Jordanian rule: 4%; West Bank area annexed and incorporated into East Jerusalem by Israel: 59% |issn=0377-919X}}</ref><ref>{{cite book |last=Benvenisti |first=Meron |title=Jerusalem, the Torn City |url=https://books.google.com/books?id=wQjwAQAACAAJ |year=1976 |publisher=Books on Demand |isbn=978-0-7837-2978-7 |page=113 |quote=East Jerusalem under Jordanian rule: 6,000 dunums; West Bank area annexed and incorporated into East Jerusalem by Israel: 67,000}}</ref>|group=note}} Ev lihevkirin heta 1967 ma, wî çaxî Îsraîlê Rojhilatê Qudsê îşxal kir û wê, li gel heremên derdorê, ji Ûrdunê stand pey [[Şerê Şeş Rojan|Herba Şeş Rojan]] xist parçekî belediya xwe.{{refn|[[West Jerusalem]] comprises approximately one third of the municipal area of Jerusalem, with [[East Jerusalem]] comprising approximately two-thirds. On the annexation of East Jerusalem, Israel also incorporated an area of the West Bank into the Jerusalem municipal area which represented more than ten times the area of East Jerusalem under Jordanian rule.<ref>Walid Khalidi (1996) Islam, the West and Jerusalem. Center for Contemporary Arab Studies & Center for Muslim–Christian Understanding, Georgetown University, quotes the breakdown as follows: West Jerusalem in 1948: 16,261 dunums (14%); West Jerusalem added in 1967: 23,000 dunums (20%); East Jerusalem under Jordanian rule: 6,000 dunums (5%); West Bank area annexed and incorporated into East Jerusalem by Israel: 67,000 dunums (61%)</ref><ref>{{cite journal |last=Aronson |first=Geoffrey |year=1995 |title=Settlement Monitor: Quarterly Update on Developments |journal=Journal of Palestine Studies |volume=25 |issue=1 |publisher=University of California Press, Institute for Palestine Studies |pages=131–40 |doi=10.2307/2538120 |jstor=2538120 |quote=West Jerusalem: 35%; East Jerusalem under Jordanian rule: 4%; West Bank area annexed and incorporated into East Jerusalem by Israel: 59% |issn=0377-919X}}</ref><ref>{{cite book |last=Benvenisti |first=Meron |title=Jerusalem, the Torn City |url=https://books.google.com/books?id=wQjwAQAACAAJ |year=1976 |publisher=Books on Demand |isbn=978-0-7837-2978-7 |page=113 |quote=East Jerusalem under Jordanian rule: 6,000 dunums; West Bank area annexed and incorporated into East Jerusalem by Israel: 67,000}}</ref>|group=note}} Yek ji qanûnên esasî yên Îsraîlê, Qanûna Qudsê ya 1980an, îdia dike ku Quds paytextê neqetkirî ê wê dewletê ye. Hemû şaxên hikûmeta Îsraîlê li Qudsê ne, di nav de [[Knesset]] (parlamentoya Îsraîlê), cihên serokwezîr û reyîsîcimhûr, û [[Mehkema Bilind ya Îsraîlê|Mehkema Bilind]]. Di [[Tarîxa Qudsê|tarîxa xwe ya dirêj]] de, Quds herî kêm dido caran hatiye xirakirin, 23 caran ketiye bin hisarê, 44 caran hatiye girtin û dîsa hatiye girtin û 52 caran hicûm hatiye berdan wê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.momentmag.com/Exclusive/2008/2008-03/200803-Jerusalem.html |sernav=Do We Divide the Holiest Holy City? |malper=Moment Magazine |roja-gihiştinê=5 March 2008 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080603214950/http://www.momentmag.com/Exclusive/2008/2008-03/200803-Jerusalem.html |roja-arşîvê=3 June 2008}} According to Eric H. Cline's tally in Jerusalem Besieged.</ref> Parçê Qudsê ê bi navê [[Bajarê Dawidî|Bajarê Dawid]] işaretên pêşî ên rûniştinê di sedsala 4an ya berî mîladê de, di şiklê kampên şivanên koçer de nîşan dide. <ref>{{Jêder-malper |url=https://alt-arch.org/en/from-shiloah-to-silwan-a-visitors-guide |sernav=From Shiloah to Silwan—A Visitor's Guide |tarîx=10 September 2013 |roja-gihiştinê=25 July 2018 |weşanger=Emek Shaveh |rewşa-urlyê=usurped |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220815180019/https://alt-arch.org/en/from-shiloah-to-silwan-a-visitors-guide |roja-arşîvê=15 August 2022 |paşnav=Greenberg |pêşnav=Raphael |paşnav2=Mizrachi |pêşnav2=Yonathan}}</ref> Di wextê [[Kenan|Kenanan]] de (asra 14an b.m.) li ser tabletên Misrê yên kevn Quds bi navê ''Urusalim'' hatiye binavkirin, îhtîmalen bi mana "Bajarê Salem" li ser îlahê kenanî. Di dema îsraîlî de, aktîvîtiya avakirinê ya mezin li di asra 10an berî mîladê (Dewra Hesinî ya II) de dest pê kir, û di asra 9an berî mîladê de bajar bûye merkeza dînî olî û rêveber ya Padîşahiya Yehûdayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Two Houses of Israel: State Formation and the Origins of Pan-Israelite Identity |paşnav=Sergi |pêşnav=Omer |weşanger=SBL Press |sal=2023 |rr=197 |isbn=978-1-62837-345-5 |url=https://books.google.com/books?id=4nLMEAAAQBAJ&pg=PA187 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231024041210/https://books.google.com/books?id=4nLMEAAAQBAJ&pg=PA187 |roja-arşîvê=24 October 2023 |rewşa-urlyê=live |roja-gihiştinê=23 October 2023}}</ref> Di sala 1538an de dîwarên bajêr cara talî hatin avakirin li dora Qudsê di bin [[Siltan Silêmanê Qanûnî]] yê [[Împeratoriya Osmanî]]. Îro ew dîwar Bajarê Kevin didin xuyakirin, ku ji asra 19an ve li çar parçeyan hatiye veqetandin—mehla ermenî, filehî/mesîhî, cihûyî û îslamî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Jerusalem in the 19th Century, The Old City |paşnav=Ben-Arieh |pêşnav=Yehoshua |weşanger=Yad Izhak Ben Zvi & St. Martin's Press |sal=1984 |rûpel=[https://archive.org/details/jerusalemin19thc00bena/page/14 14] |isbn=978-0-312-44187-6 |url=https://archive.org/details/jerusalemin19thc00bena/page/14}}</ref><ref name="Teller-2022">{{Jêder-kitêb |sernav=Nine Quarters of Jerusalem: A New Biography of the Old City |paşnav=Teller |pêşnav=Matthew |weşanger=[[Profile Books]] |sal=2022 |rûpel=Chapter 1 |isbn=978-1-78283-904-0 |jêgirtin=What wasn't corrected, though—and what, in retrospect, should have raised much more controversy than it did (it seems to have passed completely unremarked for the last 170-odd years)—was [[1840–41 Royal Engineers maps of Palestine, Lebanon and Syria|[Aldrich and Symonds's] map's]] labelling. Because here, newly arcing across the familiar quadrilateral of Jerusalem, are four double labels in bold capitals. At top left ''Haret En-Nassara'' and, beneath it, ''Christian Quarter''; at bottom left ''Haret El-Arman'' and ''Armenian Quarter''; at bottom centre ''Haret El-Yehud'' and ''Jews' Quarter''; and at top right—the big innovation, covering perhaps half the city—''Haret El-Muslimin'' and ''Mohammedan Quarter'', had shown this before. Every map has shown it since. The idea, in 1841, of a Mohammedan (that is, Muslim) quarter of Jerusalem is bizarre. It's like a Catholic quarter of Rome. A Hindu quarter of Delhi. Nobody living there would conceive of the city in such a way. At that time, and for centuries before and decades after, Jerusalem was, if the term means anything at all, a Muslim city. Many people identified in other ways, but large numbers of Jerusalemites were Muslim and they lived all over the city. A Muslim quarter could only have been dreamt up by outsiders, searching for a handle on a place they barely understood, intent on asserting their own legitimacy among a hostile population, seeing what they wanted to see. Its only purpose could be to draw attention to what it excludes. |url=https://books.google.com/books?id=SgQ3EAAAQBAJ |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230609194835/https://books.google.com/books?id=SgQ3EAAAQBAJ |roja-arşîvê=9 June 2023 |rewşa-urlyê=live |roja-gihiştinê=30 May 2023 |issue=map}}</ref> Bajarê Kevin di sala 1981an de bû Cihekî Mîrasa Dinyayê, û ew di [[Lîsta Cihên Mîrasa Dinyayê ên di bin Talûkê de]] ye. <ref>{{Jêder-malper |url=https://whc.unesco.org/en/list/148 |sernav=Old City of Jerusalem and its Walls |roja-gihiştinê=11 September 2010 |weşanger=UNESCO World Heritage Convention |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170804093930/http://whc.unesco.org/en/list/148 |roja-arşîvê=4 August 2017}}</ref> Ji sala 1860an ve Qudsê ji hidûdên Bajarê Kevn gelekî mestir bûye. Di sala 2024an de nifûsa Qudsê 1.050.153 bû. Di sala 2022an de 60% ji wan cihû bûn û nêzîkî 40% ji wan filistînî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbs.gov.il/en/mediarelease/Pages/2022/Selected-Data-on-the-Occasion-of-Jerusalem-Day-2022.aspx |sernav=Selected Data on the Occasion of Jerusalem Day, 2022 |malper=cbs.gov.il |tarîx=26 May 2022 |roja-gihiştinê=30 March 2023 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230528121851/https://www.cbs.gov.il/en/mediarelease/Pages/2022/Selected-Data-on-the-Occasion-of-Jerusalem-Day-2022.aspx |roja-arşîvê=28 May 2023}}</ref>{{Refn|Statistics regarding the demographics of Jerusalem refer to the unified and expanded Israeli municipality, which includes the pre-1967 Israeli and [[Jordan]]ian municipalities as well as several additional [[Palestinians|Palestinian]] villages and neighbourhoods to the northeast. Some of the Palestinian villages and neighbourhoods have been relinquished to the [[West Bank]] ''de facto'' by way of the [[Israeli West Bank barrier]],<ref name="Laub-2006"/> but their legal statuses have not been reverted.}} Di sala 2020an de nifûsa wê 951.100 bû, ji wan 570,100 (59,9%) cihû, 353.800 (37,2%) misilman, 16.300 (1,7%) fileh/mesîhî/xiristiyan û 10,800 (1,1%) nesinifandî. <ref name="jerusaleminstitute.org.il-2022">{{Jêder-malper |url=https://jerusaleminstitute.org.il/wp-content/uploads/2022/05/shnaton_C0922.pdf |sernav=Table III/9—Population in Israel and in Jerusalem, by Religion, 1988–2020 |malper=jerusaleminstitute.org.il |roja-gihiştinê=27 December 2022 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230326034034/https://jerusaleminstitute.org.il/wp-content/uploads/2022/05/shnaton_C0922.pdf |roja-arşîvê=26 March 2023 |sal=2022}}</ref> Li gora Kitêba Miqedes ya Ibrî, Padîşah [[Dawid]] bajêr ji yebûsiyan fetih kir û ew wekî paytextê Padîşahiya Îsraîlê ya Yekbûyî danî, û kurê wî Padîşah [[Silêman (pêxember)|Silêman]] avakirina Îbadetxaneya Pêşî da destpêkirin.{{Refn|Much of the information regarding King David's conquest of Jerusalem comes from [[Bible|Biblical]] accounts, but some modern-day historians have begun to give them credit due to a 1993 excavation.<ref>{{Cite book |title=Return to Sodom & Gomorrah |last=Pellegrino |first=Charles R. |publisher=Harper Paperbacks |edition=Second revised |year=1995 |isbn=978-0-380-72633-2 |page=[https://archive.org/details/returntosodomgom00pell/page/271 271] |quote=[see footnote] |url=https://archive.org/details/returntosodomgom00pell/page/271}}</ref>}} Miqedesiya [[Quds di xiristiyaniyê de|Qudsê di xiristiyaniyê de]] di tercimeya yewnanî ya Kitêba Miqedes ya Ibrî de hatiye parastin, ku xiristiyanan wekî [[Peymana Kevin|Ehda Kevin]] qebûl kiriye. Miqedesiya ku di wê kitêbê de tê behskirin, ji behsa [[Peymana Nû|Ehda Nû]] ya liselîbdaleqandin û vejîna Îsa, hatiye xurtkirin. Di Îslamê de, Quds piştî [[Meke|Mekê]] û [[Medîne|Medînê]] bajarê sisiyan ê herî miqedes e. Ev bajar [[Qible|qibla]] pêşî ji bo [[Nimêj|nimêjên misilmanan]] bû,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cambridge History of Islam |weşanger=Cambridge University Press |sal=1986 |paşnavê-edîtor=Lewis |pêşnavê-edîtor=Bernard |paşnavê-edîtor2=Holt |pêşnavê-edîtor2=P. M. |paşnavê-edîtor3=Lambton |pêşnavê-edîtor3=Ann}}</ref> û di ededên îslamî de, [[Muhemmed|nebî Muhemmed]] di sala 621an de [[Îsra û Mîrac|seyaheta xwe ya şevê]] bi wir ve kir û li gel hewadîsên dî çû cinetê bibîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=States, Nations, and Borders: The Ethics of Making Boundaries |paşnav=Buchanan |pêşnav=Allen |lînka-nivîskar=Allen Buchanan |weşanger=Cambridge University Press |sal=2004 |isbn=978-0-521-52575-6 |url={{Google books |id=bntCSupRlO4C |page=192 |plainurl=yes}} |roja-gihiştinê=9 June 2008}}</ref> Di netîceyê de, çiqasî herema wê tenê 0,9 km² be, <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Will to Survive—Israel: The Faces of the Terror 1948-the Faces of Hope Today |paşnav=Kollek |pêşnav=Teddy |lînka-nivîskar=Teddy Kollek |weşanger=Dial Press/James Wade |sal=1977 |jêgirtin=about {{convert|225|acre|ha |order=flip|}} |paşnavê-edîtor=John Phillips |beş=Afterword}}</ref> Bajarê Kevin cihê gelek deverên [[Muhîmiya dînî ya Qudsê|muhîm ên dînî]] ye, di nav wan de Kuliyeta Mescîda Eqsayê, Dîwarê Buraq, [[Mescîda Eqsa|Mescîda Eqsayê]], û Dêra Tirba Miqedes hene. == Etîmolojî û nav ==   Di serî de navê bajêr bi erebî Beyt el-Meqdis bû, îro navê Qudsê bi [[Zimanê erebî|erebî]] wekî {{Ziman|ar|القُدس}} (el-Quds) tê zanîn û tê mana "miqedes" yan jî "cihê parastinê ê miqedes"<ref name="Bosworth-2007">{{Jêder-kitêb |sernav=Historic cities of the Islamic world |paşnav=Bosworth |pêşnav=Clifford Edmund |lînka-nivîskar=Clifford Edmund Bosworth |weşanger=Koninklijke Brill NV |sal=2007 |rr=225–226 |isbn=978-90-04-15388-2 |cih=The Netherlands |url=https://books.google.com/books?id=UB4uSVt3ulUC&pg=PA226 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230218083731/https://books.google.com/books?id=UB4uSVt3ulUC&pg=PA226 |roja-arşîvê=18 February 2023 |rewşa-urlyê=live |roja-gihiştinê=17 December 2011}}</ref><ref name="Denise DeGarmo-2011">{{Jêder-malper |url=http://centre4conflictstudies.org/wanderingthoughts/category/denise-degarmo/ |sernav=Abode of Peace? |malper=Wandering Thoughts |tarîx=9 September 2011 |roja-gihiştinê=17 December 2011 |weşanger=Center for Conflict Studies |rewşa-urlyê=usurped |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120426042313/http://centre4conflictstudies.org/wanderingthoughts/category/denise-degarmo/ |roja-arşîvê=26 April 2012 |paşnav=Denise DeGarmo}}</ref>. Nav belkî forma kinkirî ya {{Ziman|ar|مدينة القُدس}} ''(Medînet el-Quds'') be, "bajarê cihê miqedes", ji ber leqeba ibrî ya bi eynî maneyê, ''Ir ha-Qodesh'' ( {{Ziman|he|עיר הקדש}} ). Siyaseta fermî ya hikûmeta îsraîlî ferz dike ku {{Ziman|ar|أُورُشَلِيمَ}} (Ûruşelîme) li gel {{Ziman|ar|القُدس}} (el-Quds) wek navê bajêr ê erebî were nivîsandin,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.biblegateway.com/passage/?search=%EF%BB%B3%EF%BA%B8%EF%BB%AE%EF%BB%89%2010%3A1&version=NAV |sernav=Bible Gateway passage: ﻳﺸﻮﻉ 10:1 - Ketab El Hayat |malper=Bible Gateway |roja-gihiştinê=29 December 2023 |ziman=en |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231229075025/https://www.biblegateway.com/passage/?search=%EF%BB%B3%EF%BA%B8%EF%BB%AE%EF%BB%89%2010:1&version=NAV |roja-arşîvê=29 December 2023}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=أعمال الرسل 12:1 فرَجَعَ الرّسُلُ إلى أُورُشليمَ مِنَ الجبَلِ الذي يُقالُ لَه جبَلُ الزّيتونِ، وهوَ قَريبٌ مِنْ أُورُشليمَ على مَسيرةِ سَبتٍ مِنها. {{!}} الترجمة العربية المشتركة (المشتركة) {{!}} Download The Bible App Now |ziman=ar |url=https://www.bible.com/ar/bible/67/ACT.1.12.%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2585%25D8%25B4%25D8%25AA%25D8%25B1%25D9%2583%25D8%25A9 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231229075025/https://www.bible.com/ar/bible/67/ACT.1.12.%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2585%25D8%25B4%25D8%25AA%25D8%25B1%25D9%2583%25D8%25A9 |roja-arşîvê=29 December 2023 |rewşa-urlyê=live |roja-gihiştinê=29 December 2023}}</ref> wek navê bajêr ê erebî li gel were bikaranîn, ku dibe {{Ziman|ar|أُورُشَلِيمَ-القُدس}} (Ûruşelîme-el-Quds).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.jerusalem.muni.il/jer_main/defaultnew.asp?lng=3 |sernav=The Official Website of Jerusalem |tarîx=19 September 2011 |weşanger=Municipality of Jerusalem |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070427222723/http://www.hotzvim.org.il/SiteFiles/1/35/901.asp |roja-arşîvê=27 April 2007}}</ref> Ayleyên ereb ên filistînî yên ji vî bajarî ne, gelek caran wekî "''qudsî''" ({{Ziman|ar|قُدسي}}) yan jî "''meqdasî''" ({{Ziman|ar|مقدسي}}) têne binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Women, the Family, and Divorce Laws in Islamic History |paşnav=Sonbol |pêşnav=Amira |tarîx=1996 |rûpel=133}}</ref> Navê ''Jerusalem'' xwedî çendek texmînan e. Hin dibêjin yanî 'bingehê Salem' (îlahê kenanî) e,<ref name="Binz-2005">{{Jêder-kitêb |sernav=Jerusalem, the Holy City |paşnav=Binz |pêşnav=Stephen J. |weşanger=Twenty-Third Publications |sal=2005 |rûpel=2 |isbn=978-1-58595-365-3 |cih=Connecticut |url={{Google books |id=7zLuDlzdTFYC |page=1 |plainurl=yes}} |roja-gihiştinê=17 December 2011}}</ref> hin jî dibêjin ji rayê samî ê ''yry'' ku kare were mana 'dîtin, danîna kevir'<ref>{{Jêder-malper |url=https://biblehub.com/hebrew/3384.htm |sernav=Brown-Driver-Briggs Lexicon: 3384. יָרָה (yarah or yara) |malper=biblehub.com |roja-gihiştinê=2026-02-14 |jêgirtin=cast (= lay, set), corner-stone Job 38:6; pillar Genesis 31:51 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260128192830/https://biblehub.com/hebrew/3384.htm |roja-arşîvê=28 January 2026}}</ref> û kêmasî 2 caran bi wî şiklî di Kitêba Miqedes ya Ibrî de hatiye şuxilandin, di sûreyên Eyûb<ref>{{Jêder-malper |url=https://biblehub.com/interlinear/job/38-6.htm |sernav=Job 38:6 Interlinear Hebrew-English |malper=biblehub.com |roja-gihiştinê=2026-02-14 |jêgirtin='''who laid ''[Hebrew root ירי YRY]'' its cornerstone''' |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20251007052442/https://biblehub.com/interlinear/job/38-6.htm |roja-arşîvê=7 October 2025}}</ref> and [[Destpêkirin|Destpêkirinê]] de.<ref>{{Jêder-malper |url=https://biblehub.com/interlinear/genesis/31-50.htm |sernav=Genesis 31:50 Interlinear Hebrew-English |malper=biblehub.com |roja-gihiştinê=2026-02-14 |jêgirtin='''behold the memorial stone which I have set ''[Hebrew root ירי YRY]'' between you and me'''}}</ref> == Tarîx == {{Çavkanî|group=note}}Quds yek ji bajarên dinyayê ên herî kevn e, tarîxa wê ji 5000 salan dirêjtir e. Çavkaniyên wê digihin dor 3000 berî mîladê, bi avakirina bicihbûna pêşî nêzîkî Çavîna Gihonê. Bajar cara pêşîn di metinên Execerationê ên misrî ên 2000 berî mîladê de tê behskirin, bi navê "Rusalimum". Di asra 17an ya berî mîladê de Quds bûbû bajarekî biqewet di bin hukma [[Kenan|kenanî]] de, bi dîwarên gelekî mezin ên ji bo parastina sîstema wê ya avê. Di wextê Dewra Talî ya Bronzê (Sifrê) de Quds bû vasalê [[Misira kevnare|Misra Qedîm]], wek ku di [[mektûbên Amarna]] de hatiye belgekirin. Di ''Dewra Îsraîliyan'' de bajar muhîmtir bû, ew dewr dor sala 1000 n.m. dest pê kir wextê ku Padîşah [[Dawid]] dest ser Qudsê danî û ew kir paytextê [[Padîşahiya Îsraîlê ya Yekbûyî]] . Kurê Dawid, Padîşah [[Silêman (pêxember)|Silêman,]] Îbadetxana Pêşî ava kir, û bajar wek merkezeke dînî ya mezin cihê xwe stand. Piştî parçebûna padîşahiyê, Quds bû paytextê [[Padîşahiya Yehûdayê]] heta ku di sala 586 b.m. de ji aliyê Împeratoriya Neo-Babîl ve hate îşxalkirin. [[Babîl (dewlet)|Babîliyan]] Îbadetxana Pêşî xira kir, û ev yek bû sebeba sirgûnkirina cihûyan ber bi Babîlê ve . Piştî ku farisan di sala 539 b.m. de Babîl fetih kir, [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] destûr da Cihûyan ku ji sirgûnê vegerin û bajar û îbadetxana bajêr ji nû ve ava bikin, avakirina wê {{Derdora|516 b.m.}} dest pê kir, ku destpêka Dewra Îbadetxana 2an nîşan dide. Piştî fetihkirina [[Îskenderê Mezin]] di sala 332 b.m. de, Quds ket bin hukma [[Serdema helenîstî|helenîstîk]], ku bû sebeba zêdebûna tesîra kultûrî û siyasî ya ji [[Yewnanistan|Yewnanistanê]]. Serhildana hasmoniyan di sala 164 b.m. de ji bo wextekî kin hukma cihûyan vegerand û Quds bû paytextê dewleteke serbixwe. Di 63 berî mîladê de, Quds ji aliyê Pompey ve hat girtin û ket bin hukma Cimhûriyeta Romayê. Bajar ji aliyê [[Hêrodêsê Mezin|Herodê Mezin]] ve hate xemilandin, ku dîwarên piştgirtinê ava kir ku hiştin ku Çiyayê Îbadexaneyê karibe were mestirkirin û ku Îbadetxana Diwan karibe were berferehkirin, ji ber wê ew bû yek ji îbadetxanên dînyaya qedîm ya yên herî mezin. Nerehetiya di neqeba cihûyan û [[Împeratoriya Romê|Împaratoriya Romayê]] de mezin bûn û dawiyê de bûn Serhildana Cihûyan ya Pêşî, ku bûn sebeba hisar û xirakirina Qudsê û Îbadetxana Diwan di sala 70an de. Piştî çend deh salan, bajar wek kolonyaya Romayê ''Aelia Capitolina'' dîse hat avakirin, û ji bo îlahê romayiyan ê [[Jupîter|Jupiter]] hat nezirkirin, û ji ber vê Serhildana Bar Kokhba (132-136 m) pêk hat. Piştî ku serhildan hat şkandin, cihû ji bajêr hatin memnû/qedexekirin. Di pêleya bizansî de, Quds wek merkezeke heca xiristiyanan bi pêş ket, xaseten piştî ku Konstentînê Mezin piştgirî da avakirina Dêra Tirba Miqedes. Di 638an de, Quds ji aliyê [[Xelîfeya Raşidûn|Xelîfeya Raşidun]] ve hate fetihkirin, û di bin hukma serî ya [[Îslam|îslamî]] de, Qubet es-Sehra û mizgefta Qiblî (al-Aqsa) hatin avakirin, pê re muhîmiya wê ya dînî ya îslamê saxlem bû. Di wextê [[seferên xaçperestan]] de hukma Qudsê hinek caran hat guhertin, di 1099an de ji aliyê xaçperestan ve hat girtin û di 1187an de jî ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî|Selahedîn]] ve dîse hat standin. Ew di wextê [[Xanedana Eyûbî|eyûbî]] û [[Dewleta Memlûkan|memlûkî]] de di destê [[Îslam|îslamî]] de maye, heta ku di sala 1517an de bû beşek ji [[Împeratoriya Osmanî|Împaratoriya Osmanî]]. Di dema modern de piştî Herba Ereb-Îsraîlî ya 1948an Qudsê di neqeba Îsraîl û Ûrdûnê de hat qetkirin. Îsraîlê di [[Şerê Şeş Rojan|Herba Şeş Rojan]] de dest ser Rojhilatê Qudsê danî, di sala 1967an de bajar di bin hkmê Îsraîlî de yek bû. Statûya Qudsê problemeke gelekî nîqaşî ye, îsraîlî jî û filistînî jî ew wek paytexta xwe îdîa dikin. == Statûya siyasî == <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles>Ji sala 1923an heta 1948an Quds paytextê îdarî yê Filistîna Mandayî bû. Di çileya pêşî ya 1949an de, serokwezîrê Îsraîlê [[David Ben-Gurion]] herema Rojavayê Qudsê ku wê kontrol dikir wekî "paytextê heta heta wê ya Îsraîlê" îlan kir, siyasetek ku di çileya pêşî ya 1950an de ji [[Knesset|Knessetê]] hate tesdîqkirin. Ev siyaset di neqeba dewletên dinyayê de nehat naskirin, ji ber ku Qerara 194an ya Meclîsa Imûmî ya Miletên Yekbûyî Qudsê wekî bajarekî navberdewletî nîşan dikir; hikûmeta Amerîkî miqabilî vê derket û israr kir ku paytextê Îsraîlê Tel Avîv bimîne. Di netîca Herba Şeş Rojan ya sala 1967an de, timamê Qudsê [[Îşxalkirina Îsraîlê ya Rojavayê Qudsê|ket bin kontrola Îsraîlê]]. Di 27ê hezîrana 1967an de, hikûmeta Levi Eshkol qanûn û hukma Îsraîlê fereh kire Rojhilatê Qudsê, lê qebûl kir ku kuliyeta el-Eqsa ji aliyê weqfa Ûrdunê ve were îdarekirin, di bin Wezareta Weqfên Dînî ya Urdunê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.jcpa.org/jcprg10.htm |sernav=Jerusalem in International Diplomacy |roja-gihiştinê=20 July 2008 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121028044557/http://www.jcpa.org/jcprg10.htm |roja-arşîvê=28 October 2012 |paşnav=Dore Gold |lînka-nivîskar=Dore Gold}}</ref> Di sala 1988an de hikûmeta Îsraîlê ji ber "sebebên emniyetê" qerara girtina Xaniyê Şerqê (beyt eş-Şerq) da, mala Civata Tehqîqên Erebî û merkeza Rêxistina Azadkirina Filistînê da. Avahî di di sala 1992an de dîse vebû wek maleke mêhvanan ya filistînî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.jerusalemites.org/jerusalem/cultural_dimensions/3.htm |sernav=The New Orient House: A History of Palestinian Hospitality |roja-gihiştinê=9 September 2011 |weşanger=jerusalemites.org |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20101217143302/http://jerusalemites.org/jerusalem/cultural_dimensions/3.htm |roja-arşîvê=17 December 2010}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Jerusalem: The Future of a Contested City |paşnav=Klein |pêşnav=Menachem |weşanger=New York University Press |sal=2001 |rûpel=189 |isbn=978-0-8147-4754-4 |beş=The PLO and the Palestinian Identity of East Jerusalem}}</ref> Lihevkirina Osloyê diyar kir ku statûya talî ya Qudsê wê bi minaqeşeyên bi Otorîteya Filistînî re bê qerardan. Lihevhatin mewcûdiya resmî ya filistînî memnû/qedexe kir heta lihevhatineke talî ya aştiyê, lê hişt ku ofîseke ticaretê ya filistînî li Qudsa Rojhilatê vebe. Otorîteya Filistînî Qudsa Rojhilatê wek paytextê dewleta Filistînê ya pêşerojê dibîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.publicpolicy.umd.edu/IPPP/Fall97Report/negotiating_jerusalem.htm |sernav=Negotiating Jerusalem |tarîx=Fall 1997 |roja-gihiştinê=25 February 2007 |weşanger=The University of Maryland School of Public Policy |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20060514191731/http://www.publicpolicy.umd.edu/IPPP/Fall97Report/negotiating_jerusalem.htm |roja-arşîvê=14 May 2006 |paşnav=Segal |pêşnav=Jerome M.}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://shop.ceps.be/downfree.php?item_id=171 |sernav=A Cooperative Structure for Israeli–Palestinian Relations: Working Paper No. 1 |malper=Centre for European Policy Studies |tarîx=November 2002 |roja-gihiştinê=16 April 2007 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20040106192631/http://shop.ceps.be/downfree.php?item_id=171 |roja-arşîvê=6 January 2004 |paşnav=Møller, Bjørn}}</ref> Reysîcimhûr [[Mehmûd Ebas]] gotiye ku ti lihevhatineke ku Qudsa Rojhilatê wek paytextê Filistînê qebûl neke, nayê qebûlkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=10 June 2010 |sernav=No agreement without a Palestinian capital in Jerusalem: Mahmoud Abbas |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/middle-east/No-agreement-without-a-Palestinian-capital-in-Jerusalem-Mahmoud-Abbas-/articleshow/6030905.cms |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110811100537/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-06-10/middle-east/28287403_1_solution-palestinian-capital-east-jerusalem |roja-arşîvê=11 August 2011 |roja-gihiştinê=9 September 2011 |xebat=[[The Times of India]]}}</ref> Serokwezîrê Îsraîlê Benjamin Netanyahu jî gotiye ku Quds wê paytextê neveqetandî ya Îsraîlê bimîne. Ji ber ku nêzîkbûna wê yî bajêr, Ebû Dis, gundekî filistînî yê Qudsê, ji aliyê Îsraîlê ve wek paytextekî pêşerojî yê Filistînê hatiye teklîfkirin. Îsraîlê Ebû Dis nexistiye dîwarê xwe yî emniyetê ê dora Qudsê. Otorîteya Filîstînî li wir avayiyeke mimkun ya parlamentoyê ji bo [[Meclîsa Qanûnçêker ya Filistînî]] ava kiriye, û ofîsên wan ên meseleyên Qudsê hemû li Ebû Dis in. === Statûya navberdewletî === Bêhtirê civata navberdewletî dibêje ku Qudsa Rojavayê, Bajarê Kevin jî tê de, qismekî [[Dewleta Filistînê|erdên îşxalkirî ên Filistînê]] ye. Dewletên Amerîkayê yên Yekbûyî kontrola Îsraîlê ya timamê Qudsê di sala 2017an de nas kir.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Landler |pêşnav=Mark |tarîx=2017-12-06 |sernav=Trump Recognizes Jerusalem as Israel's Capital and Orders U.S. Embassy to Move |url=https://www.nytimes.com/2017/12/06/world/middleeast/trump-jerusalem-israel-capital.html |roja-gihiştinê=2026-03-19 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Heta hingî ti beş, ne Qudsa Rojavayê jî ne Qudsa Rojhilatê jî, wek qismekî erdên Dewleta Îsraîlê yan jî Dewleta Filistînê nedihat naskirin.<ref>[https://berkleycenter.georgetown.edu/essays/the-controversial-sovereignty-over-the-city-of-jerusalem The Controversial Sovereignty over the City of Jerusalem (22 June 2015, The National Catholic Reporter)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181121191334/https://berkleycenter.georgetown.edu/essays/the-controversial-sovereignty-over-the-city-of-jerusalem|date=21 November 2018}} "No U.S. president has ever officially acknowledged Israeli sovereignty over any part of Jerusalem (...) The refusal to recognize Jerusalem as Israeli territory is a near universal policy among Western nations."</ref><ref>[https://www.bbc.com/news/world-middle-east-42218042 Jerusalem: Opposition to mooted Trump Israel announcement grows] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190806054724/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-42218042|date=6 August 2019}}"Israeli sovereignty over Jerusalem has never been recognised internationally"</ref> Pey wê hereketê re dewletên dî jî dest bi naskirina Qudsa Rojavayê wek qismekî Îsraîlê yan jî Qudsa Rojhilatê wek qismekî Filistînê kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/20181215-australia-recognises-west-jerusalem-capital-israel-palestinians-morrison-trump |sernav=Australia recognises west Jerusalem as capital of Israel |malper=France 24 |tarîx=2018-12-15 |roja-gihiştinê=2026-03-19 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://funag.gov.br/manual/index.php?title=Top%C3%B4nimos_e_gent%C3%ADlicos |sernav=Topônimos e gentílicos - Manual de Revisão da FUNAG |malper=funag.gov.br |roja-gihiştinê=2026-03-19}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Vladimirov |pêşnav=Nikita |tarîx=2017-04-06 |sernav=Russia recognizes Jerusalem as Israel's capital |url=https://thehill.com/policy/international/327673-russia-recognizes-jerusalem-as-israeli-capital/ |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20251212012219/https://thehill.com/policy/international/327673-russia-recognizes-jerusalem-as-israeli-capital/ |roja-arşîvê=12 December 2025 |roja-gihiştinê=2026-03-19 |xebat=The Hill |ziman=en-US}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Agencies and ToI Staff |tarîx=2017-12-13 |sernav=Saudi king: Palestinians have right to East Jerusalem as capital |url=https://www.timesofisrael.com/saudi-king-palestinians-have-right-to-east-jerusalem-as-capital/ |roja-gihiştinê=2026-03-19 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Li gora Plana Levakirinê ya ji bo Filistînê ya Neteweyên Yekbûyî ya 1947an, Quds wê bûbane <nowiki><i>corpus separatum</i></nowiki>eke ji Neteweyên Yekbûyî îdarekirî ji bo 10 salan, û peyre wê xelkê bajêr karîban "bi riya referendumekê xwestinên xwe bêjin".<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://unispal.un.org/DPA/DPR/unispal.nsf/0/7F0AF2BD897689B785256C330061D253 |sernav=A/RES/181(II) of 29 November 1947 |roja-gihiştinê=3 December 2024 |weşanger=United Nations General Assembly |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171010090147/https://unispal.un.org/DPA/DPR/unispal.nsf/0/7F0AF2BD897689B785256C330061D253 |roja-arşîvê=10 October 2017}}</ref> Di herba 1948an de qeta rojavayî yê bajêr ji qewetên dewleta Îsraîlê ya nû hat îşxalkirin, û qeta rojhilatê ji Ûrdûnê hat îşxalkirin. Civata navberdewletî bi berferehî statûya qanûnî ya Qudsê li gora plana levakirinê dihesibîne, û ji ber wê bêhtirê civatê red dike ku xweseriya Îsraîlê li ser bajêr nas bike. === Statû di bin hukma Îsraîlê de === Piştî Herba Şeş Rojan ya 1967an, Îsraîlê hukma xwe berfereh kir û dest ser Rojhilatê Qudsê danî, ku bû sebeba hidûdên nû ên belediyê. Di sala 2010an de Îsraîlê qanûnek derxist ku statûya pêşîtiyê ya herî bilind dide Qudsê. Qanûn avakirina li timamê bajêr bi pêş xist, û ji bo ku xanî, avayî, tehsîl, şuxil, turîzm û aktîvitiyên kultûrî arzantir bibin, alîkarî û feydeyên bacê pêşkêşî xelkê bajêr kir. Wezîrê îrtîbatê Moşe Kahlon got ku qanûn "mesajeke siyasî ya zelal û bê guman şand ku Quds wê newê parçekirin", û ku "hemû kesên di nav civata filistînî û navberdewletî de ku hêvî dikin ku hikûmeta heyî ya Îsraîlê ti daxwazên li ser hukma Îsraîlê li ser paytextê wê wê qebûl bike, xelet û xapînok in".<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cbn.com/cbnnews/insideisrael/2010/October/Bill-to-Grant-Jerusalem-Priority-Status/ |sernav=Bill to Grant Jerusalem Priority Status—Inside Israel |tarîx=25 October 2010 |roja-gihiştinê=28 February 2014 |weşanger=CBN News |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140904135513/http://www.cbn.com/cbnnews/insideisrael/2010/October/Bill-to-Grant-Jerusalem-Priority-Status/ |roja-arşîvê=4 September 2014 |paşnav=Tzippe Barrow}}</ref> Statûya bajêr, xaseten cihên wê yên miqedes, di herba Îsraîl û Filistînê de yek ji problemên bingehî ye. Hikûmeta Îsraîlê planên avakirinê li Mehla Misilmanan ya Bajarê Kevin qebûl kiriye<ref>[https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/02/10/AR2007021001571.html "Jewish Inroads in Muslim Quarter: Settlers' Project to Alter Skyline of Jerusalem's Old City"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170402175606/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/02/10/AR2007021001571.html|date=2 April 2017}} The Washington Post Foreign Service, 11 February 2007; p. A01</ref> da ku hebûna cihûyan li Rojhilatê Qudsê berfireh bike. Filistînî Qudsê wek paytextê [[Dewleta Filistînê]] dihesibînin, û hidûdên bajêr bûne meseleya danûstandinên dualî. Komeke şehrezayên ku ji aliyê serokwezîrê wî wextê yê Îsraîlê Ehud Barak ve di sala 2000an de hatibûn komkirin, gihabûn wê netîceyê ku bajar divê were veqetandin, ji ber ku Îsraîlê li wir nikarîbû ti hedefên xwe yên dewletî pêk bîne. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Jerusalem Syndrome: The Palestinian-Israeli Battle for the Holy City |paşnav=Moshe Amirav |lînka-nivîskar=Moshe Amirav |weşanger=Sussex Academic Press |tarîx=2009 |rr=28–29 |isbn=978-1-84519-347-8 |url={{Google books |id=IH9l4fUKZ_MC |page=28 |plainurl=yes}} |roja-gihiştinê=3 June 2014}}</ref> Lê serokwezîrê Îsraîlê [[Benjamin Netanyahu]] di sala 2014an de got ku "Quds wê ti carî newê parçekirin".<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Lazaroff |pêşnav=Tovah |tarîx=28 May 2014 |sernav=Netanyahu: 'Jerusalem is the heart of the nation. We'll never divide our heart.' |url=https://www.jpost.com/National-News/Netanyahu-47-years-ago-Jerusalem-was-reunited-and-thats-how-it-will-stay-354589 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180614120759/https://www.jpost.com/National-News/Netanyahu-47-years-ago-Jerusalem-was-reunited-and-thats-how-it-will-stay-354589 |roja-arşîvê=14 June 2018 |roja-gihiştinê=5 June 2014 |xebat=[[The Jerusalem Post]]}}</ref> Anketek ku di hezîrana 2013an de hat kirin, dît ku 74%ê cihûyên îsraîlî fikrê paytextê filistînî li ti qeteke Qudsê red dikir, lê 72%ê wê wekî bajarekî parçekirî dihesiband. <ref>[https://www.jpost.com/Diplomacy-and-Politics/Post-poll-72-percent-of-Jewish-Israelis-view-Jlem-as-divided-315490 Poll: 72% of Jewish Israelis view J'lem as divided] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151016001058/http://www.jpost.com/Diplomacy-and-Politics/Post-poll-72-percent-of-Jewish-Israelis-view-Jlem-as-divided-315490|date=16 October 2015}}, Jerusalem Post 5 June 2013</ref> Anketek ku ji Merkeza Filistînî ya Raya Imûmî û Anketên Rojhilata Navîn ên Pechter ya Amerîkî ve ji bo Konseya Eleqeyên Derve di nav nifûsa ereb ên Qudsa Rojhilat de di sala 2011an de hate kirin, hişkere kir ku 39%ê nifûsa ereb ên Qudsa Rojhilat hevwelatîbûna Îsraîlê tercîh dikin, di eynî wextî de 31%ê wan hevwelatîbûna Filistînê tercîh kirin. Li gorî anketê, 40%ê nifûsa filistînî tercîh dikir ku taxên xwe biterikînin ger ew ketiban bin hukma filistînî. <ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Benhorin |pêşnav=Yitzhak |tarîx=20 June 1995 |sernav=Poll: Jerusalem Arabs prefer Israel |url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4013000,00.html |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141006161751/http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4013000,00.html |roja-arşîvê=6 October 2014 |roja-gihiştinê=7 December 2012 |xebat=Ynetnews}}</ref> === Quds wek paytextê Îsraîlê === <templatestyles src="Refbegin/styles.css" />Di 5ê meha 12an ya 1949an de serokwezîrê pêşî yê Îsraîlê, [[David Ben-Gurion]], Qudsê wek paytextê "herdayîm" û "miqedes" yê Îsraîlê îlan kir û 8 rojan piştre diyar kir ku tenê herb "kiriye ku" serokatiya Îsraîlê "textê hikûmetê li Tel Avîvê ava bike", lê ku "ji bo Dewleta Îsraîl hercar tenê yek paytext hebû û hercar wê tenê yek hebe - Qudsa Herdayîm", û ku piştî herbê, tebên ji bo çêkirina şertên ji bo "Knessetê... ku vegere Qudsê" berdewam bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.knesset.gov.il/docs/eng/bengurion-jer.htm |sernav=Statements of the Prime Minister David Ben-Gurion Regarding Moving the Capital of Israel to Jerusalem |tarîx=5 December 1949 |roja-gihiştinê=2 April 2007 |weşanger=The Knesset |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190523152628/http://www.knesset.gov.il/docs/eng/bengurion-jer.htm |roja-arşîvê=23 May 2019 |paşnav=Ben-Gurion |pêşnav=David |lînka-nivîskar=David Ben-Gurion}}</ref> Ev bi rastî pêk hat, û ji destpêka sala 1950an ve hemû şaxên Hikûmeta Îsraîlê - qanûnî, hiqûqî û failî - li wir bûne, ji xeynî Wezareta Xweparastinê, ku li [[Tel Avîv]] e. <ref>{{Jêder-malper |url=http://thomas.loc.gov/cgi-bin/query/z?c105:H.R.4181.IH: |sernav=Jerusalem and Berlin Embassy Relocation Act of 1998 |tarîx=25 June 1998 |roja-gihiştinê=12 February 2007 |weşanger=The Library of Congress |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150903233952/http://thomas.loc.gov/cgi-bin/query/z?c105%3AH.R.4181.IH%3A |roja-arşîvê=3 September 2015}}</ref> <ref name="Knesset Proclaims Jerusalem As Israel-1950">{{Jêder-malper |url=https://www.jta.org/1950/01/25/archive/knesset-proclaims-jerusalem-as-israels-capital-mapam-and-herut-abstain-from-voting |sernav=Knesset Proclaims Jerusalem As Israel's Capital; Mapam and Herut Abstain from Voting |tarîx=25 January 1950 |roja-gihiştinê=23 September 2020 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201003004818/https://www.jta.org/1950/01/25/archive/knesset-proclaims-jerusalem-as-israels-capital-mapam-and-herut-abstain-from-voting |roja-arşîvê=3 October 2020}}</ref> Di dema îlankirinên Ben Gurion û întixaba Knessetê ya 24ê meha pêşî ya 1950an de, Quds di navbera Îsraîl û Urdunê de hatibû veqetandin, û ji ber wê ew îlankirin tenê ji bo Rojavayê Qudsê dihat jimartin.<ref name="Knesset Proclaims Jerusalem As Israel-1950" /> Di temûza 1980an de Îsraîlê Qanûna Qudsê wek Qanûna esasî qebûl kir. Qanûna Qudsê wek paytextê "timam û yekgirtî" ya Îsraîlê da xuyakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mfa.gov.il/MFA/MFAArchive/1980_1989/Basic%20Law-%20Jerusalem-%20Capital%20of%20Israel |sernav=Basic Law: Jerusalem, Capital of Israel |tarîx=30 July 1980 |roja-gihiştinê=2 April 2007 |weşanger=Israel Ministry of Foreign Affairs |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070208165053/http://www.mfa.gov.il/MFA/MFAArchive/1980_1989/Basic%20Law-%20Jerusalem-%20Capital%20of%20Israel |roja-arşîvê=8 February 2007}}</ref> Civata navberdewletî Qanûna Qudsê şermezar kir, ji ber ku ew civat Qudsê wek paytextê Îsraîlê nas nedikir. Meclîsa Miletên Yekbûyî ya Emniyetê di 20ê tebaxa 1980an de Qerara 478an qebûl kir, ku da xuyakirin ku Qanûna Qudsê "''miqabilî qanûna navberdewletî''" ye, û "nemeqbûl û vala ye û di wextekî nêzîk de divê were betalkirin". Dewletên endam hatin bangkirin ku temsîliyên xwe yên dîplomatîk ji Qudsa vekişînin. <ref>{{Jêder-malper |url=http://daccessdds.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/399/71/IMG/NR039971.pdf?OpenElement |sernav=Resolution 478 (1980) |roja-gihiştinê=30 July 2008 |weşanger=United Nations |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090205073441/http://daccessdds.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/399/71/IMG/NR039971.pdf?OpenElement |roja-arşîvê=5 February 2009 |sal=1980}}</ref> Piştî berarêiryarê, 22 ji 24 welatên ku berê sefareta wan li (Rojavayê) Qudsê bû, wan bar kirin Tel Avîvê, ku berî Qerara 478an jî gelek sefaret li wir bûn. [[Kosta Rîka|Costa Rica]] û [[El Salvador]] di sala 2006an de ya xwe bar kirin. Pênc sefaret hene - Dewletên Amerîka yên Yekbûyî, Guatemala, Honduras, Papua New Guinea û Kosovo - û du konsûlxane di hundurê hidûdên bajêr ên Qudsê de ne. Sefareta Paragiwayê li qesebeya Mevaseret Ziyon ya [[Qezaya Qudsê]] heye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.science.co.il/Embassies.php |sernav=Embassies and Consulates in Israel |roja-gihiştinê=5 August 2017 |weşanger=Israel Science and Technology Homepage |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170724111910/http://www.science.co.il/Embassies.php |roja-arşîvê=24 July 2017}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=3 May 2018 |sernav=Guatemala embassy in Israel opens in Jerusalem |url=https://www.middleeastmonitor.com/20180503-guatemala-embassy-in-israel-opens-in-jerusalem/ |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180513080855/https://www.middleeastmonitor.com/20180503-guatemala-embassy-in-israel-opens-in-jerusalem/ |roja-arşîvê=13 May 2018 |roja-gihiştinê=12 May 2018 |xebat=Middle East Monitor |ziman=en-GB}}</ref> <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theguardian.com/world/2021/mar/14/kosovo-opens-embassy-in-jerusalem-after-israel-recognises-its-independence |sernav=Kosovo opens embassy in Jerusalem after Israel recognises its independence |malper=[[The Guardian]] |tarîx=2021-03-14 |roja-gihiştinê=2024-05-26}}</ref> <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/9/5/papua-new-guinea-opens-israel-embassy-in-west-jerusalem |sernav=Papua-New Guinea opens Israel embassy in West Jerusalem |tarîx=2023-09-05 |roja-gihiştinê=26 May 2024 |weşanger=Al Jazeera |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240320104241/https://www.aljazeera.com/news/2023/9/5/papua-new-guinea-opens-israel-embassy-in-west-jerusalem |roja-arşîvê=20 March 2024}}</ref> li gel Bolîvya ku sefareta wê niha hatiye girtin. <ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Ramos |pêşnav=Daniel |tarîx=2023-11-01 |sernav=Bolivia severs ties with Israel, others recall envoys over Gaza |url=https://www.reuters.com/world/americas/bolivia-severs-diplomatic-ties-with-israel-citing-crimes-against-humanity-2023-10-31/ |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231031234549/https://www.reuters.com/world/americas/bolivia-severs-diplomatic-ties-with-israel-citing-crimes-against-humanity-2023-10-31/ |roja-arşîvê=31 October 2023 |roja-gihiştinê=2025-05-30 |xebat=Reuters |ziman=en}}</ref> Li Qudsê çendek konsûlxaneyên imûmî hene, ku xaseten yan bi Îsraîlê yan jî bi Filistînê re dixebitin. Di sala 1995an de Kongreya Dewletên Amerîka yên Yekbûyî Qanûna Sefareta Qudsê qebûl kir ku, di bin hin şertan de, mecbûrî kir ku sefareta wan ji Tel Avîvê were barkirin Qudsê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gpo.gov/fdsys/pkg/PLAW-104publ45/content-detail.html |sernav=Jerusalem Embassy Act of 1995 |tarîx=8 November 1995 |roja-gihiştinê=15 February 2007 |weşanger=U.S. Government Printing Office |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100617043204/http://www.gpo.gov/fdsys/pkg/PLAW-104publ45/content-detail.html |roja-arşîvê=17 June 2010}}</ref> Di 6ê meha 12an ya 2017ê de [[Serokdewletê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|reysîcimhûrê USAyê]], [[Donald Trump]], bi resmî Qudsê wek paytextê Îsraîlê nas kir û niyeta xwe ya barkirina bi Qudsê ve ya sefareta amerîkî da naskirin, ku bû sebeba vegerandin û betalkirina bi qasî dehan salan siyaseta Dewletên Amerîka yên Yekbûyî ya li ser problemê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.whitehouse.gov/the-press-office/2017/12/06/president-donald-j-trumps-proclamation-jerusalem-capital-state-israel |sernav=President Donald J. Trump's Proclamation on Jerusalem as the Capital of the State of Israel |tarîx=6 December 2017 |roja-gihiştinê=6 December 2017 |weşanger=White House |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171206191507/https://www.whitehouse.gov/the-press-office/2017/12/06/president-donald-j-trumps-proclamation-jerusalem-capital-state-israel |roja-arşîvê=6 December 2017}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=7 December 2017 |sernav=Trump Declares Jerusalem as Israel's Capital |url=http://www.news.com.au/world/middle-east/trump-to-declare-jerusalem-as-israels-capital/news-story/6f16170f8ceec70d7e2f10a9659309a1 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171206234846/http://www.news.com.au/world/middle-east/trump-to-declare-jerusalem-as-israels-capital/news-story/6f16170f8ceec70d7e2f10a9659309a1 |roja-arşîvê=6 December 2017 |roja-gihiştinê=7 December 2017 |xebat=News.com.au}}</ref> Ev hereket ji aliyê gelek dewletan ve hate rexnekirin. <ref>[https://www.reuters.com/article/us-usa-trump-israel-jerusalem-reaction/arabs-europe-u-n-reject-trumps-recognition-of-jerusalem-as-israeli-capital-idUSKBN1E0312 Arabs, Europe, U.N. reject Trump's recognition of Jerusalem as Israeli capital] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171222180040/https://www.reuters.com/article/us-usa-trump-israel-jerusalem-reaction/arabs-europe-u-n-reject-trumps-recognition-of-jerusalem-as-israeli-capital-idUSKBN1E0312|date=22 December 2017}}, Mark Heinrich, Reuters</ref> Qerareke şermezarkirina qerare USAyê ji aliyê hemû 14 endamên din ên Meclîsa Miletên Yekbûyî ya Emniyetê ve hate piştgirtin, lê di 18ê meha 12an ya 2017an de ji aliyê USAyê ve hate vetokirin. <ref>[https://www.telegraph.co.uk/news/2017/12/18/us-forced-veto-un-resolution-condemning-trumps-decision-jerusalem/ US forced to veto UN resolution condemning Trump's decision on Jerusalem] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180510060242/https://www.telegraph.co.uk/news/2017/12/18/us-forced-veto-un-resolution-condemning-trumps-decision-jerusalem/|date=10 May 2018}}, ''[[The Daily Telegraph]]''</ref> Li Civata Imûmî ya Miletên Yekbûyî qerareke piştî wê şermezarkirina qerara DYAyê hat qebûlkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=21 December 2017 |sernav=UN rejects Trump's Jerusalem declaration |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-42446027 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210613053816/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-42446027 |roja-arşîvê=13 June 2021 |roja-gihiştinê=20 June 2018 |xebat=BBC News}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aljazeera.com/news/2017/12/general-assembly-rejects-trump-jerusalem-move-171221135806725.html |sernav=UN General Assembly rejects Trump's Jerusalem move |roja-gihiştinê=21 December 2017 |weşanger=Al Jazeera |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171222211816/http://www.aljazeera.com/news/2017/12/general-assembly-rejects-trump-jerusalem-move-171221135806725.html |roja-arşîvê=22 December 2017}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Gladstone |pêşnav=Rick |tarîx=21 December 2017 |sernav=Defying Trump, U.N. General Assembly Condemns U.S. Decree on Jerusalem |url=https://www.nytimes.com/2017/12/21/world/middleeast/trump-jerusalem-united-nations.html |url-access=subscription |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20220103/https://www.nytimes.com/2017/12/21/world/middleeast/trump-jerusalem-united-nations.html |roja-arşîvê=3 January 2022 |xebat=The New York Times}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/ES-10/L.22&Submit=Search&Lang=E |sernav=United Nations Official Document |roja-gihiştinê=21 December 2017 |weşanger=United Nations |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171222122638/http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/ES-10/L.22&Submit=Search&Lang=E |roja-arşîvê=22 December 2017}}</ref> Di 14ê gulana 2018an de Dewletên Amerîkayê yên Yekbûyî bi res,î sefareta xwe li Qudsê vekir û cihê wê yê li Tel Avîvê bû konsûlxaneyek. Ji ber kêmbûna naskirina navberdewletî ya Qudsê wek paytextê Îsraîlê, hin medyayên ne-Îsraîlî Tel Avîv wekî metonim ji bo Îsraîl dişuxilînin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Tapsfield |pêşnav=James |tarîx=18 February 2010 |sernav=Israel must co-operate over fake passports, says David Miliband |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/israel-must-cooperate-over-fake-passports-says-david-miliband-1903544.html |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130820225541/http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/israel-must-cooperate-over-fake-passports-says-david-miliband-1903544.html |roja-arşîvê=20 August 2013 |roja-gihiştinê=11 September 2010 |xebat=The Independent |cih=UK}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=18 February 2010 |sernav=Dubai Hamas killing pledge by UK foreign secretary |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/8521246.stm |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190501194540/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/8521246.stm |roja-arşîvê=1 May 2019 |roja-gihiştinê=11 September 2010 |xebat=BBC News}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=4 January 2009 |sernav=Editorial A bloody new year in Gaza |url=http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/ed20090104a1.html |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110716112509/http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/ed20090104a1.html |roja-arşîvê=16 July 2011 |roja-gihiştinê=11 September 2010 |xebat=The Japan Times}}</ref><ref>[http://www.timesonline.co.uk/tol/tools_and_services/specials/style_guide/article986728.ece Times Online Style Guide—J] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110921130217/http://www.timesonline.co.uk/tol/tools_and_services/specials/style_guide/article986728.ece|date=21 September 2011}} "Jerusalem must not be used as a metonym or variant for Israel. It is not internationally recognised as the Israeli capital, and its status is one of the central controversies in the Middle East."</ref> Gelek kes, kom, dezgeh, ... miqabilî qerara Trump derketin, xaseten rêberên di nava civatên ereban û misilmanan de. Filistînî îdia dikin ku Rojhilatê Qudsê divê bibe paytextê dewleta wan ya pêşerojê û divê statûya wê bi riya danûstandinên aştiyê were safîkirin, wek ku di peymana aştîyê ya 1993an de hatiye diyarkirin. Serokê Filistînê Mahmûd Abbas da zanîn ku emela Trump bi şiklekî bi tesîr rê li ber cihê USAyê wek wesayîta di prosesa aştiyê de girt. [[Ismail Heniye|Ismail Haniyeh]], serokê hereketa Hamasê ya îslamî, ji bo "intifada"ke, yanî serhildaneke, nû bang kir. Reysîcimhûrê Tirkiyê [[Recep Tayyip Erdoğan|Recep Tayyip Erdogan]] qerarê rexne kir û got ku wê "heremê bixe nav hunglîskeke êgir". Şahê Erebistana Siûdî Selman vê yekê weke "tehrîkeke zelal ya li ber misilmanên dinyayê" behs kir. Serokê Misrê Ebdel Fetah el-Sîsî da zanîn ku ev qerar wê halê li heremê xirabtir bike. [[Îran|Îranê]] hişyarî da ku wê ew qerar bibe sebeba "intifadake nû", û got ku şkandineke hişkere ya qerarên navberdewletî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-42250340 |sernav=Jerusalem: Trump move prompts negative world reaction |malper=BBC |tarîx=6 December 2017 |roja-gihiştinê=28 September 2025 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181128222351/https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-42250340 |roja-arşîvê=28 November 2018}}</ref> Di nîsana 2017an de [[Wezareta Derve (Rûsya)|Wezareta Karên Derve]] ya Rûsyayê îlan kir ku ew Rojavayê Qudsê wek paytextê Îsraîlê dibîne di çarçoveya prensîbên ji Miletên Yekbûyî qebûlkirî ku di nav wan de statûya Rojhilatê Qudsê wek paytextê dewleteke pêşerojê ya filistînî jî heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/Israel-News/Politics-And-Diplomacy/Jpost-Exclusive-Moscow-surprisingly-says-west-Jerusalem-is-Israels-capital-486336 |sernav=Jpost Exclusive: Moscow surprisingly says west Jerusalem is Israel's capital |malper=The Jerusalem Post |tarîx=6 April 2017 |roja-gihiştinê=23 September 2017 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170923193803/http://www.jpost.com/Israel-News/Politics-And-Diplomacy/Jpost-Exclusive-Moscow-surprisingly-says-west-Jerusalem-is-Israels-capital-486336 |roja-arşîvê=23 September 2017}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://english.pnn.ps/2017/04/08/russia-could-acknowledge-west-jerusalem-as-israeli-capital/ |sernav=Russia could acknowledge West Jerusalem as Israeli Capital |tarîx=8 April 2017 |roja-gihiştinê=9 April 2017 |weşanger=PNN |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170409195147/http://english.pnn.ps/2017/04/08/russia-could-acknowledge-west-jerusalem-as-israeli-capital/ |roja-arşîvê=9 April 2017}}</ref><ref>[http://www.mid.ru/en/foreign_policy/news/-/asset_publisher/cKNonkJE02Bw/content/id/2717182 Foreign Ministry statement regarding Palestinian-Israeli settlement (6 April 2017)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200104201944/https://www.mid.ru/en/foreign_policy/news/-/asset_publisher/cKNonkJE02Bw/content/id/2717182|date=4 January 2020}}"We reaffirm our commitment to the UN-approved principles for a Palestinian-Israeli settlement, which include the status of East Jerusalem as the capital of the future Palestinian state. At the same time, we must state that in this context we view West Jerusalem as the capital of Israel."</ref> Di 15ê meha 12an ya 2018ê de hikûmeta Awistralya bi resmî Rojavayê Qudsê wek paytextê Îsraîlê nas kir, lê got ku sefareta wan wê li Tel Avîvê bimîne heta çareke dudewletê bi cih bibe. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/australia-recognizes-west-jerusalem-as-the-capital-of-israel/ |sernav=Australia recognizes west Jerusalem as the capital of Israel |malper=CBS News |tarîx=15 December 2018 |roja-gihiştinê=16 December 2018 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181216011904/https://www.cbsnews.com/news/australia-recognizes-west-jerusalem-as-the-capital-of-israel/ |roja-arşîvê=16 December 2018}}</ref> Qerara naskirinê di meha 10an ya 2022an de hat betalkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.npr.org/2022/10/18/1129609399/australia-will-end-recognition-of-jerusalem-as-israel-capital |sernav=Australia says it will end its recognition of Jerusalem as Israel's capital |tarîx=17 October 2022 |roja-gihiştinê=18 October 2022 |weşanger=[[NPR]] |ziman=en-US |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221018054516/https://www.npr.org/2022/10/18/1129609399/australia-will-end-recognition-of-jerusalem-as-israel-capital |roja-arşîvê=18 October 2022}}</ref> ==== Îşxalkirinên Îsraîlê ==== Pey zemtkirina wê ya di 1967an de, hikûmeta Îsraîlê 12 bicihbûnên îşxalkirinê li Rojhilatê Qudsê ava kirine, bi nifûseke bi qasî 220.000 îşxalkerên cihû yên îsraîlî di sala 2019an de.<ref>{{Jêder-malper |url=https://peacenow.org.il/en/settlements-watch/settlements-data/population |sernav=Population |malper=Peace Now |roja-gihiştinê=1 June 2022 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220611210642/https://peacenow.org.il/en/settlements-watch/settlements-data/population |roja-arşîvê=11 June 2022}}</ref> Civata navberdewletî di bin qanûna navberdewletî de îşxalkirinên Îsraîlê neqanûnî dihesibîne. <ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roberts |pêşnav=Adam |lînka-nivîskar=Adam Roberts (scholar) |sal=1990 |sernav=Prolonged Military Occupation: The Israeli-Occupied Territories Since 1967 |url=https://pdfs.semanticscholar.org/8aaa/455b51d4c49285089a97a08496071e322877.pdf |kovar=The American Journal of International Law |cild=84 |hejmar=1 |rr=85–86 |doi=10.2307/2203016 |jstor=2203016 |s2cid=145514740 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200215100933/https://pdfs.semanticscholar.org/8aaa/455b51d4c49285089a97a08496071e322877.pdf |roja-arşîvê=15 February 2020 |jêgirtin=The international community has taken a critical view of both deportations and settlements as being contrary to international law. General Assembly resolutions have condemned the deportations since 1969, and have done so by overwhelming majorities in recent years. Likewise, they have consistently deplored the establishment of settlements, and have done so by overwhelming majorities throughout the period (since the end of 1976) of the rapid expansion in their numbers. The Security Council has also been critical of deportations and settlements; and other bodies have viewed them as an obstacle to peace, and illegal under international law... Although East Jerusalem and the Golan Heights have been brought directly under Israeli law, by acts that amount to annexation, both of these areas continue to be viewed by the international community as occupied, and their status as regards the applicability of international rules is in most respects identical to that of the West Bank and Gaza.}}</ref> === Quds wek paytextê Filistînê === [[File:Orient_House.jpg|çep|thumb|Xaniyê Şerqê li Qudsê, the former headquarters of the PLO]] [[File:French_Consulate_in_Jerusalem_at_night_2008.jpg|thumb|The Consulate General of France, Jerusalem]] [[Otorîteya Dewletî ya Filistînî|Otorîteya Dewletî ya Filistînê]] li gora qerara 242an ya Meclîsa Miletên Yekbûyî ya Emniyetê, Rojhilatê Qudsê wekî axa îşxalkirî dibîne. Otorîteya Filistînî îdia dike ku Quds, tevî Kuliyeta Mizgefta el-Eqsayê, paytextê Dewleta Filistînê ye, Rêxistina Azadkirina Filistînê (PLO) îdia dike ku Rojavayê Qudsê jî meseleya nîqaşên statûya dayîmî ye. Lê wê diyar kiriye ku ew hazir e çareyên alternatîv binirxîne, mesela kirina Qudsê ya bajarekî vekirî. <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nad-plo.org/etemplate.php?id=59&more=1 |sernav=Jerusalem |malper=PLO-Negotiations Affairs Department (NAD) |roja-gihiştinê=20 May 2013 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160418223336/http://www.nad-plo.org/etemplate.php?id=59 |roja-arşîvê=18 April 2016}}</ref> Qenaeta PLOyê ew e ku Rojhilatê Qudsê, wekî ku ji aliyê hidûdên belediyê yên berî 1967an ve hatiye diyarkirin, wê bibe paytextê Filistînê û Rojavayê Qudsê wê bibe paytextê Îsraîlê, û herdû dewlet xwedî xweseriya timam bin li ser qeta wan ya bajêr bi beledîke xwe. Meclîseke bipêşxistinê ya hevbeş wê ji bo bipêşxistina koordîne mesûl bûbane.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nad-plo.org/userfiles/file/Factsheet%202013/EJ%20TODAY_FINAL%20REPORT_II.pdf |sernav=Palestine's Capital: The 1967 border in Jerusalem and Israel's illegal policies on the ground |malper=East Jerusalem today |tarîx=August 2013 |roja-gihiştinê=5 February 2016 |weşanger=PLO-Negotiations Affairs Department (NAD) |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130825020708/http://www.nad-plo.org/userfiles/file/Factsheet%202013/EJ%20TODAY_FINAL%20REPORT_II.pdf |roja-arşîvê=25 August 2013 |rûpel=5}}</ref> Xaniyê Şerqê ya li Rojhilatê Qudsê di salên 1980 û 1990an de wek merkeza PLOyê dihat şuxilandin. Ew ji aliyê Îsraîlê ve di sala 2001an de hate girtin, 2 roj piştî peqandina întiharê ya li ser restorana Sbarro. Hin dewlet, wek Rûsya<ref>[http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4015504,00.html Medvedev reaffirms Soviet recognition of Palestine (Ynet News, 18 January 2011)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130726041642/http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4015504,00.html|date=26 July 2013}} "Russian president says Moscow has not changed its position since 1988 when it 'recognized independent Palestinian state with its capital in east Jerusalem'"</ref> û Çînê<ref>[http://english.peopledaily.com.cn/90883/7592121.html China supports Palestinian UN bid (Xinhua, 8 September 2011)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130516095526/http://english.peopledaily.com.cn/90883/7592121.html|date=16 May 2013}} "China recognizes Palestine as a country with east Jerusalem as its capital and possessing full sovereignty and independence, in accordance with borders agreed upon in 1967, according to Jiang"</ref> Rojhilatê Qudsê wek paytextê dewleta Filistînê nas dikin. Qerara Meclîsa Miletên Yekbûyî ya Imûmî ya 58/292ê piştrast kir ku heqê miletê Filistînê ji bo xweseriya li ser Rojhilatê Qudsê heye. <ref>{{Jêder-malper |url=https://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/A2C2938216B39DE485256EA70070C849 |sernav=Resolution 58/292. Status of the Occupied Palestinian Territory, including East Jerusalem |tarîx=17 May 2004 |weşanger=[[United Nations]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120806133025/http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/A2C2938216B39DE485256EA70070C849 |roja-arşîvê=6 August 2012}}</ref> ==== Ofîs û dezgehên filistînî ==== [[File:89480_jerusalem_villa_constantine_salama_PikiWiki_Israel.jpg|thumb|Villa Salameh - cihê Konsûlxaneya Belçîkayê li Filistînê]] Ofîsên hikûmetê yên ku li derveyî hidûdên belediya Îsraîlê ne, di nav wan de Qewetên Emniyeta Filistînê, Qeweta 17, Qeweta Emniyetê ya Pêşîlibergirtinê û Wezareta Hundirû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.il/en/departments/news/idf-forces-take-control-of-governors-house-compound-in-abu-dis-10-aug-2001 |sernav=IDF forces take control of Governors House Compound in Abu Dis &#124; Ministry of Foreign Affairs |roja-gihiştinê=27 February 2024 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240227132111/https://www.gov.il/en/departments/news/idf-forces-take-control-of-governors-house-compound-in-abu-dis-10-aug-2001 |roja-arşîvê=27 February 2024}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.israelhayom.com/2018/02/16/abu-dis-information/ |sernav=Archived copy |roja-gihiştinê=27 February 2024 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240227132110/https://www.israelhayom.com/2018/02/16/abu-dis-information/ |roja-arşîvê=27 February 2024}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=PA Institutions in Abu Dis Cut Off From East Jerusalem |url=https://www.haaretz.com/2004-01-19/ty-article/pa-institutions-in-abu-dis-cut-off-from-east-jerusalem/0000017f-db21-d3a5-af7f-fbaf31240000 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250608035818/https://www.haaretz.com/2004-01-19/ty-article/pa-institutions-in-abu-dis-cut-off-from-east-jerusalem/0000017f-db21-d3a5-af7f-fbaf31240000 |roja-arşîvê=8 June 2025 |roja-gihiştinê=25 February 2024 |xebat=Haaretz |ziman=en}}</ref> Li mehla Dahiyat al Barid de ofîseke heremî ya ofîsa întixabê ya Otorîteya Filistînî heye. <ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Israeli Authorities Were Unaware of Jerusalem City Limits When Shuttering Palestinian Mapping Office |url=https://www.haaretz.com/israel-news/2017-03-21/ty-article/.premium/police-were-unaware-of-jerusalem-city-limits-when-shuttering-palestinian-mapping-office/0000017f-e06d-d38f-a57f-e67f01870000 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250108211056/https://www.haaretz.com/israel-news/2017-03-21/ty-article/.premium/police-were-unaware-of-jerusalem-city-limits-when-shuttering-palestinian-mapping-office/0000017f-e06d-d38f-a57f-e67f01870000 |roja-arşîvê=8 January 2025 |roja-gihiştinê=25 February 2024 |xebat=Haaretz |ziman=en}}</ref>{{Çavkanî|group=note}}<templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles><templatestyles src="Refbegin/styles.css" /><templatestyles src="Module:Gallery/styles.css"></templatestyles>  == Muhîmiya dînî == <templatestyles src="Module:Gallery/styles.css"></templatestyles> [[File:THE_OLD_CITY_JERUSALEM.JPG|thumb|Li Bajarê Kevin gelek cihên xwedî muhîmiya dînî hene ji bo her sê [[Dînên îbrahîmî|dînên birahîmî]] ên mezin—[[cihûtî]], [[xiristiyanî]] û [[îslam]].]] Quds di hersê dînên birahîmî de gelek wextî miqedes bûye. Salnameya 2000ê ya Qudsê 1204 kenîs, 158 dêr, û 73 mizgeft di bajêr de lîste dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Protecting Jerusalem's Holy Sites: A Strategy for Negotiating a Sacred Peace |paşnav=Guinn |pêşnav=David E. |weşanger=Cambridge University Press |sal=2006 |rûpel=[https://archive.org/details/protectingjerusa00guin/page/n151 142] |isbn=978-0-521-86662-0 |çap=1st |url=https://archive.org/details/protectingjerusa00guin |url-access=limited}}</ref> Çiqasî te'bandina hiştina pevrebûneke dînî ya bi silametî, li hinek cihan, mesela el-Eqsa, nerehetî û nakokî çêbûne. El-Eqsa cihê herî miqedes e di cihûtiyê de û cihê sisiyan ê herî miqedes e di îslamê de. Cihû qedrê wê digrin ji ber ku cihê 2 îbadetxanên berê ye û misilman yeqîn dikin ku nebî [[Muhemmed]] ji [[Mescîd el-Heram|Mescîd el-Heramê]] çû vî cihî di [[Îsra û Mîrac|Îsra û Mi'racê de]]. Cihûtî   Quds di cihûtiyê bajarê herî miqedes bûye û welatê pêşîkî û rûhanî yê cihûyan bûye ji wextê ku Padîşah Dawid ew wek paytextê xwe îlan kir di asra 10an de. Bêî jimartina navên wê yî dî, navê Qudsê 669 caran di Kitêba Miqedes ya Ibrî de derbas dibe.<ref>{{Jêder |sernav=Nothing Abides |tarîx=5 July 2017 |rr=11–38 |roja-gihiştinê=5 February 2022 |beş=The Muslim Claim to Jerusalem |chapter-url=http://dx.doi.org/10.4324/9781315125374-3 |weşanger=Routledge |doi=10.4324/9781315125374-3 |isbn=978-1-315-12537-4}}</ref> === Xiristiyanî === {{Çavkanî|group=note}}Quds axlebe wek dergûşa xiristiyaniyê tê hesibandin. === Îslam === <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles>Quds bajarê sisiyan ê herî miqedes e dî îslama sunî de.<ref name="Esposito-2002">Third-holiest city in Islam:</ref> Ededên îslamî dibêjin ku dor salekê berî guhertina qiblê bi Ke'beya Mekê, qibla misilmanan Quds bû.<ref>{{Cite book |title=The Israeli-Palestinian War: Escalating to Nowhere |last=Cordesman |first=Anthony H. |author-link=Anthony Cordesman |publisher=Praeger Security International |year=2005 |page=62 |isbn=978-0-275-98758-9 |chapter=The Final Settlement Issues: Asymmetric Values & Asymmetric Warfare}}</ref><ref>{{Qref|2|142|b=yl|c=}}</ref> Lê cihê muhîm ê bajêr di îslamê de herî gelek ji ber [[Îsra û Mîrac|Îsra û Mi'racê]] ye. Misilman yeqîn dikin ku Muhemmed ji [[Mescîd el-Heram|Mescîd el-Heramê]] çû Qudsê, û çû cinetê ji bo ku [[pêxemberên îslamê]] ên berê bibîne.<ref>{{Cite book |title=The Monotheists: The Peoples of God |last=Peters |first=Francis E. |author-link=Francis Edward Peters |publisher=Princeton University Press |year=2003 |pages=[https://archive.org/details/monotheistsjewsc00pete_0/page/95 95–6] |isbn=978-0-691-11460-6 |chapter=Muhammad the Prophet of God |chapter-url=https://archive.org/details/monotheistsjewsc00pete_0/page/95}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.usc.edu/dept/MSA/fundamentals/hadithsunnah/bukhari/093.sbt.html#009.093.608 |title=Sahih Bukhari |work=Compendium of Muslim Texts |access-date=9 September 2011 |publisher=University of Southern California |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081127160919/http://www.usc.edu/dept/MSA/fundamentals/hadithsunnah/bukhari/093.sbt.html |archive-date=27 November 2008}} (from an English translation of [[Sahih al-Bukhari|Sahih Bukhari]], Volume IX, Book 93, Number 608)</ref><ref>{{Quotehadith|bukhari|7517|b=yl}}</ref> Ayeta pêşî ya di [[Îsra|sûreya Îsrayê]] behsa qonaxa siyaheta Muhemmed wek ''el-mescid el-eqṣa'' ("cihê herî dûr ê limêjê") dike.<ref>From [[Abdullah Yusuf Ali]]'s English translation of the [[Qur'an]]: "Glory to (Allah) Who did take His servant for a Journey by night from the Sacred Mosque to the farthest Mosque, whose precincts We did bless,- in order that We might show him some of Our Signs: for He is the One Who heareth and seeth (all things)." ([[Al-Isra|17]]:1)</ref><ref>{{Qref|17|1|b=yl}}</ref> Di rojên herî pêşî ên îslamê de, ev wek behseke li ser cihekî li cinetan dihat fêmkirin,<ref>{{Cite book |title=The Encyclopaedia of Islam |publisher=Brill |year=2006 |pages=97–105 |edition=New ed. 2006 |volume=7}}</ref> lê alimên îslamê ên piştî [[xelîfeya Raşidûn]] wê wek Qudsê fêm kirine, û xaseten wek cihê Îbadetgeha Cihûyan ya berê.<ref>{{Cite book |title=Narrating Muhammad's Night Journey: Tracing the Development of the Ibn 'Abbas Ascension Discourse |last=Colby |first=Frederick S. |publisher=SUNY Press |date=6 August 2008 |pages=15 |isbn=978-0-7914-7788-5 |language=en |quote=From the earliest extant Muslim texts, it becomes clear that a group of Muslims from the beginning interpreted the 'furthest place of prayer' (al-masjid al-aqṣā) with the city of Jerusalem in general and its Herodian/Solomonic Temple in particular... Eventually, a general consensus formed around the idea that Muhammad's journey did indeed take him to Jerusalem. |url=https://books.google.com/books?id=sasZCjcTisIC&pg=PA15}}</ref> Hedîsan behs dikin ku cihê Mescîda Eqsayê li Qudsê ye.<ref>{{cite web |url=http://haditsbukharionline.blogspot.ca/2010/11/merits-of-helpers-in-madinah-ansaar.html |title=Merits of the Helpers in Madinah (Ansaar)—Hadith Sahih Bukhari |access-date=7 December 2012 |publisher=Haditsbukharionline.blogspot.ca |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101044831/http://haditsbukharionline.blogspot.ca/2010/11/merits-of-helpers-in-madinah-ansaar.html |archive-date=1 January 2016}}</ref> Li gora ededên îslamê, timamê çiyê el-Eqsa ye, ne tenê mizgefta li aliyê wê yî başûrî, ku navê wê niha [[Mescîda Eqsa]] ye.<ref>{{Cite book |title=Routledge Handbook on Palestine |last=Dumper |first=Michael |publisher=Taylor & Francis |date=2024-12-30 |isbn=978-1-040-19294-8 |language=en |url=https://www.google.com.sa/books/edition/Routledge_Handbook_on_Palestine/vTcxEQAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=al-aqsa+mosque+umar&pg=PT233&printsec=frontcover |last2=Badran |first2=Amneh}}</ref><ref>{{cite book |title=Theorizing Islam: Disciplinary Deconstruction and Reconstruction |last=Hughes |first=Aaron W. |author-link=Aaron W. Hughes |publisher=Taylor & Francis |year=2014 |page=45 |isbn=978-1-317-54594-1 |quote=Although later commentators would debate whether or not this journey was a physical one or took place at an internal level, it would come to play a crucial role in establishing Muhammad's prophetic credentials. In the first part of this journey, referred to as the isra, he traveled from the Kaba in Mecca to "the farthest mosque" (al-masjid al-aqsa), identified with the Temple Mount in Jerusalem: the al-Aqsa mosque that stands there today eventually took its name from this larger precinct, in which it was constructed. |url=https://books.google.com/books?id=nWV_BAAAQBAJ&pg=PA45 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719063147/https://books.google.com/books?id=nWV_BAAAQBAJ&pg=PA45 |archive-date=19 July 2023 |url-status=live |access-date=15 July 2022 |series=Religion in Culture}}</ref> Mizgefta cim'etê ya pêşî ku hat avakirin li kuliyeta el-Eqsa ji xelîfeyê Raşidûnê, Xelîf Umer, hat avakirin piştî fetha Qudsê ya salên 637-638.<ref>{{Cite book |title=Medieval Jerusalem and Islamic Worship: Holy Places, Ceremonies, Pilgrimage |last=Elad |first=Amikam |publisher=BRILL |date=1995 |isbn=978-90-04-10010-7 |language=en |url=https://books.google.com.sa/books?id=CDz_yctbQVgC&pg=PA29&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false}}</ref><ref>{{Cite book |title=Al-quds: The Place of Jerusalem in Classical Judaic and Islamic Traditions |last=Al-Khateeb |first=Mohammed Abdul Hameed |publisher=Ta-Ha |date=1998 |pages=130 |isbn=978-1-897940-79-2 |language=en |url=https://www.google.com.sa/books/edition/Al_quds/Zep-AAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=al-aqsa+mosque+umar&dq=al-aqsa+mosque+umar&printsec=frontcover |last2=Al-Khateeb |last3=Hameed |first3=M. Abdul}}</ref> Heciyê fileh, Arculf, ku dor sala 670an li erdên fileh/cihûyan ên miqedes digeriha, li ser mizgeftê behs kiriye. Li gora wî di mizgeftê de cihê dor sê hezar abidan (kesên ku îbadetê dikin) hebû.<ref name=":1">{{Cite book |title=the arab contribution to islamic art: from the seventh to the fifteenth centuries |last=ali |first=wijdan |publisher=American Univ in Cairo Press |date=1999 |pages=25 |isbn=978-977-424-476-6 |language=en |url=https://www.google.com.sa/books/edition/the_arab_contribution_to_islamic_art_fro/rpUuqLPPKK4C?hl=en&gbpv=1&dq=first+major+monument+to+be+built+on+al-aqsa+dome+of+the+rock&pg=PA25&printsec=frontcover}}</ref> Abîdeya [[Xanedana Emewiyan|Emewî]] ya pêşî ku li kuliyetê were avakirin [[Qubbet es-Sexre]] ye, ji [[Ebdulmelik|Xelîfe Ebdulmelik]] di neqeba salên 685 û 691 de.<ref name=":12">{{Cite book |title=the arab contribution to islamic art: from the seventh to the fifteenth centuries |last=ali |first=wijdan |publisher=American Univ in Cairo Press |date=1999 |pages=25 |isbn=978-977-424-476-6 |language=en |url=https://www.google.com.sa/books/edition/the_arab_contribution_to_islamic_art_fro/rpUuqLPPKK4C?hl=en&gbpv=1&dq=first+major+monument+to+be+built+on+al-aqsa+dome+of+the+rock&pg=PA25&printsec=frontcover}}</ref> Ew û kurê wî [[Welîd I]] (hukm. 705-715) mizgefta cim'etê ya Qiblî jî ji nû ve ava kirine di neqeba salên 705 û 710 de.<ref>{{Cite book |title=The Umayyad World |last=Marsham |first=Andrew |publisher=Routledge |date=2020-11-25 |isbn=978-1-317-43004-9 |language=en |url=https://www.google.com.sa/books/edition/The_Umayyad_World/fvwFEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=al-aqsa+mosque+al-walid&pg=PT423&printsec=frontcover}}</ref><templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles><templatestyles src="Refbegin/styles.css" />{{Gallery|File:THE TEMPLE MOUNT JERUSALEM.jpg|A view of the [[Al-Aqsa|Al-Aqsa Mosque Compound]] on [[Temple Mount]], considered a holy place by Jews, Christians, and Muslims.|File:Western Wall at night (20063).jpg|The [[Western Wall]], also known as the Wailing Wall and the Kotel, is a remnant of the [[Second Temple]] and the holiest place where Jews are permitted to pray.|File:The Church of the Holy Sepulchre-Jerusalem.JPG|The [[Church of the Holy Sepulchre]] it's the holiest site in Christianity and it has been an important pilgrimage site for Christians since the 4th century.|File:Al-Aqsa Mosque (Jerusalem).jpg|The [[Qibli Mosque|Qibli (Al-Aqsa) Mosque]], in [[Al-Aqsa|Al-Aqsa Mosque Compound]].|File:Jerusalem-2013(2)-Temple Mount-Dome of the Rock (SE exposure).jpg|The [[Dome of the Rock]], in [[Al-Aqsa|Al-Aqsa Mosque Compound]].|File:Jerusalem-Garden-Tomb-KTM-1266.jpg|[[The Garden Tomb]]—a new holy site established by British [[Protestantism|Protestants]] in the 19th century.|align=center|width=200|height=160|title=Galerî}} == Ekonomî == Berê, ekonomiya Qudsê hema bêje tenê ji heciyan dihat piştgirtin, ji ber ku ew dûrî lîmanên mezin ên [[Yafa|Yafayê]] û [[Xeze|Xezeyê]] bû.<ref name="Dumper-1996">{{Jêder-kitêb |sernav=The Politics of Jerusalem Since 1967 |paşnav=Dumper |pêşnav=Michael |weşanger=Columbia University Press |sal=1996 |rr=207–10 |isbn=978-0-231-10640-5}}</ref> Cihên dînî û kultûrî ên Qudsê îro dêhnê gelek mêhvanên xerîb dikşînin, bêhtirê turîstan serî li Dîwarê Buraq û Bajarê Kevin dan.<ref name="Central Bureau of Statistics-2006">{{Jêder-malper |url=http://www.cbs.gov.il/hodaot2006n/11_06_106e.pdf |sernav=Press Release: Jerusalem Day |tarîx=24 May 2006 |roja-gihiştinê=10 March 2007 |weşanger=Central Bureau of Statistics |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070614014210/http://www.cbs.gov.il/hodaot2006n/11_06_106e.pdf |roja-arşîvê=14 June 2007}}</ref> Di sala 2010an de, Quds ji aliyê <nowiki><i id="mwCO0">Kovara Travel + Leisure</i></nowiki> ve, li Efrîqayê û Rojhilata Navîn, bajarê herî baş ê gerha kêfî hate binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.travelandleisure.com/worldsbest/2010/cities/africa-middle-east-cities/15 |sernav=World's Best Awards 2010—Africa and the Middle East |roja-gihiştinê=11 July 2010 |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100712140230/http://www.travelandleisure.com/worldsbest/2010/cities/africa-middle-east-cities/15 |roja-arşîvê=12 July 2010}}</ref> Di sala 2013an de, 75% ji 3,5 milyon turîstên ku serî li Îsraîlê dan, serî li Qudsê dan. <ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Yiffa Yaakov |tarîx=10 January 2014 |sernav=2013 'record year' for tourism, government says |url=https://www.timesofisrael.com/2013-record-year-for-tourism-government-says |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230510114922/https://www.timesofisrael.com/2013-record-year-for-tourism-government-says |roja-arşîvê=10 May 2023 |roja-gihiştinê=30 April 2015 |xebat=[[The Times of Israel]]}}</ref> == Tehsîl == === Ûnîversîte === Quds cihê gelek ûnîversîteyên bi nav û deng e û qurs bi ibranî, erebî û îngilîzî tên dan. [[File:HADASSA_HOSPITAL_MT._SCOPUS_JERUSALEM.jpg|thumb| [[Zanîngeha Îbranî ya Orşelîmê|Ûnîversîteya Ibranî ya Qudsê]], kampusa Mount Scopus]] [[File:Abu_jihad.jpg|thumb|Di nava Mûzeya Ebû Cihad ya [[Ûnîversîteya Qudsê]]]] === Mektebên erebî === == Not == {{Çavkanî|group=note}}<templatestyles src="Module:Gallery/styles.css"></templatestyles> == Çavkanî ==  Galerî <templatestyles src="Module:Gallery/styles.css"></templatestyles> Galerî == Xwendinê dewam bike == <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles> == Lînkên derve == <templatestyles src="Refbegin/styles.css" /> {{Çavkanî|group=note}} * Websîteya resmî ya Belediya Qudsê * [https://www.bbc.com/news/world-middle-east-26934435 Çima Quds wiqasî miqedes e?] (Arşîvkirin 31ê gulana 2018 li [[Wayback Machine]]) BBC News * Statûya Qudsê (Di li de hatiye vekirin). Belgeya [[Neteweyên Yekbûyî]] ya girêdayî nakokiya li ser bajêr * Kitêbxana Virtual ya Qudsê, projeyeke hevbeş ya Ûnîversiteya El-Qudsê û [[Zanîngeha Îbranî ya Orşelîmê|Ûnîversîteya ibrî ya Qudsê]] * [http://new.huji.ac.il/en Malpera fermî] (Arşîvkirin 6ê Berfanbara 2017ê li ) ya Zanîngeha Hebrî ya Qudsê, dezgehê pêşeng yê perwerdeya bilind ya bajêr * [https://www.alquds.edu/en Malpera fermî] (Di 6ê Berfanbara 2017ê de li de bişopandin) ya Zanîngeha El-Quds, yekane zanîngeha Filistînê li Qudsê * Zanyarîyên cografîk yên girêdayîQudûsadiOpenStreetMap <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles><templatestyles src="Refbegin/styles.css" />{{Kontrola otorîteyê}}<templatestyles src="Refbegin/styles.css" />{{Çavkanî|group=note}} <nowiki> [[Kategorî:Xakên pîroz]] [[Kategorî:Bajarên pîroz]] [[Kategorî:Paytextên Asyayê]] [[Kategorî:Orşelîm]] [[Kategorî:Webarchive template wayback links]] [[Kategorî:Pages including recorded pronunciations]] [[Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdaneyê ye]]</nowiki> kuomyhlm4f6e6l183bkynrdpx8el483 2101765 2101764 2026-11-04T21:30:16Z Guherto 41494 2101765 wikitext text/x-wiki {{Çavkanî|group=note}}<templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles> <templatestyles src="Refbegin/styles.css" />{{Çavkanî|group=note}}<templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles><templatestyles src="Refbegin/styles.css" />'''Quds{{Refn|{{IPAc-en|dʒ|ə|ˈ|r|uː|s|əl|ə|m|,|_|-|z|ə|-}} {{respell|jə|ROO|sə|ləm|,_|-|zə|-}}; {{Langx|engvar=gb|he|יְרוּשָׁלַיִם|Yerushaláyim}}, {{IPA|he|jeʁuʃaˈlajim|pron|He-Jerusalem.ogg}}; Also known as '''Quds''' or '''al-Quds''' {{Langx|engvar=gb|ar|القُدس|al-Quds}}, {{IPA|ar|al.quds|pron|ArAlquds.ogg}}, {{IPA|ar|il.ʔuds|local }};<ref>''A-Z Guide to the Qur'an: A Must-have Reference to Understanding the Contents of the Islamic Holy Book'' by Mokhtar Stork (1999): "JERUSALEM: Referred to in Arabic as Baitul Muqaddas (The Holy House) or Baitul Maqdis (The House of the Sanctuary)".</ref><ref>''Pan-Islamism in India & Bengal'' by Mohammad Shah (2002), p. 63: "... protector of Mecca, Medina and Baitul Muqaddas, the sacred places of pilgrimage of the Muslim world"</ref><ref name="Elihay-2011" /> Official Israel {{langx|engvar=gb|ar|أورشليم القدس|ʾŪršalīm al-Quds}} (combining the Biblical and common usage Arabic names)<br />In other languages:<br />{{langx|engvar=gb|grc-x-koine|Ἱερουσαλήμ/Ἰερουσαλήμ/Ἱεροσόλυμα/Ἰεροσόλυμα/Ἱεροσάλημα|Hierousalḗm, Ierousalḗm, Hierosóluma, Ierosóluma, Hierosálēma}}<br />{{langx|engvar=gb|hy|Երուսաղեմ|Erusałēm}}}}''' bajarekî mexriba başûr e, li zozaneke Çiyayên Yehûda ya di neqeba Behra Navîn ûû Behra Mirî de ye. Ew yek ji bajarên dinyayê ên herî kevn e û ji hersê dînên birahîmî -- îslam, xiristiyanî û cihûtî -- miqedes tê hesabkirin. Ji sala 1980 ve Îsraîl îdia dike ku timamê bajêr paytextê wan e, pey îşxalkirina wan î Rojhilatê Qudsê di sala 1967 de.{{Refn|Jerusalem is the capital under [[Jerusalem Law|Israeli law]]. The presidential residence, government offices, supreme court and parliament ([[Knesset]]) are there. The State of Palestine (according to the Basic Law of Palestine, Title One: Article 3) regards Jerusalem as its capital.<ref name="2003 Amended Basic Law Archived 11 February 2016 at the Wayback Machine"/> The UN and most countries do not recognise Jerusalem as Israel's capital, taking the position that the final status of Jerusalem is pending future negotiations between Israel and the Palestinian Authority. Most countries maintain their embassies in [[Tel Aviv]] and its suburbs or suburbs of Jerusalem, such as [[Mevaseret Zion]] <small>(see {{cite web |url=https://www.un.org/Depts/Cartographic/map/profile/israel.pdf |title=Map of Israel |access-date=28 June 2017 |archive-date=1 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200601135924/https://www.un.org/Depts/Cartographic/map/profile/israel.pdf |url-status=live}}&nbsp;{{small|(319&nbsp;KB)}})</small> See [[Status of Jerusalem]] for more information.}}<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Routledge Handbook on the Israeli-Palestinian Conflict |paşnav=Peters |pêşnav=Joel |weşanger=Routledge |tarîx=2013-03-05 |rr=130 |isbn=978-1-136-16068-4 |ziman=en |jêgirtin=After Israel's occupation of East Jerusalem in 1967, the UN Security Council passed Resolution 237, condemning the annexation of East Jerusalem. Resolution 242, although not mentioning Jerusalem directly, demanded a withdrawal of Israeli forces to the 1949 armistice lines, thereby relinquishing control of East Jerusalem. |url=https://www.google.com.sa/books/edition/Routledge_Handbook_on_the_Israeli_Palest/NOXqTCc1u9QC?hl=en&gbpv=1&dq=international+law+recognize+east+jerusalem+as+part+of+palestine&pg=PA130&printsec=frontcover |paşnav2=Newman |pêşnav2=David}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Smith |pêşnav=William |tarîx=6 December 2017 |sernav=Donald Trump confirms US will recognise Jerusalem as capital of Israel |url=https://www.theguardian.com/us-news/2017/dec/06/donald-trump-us-jerusalem-israel-capital |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231005074952/https://www.theguardian.com/us-news/2017/dec/06/donald-trump-us-jerusalem-israel-capital |roja-arşîvê=5 October 2023 |roja-gihiştinê=13 May 2017 |xebat=The Guardian}}</ref> [[Dewleta Filistînê|Filistînê]] jî dibêje ku Rojhilatê Qudsê (Bajarê Kevn jî tê de) paytextê wan e. Civata navberdewletî îşxalkirina Rojhilatê Qudsê qebûl nake, wê neqanûnî hesab dike, û wê wek yek [[erdên filistînî ên ji Îsraîlê îşxalkirî]] dihesibîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://domino.un.org/unispal.nsf/0/441329a958089eaa852560c4004ee74d?OpenDocument |sernav=Resolution 298 September 25, 1971 |tarîx=25 September 1971 |roja-gihiştinê=25 July 2018 |weşanger=[[United Nations]] |jêgirtin=Recalling its resolutions... concerning measures and actions by Israel designed to change the status of the Israeli-occupied section of Jerusalem,... |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130819003928/http://domino.un.org/unispal.nsf/0/441329a958089eaa852560c4004ee74d?OpenDocument |roja-arşîvê=19 August 2013}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Question of Palestine & the United Nations |weşanger=United Nations Department of Public Information |tarîx=2003 |jêgirtin=East Jerusalem has been considered, by both the General Assembly and the Security Council, as part of the occupied Palestinian territory. |beş=The status of Jerusalem |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190808102228/https://www.un.org/Depts/dpi/palestine/ch12.pdf |roja-arşîvê=8 August 2019 |chapter-url=https://www.un.org/Depts/dpi/palestine/ch12.pdf}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=26 February 2010 |sernav=Israeli authorities back 600 new East Jerusalem homes |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/8538791.stm |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180612140111/http://news.bbc.co.uk/2/hi/8538791.stm |roja-arşîvê=12 June 2018 |roja-gihiştinê=18 September 2013 |xebat=BBC News}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=9 November 2010 |sernav=Israel plans 1,300 East Jerusalem Jewish settler homes |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-11709617 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119213308/https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-11709617 |roja-arşîvê=19 November 2018 |roja-gihiştinê=20 June 2018 |xebat=BBC News |jêgirtin=East Jerusalem is regarded as occupied Palestinian territory by the international community, but Israel says it is part of its territory.}}</ref> Israîlê dezgehên xwe yên hikûmetê ên serekî li wir bi rê ve dibe, û Filistînê wê wek textê qewetê dihesibîne. Niha, statûya Qudsê yek ji problemên esasî yên di [[Pevçûna Îsraêl û Filistînê|Herba Îsraîl û Filistînê]] de ye. Di bin Plana Miletên Yekbûyî ya Levakirina Filistînê de (ya 1947), Quds wê "wek ''corpus separum'' di bin rejîmeke navberdewletî ya xisûsî de" hatibane avakirin ku wê ji Miletên Yekbûyî hatibane rêvebirin.<ref name=":02">{{Jêder-malper |url=https://unispal.un.org/DPA/DPR/unispal.nsf/0/7F0AF2BD897689B785256C330061D253 |sernav=A/RES/181(II) of 29 November 1947 |roja-gihiştinê=3 December 2024 |weşanger=United Nations General Assembly |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171010090147/https://unispal.un.org/DPA/DPR/unispal.nsf/0/7F0AF2BD897689B785256C330061D253 |roja-arşîvê=10 October 2017}}</ref> Piştî Herba Ereb-Îsraîlî ya 1948an, ew di sala 1967an de gihan lihevkirineke agirbestê ku dihate mana qetkirina Qudsê di neqeba Îsraîl û Ûrdunê de, Rojavayê Qudsê di bin destê Îsraîl de, û Rojhilatê Qudsê di bin destê Ûrdunê de.{{refn|[[West Jerusalem]] comprises approximately one third of the municipal area of Jerusalem, with [[East Jerusalem]] comprising approximately two-thirds. On the annexation of East Jerusalem, Israel also incorporated an area of the West Bank into the Jerusalem municipal area which represented more than ten times the area of East Jerusalem under Jordanian rule.<ref>Walid Khalidi (1996) Islam, the West and Jerusalem. Center for Contemporary Arab Studies & Center for Muslim–Christian Understanding, Georgetown University, quotes the breakdown as follows: West Jerusalem in 1948: 16,261 dunums (14%); West Jerusalem added in 1967: 23,000 dunums (20%); East Jerusalem under Jordanian rule: 6,000 dunums (5%); West Bank area annexed and incorporated into East Jerusalem by Israel: 67,000 dunums (61%)</ref><ref>{{cite journal |last=Aronson |first=Geoffrey |year=1995 |title=Settlement Monitor: Quarterly Update on Developments |journal=Journal of Palestine Studies |volume=25 |issue=1 |publisher=University of California Press, Institute for Palestine Studies |pages=131–40 |doi=10.2307/2538120 |jstor=2538120 |quote=West Jerusalem: 35%; East Jerusalem under Jordanian rule: 4%; West Bank area annexed and incorporated into East Jerusalem by Israel: 59% |issn=0377-919X}}</ref><ref>{{cite book |last=Benvenisti |first=Meron |title=Jerusalem, the Torn City |url=https://books.google.com/books?id=wQjwAQAACAAJ |year=1976 |publisher=Books on Demand |isbn=978-0-7837-2978-7 |page=113 |quote=East Jerusalem under Jordanian rule: 6,000 dunums; West Bank area annexed and incorporated into East Jerusalem by Israel: 67,000}}</ref>|group=note}} Ev lihevkirin heta 1967 ma, wî çaxî Îsraîlê Rojhilatê Qudsê îşxal kir û wê, li gel heremên derdorê, ji Ûrdunê stand pey [[Şerê Şeş Rojan|Herba Şeş Rojan]] xist parçekî belediya xwe.{{refn|[[West Jerusalem]] comprises approximately one third of the municipal area of Jerusalem, with [[East Jerusalem]] comprising approximately two-thirds. On the annexation of East Jerusalem, Israel also incorporated an area of the West Bank into the Jerusalem municipal area which represented more than ten times the area of East Jerusalem under Jordanian rule.<ref>Walid Khalidi (1996) Islam, the West and Jerusalem. Center for Contemporary Arab Studies & Center for Muslim–Christian Understanding, Georgetown University, quotes the breakdown as follows: West Jerusalem in 1948: 16,261 dunums (14%); West Jerusalem added in 1967: 23,000 dunums (20%); East Jerusalem under Jordanian rule: 6,000 dunums (5%); West Bank area annexed and incorporated into East Jerusalem by Israel: 67,000 dunums (61%)</ref><ref>{{cite journal |last=Aronson |first=Geoffrey |year=1995 |title=Settlement Monitor: Quarterly Update on Developments |journal=Journal of Palestine Studies |volume=25 |issue=1 |publisher=University of California Press, Institute for Palestine Studies |pages=131–40 |doi=10.2307/2538120 |jstor=2538120 |quote=West Jerusalem: 35%; East Jerusalem under Jordanian rule: 4%; West Bank area annexed and incorporated into East Jerusalem by Israel: 59% |issn=0377-919X}}</ref><ref>{{cite book |last=Benvenisti |first=Meron |title=Jerusalem, the Torn City |url=https://books.google.com/books?id=wQjwAQAACAAJ |year=1976 |publisher=Books on Demand |isbn=978-0-7837-2978-7 |page=113 |quote=East Jerusalem under Jordanian rule: 6,000 dunums; West Bank area annexed and incorporated into East Jerusalem by Israel: 67,000}}</ref>|group=note}} Yek ji qanûnên esasî yên Îsraîlê, Qanûna Qudsê ya 1980an, îdia dike ku Quds paytextê neqetkirî ê wê dewletê ye. Hemû şaxên hikûmeta Îsraîlê li Qudsê ne, di nav de [[Knesset]] (parlamentoya Îsraîlê), cihên serokwezîr û reyîsîcimhûr, û [[Mehkema Bilind ya Îsraîlê|Mehkema Bilind]]. Di [[Tarîxa Qudsê|tarîxa xwe ya dirêj]] de, Quds herî kêm dido caran hatiye xirakirin, 23 caran ketiye bin hisarê, 44 caran hatiye girtin û dîsa hatiye girtin û 52 caran hicûm hatiye berdan wê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.momentmag.com/Exclusive/2008/2008-03/200803-Jerusalem.html |sernav=Do We Divide the Holiest Holy City? |malper=Moment Magazine |roja-gihiştinê=5 March 2008 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080603214950/http://www.momentmag.com/Exclusive/2008/2008-03/200803-Jerusalem.html |roja-arşîvê=3 June 2008}} According to Eric H. Cline's tally in Jerusalem Besieged.</ref> Parçê Qudsê ê bi navê [[Bajarê Dawidî|Bajarê Dawid]] işaretên pêşî ên rûniştinê di sedsala 4an ya berî mîladê de, di şiklê kampên şivanên koçer de nîşan dide. <ref>{{Jêder-malper |url=https://alt-arch.org/en/from-shiloah-to-silwan-a-visitors-guide |sernav=From Shiloah to Silwan—A Visitor's Guide |tarîx=10 September 2013 |roja-gihiştinê=25 July 2018 |weşanger=Emek Shaveh |rewşa-urlyê=usurped |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220815180019/https://alt-arch.org/en/from-shiloah-to-silwan-a-visitors-guide |roja-arşîvê=15 August 2022 |paşnav=Greenberg |pêşnav=Raphael |paşnav2=Mizrachi |pêşnav2=Yonathan}}</ref> Di wextê [[Kenan|Kenanan]] de (asra 14an b.m.) li ser tabletên Misrê yên kevn Quds bi navê ''Urusalim'' hatiye binavkirin, îhtîmalen bi mana "Bajarê Salem" li ser îlahê kenanî. Di dema îsraîlî de, aktîvîtiya avakirinê ya mezin li di asra 10an berî mîladê (Dewra Hesinî ya II) de dest pê kir, û di asra 9an berî mîladê de bajar bûye merkeza dînî olî û rêveber ya Padîşahiya Yehûdayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Two Houses of Israel: State Formation and the Origins of Pan-Israelite Identity |paşnav=Sergi |pêşnav=Omer |weşanger=SBL Press |sal=2023 |rr=197 |isbn=978-1-62837-345-5 |url=https://books.google.com/books?id=4nLMEAAAQBAJ&pg=PA187 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231024041210/https://books.google.com/books?id=4nLMEAAAQBAJ&pg=PA187 |roja-arşîvê=24 October 2023 |rewşa-urlyê=live |roja-gihiştinê=23 October 2023}}</ref> Di sala 1538an de dîwarên bajêr cara talî hatin avakirin li dora Qudsê di bin [[Siltan Silêmanê Qanûnî]] yê [[Împeratoriya Osmanî]]. Îro ew dîwar Bajarê Kevin didin xuyakirin, ku ji asra 19an ve li çar parçeyan hatiye veqetandin—mehla ermenî, filehî/mesîhî, cihûyî û îslamî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Jerusalem in the 19th Century, The Old City |paşnav=Ben-Arieh |pêşnav=Yehoshua |weşanger=Yad Izhak Ben Zvi & St. Martin's Press |sal=1984 |rûpel=[https://archive.org/details/jerusalemin19thc00bena/page/14 14] |isbn=978-0-312-44187-6 |url=https://archive.org/details/jerusalemin19thc00bena/page/14}}</ref><ref name="Teller-2022">{{Jêder-kitêb |sernav=Nine Quarters of Jerusalem: A New Biography of the Old City |paşnav=Teller |pêşnav=Matthew |weşanger=[[Profile Books]] |sal=2022 |rûpel=Chapter 1 |isbn=978-1-78283-904-0 |jêgirtin=What wasn't corrected, though—and what, in retrospect, should have raised much more controversy than it did (it seems to have passed completely unremarked for the last 170-odd years)—was [[1840–41 Royal Engineers maps of Palestine, Lebanon and Syria|[Aldrich and Symonds's] map's]] labelling. Because here, newly arcing across the familiar quadrilateral of Jerusalem, are four double labels in bold capitals. At top left ''Haret En-Nassara'' and, beneath it, ''Christian Quarter''; at bottom left ''Haret El-Arman'' and ''Armenian Quarter''; at bottom centre ''Haret El-Yehud'' and ''Jews' Quarter''; and at top right—the big innovation, covering perhaps half the city—''Haret El-Muslimin'' and ''Mohammedan Quarter'', had shown this before. Every map has shown it since. The idea, in 1841, of a Mohammedan (that is, Muslim) quarter of Jerusalem is bizarre. It's like a Catholic quarter of Rome. A Hindu quarter of Delhi. Nobody living there would conceive of the city in such a way. At that time, and for centuries before and decades after, Jerusalem was, if the term means anything at all, a Muslim city. Many people identified in other ways, but large numbers of Jerusalemites were Muslim and they lived all over the city. A Muslim quarter could only have been dreamt up by outsiders, searching for a handle on a place they barely understood, intent on asserting their own legitimacy among a hostile population, seeing what they wanted to see. Its only purpose could be to draw attention to what it excludes. |url=https://books.google.com/books?id=SgQ3EAAAQBAJ |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230609194835/https://books.google.com/books?id=SgQ3EAAAQBAJ |roja-arşîvê=9 June 2023 |rewşa-urlyê=live |roja-gihiştinê=30 May 2023 |issue=map}}</ref> Bajarê Kevin di sala 1981an de bû Cihekî Mîrasa Dinyayê, û ew di [[Lîsta Cihên Mîrasa Dinyayê ên di bin Talûkê de]] ye. <ref>{{Jêder-malper |url=https://whc.unesco.org/en/list/148 |sernav=Old City of Jerusalem and its Walls |roja-gihiştinê=11 September 2010 |weşanger=UNESCO World Heritage Convention |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170804093930/http://whc.unesco.org/en/list/148 |roja-arşîvê=4 August 2017}}</ref> Ji sala 1860an ve Qudsê ji hidûdên Bajarê Kevn gelekî mestir bûye. Di sala 2024an de nifûsa Qudsê 1.050.153 bû. Di sala 2022an de 60% ji wan cihû bûn û nêzîkî 40% ji wan filistînî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbs.gov.il/en/mediarelease/Pages/2022/Selected-Data-on-the-Occasion-of-Jerusalem-Day-2022.aspx |sernav=Selected Data on the Occasion of Jerusalem Day, 2022 |malper=cbs.gov.il |tarîx=26 May 2022 |roja-gihiştinê=30 March 2023 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230528121851/https://www.cbs.gov.il/en/mediarelease/Pages/2022/Selected-Data-on-the-Occasion-of-Jerusalem-Day-2022.aspx |roja-arşîvê=28 May 2023}}</ref>{{Refn|Statistics regarding the demographics of Jerusalem refer to the unified and expanded Israeli municipality, which includes the pre-1967 Israeli and [[Jordan]]ian municipalities as well as several additional [[Palestinians|Palestinian]] villages and neighbourhoods to the northeast. Some of the Palestinian villages and neighbourhoods have been relinquished to the [[West Bank]] ''de facto'' by way of the [[Israeli West Bank barrier]],<ref name="Laub-2006"/> but their legal statuses have not been reverted.}} Di sala 2020an de nifûsa wê 951.100 bû, ji wan 570,100 (59,9%) cihû, 353.800 (37,2%) misilman, 16.300 (1,7%) fileh/mesîhî/xiristiyan û 10,800 (1,1%) nesinifandî. <ref name="jerusaleminstitute.org.il-2022">{{Jêder-malper |url=https://jerusaleminstitute.org.il/wp-content/uploads/2022/05/shnaton_C0922.pdf |sernav=Table III/9—Population in Israel and in Jerusalem, by Religion, 1988–2020 |malper=jerusaleminstitute.org.il |roja-gihiştinê=27 December 2022 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230326034034/https://jerusaleminstitute.org.il/wp-content/uploads/2022/05/shnaton_C0922.pdf |roja-arşîvê=26 March 2023 |sal=2022}}</ref> Li gora Kitêba Miqedes ya Ibrî, Padîşah [[Dawid]] bajêr ji yebûsiyan fetih kir û ew wekî paytextê Padîşahiya Îsraîlê ya Yekbûyî danî, û kurê wî Padîşah [[Silêman (pêxember)|Silêman]] avakirina Îbadetxaneya Pêşî da destpêkirin.{{Refn|Much of the information regarding King David's conquest of Jerusalem comes from [[Bible|Biblical]] accounts, but some modern-day historians have begun to give them credit due to a 1993 excavation.<ref>{{Cite book |title=Return to Sodom & Gomorrah |last=Pellegrino |first=Charles R. |publisher=Harper Paperbacks |edition=Second revised |year=1995 |isbn=978-0-380-72633-2 |page=[https://archive.org/details/returntosodomgom00pell/page/271 271] |quote=[see footnote] |url=https://archive.org/details/returntosodomgom00pell/page/271}}</ref>}} Miqedesiya [[Quds di xiristiyaniyê de|Qudsê di xiristiyaniyê de]] di tercimeya yewnanî ya Kitêba Miqedes ya Ibrî de hatiye parastin, ku xiristiyanan wekî [[Peymana Kevin|Ehda Kevin]] qebûl kiriye. Miqedesiya ku di wê kitêbê de tê behskirin, ji behsa [[Peymana Nû|Ehda Nû]] ya liselîbdaleqandin û vejîna Îsa, hatiye xurtkirin. Di Îslamê de, Quds piştî [[Meke|Mekê]] û [[Medîne|Medînê]] bajarê sisiyan ê herî miqedes e. Ev bajar [[Qible|qibla]] pêşî ji bo [[Nimêj|nimêjên misilmanan]] bû,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cambridge History of Islam |weşanger=Cambridge University Press |sal=1986 |paşnavê-edîtor=Lewis |pêşnavê-edîtor=Bernard |paşnavê-edîtor2=Holt |pêşnavê-edîtor2=P. M. |paşnavê-edîtor3=Lambton |pêşnavê-edîtor3=Ann}}</ref> û di ededên îslamî de, [[Muhemmed|nebî Muhemmed]] di sala 621an de [[Îsra û Mîrac|seyaheta xwe ya şevê]] bi wir ve kir û li gel hewadîsên dî çû cinetê bibîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=States, Nations, and Borders: The Ethics of Making Boundaries |paşnav=Buchanan |pêşnav=Allen |lînka-nivîskar=Allen Buchanan |weşanger=Cambridge University Press |sal=2004 |isbn=978-0-521-52575-6 |url={{Google books |id=bntCSupRlO4C |page=192 |plainurl=yes}} |roja-gihiştinê=9 June 2008}}</ref> Di netîceyê de, çiqasî herema wê tenê 0,9 km² be, <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Will to Survive—Israel: The Faces of the Terror 1948-the Faces of Hope Today |paşnav=Kollek |pêşnav=Teddy |lînka-nivîskar=Teddy Kollek |weşanger=Dial Press/James Wade |sal=1977 |jêgirtin=about {{convert|225|acre|ha |order=flip|}} |paşnavê-edîtor=John Phillips |beş=Afterword}}</ref> Bajarê Kevin cihê gelek deverên [[Muhîmiya dînî ya Qudsê|muhîm ên dînî]] ye, di nav wan de Kuliyeta Mescîda Eqsayê, Dîwarê Buraq, [[Mescîda Eqsa|Mescîda Eqsayê]], û Dêra Tirba Miqedes hene. == Etîmolojî û nav ==   Di serî de navê bajêr bi erebî Beyt el-Meqdis bû, îro navê Qudsê bi [[Zimanê erebî|erebî]] wekî {{Ziman|ar|القُدس}} (el-Quds) tê zanîn û tê mana "miqedes" yan jî "cihê parastinê ê miqedes"<ref name="Bosworth-2007">{{Jêder-kitêb |sernav=Historic cities of the Islamic world |paşnav=Bosworth |pêşnav=Clifford Edmund |lînka-nivîskar=Clifford Edmund Bosworth |weşanger=Koninklijke Brill NV |sal=2007 |rr=225–226 |isbn=978-90-04-15388-2 |cih=The Netherlands |url=https://books.google.com/books?id=UB4uSVt3ulUC&pg=PA226 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230218083731/https://books.google.com/books?id=UB4uSVt3ulUC&pg=PA226 |roja-arşîvê=18 February 2023 |rewşa-urlyê=live |roja-gihiştinê=17 December 2011}}</ref><ref name="Denise DeGarmo-2011">{{Jêder-malper |url=http://centre4conflictstudies.org/wanderingthoughts/category/denise-degarmo/ |sernav=Abode of Peace? |malper=Wandering Thoughts |tarîx=9 September 2011 |roja-gihiştinê=17 December 2011 |weşanger=Center for Conflict Studies |rewşa-urlyê=usurped |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120426042313/http://centre4conflictstudies.org/wanderingthoughts/category/denise-degarmo/ |roja-arşîvê=26 April 2012 |paşnav=Denise DeGarmo}}</ref>. Nav belkî forma kinkirî ya {{Ziman|ar|مدينة القُدس}} ''(Medînet el-Quds'') be, "bajarê cihê miqedes", ji ber leqeba ibrî ya bi eynî maneyê, ''Ir ha-Qodesh'' ( {{Ziman|he|עיר הקדש}} ). Siyaseta fermî ya hikûmeta îsraîlî ferz dike ku {{Ziman|ar|أُورُشَلِيمَ}} (Ûruşelîme) li gel {{Ziman|ar|القُدس}} (el-Quds) wek navê bajêr ê erebî were nivîsandin,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.biblegateway.com/passage/?search=%EF%BB%B3%EF%BA%B8%EF%BB%AE%EF%BB%89%2010%3A1&version=NAV |sernav=Bible Gateway passage: ﻳﺸﻮﻉ 10:1 - Ketab El Hayat |malper=Bible Gateway |roja-gihiştinê=29 December 2023 |ziman=en |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231229075025/https://www.biblegateway.com/passage/?search=%EF%BB%B3%EF%BA%B8%EF%BB%AE%EF%BB%89%2010:1&version=NAV |roja-arşîvê=29 December 2023}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=أعمال الرسل 12:1 فرَجَعَ الرّسُلُ إلى أُورُشليمَ مِنَ الجبَلِ الذي يُقالُ لَه جبَلُ الزّيتونِ، وهوَ قَريبٌ مِنْ أُورُشليمَ على مَسيرةِ سَبتٍ مِنها. {{!}} الترجمة العربية المشتركة (المشتركة) {{!}} Download The Bible App Now |ziman=ar |url=https://www.bible.com/ar/bible/67/ACT.1.12.%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2585%25D8%25B4%25D8%25AA%25D8%25B1%25D9%2583%25D8%25A9 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231229075025/https://www.bible.com/ar/bible/67/ACT.1.12.%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2585%25D8%25B4%25D8%25AA%25D8%25B1%25D9%2583%25D8%25A9 |roja-arşîvê=29 December 2023 |rewşa-urlyê=live |roja-gihiştinê=29 December 2023}}</ref> wek navê bajêr ê erebî li gel were bikaranîn, ku dibe {{Ziman|ar|أُورُشَلِيمَ-القُدس}} (Ûruşelîme-el-Quds).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.jerusalem.muni.il/jer_main/defaultnew.asp?lng=3 |sernav=The Official Website of Jerusalem |tarîx=19 September 2011 |weşanger=Municipality of Jerusalem |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070427222723/http://www.hotzvim.org.il/SiteFiles/1/35/901.asp |roja-arşîvê=27 April 2007}}</ref> Ayleyên ereb ên filistînî yên ji vî bajarî ne, gelek caran wekî "''qudsî''" ({{Ziman|ar|قُدسي}}) yan jî "''meqdasî''" ({{Ziman|ar|مقدسي}}) têne binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Women, the Family, and Divorce Laws in Islamic History |paşnav=Sonbol |pêşnav=Amira |tarîx=1996 |rûpel=133}}</ref> Navê ''Jerusalem'' xwedî çendek texmînan e. Hin dibêjin yanî 'bingehê Salem' (îlahê kenanî) e,<ref name="Binz-2005">{{Jêder-kitêb |sernav=Jerusalem, the Holy City |paşnav=Binz |pêşnav=Stephen J. |weşanger=Twenty-Third Publications |sal=2005 |rûpel=2 |isbn=978-1-58595-365-3 |cih=Connecticut |url={{Google books |id=7zLuDlzdTFYC |page=1 |plainurl=yes}} |roja-gihiştinê=17 December 2011}}</ref> hin jî dibêjin ji rayê samî ê ''yry'' ku kare were mana 'dîtin, danîna kevir'<ref>{{Jêder-malper |url=https://biblehub.com/hebrew/3384.htm |sernav=Brown-Driver-Briggs Lexicon: 3384. יָרָה (yarah or yara) |malper=biblehub.com |roja-gihiştinê=2026-02-14 |jêgirtin=cast (= lay, set), corner-stone Job 38:6; pillar Genesis 31:51 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260128192830/https://biblehub.com/hebrew/3384.htm |roja-arşîvê=28 January 2026}}</ref> û kêmasî 2 caran bi wî şiklî di Kitêba Miqedes ya Ibrî de hatiye şuxilandin, di sûreyên Eyûb<ref>{{Jêder-malper |url=https://biblehub.com/interlinear/job/38-6.htm |sernav=Job 38:6 Interlinear Hebrew-English |malper=biblehub.com |roja-gihiştinê=2026-02-14 |jêgirtin='''who laid ''[Hebrew root ירי YRY]'' its cornerstone''' |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20251007052442/https://biblehub.com/interlinear/job/38-6.htm |roja-arşîvê=7 October 2025}}</ref> and [[Destpêkirin|Destpêkirinê]] de.<ref>{{Jêder-malper |url=https://biblehub.com/interlinear/genesis/31-50.htm |sernav=Genesis 31:50 Interlinear Hebrew-English |malper=biblehub.com |roja-gihiştinê=2026-02-14 |jêgirtin='''behold the memorial stone which I have set ''[Hebrew root ירי YRY]'' between you and me'''}}</ref> == Tarîx == {{Çavkanî|group=note}}Quds yek ji bajarên dinyayê ên herî kevn e, tarîxa wê ji 5000 salan dirêjtir e. Çavkaniyên wê digihin dor 3000 berî mîladê, bi avakirina bicihbûna pêşî nêzîkî Çavîna Gihonê. Bajar cara pêşîn di metinên Execerationê ên misrî ên 2000 berî mîladê de tê behskirin, bi navê "Rusalimum". Di asra 17an ya berî mîladê de Quds bûbû bajarekî biqewet di bin hukma [[Kenan|kenanî]] de, bi dîwarên gelekî mezin ên ji bo parastina sîstema wê ya avê. Di wextê Dewra Talî ya Bronzê (Sifrê) de Quds bû vasalê [[Misira kevnare|Misra Qedîm]], wek ku di [[mektûbên Amarna]] de hatiye belgekirin. Di ''Dewra Îsraîliyan'' de bajar muhîmtir bû, ew dewr dor sala 1000 n.m. dest pê kir wextê ku Padîşah [[Dawid]] dest ser Qudsê danî û ew kir paytextê [[Padîşahiya Îsraîlê ya Yekbûyî]] . Kurê Dawid, Padîşah [[Silêman (pêxember)|Silêman,]] Îbadetxana Pêşî ava kir, û bajar wek merkezeke dînî ya mezin cihê xwe stand. Piştî parçebûna padîşahiyê, Quds bû paytextê [[Padîşahiya Yehûdayê]] heta ku di sala 586 b.m. de ji aliyê Împeratoriya Neo-Babîl ve hate îşxalkirin. [[Babîl (dewlet)|Babîliyan]] Îbadetxana Pêşî xira kir, û ev yek bû sebeba sirgûnkirina cihûyan ber bi Babîlê ve . Piştî ku farisan di sala 539 b.m. de Babîl fetih kir, [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] destûr da Cihûyan ku ji sirgûnê vegerin û bajar û îbadetxana bajêr ji nû ve ava bikin, avakirina wê {{Derdora|516 b.m.}} dest pê kir, ku destpêka Dewra Îbadetxana 2an nîşan dide. Piştî fetihkirina [[Îskenderê Mezin]] di sala 332 b.m. de, Quds ket bin hukma [[Serdema helenîstî|helenîstîk]], ku bû sebeba zêdebûna tesîra kultûrî û siyasî ya ji [[Yewnanistan|Yewnanistanê]]. Serhildana hasmoniyan di sala 164 b.m. de ji bo wextekî kin hukma cihûyan vegerand û Quds bû paytextê dewleteke serbixwe. Di 63 berî mîladê de, Quds ji aliyê Pompey ve hat girtin û ket bin hukma Cimhûriyeta Romayê. Bajar ji aliyê [[Hêrodêsê Mezin|Herodê Mezin]] ve hate xemilandin, ku dîwarên piştgirtinê ava kir ku hiştin ku Çiyayê Îbadexaneyê karibe were mestirkirin û ku Îbadetxana Diwan karibe were berferehkirin, ji ber wê ew bû yek ji îbadetxanên dînyaya qedîm ya yên herî mezin. Nerehetiya di neqeba cihûyan û [[Împeratoriya Romê|Împaratoriya Romayê]] de mezin bûn û dawiyê de bûn Serhildana Cihûyan ya Pêşî, ku bûn sebeba hisar û xirakirina Qudsê û Îbadetxana Diwan di sala 70an de. Piştî çend deh salan, bajar wek kolonyaya Romayê ''Aelia Capitolina'' dîse hat avakirin, û ji bo îlahê romayiyan ê [[Jupîter|Jupiter]] hat nezirkirin, û ji ber vê Serhildana Bar Kokhba (132-136 m) pêk hat. Piştî ku serhildan hat şkandin, cihû ji bajêr hatin memnû/qedexekirin. Di pêleya bizansî de, Quds wek merkezeke heca xiristiyanan bi pêş ket, xaseten piştî ku Konstentînê Mezin piştgirî da avakirina Dêra Tirba Miqedes. Di 638an de, Quds ji aliyê [[Xelîfeya Raşidûn|Xelîfeya Raşidun]] ve hate fetihkirin, û di bin hukma serî ya [[Îslam|îslamî]] de, Qubet es-Sehra û mizgefta Qiblî (al-Aqsa) hatin avakirin, pê re muhîmiya wê ya dînî ya îslamê saxlem bû. Di wextê [[seferên xaçperestan]] de hukma Qudsê hinek caran hat guhertin, di 1099an de ji aliyê xaçperestan ve hat girtin û di 1187an de jî ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî|Selahedîn]] ve dîse hat standin. Ew di wextê [[Xanedana Eyûbî|eyûbî]] û [[Dewleta Memlûkan|memlûkî]] de di destê [[Îslam|îslamî]] de maye, heta ku di sala 1517an de bû beşek ji [[Împeratoriya Osmanî|Împaratoriya Osmanî]]. Di dema modern de piştî Herba Ereb-Îsraîlî ya 1948an Qudsê di neqeba Îsraîl û Ûrdûnê de hat qetkirin. Îsraîlê di [[Şerê Şeş Rojan|Herba Şeş Rojan]] de dest ser Rojhilatê Qudsê danî, di sala 1967an de bajar di bin hkmê Îsraîlî de yek bû. Statûya Qudsê problemeke gelekî nîqaşî ye, îsraîlî jî û filistînî jî ew wek paytextê xwe îdîa dikin. == Statûya siyasî == <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles>Ji sala 1923an heta 1948an Quds paytextê îdarî yê Filistîna Mandayî bû. Di çileya pêşî ya 1949an de, serokwezîrê Îsraîlê [[David Ben-Gurion]] herema Rojavayê Qudsê ku wê kontrol dikir wekî "paytextê heta heta wê ya Îsraîlê" îlan kir, siyasetek ku di çileya pêşî ya 1950an de ji [[Knesset|Knessetê]] hate tesdîqkirin. Ev siyaset di neqeba dewletên dinyayê de nehat naskirin, ji ber ku Qerara 194an ya Meclîsa Imûmî ya Miletên Yekbûyî Qudsê wekî bajarekî navberdewletî nîşan dikir; hikûmeta Amerîkî miqabilî vê derket û israr kir ku paytextê Îsraîlê Tel Avîv bimîne. Di netîca Herba Şeş Rojan ya sala 1967an de, timamê Qudsê [[Îşxalkirina Îsraîlê ya Rojavayê Qudsê|ket bin kontrola Îsraîlê]]. Di 27ê hezîrana 1967an de, hikûmeta Levi Eshkol qanûn û hukma Îsraîlê fereh kire Rojhilatê Qudsê, lê qebûl kir ku kuliyeta el-Eqsa ji aliyê weqfa Ûrdunê ve were îdarekirin, di bin Wezareta Weqfên Dînî ya Urdunê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.jcpa.org/jcprg10.htm |sernav=Jerusalem in International Diplomacy |roja-gihiştinê=20 July 2008 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121028044557/http://www.jcpa.org/jcprg10.htm |roja-arşîvê=28 October 2012 |paşnav=Dore Gold |lînka-nivîskar=Dore Gold}}</ref> Di sala 1988an de hikûmeta Îsraîlê ji ber "sebebên emniyetê" qerara girtina Xaniyê Şerqê (beyt eş-Şerq) da, mala Civata Tehqîqên Erebî û merkeza Rêxistina Azadkirina Filistînê da. Avahî di di sala 1992an de dîse vebû wek maleke mêhvanan ya filistînî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.jerusalemites.org/jerusalem/cultural_dimensions/3.htm |sernav=The New Orient House: A History of Palestinian Hospitality |roja-gihiştinê=9 September 2011 |weşanger=jerusalemites.org |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20101217143302/http://jerusalemites.org/jerusalem/cultural_dimensions/3.htm |roja-arşîvê=17 December 2010}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Jerusalem: The Future of a Contested City |paşnav=Klein |pêşnav=Menachem |weşanger=New York University Press |sal=2001 |rûpel=189 |isbn=978-0-8147-4754-4 |beş=The PLO and the Palestinian Identity of East Jerusalem}}</ref> Lihevkirina Osloyê diyar kir ku statûya talî ya Qudsê wê bi minaqeşeyên bi Otorîteya Filistînî re bê qerardan. Lihevhatin mewcûdiya resmî ya filistînî memnû/qedexe kir heta lihevhatineke talî ya aştiyê, lê hişt ku ofîseke ticaretê ya filistînî li Qudsa Rojhilatê vebe. Otorîteya Filistînî Qudsa Rojhilatê wek paytextê dewleta Filistînê ya pêşerojê dibîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.publicpolicy.umd.edu/IPPP/Fall97Report/negotiating_jerusalem.htm |sernav=Negotiating Jerusalem |tarîx=Fall 1997 |roja-gihiştinê=25 February 2007 |weşanger=The University of Maryland School of Public Policy |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20060514191731/http://www.publicpolicy.umd.edu/IPPP/Fall97Report/negotiating_jerusalem.htm |roja-arşîvê=14 May 2006 |paşnav=Segal |pêşnav=Jerome M.}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://shop.ceps.be/downfree.php?item_id=171 |sernav=A Cooperative Structure for Israeli–Palestinian Relations: Working Paper No. 1 |malper=Centre for European Policy Studies |tarîx=November 2002 |roja-gihiştinê=16 April 2007 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20040106192631/http://shop.ceps.be/downfree.php?item_id=171 |roja-arşîvê=6 January 2004 |paşnav=Møller, Bjørn}}</ref> Reysîcimhûr [[Mehmûd Ebas]] gotiye ku ti lihevhatineke ku Qudsa Rojhilatê wek paytextê Filistînê qebûl neke, nayê qebûlkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=10 June 2010 |sernav=No agreement without a Palestinian capital in Jerusalem: Mahmoud Abbas |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/middle-east/No-agreement-without-a-Palestinian-capital-in-Jerusalem-Mahmoud-Abbas-/articleshow/6030905.cms |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110811100537/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-06-10/middle-east/28287403_1_solution-palestinian-capital-east-jerusalem |roja-arşîvê=11 August 2011 |roja-gihiştinê=9 September 2011 |xebat=[[The Times of India]]}}</ref> Serokwezîrê Îsraîlê Benjamin Netanyahu jî gotiye ku Quds wê paytextê neveqetandî ya Îsraîlê bimîne. Ji ber ku nêzîkbûna wê yî bajêr, Ebû Dis, gundekî filistînî yê Qudsê, ji aliyê Îsraîlê ve wek paytextekî pêşerojî yê Filistînê hatiye teklîfkirin. Îsraîlê Ebû Dis nexistiye dîwarê xwe yî emniyetê ê dora Qudsê. Otorîteya Filîstînî li wir avayiyeke mimkun ya parlamentoyê ji bo [[Meclîsa Qanûnçêker ya Filistînî]] ava kiriye, û ofîsên wan ên meseleyên Qudsê hemû li Ebû Dis in. === Statûya navberdewletî === Bêhtirê civata navberdewletî dibêje ku Qudsa Rojavayê, Bajarê Kevin jî tê de, qismekî [[Dewleta Filistînê|erdên îşxalkirî ên Filistînê]] ye. Dewletên Amerîkayê yên Yekbûyî kontrola Îsraîlê ya timamê Qudsê di sala 2017an de nas kir.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Landler |pêşnav=Mark |tarîx=2017-12-06 |sernav=Trump Recognizes Jerusalem as Israel's Capital and Orders U.S. Embassy to Move |url=https://www.nytimes.com/2017/12/06/world/middleeast/trump-jerusalem-israel-capital.html |roja-gihiştinê=2026-03-19 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Heta hingî ti beş, ne Qudsa Rojavayê jî ne Qudsa Rojhilatê jî, wek qismekî erdên Dewleta Îsraîlê yan jî Dewleta Filistînê nedihat naskirin.<ref>[https://berkleycenter.georgetown.edu/essays/the-controversial-sovereignty-over-the-city-of-jerusalem The Controversial Sovereignty over the City of Jerusalem (22 June 2015, The National Catholic Reporter)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181121191334/https://berkleycenter.georgetown.edu/essays/the-controversial-sovereignty-over-the-city-of-jerusalem|date=21 November 2018}} "No U.S. president has ever officially acknowledged Israeli sovereignty over any part of Jerusalem (...) The refusal to recognize Jerusalem as Israeli territory is a near universal policy among Western nations."</ref><ref>[https://www.bbc.com/news/world-middle-east-42218042 Jerusalem: Opposition to mooted Trump Israel announcement grows] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190806054724/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-42218042|date=6 August 2019}}"Israeli sovereignty over Jerusalem has never been recognised internationally"</ref> Pey wê hereketê re dewletên dî jî dest bi naskirina Qudsa Rojavayê wek qismekî Îsraîlê yan jî Qudsa Rojhilatê wek qismekî Filistînê kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/20181215-australia-recognises-west-jerusalem-capital-israel-palestinians-morrison-trump |sernav=Australia recognises west Jerusalem as capital of Israel |malper=France 24 |tarîx=2018-12-15 |roja-gihiştinê=2026-03-19 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://funag.gov.br/manual/index.php?title=Top%C3%B4nimos_e_gent%C3%ADlicos |sernav=Topônimos e gentílicos - Manual de Revisão da FUNAG |malper=funag.gov.br |roja-gihiştinê=2026-03-19}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Vladimirov |pêşnav=Nikita |tarîx=2017-04-06 |sernav=Russia recognizes Jerusalem as Israel's capital |url=https://thehill.com/policy/international/327673-russia-recognizes-jerusalem-as-israeli-capital/ |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20251212012219/https://thehill.com/policy/international/327673-russia-recognizes-jerusalem-as-israeli-capital/ |roja-arşîvê=12 December 2025 |roja-gihiştinê=2026-03-19 |xebat=The Hill |ziman=en-US}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Agencies and ToI Staff |tarîx=2017-12-13 |sernav=Saudi king: Palestinians have right to East Jerusalem as capital |url=https://www.timesofisrael.com/saudi-king-palestinians-have-right-to-east-jerusalem-as-capital/ |roja-gihiştinê=2026-03-19 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Li gora Plana Levakirinê ya ji bo Filistînê ya Neteweyên Yekbûyî ya 1947an, Quds wê bûbane <nowiki><i>corpus separatum</i></nowiki>eke ji Neteweyên Yekbûyî îdarekirî ji bo 10 salan, û peyre wê xelkê bajêr karîban "bi riya referendumekê xwestinên xwe bêjin".<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://unispal.un.org/DPA/DPR/unispal.nsf/0/7F0AF2BD897689B785256C330061D253 |sernav=A/RES/181(II) of 29 November 1947 |roja-gihiştinê=3 December 2024 |weşanger=United Nations General Assembly |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171010090147/https://unispal.un.org/DPA/DPR/unispal.nsf/0/7F0AF2BD897689B785256C330061D253 |roja-arşîvê=10 October 2017}}</ref> Di herba 1948an de qeta rojavayî yê bajêr ji qewetên dewleta Îsraîlê ya nû hat îşxalkirin, û qeta rojhilatê ji Ûrdûnê hat îşxalkirin. Civata navberdewletî bi berferehî statûya qanûnî ya Qudsê li gora plana levakirinê dihesibîne, û ji ber wê bêhtirê civatê red dike ku xweseriya Îsraîlê li ser bajêr nas bike. === Statû di bin hukma Îsraîlê de === Piştî Herba Şeş Rojan ya 1967an, Îsraîlê hukma xwe berfereh kir û dest ser Rojhilatê Qudsê danî, ku bû sebeba hidûdên nû ên belediyê. Di sala 2010an de Îsraîlê qanûnek derxist ku statûya pêşîtiyê ya herî bilind dide Qudsê. Qanûn avakirina li timamê bajêr bi pêş xist, û ji bo ku xanî, avayî, tehsîl, şuxil, turîzm û aktîvitiyên kultûrî arzantir bibin, alîkarî û feydeyên bacê pêşkêşî xelkê bajêr kir. Wezîrê îrtîbatê Moşe Kahlon got ku qanûn "mesajeke siyasî ya zelal û bê guman şand ku Quds wê newê parçekirin", û ku "hemû kesên di nav civata filistînî û navberdewletî de ku hêvî dikin ku hikûmeta heyî ya Îsraîlê ti daxwazên li ser hukma Îsraîlê li ser paytextê wê wê qebûl bike, xelet û xapînok in".<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cbn.com/cbnnews/insideisrael/2010/October/Bill-to-Grant-Jerusalem-Priority-Status/ |sernav=Bill to Grant Jerusalem Priority Status—Inside Israel |tarîx=25 October 2010 |roja-gihiştinê=28 February 2014 |weşanger=CBN News |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140904135513/http://www.cbn.com/cbnnews/insideisrael/2010/October/Bill-to-Grant-Jerusalem-Priority-Status/ |roja-arşîvê=4 September 2014 |paşnav=Tzippe Barrow}}</ref> Statûya bajêr, xaseten cihên wê yên miqedes, di herba Îsraîl û Filistînê de yek ji problemên bingehî ye. Hikûmeta Îsraîlê planên avakirinê li Mehla Misilmanan ya Bajarê Kevin qebûl kiriye<ref>[https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/02/10/AR2007021001571.html "Jewish Inroads in Muslim Quarter: Settlers' Project to Alter Skyline of Jerusalem's Old City"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170402175606/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/02/10/AR2007021001571.html|date=2 April 2017}} The Washington Post Foreign Service, 11 February 2007; p. A01</ref> da ku hebûna cihûyan li Rojhilatê Qudsê berfireh bike. Filistînî Qudsê wek paytextê [[Dewleta Filistînê]] dihesibînin, û hidûdên bajêr bûne meseleya danûstandinên dualî. Komeke şehrezayên ku ji aliyê serokwezîrê wî wextê yê Îsraîlê Ehud Barak ve di sala 2000an de hatibûn komkirin, gihabûn wê netîceyê ku bajar divê were veqetandin, ji ber ku Îsraîlê li wir nikarîbû ti hedefên xwe yên dewletî pêk bîne. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Jerusalem Syndrome: The Palestinian-Israeli Battle for the Holy City |paşnav=Moshe Amirav |lînka-nivîskar=Moshe Amirav |weşanger=Sussex Academic Press |tarîx=2009 |rr=28–29 |isbn=978-1-84519-347-8 |url={{Google books |id=IH9l4fUKZ_MC |page=28 |plainurl=yes}} |roja-gihiştinê=3 June 2014}}</ref> Lê serokwezîrê Îsraîlê [[Benjamin Netanyahu]] di sala 2014an de got ku "Quds wê ti carî newê parçekirin".<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Lazaroff |pêşnav=Tovah |tarîx=28 May 2014 |sernav=Netanyahu: 'Jerusalem is the heart of the nation. We'll never divide our heart.' |url=https://www.jpost.com/National-News/Netanyahu-47-years-ago-Jerusalem-was-reunited-and-thats-how-it-will-stay-354589 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180614120759/https://www.jpost.com/National-News/Netanyahu-47-years-ago-Jerusalem-was-reunited-and-thats-how-it-will-stay-354589 |roja-arşîvê=14 June 2018 |roja-gihiştinê=5 June 2014 |xebat=[[The Jerusalem Post]]}}</ref> Anketek ku di hezîrana 2013an de hat kirin, dît ku 74%ê cihûyên îsraîlî fikrê paytextê filistînî li ti qeteke Qudsê red dikir, lê 72%ê wê wekî bajarekî parçekirî dihesiband. <ref>[https://www.jpost.com/Diplomacy-and-Politics/Post-poll-72-percent-of-Jewish-Israelis-view-Jlem-as-divided-315490 Poll: 72% of Jewish Israelis view J'lem as divided] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151016001058/http://www.jpost.com/Diplomacy-and-Politics/Post-poll-72-percent-of-Jewish-Israelis-view-Jlem-as-divided-315490|date=16 October 2015}}, Jerusalem Post 5 June 2013</ref> Anketek ku ji Merkeza Filistînî ya Raya Imûmî û Anketên Rojhilata Navîn ên Pechter ya Amerîkî ve ji bo Konseya Eleqeyên Derve di nav nifûsa ereb ên Qudsa Rojhilat de di sala 2011an de hate kirin, hişkere kir ku 39%ê nifûsa ereb ên Qudsa Rojhilat hevwelatîbûna Îsraîlê tercîh dikin, di eynî wextî de 31%ê wan hevwelatîbûna Filistînê tercîh kirin. Li gorî anketê, 40%ê nifûsa filistînî tercîh dikir ku taxên xwe biterikînin ger ew ketiban bin hukma filistînî. <ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Benhorin |pêşnav=Yitzhak |tarîx=20 June 1995 |sernav=Poll: Jerusalem Arabs prefer Israel |url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4013000,00.html |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141006161751/http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4013000,00.html |roja-arşîvê=6 October 2014 |roja-gihiştinê=7 December 2012 |xebat=Ynetnews}}</ref> === Quds wek paytextê Îsraîlê === <templatestyles src="Refbegin/styles.css" />Di 5ê meha 12an ya 1949an de serokwezîrê pêşî yê Îsraîlê, [[David Ben-Gurion]], Qudsê wek paytextê "herdayîm" û "miqedes" yê Îsraîlê îlan kir û 8 rojan piştre diyar kir ku tenê herb "kiriye ku" serokatiya Îsraîlê "textê hikûmetê li Tel Avîvê ava bike", lê ku "ji bo Dewleta Îsraîl hercar tenê yek paytext hebû û hercar wê tenê yek hebe - Qudsa Herdayîm", û ku piştî herbê, tebên ji bo çêkirina şertên ji bo "Knessetê... ku vegere Qudsê" berdewam bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.knesset.gov.il/docs/eng/bengurion-jer.htm |sernav=Statements of the Prime Minister David Ben-Gurion Regarding Moving the Capital of Israel to Jerusalem |tarîx=5 December 1949 |roja-gihiştinê=2 April 2007 |weşanger=The Knesset |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190523152628/http://www.knesset.gov.il/docs/eng/bengurion-jer.htm |roja-arşîvê=23 May 2019 |paşnav=Ben-Gurion |pêşnav=David |lînka-nivîskar=David Ben-Gurion}}</ref> Ev bi rastî pêk hat, û ji destpêka sala 1950an ve hemû şaxên Hikûmeta Îsraîlê - qanûnî, hiqûqî û failî - li wir bûne, ji xeynî Wezareta Xweparastinê, ku li [[Tel Avîv]] e. <ref>{{Jêder-malper |url=http://thomas.loc.gov/cgi-bin/query/z?c105:H.R.4181.IH: |sernav=Jerusalem and Berlin Embassy Relocation Act of 1998 |tarîx=25 June 1998 |roja-gihiştinê=12 February 2007 |weşanger=The Library of Congress |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150903233952/http://thomas.loc.gov/cgi-bin/query/z?c105%3AH.R.4181.IH%3A |roja-arşîvê=3 September 2015}}</ref> <ref name="Knesset Proclaims Jerusalem As Israel-1950">{{Jêder-malper |url=https://www.jta.org/1950/01/25/archive/knesset-proclaims-jerusalem-as-israels-capital-mapam-and-herut-abstain-from-voting |sernav=Knesset Proclaims Jerusalem As Israel's Capital; Mapam and Herut Abstain from Voting |tarîx=25 January 1950 |roja-gihiştinê=23 September 2020 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201003004818/https://www.jta.org/1950/01/25/archive/knesset-proclaims-jerusalem-as-israels-capital-mapam-and-herut-abstain-from-voting |roja-arşîvê=3 October 2020}}</ref> Di dema îlankirinên Ben Gurion û întixaba Knessetê ya 24ê meha pêşî ya 1950an de, Quds di navbera Îsraîl û Urdunê de hatibû veqetandin, û ji ber wê ew îlankirin tenê ji bo Rojavayê Qudsê dihat jimartin.<ref name="Knesset Proclaims Jerusalem As Israel-1950" /> Di temûza 1980an de Îsraîlê Qanûna Qudsê wek Qanûna esasî qebûl kir. Qanûna Qudsê wek paytextê "timam û yekgirtî" ya Îsraîlê da xuyakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mfa.gov.il/MFA/MFAArchive/1980_1989/Basic%20Law-%20Jerusalem-%20Capital%20of%20Israel |sernav=Basic Law: Jerusalem, Capital of Israel |tarîx=30 July 1980 |roja-gihiştinê=2 April 2007 |weşanger=Israel Ministry of Foreign Affairs |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070208165053/http://www.mfa.gov.il/MFA/MFAArchive/1980_1989/Basic%20Law-%20Jerusalem-%20Capital%20of%20Israel |roja-arşîvê=8 February 2007}}</ref> Civata navberdewletî Qanûna Qudsê şermezar kir, ji ber ku ew civat Qudsê wek paytextê Îsraîlê nas nedikir. Meclîsa Miletên Yekbûyî ya Emniyetê di 20ê tebaxa 1980an de Qerara 478an qebûl kir, ku da xuyakirin ku Qanûna Qudsê "''miqabilî qanûna navberdewletî''" ye, û "nemeqbûl û vala ye û di wextekî nêzîk de divê were betalkirin". Dewletên endam hatin bangkirin ku temsîliyên xwe yên dîplomatîk ji Qudsa vekişînin. <ref>{{Jêder-malper |url=http://daccessdds.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/399/71/IMG/NR039971.pdf?OpenElement |sernav=Resolution 478 (1980) |roja-gihiştinê=30 July 2008 |weşanger=United Nations |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090205073441/http://daccessdds.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/399/71/IMG/NR039971.pdf?OpenElement |roja-arşîvê=5 February 2009 |sal=1980}}</ref> Piştî berarêiryarê, 22 ji 24 welatên ku berê sefareta wan li (Rojavayê) Qudsê bû, wan bar kirin Tel Avîvê, ku berî Qerara 478an jî gelek sefaret li wir bûn. [[Kosta Rîka|Costa Rica]] û [[El Salvador]] di sala 2006an de ya xwe bar kirin. Pênc sefaret hene - Dewletên Amerîka yên Yekbûyî, Guatemala, Honduras, Papua New Guinea û Kosovo - û du konsûlxane di hundurê hidûdên bajêr ên Qudsê de ne. Sefareta Paragiwayê li qesebeya Mevaseret Ziyon ya [[Qezaya Qudsê]] heye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.science.co.il/Embassies.php |sernav=Embassies and Consulates in Israel |roja-gihiştinê=5 August 2017 |weşanger=Israel Science and Technology Homepage |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170724111910/http://www.science.co.il/Embassies.php |roja-arşîvê=24 July 2017}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=3 May 2018 |sernav=Guatemala embassy in Israel opens in Jerusalem |url=https://www.middleeastmonitor.com/20180503-guatemala-embassy-in-israel-opens-in-jerusalem/ |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180513080855/https://www.middleeastmonitor.com/20180503-guatemala-embassy-in-israel-opens-in-jerusalem/ |roja-arşîvê=13 May 2018 |roja-gihiştinê=12 May 2018 |xebat=Middle East Monitor |ziman=en-GB}}</ref> <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theguardian.com/world/2021/mar/14/kosovo-opens-embassy-in-jerusalem-after-israel-recognises-its-independence |sernav=Kosovo opens embassy in Jerusalem after Israel recognises its independence |malper=[[The Guardian]] |tarîx=2021-03-14 |roja-gihiştinê=2024-05-26}}</ref> <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/9/5/papua-new-guinea-opens-israel-embassy-in-west-jerusalem |sernav=Papua-New Guinea opens Israel embassy in West Jerusalem |tarîx=2023-09-05 |roja-gihiştinê=26 May 2024 |weşanger=Al Jazeera |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240320104241/https://www.aljazeera.com/news/2023/9/5/papua-new-guinea-opens-israel-embassy-in-west-jerusalem |roja-arşîvê=20 March 2024}}</ref> li gel Bolîvya ku sefareta wê niha hatiye girtin. <ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Ramos |pêşnav=Daniel |tarîx=2023-11-01 |sernav=Bolivia severs ties with Israel, others recall envoys over Gaza |url=https://www.reuters.com/world/americas/bolivia-severs-diplomatic-ties-with-israel-citing-crimes-against-humanity-2023-10-31/ |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231031234549/https://www.reuters.com/world/americas/bolivia-severs-diplomatic-ties-with-israel-citing-crimes-against-humanity-2023-10-31/ |roja-arşîvê=31 October 2023 |roja-gihiştinê=2025-05-30 |xebat=Reuters |ziman=en}}</ref> Li Qudsê çendek konsûlxaneyên imûmî hene, ku xaseten yan bi Îsraîlê yan jî bi Filistînê re dixebitin. Di sala 1995an de Kongreya Dewletên Amerîka yên Yekbûyî Qanûna Sefareta Qudsê qebûl kir ku, di bin hin şertan de, mecbûrî kir ku sefareta wan ji Tel Avîvê were barkirin Qudsê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gpo.gov/fdsys/pkg/PLAW-104publ45/content-detail.html |sernav=Jerusalem Embassy Act of 1995 |tarîx=8 November 1995 |roja-gihiştinê=15 February 2007 |weşanger=U.S. Government Printing Office |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100617043204/http://www.gpo.gov/fdsys/pkg/PLAW-104publ45/content-detail.html |roja-arşîvê=17 June 2010}}</ref> Di 6ê meha 12an ya 2017ê de [[Serokdewletê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|reysîcimhûrê USAyê]], [[Donald Trump]], bi resmî Qudsê wek paytextê Îsraîlê nas kir û niyeta xwe ya barkirina bi Qudsê ve ya sefareta amerîkî da naskirin, ku bû sebeba vegerandin û betalkirina bi qasî dehan salan siyaseta Dewletên Amerîka yên Yekbûyî ya li ser problemê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.whitehouse.gov/the-press-office/2017/12/06/president-donald-j-trumps-proclamation-jerusalem-capital-state-israel |sernav=President Donald J. Trump's Proclamation on Jerusalem as the Capital of the State of Israel |tarîx=6 December 2017 |roja-gihiştinê=6 December 2017 |weşanger=White House |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171206191507/https://www.whitehouse.gov/the-press-office/2017/12/06/president-donald-j-trumps-proclamation-jerusalem-capital-state-israel |roja-arşîvê=6 December 2017}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=7 December 2017 |sernav=Trump Declares Jerusalem as Israel's Capital |url=http://www.news.com.au/world/middle-east/trump-to-declare-jerusalem-as-israels-capital/news-story/6f16170f8ceec70d7e2f10a9659309a1 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171206234846/http://www.news.com.au/world/middle-east/trump-to-declare-jerusalem-as-israels-capital/news-story/6f16170f8ceec70d7e2f10a9659309a1 |roja-arşîvê=6 December 2017 |roja-gihiştinê=7 December 2017 |xebat=News.com.au}}</ref> Ev hereket ji aliyê gelek dewletan ve hate rexnekirin. <ref>[https://www.reuters.com/article/us-usa-trump-israel-jerusalem-reaction/arabs-europe-u-n-reject-trumps-recognition-of-jerusalem-as-israeli-capital-idUSKBN1E0312 Arabs, Europe, U.N. reject Trump's recognition of Jerusalem as Israeli capital] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171222180040/https://www.reuters.com/article/us-usa-trump-israel-jerusalem-reaction/arabs-europe-u-n-reject-trumps-recognition-of-jerusalem-as-israeli-capital-idUSKBN1E0312|date=22 December 2017}}, Mark Heinrich, Reuters</ref> Qerareke şermezarkirina qerare USAyê ji aliyê hemû 14 endamên din ên Meclîsa Miletên Yekbûyî ya Emniyetê ve hate piştgirtin, lê di 18ê meha 12an ya 2017an de ji aliyê USAyê ve hate vetokirin. <ref>[https://www.telegraph.co.uk/news/2017/12/18/us-forced-veto-un-resolution-condemning-trumps-decision-jerusalem/ US forced to veto UN resolution condemning Trump's decision on Jerusalem] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180510060242/https://www.telegraph.co.uk/news/2017/12/18/us-forced-veto-un-resolution-condemning-trumps-decision-jerusalem/|date=10 May 2018}}, ''[[The Daily Telegraph]]''</ref> Li Civata Imûmî ya Miletên Yekbûyî qerareke piştî wê şermezarkirina qerara DYAyê hat qebûlkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=21 December 2017 |sernav=UN rejects Trump's Jerusalem declaration |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-42446027 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210613053816/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-42446027 |roja-arşîvê=13 June 2021 |roja-gihiştinê=20 June 2018 |xebat=BBC News}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aljazeera.com/news/2017/12/general-assembly-rejects-trump-jerusalem-move-171221135806725.html |sernav=UN General Assembly rejects Trump's Jerusalem move |roja-gihiştinê=21 December 2017 |weşanger=Al Jazeera |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171222211816/http://www.aljazeera.com/news/2017/12/general-assembly-rejects-trump-jerusalem-move-171221135806725.html |roja-arşîvê=22 December 2017}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Gladstone |pêşnav=Rick |tarîx=21 December 2017 |sernav=Defying Trump, U.N. General Assembly Condemns U.S. Decree on Jerusalem |url=https://www.nytimes.com/2017/12/21/world/middleeast/trump-jerusalem-united-nations.html |url-access=subscription |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20220103/https://www.nytimes.com/2017/12/21/world/middleeast/trump-jerusalem-united-nations.html |roja-arşîvê=3 January 2022 |xebat=The New York Times}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/ES-10/L.22&Submit=Search&Lang=E |sernav=United Nations Official Document |roja-gihiştinê=21 December 2017 |weşanger=United Nations |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171222122638/http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/ES-10/L.22&Submit=Search&Lang=E |roja-arşîvê=22 December 2017}}</ref> Di 14ê gulana 2018an de Dewletên Amerîkayê yên Yekbûyî bi res,î sefareta xwe li Qudsê vekir û cihê wê yê li Tel Avîvê bû konsûlxaneyek. Ji ber kêmbûna naskirina navberdewletî ya Qudsê wek paytextê Îsraîlê, hin medyayên ne-Îsraîlî Tel Avîv wekî metonim ji bo Îsraîl dişuxilînin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Tapsfield |pêşnav=James |tarîx=18 February 2010 |sernav=Israel must co-operate over fake passports, says David Miliband |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/israel-must-cooperate-over-fake-passports-says-david-miliband-1903544.html |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130820225541/http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/israel-must-cooperate-over-fake-passports-says-david-miliband-1903544.html |roja-arşîvê=20 August 2013 |roja-gihiştinê=11 September 2010 |xebat=The Independent |cih=UK}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=18 February 2010 |sernav=Dubai Hamas killing pledge by UK foreign secretary |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/8521246.stm |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190501194540/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/8521246.stm |roja-arşîvê=1 May 2019 |roja-gihiştinê=11 September 2010 |xebat=BBC News}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=4 January 2009 |sernav=Editorial A bloody new year in Gaza |url=http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/ed20090104a1.html |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110716112509/http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/ed20090104a1.html |roja-arşîvê=16 July 2011 |roja-gihiştinê=11 September 2010 |xebat=The Japan Times}}</ref><ref>[http://www.timesonline.co.uk/tol/tools_and_services/specials/style_guide/article986728.ece Times Online Style Guide—J] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110921130217/http://www.timesonline.co.uk/tol/tools_and_services/specials/style_guide/article986728.ece|date=21 September 2011}} "Jerusalem must not be used as a metonym or variant for Israel. It is not internationally recognised as the Israeli capital, and its status is one of the central controversies in the Middle East."</ref> Gelek kes, kom, dezgeh, ... miqabilî qerara Trump derketin, xaseten rêberên di nava civatên ereban û misilmanan de. Filistînî îdia dikin ku Rojhilatê Qudsê divê bibe paytextê dewleta wan ya pêşerojê û divê statûya wê bi riya danûstandinên aştiyê were safîkirin, wek ku di peymana aştîyê ya 1993an de hatiye diyarkirin. Serokê Filistînê Mahmûd Abbas da zanîn ku emela Trump bi şiklekî bi tesîr rê li ber cihê USAyê wek wesayîta di prosesa aştiyê de girt. [[Ismail Heniye|Ismail Haniyeh]], serokê hereketa Hamasê ya îslamî, ji bo "intifada"ke, yanî serhildaneke, nû bang kir. Reysîcimhûrê Tirkiyê [[Recep Tayyip Erdoğan|Recep Tayyip Erdogan]] qerarê rexne kir û got ku wê "heremê bixe nav hunglîskeke êgir". Şahê Erebistana Siûdî Selman vê yekê weke "tehrîkeke zelal ya li ber misilmanên dinyayê" behs kir. Serokê Misrê Ebdel Fetah el-Sîsî da zanîn ku ev qerar wê halê li heremê xirabtir bike. [[Îran|Îranê]] hişyarî da ku wê ew qerar bibe sebeba "intifadake nû", û got ku şkandineke hişkere ya qerarên navberdewletî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-42250340 |sernav=Jerusalem: Trump move prompts negative world reaction |malper=BBC |tarîx=6 December 2017 |roja-gihiştinê=28 September 2025 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181128222351/https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-42250340 |roja-arşîvê=28 November 2018}}</ref> Di nîsana 2017an de [[Wezareta Derve (Rûsya)|Wezareta Karên Derve]] ya Rûsyayê îlan kir ku ew Rojavayê Qudsê wek paytextê Îsraîlê dibîne di çarçoveya prensîbên ji Miletên Yekbûyî qebûlkirî ku di nav wan de statûya Rojhilatê Qudsê wek paytextê dewleteke pêşerojê ya filistînî jî heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/Israel-News/Politics-And-Diplomacy/Jpost-Exclusive-Moscow-surprisingly-says-west-Jerusalem-is-Israels-capital-486336 |sernav=Jpost Exclusive: Moscow surprisingly says west Jerusalem is Israel's capital |malper=The Jerusalem Post |tarîx=6 April 2017 |roja-gihiştinê=23 September 2017 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170923193803/http://www.jpost.com/Israel-News/Politics-And-Diplomacy/Jpost-Exclusive-Moscow-surprisingly-says-west-Jerusalem-is-Israels-capital-486336 |roja-arşîvê=23 September 2017}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://english.pnn.ps/2017/04/08/russia-could-acknowledge-west-jerusalem-as-israeli-capital/ |sernav=Russia could acknowledge West Jerusalem as Israeli Capital |tarîx=8 April 2017 |roja-gihiştinê=9 April 2017 |weşanger=PNN |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170409195147/http://english.pnn.ps/2017/04/08/russia-could-acknowledge-west-jerusalem-as-israeli-capital/ |roja-arşîvê=9 April 2017}}</ref><ref>[http://www.mid.ru/en/foreign_policy/news/-/asset_publisher/cKNonkJE02Bw/content/id/2717182 Foreign Ministry statement regarding Palestinian-Israeli settlement (6 April 2017)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200104201944/https://www.mid.ru/en/foreign_policy/news/-/asset_publisher/cKNonkJE02Bw/content/id/2717182|date=4 January 2020}}"We reaffirm our commitment to the UN-approved principles for a Palestinian-Israeli settlement, which include the status of East Jerusalem as the capital of the future Palestinian state. At the same time, we must state that in this context we view West Jerusalem as the capital of Israel."</ref> Di 15ê meha 12an ya 2018ê de hikûmeta Awistralya bi resmî Rojavayê Qudsê wek paytextê Îsraîlê nas kir, lê got ku sefareta wan wê li Tel Avîvê bimîne heta çareke dudewletê bi cih bibe. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/australia-recognizes-west-jerusalem-as-the-capital-of-israel/ |sernav=Australia recognizes west Jerusalem as the capital of Israel |malper=CBS News |tarîx=15 December 2018 |roja-gihiştinê=16 December 2018 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181216011904/https://www.cbsnews.com/news/australia-recognizes-west-jerusalem-as-the-capital-of-israel/ |roja-arşîvê=16 December 2018}}</ref> Qerara naskirinê di meha 10an ya 2022an de hat betalkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.npr.org/2022/10/18/1129609399/australia-will-end-recognition-of-jerusalem-as-israel-capital |sernav=Australia says it will end its recognition of Jerusalem as Israel's capital |tarîx=17 October 2022 |roja-gihiştinê=18 October 2022 |weşanger=[[NPR]] |ziman=en-US |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221018054516/https://www.npr.org/2022/10/18/1129609399/australia-will-end-recognition-of-jerusalem-as-israel-capital |roja-arşîvê=18 October 2022}}</ref> ==== Îşxalkirinên Îsraîlê ==== Pey zemtkirina wê ya di 1967an de, hikûmeta Îsraîlê 12 bicihbûnên îşxalkirinê li Rojhilatê Qudsê ava kirine, bi nifûseke bi qasî 220.000 îşxalkerên cihû yên îsraîlî di sala 2019an de.<ref>{{Jêder-malper |url=https://peacenow.org.il/en/settlements-watch/settlements-data/population |sernav=Population |malper=Peace Now |roja-gihiştinê=1 June 2022 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220611210642/https://peacenow.org.il/en/settlements-watch/settlements-data/population |roja-arşîvê=11 June 2022}}</ref> Civata navberdewletî di bin qanûna navberdewletî de îşxalkirinên Îsraîlê neqanûnî dihesibîne. <ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roberts |pêşnav=Adam |lînka-nivîskar=Adam Roberts (scholar) |sal=1990 |sernav=Prolonged Military Occupation: The Israeli-Occupied Territories Since 1967 |url=https://pdfs.semanticscholar.org/8aaa/455b51d4c49285089a97a08496071e322877.pdf |kovar=The American Journal of International Law |cild=84 |hejmar=1 |rr=85–86 |doi=10.2307/2203016 |jstor=2203016 |s2cid=145514740 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200215100933/https://pdfs.semanticscholar.org/8aaa/455b51d4c49285089a97a08496071e322877.pdf |roja-arşîvê=15 February 2020 |jêgirtin=The international community has taken a critical view of both deportations and settlements as being contrary to international law. General Assembly resolutions have condemned the deportations since 1969, and have done so by overwhelming majorities in recent years. Likewise, they have consistently deplored the establishment of settlements, and have done so by overwhelming majorities throughout the period (since the end of 1976) of the rapid expansion in their numbers. The Security Council has also been critical of deportations and settlements; and other bodies have viewed them as an obstacle to peace, and illegal under international law... Although East Jerusalem and the Golan Heights have been brought directly under Israeli law, by acts that amount to annexation, both of these areas continue to be viewed by the international community as occupied, and their status as regards the applicability of international rules is in most respects identical to that of the West Bank and Gaza.}}</ref> === Quds wek paytextê Filistînê === [[File:Orient_House.jpg|çep|thumb|Xaniyê Şerqê li Qudsê, the former headquarters of the PLO]] [[File:French_Consulate_in_Jerusalem_at_night_2008.jpg|thumb|The Consulate General of France, Jerusalem]] [[Otorîteya Dewletî ya Filistînî|Otorîteya Dewletî ya Filistînê]] li gora qerara 242an ya Meclîsa Miletên Yekbûyî ya Emniyetê, Rojhilatê Qudsê wekî axa îşxalkirî dibîne. Otorîteya Filistînî îdia dike ku Quds, tevî Kuliyeta Mizgefta el-Eqsayê, paytextê Dewleta Filistînê ye, Rêxistina Azadkirina Filistînê (PLO) îdia dike ku Rojavayê Qudsê jî meseleya nîqaşên statûya dayîmî ye. Lê wê diyar kiriye ku ew hazir e çareyên alternatîv binirxîne, mesela kirina Qudsê ya bajarekî vekirî. <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nad-plo.org/etemplate.php?id=59&more=1 |sernav=Jerusalem |malper=PLO-Negotiations Affairs Department (NAD) |roja-gihiştinê=20 May 2013 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160418223336/http://www.nad-plo.org/etemplate.php?id=59 |roja-arşîvê=18 April 2016}}</ref> Qenaeta PLOyê ew e ku Rojhilatê Qudsê, wekî ku ji aliyê hidûdên belediyê yên berî 1967an ve hatiye diyarkirin, wê bibe paytextê Filistînê û Rojavayê Qudsê wê bibe paytextê Îsraîlê, û herdû dewlet xwedî xweseriya timam bin li ser qeta wan ya bajêr bi beledîke xwe. Meclîseke bipêşxistinê ya hevbeş wê ji bo bipêşxistina koordîne mesûl bûbane.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nad-plo.org/userfiles/file/Factsheet%202013/EJ%20TODAY_FINAL%20REPORT_II.pdf |sernav=Palestine's Capital: The 1967 border in Jerusalem and Israel's illegal policies on the ground |malper=East Jerusalem today |tarîx=August 2013 |roja-gihiştinê=5 February 2016 |weşanger=PLO-Negotiations Affairs Department (NAD) |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130825020708/http://www.nad-plo.org/userfiles/file/Factsheet%202013/EJ%20TODAY_FINAL%20REPORT_II.pdf |roja-arşîvê=25 August 2013 |rûpel=5}}</ref> Xaniyê Şerqê ya li Rojhilatê Qudsê di salên 1980 û 1990an de wek merkeza PLOyê dihat şuxilandin. Ew ji aliyê Îsraîlê ve di sala 2001an de hate girtin, 2 roj piştî peqandina întiharê ya li ser restorana Sbarro. Hin dewlet, wek Rûsya<ref>[http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4015504,00.html Medvedev reaffirms Soviet recognition of Palestine (Ynet News, 18 January 2011)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130726041642/http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4015504,00.html|date=26 July 2013}} "Russian president says Moscow has not changed its position since 1988 when it 'recognized independent Palestinian state with its capital in east Jerusalem'"</ref> û Çînê<ref>[http://english.peopledaily.com.cn/90883/7592121.html China supports Palestinian UN bid (Xinhua, 8 September 2011)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130516095526/http://english.peopledaily.com.cn/90883/7592121.html|date=16 May 2013}} "China recognizes Palestine as a country with east Jerusalem as its capital and possessing full sovereignty and independence, in accordance with borders agreed upon in 1967, according to Jiang"</ref> Rojhilatê Qudsê wek paytextê dewleta Filistînê nas dikin. Qerara Meclîsa Miletên Yekbûyî ya Imûmî ya 58/292ê piştrast kir ku heqê miletê Filistînê ji bo xweseriya li ser Rojhilatê Qudsê heye. <ref>{{Jêder-malper |url=https://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/A2C2938216B39DE485256EA70070C849 |sernav=Resolution 58/292. Status of the Occupied Palestinian Territory, including East Jerusalem |tarîx=17 May 2004 |weşanger=[[United Nations]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120806133025/http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/A2C2938216B39DE485256EA70070C849 |roja-arşîvê=6 August 2012}}</ref> ==== Ofîs û dezgehên filistînî ==== [[File:89480_jerusalem_villa_constantine_salama_PikiWiki_Israel.jpg|thumb|Villa Salameh - cihê Konsûlxaneya Belçîkayê li Filistînê]] Ofîsên hikûmetê yên ku li derveyî hidûdên belediya Îsraîlê ne, di nav wan de Qewetên Emniyeta Filistînê, Qeweta 17, Qeweta Emniyetê ya Pêşîlibergirtinê û Wezareta Hundirû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.il/en/departments/news/idf-forces-take-control-of-governors-house-compound-in-abu-dis-10-aug-2001 |sernav=IDF forces take control of Governors House Compound in Abu Dis &#124; Ministry of Foreign Affairs |roja-gihiştinê=27 February 2024 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240227132111/https://www.gov.il/en/departments/news/idf-forces-take-control-of-governors-house-compound-in-abu-dis-10-aug-2001 |roja-arşîvê=27 February 2024}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.israelhayom.com/2018/02/16/abu-dis-information/ |sernav=Archived copy |roja-gihiştinê=27 February 2024 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240227132110/https://www.israelhayom.com/2018/02/16/abu-dis-information/ |roja-arşîvê=27 February 2024}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=PA Institutions in Abu Dis Cut Off From East Jerusalem |url=https://www.haaretz.com/2004-01-19/ty-article/pa-institutions-in-abu-dis-cut-off-from-east-jerusalem/0000017f-db21-d3a5-af7f-fbaf31240000 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250608035818/https://www.haaretz.com/2004-01-19/ty-article/pa-institutions-in-abu-dis-cut-off-from-east-jerusalem/0000017f-db21-d3a5-af7f-fbaf31240000 |roja-arşîvê=8 June 2025 |roja-gihiştinê=25 February 2024 |xebat=Haaretz |ziman=en}}</ref> Li mehla Dahiyat al Barid de ofîseke heremî ya ofîsa întixabê ya Otorîteya Filistînî heye. <ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Israeli Authorities Were Unaware of Jerusalem City Limits When Shuttering Palestinian Mapping Office |url=https://www.haaretz.com/israel-news/2017-03-21/ty-article/.premium/police-were-unaware-of-jerusalem-city-limits-when-shuttering-palestinian-mapping-office/0000017f-e06d-d38f-a57f-e67f01870000 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250108211056/https://www.haaretz.com/israel-news/2017-03-21/ty-article/.premium/police-were-unaware-of-jerusalem-city-limits-when-shuttering-palestinian-mapping-office/0000017f-e06d-d38f-a57f-e67f01870000 |roja-arşîvê=8 January 2025 |roja-gihiştinê=25 February 2024 |xebat=Haaretz |ziman=en}}</ref>{{Çavkanî|group=note}}<templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles><templatestyles src="Refbegin/styles.css" /> == Muhîmiya dînî == [[File:THE_OLD_CITY_JERUSALEM.JPG|thumb|Li Bajarê Kevin gelek cihên xwedî muhîmiya dînî hene ji bo her sê [[Dînên îbrahîmî|dînên birahîmî]] ên mezin—[[cihûtî]], [[xiristiyanî]] û [[îslam]].]] Quds di hersê dînên birahîmî de gelek wextî miqedes bûye. Salnameya 2000ê ya Qudsê 1204 kenîs, 158 dêr, û 73 mizgeft di bajêr de lîste dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Protecting Jerusalem's Holy Sites: A Strategy for Negotiating a Sacred Peace |paşnav=Guinn |pêşnav=David E. |weşanger=Cambridge University Press |sal=2006 |rûpel=[https://archive.org/details/protectingjerusa00guin/page/n151 142] |isbn=978-0-521-86662-0 |çap=1st |url=https://archive.org/details/protectingjerusa00guin |url-access=limited}}</ref> Çiqasî te'bandina hiştina pevrebûneke dînî ya bi silametî, li hinek cihan, mesela el-Eqsa, nerehetî û nakokî çêbûne. El-Eqsa cihê herî miqedes e di cihûtiyê de û cihê sisiyan ê herî miqedes e di îslamê de. Cihû qedrê wê digrin ji ber ku cihê 2 îbadetxanên berê ye û misilman yeqîn dikin ku nebî [[Muhemmed]] ji [[Mescîd el-Heram|Mescîd el-Heramê]] çû vî cihî di [[Îsra û Mîrac|Îsra û Mi'racê de]]. Cihûtî   Quds di cihûtiyê bajarê herî miqedes bûye û welatê pêşîkî û rûhanî yê cihûyan bûye ji wextê ku Padîşah Dawid ew wek paytextê xwe îlan kir di asra 10an de. Bêî jimartina navên wê yî dî, navê Qudsê 669 caran di Kitêba Miqedes ya Ibrî de derbas dibe.<ref>{{Jêder |sernav=Nothing Abides |tarîx=5 July 2017 |rr=11–38 |roja-gihiştinê=5 February 2022 |beş=The Muslim Claim to Jerusalem |chapter-url=http://dx.doi.org/10.4324/9781315125374-3 |weşanger=Routledge |doi=10.4324/9781315125374-3 |isbn=978-1-315-12537-4}}</ref> === Xiristiyanî === {{Çavkanî|group=note}}Quds axlebe wek dergûşa xiristiyaniyê tê hesibandin. === Îslam === <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles>Quds bajarê sisiyan ê herî miqedes e dî îslama sunî de.<ref name="Esposito-2002">Third-holiest city in Islam:</ref> Ededên îslamî dibêjin ku dor salekê berî guhertina qiblê bi Ke'beya Mekê, qibla misilmanan Quds bû.<ref>{{Cite book |title=The Israeli-Palestinian War: Escalating to Nowhere |last=Cordesman |first=Anthony H. |author-link=Anthony Cordesman |publisher=Praeger Security International |year=2005 |page=62 |isbn=978-0-275-98758-9 |chapter=The Final Settlement Issues: Asymmetric Values & Asymmetric Warfare}}</ref><ref>{{Qref|2|142|b=yl|c=}}</ref> Lê cihê muhîm ê bajêr di îslamê de herî gelek ji ber [[Îsra û Mîrac|Îsra û Mi'racê]] ye. Misilman yeqîn dikin ku Muhemmed ji [[Mescîd el-Heram|Mescîd el-Heramê]] çû Qudsê, û çû cinetê ji bo ku [[pêxemberên îslamê]] ên berê bibîne.<ref>{{Cite book |title=The Monotheists: The Peoples of God |last=Peters |first=Francis E. |author-link=Francis Edward Peters |publisher=Princeton University Press |year=2003 |pages=[https://archive.org/details/monotheistsjewsc00pete_0/page/95 95–6] |isbn=978-0-691-11460-6 |chapter=Muhammad the Prophet of God |chapter-url=https://archive.org/details/monotheistsjewsc00pete_0/page/95}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.usc.edu/dept/MSA/fundamentals/hadithsunnah/bukhari/093.sbt.html#009.093.608 |title=Sahih Bukhari |work=Compendium of Muslim Texts |access-date=9 September 2011 |publisher=University of Southern California |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081127160919/http://www.usc.edu/dept/MSA/fundamentals/hadithsunnah/bukhari/093.sbt.html |archive-date=27 November 2008}} (from an English translation of [[Sahih al-Bukhari|Sahih Bukhari]], Volume IX, Book 93, Number 608)</ref><ref>{{Quotehadith|bukhari|7517|b=yl}}</ref> Ayeta pêşî ya di [[Îsra|sûreya Îsrayê]] behsa qonaxa siyaheta Muhemmed wek ''el-mescid el-eqṣa'' ("cihê herî dûr ê limêjê") dike.<ref>From [[Abdullah Yusuf Ali]]'s English translation of the [[Qur'an]]: "Glory to (Allah) Who did take His servant for a Journey by night from the Sacred Mosque to the farthest Mosque, whose precincts We did bless,- in order that We might show him some of Our Signs: for He is the One Who heareth and seeth (all things)." ([[Al-Isra|17]]:1)</ref><ref>{{Qref|17|1|b=yl}}</ref> Di rojên herî pêşî ên îslamê de, ev wek behseke li ser cihekî li cinetan dihat fêmkirin,<ref>{{Cite book |title=The Encyclopaedia of Islam |publisher=Brill |year=2006 |pages=97–105 |edition=New ed. 2006 |volume=7}}</ref> lê alimên îslamê ên piştî [[xelîfeya Raşidûn]] wê wek Qudsê fêm kirine, û xaseten wek cihê Îbadetgeha Cihûyan ya berê.<ref>{{Cite book |title=Narrating Muhammad's Night Journey: Tracing the Development of the Ibn 'Abbas Ascension Discourse |last=Colby |first=Frederick S. |publisher=SUNY Press |date=6 August 2008 |pages=15 |isbn=978-0-7914-7788-5 |language=en |quote=From the earliest extant Muslim texts, it becomes clear that a group of Muslims from the beginning interpreted the 'furthest place of prayer' (al-masjid al-aqṣā) with the city of Jerusalem in general and its Herodian/Solomonic Temple in particular... Eventually, a general consensus formed around the idea that Muhammad's journey did indeed take him to Jerusalem. |url=https://books.google.com/books?id=sasZCjcTisIC&pg=PA15}}</ref> Hedîsan behs dikin ku cihê Mescîda Eqsayê li Qudsê ye.<ref>{{cite web |url=http://haditsbukharionline.blogspot.ca/2010/11/merits-of-helpers-in-madinah-ansaar.html |title=Merits of the Helpers in Madinah (Ansaar)—Hadith Sahih Bukhari |access-date=7 December 2012 |publisher=Haditsbukharionline.blogspot.ca |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101044831/http://haditsbukharionline.blogspot.ca/2010/11/merits-of-helpers-in-madinah-ansaar.html |archive-date=1 January 2016}}</ref> Li gora ededên îslamê, timamê çiyê el-Eqsa ye, ne tenê mizgefta li aliyê wê yî başûrî, ku navê wê niha [[Mescîda Eqsa]] ye.<ref>{{Cite book |title=Routledge Handbook on Palestine |last=Dumper |first=Michael |publisher=Taylor & Francis |date=2024-12-30 |isbn=978-1-040-19294-8 |language=en |url=https://www.google.com.sa/books/edition/Routledge_Handbook_on_Palestine/vTcxEQAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=al-aqsa+mosque+umar&pg=PT233&printsec=frontcover |last2=Badran |first2=Amneh}}</ref><ref>{{cite book |title=Theorizing Islam: Disciplinary Deconstruction and Reconstruction |last=Hughes |first=Aaron W. |author-link=Aaron W. Hughes |publisher=Taylor & Francis |year=2014 |page=45 |isbn=978-1-317-54594-1 |quote=Although later commentators would debate whether or not this journey was a physical one or took place at an internal level, it would come to play a crucial role in establishing Muhammad's prophetic credentials. In the first part of this journey, referred to as the isra, he traveled from the Kaba in Mecca to "the farthest mosque" (al-masjid al-aqsa), identified with the Temple Mount in Jerusalem: the al-Aqsa mosque that stands there today eventually took its name from this larger precinct, in which it was constructed. |url=https://books.google.com/books?id=nWV_BAAAQBAJ&pg=PA45 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719063147/https://books.google.com/books?id=nWV_BAAAQBAJ&pg=PA45 |archive-date=19 July 2023 |url-status=live |access-date=15 July 2022 |series=Religion in Culture}}</ref> Mizgefta cim'etê ya pêşî ku hat avakirin li kuliyeta el-Eqsa ji xelîfeyê Raşidûnê, Xelîf Umer, hat avakirin piştî fetha Qudsê ya salên 637-638.<ref>{{Cite book |title=Medieval Jerusalem and Islamic Worship: Holy Places, Ceremonies, Pilgrimage |last=Elad |first=Amikam |publisher=BRILL |date=1995 |isbn=978-90-04-10010-7 |language=en |url=https://books.google.com.sa/books?id=CDz_yctbQVgC&pg=PA29&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false}}</ref><ref>{{Cite book |title=Al-quds: The Place of Jerusalem in Classical Judaic and Islamic Traditions |last=Al-Khateeb |first=Mohammed Abdul Hameed |publisher=Ta-Ha |date=1998 |pages=130 |isbn=978-1-897940-79-2 |language=en |url=https://www.google.com.sa/books/edition/Al_quds/Zep-AAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=al-aqsa+mosque+umar&dq=al-aqsa+mosque+umar&printsec=frontcover |last2=Al-Khateeb |last3=Hameed |first3=M. Abdul}}</ref> Heciyê fileh, Arculf, ku dor sala 670an li erdên fileh/cihûyan ên miqedes digeriha, li ser mizgeftê behs kiriye. Li gora wî di mizgeftê de cihê dor sê hezar abidan (kesên ku îbadetê dikin) hebû.<ref name=":1">{{Cite book |title=the arab contribution to islamic art: from the seventh to the fifteenth centuries |last=ali |first=wijdan |publisher=American Univ in Cairo Press |date=1999 |pages=25 |isbn=978-977-424-476-6 |language=en |url=https://www.google.com.sa/books/edition/the_arab_contribution_to_islamic_art_fro/rpUuqLPPKK4C?hl=en&gbpv=1&dq=first+major+monument+to+be+built+on+al-aqsa+dome+of+the+rock&pg=PA25&printsec=frontcover}}</ref> Abîdeya [[Xanedana Emewiyan|Emewî]] ya pêşî ku li kuliyetê were avakirin [[Qubbet es-Sexre]] ye, ji [[Ebdulmelik|Xelîfe Ebdulmelik]] di neqeba salên 685 û 691 de.<ref name=":12">{{Cite book |title=the arab contribution to islamic art: from the seventh to the fifteenth centuries |last=ali |first=wijdan |publisher=American Univ in Cairo Press |date=1999 |pages=25 |isbn=978-977-424-476-6 |language=en |url=https://www.google.com.sa/books/edition/the_arab_contribution_to_islamic_art_fro/rpUuqLPPKK4C?hl=en&gbpv=1&dq=first+major+monument+to+be+built+on+al-aqsa+dome+of+the+rock&pg=PA25&printsec=frontcover}}</ref> Ew û kurê wî [[Welîd I]] (hukm. 705-715) mizgefta cim'etê ya Qiblî jî ji nû ve ava kirine di neqeba salên 705 û 710 de.<ref>{{Cite book |title=The Umayyad World |last=Marsham |first=Andrew |publisher=Routledge |date=2020-11-25 |isbn=978-1-317-43004-9 |language=en |url=https://www.google.com.sa/books/edition/The_Umayyad_World/fvwFEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=al-aqsa+mosque+al-walid&pg=PT423&printsec=frontcover}}</ref><templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles><templatestyles src="Refbegin/styles.css" />{{Gallery|File:THE TEMPLE MOUNT JERUSALEM.jpg|A view of the [[Al-Aqsa|Al-Aqsa Mosque Compound]] on [[Temple Mount]], considered a holy place by Jews, Christians, and Muslims.|File:Western Wall at night (20063).jpg|The [[Western Wall]], also known as the Wailing Wall and the Kotel, is a remnant of the [[Second Temple]] and the holiest place where Jews are permitted to pray.|File:The Church of the Holy Sepulchre-Jerusalem.JPG|The [[Church of the Holy Sepulchre]] it's the holiest site in Christianity and it has been an important pilgrimage site for Christians since the 4th century.|File:Al-Aqsa Mosque (Jerusalem).jpg|The [[Qibli Mosque|Qibli (Al-Aqsa) Mosque]], in [[Al-Aqsa|Al-Aqsa Mosque Compound]].|File:Jerusalem-2013(2)-Temple Mount-Dome of the Rock (SE exposure).jpg|The [[Dome of the Rock]], in [[Al-Aqsa|Al-Aqsa Mosque Compound]].|File:Jerusalem-Garden-Tomb-KTM-1266.jpg|[[The Garden Tomb]]—a new holy site established by British [[Protestantism|Protestants]] in the 19th century.|align=center|width=200|height=160|title=Galerî}} == Ekonomî == Berê, ekonomiya Qudsê hema bêje tenê ji heciyan dihat piştgirtin, ji ber ku ew dûrî lîmanên mezin ên [[Yafa|Yafayê]] û [[Xeze|Xezeyê]] bû.<ref name="Dumper-1996">{{Jêder-kitêb |sernav=The Politics of Jerusalem Since 1967 |paşnav=Dumper |pêşnav=Michael |weşanger=Columbia University Press |sal=1996 |rr=207–10 |isbn=978-0-231-10640-5}}</ref> Cihên dînî û kultûrî ên Qudsê îro dêhnê gelek mêhvanên xerîb dikşînin, bêhtirê turîstan serî li Dîwarê Buraq û Bajarê Kevin dan.<ref name="Central Bureau of Statistics-2006">{{Jêder-malper |url=http://www.cbs.gov.il/hodaot2006n/11_06_106e.pdf |sernav=Press Release: Jerusalem Day |tarîx=24 May 2006 |roja-gihiştinê=10 March 2007 |weşanger=Central Bureau of Statistics |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070614014210/http://www.cbs.gov.il/hodaot2006n/11_06_106e.pdf |roja-arşîvê=14 June 2007}}</ref> Di sala 2010an de, Quds ji aliyê <nowiki><i id="mwCO0">Kovara Travel + Leisure</i></nowiki> ve, li Efrîqayê û Rojhilata Navîn, bajarê herî baş ê gerha kêfî hate binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.travelandleisure.com/worldsbest/2010/cities/africa-middle-east-cities/15 |sernav=World's Best Awards 2010—Africa and the Middle East |roja-gihiştinê=11 July 2010 |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100712140230/http://www.travelandleisure.com/worldsbest/2010/cities/africa-middle-east-cities/15 |roja-arşîvê=12 July 2010}}</ref> Di sala 2013an de, 75% ji 3,5 milyon turîstên ku serî li Îsraîlê dan, serî li Qudsê dan. <ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Yiffa Yaakov |tarîx=10 January 2014 |sernav=2013 'record year' for tourism, government says |url=https://www.timesofisrael.com/2013-record-year-for-tourism-government-says |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230510114922/https://www.timesofisrael.com/2013-record-year-for-tourism-government-says |roja-arşîvê=10 May 2023 |roja-gihiştinê=30 April 2015 |xebat=[[The Times of Israel]]}}</ref> == Tehsîl == === Ûnîversîte === Quds cihê gelek ûnîversîteyên bi nav û deng e û qurs bi ibranî, erebî û îngilîzî tên dan. [[File:HADASSA_HOSPITAL_MT._SCOPUS_JERUSALEM.jpg|thumb| [[Zanîngeha Îbranî ya Orşelîmê|Ûnîversîteya Ibranî ya Qudsê]], kampusa Mount Scopus]] [[File:Abu_jihad.jpg|thumb|Di nava Mûzeya Ebû Cihad ya [[Ûnîversîteya Qudsê]]]] === Mektebên erebî === == Not == {{Çavkanî|group=note}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Xwendinê dewam bike == <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles> *Websîteya resmî ya Belediya Qudsê * [https://www.bbc.com/news/world-middle-east-26934435 Çima Quds wiqasî miqedes e?] (Arşîvkirin 31ê gulana 2018 li [[Wayback Machine]]) BBC News * Statûya Qudsê (Di li de hatiye vekirin). Belgeya [[Neteweyên Yekbûyî|Miletên Yekbûyî]] ya girêdayî nakokiya li ser bajêr * Kitêbxana Virtual ya Qudsê, projeyeke hevbeş ya Ûnîversiteya El-Qudsê û [[Zanîngeha Îbranî ya Orşelîmê|Ûnîversîteya ibrî ya Qudsê]] * [http://new.huji.ac.il/en Malpera fermî] (Arşîvkirin 6ê Berfanbara 2017ê li ) ya Zanîngeha Hebrî ya Qudsê, dezgehê pêşeng yê perwerdeya bilind ya bajêr * [https://www.alquds.edu/en Malpera fermî] (Di 6ê Berfanbara 2017ê de li de bişopandin) ya Zanîngeha El-Quds, yekane zanîngeha Filistînê li Qudsê * Zanyarîyên cografîk yên girêdayîQudûsadiOpenStreetMap == Lînkên derve == <templatestyles src="Refbegin/styles.css" /> <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles><templatestyles src="Refbegin/styles.css" /> {{Kontrola otorîteyê}}<templatestyles src="Refbegin/styles.css" />{{Çavkanî|group=note}} <nowiki> [[Kategorî:Xakên pîroz]] [[Kategorî:Bajarên pîroz]] [[Kategorî:Paytextên Asyayê]] [[Kategorî:Orşelîm]] [[Kategorî:Webarchive template wayback links]] [[Kategorî:Pages including recorded pronunciations]] [[Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdaneyê ye]]</nowiki> h0r1fg2styudwf6fu04naqulqwl4g9t 2101774 2101765 2026-11-04T21:58:18Z Guherto 41494 2101774 wikitext text/x-wiki {{Çavkanî|group=note}}<templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles> <templatestyles src="Refbegin/styles.css" />{{Çavkanî|group=note}}<templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles><templatestyles src="Refbegin/styles.css" /> '''Quds{{Refn|{{IPAc-en|dʒ|ə|ˈ|r|uː|s|əl|ə|m|,|_|-|z|ə|-}} {{respell|jə|ROO|sə|ləm|,_|-|zə|-}}; {{Langx|engvar=gb|he|יְרוּשָׁלַיִם|Yerushaláyim}}, {{IPA|he|jeʁuʃaˈlajim|pron|He-Jerusalem.ogg}}; Also known as '''Quds''' or '''al-Quds''' {{Langx|engvar=gb|ar|القُدس|al-Quds}}, {{IPA|ar|al.quds|pron|ArAlquds.ogg}}, {{IPA|ar|il.ʔuds|local }};<ref>''A-Z Guide to the Qur'an: A Must-have Reference to Understanding the Contents of the Islamic Holy Book'' by Mokhtar Stork (1999): "JERUSALEM: Referred to in Arabic as Baitul Muqaddas (The Holy House) or Baitul Maqdis (The House of the Sanctuary)".</ref><ref>''Pan-Islamism in India & Bengal'' by Mohammad Shah (2002), p. 63: "... protector of Mecca, Medina and Baitul Muqaddas, the sacred places of pilgrimage of the Muslim world"</ref><ref name="Elihay-2011" /> Official Israel {{langx|engvar=gb|ar|أورشليم القدس|ʾŪršalīm al-Quds}} (combining the Biblical and common usage Arabic names)<br />In other languages:<br />{{langx|engvar=gb|grc-x-koine|Ἱερουσαλήμ/Ἰερουσαλήμ/Ἱεροσόλυμα/Ἰεροσόλυμα/Ἱεροσάλημα|Hierousalḗm, Ierousalḗm, Hierosóluma, Ierosóluma, Hierosálēma}}<br />{{langx|engvar=gb|hy|Երուսաղեմ|Erusałēm}}}}''' bajarekî mexriba başûr e, li zozaneke Çiyayên Yehûda ya di neqeba Behra Navîn ûû Behra Mirî de ye. Ew yek ji bajarên dinyayê ên herî kevn e û ji hersê dînên birahîmî -- îslam, xiristiyanî û cihûtî -- miqedes tê hesabkirin. Ji sala 1980 ve Îsraîl îdia dike ku timamê bajêr paytextê wan e, pey îşxalkirina wan î Rojhilatê Qudsê di sala 1967 de.{{Refn|Jerusalem is the capital under [[Jerusalem Law|Israeli law]]. The presidential residence, government offices, supreme court and parliament ([[Knesset]]) are there. The State of Palestine (according to the Basic Law of Palestine, Title One: Article 3) regards Jerusalem as its capital.<ref name="2003 Amended Basic Law Archived 11 February 2016 at the Wayback Machine"/> The UN and most countries do not recognise Jerusalem as Israel's capital, taking the position that the final status of Jerusalem is pending future negotiations between Israel and the Palestinian Authority. Most countries maintain their embassies in [[Tel Aviv]] and its suburbs or suburbs of Jerusalem, such as [[Mevaseret Zion]] <small>(see {{cite web |url=https://www.un.org/Depts/Cartographic/map/profile/israel.pdf |title=Map of Israel |access-date=28 June 2017 |archive-date=1 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200601135924/https://www.un.org/Depts/Cartographic/map/profile/israel.pdf |url-status=live}}&nbsp;{{small|(319&nbsp;KB)}})</small> See [[Status of Jerusalem]] for more information.}}<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Routledge Handbook on the Israeli-Palestinian Conflict |paşnav=Peters |pêşnav=Joel |weşanger=Routledge |tarîx=2013-03-05 |rr=130 |isbn=978-1-136-16068-4 |ziman=en |jêgirtin=After Israel's occupation of East Jerusalem in 1967, the UN Security Council passed Resolution 237, condemning the annexation of East Jerusalem. Resolution 242, although not mentioning Jerusalem directly, demanded a withdrawal of Israeli forces to the 1949 armistice lines, thereby relinquishing control of East Jerusalem. |url=https://www.google.com.sa/books/edition/Routledge_Handbook_on_the_Israeli_Palest/NOXqTCc1u9QC?hl=en&gbpv=1&dq=international+law+recognize+east+jerusalem+as+part+of+palestine&pg=PA130&printsec=frontcover |paşnav2=Newman |pêşnav2=David}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Smith |pêşnav=William |tarîx=6 December 2017 |sernav=Donald Trump confirms US will recognise Jerusalem as capital of Israel |url=https://www.theguardian.com/us-news/2017/dec/06/donald-trump-us-jerusalem-israel-capital |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231005074952/https://www.theguardian.com/us-news/2017/dec/06/donald-trump-us-jerusalem-israel-capital |roja-arşîvê=5 October 2023 |roja-gihiştinê=13 May 2017 |xebat=The Guardian}}</ref> [[Dewleta Filistînê|Filistînê]] jî dibêje ku Rojhilatê Qudsê (Bajarê Kevn jî tê de) paytextê wan e. Civata navberdewletî îşxalkirina Rojhilatê Qudsê qebûl nake, wê neqanûnî hesab dike, û wê wek yek [[erdên filistînî ên ji Îsraîlê îşxalkirî]] dihesibîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://domino.un.org/unispal.nsf/0/441329a958089eaa852560c4004ee74d?OpenDocument |sernav=Resolution 298 September 25, 1971 |tarîx=25 September 1971 |roja-gihiştinê=25 July 2018 |weşanger=[[United Nations]] |jêgirtin=Recalling its resolutions... concerning measures and actions by Israel designed to change the status of the Israeli-occupied section of Jerusalem,... |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130819003928/http://domino.un.org/unispal.nsf/0/441329a958089eaa852560c4004ee74d?OpenDocument |roja-arşîvê=19 August 2013}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Question of Palestine & the United Nations |weşanger=United Nations Department of Public Information |tarîx=2003 |jêgirtin=East Jerusalem has been considered, by both the General Assembly and the Security Council, as part of the occupied Palestinian territory. |beş=The status of Jerusalem |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190808102228/https://www.un.org/Depts/dpi/palestine/ch12.pdf |roja-arşîvê=8 August 2019 |chapter-url=https://www.un.org/Depts/dpi/palestine/ch12.pdf}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=26 February 2010 |sernav=Israeli authorities back 600 new East Jerusalem homes |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/8538791.stm |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180612140111/http://news.bbc.co.uk/2/hi/8538791.stm |roja-arşîvê=12 June 2018 |roja-gihiştinê=18 September 2013 |xebat=BBC News}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=9 November 2010 |sernav=Israel plans 1,300 East Jerusalem Jewish settler homes |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-11709617 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119213308/https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-11709617 |roja-arşîvê=19 November 2018 |roja-gihiştinê=20 June 2018 |xebat=BBC News |jêgirtin=East Jerusalem is regarded as occupied Palestinian territory by the international community, but Israel says it is part of its territory.}}</ref> Israîlê dezgehên xwe yên hikûmetê ên serekî li wir bi rê ve dibe, û Filistînê wê wek textê qewetê dihesibîne. Niha, statûya Qudsê yek ji problemên esasî yên di [[Pevçûna Îsraêl û Filistînê|Herba Îsraîl û Filistînê]] de ye. Di bin Plana Miletên Yekbûyî ya Levakirina Filistînê de (ya 1947), Quds wê "wek ''corpus separum'' di bin rejîmeke navberdewletî ya xisûsî de" hatibane avakirin ku wê ji Miletên Yekbûyî hatibane rêvebirin.<ref name=":02">{{Jêder-malper |url=https://unispal.un.org/DPA/DPR/unispal.nsf/0/7F0AF2BD897689B785256C330061D253 |sernav=A/RES/181(II) of 29 November 1947 |roja-gihiştinê=3 December 2024 |weşanger=United Nations General Assembly |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171010090147/https://unispal.un.org/DPA/DPR/unispal.nsf/0/7F0AF2BD897689B785256C330061D253 |roja-arşîvê=10 October 2017}}</ref> Piştî Herba Ereb-Îsraîlî ya 1948an, ew di sala 1967an de gihan lihevkirineke agirbestê ku dihate mana qetkirina Qudsê di neqeba Îsraîl û Ûrdunê de, Rojavayê Qudsê di bin destê Îsraîl de, û Rojhilatê Qudsê di bin destê Ûrdunê de.{{refn|[[West Jerusalem]] comprises approximately one third of the municipal area of Jerusalem, with [[East Jerusalem]] comprising approximately two-thirds. On the annexation of East Jerusalem, Israel also incorporated an area of the West Bank into the Jerusalem municipal area which represented more than ten times the area of East Jerusalem under Jordanian rule.<ref>Walid Khalidi (1996) Islam, the West and Jerusalem. Center for Contemporary Arab Studies & Center for Muslim–Christian Understanding, Georgetown University, quotes the breakdown as follows: West Jerusalem in 1948: 16,261 dunums (14%); West Jerusalem added in 1967: 23,000 dunums (20%); East Jerusalem under Jordanian rule: 6,000 dunums (5%); West Bank area annexed and incorporated into East Jerusalem by Israel: 67,000 dunums (61%)</ref><ref>{{cite journal |last=Aronson |first=Geoffrey |year=1995 |title=Settlement Monitor: Quarterly Update on Developments |journal=Journal of Palestine Studies |volume=25 |issue=1 |publisher=University of California Press, Institute for Palestine Studies |pages=131–40 |doi=10.2307/2538120 |jstor=2538120 |quote=West Jerusalem: 35%; East Jerusalem under Jordanian rule: 4%; West Bank area annexed and incorporated into East Jerusalem by Israel: 59% |issn=0377-919X}}</ref><ref>{{cite book |last=Benvenisti |first=Meron |title=Jerusalem, the Torn City |url=https://books.google.com/books?id=wQjwAQAACAAJ |year=1976 |publisher=Books on Demand |isbn=978-0-7837-2978-7 |page=113 |quote=East Jerusalem under Jordanian rule: 6,000 dunums; West Bank area annexed and incorporated into East Jerusalem by Israel: 67,000}}</ref>|group=note}} Ev lihevkirin heta 1967 ma, wî çaxî Îsraîlê Rojhilatê Qudsê îşxal kir û wê, li gel heremên derdorê, ji Ûrdunê stand pey [[Şerê Şeş Rojan|Herba Şeş Rojan]] xist parçekî belediya xwe.{{refn|[[West Jerusalem]] comprises approximately one third of the municipal area of Jerusalem, with [[East Jerusalem]] comprising approximately two-thirds. On the annexation of East Jerusalem, Israel also incorporated an area of the West Bank into the Jerusalem municipal area which represented more than ten times the area of East Jerusalem under Jordanian rule.<ref>Walid Khalidi (1996) Islam, the West and Jerusalem. Center for Contemporary Arab Studies & Center for Muslim–Christian Understanding, Georgetown University, quotes the breakdown as follows: West Jerusalem in 1948: 16,261 dunums (14%); West Jerusalem added in 1967: 23,000 dunums (20%); East Jerusalem under Jordanian rule: 6,000 dunums (5%); West Bank area annexed and incorporated into East Jerusalem by Israel: 67,000 dunums (61%)</ref><ref>{{cite journal |last=Aronson |first=Geoffrey |year=1995 |title=Settlement Monitor: Quarterly Update on Developments |journal=Journal of Palestine Studies |volume=25 |issue=1 |publisher=University of California Press, Institute for Palestine Studies |pages=131–40 |doi=10.2307/2538120 |jstor=2538120 |quote=West Jerusalem: 35%; East Jerusalem under Jordanian rule: 4%; West Bank area annexed and incorporated into East Jerusalem by Israel: 59% |issn=0377-919X}}</ref><ref>{{cite book |last=Benvenisti |first=Meron |title=Jerusalem, the Torn City |url=https://books.google.com/books?id=wQjwAQAACAAJ |year=1976 |publisher=Books on Demand |isbn=978-0-7837-2978-7 |page=113 |quote=East Jerusalem under Jordanian rule: 6,000 dunums; West Bank area annexed and incorporated into East Jerusalem by Israel: 67,000}}</ref>|group=note}} Yek ji qanûnên esasî yên Îsraîlê, Qanûna Qudsê ya 1980an, îdia dike ku Quds paytextê neqetkirî ê wê dewletê ye. Hemû şaxên hikûmeta Îsraîlê li Qudsê ne, di nav de [[Knesset]] (parlamentoya Îsraîlê), cihên serokwezîr û reysîcimhûr, û [[Mehkema Bilind ya Îsraîlê|Mehkema Bilind]]. Di [[Tarîxa Qudsê|tarîxa xwe ya dirêj]] de, Quds herî kêm dido caran hatiye xirakirin, 23 caran ketiye bin hisarê, 44 caran hatiye girtin û dîsa hatiye girtin û 52 caran hicûm hatiye berdan wê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.momentmag.com/Exclusive/2008/2008-03/200803-Jerusalem.html |sernav=Do We Divide the Holiest Holy City? |malper=Moment Magazine |roja-gihiştinê=5 March 2008 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080603214950/http://www.momentmag.com/Exclusive/2008/2008-03/200803-Jerusalem.html |roja-arşîvê=3 June 2008}} According to Eric H. Cline's tally in Jerusalem Besieged.</ref> Parçê Qudsê ê bi navê [[Bajarê Dawidî|Bajarê Dawid]] işaretên pêşî ên rûniştinê di asra 4an ya berî mîladê de, di şiklê kampên şivanên koçer de nîşan dide. <ref>{{Jêder-malper |url=https://alt-arch.org/en/from-shiloah-to-silwan-a-visitors-guide |sernav=From Shiloah to Silwan—A Visitor's Guide |tarîx=10 September 2013 |roja-gihiştinê=25 July 2018 |weşanger=Emek Shaveh |rewşa-urlyê=usurped |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220815180019/https://alt-arch.org/en/from-shiloah-to-silwan-a-visitors-guide |roja-arşîvê=15 August 2022 |paşnav=Greenberg |pêşnav=Raphael |paşnav2=Mizrachi |pêşnav2=Yonathan}}</ref> Di wextê [[Kenan|Kenanan]] de (asra 14an b.m.) li ser tabletên Misrê yên kevn Quds bi navê ''Urusalim'' hatiye binavkirin, îhtîmalen bi mana "Bajarê Salem" li ser îlahê kenanî. Di dema îsraîlî de, aktîvîtiya avakirinê ya mezin li di asra 10an berî mîladê (Dewra Hesinî ya II) de dest pê kir, û di asra 9an berî mîladê de bajar bûye merkeza dînî olî û rêveber ya Padîşahiya Yehûdayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Two Houses of Israel: State Formation and the Origins of Pan-Israelite Identity |paşnav=Sergi |pêşnav=Omer |weşanger=SBL Press |sal=2023 |rr=197 |isbn=978-1-62837-345-5 |url=https://books.google.com/books?id=4nLMEAAAQBAJ&pg=PA187 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231024041210/https://books.google.com/books?id=4nLMEAAAQBAJ&pg=PA187 |roja-arşîvê=24 October 2023 |rewşa-urlyê=live |roja-gihiştinê=23 October 2023}}</ref> Di sala 1538an de dîwarên bajêr cara talî hatin avakirin li dora Qudsê di bin [[Siltan Silêmanê Qanûnî]] yê [[Împeratoriya Osmanî]]. Îro ew dîwar Bajarê Kevin didin xuyakirin, ku ji asra 19an ve li çar parçeyan hatiye veqetandin—mehla ermenî, filehî/mesîhî, cihûyî û îslamî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Jerusalem in the 19th Century, The Old City |paşnav=Ben-Arieh |pêşnav=Yehoshua |weşanger=Yad Izhak Ben Zvi & St. Martin's Press |sal=1984 |rûpel=[https://archive.org/details/jerusalemin19thc00bena/page/14 14] |isbn=978-0-312-44187-6 |url=https://archive.org/details/jerusalemin19thc00bena/page/14}}</ref><ref name="Teller-2022">{{Jêder-kitêb |sernav=Nine Quarters of Jerusalem: A New Biography of the Old City |paşnav=Teller |pêşnav=Matthew |weşanger=[[Profile Books]] |sal=2022 |rûpel=Chapter 1 |isbn=978-1-78283-904-0 |jêgirtin=What wasn't corrected, though—and what, in retrospect, should have raised much more controversy than it did (it seems to have passed completely unremarked for the last 170-odd years)—was [[1840–41 Royal Engineers maps of Palestine, Lebanon and Syria|[Aldrich and Symonds's] map's]] labelling. Because here, newly arcing across the familiar quadrilateral of Jerusalem, are four double labels in bold capitals. At top left ''Haret En-Nassara'' and, beneath it, ''Christian Quarter''; at bottom left ''Haret El-Arman'' and ''Armenian Quarter''; at bottom centre ''Haret El-Yehud'' and ''Jews' Quarter''; and at top right—the big innovation, covering perhaps half the city—''Haret El-Muslimin'' and ''Mohammedan Quarter'', had shown this before. Every map has shown it since. The idea, in 1841, of a Mohammedan (that is, Muslim) quarter of Jerusalem is bizarre. It's like a Catholic quarter of Rome. A Hindu quarter of Delhi. Nobody living there would conceive of the city in such a way. At that time, and for centuries before and decades after, Jerusalem was, if the term means anything at all, a Muslim city. Many people identified in other ways, but large numbers of Jerusalemites were Muslim and they lived all over the city. A Muslim quarter could only have been dreamt up by outsiders, searching for a handle on a place they barely understood, intent on asserting their own legitimacy among a hostile population, seeing what they wanted to see. Its only purpose could be to draw attention to what it excludes. |url=https://books.google.com/books?id=SgQ3EAAAQBAJ |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230609194835/https://books.google.com/books?id=SgQ3EAAAQBAJ |roja-arşîvê=9 June 2023 |rewşa-urlyê=live |roja-gihiştinê=30 May 2023 |issue=map}}</ref> Bajarê Kevin di sala 1981an de bû Cihekî Mîrasa Dinyayê, û ew di [[Lîsta Cihên Mîrasa Dinyayê ên di bin Talûkê de]] ye. <ref>{{Jêder-malper |url=https://whc.unesco.org/en/list/148 |sernav=Old City of Jerusalem and its Walls |roja-gihiştinê=11 September 2010 |weşanger=UNESCO World Heritage Convention |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170804093930/http://whc.unesco.org/en/list/148 |roja-arşîvê=4 August 2017}}</ref> Ji sala 1860an ve Qudsê ji hidûdên Bajarê Kevn gelekî mestir bûye. Di sala 2024an de nifûsa Qudsê 1.050.153 bû. Di sala 2022an de 60% ji wan cihû bûn û nêzîkî 40% ji wan filistînî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbs.gov.il/en/mediarelease/Pages/2022/Selected-Data-on-the-Occasion-of-Jerusalem-Day-2022.aspx |sernav=Selected Data on the Occasion of Jerusalem Day, 2022 |malper=cbs.gov.il |tarîx=26 May 2022 |roja-gihiştinê=30 March 2023 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230528121851/https://www.cbs.gov.il/en/mediarelease/Pages/2022/Selected-Data-on-the-Occasion-of-Jerusalem-Day-2022.aspx |roja-arşîvê=28 May 2023}}</ref>{{Refn|Statistics regarding the demographics of Jerusalem refer to the unified and expanded Israeli municipality, which includes the pre-1967 Israeli and [[Jordan]]ian municipalities as well as several additional [[Palestinians|Palestinian]] villages and neighbourhoods to the northeast. Some of the Palestinian villages and neighbourhoods have been relinquished to the [[West Bank]] ''de facto'' by way of the [[Israeli West Bank barrier]],<ref name="Laub-2006"/> but their legal statuses have not been reverted.}} Di sala 2020an de nifûsa wê 951.100 bû, ji wan 570,100 (59,9%) cihû, 353.800 (37,2%) misilman, 16.300 (1,7%) fileh/mesîhî/xiristiyan û 10,800 (1,1%) nesinifandî. <ref name="jerusaleminstitute.org.il-2022">{{Jêder-malper |url=https://jerusaleminstitute.org.il/wp-content/uploads/2022/05/shnaton_C0922.pdf |sernav=Table III/9—Population in Israel and in Jerusalem, by Religion, 1988–2020 |malper=jerusaleminstitute.org.il |roja-gihiştinê=27 December 2022 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230326034034/https://jerusaleminstitute.org.il/wp-content/uploads/2022/05/shnaton_C0922.pdf |roja-arşîvê=26 March 2023 |sal=2022}}</ref> Li gora Kitêba Miqedes ya Ibrî, Padîşah [[Dawid]] bajêr ji yebûsiyan fetih kir û ew wekî paytextê Padîşahiya Îsraîlê ya Yekbûyî danî, û kurê wî Padîşah [[Silêman (pêxember)|Silêman]] avakirina Îbadetxaneya Pêşî da destpêkirin.{{Refn|Much of the information regarding King David's conquest of Jerusalem comes from [[Bible|Biblical]] accounts, but some modern-day historians have begun to give them credit due to a 1993 excavation.<ref>{{Cite book |title=Return to Sodom & Gomorrah |last=Pellegrino |first=Charles R. |publisher=Harper Paperbacks |edition=Second revised |year=1995 |isbn=978-0-380-72633-2 |page=[https://archive.org/details/returntosodomgom00pell/page/271 271] |quote=[see footnote] |url=https://archive.org/details/returntosodomgom00pell/page/271}}</ref>}} Miqedesiya [[Quds di xiristiyaniyê de|Qudsê di xiristiyaniyê de]] di tercimeya yewnanî ya Kitêba Miqedes ya Ibrî de hatiye parastin, ku xiristiyanan wekî [[Peymana Kevin|Ehda Kevin]] qebûl kiriye. Miqedesiya ku di wê kitêbê de tê behskirin, ji behsa [[Peymana Nû|Ehda Nû]] ya liselîbdaleqandin û vejîna Îsa, hatiye xurtkirin. Di Îslamê de, Quds piştî [[Meke|Mekê]] û [[Medîne|Medînê]] bajarê sisiyan ê herî miqedes e. Ev bajar [[Qible|qibla]] pêşî ji bo [[Nimêj|nimêjên misilmanan]] bû,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cambridge History of Islam |weşanger=Cambridge University Press |sal=1986 |paşnavê-edîtor=Lewis |pêşnavê-edîtor=Bernard |paşnavê-edîtor2=Holt |pêşnavê-edîtor2=P. M. |paşnavê-edîtor3=Lambton |pêşnavê-edîtor3=Ann}}</ref> û di ededên îslamî de, [[Muhemmed|nebî Muhemmed]] di sala 621an de [[Îsra û Mîrac|seyaheta xwe ya şevê]] bi wir ve kir û li gel hewadîsên dî çû cinetê bibîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=States, Nations, and Borders: The Ethics of Making Boundaries |paşnav=Buchanan |pêşnav=Allen |lînka-nivîskar=Allen Buchanan |weşanger=Cambridge University Press |sal=2004 |isbn=978-0-521-52575-6 |url={{Google books |id=bntCSupRlO4C |page=192 |plainurl=yes}} |roja-gihiştinê=9 June 2008}}</ref> Di netîceyê de, çiqasî herema wê tenê 0,9 km² be, <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Will to Survive—Israel: The Faces of the Terror 1948-the Faces of Hope Today |paşnav=Kollek |pêşnav=Teddy |lînka-nivîskar=Teddy Kollek |weşanger=Dial Press/James Wade |sal=1977 |jêgirtin=about {{convert|225|acre|ha |order=flip|}} |paşnavê-edîtor=John Phillips |beş=Afterword}}</ref> Bajarê Kevin cihê gelek deverên [[Muhîmiya dînî ya Qudsê|muhîm ên dînî]] ye, di nav wan de Kuliyeta Mescîda Eqsayê, Dîwarê Buraq, [[Mescîda Eqsa|Mescîda Eqsayê]], û Dêra Tirba Miqedes hene. == Etîmolojî û nav ==   Di serî de navê bajêr bi erebî Beyt el-Meqdis bû, îro navê Qudsê bi [[Zimanê erebî|erebî]] wekî {{Ziman|ar|القُدس}} (el-Quds) tê zanîn û tê mana "miqedes" yan jî "cihê parastinê ê miqedes"<ref name="Bosworth-2007">{{Jêder-kitêb |sernav=Historic cities of the Islamic world |paşnav=Bosworth |pêşnav=Clifford Edmund |lînka-nivîskar=Clifford Edmund Bosworth |weşanger=Koninklijke Brill NV |sal=2007 |rr=225–226 |isbn=978-90-04-15388-2 |cih=The Netherlands |url=https://books.google.com/books?id=UB4uSVt3ulUC&pg=PA226 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230218083731/https://books.google.com/books?id=UB4uSVt3ulUC&pg=PA226 |roja-arşîvê=18 February 2023 |rewşa-urlyê=live |roja-gihiştinê=17 December 2011}}</ref><ref name="Denise DeGarmo-2011">{{Jêder-malper |url=http://centre4conflictstudies.org/wanderingthoughts/category/denise-degarmo/ |sernav=Abode of Peace? |malper=Wandering Thoughts |tarîx=9 September 2011 |roja-gihiştinê=17 December 2011 |weşanger=Center for Conflict Studies |rewşa-urlyê=usurped |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120426042313/http://centre4conflictstudies.org/wanderingthoughts/category/denise-degarmo/ |roja-arşîvê=26 April 2012 |paşnav=Denise DeGarmo}}</ref>. Nav belkî forma kinkirî ya {{Ziman|ar|مدينة القُدس}} ''(Medînet el-Quds'') be, "bajarê cihê miqedes", ji ber leqeba ibrî ya bi eynî maneyê, ''Ir ha-Qodesh'' ( {{Ziman|he|עיר הקדש}} ). Siyaseta fermî ya hikûmeta îsraîlî ferz dike ku {{Ziman|ar|أُورُشَلِيمَ}} (Ûruşelîme) li gel {{Ziman|ar|القُدس}} (el-Quds) wek navê bajêr ê erebî were nivîsandin,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.biblegateway.com/passage/?search=%EF%BB%B3%EF%BA%B8%EF%BB%AE%EF%BB%89%2010%3A1&version=NAV |sernav=Bible Gateway passage: ﻳﺸﻮﻉ 10:1 - Ketab El Hayat |malper=Bible Gateway |roja-gihiştinê=29 December 2023 |ziman=en |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231229075025/https://www.biblegateway.com/passage/?search=%EF%BB%B3%EF%BA%B8%EF%BB%AE%EF%BB%89%2010:1&version=NAV |roja-arşîvê=29 December 2023}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=أعمال الرسل 12:1 فرَجَعَ الرّسُلُ إلى أُورُشليمَ مِنَ الجبَلِ الذي يُقالُ لَه جبَلُ الزّيتونِ، وهوَ قَريبٌ مِنْ أُورُشليمَ على مَسيرةِ سَبتٍ مِنها. {{!}} الترجمة العربية المشتركة (المشتركة) {{!}} Download The Bible App Now |ziman=ar |url=https://www.bible.com/ar/bible/67/ACT.1.12.%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2585%25D8%25B4%25D8%25AA%25D8%25B1%25D9%2583%25D8%25A9 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231229075025/https://www.bible.com/ar/bible/67/ACT.1.12.%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2585%25D8%25B4%25D8%25AA%25D8%25B1%25D9%2583%25D8%25A9 |roja-arşîvê=29 December 2023 |rewşa-urlyê=live |roja-gihiştinê=29 December 2023}}</ref> wek navê bajêr ê erebî li gel were bikaranîn, ku dibe {{Ziman|ar|أُورُشَلِيمَ-القُدس}} (Ûruşelîme-el-Quds).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.jerusalem.muni.il/jer_main/defaultnew.asp?lng=3 |sernav=The Official Website of Jerusalem |tarîx=19 September 2011 |weşanger=Municipality of Jerusalem |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070427222723/http://www.hotzvim.org.il/SiteFiles/1/35/901.asp |roja-arşîvê=27 April 2007}}</ref> Ayleyên ereb ên filistînî yên ji vî bajarî ne, gelek caran wekî "''qudsî''" ({{Ziman|ar|قُدسي}}) yan jî "''meqdasî''" ({{Ziman|ar|مقدسي}}) têne binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Women, the Family, and Divorce Laws in Islamic History |paşnav=Sonbol |pêşnav=Amira |tarîx=1996 |rûpel=133}}</ref> Navê ''Jerusalem'' xwedî çendek texmînan e. Hin dibêjin yanî 'bingehê Salem' (îlahê kenanî) e,<ref name="Binz-2005">{{Jêder-kitêb |sernav=Jerusalem, the Holy City |paşnav=Binz |pêşnav=Stephen J. |weşanger=Twenty-Third Publications |sal=2005 |rûpel=2 |isbn=978-1-58595-365-3 |cih=Connecticut |url={{Google books |id=7zLuDlzdTFYC |page=1 |plainurl=yes}} |roja-gihiştinê=17 December 2011}}</ref> hin jî dibêjin ji rayê samî ê ''yry'' ku kare were mana 'dîtin, danîna kevir'<ref>{{Jêder-malper |url=https://biblehub.com/hebrew/3384.htm |sernav=Brown-Driver-Briggs Lexicon: 3384. יָרָה (yarah or yara) |malper=biblehub.com |roja-gihiştinê=2026-02-14 |jêgirtin=cast (= lay, set), corner-stone Job 38:6; pillar Genesis 31:51 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260128192830/https://biblehub.com/hebrew/3384.htm |roja-arşîvê=28 January 2026}}</ref> û kêmasî 2 caran bi wî şiklî di Kitêba Miqedes ya Ibrî de hatiye şuxilandin, di sûreyên Eyûb<ref>{{Jêder-malper |url=https://biblehub.com/interlinear/job/38-6.htm |sernav=Job 38:6 Interlinear Hebrew-English |malper=biblehub.com |roja-gihiştinê=2026-02-14 |jêgirtin='''who laid ''[Hebrew root ירי YRY]'' its cornerstone''' |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20251007052442/https://biblehub.com/interlinear/job/38-6.htm |roja-arşîvê=7 October 2025}}</ref> and [[Destpêkirin|Destpêkirinê]] de.<ref>{{Jêder-malper |url=https://biblehub.com/interlinear/genesis/31-50.htm |sernav=Genesis 31:50 Interlinear Hebrew-English |malper=biblehub.com |roja-gihiştinê=2026-02-14 |jêgirtin='''behold the memorial stone which I have set ''[Hebrew root ירי YRY]'' between you and me'''}}</ref> == Tarîx == {{Çavkanî|group=note}}Quds yek ji bajarên dinyayê ên herî kevn e, tarîxa wê ji 5000 salan dirêjtir e. Çavkaniyên wê digihin dor 3000 berî mîladê, bi avakirina bicihbûna pêşî nêzîkî Çavîna Gihonê. Bajar cara pêşîn di metinên Execerationê ên misrî ên 2000 berî mîladê de tê behskirin, bi navê "Rusalimum". Di asra 17an ya berî mîladê de Quds bûbû bajarekî biqewet di bin hukma [[Kenan|kenanî]] de, bi dîwarên gelekî mezin ên ji bo parastina sîstema wê ya avê. Di wextê Dewra Talî ya Bronzê (Sifrê) de Quds bû vasalê [[Misira kevnare|Misra Qedîm]], wek ku di [[mektûbên Amarna]] de hatiye belgekirin. Di ''Dewra Îsraîliyan'' de bajar muhîmtir bû, ew dewr dor sala 1000 n.m. dest pê kir wextê ku Padîşah [[Dawid]] dest ser Qudsê danî û ew kir paytextê [[Padîşahiya Îsraîlê ya Yekbûyî]] . Kurê Dawid, Padîşah [[Silêman (pêxember)|Silêman,]] Îbadetxana Pêşî ava kir, û bajar wek merkezeke dînî ya mezin cihê xwe stand. Piştî parçebûna padîşahiyê, Quds bû paytextê [[Padîşahiya Yehûdayê]] heta ku di sala 586 b.m. de ji aliyê Împeratoriya Neo-Babîl ve hate îşxalkirin. [[Babîl (dewlet)|Babîliyan]] Îbadetxana Pêşî xira kir, û ev yek bû sebeba sirgûnkirina cihûyan ber bi Babîlê ve . Piştî ku farisan di sala 539 b.m. de Babîl fetih kir, [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] destûr da Cihûyan ku ji sirgûnê vegerin û bajar û îbadetxana bajêr ji nû ve ava bikin, avakirina wê {{Derdora|516 b.m.}} dest pê kir, ku destpêka Dewra Îbadetxana 2an nîşan dide. Piştî fetihkirina [[Îskenderê Mezin]] di sala 332 b.m. de, Quds ket bin hukma [[Serdema helenîstî|helenîstîk]], ku bû sebeba zêdebûna tesîra kultûrî û siyasî ya ji [[Yewnanistan|Yewnanistanê]]. Serhildana hasmoniyan di sala 164 b.m. de ji bo wextekî kin hukma cihûyan vegerand û Quds bû paytextê dewleteke serbixwe. Di 63 berî mîladê de, Quds ji aliyê Pompey ve hat girtin û ket bin hukma Cimhûriyeta Romayê. Bajar ji aliyê [[Hêrodêsê Mezin|Herodê Mezin]] ve hate xemilandin, ku dîwarên piştgirtinê ava kir ku hiştin ku Çiyayê Îbadexaneyê karibe were mestirkirin û ku Îbadetxana Diwan karibe were berferehkirin, ji ber wê ew bû yek ji îbadetxanên dînyaya qedîm ya yên herî mezin. Nerehetiya di neqeba cihûyan û [[Împeratoriya Romê|Împaratoriya Romayê]] de mezin bûn û dawiyê de bûn Serhildana Cihûyan ya Pêşî, ku bûn sebeba hisar û xirakirina Qudsê û Îbadetxana Diwan di sala 70an de. Piştî çend deh salan, bajar wek kolonyaya Romayê ''Aelia Capitolina'' dîse hat avakirin, û ji bo îlahê romayiyan ê [[Jupîter|Jupiter]] hat nezirkirin, û ji ber vê Serhildana Bar Kokhba (132-136 m) pêk hat. Piştî ku serhildan hat şkandin, cihû ji bajêr hatin memnû/qedexekirin. Di pêleya bizansî de, Quds wek merkezeke heca xiristiyanan bi pêş ket, xaseten piştî ku Konstentînê Mezin piştgirî da avakirina Dêra Tirba Miqedes. Di 638an de, Quds ji aliyê [[Xelîfeya Raşidûn|Xelîfeya Raşidun]] ve hate fetihkirin, û di bin hukma serî ya [[Îslam|îslamî]] de, Qubet es-Sehra û mizgefta Qiblî (al-Aqsa) hatin avakirin, pê re muhîmiya wê ya dînî ya îslamê saxlem bû. Di wextê [[seferên xaçperestan]] de hukma Qudsê hinek caran hat guhertin, di 1099an de ji aliyê xaçperestan ve hat girtin û di 1187an de jî ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî|Selahedîn]] ve dîse hat standin. Ew di wextê [[Xanedana Eyûbî|eyûbî]] û [[Dewleta Memlûkan|memlûkî]] de di destê [[Îslam|îslamî]] de maye, heta ku di sala 1517an de bû beşek ji [[Împeratoriya Osmanî|Împaratoriya Osmanî]]. Di dema modern de piştî Herba Ereb-Îsraîlî ya 1948an Qudsê di neqeba Îsraîl û Ûrdûnê de hat qetkirin. Îsraîlê di [[Şerê Şeş Rojan|Herba Şeş Rojan]] de dest ser Rojhilatê Qudsê danî, di sala 1967an de bajar di bin hkmê Îsraîlî de yek bû. Statûya Qudsê problemeke gelekî nîqaşî ye, îsraîlî jî û filistînî jî ew wek paytextê xwe îdîa dikin. == Statûya siyasî == <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles>Ji sala 1923an heta 1948an Quds paytextê îdarî yê Filistîna Mandayî bû. Di çileya pêşî ya 1949an de, serokwezîrê Îsraîlê [[David Ben-Gurion]] herema Rojavayê Qudsê ku wê kontrol dikir wekî "paytextê heta heta wê ya Îsraîlê" îlan kir, siyasetek ku di çileya pêşî ya 1950an de ji [[Knesset|Knessetê]] hate tesdîqkirin. Ev siyaset di neqeba dewletên dinyayê de nehat naskirin, ji ber ku Qerara 194an ya Meclîsa Imûmî ya Miletên Yekbûyî Qudsê wekî bajarekî navberdewletî nîşan dikir; hikûmeta Amerîkî miqabilî vê derket û israr kir ku paytextê Îsraîlê Tel Avîv bimîne. Di netîca Herba Şeş Rojan ya sala 1967an de, timamê Qudsê [[Îşxalkirina Îsraîlê ya Rojavayê Qudsê|ket bin kontrola Îsraîlê]]. Di 27ê hezîrana 1967an de, hikûmeta Levi Eshkol qanûn û hukma Îsraîlê fereh kire Rojhilatê Qudsê, lê qebûl kir ku kuliyeta el-Eqsa ji aliyê weqfa Ûrdunê ve were îdarekirin, di bin Wezareta Weqfên Dînî ya Urdunê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.jcpa.org/jcprg10.htm |sernav=Jerusalem in International Diplomacy |roja-gihiştinê=20 July 2008 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121028044557/http://www.jcpa.org/jcprg10.htm |roja-arşîvê=28 October 2012 |paşnav=Dore Gold |lînka-nivîskar=Dore Gold}}</ref> Di sala 1988an de hikûmeta Îsraîlê ji ber "sebebên emniyetê" qerara girtina Xaniyê Şerqê (beyt eş-Şerq) da, mala Civata Tehqîqên Erebî û merkeza Rêxistina Azadkirina Filistînê da. Avahî di di sala 1992an de dîse vebû wek maleke mêhvanan ya filistînî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.jerusalemites.org/jerusalem/cultural_dimensions/3.htm |sernav=The New Orient House: A History of Palestinian Hospitality |roja-gihiştinê=9 September 2011 |weşanger=jerusalemites.org |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20101217143302/http://jerusalemites.org/jerusalem/cultural_dimensions/3.htm |roja-arşîvê=17 December 2010}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Jerusalem: The Future of a Contested City |paşnav=Klein |pêşnav=Menachem |weşanger=New York University Press |sal=2001 |rûpel=189 |isbn=978-0-8147-4754-4 |beş=The PLO and the Palestinian Identity of East Jerusalem}}</ref> Lihevkirina Osloyê diyar kir ku statûya talî ya Qudsê wê bi minaqeşeyên bi Otorîteya Filistînî re bê qerardan. Lihevhatin mewcûdiya resmî ya filistînî memnû/qedexe kir heta lihevhatineke talî ya aştiyê, lê hişt ku ofîseke ticaretê ya filistînî li Qudsa Rojhilatê vebe. Otorîteya Filistînî Qudsa Rojhilatê wek paytextê dewleta Filistînê ya pêşerojê dibîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.publicpolicy.umd.edu/IPPP/Fall97Report/negotiating_jerusalem.htm |sernav=Negotiating Jerusalem |tarîx=Fall 1997 |roja-gihiştinê=25 February 2007 |weşanger=The University of Maryland School of Public Policy |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20060514191731/http://www.publicpolicy.umd.edu/IPPP/Fall97Report/negotiating_jerusalem.htm |roja-arşîvê=14 May 2006 |paşnav=Segal |pêşnav=Jerome M.}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://shop.ceps.be/downfree.php?item_id=171 |sernav=A Cooperative Structure for Israeli–Palestinian Relations: Working Paper No. 1 |malper=Centre for European Policy Studies |tarîx=November 2002 |roja-gihiştinê=16 April 2007 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20040106192631/http://shop.ceps.be/downfree.php?item_id=171 |roja-arşîvê=6 January 2004 |paşnav=Møller, Bjørn}}</ref> Reysîcimhûr [[Mehmûd Ebas]] gotiye ku ti lihevhatineke ku Qudsa Rojhilatê wek paytextê Filistînê qebûl neke, nayê qebûlkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=10 June 2010 |sernav=No agreement without a Palestinian capital in Jerusalem: Mahmoud Abbas |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/middle-east/No-agreement-without-a-Palestinian-capital-in-Jerusalem-Mahmoud-Abbas-/articleshow/6030905.cms |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110811100537/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-06-10/middle-east/28287403_1_solution-palestinian-capital-east-jerusalem |roja-arşîvê=11 August 2011 |roja-gihiştinê=9 September 2011 |xebat=[[The Times of India]]}}</ref> Serokwezîrê Îsraîlê Benjamin Netanyahu jî gotiye ku Quds wê paytextê neveqetandî ya Îsraîlê bimîne. Ji ber ku nêzîkbûna wê yî bajêr, Ebû Dis, gundekî filistînî yê Qudsê, ji aliyê Îsraîlê ve wek paytextekî pêşerojî yê Filistînê hatiye teklîfkirin. Îsraîlê Ebû Dis nexistiye dîwarê xwe yî emniyetê ê dora Qudsê. Otorîteya Filîstînî li wir avayiyeke mimkun ya parlamentoyê ji bo [[Meclîsa Qanûnçêker ya Filistînî]] ava kiriye, û ofîsên wan ên meseleyên Qudsê hemû li Ebû Dis in. === Statûya navberdewletî === Bêhtirê civata navberdewletî dibêje ku Qudsa Rojavayê, Bajarê Kevin jî tê de, qismekî [[Dewleta Filistînê|erdên îşxalkirî ên Filistînê]] ye. Dewletên Amerîkayê yên Yekbûyî kontrola Îsraîlê ya timamê Qudsê di sala 2017an de nas kir.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Landler |pêşnav=Mark |tarîx=2017-12-06 |sernav=Trump Recognizes Jerusalem as Israel's Capital and Orders U.S. Embassy to Move |url=https://www.nytimes.com/2017/12/06/world/middleeast/trump-jerusalem-israel-capital.html |roja-gihiştinê=2026-03-19 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Heta hingî ti beş, ne Qudsa Rojavayê jî ne Qudsa Rojhilatê jî, wek qismekî erdên Dewleta Îsraîlê yan jî Dewleta Filistînê nedihat naskirin.<ref>[https://berkleycenter.georgetown.edu/essays/the-controversial-sovereignty-over-the-city-of-jerusalem The Controversial Sovereignty over the City of Jerusalem (22 June 2015, The National Catholic Reporter)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181121191334/https://berkleycenter.georgetown.edu/essays/the-controversial-sovereignty-over-the-city-of-jerusalem|date=21 November 2018}} "No U.S. president has ever officially acknowledged Israeli sovereignty over any part of Jerusalem (...) The refusal to recognize Jerusalem as Israeli territory is a near universal policy among Western nations."</ref><ref>[https://www.bbc.com/news/world-middle-east-42218042 Jerusalem: Opposition to mooted Trump Israel announcement grows] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190806054724/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-42218042|date=6 August 2019}}"Israeli sovereignty over Jerusalem has never been recognised internationally"</ref> Pey wê hereketê re dewletên dî jî dest bi naskirina Qudsa Rojavayê wek qismekî Îsraîlê yan jî Qudsa Rojhilatê wek qismekî Filistînê kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/20181215-australia-recognises-west-jerusalem-capital-israel-palestinians-morrison-trump |sernav=Australia recognises west Jerusalem as capital of Israel |malper=France 24 |tarîx=2018-12-15 |roja-gihiştinê=2026-03-19 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://funag.gov.br/manual/index.php?title=Top%C3%B4nimos_e_gent%C3%ADlicos |sernav=Topônimos e gentílicos - Manual de Revisão da FUNAG |malper=funag.gov.br |roja-gihiştinê=2026-03-19}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Vladimirov |pêşnav=Nikita |tarîx=2017-04-06 |sernav=Russia recognizes Jerusalem as Israel's capital |url=https://thehill.com/policy/international/327673-russia-recognizes-jerusalem-as-israeli-capital/ |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20251212012219/https://thehill.com/policy/international/327673-russia-recognizes-jerusalem-as-israeli-capital/ |roja-arşîvê=12 December 2025 |roja-gihiştinê=2026-03-19 |xebat=The Hill |ziman=en-US}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Agencies and ToI Staff |tarîx=2017-12-13 |sernav=Saudi king: Palestinians have right to East Jerusalem as capital |url=https://www.timesofisrael.com/saudi-king-palestinians-have-right-to-east-jerusalem-as-capital/ |roja-gihiştinê=2026-03-19 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Li gora Plana Levakirinê ya ji bo Filistînê ya Neteweyên Yekbûyî ya 1947an, Quds wê bûbane <nowiki><i>corpus separatum</i></nowiki>eke ji Neteweyên Yekbûyî îdarekirî ji bo 10 salan, û peyre wê xelkê bajêr karîban "bi riya referendumekê xwestinên xwe bêjin".<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://unispal.un.org/DPA/DPR/unispal.nsf/0/7F0AF2BD897689B785256C330061D253 |sernav=A/RES/181(II) of 29 November 1947 |roja-gihiştinê=3 December 2024 |weşanger=United Nations General Assembly |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171010090147/https://unispal.un.org/DPA/DPR/unispal.nsf/0/7F0AF2BD897689B785256C330061D253 |roja-arşîvê=10 October 2017}}</ref> Di herba 1948an de qeta rojavayî yê bajêr ji qewetên dewleta Îsraîlê ya nû hat îşxalkirin, û qeta rojhilatê ji Ûrdûnê hat îşxalkirin. Civata navberdewletî bi berferehî statûya qanûnî ya Qudsê li gora plana levakirinê dihesibîne, û ji ber wê bêhtirê civatê red dike ku xweseriya Îsraîlê li ser bajêr nas bike. === Statû di bin hukma Îsraîlê de === Piştî Herba Şeş Rojan ya 1967an, Îsraîlê hukma xwe berfereh kir û dest ser Rojhilatê Qudsê danî, ku bû sebeba hidûdên nû ên belediyê. Di sala 2010an de Îsraîlê qanûnek derxist ku statûya pêşîtiyê ya herî bilind dide Qudsê. Qanûn avakirina li timamê bajêr bi pêş xist, û ji bo ku xanî, avayî, tehsîl, şuxil, turîzm û aktîvitiyên kultûrî arzantir bibin, alîkarî û feydeyên bacê pêşkêşî xelkê bajêr kir. Wezîrê îrtîbatê Moşe Kahlon got ku qanûn "mesajeke siyasî ya zelal û bê guman şand ku Quds wê newê parçekirin", û ku "hemû kesên di nav civata filistînî û navberdewletî de ku hêvî dikin ku hikûmeta heyî ya Îsraîlê ti daxwazên li ser hukma Îsraîlê li ser paytextê wê wê qebûl bike, xelet û xapînok in".<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cbn.com/cbnnews/insideisrael/2010/October/Bill-to-Grant-Jerusalem-Priority-Status/ |sernav=Bill to Grant Jerusalem Priority Status—Inside Israel |tarîx=25 October 2010 |roja-gihiştinê=28 February 2014 |weşanger=CBN News |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140904135513/http://www.cbn.com/cbnnews/insideisrael/2010/October/Bill-to-Grant-Jerusalem-Priority-Status/ |roja-arşîvê=4 September 2014 |paşnav=Tzippe Barrow}}</ref> Statûya bajêr, xaseten cihên wê yên miqedes, di herba Îsraîl û Filistînê de yek ji problemên bingehî ye. Hikûmeta Îsraîlê planên avakirinê li Mehla Misilmanan ya Bajarê Kevin qebûl kiriye<ref>[https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/02/10/AR2007021001571.html "Jewish Inroads in Muslim Quarter: Settlers' Project to Alter Skyline of Jerusalem's Old City"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170402175606/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/02/10/AR2007021001571.html|date=2 April 2017}} The Washington Post Foreign Service, 11 February 2007; p. A01</ref> da ku hebûna cihûyan li Rojhilatê Qudsê berfireh bike. Filistînî Qudsê wek paytextê [[Dewleta Filistînê]] dihesibînin, û hidûdên bajêr bûne meseleya danûstandinên dualî. Komeke şehrezayên ku ji aliyê serokwezîrê wî wextê yê Îsraîlê Ehud Barak ve di sala 2000an de hatibûn komkirin, gihabûn wê netîceyê ku bajar divê were veqetandin, ji ber ku Îsraîlê li wir nikarîbû ti hedefên xwe yên dewletî pêk bîne. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Jerusalem Syndrome: The Palestinian-Israeli Battle for the Holy City |paşnav=Moshe Amirav |lînka-nivîskar=Moshe Amirav |weşanger=Sussex Academic Press |tarîx=2009 |rr=28–29 |isbn=978-1-84519-347-8 |url={{Google books |id=IH9l4fUKZ_MC |page=28 |plainurl=yes}} |roja-gihiştinê=3 June 2014}}</ref> Lê serokwezîrê Îsraîlê [[Benjamin Netanyahu]] di sala 2014an de got ku "Quds wê ti carî newê parçekirin".<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Lazaroff |pêşnav=Tovah |tarîx=28 May 2014 |sernav=Netanyahu: 'Jerusalem is the heart of the nation. We'll never divide our heart.' |url=https://www.jpost.com/National-News/Netanyahu-47-years-ago-Jerusalem-was-reunited-and-thats-how-it-will-stay-354589 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180614120759/https://www.jpost.com/National-News/Netanyahu-47-years-ago-Jerusalem-was-reunited-and-thats-how-it-will-stay-354589 |roja-arşîvê=14 June 2018 |roja-gihiştinê=5 June 2014 |xebat=[[The Jerusalem Post]]}}</ref> Anketek ku di hezîrana 2013an de hat kirin, dît ku 74%ê cihûyên îsraîlî fikrê paytextê filistînî li ti qeteke Qudsê red dikir, lê 72%ê wê wekî bajarekî parçekirî dihesiband. <ref>[https://www.jpost.com/Diplomacy-and-Politics/Post-poll-72-percent-of-Jewish-Israelis-view-Jlem-as-divided-315490 Poll: 72% of Jewish Israelis view J'lem as divided] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151016001058/http://www.jpost.com/Diplomacy-and-Politics/Post-poll-72-percent-of-Jewish-Israelis-view-Jlem-as-divided-315490|date=16 October 2015}}, Jerusalem Post 5 June 2013</ref> Anketek ku ji Merkeza Filistînî ya Raya Imûmî û Anketên Rojhilata Navîn ên Pechter ya Amerîkî ve ji bo Konseya Eleqeyên Derve di nav nifûsa ereb ên Qudsa Rojhilat de di sala 2011an de hate kirin, hişkere kir ku 39%ê nifûsa ereb ên Qudsa Rojhilat hevwelatîbûna Îsraîlê tercîh dikin, di eynî wextî de 31%ê wan hevwelatîbûna Filistînê tercîh kirin. Li gorî anketê, 40%ê nifûsa filistînî tercîh dikir ku taxên xwe biterikînin ger ew ketiban bin hukma filistînî. <ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Benhorin |pêşnav=Yitzhak |tarîx=20 June 1995 |sernav=Poll: Jerusalem Arabs prefer Israel |url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4013000,00.html |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141006161751/http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4013000,00.html |roja-arşîvê=6 October 2014 |roja-gihiştinê=7 December 2012 |xebat=Ynetnews}}</ref> === Quds wek paytextê Îsraîlê === <templatestyles src="Refbegin/styles.css" />Di 5ê meha 12an ya 1949an de serokwezîrê pêşî yê Îsraîlê, [[David Ben-Gurion]], Qudsê wek paytextê "herdayîm" û "miqedes" yê Îsraîlê îlan kir û 8 rojan piştre diyar kir ku tenê herb "kiriye ku" serokatiya Îsraîlê "textê hikûmetê li Tel Avîvê ava bike", lê ku "ji bo Dewleta Îsraîl hercar tenê yek paytext hebû û hercar wê tenê yek hebe - Qudsa Herdayîm", û ku piştî herbê, tebên ji bo çêkirina şertên ji bo "Knessetê... ku vegere Qudsê" berdewam bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.knesset.gov.il/docs/eng/bengurion-jer.htm |sernav=Statements of the Prime Minister David Ben-Gurion Regarding Moving the Capital of Israel to Jerusalem |tarîx=5 December 1949 |roja-gihiştinê=2 April 2007 |weşanger=The Knesset |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190523152628/http://www.knesset.gov.il/docs/eng/bengurion-jer.htm |roja-arşîvê=23 May 2019 |paşnav=Ben-Gurion |pêşnav=David |lînka-nivîskar=David Ben-Gurion}}</ref> Ev bi rastî pêk hat, û ji destpêka sala 1950an ve hemû şaxên Hikûmeta Îsraîlê - qanûnî, hiqûqî û failî - li wir bûne, ji xeynî Wezareta Xweparastinê, ku li [[Tel Avîv]] e. <ref>{{Jêder-malper |url=http://thomas.loc.gov/cgi-bin/query/z?c105:H.R.4181.IH: |sernav=Jerusalem and Berlin Embassy Relocation Act of 1998 |tarîx=25 June 1998 |roja-gihiştinê=12 February 2007 |weşanger=The Library of Congress |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150903233952/http://thomas.loc.gov/cgi-bin/query/z?c105%3AH.R.4181.IH%3A |roja-arşîvê=3 September 2015}}</ref> <ref name="Knesset Proclaims Jerusalem As Israel-1950">{{Jêder-malper |url=https://www.jta.org/1950/01/25/archive/knesset-proclaims-jerusalem-as-israels-capital-mapam-and-herut-abstain-from-voting |sernav=Knesset Proclaims Jerusalem As Israel's Capital; Mapam and Herut Abstain from Voting |tarîx=25 January 1950 |roja-gihiştinê=23 September 2020 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201003004818/https://www.jta.org/1950/01/25/archive/knesset-proclaims-jerusalem-as-israels-capital-mapam-and-herut-abstain-from-voting |roja-arşîvê=3 October 2020}}</ref> Di dema îlankirinên Ben Gurion û întixaba Knessetê ya 24ê meha pêşî ya 1950an de, Quds di navbera Îsraîl û Urdunê de hatibû veqetandin, û ji ber wê ew îlankirin tenê ji bo Rojavayê Qudsê dihat jimartin.<ref name="Knesset Proclaims Jerusalem As Israel-1950" /> Di temûza 1980an de Îsraîlê Qanûna Qudsê wek Qanûna esasî qebûl kir. Qanûna Qudsê wek paytextê "timam û yekgirtî" ya Îsraîlê da xuyakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mfa.gov.il/MFA/MFAArchive/1980_1989/Basic%20Law-%20Jerusalem-%20Capital%20of%20Israel |sernav=Basic Law: Jerusalem, Capital of Israel |tarîx=30 July 1980 |roja-gihiştinê=2 April 2007 |weşanger=Israel Ministry of Foreign Affairs |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070208165053/http://www.mfa.gov.il/MFA/MFAArchive/1980_1989/Basic%20Law-%20Jerusalem-%20Capital%20of%20Israel |roja-arşîvê=8 February 2007}}</ref> Civata navberdewletî Qanûna Qudsê şermezar kir, ji ber ku ew civat Qudsê wek paytextê Îsraîlê nas nedikir. Meclîsa Miletên Yekbûyî ya Emniyetê di 20ê tebaxa 1980an de Qerara 478an qebûl kir, ku da xuyakirin ku Qanûna Qudsê "''miqabilî qanûna navberdewletî''" ye, û "nemeqbûl û vala ye û di wextekî nêzîk de divê were betalkirin". Dewletên endam hatin bangkirin ku temsîliyên xwe yên dîplomatîk ji Qudsa vekişînin. <ref>{{Jêder-malper |url=http://daccessdds.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/399/71/IMG/NR039971.pdf?OpenElement |sernav=Resolution 478 (1980) |roja-gihiştinê=30 July 2008 |weşanger=United Nations |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090205073441/http://daccessdds.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/399/71/IMG/NR039971.pdf?OpenElement |roja-arşîvê=5 February 2009 |sal=1980}}</ref> Piştî berarêiryarê, 22 ji 24 welatên ku berê sefareta wan li (Rojavayê) Qudsê bû, wan bar kirin Tel Avîvê, ku berî Qerara 478an jî gelek sefaret li wir bûn. [[Kosta Rîka|Costa Rica]] û [[El Salvador]] di sala 2006an de ya xwe bar kirin. Pênc sefaret hene - Dewletên Amerîka yên Yekbûyî, Guatemala, Honduras, Papua New Guinea û Kosovo - û du konsûlxane di hundurê hidûdên bajêr ên Qudsê de ne. Sefareta Paragiwayê li qesebeya Mevaseret Ziyon ya [[Qezaya Qudsê]] heye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.science.co.il/Embassies.php |sernav=Embassies and Consulates in Israel |roja-gihiştinê=5 August 2017 |weşanger=Israel Science and Technology Homepage |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170724111910/http://www.science.co.il/Embassies.php |roja-arşîvê=24 July 2017}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=3 May 2018 |sernav=Guatemala embassy in Israel opens in Jerusalem |url=https://www.middleeastmonitor.com/20180503-guatemala-embassy-in-israel-opens-in-jerusalem/ |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180513080855/https://www.middleeastmonitor.com/20180503-guatemala-embassy-in-israel-opens-in-jerusalem/ |roja-arşîvê=13 May 2018 |roja-gihiştinê=12 May 2018 |xebat=Middle East Monitor |ziman=en-GB}}</ref> <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theguardian.com/world/2021/mar/14/kosovo-opens-embassy-in-jerusalem-after-israel-recognises-its-independence |sernav=Kosovo opens embassy in Jerusalem after Israel recognises its independence |malper=[[The Guardian]] |tarîx=2021-03-14 |roja-gihiştinê=2024-05-26}}</ref> <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/9/5/papua-new-guinea-opens-israel-embassy-in-west-jerusalem |sernav=Papua-New Guinea opens Israel embassy in West Jerusalem |tarîx=2023-09-05 |roja-gihiştinê=26 May 2024 |weşanger=Al Jazeera |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240320104241/https://www.aljazeera.com/news/2023/9/5/papua-new-guinea-opens-israel-embassy-in-west-jerusalem |roja-arşîvê=20 March 2024}}</ref> li gel Bolîvya ku sefareta wê niha hatiye girtin. <ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Ramos |pêşnav=Daniel |tarîx=2023-11-01 |sernav=Bolivia severs ties with Israel, others recall envoys over Gaza |url=https://www.reuters.com/world/americas/bolivia-severs-diplomatic-ties-with-israel-citing-crimes-against-humanity-2023-10-31/ |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231031234549/https://www.reuters.com/world/americas/bolivia-severs-diplomatic-ties-with-israel-citing-crimes-against-humanity-2023-10-31/ |roja-arşîvê=31 October 2023 |roja-gihiştinê=2025-05-30 |xebat=Reuters |ziman=en}}</ref> Li Qudsê çendek konsûlxaneyên imûmî hene, ku xaseten yan bi Îsraîlê yan jî bi Filistînê re dixebitin. Di sala 1995an de Kongreya Dewletên Amerîka yên Yekbûyî Qanûna Sefareta Qudsê qebûl kir ku, di bin hin şertan de, mecbûrî kir ku sefareta wan ji Tel Avîvê were barkirin Qudsê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gpo.gov/fdsys/pkg/PLAW-104publ45/content-detail.html |sernav=Jerusalem Embassy Act of 1995 |tarîx=8 November 1995 |roja-gihiştinê=15 February 2007 |weşanger=U.S. Government Printing Office |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100617043204/http://www.gpo.gov/fdsys/pkg/PLAW-104publ45/content-detail.html |roja-arşîvê=17 June 2010}}</ref> Di 6ê meha 12an ya 2017ê de [[Serokdewletê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|reysîcimhûrê USAyê]], [[Donald Trump]], bi resmî Qudsê wek paytextê Îsraîlê nas kir û niyeta xwe ya barkirina bi Qudsê ve ya sefareta amerîkî da naskirin, ku bû sebeba vegerandin û betalkirina bi qasî dehan salan siyaseta Dewletên Amerîka yên Yekbûyî ya li ser problemê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.whitehouse.gov/the-press-office/2017/12/06/president-donald-j-trumps-proclamation-jerusalem-capital-state-israel |sernav=President Donald J. Trump's Proclamation on Jerusalem as the Capital of the State of Israel |tarîx=6 December 2017 |roja-gihiştinê=6 December 2017 |weşanger=White House |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171206191507/https://www.whitehouse.gov/the-press-office/2017/12/06/president-donald-j-trumps-proclamation-jerusalem-capital-state-israel |roja-arşîvê=6 December 2017}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=7 December 2017 |sernav=Trump Declares Jerusalem as Israel's Capital |url=http://www.news.com.au/world/middle-east/trump-to-declare-jerusalem-as-israels-capital/news-story/6f16170f8ceec70d7e2f10a9659309a1 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171206234846/http://www.news.com.au/world/middle-east/trump-to-declare-jerusalem-as-israels-capital/news-story/6f16170f8ceec70d7e2f10a9659309a1 |roja-arşîvê=6 December 2017 |roja-gihiştinê=7 December 2017 |xebat=News.com.au}}</ref> Ev hereket ji aliyê gelek dewletan ve hate rexnekirin. <ref>[https://www.reuters.com/article/us-usa-trump-israel-jerusalem-reaction/arabs-europe-u-n-reject-trumps-recognition-of-jerusalem-as-israeli-capital-idUSKBN1E0312 Arabs, Europe, U.N. reject Trump's recognition of Jerusalem as Israeli capital] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171222180040/https://www.reuters.com/article/us-usa-trump-israel-jerusalem-reaction/arabs-europe-u-n-reject-trumps-recognition-of-jerusalem-as-israeli-capital-idUSKBN1E0312|date=22 December 2017}}, Mark Heinrich, Reuters</ref> Qerareke şermezarkirina qerare USAyê ji aliyê hemû 14 endamên din ên Meclîsa Miletên Yekbûyî ya Emniyetê ve hate piştgirtin, lê di 18ê meha 12an ya 2017an de ji aliyê USAyê ve hate vetokirin. <ref>[https://www.telegraph.co.uk/news/2017/12/18/us-forced-veto-un-resolution-condemning-trumps-decision-jerusalem/ US forced to veto UN resolution condemning Trump's decision on Jerusalem] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180510060242/https://www.telegraph.co.uk/news/2017/12/18/us-forced-veto-un-resolution-condemning-trumps-decision-jerusalem/|date=10 May 2018}}, ''[[The Daily Telegraph]]''</ref> Li Civata Imûmî ya Miletên Yekbûyî qerareke piştî wê şermezarkirina qerara DYAyê hat qebûlkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=21 December 2017 |sernav=UN rejects Trump's Jerusalem declaration |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-42446027 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210613053816/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-42446027 |roja-arşîvê=13 June 2021 |roja-gihiştinê=20 June 2018 |xebat=BBC News}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aljazeera.com/news/2017/12/general-assembly-rejects-trump-jerusalem-move-171221135806725.html |sernav=UN General Assembly rejects Trump's Jerusalem move |roja-gihiştinê=21 December 2017 |weşanger=Al Jazeera |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171222211816/http://www.aljazeera.com/news/2017/12/general-assembly-rejects-trump-jerusalem-move-171221135806725.html |roja-arşîvê=22 December 2017}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Gladstone |pêşnav=Rick |tarîx=21 December 2017 |sernav=Defying Trump, U.N. General Assembly Condemns U.S. Decree on Jerusalem |url=https://www.nytimes.com/2017/12/21/world/middleeast/trump-jerusalem-united-nations.html |url-access=subscription |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20220103/https://www.nytimes.com/2017/12/21/world/middleeast/trump-jerusalem-united-nations.html |roja-arşîvê=3 January 2022 |xebat=The New York Times}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/ES-10/L.22&Submit=Search&Lang=E |sernav=United Nations Official Document |roja-gihiştinê=21 December 2017 |weşanger=United Nations |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171222122638/http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/ES-10/L.22&Submit=Search&Lang=E |roja-arşîvê=22 December 2017}}</ref> Di 14ê gulana 2018an de Dewletên Amerîkayê yên Yekbûyî bi res,î sefareta xwe li Qudsê vekir û cihê wê yê li Tel Avîvê bû konsûlxaneyek. Ji ber kêmbûna naskirina navberdewletî ya Qudsê wek paytextê Îsraîlê, hin medyayên ne-Îsraîlî Tel Avîv wekî metonim ji bo Îsraîl dişuxilînin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Tapsfield |pêşnav=James |tarîx=18 February 2010 |sernav=Israel must co-operate over fake passports, says David Miliband |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/israel-must-cooperate-over-fake-passports-says-david-miliband-1903544.html |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130820225541/http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/israel-must-cooperate-over-fake-passports-says-david-miliband-1903544.html |roja-arşîvê=20 August 2013 |roja-gihiştinê=11 September 2010 |xebat=The Independent |cih=UK}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=18 February 2010 |sernav=Dubai Hamas killing pledge by UK foreign secretary |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/8521246.stm |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190501194540/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/8521246.stm |roja-arşîvê=1 May 2019 |roja-gihiştinê=11 September 2010 |xebat=BBC News}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=4 January 2009 |sernav=Editorial A bloody new year in Gaza |url=http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/ed20090104a1.html |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110716112509/http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/ed20090104a1.html |roja-arşîvê=16 July 2011 |roja-gihiştinê=11 September 2010 |xebat=The Japan Times}}</ref><ref>[http://www.timesonline.co.uk/tol/tools_and_services/specials/style_guide/article986728.ece Times Online Style Guide—J] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110921130217/http://www.timesonline.co.uk/tol/tools_and_services/specials/style_guide/article986728.ece|date=21 September 2011}} "Jerusalem must not be used as a metonym or variant for Israel. It is not internationally recognised as the Israeli capital, and its status is one of the central controversies in the Middle East."</ref> Gelek kes, kom, dezgeh, ... miqabilî qerara Trump derketin, xaseten rêberên di nava civatên ereban û misilmanan de. Filistînî îdia dikin ku Rojhilatê Qudsê divê bibe paytextê dewleta wan ya pêşerojê û divê statûya wê bi riya danûstandinên aştiyê were safîkirin, wek ku di peymana aştîyê ya 1993an de hatiye diyarkirin. Serokê Filistînê Mahmûd Abbas da zanîn ku emela Trump bi şiklekî bi tesîr rê li ber cihê USAyê wek wesayîta di prosesa aştiyê de girt. [[Ismail Heniye|Ismail Haniyeh]], serokê hereketa Hamasê ya îslamî, ji bo "intifada"ke, yanî serhildaneke, nû bang kir. Reysîcimhûrê Tirkiyê [[Recep Tayyip Erdoğan|Recep Tayyip Erdogan]] qerarê rexne kir û got ku wê "heremê bixe nav hunglîskeke êgir". Şahê Erebistana Siûdî Selman vê yekê weke "tehrîkeke zelal ya li ber misilmanên dinyayê" behs kir. Serokê Misrê Ebdel Fetah el-Sîsî da zanîn ku ev qerar wê halê li heremê xirabtir bike. [[Îran|Îranê]] hişyarî da ku wê ew qerar bibe sebeba "intifadake nû", û got ku şkandineke hişkere ya qerarên navberdewletî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-42250340 |sernav=Jerusalem: Trump move prompts negative world reaction |malper=BBC |tarîx=6 December 2017 |roja-gihiştinê=28 September 2025 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181128222351/https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-42250340 |roja-arşîvê=28 November 2018}}</ref> Di nîsana 2017an de [[Wezareta Derve (Rûsya)|Wezareta Karên Derve]] ya Rûsyayê îlan kir ku ew Rojavayê Qudsê wek paytextê Îsraîlê dibîne di çarçoveya prensîbên ji Miletên Yekbûyî qebûlkirî ku di nav wan de statûya Rojhilatê Qudsê wek paytextê dewleteke pêşerojê ya filistînî jî heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/Israel-News/Politics-And-Diplomacy/Jpost-Exclusive-Moscow-surprisingly-says-west-Jerusalem-is-Israels-capital-486336 |sernav=Jpost Exclusive: Moscow surprisingly says west Jerusalem is Israel's capital |malper=The Jerusalem Post |tarîx=6 April 2017 |roja-gihiştinê=23 September 2017 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170923193803/http://www.jpost.com/Israel-News/Politics-And-Diplomacy/Jpost-Exclusive-Moscow-surprisingly-says-west-Jerusalem-is-Israels-capital-486336 |roja-arşîvê=23 September 2017}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://english.pnn.ps/2017/04/08/russia-could-acknowledge-west-jerusalem-as-israeli-capital/ |sernav=Russia could acknowledge West Jerusalem as Israeli Capital |tarîx=8 April 2017 |roja-gihiştinê=9 April 2017 |weşanger=PNN |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170409195147/http://english.pnn.ps/2017/04/08/russia-could-acknowledge-west-jerusalem-as-israeli-capital/ |roja-arşîvê=9 April 2017}}</ref><ref>[http://www.mid.ru/en/foreign_policy/news/-/asset_publisher/cKNonkJE02Bw/content/id/2717182 Foreign Ministry statement regarding Palestinian-Israeli settlement (6 April 2017)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200104201944/https://www.mid.ru/en/foreign_policy/news/-/asset_publisher/cKNonkJE02Bw/content/id/2717182|date=4 January 2020}}"We reaffirm our commitment to the UN-approved principles for a Palestinian-Israeli settlement, which include the status of East Jerusalem as the capital of the future Palestinian state. At the same time, we must state that in this context we view West Jerusalem as the capital of Israel."</ref> Di 15ê meha 12an ya 2018ê de hikûmeta Awistralya bi resmî Rojavayê Qudsê wek paytextê Îsraîlê nas kir, lê got ku sefareta wan wê li Tel Avîvê bimîne heta çareke dudewletê bi cih bibe. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/australia-recognizes-west-jerusalem-as-the-capital-of-israel/ |sernav=Australia recognizes west Jerusalem as the capital of Israel |malper=CBS News |tarîx=15 December 2018 |roja-gihiştinê=16 December 2018 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181216011904/https://www.cbsnews.com/news/australia-recognizes-west-jerusalem-as-the-capital-of-israel/ |roja-arşîvê=16 December 2018}}</ref> Qerara naskirinê di meha 10an ya 2022an de hat betalkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.npr.org/2022/10/18/1129609399/australia-will-end-recognition-of-jerusalem-as-israel-capital |sernav=Australia says it will end its recognition of Jerusalem as Israel's capital |tarîx=17 October 2022 |roja-gihiştinê=18 October 2022 |weşanger=[[NPR]] |ziman=en-US |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221018054516/https://www.npr.org/2022/10/18/1129609399/australia-will-end-recognition-of-jerusalem-as-israel-capital |roja-arşîvê=18 October 2022}}</ref> ==== Îşxalkirinên Îsraîlê ==== Pey zemtkirina wê ya di 1967an de, hikûmeta Îsraîlê 12 bicihbûnên îşxalkirinê li Rojhilatê Qudsê ava kirine, bi nifûseke bi qasî 220.000 îşxalkerên cihû yên îsraîlî di sala 2019an de.<ref>{{Jêder-malper |url=https://peacenow.org.il/en/settlements-watch/settlements-data/population |sernav=Population |malper=Peace Now |roja-gihiştinê=1 June 2022 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220611210642/https://peacenow.org.il/en/settlements-watch/settlements-data/population |roja-arşîvê=11 June 2022}}</ref> Civata navberdewletî di bin qanûna navberdewletî de îşxalkirinên Îsraîlê neqanûnî dihesibîne. <ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roberts |pêşnav=Adam |lînka-nivîskar=Adam Roberts (scholar) |sal=1990 |sernav=Prolonged Military Occupation: The Israeli-Occupied Territories Since 1967 |url=https://pdfs.semanticscholar.org/8aaa/455b51d4c49285089a97a08496071e322877.pdf |kovar=The American Journal of International Law |cild=84 |hejmar=1 |rr=85–86 |doi=10.2307/2203016 |jstor=2203016 |s2cid=145514740 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200215100933/https://pdfs.semanticscholar.org/8aaa/455b51d4c49285089a97a08496071e322877.pdf |roja-arşîvê=15 February 2020 |jêgirtin=The international community has taken a critical view of both deportations and settlements as being contrary to international law. General Assembly resolutions have condemned the deportations since 1969, and have done so by overwhelming majorities in recent years. Likewise, they have consistently deplored the establishment of settlements, and have done so by overwhelming majorities throughout the period (since the end of 1976) of the rapid expansion in their numbers. The Security Council has also been critical of deportations and settlements; and other bodies have viewed them as an obstacle to peace, and illegal under international law... Although East Jerusalem and the Golan Heights have been brought directly under Israeli law, by acts that amount to annexation, both of these areas continue to be viewed by the international community as occupied, and their status as regards the applicability of international rules is in most respects identical to that of the West Bank and Gaza.}}</ref> === Quds wek paytextê Filistînê === [[File:Orient_House.jpg|çep|thumb|Xaniyê Şerqê li Qudsê, the former headquarters of the PLO]] [[File:French_Consulate_in_Jerusalem_at_night_2008.jpg|thumb|The Consulate General of France, Jerusalem]] [[Otorîteya Dewletî ya Filistînî|Otorîteya Dewletî ya Filistînê]] li gora qerara 242an ya Meclîsa Miletên Yekbûyî ya Emniyetê, Rojhilatê Qudsê wekî axa îşxalkirî dibîne. Otorîteya Filistînî îdia dike ku Quds, tevî Kuliyeta Mizgefta el-Eqsayê, paytextê Dewleta Filistînê ye, Rêxistina Azadkirina Filistînê (PLO) îdia dike ku Rojavayê Qudsê jî meseleya nîqaşên statûya dayîmî ye. Lê wê diyar kiriye ku ew hazir e çareyên alternatîv binirxîne, mesela kirina Qudsê ya bajarekî vekirî. <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nad-plo.org/etemplate.php?id=59&more=1 |sernav=Jerusalem |malper=PLO-Negotiations Affairs Department (NAD) |roja-gihiştinê=20 May 2013 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160418223336/http://www.nad-plo.org/etemplate.php?id=59 |roja-arşîvê=18 April 2016}}</ref> Qenaeta PLOyê ew e ku Rojhilatê Qudsê, wekî ku ji aliyê hidûdên belediyê yên berî 1967an ve hatiye diyarkirin, wê bibe paytextê Filistînê û Rojavayê Qudsê wê bibe paytextê Îsraîlê, û herdû dewlet xwedî xweseriya timam bin li ser qeta wan ya bajêr bi beledîke xwe. Meclîseke bipêşxistinê ya hevbeş wê ji bo bipêşxistina koordîne mesûl bûbane.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nad-plo.org/userfiles/file/Factsheet%202013/EJ%20TODAY_FINAL%20REPORT_II.pdf |sernav=Palestine's Capital: The 1967 border in Jerusalem and Israel's illegal policies on the ground |malper=East Jerusalem today |tarîx=August 2013 |roja-gihiştinê=5 February 2016 |weşanger=PLO-Negotiations Affairs Department (NAD) |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130825020708/http://www.nad-plo.org/userfiles/file/Factsheet%202013/EJ%20TODAY_FINAL%20REPORT_II.pdf |roja-arşîvê=25 August 2013 |rûpel=5}}</ref> Xaniyê Şerqê ya li Rojhilatê Qudsê di salên 1980 û 1990an de wek merkeza PLOyê dihat şuxilandin. Ew ji aliyê Îsraîlê ve di sala 2001an de hate girtin, 2 roj piştî peqandina întiharê ya li ser restorana Sbarro. Hin dewlet, wek Rûsya<ref>[http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4015504,00.html Medvedev reaffirms Soviet recognition of Palestine (Ynet News, 18 January 2011)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130726041642/http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4015504,00.html|date=26 July 2013}} "Russian president says Moscow has not changed its position since 1988 when it 'recognized independent Palestinian state with its capital in east Jerusalem'"</ref> û Çînê<ref>[http://english.peopledaily.com.cn/90883/7592121.html China supports Palestinian UN bid (Xinhua, 8 September 2011)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130516095526/http://english.peopledaily.com.cn/90883/7592121.html|date=16 May 2013}} "China recognizes Palestine as a country with east Jerusalem as its capital and possessing full sovereignty and independence, in accordance with borders agreed upon in 1967, according to Jiang"</ref> Rojhilatê Qudsê wek paytextê dewleta Filistînê nas dikin. Qerara Meclîsa Miletên Yekbûyî ya Imûmî ya 58/292ê piştrast kir ku heqê miletê Filistînê ji bo xweseriya li ser Rojhilatê Qudsê heye. <ref>{{Jêder-malper |url=https://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/A2C2938216B39DE485256EA70070C849 |sernav=Resolution 58/292. Status of the Occupied Palestinian Territory, including East Jerusalem |tarîx=17 May 2004 |weşanger=[[United Nations]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120806133025/http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/A2C2938216B39DE485256EA70070C849 |roja-arşîvê=6 August 2012}}</ref> ==== Ofîs û dezgehên filistînî ==== [[File:89480_jerusalem_villa_constantine_salama_PikiWiki_Israel.jpg|thumb|Villa Salameh - cihê Konsûlxaneya Belçîkayê li Filistînê]] Ofîsên hikûmetê yên ku li derveyî hidûdên belediya Îsraîlê ne, di nav wan de Qewetên Emniyeta Filistînê, Qeweta 17, Qeweta Emniyetê ya Pêşîlibergirtinê û Wezareta Hundirû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.il/en/departments/news/idf-forces-take-control-of-governors-house-compound-in-abu-dis-10-aug-2001 |sernav=IDF forces take control of Governors House Compound in Abu Dis &#124; Ministry of Foreign Affairs |roja-gihiştinê=27 February 2024 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240227132111/https://www.gov.il/en/departments/news/idf-forces-take-control-of-governors-house-compound-in-abu-dis-10-aug-2001 |roja-arşîvê=27 February 2024}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.israelhayom.com/2018/02/16/abu-dis-information/ |sernav=Archived copy |roja-gihiştinê=27 February 2024 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240227132110/https://www.israelhayom.com/2018/02/16/abu-dis-information/ |roja-arşîvê=27 February 2024}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=PA Institutions in Abu Dis Cut Off From East Jerusalem |url=https://www.haaretz.com/2004-01-19/ty-article/pa-institutions-in-abu-dis-cut-off-from-east-jerusalem/0000017f-db21-d3a5-af7f-fbaf31240000 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250608035818/https://www.haaretz.com/2004-01-19/ty-article/pa-institutions-in-abu-dis-cut-off-from-east-jerusalem/0000017f-db21-d3a5-af7f-fbaf31240000 |roja-arşîvê=8 June 2025 |roja-gihiştinê=25 February 2024 |xebat=Haaretz |ziman=en}}</ref> Li mehla Dahiyat al Barid de ofîseke heremî ya ofîsa întixabê ya Otorîteya Filistînî heye. <ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Israeli Authorities Were Unaware of Jerusalem City Limits When Shuttering Palestinian Mapping Office |url=https://www.haaretz.com/israel-news/2017-03-21/ty-article/.premium/police-were-unaware-of-jerusalem-city-limits-when-shuttering-palestinian-mapping-office/0000017f-e06d-d38f-a57f-e67f01870000 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250108211056/https://www.haaretz.com/israel-news/2017-03-21/ty-article/.premium/police-were-unaware-of-jerusalem-city-limits-when-shuttering-palestinian-mapping-office/0000017f-e06d-d38f-a57f-e67f01870000 |roja-arşîvê=8 January 2025 |roja-gihiştinê=25 February 2024 |xebat=Haaretz |ziman=en}}</ref>{{Çavkanî|group=note}}<templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles><templatestyles src="Refbegin/styles.css" /> == Muhîmiya dînî == [[File:THE_OLD_CITY_JERUSALEM.JPG|thumb|Li Bajarê Kevin gelek cihên xwedî muhîmiya dînî hene ji bo her sê [[Dînên îbrahîmî|dînên birahîmî]] ên mezin—[[cihûtî]], [[xiristiyanî]] û [[îslam]].]] Quds di hersê dînên birahîmî de gelek wextî miqedes bûye. Salnameya 2000ê ya Qudsê 1204 kenîs, 158 dêr, û 73 mizgeft di bajêr de lîste dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Protecting Jerusalem's Holy Sites: A Strategy for Negotiating a Sacred Peace |paşnav=Guinn |pêşnav=David E. |weşanger=Cambridge University Press |sal=2006 |rûpel=[https://archive.org/details/protectingjerusa00guin/page/n151 142] |isbn=978-0-521-86662-0 |çap=1st |url=https://archive.org/details/protectingjerusa00guin |url-access=limited}}</ref> Çiqasî te'bandina hiştina pevrebûneke dînî ya bi silametî, li hinek cihan, mesela el-Eqsa, nerehetî û nakokî çêbûne. El-Eqsa cihê herî miqedes e di cihûtiyê de û cihê sisiyan ê herî miqedes e di îslamê de. Cihû qedrê wê digrin ji ber ku cihê 2 îbadetxanên berê ye û misilman yeqîn dikin ku nebî [[Muhemmed]] ji [[Mescîd el-Heram|Mescîd el-Heramê]] çû vî cihî di [[Îsra û Mîrac|Îsra û Mi'racê de]]. Cihûtî   Quds di cihûtiyê bajarê herî miqedes bûye û welatê pêşîkî û rûhanî yê cihûyan bûye ji wextê ku Padîşah Dawid ew wek paytextê xwe îlan kir di asra 10an de. Bêî jimartina navên wê yî dî, navê Qudsê 669 caran di Kitêba Miqedes ya Ibrî de derbas dibe.<ref>{{Jêder |sernav=Nothing Abides |tarîx=5 July 2017 |rr=11–38 |roja-gihiştinê=5 February 2022 |beş=The Muslim Claim to Jerusalem |chapter-url=http://dx.doi.org/10.4324/9781315125374-3 |weşanger=Routledge |doi=10.4324/9781315125374-3 |isbn=978-1-315-12537-4}}</ref> === Xiristiyanî === {{Çavkanî|group=note}}Quds axlebe wek dergûşa xiristiyaniyê tê hesibandin. === Îslam === <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles>Quds bajarê sisiyan ê herî miqedes e dî îslama sunî de.<ref name="Esposito-2002">Third-holiest city in Islam:</ref> Ededên îslamî dibêjin ku dor salekê berî guhertina qiblê bi Ke'beya Mekê, qibla misilmanan Quds bû.<ref>{{Cite book |title=The Israeli-Palestinian War: Escalating to Nowhere |last=Cordesman |first=Anthony H. |author-link=Anthony Cordesman |publisher=Praeger Security International |year=2005 |page=62 |isbn=978-0-275-98758-9 |chapter=The Final Settlement Issues: Asymmetric Values & Asymmetric Warfare}}</ref><ref>{{Qref|2|142|b=yl|c=}}</ref> Lê cihê muhîm ê bajêr di îslamê de herî gelek ji ber [[Îsra û Mîrac|Îsra û Mi'racê]] ye. Misilman yeqîn dikin ku Muhemmed ji [[Mescîd el-Heram|Mescîd el-Heramê]] çû Qudsê, û çû cinetê ji bo ku [[pêxemberên îslamê]] ên berê bibîne.<ref>{{Cite book |title=The Monotheists: The Peoples of God |last=Peters |first=Francis E. |author-link=Francis Edward Peters |publisher=Princeton University Press |year=2003 |pages=[https://archive.org/details/monotheistsjewsc00pete_0/page/95 95–6] |isbn=978-0-691-11460-6 |chapter=Muhammad the Prophet of God |chapter-url=https://archive.org/details/monotheistsjewsc00pete_0/page/95}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.usc.edu/dept/MSA/fundamentals/hadithsunnah/bukhari/093.sbt.html#009.093.608 |title=Sahih Bukhari |work=Compendium of Muslim Texts |access-date=9 September 2011 |publisher=University of Southern California |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081127160919/http://www.usc.edu/dept/MSA/fundamentals/hadithsunnah/bukhari/093.sbt.html |archive-date=27 November 2008}} (from an English translation of [[Sahih al-Bukhari|Sahih Bukhari]], Volume IX, Book 93, Number 608)</ref><ref>{{Quotehadith|bukhari|7517|b=yl}}</ref> Ayeta pêşî ya di [[Îsra|sûreya Îsrayê]] behsa qonaxa seyaheta Muhemmed wek ''el-mescid el-eqṣa'' ("cihê herî dûr ê limêjê") dike.<ref>From [[Abdullah Yusuf Ali]]'s English translation of the [[Qur'an]]: "Glory to (Allah) Who did take His servant for a Journey by night from the Sacred Mosque to the farthest Mosque, whose precincts We did bless,- in order that We might show him some of Our Signs: for He is the One Who heareth and seeth (all things)." ([[Al-Isra|17]]:1)</ref><ref>{{Qref|17|1|b=yl}}</ref> Di rojên herî pêşî ên îslamê de, ev wek behseke li ser cihekî li cinetan dihat fêmkirin,<ref>{{Cite book |title=The Encyclopaedia of Islam |publisher=Brill |year=2006 |pages=97–105 |edition=New ed. 2006 |volume=7}}</ref> lê alimên îslamê ên piştî [[xelîfeya Raşidûn]] wê wek Qudsê fêm kirine, û xaseten wek cihê Îbadetgeha Cihûyan ya berê.<ref>{{Cite book |title=Narrating Muhammad's Night Journey: Tracing the Development of the Ibn 'Abbas Ascension Discourse |last=Colby |first=Frederick S. |publisher=SUNY Press |date=6 August 2008 |pages=15 |isbn=978-0-7914-7788-5 |language=en |quote=From the earliest extant Muslim texts, it becomes clear that a group of Muslims from the beginning interpreted the 'furthest place of prayer' (al-masjid al-aqṣā) with the city of Jerusalem in general and its Herodian/Solomonic Temple in particular... Eventually, a general consensus formed around the idea that Muhammad's journey did indeed take him to Jerusalem. |url=https://books.google.com/books?id=sasZCjcTisIC&pg=PA15}}</ref> Hedîsan behs dikin ku cihê Mescîda Eqsayê li Qudsê ye.<ref>{{cite web |url=http://haditsbukharionline.blogspot.ca/2010/11/merits-of-helpers-in-madinah-ansaar.html |title=Merits of the Helpers in Madinah (Ansaar)—Hadith Sahih Bukhari |access-date=7 December 2012 |publisher=Haditsbukharionline.blogspot.ca |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101044831/http://haditsbukharionline.blogspot.ca/2010/11/merits-of-helpers-in-madinah-ansaar.html |archive-date=1 January 2016}}</ref> Li gora ededên îslamê, timamê çiyê el-Eqsa ye, ne tenê mizgefta li aliyê wê yî başûrî, ku navê wê niha [[Mescîda Eqsa]] ye.<ref>{{Cite book |title=Routledge Handbook on Palestine |last=Dumper |first=Michael |publisher=Taylor & Francis |date=2024-12-30 |isbn=978-1-040-19294-8 |language=en |url=https://www.google.com.sa/books/edition/Routledge_Handbook_on_Palestine/vTcxEQAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=al-aqsa+mosque+umar&pg=PT233&printsec=frontcover |last2=Badran |first2=Amneh}}</ref><ref>{{cite book |title=Theorizing Islam: Disciplinary Deconstruction and Reconstruction |last=Hughes |first=Aaron W. |author-link=Aaron W. Hughes |publisher=Taylor & Francis |year=2014 |page=45 |isbn=978-1-317-54594-1 |quote=Although later commentators would debate whether or not this journey was a physical one or took place at an internal level, it would come to play a crucial role in establishing Muhammad's prophetic credentials. In the first part of this journey, referred to as the isra, he traveled from the Kaba in Mecca to "the farthest mosque" (al-masjid al-aqsa), identified with the Temple Mount in Jerusalem: the al-Aqsa mosque that stands there today eventually took its name from this larger precinct, in which it was constructed. |url=https://books.google.com/books?id=nWV_BAAAQBAJ&pg=PA45 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719063147/https://books.google.com/books?id=nWV_BAAAQBAJ&pg=PA45 |archive-date=19 July 2023 |url-status=live |access-date=15 July 2022 |series=Religion in Culture}}</ref> Mizgefta cim'etê ya pêşî ku hat avakirin li kuliyeta el-Eqsa ji xelîfeyê Raşidûnê, Xelîf Umer, hat avakirin piştî fetha Qudsê ya salên 637-638.<ref>{{Cite book |title=Medieval Jerusalem and Islamic Worship: Holy Places, Ceremonies, Pilgrimage |last=Elad |first=Amikam |publisher=BRILL |date=1995 |isbn=978-90-04-10010-7 |language=en |url=https://books.google.com.sa/books?id=CDz_yctbQVgC&pg=PA29&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false}}</ref><ref>{{Cite book |title=Al-quds: The Place of Jerusalem in Classical Judaic and Islamic Traditions |last=Al-Khateeb |first=Mohammed Abdul Hameed |publisher=Ta-Ha |date=1998 |pages=130 |isbn=978-1-897940-79-2 |language=en |url=https://www.google.com.sa/books/edition/Al_quds/Zep-AAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=al-aqsa+mosque+umar&dq=al-aqsa+mosque+umar&printsec=frontcover |last2=Al-Khateeb |last3=Hameed |first3=M. Abdul}}</ref> Heciyê fileh, Arculf, ku dor sala 670an li erdên fileh/cihûyan ên miqedes digeriha, li ser mizgeftê behs kiriye. Li gora wî di mizgeftê de cihê dor sê hezar abidan (kesên ku îbadetê dikin) hebû.<ref name=":1">{{Cite book |title=the arab contribution to islamic art: from the seventh to the fifteenth centuries |last=ali |first=wijdan |publisher=American Univ in Cairo Press |date=1999 |pages=25 |isbn=978-977-424-476-6 |language=en |url=https://www.google.com.sa/books/edition/the_arab_contribution_to_islamic_art_fro/rpUuqLPPKK4C?hl=en&gbpv=1&dq=first+major+monument+to+be+built+on+al-aqsa+dome+of+the+rock&pg=PA25&printsec=frontcover}}</ref> Abîdeya [[Xanedana Emewiyan|Emewî]] ya pêşî ku li kuliyetê were avakirin [[Qubbet es-Sexre]] ye, ji [[Ebdulmelik|Xelîfe Ebdulmelik]] di neqeba salên 685 û 691 de.<ref name=":12">{{Cite book |title=the arab contribution to islamic art: from the seventh to the fifteenth centuries |last=ali |first=wijdan |publisher=American Univ in Cairo Press |date=1999 |pages=25 |isbn=978-977-424-476-6 |language=en |url=https://www.google.com.sa/books/edition/the_arab_contribution_to_islamic_art_fro/rpUuqLPPKK4C?hl=en&gbpv=1&dq=first+major+monument+to+be+built+on+al-aqsa+dome+of+the+rock&pg=PA25&printsec=frontcover}}</ref> Ew û kurê wî [[Welîd I]] (hukm. 705-715) mizgefta cim'etê ya Qiblî jî ji nû ve ava kirine di neqeba salên 705 û 710 de.<ref>{{Cite book |title=The Umayyad World |last=Marsham |first=Andrew |publisher=Routledge |date=2020-11-25 |isbn=978-1-317-43004-9 |language=en |url=https://www.google.com.sa/books/edition/The_Umayyad_World/fvwFEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=al-aqsa+mosque+al-walid&pg=PT423&printsec=frontcover}}</ref><templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles><templatestyles src="Refbegin/styles.css" />{{Gallery|File:THE TEMPLE MOUNT JERUSALEM.jpg|A view of the [[Al-Aqsa|Al-Aqsa Mosque Compound]] on [[Temple Mount]], considered a holy place by Jews, Christians, and Muslims.|File:Western Wall at night (20063).jpg|The [[Western Wall]], also known as the Wailing Wall and the Kotel, is a remnant of the [[Second Temple]] and the holiest place where Jews are permitted to pray.|File:The Church of the Holy Sepulchre-Jerusalem.JPG|The [[Church of the Holy Sepulchre]] it's the holiest site in Christianity and it has been an important pilgrimage site for Christians since the 4th century.|File:Al-Aqsa Mosque (Jerusalem).jpg|The [[Qibli Mosque|Qibli (Al-Aqsa) Mosque]], in [[Al-Aqsa|Al-Aqsa Mosque Compound]].|File:Jerusalem-2013(2)-Temple Mount-Dome of the Rock (SE exposure).jpg|The [[Dome of the Rock]], in [[Al-Aqsa|Al-Aqsa Mosque Compound]].|File:Jerusalem-Garden-Tomb-KTM-1266.jpg|[[The Garden Tomb]]—a new holy site established by British [[Protestantism|Protestants]] in the 19th century.|align=center|width=200|height=160|title=Galerî}} == Ekonomî == Berê, ekonomiya Qudsê hema bêje tenê ji heciyan dihat piştgirtin, ji ber ku ew dûrî lîmanên mezin ên [[Yafa|Yafayê]] û [[Xeze|Xezeyê]] bû.<ref name="Dumper-1996">{{Jêder-kitêb |sernav=The Politics of Jerusalem Since 1967 |paşnav=Dumper |pêşnav=Michael |weşanger=Columbia University Press |sal=1996 |rr=207–10 |isbn=978-0-231-10640-5}}</ref> Cihên dînî û kultûrî ên Qudsê îro dêhnê gelek mêhvanên xerîb dikşînin, bêhtirê turîstan serî li Dîwarê Buraq û Bajarê Kevin dan.<ref name="Central Bureau of Statistics-2006">{{Jêder-malper |url=http://www.cbs.gov.il/hodaot2006n/11_06_106e.pdf |sernav=Press Release: Jerusalem Day |tarîx=24 May 2006 |roja-gihiştinê=10 March 2007 |weşanger=Central Bureau of Statistics |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070614014210/http://www.cbs.gov.il/hodaot2006n/11_06_106e.pdf |roja-arşîvê=14 June 2007}}</ref> Di sala 2010an de, Quds ji aliyê <nowiki><i id="mwCO0">Kovara Travel + Leisure</i></nowiki> ve, li Efrîqayê û Rojhilata Navîn, bajarê herî baş ê gerha kêfî hate binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.travelandleisure.com/worldsbest/2010/cities/africa-middle-east-cities/15 |sernav=World's Best Awards 2010—Africa and the Middle East |roja-gihiştinê=11 July 2010 |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100712140230/http://www.travelandleisure.com/worldsbest/2010/cities/africa-middle-east-cities/15 |roja-arşîvê=12 July 2010}}</ref> Di sala 2013an de, 75% ji 3,5 milyon turîstên ku serî li Îsraîlê dan, serî li Qudsê dan. <ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Yiffa Yaakov |tarîx=10 January 2014 |sernav=2013 'record year' for tourism, government says |url=https://www.timesofisrael.com/2013-record-year-for-tourism-government-says |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230510114922/https://www.timesofisrael.com/2013-record-year-for-tourism-government-says |roja-arşîvê=10 May 2023 |roja-gihiştinê=30 April 2015 |xebat=[[The Times of Israel]]}}</ref> == Tehsîl == === Ûnîversîte === Quds cihê gelek ûnîversîteyên bi nav û deng e û qurs bi ibranî, erebî û îngilîzî tên dan. [[File:HADASSA_HOSPITAL_MT._SCOPUS_JERUSALEM.jpg|thumb| [[Zanîngeha Îbranî ya Orşelîmê|Ûnîversîteya Ibranî ya Qudsê]], kampusa Mount Scopus]] [[File:Abu_jihad.jpg|thumb|Di nava Mûzeya Ebû Cihad ya [[Ûnîversîteya Qudsê]]]] === Mektebên erebî === == Not == {{Çavkanî|group=note}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Xwendinê dewam bike == <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles> *Websîteya resmî ya Belediya Qudsê * [https://www.bbc.com/news/world-middle-east-26934435 Çima Quds wiqasî miqedes e?] (Arşîvkirin 31ê gulana 2018 li [[Wayback Machine]]) BBC News * Statûya Qudsê (Di li de hatiye vekirin). Belgeya [[Neteweyên Yekbûyî|Miletên Yekbûyî]] ya girêdayî nakokiya li ser bajêr * Kitêbxana Virtual ya Qudsê, projeyeke hevbeş ya Ûnîversiteya El-Qudsê û [[Zanîngeha Îbranî ya Orşelîmê|Ûnîversîteya ibrî ya Qudsê]] * [http://new.huji.ac.il/en Malpera fermî] (Arşîvkirin 6ê Berfanbara 2017ê li ) ya Zanîngeha Hebrî ya Qudsê, dezgehê pêşeng yê perwerdeya bilind ya bajêr * [https://www.alquds.edu/en Malpera fermî] (Di 6ê Berfanbara 2017ê de li de bişopandin) ya Zanîngeha El-Quds, yekane zanîngeha Filistînê li Qudsê * Zanyarîyên cografîk yên girêdayîQudûsadiOpenStreetMap == Lînkên derve == <templatestyles src="Refbegin/styles.css" /> <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles><templatestyles src="Refbegin/styles.css" /> {{Kontrola otorîteyê}}<templatestyles src="Refbegin/styles.css" />{{Çavkanî|group=note}} <nowiki> [[Kategorî:Xakên pîroz]] [[Kategorî:Bajarên pîroz]] [[Kategorî:Paytextên Asyayê]] [[Kategorî:Orşelîm]] [[Kategorî:Webarchive template wayback links]] [[Kategorî:Pages including recorded pronunciations]] [[Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdaneyê ye]]</nowiki> tc3bblajqh60ufdyf4tdcpiuf7ww3ij 2101775 2101774 2026-11-04T22:02:41Z Guherto 41494 2101775 wikitext text/x-wiki {{Çavkanî|group=note}}<templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles> <templatestyles src="Refbegin/styles.css" />{{Çavkanî|group=note}}<templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles><templatestyles src="Refbegin/styles.css" /> '''Quds{{Refn|{{IPAc-ku|qdʒ|ə|ˈ|r|uː|s|əl|ə|m|,|_|-|z|ə|-}}; {{Langx|engvar=gb|ar|القُدس|al-Quds}}, {{IPA|ar|al.quds|pron|ArAlquds.ogg}}, {{IPA|ar|il.ʔuds|local}}, {{Langx|engvar=gb|he|יְרוּשָׁלַיִם|Yerushaláyim}}, {{IPA|he|jeʁuʃaˈlajim|pron|He-Jerusalem.ogg}};<ref>''A-Z Guide to the Qur'an: A Must-have Reference to Understanding the Contents of the Islamic Holy Book'' by Mokhtar Stork (1999): "JERUSALEM: Referred to in Arabic as Baitul Muqaddas (The Holy House) or Baitul Maqdis (The House of the Sanctuary)".</ref><ref>''Pan-Islamism in India & Bengal'' by Mohammad Shah (2002), p. 63: "... protector of Mecca, Medina and Baitul Muqaddas, the sacred places of pilgrimage of the Muslim world"</ref><ref name="Elihay-2011" /> <br />Bi zimanên dî:<br />{{langx|engvar=gb|grc-x-koine|Ἱερουσαλήμ/Ἰερουσαλήμ/Ἱεροσόλυμα/Ἰεροσόλυμα/Ἱεροσάλημα|Hierousalḗm, Ierousalḗm, Hierosóluma, Ierosóluma, Hierosálēma}}<br />{{langx|engvar=gb|hy|Երուսաղեմ|Erusałēm}}}}''' bajarekî mexriba başûr e, li zozaneke Çiyayên Yehûda ya di neqeba Behra Navîn ûû Behra Mirî de ye. Ew yek ji bajarên dinyayê ên herî kevn e û ji hersê dînên birahîmî -- îslam, xiristiyanî û cihûtî -- miqedes tê hesabkirin. Ji sala 1980 ve Îsraîl îdia dike ku timamê bajêr paytextê wan e, pey îşxalkirina wan î Rojhilatê Qudsê di sala 1967 de.{{Refn|Jerusalem is the capital under [[Jerusalem Law|Israeli law]]. The presidential residence, government offices, supreme court and parliament ([[Knesset]]) are there. The State of Palestine (according to the Basic Law of Palestine, Title One: Article 3) regards Jerusalem as its capital.<ref name="2003 Amended Basic Law Archived 11 February 2016 at the Wayback Machine"/> The UN and most countries do not recognise Jerusalem as Israel's capital, taking the position that the final status of Jerusalem is pending future negotiations between Israel and the Palestinian Authority. Most countries maintain their embassies in [[Tel Aviv]] and its suburbs or suburbs of Jerusalem, such as [[Mevaseret Zion]] <small>(see {{cite web |url=https://www.un.org/Depts/Cartographic/map/profile/israel.pdf |title=Map of Israel |access-date=28 June 2017 |archive-date=1 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200601135924/https://www.un.org/Depts/Cartographic/map/profile/israel.pdf |url-status=live}}&nbsp;{{small|(319&nbsp;KB)}})</small> See [[Status of Jerusalem]] for more information.}}<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Routledge Handbook on the Israeli-Palestinian Conflict |paşnav=Peters |pêşnav=Joel |weşanger=Routledge |tarîx=2013-03-05 |rr=130 |isbn=978-1-136-16068-4 |ziman=en |jêgirtin=After Israel's occupation of East Jerusalem in 1967, the UN Security Council passed Resolution 237, condemning the annexation of East Jerusalem. Resolution 242, although not mentioning Jerusalem directly, demanded a withdrawal of Israeli forces to the 1949 armistice lines, thereby relinquishing control of East Jerusalem. |url=https://www.google.com.sa/books/edition/Routledge_Handbook_on_the_Israeli_Palest/NOXqTCc1u9QC?hl=en&gbpv=1&dq=international+law+recognize+east+jerusalem+as+part+of+palestine&pg=PA130&printsec=frontcover |paşnav2=Newman |pêşnav2=David}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Smith |pêşnav=William |tarîx=6 December 2017 |sernav=Donald Trump confirms US will recognise Jerusalem as capital of Israel |url=https://www.theguardian.com/us-news/2017/dec/06/donald-trump-us-jerusalem-israel-capital |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231005074952/https://www.theguardian.com/us-news/2017/dec/06/donald-trump-us-jerusalem-israel-capital |roja-arşîvê=5 October 2023 |roja-gihiştinê=13 May 2017 |xebat=The Guardian}}</ref> [[Dewleta Filistînê|Filistînê]] jî dibêje ku Rojhilatê Qudsê (Bajarê Kevn jî tê de) paytextê wan e. Civata navberdewletî îşxalkirina Rojhilatê Qudsê qebûl nake, wê neqanûnî hesab dike, û wê wek yek [[erdên filistînî ên ji Îsraîlê îşxalkirî]] dihesibîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://domino.un.org/unispal.nsf/0/441329a958089eaa852560c4004ee74d?OpenDocument |sernav=Resolution 298 September 25, 1971 |tarîx=25 September 1971 |roja-gihiştinê=25 July 2018 |weşanger=[[United Nations]] |jêgirtin=Recalling its resolutions... concerning measures and actions by Israel designed to change the status of the Israeli-occupied section of Jerusalem,... |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130819003928/http://domino.un.org/unispal.nsf/0/441329a958089eaa852560c4004ee74d?OpenDocument |roja-arşîvê=19 August 2013}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Question of Palestine & the United Nations |weşanger=United Nations Department of Public Information |tarîx=2003 |jêgirtin=East Jerusalem has been considered, by both the General Assembly and the Security Council, as part of the occupied Palestinian territory. |beş=The status of Jerusalem |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190808102228/https://www.un.org/Depts/dpi/palestine/ch12.pdf |roja-arşîvê=8 August 2019 |chapter-url=https://www.un.org/Depts/dpi/palestine/ch12.pdf}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=26 February 2010 |sernav=Israeli authorities back 600 new East Jerusalem homes |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/8538791.stm |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180612140111/http://news.bbc.co.uk/2/hi/8538791.stm |roja-arşîvê=12 June 2018 |roja-gihiştinê=18 September 2013 |xebat=BBC News}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=9 November 2010 |sernav=Israel plans 1,300 East Jerusalem Jewish settler homes |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-11709617 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119213308/https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-11709617 |roja-arşîvê=19 November 2018 |roja-gihiştinê=20 June 2018 |xebat=BBC News |jêgirtin=East Jerusalem is regarded as occupied Palestinian territory by the international community, but Israel says it is part of its territory.}}</ref> Israîlê dezgehên xwe yên hikûmetê ên serekî li wir bi rê ve dibe, û Filistînê wê wek textê qewetê dihesibîne. Niha, statûya Qudsê yek ji problemên esasî yên di [[Pevçûna Îsraêl û Filistînê|Herba Îsraîl û Filistînê]] de ye. Di bin Plana Miletên Yekbûyî ya Levakirina Filistînê de (ya 1947), Quds wê "wek ''corpus separum'' di bin rejîmeke navberdewletî ya xisûsî de" hatibane avakirin ku wê ji Miletên Yekbûyî hatibane rêvebirin.<ref name=":02">{{Jêder-malper |url=https://unispal.un.org/DPA/DPR/unispal.nsf/0/7F0AF2BD897689B785256C330061D253 |sernav=A/RES/181(II) of 29 November 1947 |roja-gihiştinê=3 December 2024 |weşanger=United Nations General Assembly |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171010090147/https://unispal.un.org/DPA/DPR/unispal.nsf/0/7F0AF2BD897689B785256C330061D253 |roja-arşîvê=10 October 2017}}</ref> Piştî Herba Ereb-Îsraîlî ya 1948an, ew di sala 1967an de gihan lihevkirineke agirbestê ku dihate mana qetkirina Qudsê di neqeba Îsraîl û Ûrdunê de, Rojavayê Qudsê di bin destê Îsraîl de, û Rojhilatê Qudsê di bin destê Ûrdunê de.{{refn|[[West Jerusalem]] comprises approximately one third of the municipal area of Jerusalem, with [[East Jerusalem]] comprising approximately two-thirds. On the annexation of East Jerusalem, Israel also incorporated an area of the West Bank into the Jerusalem municipal area which represented more than ten times the area of East Jerusalem under Jordanian rule.<ref>Walid Khalidi (1996) Islam, the West and Jerusalem. Center for Contemporary Arab Studies & Center for Muslim–Christian Understanding, Georgetown University, quotes the breakdown as follows: West Jerusalem in 1948: 16,261 dunums (14%); West Jerusalem added in 1967: 23,000 dunums (20%); East Jerusalem under Jordanian rule: 6,000 dunums (5%); West Bank area annexed and incorporated into East Jerusalem by Israel: 67,000 dunums (61%)</ref><ref>{{cite journal |last=Aronson |first=Geoffrey |year=1995 |title=Settlement Monitor: Quarterly Update on Developments |journal=Journal of Palestine Studies |volume=25 |issue=1 |publisher=University of California Press, Institute for Palestine Studies |pages=131–40 |doi=10.2307/2538120 |jstor=2538120 |quote=West Jerusalem: 35%; East Jerusalem under Jordanian rule: 4%; West Bank area annexed and incorporated into East Jerusalem by Israel: 59% |issn=0377-919X}}</ref><ref>{{cite book |last=Benvenisti |first=Meron |title=Jerusalem, the Torn City |url=https://books.google.com/books?id=wQjwAQAACAAJ |year=1976 |publisher=Books on Demand |isbn=978-0-7837-2978-7 |page=113 |quote=East Jerusalem under Jordanian rule: 6,000 dunums; West Bank area annexed and incorporated into East Jerusalem by Israel: 67,000}}</ref>|group=note}} Ev lihevkirin heta 1967 ma, wî çaxî Îsraîlê Rojhilatê Qudsê îşxal kir û wê, li gel heremên derdorê, ji Ûrdunê stand pey [[Şerê Şeş Rojan|Herba Şeş Rojan]] xist parçekî belediya xwe.{{refn|[[West Jerusalem]] comprises approximately one third of the municipal area of Jerusalem, with [[East Jerusalem]] comprising approximately two-thirds. On the annexation of East Jerusalem, Israel also incorporated an area of the West Bank into the Jerusalem municipal area which represented more than ten times the area of East Jerusalem under Jordanian rule.<ref>Walid Khalidi (1996) Islam, the West and Jerusalem. Center for Contemporary Arab Studies & Center for Muslim–Christian Understanding, Georgetown University, quotes the breakdown as follows: West Jerusalem in 1948: 16,261 dunums (14%); West Jerusalem added in 1967: 23,000 dunums (20%); East Jerusalem under Jordanian rule: 6,000 dunums (5%); West Bank area annexed and incorporated into East Jerusalem by Israel: 67,000 dunums (61%)</ref><ref>{{cite journal |last=Aronson |first=Geoffrey |year=1995 |title=Settlement Monitor: Quarterly Update on Developments |journal=Journal of Palestine Studies |volume=25 |issue=1 |publisher=University of California Press, Institute for Palestine Studies |pages=131–40 |doi=10.2307/2538120 |jstor=2538120 |quote=West Jerusalem: 35%; East Jerusalem under Jordanian rule: 4%; West Bank area annexed and incorporated into East Jerusalem by Israel: 59% |issn=0377-919X}}</ref><ref>{{cite book |last=Benvenisti |first=Meron |title=Jerusalem, the Torn City |url=https://books.google.com/books?id=wQjwAQAACAAJ |year=1976 |publisher=Books on Demand |isbn=978-0-7837-2978-7 |page=113 |quote=East Jerusalem under Jordanian rule: 6,000 dunums; West Bank area annexed and incorporated into East Jerusalem by Israel: 67,000}}</ref>|group=note}} Yek ji qanûnên esasî yên Îsraîlê, Qanûna Qudsê ya 1980an, îdia dike ku Quds paytextê neqetkirî ê wê dewletê ye. Hemû şaxên hikûmeta Îsraîlê li Qudsê ne, di nav de [[Knesset]] (parlamentoya Îsraîlê), cihên serokwezîr û reysîcimhûr, û [[Mehkema Bilind ya Îsraîlê|Mehkema Bilind]]. Di [[Tarîxa Qudsê|tarîxa xwe ya dirêj]] de, Quds herî kêm dido caran hatiye xirakirin, 23 caran ketiye bin hisarê, 44 caran hatiye girtin û dîsa hatiye girtin û 52 caran hicûm hatiye berdan wê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.momentmag.com/Exclusive/2008/2008-03/200803-Jerusalem.html |sernav=Do We Divide the Holiest Holy City? |malper=Moment Magazine |roja-gihiştinê=5 March 2008 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080603214950/http://www.momentmag.com/Exclusive/2008/2008-03/200803-Jerusalem.html |roja-arşîvê=3 June 2008}} According to Eric H. Cline's tally in Jerusalem Besieged.</ref> Parçê Qudsê ê bi navê [[Bajarê Dawidî|Bajarê Dawid]] işaretên pêşî ên rûniştinê di asra 4an ya berî mîladê de, di şiklê kampên şivanên koçer de nîşan dide. <ref>{{Jêder-malper |url=https://alt-arch.org/en/from-shiloah-to-silwan-a-visitors-guide |sernav=From Shiloah to Silwan—A Visitor's Guide |tarîx=10 September 2013 |roja-gihiştinê=25 July 2018 |weşanger=Emek Shaveh |rewşa-urlyê=usurped |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220815180019/https://alt-arch.org/en/from-shiloah-to-silwan-a-visitors-guide |roja-arşîvê=15 August 2022 |paşnav=Greenberg |pêşnav=Raphael |paşnav2=Mizrachi |pêşnav2=Yonathan}}</ref> Di wextê [[Kenan|Kenanan]] de (asra 14an b.m.) li ser tabletên Misrê yên kevn Quds bi navê ''Urusalim'' hatiye binavkirin, îhtîmalen bi mana "Bajarê Salem" li ser îlahê kenanî. Di dema îsraîlî de, aktîvîtiya avakirinê ya mezin li di asra 10an berî mîladê (Dewra Hesinî ya II) de dest pê kir, û di asra 9an berî mîladê de bajar bûye merkeza dînî olî û rêveber ya Padîşahiya Yehûdayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Two Houses of Israel: State Formation and the Origins of Pan-Israelite Identity |paşnav=Sergi |pêşnav=Omer |weşanger=SBL Press |sal=2023 |rr=197 |isbn=978-1-62837-345-5 |url=https://books.google.com/books?id=4nLMEAAAQBAJ&pg=PA187 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231024041210/https://books.google.com/books?id=4nLMEAAAQBAJ&pg=PA187 |roja-arşîvê=24 October 2023 |rewşa-urlyê=live |roja-gihiştinê=23 October 2023}}</ref> Di sala 1538an de dîwarên bajêr cara talî hatin avakirin li dora Qudsê di bin [[Siltan Silêmanê Qanûnî]] yê [[Împeratoriya Osmanî]]. Îro ew dîwar Bajarê Kevin didin xuyakirin, ku ji asra 19an ve li çar parçeyan hatiye veqetandin—mehla ermenî, filehî/mesîhî, cihûyî û îslamî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Jerusalem in the 19th Century, The Old City |paşnav=Ben-Arieh |pêşnav=Yehoshua |weşanger=Yad Izhak Ben Zvi & St. Martin's Press |sal=1984 |rûpel=[https://archive.org/details/jerusalemin19thc00bena/page/14 14] |isbn=978-0-312-44187-6 |url=https://archive.org/details/jerusalemin19thc00bena/page/14}}</ref><ref name="Teller-2022">{{Jêder-kitêb |sernav=Nine Quarters of Jerusalem: A New Biography of the Old City |paşnav=Teller |pêşnav=Matthew |weşanger=[[Profile Books]] |sal=2022 |rûpel=Chapter 1 |isbn=978-1-78283-904-0 |jêgirtin=What wasn't corrected, though—and what, in retrospect, should have raised much more controversy than it did (it seems to have passed completely unremarked for the last 170-odd years)—was [[1840–41 Royal Engineers maps of Palestine, Lebanon and Syria|[Aldrich and Symonds's] map's]] labelling. Because here, newly arcing across the familiar quadrilateral of Jerusalem, are four double labels in bold capitals. At top left ''Haret En-Nassara'' and, beneath it, ''Christian Quarter''; at bottom left ''Haret El-Arman'' and ''Armenian Quarter''; at bottom centre ''Haret El-Yehud'' and ''Jews' Quarter''; and at top right—the big innovation, covering perhaps half the city—''Haret El-Muslimin'' and ''Mohammedan Quarter'', had shown this before. Every map has shown it since. The idea, in 1841, of a Mohammedan (that is, Muslim) quarter of Jerusalem is bizarre. It's like a Catholic quarter of Rome. A Hindu quarter of Delhi. Nobody living there would conceive of the city in such a way. At that time, and for centuries before and decades after, Jerusalem was, if the term means anything at all, a Muslim city. Many people identified in other ways, but large numbers of Jerusalemites were Muslim and they lived all over the city. A Muslim quarter could only have been dreamt up by outsiders, searching for a handle on a place they barely understood, intent on asserting their own legitimacy among a hostile population, seeing what they wanted to see. Its only purpose could be to draw attention to what it excludes. |url=https://books.google.com/books?id=SgQ3EAAAQBAJ |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230609194835/https://books.google.com/books?id=SgQ3EAAAQBAJ |roja-arşîvê=9 June 2023 |rewşa-urlyê=live |roja-gihiştinê=30 May 2023 |issue=map}}</ref> Bajarê Kevin di sala 1981an de bû Cihekî Mîrasa Dinyayê, û ew di [[Lîsta Cihên Mîrasa Dinyayê ên di bin Talûkê de]] ye. <ref>{{Jêder-malper |url=https://whc.unesco.org/en/list/148 |sernav=Old City of Jerusalem and its Walls |roja-gihiştinê=11 September 2010 |weşanger=UNESCO World Heritage Convention |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170804093930/http://whc.unesco.org/en/list/148 |roja-arşîvê=4 August 2017}}</ref> Ji sala 1860an ve Qudsê ji hidûdên Bajarê Kevn gelekî mestir bûye. Di sala 2024an de nifûsa Qudsê 1.050.153 bû. Di sala 2022an de 60% ji wan cihû bûn û nêzîkî 40% ji wan filistînî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbs.gov.il/en/mediarelease/Pages/2022/Selected-Data-on-the-Occasion-of-Jerusalem-Day-2022.aspx |sernav=Selected Data on the Occasion of Jerusalem Day, 2022 |malper=cbs.gov.il |tarîx=26 May 2022 |roja-gihiştinê=30 March 2023 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230528121851/https://www.cbs.gov.il/en/mediarelease/Pages/2022/Selected-Data-on-the-Occasion-of-Jerusalem-Day-2022.aspx |roja-arşîvê=28 May 2023}}</ref>{{Refn|Statistics regarding the demographics of Jerusalem refer to the unified and expanded Israeli municipality, which includes the pre-1967 Israeli and [[Jordan]]ian municipalities as well as several additional [[Palestinians|Palestinian]] villages and neighbourhoods to the northeast. Some of the Palestinian villages and neighbourhoods have been relinquished to the [[West Bank]] ''de facto'' by way of the [[Israeli West Bank barrier]],<ref name="Laub-2006"/> but their legal statuses have not been reverted.}} Di sala 2020an de nifûsa wê 951.100 bû, ji wan 570,100 (59,9%) cihû, 353.800 (37,2%) misilman, 16.300 (1,7%) fileh/mesîhî/xiristiyan û 10,800 (1,1%) nesinifandî. <ref name="jerusaleminstitute.org.il-2022">{{Jêder-malper |url=https://jerusaleminstitute.org.il/wp-content/uploads/2022/05/shnaton_C0922.pdf |sernav=Table III/9—Population in Israel and in Jerusalem, by Religion, 1988–2020 |malper=jerusaleminstitute.org.il |roja-gihiştinê=27 December 2022 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230326034034/https://jerusaleminstitute.org.il/wp-content/uploads/2022/05/shnaton_C0922.pdf |roja-arşîvê=26 March 2023 |sal=2022}}</ref> Li gora Kitêba Miqedes ya Ibrî, Padîşah [[Dawid]] bajêr ji yebûsiyan fetih kir û ew wekî paytextê Padîşahiya Îsraîlê ya Yekbûyî danî, û kurê wî Padîşah [[Silêman (pêxember)|Silêman]] avakirina Îbadetxaneya Pêşî da destpêkirin.{{Refn|Much of the information regarding King David's conquest of Jerusalem comes from [[Bible|Biblical]] accounts, but some modern-day historians have begun to give them credit due to a 1993 excavation.<ref>{{Cite book |title=Return to Sodom & Gomorrah |last=Pellegrino |first=Charles R. |publisher=Harper Paperbacks |edition=Second revised |year=1995 |isbn=978-0-380-72633-2 |page=[https://archive.org/details/returntosodomgom00pell/page/271 271] |quote=[see footnote] |url=https://archive.org/details/returntosodomgom00pell/page/271}}</ref>}} Miqedesiya [[Quds di xiristiyaniyê de|Qudsê di xiristiyaniyê de]] di tercimeya yewnanî ya Kitêba Miqedes ya Ibrî de hatiye parastin, ku xiristiyanan wekî [[Peymana Kevin|Ehda Kevin]] qebûl kiriye. Miqedesiya ku di wê kitêbê de tê behskirin, ji behsa [[Peymana Nû|Ehda Nû]] ya liselîbdaleqandin û vejîna Îsa, hatiye xurtkirin. Di Îslamê de, Quds piştî [[Meke|Mekê]] û [[Medîne|Medînê]] bajarê sisiyan ê herî miqedes e. Ev bajar [[Qible|qibla]] pêşî ji bo [[Nimêj|nimêjên misilmanan]] bû,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cambridge History of Islam |weşanger=Cambridge University Press |sal=1986 |paşnavê-edîtor=Lewis |pêşnavê-edîtor=Bernard |paşnavê-edîtor2=Holt |pêşnavê-edîtor2=P. M. |paşnavê-edîtor3=Lambton |pêşnavê-edîtor3=Ann}}</ref> û di ededên îslamî de, [[Muhemmed|nebî Muhemmed]] di sala 621an de [[Îsra û Mîrac|seyaheta xwe ya şevê]] bi wir ve kir û li gel hewadîsên dî çû cinetê bibîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=States, Nations, and Borders: The Ethics of Making Boundaries |paşnav=Buchanan |pêşnav=Allen |lînka-nivîskar=Allen Buchanan |weşanger=Cambridge University Press |sal=2004 |isbn=978-0-521-52575-6 |url={{Google books |id=bntCSupRlO4C |page=192 |plainurl=yes}} |roja-gihiştinê=9 June 2008}}</ref> Di netîceyê de, çiqasî herema wê tenê 0,9 km² be, <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Will to Survive—Israel: The Faces of the Terror 1948-the Faces of Hope Today |paşnav=Kollek |pêşnav=Teddy |lînka-nivîskar=Teddy Kollek |weşanger=Dial Press/James Wade |sal=1977 |jêgirtin=about {{convert|225|acre|ha |order=flip|}} |paşnavê-edîtor=John Phillips |beş=Afterword}}</ref> Bajarê Kevin cihê gelek deverên [[Muhîmiya dînî ya Qudsê|muhîm ên dînî]] ye, di nav wan de Kuliyeta Mescîda Eqsayê, Dîwarê Buraq, [[Mescîda Eqsa|Mescîda Eqsayê]], û Dêra Tirba Miqedes hene. == Etîmolojî û nav ==   Di serî de navê bajêr bi erebî Beyt el-Meqdis bû, îro navê Qudsê bi [[Zimanê erebî|erebî]] wekî {{Ziman|ar|القُدس}} (el-Quds) tê zanîn û tê mana "miqedes" yan jî "cihê parastinê ê miqedes"<ref name="Bosworth-2007">{{Jêder-kitêb |sernav=Historic cities of the Islamic world |paşnav=Bosworth |pêşnav=Clifford Edmund |lînka-nivîskar=Clifford Edmund Bosworth |weşanger=Koninklijke Brill NV |sal=2007 |rr=225–226 |isbn=978-90-04-15388-2 |cih=The Netherlands |url=https://books.google.com/books?id=UB4uSVt3ulUC&pg=PA226 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230218083731/https://books.google.com/books?id=UB4uSVt3ulUC&pg=PA226 |roja-arşîvê=18 February 2023 |rewşa-urlyê=live |roja-gihiştinê=17 December 2011}}</ref><ref name="Denise DeGarmo-2011">{{Jêder-malper |url=http://centre4conflictstudies.org/wanderingthoughts/category/denise-degarmo/ |sernav=Abode of Peace? |malper=Wandering Thoughts |tarîx=9 September 2011 |roja-gihiştinê=17 December 2011 |weşanger=Center for Conflict Studies |rewşa-urlyê=usurped |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120426042313/http://centre4conflictstudies.org/wanderingthoughts/category/denise-degarmo/ |roja-arşîvê=26 April 2012 |paşnav=Denise DeGarmo}}</ref>. Nav belkî forma kinkirî ya {{Ziman|ar|مدينة القُدس}} ''(Medînet el-Quds'') be, "bajarê cihê miqedes", ji ber leqeba ibrî ya bi eynî maneyê, ''Ir ha-Qodesh'' ( {{Ziman|he|עיר הקדש}} ). Siyaseta fermî ya hikûmeta îsraîlî ferz dike ku {{Ziman|ar|أُورُشَلِيمَ}} (Ûruşelîme) li gel {{Ziman|ar|القُدس}} (el-Quds) wek navê bajêr ê erebî were nivîsandin,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.biblegateway.com/passage/?search=%EF%BB%B3%EF%BA%B8%EF%BB%AE%EF%BB%89%2010%3A1&version=NAV |sernav=Bible Gateway passage: ﻳﺸﻮﻉ 10:1 - Ketab El Hayat |malper=Bible Gateway |roja-gihiştinê=29 December 2023 |ziman=en |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231229075025/https://www.biblegateway.com/passage/?search=%EF%BB%B3%EF%BA%B8%EF%BB%AE%EF%BB%89%2010:1&version=NAV |roja-arşîvê=29 December 2023}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=أعمال الرسل 12:1 فرَجَعَ الرّسُلُ إلى أُورُشليمَ مِنَ الجبَلِ الذي يُقالُ لَه جبَلُ الزّيتونِ، وهوَ قَريبٌ مِنْ أُورُشليمَ على مَسيرةِ سَبتٍ مِنها. {{!}} الترجمة العربية المشتركة (المشتركة) {{!}} Download The Bible App Now |ziman=ar |url=https://www.bible.com/ar/bible/67/ACT.1.12.%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2585%25D8%25B4%25D8%25AA%25D8%25B1%25D9%2583%25D8%25A9 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231229075025/https://www.bible.com/ar/bible/67/ACT.1.12.%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2585%25D8%25B4%25D8%25AA%25D8%25B1%25D9%2583%25D8%25A9 |roja-arşîvê=29 December 2023 |rewşa-urlyê=live |roja-gihiştinê=29 December 2023}}</ref> wek navê bajêr ê erebî li gel were bikaranîn, ku dibe {{Ziman|ar|أُورُشَلِيمَ-القُدس}} (Ûruşelîme-el-Quds).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.jerusalem.muni.il/jer_main/defaultnew.asp?lng=3 |sernav=The Official Website of Jerusalem |tarîx=19 September 2011 |weşanger=Municipality of Jerusalem |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070427222723/http://www.hotzvim.org.il/SiteFiles/1/35/901.asp |roja-arşîvê=27 April 2007}}</ref> Ayleyên ereb ên filistînî yên ji vî bajarî ne, gelek caran wekî "''qudsî''" ({{Ziman|ar|قُدسي}}) yan jî "''meqdasî''" ({{Ziman|ar|مقدسي}}) têne binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Women, the Family, and Divorce Laws in Islamic History |paşnav=Sonbol |pêşnav=Amira |tarîx=1996 |rûpel=133}}</ref> Navê ''Jerusalem'' xwedî çendek texmînan e. Hin dibêjin yanî 'bingehê Salem' (îlahê kenanî) e,<ref name="Binz-2005">{{Jêder-kitêb |sernav=Jerusalem, the Holy City |paşnav=Binz |pêşnav=Stephen J. |weşanger=Twenty-Third Publications |sal=2005 |rûpel=2 |isbn=978-1-58595-365-3 |cih=Connecticut |url={{Google books |id=7zLuDlzdTFYC |page=1 |plainurl=yes}} |roja-gihiştinê=17 December 2011}}</ref> hin jî dibêjin ji rayê samî ê ''yry'' ku kare were mana 'dîtin, danîna kevir'<ref>{{Jêder-malper |url=https://biblehub.com/hebrew/3384.htm |sernav=Brown-Driver-Briggs Lexicon: 3384. יָרָה (yarah or yara) |malper=biblehub.com |roja-gihiştinê=2026-02-14 |jêgirtin=cast (= lay, set), corner-stone Job 38:6; pillar Genesis 31:51 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260128192830/https://biblehub.com/hebrew/3384.htm |roja-arşîvê=28 January 2026}}</ref> û kêmasî 2 caran bi wî şiklî di Kitêba Miqedes ya Ibrî de hatiye şuxilandin, di sûreyên Eyûb<ref>{{Jêder-malper |url=https://biblehub.com/interlinear/job/38-6.htm |sernav=Job 38:6 Interlinear Hebrew-English |malper=biblehub.com |roja-gihiştinê=2026-02-14 |jêgirtin='''who laid ''[Hebrew root ירי YRY]'' its cornerstone''' |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20251007052442/https://biblehub.com/interlinear/job/38-6.htm |roja-arşîvê=7 October 2025}}</ref> and [[Destpêkirin|Destpêkirinê]] de.<ref>{{Jêder-malper |url=https://biblehub.com/interlinear/genesis/31-50.htm |sernav=Genesis 31:50 Interlinear Hebrew-English |malper=biblehub.com |roja-gihiştinê=2026-02-14 |jêgirtin='''behold the memorial stone which I have set ''[Hebrew root ירי YRY]'' between you and me'''}}</ref> == Tarîx == {{Çavkanî|group=note}}Quds yek ji bajarên dinyayê ên herî kevn e, tarîxa wê ji 5000 salan dirêjtir e. Çavkaniyên wê digihin dor 3000 berî mîladê, bi avakirina bicihbûna pêşî nêzîkî Çavîna Gihonê. Bajar cara pêşîn di metinên Execerationê ên misrî ên 2000 berî mîladê de tê behskirin, bi navê "Rusalimum". Di asra 17an ya berî mîladê de Quds bûbû bajarekî biqewet di bin hukma [[Kenan|kenanî]] de, bi dîwarên gelekî mezin ên ji bo parastina sîstema wê ya avê. Di wextê Dewra Talî ya Bronzê (Sifrê) de Quds bû vasalê [[Misira kevnare|Misra Qedîm]], wek ku di [[mektûbên Amarna]] de hatiye belgekirin. Di ''Dewra Îsraîliyan'' de bajar muhîmtir bû, ew dewr dor sala 1000 n.m. dest pê kir wextê ku Padîşah [[Dawid]] dest ser Qudsê danî û ew kir paytextê [[Padîşahiya Îsraîlê ya Yekbûyî]] . Kurê Dawid, Padîşah [[Silêman (pêxember)|Silêman,]] Îbadetxana Pêşî ava kir, û bajar wek merkezeke dînî ya mezin cihê xwe stand. Piştî parçebûna padîşahiyê, Quds bû paytextê [[Padîşahiya Yehûdayê]] heta ku di sala 586 b.m. de ji aliyê Împeratoriya Neo-Babîl ve hate îşxalkirin. [[Babîl (dewlet)|Babîliyan]] Îbadetxana Pêşî xira kir, û ev yek bû sebeba sirgûnkirina cihûyan ber bi Babîlê ve . Piştî ku farisan di sala 539 b.m. de Babîl fetih kir, [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] destûr da Cihûyan ku ji sirgûnê vegerin û bajar û îbadetxana bajêr ji nû ve ava bikin, avakirina wê {{Derdora|516 b.m.}} dest pê kir, ku destpêka Dewra Îbadetxana 2an nîşan dide. Piştî fetihkirina [[Îskenderê Mezin]] di sala 332 b.m. de, Quds ket bin hukma [[Serdema helenîstî|helenîstîk]], ku bû sebeba zêdebûna tesîra kultûrî û siyasî ya ji [[Yewnanistan|Yewnanistanê]]. Serhildana hasmoniyan di sala 164 b.m. de ji bo wextekî kin hukma cihûyan vegerand û Quds bû paytextê dewleteke serbixwe. Di 63 berî mîladê de, Quds ji aliyê Pompey ve hat girtin û ket bin hukma Cimhûriyeta Romayê. Bajar ji aliyê [[Hêrodêsê Mezin|Herodê Mezin]] ve hate xemilandin, ku dîwarên piştgirtinê ava kir ku hiştin ku Çiyayê Îbadexaneyê karibe were mestirkirin û ku Îbadetxana Diwan karibe were berferehkirin, ji ber wê ew bû yek ji îbadetxanên dînyaya qedîm ya yên herî mezin. Nerehetiya di neqeba cihûyan û [[Împeratoriya Romê|Împaratoriya Romayê]] de mezin bûn û dawiyê de bûn Serhildana Cihûyan ya Pêşî, ku bûn sebeba hisar û xirakirina Qudsê û Îbadetxana Diwan di sala 70an de. Piştî çend deh salan, bajar wek kolonyaya Romayê ''Aelia Capitolina'' dîse hat avakirin, û ji bo îlahê romayiyan ê [[Jupîter|Jupiter]] hat nezirkirin, û ji ber vê Serhildana Bar Kokhba (132-136 m) pêk hat. Piştî ku serhildan hat şkandin, cihû ji bajêr hatin memnû/qedexekirin. Di pêleya bizansî de, Quds wek merkezeke heca xiristiyanan bi pêş ket, xaseten piştî ku Konstentînê Mezin piştgirî da avakirina Dêra Tirba Miqedes. Di 638an de, Quds ji aliyê [[Xelîfeya Raşidûn|Xelîfeya Raşidun]] ve hate fetihkirin, û di bin hukma serî ya [[Îslam|îslamî]] de, Qubet es-Sehra û mizgefta Qiblî (al-Aqsa) hatin avakirin, pê re muhîmiya wê ya dînî ya îslamê saxlem bû. Di wextê [[seferên xaçperestan]] de hukma Qudsê hinek caran hat guhertin, di 1099an de ji aliyê xaçperestan ve hat girtin û di 1187an de jî ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî|Selahedîn]] ve dîse hat standin. Ew di wextê [[Xanedana Eyûbî|eyûbî]] û [[Dewleta Memlûkan|memlûkî]] de di destê [[Îslam|îslamî]] de maye, heta ku di sala 1517an de bû beşek ji [[Împeratoriya Osmanî|Împaratoriya Osmanî]]. Di dema modern de piştî Herba Ereb-Îsraîlî ya 1948an Qudsê di neqeba Îsraîl û Ûrdûnê de hat qetkirin. Îsraîlê di [[Şerê Şeş Rojan|Herba Şeş Rojan]] de dest ser Rojhilatê Qudsê danî, di sala 1967an de bajar di bin hkmê Îsraîlî de yek bû. Statûya Qudsê problemeke gelekî nîqaşî ye, îsraîlî jî û filistînî jî ew wek paytextê xwe îdîa dikin. == Statûya siyasî == <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles>Ji sala 1923an heta 1948an Quds paytextê îdarî yê Filistîna Mandayî bû. Di çileya pêşî ya 1949an de, serokwezîrê Îsraîlê [[David Ben-Gurion]] herema Rojavayê Qudsê ku wê kontrol dikir wekî "paytextê heta heta wê ya Îsraîlê" îlan kir, siyasetek ku di çileya pêşî ya 1950an de ji [[Knesset|Knessetê]] hate tesdîqkirin. Ev siyaset di neqeba dewletên dinyayê de nehat naskirin, ji ber ku Qerara 194an ya Meclîsa Imûmî ya Miletên Yekbûyî Qudsê wekî bajarekî navberdewletî nîşan dikir; hikûmeta Amerîkî miqabilî vê derket û israr kir ku paytextê Îsraîlê Tel Avîv bimîne. Di netîca Herba Şeş Rojan ya sala 1967an de, timamê Qudsê [[Îşxalkirina Îsraîlê ya Rojavayê Qudsê|ket bin kontrola Îsraîlê]]. Di 27ê hezîrana 1967an de, hikûmeta Levi Eshkol qanûn û hukma Îsraîlê fereh kire Rojhilatê Qudsê, lê qebûl kir ku kuliyeta el-Eqsa ji aliyê weqfa Ûrdunê ve were îdarekirin, di bin Wezareta Weqfên Dînî ya Urdunê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.jcpa.org/jcprg10.htm |sernav=Jerusalem in International Diplomacy |roja-gihiştinê=20 July 2008 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121028044557/http://www.jcpa.org/jcprg10.htm |roja-arşîvê=28 October 2012 |paşnav=Dore Gold |lînka-nivîskar=Dore Gold}}</ref> Di sala 1988an de hikûmeta Îsraîlê ji ber "sebebên emniyetê" qerara girtina Xaniyê Şerqê (beyt eş-Şerq) da, mala Civata Tehqîqên Erebî û merkeza Rêxistina Azadkirina Filistînê da. Avahî di di sala 1992an de dîse vebû wek maleke mêhvanan ya filistînî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.jerusalemites.org/jerusalem/cultural_dimensions/3.htm |sernav=The New Orient House: A History of Palestinian Hospitality |roja-gihiştinê=9 September 2011 |weşanger=jerusalemites.org |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20101217143302/http://jerusalemites.org/jerusalem/cultural_dimensions/3.htm |roja-arşîvê=17 December 2010}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Jerusalem: The Future of a Contested City |paşnav=Klein |pêşnav=Menachem |weşanger=New York University Press |sal=2001 |rûpel=189 |isbn=978-0-8147-4754-4 |beş=The PLO and the Palestinian Identity of East Jerusalem}}</ref> Lihevkirina Osloyê diyar kir ku statûya talî ya Qudsê wê bi minaqeşeyên bi Otorîteya Filistînî re bê qerardan. Lihevhatin mewcûdiya resmî ya filistînî memnû/qedexe kir heta lihevhatineke talî ya aştiyê, lê hişt ku ofîseke ticaretê ya filistînî li Qudsa Rojhilatê vebe. Otorîteya Filistînî Qudsa Rojhilatê wek paytextê dewleta Filistînê ya pêşerojê dibîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.publicpolicy.umd.edu/IPPP/Fall97Report/negotiating_jerusalem.htm |sernav=Negotiating Jerusalem |tarîx=Fall 1997 |roja-gihiştinê=25 February 2007 |weşanger=The University of Maryland School of Public Policy |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20060514191731/http://www.publicpolicy.umd.edu/IPPP/Fall97Report/negotiating_jerusalem.htm |roja-arşîvê=14 May 2006 |paşnav=Segal |pêşnav=Jerome M.}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://shop.ceps.be/downfree.php?item_id=171 |sernav=A Cooperative Structure for Israeli–Palestinian Relations: Working Paper No. 1 |malper=Centre for European Policy Studies |tarîx=November 2002 |roja-gihiştinê=16 April 2007 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20040106192631/http://shop.ceps.be/downfree.php?item_id=171 |roja-arşîvê=6 January 2004 |paşnav=Møller, Bjørn}}</ref> Reysîcimhûr [[Mehmûd Ebas]] gotiye ku ti lihevhatineke ku Qudsa Rojhilatê wek paytextê Filistînê qebûl neke, nayê qebûlkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=10 June 2010 |sernav=No agreement without a Palestinian capital in Jerusalem: Mahmoud Abbas |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/middle-east/No-agreement-without-a-Palestinian-capital-in-Jerusalem-Mahmoud-Abbas-/articleshow/6030905.cms |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110811100537/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-06-10/middle-east/28287403_1_solution-palestinian-capital-east-jerusalem |roja-arşîvê=11 August 2011 |roja-gihiştinê=9 September 2011 |xebat=[[The Times of India]]}}</ref> Serokwezîrê Îsraîlê Benjamin Netanyahu jî gotiye ku Quds wê paytextê neveqetandî ya Îsraîlê bimîne. Ji ber ku nêzîkbûna wê yî bajêr, Ebû Dis, gundekî filistînî yê Qudsê, ji aliyê Îsraîlê ve wek paytextekî pêşerojî yê Filistînê hatiye teklîfkirin. Îsraîlê Ebû Dis nexistiye dîwarê xwe yî emniyetê ê dora Qudsê. Otorîteya Filîstînî li wir avayiyeke mimkun ya parlamentoyê ji bo [[Meclîsa Qanûnçêker ya Filistînî]] ava kiriye, û ofîsên wan ên meseleyên Qudsê hemû li Ebû Dis in. === Statûya navberdewletî === Bêhtirê civata navberdewletî dibêje ku Qudsa Rojavayê, Bajarê Kevin jî tê de, qismekî [[Dewleta Filistînê|erdên îşxalkirî ên Filistînê]] ye. Dewletên Amerîkayê yên Yekbûyî kontrola Îsraîlê ya timamê Qudsê di sala 2017an de nas kir.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Landler |pêşnav=Mark |tarîx=2017-12-06 |sernav=Trump Recognizes Jerusalem as Israel's Capital and Orders U.S. Embassy to Move |url=https://www.nytimes.com/2017/12/06/world/middleeast/trump-jerusalem-israel-capital.html |roja-gihiştinê=2026-03-19 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Heta hingî ti beş, ne Qudsa Rojavayê jî ne Qudsa Rojhilatê jî, wek qismekî erdên Dewleta Îsraîlê yan jî Dewleta Filistînê nedihat naskirin.<ref>[https://berkleycenter.georgetown.edu/essays/the-controversial-sovereignty-over-the-city-of-jerusalem The Controversial Sovereignty over the City of Jerusalem (22 June 2015, The National Catholic Reporter)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181121191334/https://berkleycenter.georgetown.edu/essays/the-controversial-sovereignty-over-the-city-of-jerusalem|date=21 November 2018}} "No U.S. president has ever officially acknowledged Israeli sovereignty over any part of Jerusalem (...) The refusal to recognize Jerusalem as Israeli territory is a near universal policy among Western nations."</ref><ref>[https://www.bbc.com/news/world-middle-east-42218042 Jerusalem: Opposition to mooted Trump Israel announcement grows] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190806054724/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-42218042|date=6 August 2019}}"Israeli sovereignty over Jerusalem has never been recognised internationally"</ref> Pey wê hereketê re dewletên dî jî dest bi naskirina Qudsa Rojavayê wek qismekî Îsraîlê yan jî Qudsa Rojhilatê wek qismekî Filistînê kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/20181215-australia-recognises-west-jerusalem-capital-israel-palestinians-morrison-trump |sernav=Australia recognises west Jerusalem as capital of Israel |malper=France 24 |tarîx=2018-12-15 |roja-gihiştinê=2026-03-19 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://funag.gov.br/manual/index.php?title=Top%C3%B4nimos_e_gent%C3%ADlicos |sernav=Topônimos e gentílicos - Manual de Revisão da FUNAG |malper=funag.gov.br |roja-gihiştinê=2026-03-19}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Vladimirov |pêşnav=Nikita |tarîx=2017-04-06 |sernav=Russia recognizes Jerusalem as Israel's capital |url=https://thehill.com/policy/international/327673-russia-recognizes-jerusalem-as-israeli-capital/ |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20251212012219/https://thehill.com/policy/international/327673-russia-recognizes-jerusalem-as-israeli-capital/ |roja-arşîvê=12 December 2025 |roja-gihiştinê=2026-03-19 |xebat=The Hill |ziman=en-US}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Agencies and ToI Staff |tarîx=2017-12-13 |sernav=Saudi king: Palestinians have right to East Jerusalem as capital |url=https://www.timesofisrael.com/saudi-king-palestinians-have-right-to-east-jerusalem-as-capital/ |roja-gihiştinê=2026-03-19 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Li gora Plana Levakirinê ya ji bo Filistînê ya Neteweyên Yekbûyî ya 1947an, Quds wê bûbane <nowiki><i>corpus separatum</i></nowiki>eke ji Neteweyên Yekbûyî îdarekirî ji bo 10 salan, û peyre wê xelkê bajêr karîban "bi riya referendumekê xwestinên xwe bêjin".<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://unispal.un.org/DPA/DPR/unispal.nsf/0/7F0AF2BD897689B785256C330061D253 |sernav=A/RES/181(II) of 29 November 1947 |roja-gihiştinê=3 December 2024 |weşanger=United Nations General Assembly |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171010090147/https://unispal.un.org/DPA/DPR/unispal.nsf/0/7F0AF2BD897689B785256C330061D253 |roja-arşîvê=10 October 2017}}</ref> Di herba 1948an de qeta rojavayî yê bajêr ji qewetên dewleta Îsraîlê ya nû hat îşxalkirin, û qeta rojhilatê ji Ûrdûnê hat îşxalkirin. Civata navberdewletî bi berferehî statûya qanûnî ya Qudsê li gora plana levakirinê dihesibîne, û ji ber wê bêhtirê civatê red dike ku xweseriya Îsraîlê li ser bajêr nas bike. === Statû di bin hukma Îsraîlê de === Piştî Herba Şeş Rojan ya 1967an, Îsraîlê hukma xwe berfereh kir û dest ser Rojhilatê Qudsê danî, ku bû sebeba hidûdên nû ên belediyê. Di sala 2010an de Îsraîlê qanûnek derxist ku statûya pêşîtiyê ya herî bilind dide Qudsê. Qanûn avakirina li timamê bajêr bi pêş xist, û ji bo ku xanî, avayî, tehsîl, şuxil, turîzm û aktîvitiyên kultûrî arzantir bibin, alîkarî û feydeyên bacê pêşkêşî xelkê bajêr kir. Wezîrê îrtîbatê Moşe Kahlon got ku qanûn "mesajeke siyasî ya zelal û bê guman şand ku Quds wê newê parçekirin", û ku "hemû kesên di nav civata filistînî û navberdewletî de ku hêvî dikin ku hikûmeta heyî ya Îsraîlê ti daxwazên li ser hukma Îsraîlê li ser paytextê wê wê qebûl bike, xelet û xapînok in".<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cbn.com/cbnnews/insideisrael/2010/October/Bill-to-Grant-Jerusalem-Priority-Status/ |sernav=Bill to Grant Jerusalem Priority Status—Inside Israel |tarîx=25 October 2010 |roja-gihiştinê=28 February 2014 |weşanger=CBN News |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140904135513/http://www.cbn.com/cbnnews/insideisrael/2010/October/Bill-to-Grant-Jerusalem-Priority-Status/ |roja-arşîvê=4 September 2014 |paşnav=Tzippe Barrow}}</ref> Statûya bajêr, xaseten cihên wê yên miqedes, di herba Îsraîl û Filistînê de yek ji problemên bingehî ye. Hikûmeta Îsraîlê planên avakirinê li Mehla Misilmanan ya Bajarê Kevin qebûl kiriye<ref>[https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/02/10/AR2007021001571.html "Jewish Inroads in Muslim Quarter: Settlers' Project to Alter Skyline of Jerusalem's Old City"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170402175606/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/02/10/AR2007021001571.html|date=2 April 2017}} The Washington Post Foreign Service, 11 February 2007; p. A01</ref> da ku hebûna cihûyan li Rojhilatê Qudsê berfireh bike. Filistînî Qudsê wek paytextê [[Dewleta Filistînê]] dihesibînin, û hidûdên bajêr bûne meseleya danûstandinên dualî. Komeke şehrezayên ku ji aliyê serokwezîrê wî wextê yê Îsraîlê Ehud Barak ve di sala 2000an de hatibûn komkirin, gihabûn wê netîceyê ku bajar divê were veqetandin, ji ber ku Îsraîlê li wir nikarîbû ti hedefên xwe yên dewletî pêk bîne. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Jerusalem Syndrome: The Palestinian-Israeli Battle for the Holy City |paşnav=Moshe Amirav |lînka-nivîskar=Moshe Amirav |weşanger=Sussex Academic Press |tarîx=2009 |rr=28–29 |isbn=978-1-84519-347-8 |url={{Google books |id=IH9l4fUKZ_MC |page=28 |plainurl=yes}} |roja-gihiştinê=3 June 2014}}</ref> Lê serokwezîrê Îsraîlê [[Benjamin Netanyahu]] di sala 2014an de got ku "Quds wê ti carî newê parçekirin".<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Lazaroff |pêşnav=Tovah |tarîx=28 May 2014 |sernav=Netanyahu: 'Jerusalem is the heart of the nation. We'll never divide our heart.' |url=https://www.jpost.com/National-News/Netanyahu-47-years-ago-Jerusalem-was-reunited-and-thats-how-it-will-stay-354589 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180614120759/https://www.jpost.com/National-News/Netanyahu-47-years-ago-Jerusalem-was-reunited-and-thats-how-it-will-stay-354589 |roja-arşîvê=14 June 2018 |roja-gihiştinê=5 June 2014 |xebat=[[The Jerusalem Post]]}}</ref> Anketek ku di hezîrana 2013an de hat kirin, dît ku 74%ê cihûyên îsraîlî fikrê paytextê filistînî li ti qeteke Qudsê red dikir, lê 72%ê wê wekî bajarekî parçekirî dihesiband. <ref>[https://www.jpost.com/Diplomacy-and-Politics/Post-poll-72-percent-of-Jewish-Israelis-view-Jlem-as-divided-315490 Poll: 72% of Jewish Israelis view J'lem as divided] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151016001058/http://www.jpost.com/Diplomacy-and-Politics/Post-poll-72-percent-of-Jewish-Israelis-view-Jlem-as-divided-315490|date=16 October 2015}}, Jerusalem Post 5 June 2013</ref> Anketek ku ji Merkeza Filistînî ya Raya Imûmî û Anketên Rojhilata Navîn ên Pechter ya Amerîkî ve ji bo Konseya Eleqeyên Derve di nav nifûsa ereb ên Qudsa Rojhilat de di sala 2011an de hate kirin, hişkere kir ku 39%ê nifûsa ereb ên Qudsa Rojhilat hevwelatîbûna Îsraîlê tercîh dikin, di eynî wextî de 31%ê wan hevwelatîbûna Filistînê tercîh kirin. Li gorî anketê, 40%ê nifûsa filistînî tercîh dikir ku taxên xwe biterikînin ger ew ketiban bin hukma filistînî. <ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Benhorin |pêşnav=Yitzhak |tarîx=20 June 1995 |sernav=Poll: Jerusalem Arabs prefer Israel |url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4013000,00.html |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141006161751/http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4013000,00.html |roja-arşîvê=6 October 2014 |roja-gihiştinê=7 December 2012 |xebat=Ynetnews}}</ref> === Quds wek paytextê Îsraîlê === <templatestyles src="Refbegin/styles.css" />Di 5ê meha 12an ya 1949an de serokwezîrê pêşî yê Îsraîlê, [[David Ben-Gurion]], Qudsê wek paytextê "herdayîm" û "miqedes" yê Îsraîlê îlan kir û 8 rojan piştre diyar kir ku tenê herb "kiriye ku" serokatiya Îsraîlê "textê hikûmetê li Tel Avîvê ava bike", lê ku "ji bo Dewleta Îsraîl hercar tenê yek paytext hebû û hercar wê tenê yek hebe - Qudsa Herdayîm", û ku piştî herbê, tebên ji bo çêkirina şertên ji bo "Knessetê... ku vegere Qudsê" berdewam bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.knesset.gov.il/docs/eng/bengurion-jer.htm |sernav=Statements of the Prime Minister David Ben-Gurion Regarding Moving the Capital of Israel to Jerusalem |tarîx=5 December 1949 |roja-gihiştinê=2 April 2007 |weşanger=The Knesset |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190523152628/http://www.knesset.gov.il/docs/eng/bengurion-jer.htm |roja-arşîvê=23 May 2019 |paşnav=Ben-Gurion |pêşnav=David |lînka-nivîskar=David Ben-Gurion}}</ref> Ev bi rastî pêk hat, û ji destpêka sala 1950an ve hemû şaxên Hikûmeta Îsraîlê - qanûnî, hiqûqî û failî - li wir bûne, ji xeynî Wezareta Xweparastinê, ku li [[Tel Avîv]] e. <ref>{{Jêder-malper |url=http://thomas.loc.gov/cgi-bin/query/z?c105:H.R.4181.IH: |sernav=Jerusalem and Berlin Embassy Relocation Act of 1998 |tarîx=25 June 1998 |roja-gihiştinê=12 February 2007 |weşanger=The Library of Congress |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150903233952/http://thomas.loc.gov/cgi-bin/query/z?c105%3AH.R.4181.IH%3A |roja-arşîvê=3 September 2015}}</ref> <ref name="Knesset Proclaims Jerusalem As Israel-1950">{{Jêder-malper |url=https://www.jta.org/1950/01/25/archive/knesset-proclaims-jerusalem-as-israels-capital-mapam-and-herut-abstain-from-voting |sernav=Knesset Proclaims Jerusalem As Israel's Capital; Mapam and Herut Abstain from Voting |tarîx=25 January 1950 |roja-gihiştinê=23 September 2020 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201003004818/https://www.jta.org/1950/01/25/archive/knesset-proclaims-jerusalem-as-israels-capital-mapam-and-herut-abstain-from-voting |roja-arşîvê=3 October 2020}}</ref> Di dema îlankirinên Ben Gurion û întixaba Knessetê ya 24ê meha pêşî ya 1950an de, Quds di navbera Îsraîl û Urdunê de hatibû veqetandin, û ji ber wê ew îlankirin tenê ji bo Rojavayê Qudsê dihat jimartin.<ref name="Knesset Proclaims Jerusalem As Israel-1950" /> Di temûza 1980an de Îsraîlê Qanûna Qudsê wek Qanûna esasî qebûl kir. Qanûna Qudsê wek paytextê "timam û yekgirtî" ya Îsraîlê da xuyakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mfa.gov.il/MFA/MFAArchive/1980_1989/Basic%20Law-%20Jerusalem-%20Capital%20of%20Israel |sernav=Basic Law: Jerusalem, Capital of Israel |tarîx=30 July 1980 |roja-gihiştinê=2 April 2007 |weşanger=Israel Ministry of Foreign Affairs |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070208165053/http://www.mfa.gov.il/MFA/MFAArchive/1980_1989/Basic%20Law-%20Jerusalem-%20Capital%20of%20Israel |roja-arşîvê=8 February 2007}}</ref> Civata navberdewletî Qanûna Qudsê şermezar kir, ji ber ku ew civat Qudsê wek paytextê Îsraîlê nas nedikir. Meclîsa Miletên Yekbûyî ya Emniyetê di 20ê tebaxa 1980an de Qerara 478an qebûl kir, ku da xuyakirin ku Qanûna Qudsê "''miqabilî qanûna navberdewletî''" ye, û "nemeqbûl û vala ye û di wextekî nêzîk de divê were betalkirin". Dewletên endam hatin bangkirin ku temsîliyên xwe yên dîplomatîk ji Qudsa vekişînin. <ref>{{Jêder-malper |url=http://daccessdds.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/399/71/IMG/NR039971.pdf?OpenElement |sernav=Resolution 478 (1980) |roja-gihiştinê=30 July 2008 |weşanger=United Nations |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090205073441/http://daccessdds.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/399/71/IMG/NR039971.pdf?OpenElement |roja-arşîvê=5 February 2009 |sal=1980}}</ref> Piştî berarêiryarê, 22 ji 24 welatên ku berê sefareta wan li (Rojavayê) Qudsê bû, wan bar kirin Tel Avîvê, ku berî Qerara 478an jî gelek sefaret li wir bûn. [[Kosta Rîka|Costa Rica]] û [[El Salvador]] di sala 2006an de ya xwe bar kirin. Pênc sefaret hene - Dewletên Amerîka yên Yekbûyî, Guatemala, Honduras, Papua New Guinea û Kosovo - û du konsûlxane di hundurê hidûdên bajêr ên Qudsê de ne. Sefareta Paragiwayê li qesebeya Mevaseret Ziyon ya [[Qezaya Qudsê]] heye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.science.co.il/Embassies.php |sernav=Embassies and Consulates in Israel |roja-gihiştinê=5 August 2017 |weşanger=Israel Science and Technology Homepage |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170724111910/http://www.science.co.il/Embassies.php |roja-arşîvê=24 July 2017}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=3 May 2018 |sernav=Guatemala embassy in Israel opens in Jerusalem |url=https://www.middleeastmonitor.com/20180503-guatemala-embassy-in-israel-opens-in-jerusalem/ |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180513080855/https://www.middleeastmonitor.com/20180503-guatemala-embassy-in-israel-opens-in-jerusalem/ |roja-arşîvê=13 May 2018 |roja-gihiştinê=12 May 2018 |xebat=Middle East Monitor |ziman=en-GB}}</ref> <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theguardian.com/world/2021/mar/14/kosovo-opens-embassy-in-jerusalem-after-israel-recognises-its-independence |sernav=Kosovo opens embassy in Jerusalem after Israel recognises its independence |malper=[[The Guardian]] |tarîx=2021-03-14 |roja-gihiştinê=2024-05-26}}</ref> <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/9/5/papua-new-guinea-opens-israel-embassy-in-west-jerusalem |sernav=Papua-New Guinea opens Israel embassy in West Jerusalem |tarîx=2023-09-05 |roja-gihiştinê=26 May 2024 |weşanger=Al Jazeera |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240320104241/https://www.aljazeera.com/news/2023/9/5/papua-new-guinea-opens-israel-embassy-in-west-jerusalem |roja-arşîvê=20 March 2024}}</ref> li gel Bolîvya ku sefareta wê niha hatiye girtin. <ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Ramos |pêşnav=Daniel |tarîx=2023-11-01 |sernav=Bolivia severs ties with Israel, others recall envoys over Gaza |url=https://www.reuters.com/world/americas/bolivia-severs-diplomatic-ties-with-israel-citing-crimes-against-humanity-2023-10-31/ |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231031234549/https://www.reuters.com/world/americas/bolivia-severs-diplomatic-ties-with-israel-citing-crimes-against-humanity-2023-10-31/ |roja-arşîvê=31 October 2023 |roja-gihiştinê=2025-05-30 |xebat=Reuters |ziman=en}}</ref> Li Qudsê çendek konsûlxaneyên imûmî hene, ku xaseten yan bi Îsraîlê yan jî bi Filistînê re dixebitin. Di sala 1995an de Kongreya Dewletên Amerîka yên Yekbûyî Qanûna Sefareta Qudsê qebûl kir ku, di bin hin şertan de, mecbûrî kir ku sefareta wan ji Tel Avîvê were barkirin Qudsê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gpo.gov/fdsys/pkg/PLAW-104publ45/content-detail.html |sernav=Jerusalem Embassy Act of 1995 |tarîx=8 November 1995 |roja-gihiştinê=15 February 2007 |weşanger=U.S. Government Printing Office |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100617043204/http://www.gpo.gov/fdsys/pkg/PLAW-104publ45/content-detail.html |roja-arşîvê=17 June 2010}}</ref> Di 6ê meha 12an ya 2017ê de [[Serokdewletê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|reysîcimhûrê USAyê]], [[Donald Trump]], bi resmî Qudsê wek paytextê Îsraîlê nas kir û niyeta xwe ya barkirina bi Qudsê ve ya sefareta amerîkî da naskirin, ku bû sebeba vegerandin û betalkirina bi qasî dehan salan siyaseta Dewletên Amerîka yên Yekbûyî ya li ser problemê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.whitehouse.gov/the-press-office/2017/12/06/president-donald-j-trumps-proclamation-jerusalem-capital-state-israel |sernav=President Donald J. Trump's Proclamation on Jerusalem as the Capital of the State of Israel |tarîx=6 December 2017 |roja-gihiştinê=6 December 2017 |weşanger=White House |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171206191507/https://www.whitehouse.gov/the-press-office/2017/12/06/president-donald-j-trumps-proclamation-jerusalem-capital-state-israel |roja-arşîvê=6 December 2017}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=7 December 2017 |sernav=Trump Declares Jerusalem as Israel's Capital |url=http://www.news.com.au/world/middle-east/trump-to-declare-jerusalem-as-israels-capital/news-story/6f16170f8ceec70d7e2f10a9659309a1 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171206234846/http://www.news.com.au/world/middle-east/trump-to-declare-jerusalem-as-israels-capital/news-story/6f16170f8ceec70d7e2f10a9659309a1 |roja-arşîvê=6 December 2017 |roja-gihiştinê=7 December 2017 |xebat=News.com.au}}</ref> Ev hereket ji aliyê gelek dewletan ve hate rexnekirin. <ref>[https://www.reuters.com/article/us-usa-trump-israel-jerusalem-reaction/arabs-europe-u-n-reject-trumps-recognition-of-jerusalem-as-israeli-capital-idUSKBN1E0312 Arabs, Europe, U.N. reject Trump's recognition of Jerusalem as Israeli capital] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171222180040/https://www.reuters.com/article/us-usa-trump-israel-jerusalem-reaction/arabs-europe-u-n-reject-trumps-recognition-of-jerusalem-as-israeli-capital-idUSKBN1E0312|date=22 December 2017}}, Mark Heinrich, Reuters</ref> Qerareke şermezarkirina qerare USAyê ji aliyê hemû 14 endamên din ên Meclîsa Miletên Yekbûyî ya Emniyetê ve hate piştgirtin, lê di 18ê meha 12an ya 2017an de ji aliyê USAyê ve hate vetokirin. <ref>[https://www.telegraph.co.uk/news/2017/12/18/us-forced-veto-un-resolution-condemning-trumps-decision-jerusalem/ US forced to veto UN resolution condemning Trump's decision on Jerusalem] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180510060242/https://www.telegraph.co.uk/news/2017/12/18/us-forced-veto-un-resolution-condemning-trumps-decision-jerusalem/|date=10 May 2018}}, ''[[The Daily Telegraph]]''</ref> Li Civata Imûmî ya Miletên Yekbûyî qerareke piştî wê şermezarkirina qerara DYAyê hat qebûlkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=21 December 2017 |sernav=UN rejects Trump's Jerusalem declaration |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-42446027 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210613053816/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-42446027 |roja-arşîvê=13 June 2021 |roja-gihiştinê=20 June 2018 |xebat=BBC News}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aljazeera.com/news/2017/12/general-assembly-rejects-trump-jerusalem-move-171221135806725.html |sernav=UN General Assembly rejects Trump's Jerusalem move |roja-gihiştinê=21 December 2017 |weşanger=Al Jazeera |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171222211816/http://www.aljazeera.com/news/2017/12/general-assembly-rejects-trump-jerusalem-move-171221135806725.html |roja-arşîvê=22 December 2017}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Gladstone |pêşnav=Rick |tarîx=21 December 2017 |sernav=Defying Trump, U.N. General Assembly Condemns U.S. Decree on Jerusalem |url=https://www.nytimes.com/2017/12/21/world/middleeast/trump-jerusalem-united-nations.html |url-access=subscription |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20220103/https://www.nytimes.com/2017/12/21/world/middleeast/trump-jerusalem-united-nations.html |roja-arşîvê=3 January 2022 |xebat=The New York Times}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/ES-10/L.22&Submit=Search&Lang=E |sernav=United Nations Official Document |roja-gihiştinê=21 December 2017 |weşanger=United Nations |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171222122638/http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/ES-10/L.22&Submit=Search&Lang=E |roja-arşîvê=22 December 2017}}</ref> Di 14ê gulana 2018an de Dewletên Amerîkayê yên Yekbûyî bi res,î sefareta xwe li Qudsê vekir û cihê wê yê li Tel Avîvê bû konsûlxaneyek. Ji ber kêmbûna naskirina navberdewletî ya Qudsê wek paytextê Îsraîlê, hin medyayên ne-Îsraîlî Tel Avîv wekî metonim ji bo Îsraîl dişuxilînin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Tapsfield |pêşnav=James |tarîx=18 February 2010 |sernav=Israel must co-operate over fake passports, says David Miliband |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/israel-must-cooperate-over-fake-passports-says-david-miliband-1903544.html |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130820225541/http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/israel-must-cooperate-over-fake-passports-says-david-miliband-1903544.html |roja-arşîvê=20 August 2013 |roja-gihiştinê=11 September 2010 |xebat=The Independent |cih=UK}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=18 February 2010 |sernav=Dubai Hamas killing pledge by UK foreign secretary |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/8521246.stm |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190501194540/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/8521246.stm |roja-arşîvê=1 May 2019 |roja-gihiştinê=11 September 2010 |xebat=BBC News}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=4 January 2009 |sernav=Editorial A bloody new year in Gaza |url=http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/ed20090104a1.html |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110716112509/http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/ed20090104a1.html |roja-arşîvê=16 July 2011 |roja-gihiştinê=11 September 2010 |xebat=The Japan Times}}</ref><ref>[http://www.timesonline.co.uk/tol/tools_and_services/specials/style_guide/article986728.ece Times Online Style Guide—J] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110921130217/http://www.timesonline.co.uk/tol/tools_and_services/specials/style_guide/article986728.ece|date=21 September 2011}} "Jerusalem must not be used as a metonym or variant for Israel. It is not internationally recognised as the Israeli capital, and its status is one of the central controversies in the Middle East."</ref> Gelek kes, kom, dezgeh, ... miqabilî qerara Trump derketin, xaseten rêberên di nava civatên ereban û misilmanan de. Filistînî îdia dikin ku Rojhilatê Qudsê divê bibe paytextê dewleta wan ya pêşerojê û divê statûya wê bi riya danûstandinên aştiyê were safîkirin, wek ku di peymana aştîyê ya 1993an de hatiye diyarkirin. Serokê Filistînê Mahmûd Abbas da zanîn ku emela Trump bi şiklekî bi tesîr rê li ber cihê USAyê wek wesayîta di prosesa aştiyê de girt. [[Ismail Heniye|Ismail Haniyeh]], serokê hereketa Hamasê ya îslamî, ji bo "intifada"ke, yanî serhildaneke, nû bang kir. Reysîcimhûrê Tirkiyê [[Recep Tayyip Erdoğan|Recep Tayyip Erdogan]] qerarê rexne kir û got ku wê "heremê bixe nav hunglîskeke êgir". Şahê Erebistana Siûdî Selman vê yekê weke "tehrîkeke zelal ya li ber misilmanên dinyayê" behs kir. Serokê Misrê Ebdel Fetah el-Sîsî da zanîn ku ev qerar wê halê li heremê xirabtir bike. [[Îran|Îranê]] hişyarî da ku wê ew qerar bibe sebeba "intifadake nû", û got ku şkandineke hişkere ya qerarên navberdewletî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-42250340 |sernav=Jerusalem: Trump move prompts negative world reaction |malper=BBC |tarîx=6 December 2017 |roja-gihiştinê=28 September 2025 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181128222351/https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-42250340 |roja-arşîvê=28 November 2018}}</ref> Di nîsana 2017an de [[Wezareta Derve (Rûsya)|Wezareta Karên Derve]] ya Rûsyayê îlan kir ku ew Rojavayê Qudsê wek paytextê Îsraîlê dibîne di çarçoveya prensîbên ji Miletên Yekbûyî qebûlkirî ku di nav wan de statûya Rojhilatê Qudsê wek paytextê dewleteke pêşerojê ya filistînî jî heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/Israel-News/Politics-And-Diplomacy/Jpost-Exclusive-Moscow-surprisingly-says-west-Jerusalem-is-Israels-capital-486336 |sernav=Jpost Exclusive: Moscow surprisingly says west Jerusalem is Israel's capital |malper=The Jerusalem Post |tarîx=6 April 2017 |roja-gihiştinê=23 September 2017 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170923193803/http://www.jpost.com/Israel-News/Politics-And-Diplomacy/Jpost-Exclusive-Moscow-surprisingly-says-west-Jerusalem-is-Israels-capital-486336 |roja-arşîvê=23 September 2017}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://english.pnn.ps/2017/04/08/russia-could-acknowledge-west-jerusalem-as-israeli-capital/ |sernav=Russia could acknowledge West Jerusalem as Israeli Capital |tarîx=8 April 2017 |roja-gihiştinê=9 April 2017 |weşanger=PNN |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170409195147/http://english.pnn.ps/2017/04/08/russia-could-acknowledge-west-jerusalem-as-israeli-capital/ |roja-arşîvê=9 April 2017}}</ref><ref>[http://www.mid.ru/en/foreign_policy/news/-/asset_publisher/cKNonkJE02Bw/content/id/2717182 Foreign Ministry statement regarding Palestinian-Israeli settlement (6 April 2017)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200104201944/https://www.mid.ru/en/foreign_policy/news/-/asset_publisher/cKNonkJE02Bw/content/id/2717182|date=4 January 2020}}"We reaffirm our commitment to the UN-approved principles for a Palestinian-Israeli settlement, which include the status of East Jerusalem as the capital of the future Palestinian state. At the same time, we must state that in this context we view West Jerusalem as the capital of Israel."</ref> Di 15ê meha 12an ya 2018ê de hikûmeta Awistralya bi resmî Rojavayê Qudsê wek paytextê Îsraîlê nas kir, lê got ku sefareta wan wê li Tel Avîvê bimîne heta çareke dudewletê bi cih bibe. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/australia-recognizes-west-jerusalem-as-the-capital-of-israel/ |sernav=Australia recognizes west Jerusalem as the capital of Israel |malper=CBS News |tarîx=15 December 2018 |roja-gihiştinê=16 December 2018 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181216011904/https://www.cbsnews.com/news/australia-recognizes-west-jerusalem-as-the-capital-of-israel/ |roja-arşîvê=16 December 2018}}</ref> Qerara naskirinê di meha 10an ya 2022an de hat betalkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.npr.org/2022/10/18/1129609399/australia-will-end-recognition-of-jerusalem-as-israel-capital |sernav=Australia says it will end its recognition of Jerusalem as Israel's capital |tarîx=17 October 2022 |roja-gihiştinê=18 October 2022 |weşanger=[[NPR]] |ziman=en-US |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221018054516/https://www.npr.org/2022/10/18/1129609399/australia-will-end-recognition-of-jerusalem-as-israel-capital |roja-arşîvê=18 October 2022}}</ref> ==== Îşxalkirinên Îsraîlê ==== Pey zemtkirina wê ya di 1967an de, hikûmeta Îsraîlê 12 bicihbûnên îşxalkirinê li Rojhilatê Qudsê ava kirine, bi nifûseke bi qasî 220.000 îşxalkerên cihû yên îsraîlî di sala 2019an de.<ref>{{Jêder-malper |url=https://peacenow.org.il/en/settlements-watch/settlements-data/population |sernav=Population |malper=Peace Now |roja-gihiştinê=1 June 2022 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220611210642/https://peacenow.org.il/en/settlements-watch/settlements-data/population |roja-arşîvê=11 June 2022}}</ref> Civata navberdewletî di bin qanûna navberdewletî de îşxalkirinên Îsraîlê neqanûnî dihesibîne. <ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roberts |pêşnav=Adam |lînka-nivîskar=Adam Roberts (scholar) |sal=1990 |sernav=Prolonged Military Occupation: The Israeli-Occupied Territories Since 1967 |url=https://pdfs.semanticscholar.org/8aaa/455b51d4c49285089a97a08496071e322877.pdf |kovar=The American Journal of International Law |cild=84 |hejmar=1 |rr=85–86 |doi=10.2307/2203016 |jstor=2203016 |s2cid=145514740 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200215100933/https://pdfs.semanticscholar.org/8aaa/455b51d4c49285089a97a08496071e322877.pdf |roja-arşîvê=15 February 2020 |jêgirtin=The international community has taken a critical view of both deportations and settlements as being contrary to international law. General Assembly resolutions have condemned the deportations since 1969, and have done so by overwhelming majorities in recent years. Likewise, they have consistently deplored the establishment of settlements, and have done so by overwhelming majorities throughout the period (since the end of 1976) of the rapid expansion in their numbers. The Security Council has also been critical of deportations and settlements; and other bodies have viewed them as an obstacle to peace, and illegal under international law... Although East Jerusalem and the Golan Heights have been brought directly under Israeli law, by acts that amount to annexation, both of these areas continue to be viewed by the international community as occupied, and their status as regards the applicability of international rules is in most respects identical to that of the West Bank and Gaza.}}</ref> === Quds wek paytextê Filistînê === [[File:Orient_House.jpg|çep|thumb|Xaniyê Şerqê li Qudsê, the former headquarters of the PLO]] [[File:French_Consulate_in_Jerusalem_at_night_2008.jpg|thumb|The Consulate General of France, Jerusalem]] [[Otorîteya Dewletî ya Filistînî|Otorîteya Dewletî ya Filistînê]] li gora qerara 242an ya Meclîsa Miletên Yekbûyî ya Emniyetê, Rojhilatê Qudsê wekî axa îşxalkirî dibîne. Otorîteya Filistînî îdia dike ku Quds, tevî Kuliyeta Mizgefta el-Eqsayê, paytextê Dewleta Filistînê ye, Rêxistina Azadkirina Filistînê (PLO) îdia dike ku Rojavayê Qudsê jî meseleya nîqaşên statûya dayîmî ye. Lê wê diyar kiriye ku ew hazir e çareyên alternatîv binirxîne, mesela kirina Qudsê ya bajarekî vekirî. <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nad-plo.org/etemplate.php?id=59&more=1 |sernav=Jerusalem |malper=PLO-Negotiations Affairs Department (NAD) |roja-gihiştinê=20 May 2013 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160418223336/http://www.nad-plo.org/etemplate.php?id=59 |roja-arşîvê=18 April 2016}}</ref> Qenaeta PLOyê ew e ku Rojhilatê Qudsê, wekî ku ji aliyê hidûdên belediyê yên berî 1967an ve hatiye diyarkirin, wê bibe paytextê Filistînê û Rojavayê Qudsê wê bibe paytextê Îsraîlê, û herdû dewlet xwedî xweseriya timam bin li ser qeta wan ya bajêr bi beledîke xwe. Meclîseke bipêşxistinê ya hevbeş wê ji bo bipêşxistina koordîne mesûl bûbane.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nad-plo.org/userfiles/file/Factsheet%202013/EJ%20TODAY_FINAL%20REPORT_II.pdf |sernav=Palestine's Capital: The 1967 border in Jerusalem and Israel's illegal policies on the ground |malper=East Jerusalem today |tarîx=August 2013 |roja-gihiştinê=5 February 2016 |weşanger=PLO-Negotiations Affairs Department (NAD) |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130825020708/http://www.nad-plo.org/userfiles/file/Factsheet%202013/EJ%20TODAY_FINAL%20REPORT_II.pdf |roja-arşîvê=25 August 2013 |rûpel=5}}</ref> Xaniyê Şerqê ya li Rojhilatê Qudsê di salên 1980 û 1990an de wek merkeza PLOyê dihat şuxilandin. Ew ji aliyê Îsraîlê ve di sala 2001an de hate girtin, 2 roj piştî peqandina întiharê ya li ser restorana Sbarro. Hin dewlet, wek Rûsya<ref>[http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4015504,00.html Medvedev reaffirms Soviet recognition of Palestine (Ynet News, 18 January 2011)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130726041642/http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4015504,00.html|date=26 July 2013}} "Russian president says Moscow has not changed its position since 1988 when it 'recognized independent Palestinian state with its capital in east Jerusalem'"</ref> û Çînê<ref>[http://english.peopledaily.com.cn/90883/7592121.html China supports Palestinian UN bid (Xinhua, 8 September 2011)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130516095526/http://english.peopledaily.com.cn/90883/7592121.html|date=16 May 2013}} "China recognizes Palestine as a country with east Jerusalem as its capital and possessing full sovereignty and independence, in accordance with borders agreed upon in 1967, according to Jiang"</ref> Rojhilatê Qudsê wek paytextê dewleta Filistînê nas dikin. Qerara Meclîsa Miletên Yekbûyî ya Imûmî ya 58/292ê piştrast kir ku heqê miletê Filistînê ji bo xweseriya li ser Rojhilatê Qudsê heye. <ref>{{Jêder-malper |url=https://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/A2C2938216B39DE485256EA70070C849 |sernav=Resolution 58/292. Status of the Occupied Palestinian Territory, including East Jerusalem |tarîx=17 May 2004 |weşanger=[[United Nations]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120806133025/http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/A2C2938216B39DE485256EA70070C849 |roja-arşîvê=6 August 2012}}</ref> ==== Ofîs û dezgehên filistînî ==== [[File:89480_jerusalem_villa_constantine_salama_PikiWiki_Israel.jpg|thumb|Villa Salameh - cihê Konsûlxaneya Belçîkayê li Filistînê]] Ofîsên hikûmetê yên ku li derveyî hidûdên belediya Îsraîlê ne, di nav wan de Qewetên Emniyeta Filistînê, Qeweta 17, Qeweta Emniyetê ya Pêşîlibergirtinê û Wezareta Hundirû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.il/en/departments/news/idf-forces-take-control-of-governors-house-compound-in-abu-dis-10-aug-2001 |sernav=IDF forces take control of Governors House Compound in Abu Dis &#124; Ministry of Foreign Affairs |roja-gihiştinê=27 February 2024 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240227132111/https://www.gov.il/en/departments/news/idf-forces-take-control-of-governors-house-compound-in-abu-dis-10-aug-2001 |roja-arşîvê=27 February 2024}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.israelhayom.com/2018/02/16/abu-dis-information/ |sernav=Archived copy |roja-gihiştinê=27 February 2024 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240227132110/https://www.israelhayom.com/2018/02/16/abu-dis-information/ |roja-arşîvê=27 February 2024}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=PA Institutions in Abu Dis Cut Off From East Jerusalem |url=https://www.haaretz.com/2004-01-19/ty-article/pa-institutions-in-abu-dis-cut-off-from-east-jerusalem/0000017f-db21-d3a5-af7f-fbaf31240000 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250608035818/https://www.haaretz.com/2004-01-19/ty-article/pa-institutions-in-abu-dis-cut-off-from-east-jerusalem/0000017f-db21-d3a5-af7f-fbaf31240000 |roja-arşîvê=8 June 2025 |roja-gihiştinê=25 February 2024 |xebat=Haaretz |ziman=en}}</ref> Li mehla Dahiyat al Barid de ofîseke heremî ya ofîsa întixabê ya Otorîteya Filistînî heye. <ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Israeli Authorities Were Unaware of Jerusalem City Limits When Shuttering Palestinian Mapping Office |url=https://www.haaretz.com/israel-news/2017-03-21/ty-article/.premium/police-were-unaware-of-jerusalem-city-limits-when-shuttering-palestinian-mapping-office/0000017f-e06d-d38f-a57f-e67f01870000 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250108211056/https://www.haaretz.com/israel-news/2017-03-21/ty-article/.premium/police-were-unaware-of-jerusalem-city-limits-when-shuttering-palestinian-mapping-office/0000017f-e06d-d38f-a57f-e67f01870000 |roja-arşîvê=8 January 2025 |roja-gihiştinê=25 February 2024 |xebat=Haaretz |ziman=en}}</ref>{{Çavkanî|group=note}}<templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles><templatestyles src="Refbegin/styles.css" /> == Muhîmiya dînî == [[File:THE_OLD_CITY_JERUSALEM.JPG|thumb|Li Bajarê Kevin gelek cihên xwedî muhîmiya dînî hene ji bo her sê [[Dînên îbrahîmî|dînên birahîmî]] ên mezin—[[cihûtî]], [[xiristiyanî]] û [[îslam]].]] Quds di hersê dînên birahîmî de gelek wextî miqedes bûye. Salnameya 2000ê ya Qudsê 1204 kenîs, 158 dêr, û 73 mizgeft di bajêr de lîste dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Protecting Jerusalem's Holy Sites: A Strategy for Negotiating a Sacred Peace |paşnav=Guinn |pêşnav=David E. |weşanger=Cambridge University Press |sal=2006 |rûpel=[https://archive.org/details/protectingjerusa00guin/page/n151 142] |isbn=978-0-521-86662-0 |çap=1st |url=https://archive.org/details/protectingjerusa00guin |url-access=limited}}</ref> Çiqasî te'bandina hiştina pevrebûneke dînî ya bi silametî, li hinek cihan, mesela el-Eqsa, nerehetî û nakokî çêbûne. El-Eqsa cihê herî miqedes e di cihûtiyê de û cihê sisiyan ê herî miqedes e di îslamê de. Cihû qedrê wê digrin ji ber ku cihê 2 îbadetxanên berê ye û misilman yeqîn dikin ku nebî [[Muhemmed]] ji [[Mescîd el-Heram|Mescîd el-Heramê]] çû vî cihî di [[Îsra û Mîrac|Îsra û Mi'racê de]]. Cihûtî   Quds di cihûtiyê bajarê herî miqedes bûye û welatê pêşîkî û rûhanî yê cihûyan bûye ji wextê ku Padîşah Dawid ew wek paytextê xwe îlan kir di asra 10an de. Bêî jimartina navên wê yî dî, navê Qudsê 669 caran di Kitêba Miqedes ya Ibrî de derbas dibe.<ref>{{Jêder |sernav=Nothing Abides |tarîx=5 July 2017 |rr=11–38 |roja-gihiştinê=5 February 2022 |beş=The Muslim Claim to Jerusalem |chapter-url=http://dx.doi.org/10.4324/9781315125374-3 |weşanger=Routledge |doi=10.4324/9781315125374-3 |isbn=978-1-315-12537-4}}</ref> === Xiristiyanî === {{Çavkanî|group=note}}Quds axlebe wek dergûşa xiristiyaniyê tê hesibandin. === Îslam === <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles>Quds bajarê sisiyan ê herî miqedes e dî îslama sunî de.<ref name="Esposito-2002">Third-holiest city in Islam:</ref> Ededên îslamî dibêjin ku dor salekê berî guhertina qiblê bi Ke'beya Mekê, qibla misilmanan Quds bû.<ref>{{Cite book |title=The Israeli-Palestinian War: Escalating to Nowhere |last=Cordesman |first=Anthony H. |author-link=Anthony Cordesman |publisher=Praeger Security International |year=2005 |page=62 |isbn=978-0-275-98758-9 |chapter=The Final Settlement Issues: Asymmetric Values & Asymmetric Warfare}}</ref><ref>{{Qref|2|142|b=yl|c=}}</ref> Lê cihê muhîm ê bajêr di îslamê de herî gelek ji ber [[Îsra û Mîrac|Îsra û Mi'racê]] ye. Misilman yeqîn dikin ku Muhemmed ji [[Mescîd el-Heram|Mescîd el-Heramê]] çû Qudsê, û çû cinetê ji bo ku [[pêxemberên îslamê]] ên berê bibîne.<ref>{{Cite book |title=The Monotheists: The Peoples of God |last=Peters |first=Francis E. |author-link=Francis Edward Peters |publisher=Princeton University Press |year=2003 |pages=[https://archive.org/details/monotheistsjewsc00pete_0/page/95 95–6] |isbn=978-0-691-11460-6 |chapter=Muhammad the Prophet of God |chapter-url=https://archive.org/details/monotheistsjewsc00pete_0/page/95}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.usc.edu/dept/MSA/fundamentals/hadithsunnah/bukhari/093.sbt.html#009.093.608 |title=Sahih Bukhari |work=Compendium of Muslim Texts |access-date=9 September 2011 |publisher=University of Southern California |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081127160919/http://www.usc.edu/dept/MSA/fundamentals/hadithsunnah/bukhari/093.sbt.html |archive-date=27 November 2008}} (from an English translation of [[Sahih al-Bukhari|Sahih Bukhari]], Volume IX, Book 93, Number 608)</ref><ref>{{Quotehadith|bukhari|7517|b=yl}}</ref> Ayeta pêşî ya di [[Îsra|sûreya Îsrayê]] behsa qonaxa seyaheta Muhemmed wek ''el-mescid el-eqṣa'' ("cihê herî dûr ê limêjê") dike.<ref>From [[Abdullah Yusuf Ali]]'s English translation of the [[Qur'an]]: "Glory to (Allah) Who did take His servant for a Journey by night from the Sacred Mosque to the farthest Mosque, whose precincts We did bless,- in order that We might show him some of Our Signs: for He is the One Who heareth and seeth (all things)." ([[Al-Isra|17]]:1)</ref><ref>{{Qref|17|1|b=yl}}</ref> Di rojên herî pêşî ên îslamê de, ev wek behseke li ser cihekî li cinetan dihat fêmkirin,<ref>{{Cite book |title=The Encyclopaedia of Islam |publisher=Brill |year=2006 |pages=97–105 |edition=New ed. 2006 |volume=7}}</ref> lê alimên îslamê ên piştî [[xelîfeya Raşidûn]] wê wek Qudsê fêm kirine, û xaseten wek cihê Îbadetgeha Cihûyan ya berê.<ref>{{Cite book |title=Narrating Muhammad's Night Journey: Tracing the Development of the Ibn 'Abbas Ascension Discourse |last=Colby |first=Frederick S. |publisher=SUNY Press |date=6 August 2008 |pages=15 |isbn=978-0-7914-7788-5 |language=en |quote=From the earliest extant Muslim texts, it becomes clear that a group of Muslims from the beginning interpreted the 'furthest place of prayer' (al-masjid al-aqṣā) with the city of Jerusalem in general and its Herodian/Solomonic Temple in particular... Eventually, a general consensus formed around the idea that Muhammad's journey did indeed take him to Jerusalem. |url=https://books.google.com/books?id=sasZCjcTisIC&pg=PA15}}</ref> Hedîsan behs dikin ku cihê Mescîda Eqsayê li Qudsê ye.<ref>{{cite web |url=http://haditsbukharionline.blogspot.ca/2010/11/merits-of-helpers-in-madinah-ansaar.html |title=Merits of the Helpers in Madinah (Ansaar)—Hadith Sahih Bukhari |access-date=7 December 2012 |publisher=Haditsbukharionline.blogspot.ca |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101044831/http://haditsbukharionline.blogspot.ca/2010/11/merits-of-helpers-in-madinah-ansaar.html |archive-date=1 January 2016}}</ref> Li gora ededên îslamê, timamê çiyê el-Eqsa ye, ne tenê mizgefta li aliyê wê yî başûrî, ku navê wê niha [[Mescîda Eqsa]] ye.<ref>{{Cite book |title=Routledge Handbook on Palestine |last=Dumper |first=Michael |publisher=Taylor & Francis |date=2024-12-30 |isbn=978-1-040-19294-8 |language=en |url=https://www.google.com.sa/books/edition/Routledge_Handbook_on_Palestine/vTcxEQAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=al-aqsa+mosque+umar&pg=PT233&printsec=frontcover |last2=Badran |first2=Amneh}}</ref><ref>{{cite book |title=Theorizing Islam: Disciplinary Deconstruction and Reconstruction |last=Hughes |first=Aaron W. |author-link=Aaron W. Hughes |publisher=Taylor & Francis |year=2014 |page=45 |isbn=978-1-317-54594-1 |quote=Although later commentators would debate whether or not this journey was a physical one or took place at an internal level, it would come to play a crucial role in establishing Muhammad's prophetic credentials. In the first part of this journey, referred to as the isra, he traveled from the Kaba in Mecca to "the farthest mosque" (al-masjid al-aqsa), identified with the Temple Mount in Jerusalem: the al-Aqsa mosque that stands there today eventually took its name from this larger precinct, in which it was constructed. |url=https://books.google.com/books?id=nWV_BAAAQBAJ&pg=PA45 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719063147/https://books.google.com/books?id=nWV_BAAAQBAJ&pg=PA45 |archive-date=19 July 2023 |url-status=live |access-date=15 July 2022 |series=Religion in Culture}}</ref> Mizgefta cim'etê ya pêşî ku hat avakirin li kuliyeta el-Eqsa ji xelîfeyê Raşidûnê, Xelîf Umer, hat avakirin piştî fetha Qudsê ya salên 637-638.<ref>{{Cite book |title=Medieval Jerusalem and Islamic Worship: Holy Places, Ceremonies, Pilgrimage |last=Elad |first=Amikam |publisher=BRILL |date=1995 |isbn=978-90-04-10010-7 |language=en |url=https://books.google.com.sa/books?id=CDz_yctbQVgC&pg=PA29&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false}}</ref><ref>{{Cite book |title=Al-quds: The Place of Jerusalem in Classical Judaic and Islamic Traditions |last=Al-Khateeb |first=Mohammed Abdul Hameed |publisher=Ta-Ha |date=1998 |pages=130 |isbn=978-1-897940-79-2 |language=en |url=https://www.google.com.sa/books/edition/Al_quds/Zep-AAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=al-aqsa+mosque+umar&dq=al-aqsa+mosque+umar&printsec=frontcover |last2=Al-Khateeb |last3=Hameed |first3=M. Abdul}}</ref> Heciyê fileh, Arculf, ku dor sala 670an li erdên fileh/cihûyan ên miqedes digeriha, li ser mizgeftê behs kiriye. Li gora wî di mizgeftê de cihê dor sê hezar abidan (kesên ku îbadetê dikin) hebû.<ref name=":1">{{Cite book |title=the arab contribution to islamic art: from the seventh to the fifteenth centuries |last=ali |first=wijdan |publisher=American Univ in Cairo Press |date=1999 |pages=25 |isbn=978-977-424-476-6 |language=en |url=https://www.google.com.sa/books/edition/the_arab_contribution_to_islamic_art_fro/rpUuqLPPKK4C?hl=en&gbpv=1&dq=first+major+monument+to+be+built+on+al-aqsa+dome+of+the+rock&pg=PA25&printsec=frontcover}}</ref> Abîdeya [[Xanedana Emewiyan|Emewî]] ya pêşî ku li kuliyetê were avakirin [[Qubbet es-Sexre]] ye, ji [[Ebdulmelik|Xelîfe Ebdulmelik]] di neqeba salên 685 û 691 de.<ref name=":12">{{Cite book |title=the arab contribution to islamic art: from the seventh to the fifteenth centuries |last=ali |first=wijdan |publisher=American Univ in Cairo Press |date=1999 |pages=25 |isbn=978-977-424-476-6 |language=en |url=https://www.google.com.sa/books/edition/the_arab_contribution_to_islamic_art_fro/rpUuqLPPKK4C?hl=en&gbpv=1&dq=first+major+monument+to+be+built+on+al-aqsa+dome+of+the+rock&pg=PA25&printsec=frontcover}}</ref> Ew û kurê wî [[Welîd I]] (hukm. 705-715) mizgefta cim'etê ya Qiblî jî ji nû ve ava kirine di neqeba salên 705 û 710 de.<ref>{{Cite book |title=The Umayyad World |last=Marsham |first=Andrew |publisher=Routledge |date=2020-11-25 |isbn=978-1-317-43004-9 |language=en |url=https://www.google.com.sa/books/edition/The_Umayyad_World/fvwFEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=al-aqsa+mosque+al-walid&pg=PT423&printsec=frontcover}}</ref><templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles><templatestyles src="Refbegin/styles.css" />{{Gallery|File:THE TEMPLE MOUNT JERUSALEM.jpg|A view of the [[Al-Aqsa|Al-Aqsa Mosque Compound]] on [[Temple Mount]], considered a holy place by Jews, Christians, and Muslims.|File:Western Wall at night (20063).jpg|The [[Western Wall]], also known as the Wailing Wall and the Kotel, is a remnant of the [[Second Temple]] and the holiest place where Jews are permitted to pray.|File:The Church of the Holy Sepulchre-Jerusalem.JPG|The [[Church of the Holy Sepulchre]] it's the holiest site in Christianity and it has been an important pilgrimage site for Christians since the 4th century.|File:Al-Aqsa Mosque (Jerusalem).jpg|The [[Qibli Mosque|Qibli (Al-Aqsa) Mosque]], in [[Al-Aqsa|Al-Aqsa Mosque Compound]].|File:Jerusalem-2013(2)-Temple Mount-Dome of the Rock (SE exposure).jpg|The [[Dome of the Rock]], in [[Al-Aqsa|Al-Aqsa Mosque Compound]].|File:Jerusalem-Garden-Tomb-KTM-1266.jpg|[[The Garden Tomb]]—a new holy site established by British [[Protestantism|Protestants]] in the 19th century.|align=center|width=200|height=160|title=Galerî}} == Ekonomî == Berê, ekonomiya Qudsê hema bêje tenê ji heciyan dihat piştgirtin, ji ber ku ew dûrî lîmanên mezin ên [[Yafa|Yafayê]] û [[Xeze|Xezeyê]] bû.<ref name="Dumper-1996">{{Jêder-kitêb |sernav=The Politics of Jerusalem Since 1967 |paşnav=Dumper |pêşnav=Michael |weşanger=Columbia University Press |sal=1996 |rr=207–10 |isbn=978-0-231-10640-5}}</ref> Cihên dînî û kultûrî ên Qudsê îro dêhnê gelek mêhvanên xerîb dikşînin, bêhtirê turîstan serî li Dîwarê Buraq û Bajarê Kevin dan.<ref name="Central Bureau of Statistics-2006">{{Jêder-malper |url=http://www.cbs.gov.il/hodaot2006n/11_06_106e.pdf |sernav=Press Release: Jerusalem Day |tarîx=24 May 2006 |roja-gihiştinê=10 March 2007 |weşanger=Central Bureau of Statistics |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070614014210/http://www.cbs.gov.il/hodaot2006n/11_06_106e.pdf |roja-arşîvê=14 June 2007}}</ref> Di sala 2010an de, Quds ji aliyê <nowiki><i id="mwCO0">Kovara Travel + Leisure</i></nowiki> ve, li Efrîqayê û Rojhilata Navîn, bajarê herî baş ê gerha kêfî hate binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.travelandleisure.com/worldsbest/2010/cities/africa-middle-east-cities/15 |sernav=World's Best Awards 2010—Africa and the Middle East |roja-gihiştinê=11 July 2010 |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100712140230/http://www.travelandleisure.com/worldsbest/2010/cities/africa-middle-east-cities/15 |roja-arşîvê=12 July 2010}}</ref> Di sala 2013an de, 75% ji 3,5 milyon turîstên ku serî li Îsraîlê dan, serî li Qudsê dan. <ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Yiffa Yaakov |tarîx=10 January 2014 |sernav=2013 'record year' for tourism, government says |url=https://www.timesofisrael.com/2013-record-year-for-tourism-government-says |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230510114922/https://www.timesofisrael.com/2013-record-year-for-tourism-government-says |roja-arşîvê=10 May 2023 |roja-gihiştinê=30 April 2015 |xebat=[[The Times of Israel]]}}</ref> == Tehsîl == === Ûnîversîte === Quds cihê gelek ûnîversîteyên bi nav û deng e û qurs bi ibranî, erebî û îngilîzî tên dan. [[File:HADASSA_HOSPITAL_MT._SCOPUS_JERUSALEM.jpg|thumb| [[Zanîngeha Îbranî ya Orşelîmê|Ûnîversîteya Ibranî ya Qudsê]], kampusa Mount Scopus]] [[File:Abu_jihad.jpg|thumb|Di nava Mûzeya Ebû Cihad ya [[Ûnîversîteya Qudsê]]]] === Mektebên erebî === == Not == {{Çavkanî|group=note}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Xwendinê dewam bike == <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles> *Websîteya resmî ya Belediya Qudsê * [https://www.bbc.com/news/world-middle-east-26934435 Çima Quds wiqasî miqedes e?] (Arşîvkirin 31ê gulana 2018 li [[Wayback Machine]]) BBC News * Statûya Qudsê (Di li de hatiye vekirin). Belgeya [[Neteweyên Yekbûyî|Miletên Yekbûyî]] ya girêdayî nakokiya li ser bajêr * Kitêbxana Virtual ya Qudsê, projeyeke hevbeş ya Ûnîversiteya El-Qudsê û [[Zanîngeha Îbranî ya Orşelîmê|Ûnîversîteya ibrî ya Qudsê]] * [http://new.huji.ac.il/en Malpera fermî] (Arşîvkirin 6ê Berfanbara 2017ê li ) ya Zanîngeha Hebrî ya Qudsê, dezgehê pêşeng yê perwerdeya bilind ya bajêr * [https://www.alquds.edu/en Malpera fermî] (Di 6ê Berfanbara 2017ê de li de bişopandin) ya Zanîngeha El-Quds, yekane zanîngeha Filistînê li Qudsê * Zanyarîyên cografîk yên girêdayîQudûsadiOpenStreetMap == Lînkên derve == <templatestyles src="Refbegin/styles.css" /> <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles><templatestyles src="Refbegin/styles.css" /> {{Kontrola otorîteyê}}<templatestyles src="Refbegin/styles.css" />{{Çavkanî|group=note}} <nowiki> [[Kategorî:Xakên pîroz]] [[Kategorî:Bajarên pîroz]] [[Kategorî:Paytextên Asyayê]] [[Kategorî:Orşelîm]] [[Kategorî:Webarchive template wayback links]] [[Kategorî:Pages including recorded pronunciations]] [[Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdaneyê ye]]</nowiki> 3cap0rmmnvlpgyhtg1w7n9shvh4y3lo 2101776 2101775 2026-11-04T22:05:18Z Guherto 41494 2101776 wikitext text/x-wiki {{Çavkanî|group=note}}<templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles> <templatestyles src="Refbegin/styles.css" />{{Çavkanî|group=note}}<templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles><templatestyles src="Refbegin/styles.css" /> '''Quds{{Refn|{{IPA|q|ʊ|d|s}}; {{Langx|engvar=gb|ar|القُدس|al-Quds}}, {{IPA|ar|al.quds|pron|ArAlquds.ogg}}, {{IPA|ar|il.ʔuds|local}}, {{Langx|engvar=gb|he|יְרוּשָׁלַיִם|Yerushaláyim}}, {{IPA|he|jeʁuʃaˈlajim|pron|He-Jerusalem.ogg}};<ref>''A-Z Guide to the Qur'an: A Must-have Reference to Understanding the Contents of the Islamic Holy Book'' by Mokhtar Stork (1999): "JERUSALEM: Referred to in Arabic as Baitul Muqaddas (The Holy House) or Baitul Maqdis (The House of the Sanctuary)".</ref><ref>''Pan-Islamism in India & Bengal'' by Mohammad Shah (2002), p. 63: "... protector of Mecca, Medina and Baitul Muqaddas, the sacred places of pilgrimage of the Muslim world"</ref><ref name="Elihay-2011" /> <br />Bi zimanên dî:<br />{{langx|engvar=gb|grc-x-koine|Ἱερουσαλήμ/Ἰερουσαλήμ/Ἱεροσόλυμα/Ἰεροσόλυμα/Ἱεροσάλημα|Hierousalḗm, Ierousalḗm, Hierosóluma, Ierosóluma, Hierosálēma}}<br />{{langx|engvar=gb|hy|Երուսաղեմ|Erusałēm}}}}''' bajarekî mexriba başûr e, li zozaneke Çiyayên Yehûda ya di neqeba Behra Navîn ûû Behra Mirî de ye. Ew yek ji bajarên dinyayê ên herî kevn e û ji hersê dînên birahîmî -- îslam, xiristiyanî û cihûtî -- miqedes tê hesabkirin. Ji sala 1980 ve Îsraîl îdia dike ku timamê bajêr paytextê wan e, pey îşxalkirina wan î Rojhilatê Qudsê di sala 1967 de.{{Refn|Jerusalem is the capital under [[Jerusalem Law|Israeli law]]. The presidential residence, government offices, supreme court and parliament ([[Knesset]]) are there. The State of Palestine (according to the Basic Law of Palestine, Title One: Article 3) regards Jerusalem as its capital.<ref name="2003 Amended Basic Law Archived 11 February 2016 at the Wayback Machine"/> The UN and most countries do not recognise Jerusalem as Israel's capital, taking the position that the final status of Jerusalem is pending future negotiations between Israel and the Palestinian Authority. Most countries maintain their embassies in [[Tel Aviv]] and its suburbs or suburbs of Jerusalem, such as [[Mevaseret Zion]] <small>(see {{cite web |url=https://www.un.org/Depts/Cartographic/map/profile/israel.pdf |title=Map of Israel |access-date=28 June 2017 |archive-date=1 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200601135924/https://www.un.org/Depts/Cartographic/map/profile/israel.pdf |url-status=live}}&nbsp;{{small|(319&nbsp;KB)}})</small> See [[Status of Jerusalem]] for more information.}}<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Routledge Handbook on the Israeli-Palestinian Conflict |paşnav=Peters |pêşnav=Joel |weşanger=Routledge |tarîx=2013-03-05 |rr=130 |isbn=978-1-136-16068-4 |ziman=en |jêgirtin=After Israel's occupation of East Jerusalem in 1967, the UN Security Council passed Resolution 237, condemning the annexation of East Jerusalem. Resolution 242, although not mentioning Jerusalem directly, demanded a withdrawal of Israeli forces to the 1949 armistice lines, thereby relinquishing control of East Jerusalem. |url=https://www.google.com.sa/books/edition/Routledge_Handbook_on_the_Israeli_Palest/NOXqTCc1u9QC?hl=en&gbpv=1&dq=international+law+recognize+east+jerusalem+as+part+of+palestine&pg=PA130&printsec=frontcover |paşnav2=Newman |pêşnav2=David}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Smith |pêşnav=William |tarîx=6 December 2017 |sernav=Donald Trump confirms US will recognise Jerusalem as capital of Israel |url=https://www.theguardian.com/us-news/2017/dec/06/donald-trump-us-jerusalem-israel-capital |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231005074952/https://www.theguardian.com/us-news/2017/dec/06/donald-trump-us-jerusalem-israel-capital |roja-arşîvê=5 October 2023 |roja-gihiştinê=13 May 2017 |xebat=The Guardian}}</ref> [[Dewleta Filistînê|Filistînê]] jî dibêje ku Rojhilatê Qudsê (Bajarê Kevn jî tê de) paytextê wan e. Civata navberdewletî îşxalkirina Rojhilatê Qudsê qebûl nake, wê neqanûnî hesab dike, û wê wek yek [[erdên filistînî ên ji Îsraîlê îşxalkirî]] dihesibîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://domino.un.org/unispal.nsf/0/441329a958089eaa852560c4004ee74d?OpenDocument |sernav=Resolution 298 September 25, 1971 |tarîx=25 September 1971 |roja-gihiştinê=25 July 2018 |weşanger=[[United Nations]] |jêgirtin=Recalling its resolutions... concerning measures and actions by Israel designed to change the status of the Israeli-occupied section of Jerusalem,... |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130819003928/http://domino.un.org/unispal.nsf/0/441329a958089eaa852560c4004ee74d?OpenDocument |roja-arşîvê=19 August 2013}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Question of Palestine & the United Nations |weşanger=United Nations Department of Public Information |tarîx=2003 |jêgirtin=East Jerusalem has been considered, by both the General Assembly and the Security Council, as part of the occupied Palestinian territory. |beş=The status of Jerusalem |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190808102228/https://www.un.org/Depts/dpi/palestine/ch12.pdf |roja-arşîvê=8 August 2019 |chapter-url=https://www.un.org/Depts/dpi/palestine/ch12.pdf}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=26 February 2010 |sernav=Israeli authorities back 600 new East Jerusalem homes |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/8538791.stm |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180612140111/http://news.bbc.co.uk/2/hi/8538791.stm |roja-arşîvê=12 June 2018 |roja-gihiştinê=18 September 2013 |xebat=BBC News}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=9 November 2010 |sernav=Israel plans 1,300 East Jerusalem Jewish settler homes |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-11709617 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119213308/https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-11709617 |roja-arşîvê=19 November 2018 |roja-gihiştinê=20 June 2018 |xebat=BBC News |jêgirtin=East Jerusalem is regarded as occupied Palestinian territory by the international community, but Israel says it is part of its territory.}}</ref> Israîlê dezgehên xwe yên hikûmetê ên serekî li wir bi rê ve dibe, û Filistînê wê wek textê qewetê dihesibîne. Niha, statûya Qudsê yek ji problemên esasî yên di [[Pevçûna Îsraêl û Filistînê|Herba Îsraîl û Filistînê]] de ye. Di bin Plana Miletên Yekbûyî ya Levakirina Filistînê de (ya 1947), Quds wê "wek ''corpus separum'' di bin rejîmeke navberdewletî ya xisûsî de" hatibane avakirin ku wê ji Miletên Yekbûyî hatibane rêvebirin.<ref name=":02">{{Jêder-malper |url=https://unispal.un.org/DPA/DPR/unispal.nsf/0/7F0AF2BD897689B785256C330061D253 |sernav=A/RES/181(II) of 29 November 1947 |roja-gihiştinê=3 December 2024 |weşanger=United Nations General Assembly |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171010090147/https://unispal.un.org/DPA/DPR/unispal.nsf/0/7F0AF2BD897689B785256C330061D253 |roja-arşîvê=10 October 2017}}</ref> Piştî Herba Ereb-Îsraîlî ya 1948an, ew di sala 1967an de gihan lihevkirineke agirbestê ku dihate mana qetkirina Qudsê di neqeba Îsraîl û Ûrdunê de, Rojavayê Qudsê di bin destê Îsraîl de, û Rojhilatê Qudsê di bin destê Ûrdunê de.{{refn|[[West Jerusalem]] comprises approximately one third of the municipal area of Jerusalem, with [[East Jerusalem]] comprising approximately two-thirds. On the annexation of East Jerusalem, Israel also incorporated an area of the West Bank into the Jerusalem municipal area which represented more than ten times the area of East Jerusalem under Jordanian rule.<ref>Walid Khalidi (1996) Islam, the West and Jerusalem. Center for Contemporary Arab Studies & Center for Muslim–Christian Understanding, Georgetown University, quotes the breakdown as follows: West Jerusalem in 1948: 16,261 dunums (14%); West Jerusalem added in 1967: 23,000 dunums (20%); East Jerusalem under Jordanian rule: 6,000 dunums (5%); West Bank area annexed and incorporated into East Jerusalem by Israel: 67,000 dunums (61%)</ref><ref>{{cite journal |last=Aronson |first=Geoffrey |year=1995 |title=Settlement Monitor: Quarterly Update on Developments |journal=Journal of Palestine Studies |volume=25 |issue=1 |publisher=University of California Press, Institute for Palestine Studies |pages=131–40 |doi=10.2307/2538120 |jstor=2538120 |quote=West Jerusalem: 35%; East Jerusalem under Jordanian rule: 4%; West Bank area annexed and incorporated into East Jerusalem by Israel: 59% |issn=0377-919X}}</ref><ref>{{cite book |last=Benvenisti |first=Meron |title=Jerusalem, the Torn City |url=https://books.google.com/books?id=wQjwAQAACAAJ |year=1976 |publisher=Books on Demand |isbn=978-0-7837-2978-7 |page=113 |quote=East Jerusalem under Jordanian rule: 6,000 dunums; West Bank area annexed and incorporated into East Jerusalem by Israel: 67,000}}</ref>|group=note}} Ev lihevkirin heta 1967 ma, wî çaxî Îsraîlê Rojhilatê Qudsê îşxal kir û wê, li gel heremên derdorê, ji Ûrdunê stand pey [[Şerê Şeş Rojan|Herba Şeş Rojan]] xist parçekî belediya xwe.{{refn|[[West Jerusalem]] comprises approximately one third of the municipal area of Jerusalem, with [[East Jerusalem]] comprising approximately two-thirds. On the annexation of East Jerusalem, Israel also incorporated an area of the West Bank into the Jerusalem municipal area which represented more than ten times the area of East Jerusalem under Jordanian rule.<ref>Walid Khalidi (1996) Islam, the West and Jerusalem. Center for Contemporary Arab Studies & Center for Muslim–Christian Understanding, Georgetown University, quotes the breakdown as follows: West Jerusalem in 1948: 16,261 dunums (14%); West Jerusalem added in 1967: 23,000 dunums (20%); East Jerusalem under Jordanian rule: 6,000 dunums (5%); West Bank area annexed and incorporated into East Jerusalem by Israel: 67,000 dunums (61%)</ref><ref>{{cite journal |last=Aronson |first=Geoffrey |year=1995 |title=Settlement Monitor: Quarterly Update on Developments |journal=Journal of Palestine Studies |volume=25 |issue=1 |publisher=University of California Press, Institute for Palestine Studies |pages=131–40 |doi=10.2307/2538120 |jstor=2538120 |quote=West Jerusalem: 35%; East Jerusalem under Jordanian rule: 4%; West Bank area annexed and incorporated into East Jerusalem by Israel: 59% |issn=0377-919X}}</ref><ref>{{cite book |last=Benvenisti |first=Meron |title=Jerusalem, the Torn City |url=https://books.google.com/books?id=wQjwAQAACAAJ |year=1976 |publisher=Books on Demand |isbn=978-0-7837-2978-7 |page=113 |quote=East Jerusalem under Jordanian rule: 6,000 dunums; West Bank area annexed and incorporated into East Jerusalem by Israel: 67,000}}</ref>|group=note}} Yek ji qanûnên esasî yên Îsraîlê, Qanûna Qudsê ya 1980an, îdia dike ku Quds paytextê neqetkirî ê wê dewletê ye. Hemû şaxên hikûmeta Îsraîlê li Qudsê ne, di nav de [[Knesset]] (parlamentoya Îsraîlê), cihên serokwezîr û reysîcimhûr, û [[Mehkema Bilind ya Îsraîlê|Mehkema Bilind]]. Di [[Tarîxa Qudsê|tarîxa xwe ya dirêj]] de, Quds herî kêm dido caran hatiye xirakirin, 23 caran ketiye bin hisarê, 44 caran hatiye girtin û dîsa hatiye girtin û 52 caran hicûm hatiye berdan wê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.momentmag.com/Exclusive/2008/2008-03/200803-Jerusalem.html |sernav=Do We Divide the Holiest Holy City? |malper=Moment Magazine |roja-gihiştinê=5 March 2008 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080603214950/http://www.momentmag.com/Exclusive/2008/2008-03/200803-Jerusalem.html |roja-arşîvê=3 June 2008}} According to Eric H. Cline's tally in Jerusalem Besieged.</ref> Parçê Qudsê ê bi navê [[Bajarê Dawidî|Bajarê Dawid]] işaretên pêşî ên rûniştinê di asra 4an ya berî mîladê de, di şiklê kampên şivanên koçer de nîşan dide. <ref>{{Jêder-malper |url=https://alt-arch.org/en/from-shiloah-to-silwan-a-visitors-guide |sernav=From Shiloah to Silwan—A Visitor's Guide |tarîx=10 September 2013 |roja-gihiştinê=25 July 2018 |weşanger=Emek Shaveh |rewşa-urlyê=usurped |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220815180019/https://alt-arch.org/en/from-shiloah-to-silwan-a-visitors-guide |roja-arşîvê=15 August 2022 |paşnav=Greenberg |pêşnav=Raphael |paşnav2=Mizrachi |pêşnav2=Yonathan}}</ref> Di wextê [[Kenan|Kenanan]] de (asra 14an b.m.) li ser tabletên Misrê yên kevn Quds bi navê ''Urusalim'' hatiye binavkirin, îhtîmalen bi mana "Bajarê Salem" li ser îlahê kenanî. Di dema îsraîlî de, aktîvîtiya avakirinê ya mezin li di asra 10an berî mîladê (Dewra Hesinî ya II) de dest pê kir, û di asra 9an berî mîladê de bajar bûye merkeza dînî olî û rêveber ya Padîşahiya Yehûdayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Two Houses of Israel: State Formation and the Origins of Pan-Israelite Identity |paşnav=Sergi |pêşnav=Omer |weşanger=SBL Press |sal=2023 |rr=197 |isbn=978-1-62837-345-5 |url=https://books.google.com/books?id=4nLMEAAAQBAJ&pg=PA187 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231024041210/https://books.google.com/books?id=4nLMEAAAQBAJ&pg=PA187 |roja-arşîvê=24 October 2023 |rewşa-urlyê=live |roja-gihiştinê=23 October 2023}}</ref> Di sala 1538an de dîwarên bajêr cara talî hatin avakirin li dora Qudsê di bin [[Siltan Silêmanê Qanûnî]] yê [[Împeratoriya Osmanî]]. Îro ew dîwar Bajarê Kevin didin xuyakirin, ku ji asra 19an ve li çar parçeyan hatiye veqetandin—mehla ermenî, filehî/mesîhî, cihûyî û îslamî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Jerusalem in the 19th Century, The Old City |paşnav=Ben-Arieh |pêşnav=Yehoshua |weşanger=Yad Izhak Ben Zvi & St. Martin's Press |sal=1984 |rûpel=[https://archive.org/details/jerusalemin19thc00bena/page/14 14] |isbn=978-0-312-44187-6 |url=https://archive.org/details/jerusalemin19thc00bena/page/14}}</ref><ref name="Teller-2022">{{Jêder-kitêb |sernav=Nine Quarters of Jerusalem: A New Biography of the Old City |paşnav=Teller |pêşnav=Matthew |weşanger=[[Profile Books]] |sal=2022 |rûpel=Chapter 1 |isbn=978-1-78283-904-0 |jêgirtin=What wasn't corrected, though—and what, in retrospect, should have raised much more controversy than it did (it seems to have passed completely unremarked for the last 170-odd years)—was [[1840–41 Royal Engineers maps of Palestine, Lebanon and Syria|[Aldrich and Symonds's] map's]] labelling. Because here, newly arcing across the familiar quadrilateral of Jerusalem, are four double labels in bold capitals. At top left ''Haret En-Nassara'' and, beneath it, ''Christian Quarter''; at bottom left ''Haret El-Arman'' and ''Armenian Quarter''; at bottom centre ''Haret El-Yehud'' and ''Jews' Quarter''; and at top right—the big innovation, covering perhaps half the city—''Haret El-Muslimin'' and ''Mohammedan Quarter'', had shown this before. Every map has shown it since. The idea, in 1841, of a Mohammedan (that is, Muslim) quarter of Jerusalem is bizarre. It's like a Catholic quarter of Rome. A Hindu quarter of Delhi. Nobody living there would conceive of the city in such a way. At that time, and for centuries before and decades after, Jerusalem was, if the term means anything at all, a Muslim city. Many people identified in other ways, but large numbers of Jerusalemites were Muslim and they lived all over the city. A Muslim quarter could only have been dreamt up by outsiders, searching for a handle on a place they barely understood, intent on asserting their own legitimacy among a hostile population, seeing what they wanted to see. Its only purpose could be to draw attention to what it excludes. |url=https://books.google.com/books?id=SgQ3EAAAQBAJ |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230609194835/https://books.google.com/books?id=SgQ3EAAAQBAJ |roja-arşîvê=9 June 2023 |rewşa-urlyê=live |roja-gihiştinê=30 May 2023 |issue=map}}</ref> Bajarê Kevin di sala 1981an de bû Cihekî Mîrasa Dinyayê, û ew di [[Lîsta Cihên Mîrasa Dinyayê ên di bin Talûkê de]] ye. <ref>{{Jêder-malper |url=https://whc.unesco.org/en/list/148 |sernav=Old City of Jerusalem and its Walls |roja-gihiştinê=11 September 2010 |weşanger=UNESCO World Heritage Convention |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170804093930/http://whc.unesco.org/en/list/148 |roja-arşîvê=4 August 2017}}</ref> Ji sala 1860an ve Qudsê ji hidûdên Bajarê Kevn gelekî mestir bûye. Di sala 2024an de nifûsa Qudsê 1.050.153 bû. Di sala 2022an de 60% ji wan cihû bûn û nêzîkî 40% ji wan filistînî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbs.gov.il/en/mediarelease/Pages/2022/Selected-Data-on-the-Occasion-of-Jerusalem-Day-2022.aspx |sernav=Selected Data on the Occasion of Jerusalem Day, 2022 |malper=cbs.gov.il |tarîx=26 May 2022 |roja-gihiştinê=30 March 2023 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230528121851/https://www.cbs.gov.il/en/mediarelease/Pages/2022/Selected-Data-on-the-Occasion-of-Jerusalem-Day-2022.aspx |roja-arşîvê=28 May 2023}}</ref>{{Refn|Statistics regarding the demographics of Jerusalem refer to the unified and expanded Israeli municipality, which includes the pre-1967 Israeli and [[Jordan]]ian municipalities as well as several additional [[Palestinians|Palestinian]] villages and neighbourhoods to the northeast. Some of the Palestinian villages and neighbourhoods have been relinquished to the [[West Bank]] ''de facto'' by way of the [[Israeli West Bank barrier]],<ref name="Laub-2006"/> but their legal statuses have not been reverted.}} Di sala 2020an de nifûsa wê 951.100 bû, ji wan 570,100 (59,9%) cihû, 353.800 (37,2%) misilman, 16.300 (1,7%) fileh/mesîhî/xiristiyan û 10,800 (1,1%) nesinifandî. <ref name="jerusaleminstitute.org.il-2022">{{Jêder-malper |url=https://jerusaleminstitute.org.il/wp-content/uploads/2022/05/shnaton_C0922.pdf |sernav=Table III/9—Population in Israel and in Jerusalem, by Religion, 1988–2020 |malper=jerusaleminstitute.org.il |roja-gihiştinê=27 December 2022 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230326034034/https://jerusaleminstitute.org.il/wp-content/uploads/2022/05/shnaton_C0922.pdf |roja-arşîvê=26 March 2023 |sal=2022}}</ref> Li gora Kitêba Miqedes ya Ibrî, Padîşah [[Dawid]] bajêr ji yebûsiyan fetih kir û ew wekî paytextê Padîşahiya Îsraîlê ya Yekbûyî danî, û kurê wî Padîşah [[Silêman (pêxember)|Silêman]] avakirina Îbadetxaneya Pêşî da destpêkirin.{{Refn|Much of the information regarding King David's conquest of Jerusalem comes from [[Bible|Biblical]] accounts, but some modern-day historians have begun to give them credit due to a 1993 excavation.<ref>{{Cite book |title=Return to Sodom & Gomorrah |last=Pellegrino |first=Charles R. |publisher=Harper Paperbacks |edition=Second revised |year=1995 |isbn=978-0-380-72633-2 |page=[https://archive.org/details/returntosodomgom00pell/page/271 271] |quote=[see footnote] |url=https://archive.org/details/returntosodomgom00pell/page/271}}</ref>}} Miqedesiya [[Quds di xiristiyaniyê de|Qudsê di xiristiyaniyê de]] di tercimeya yewnanî ya Kitêba Miqedes ya Ibrî de hatiye parastin, ku xiristiyanan wekî [[Peymana Kevin|Ehda Kevin]] qebûl kiriye. Miqedesiya ku di wê kitêbê de tê behskirin, ji behsa [[Peymana Nû|Ehda Nû]] ya liselîbdaleqandin û vejîna Îsa, hatiye xurtkirin. Di Îslamê de, Quds piştî [[Meke|Mekê]] û [[Medîne|Medînê]] bajarê sisiyan ê herî miqedes e. Ev bajar [[Qible|qibla]] pêşî ji bo [[Nimêj|nimêjên misilmanan]] bû,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cambridge History of Islam |weşanger=Cambridge University Press |sal=1986 |paşnavê-edîtor=Lewis |pêşnavê-edîtor=Bernard |paşnavê-edîtor2=Holt |pêşnavê-edîtor2=P. M. |paşnavê-edîtor3=Lambton |pêşnavê-edîtor3=Ann}}</ref> û di ededên îslamî de, [[Muhemmed|nebî Muhemmed]] di sala 621an de [[Îsra û Mîrac|seyaheta xwe ya şevê]] bi wir ve kir û li gel hewadîsên dî çû cinetê bibîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=States, Nations, and Borders: The Ethics of Making Boundaries |paşnav=Buchanan |pêşnav=Allen |lînka-nivîskar=Allen Buchanan |weşanger=Cambridge University Press |sal=2004 |isbn=978-0-521-52575-6 |url={{Google books |id=bntCSupRlO4C |page=192 |plainurl=yes}} |roja-gihiştinê=9 June 2008}}</ref> Di netîceyê de, çiqasî herema wê tenê 0,9 km² be, <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Will to Survive—Israel: The Faces of the Terror 1948-the Faces of Hope Today |paşnav=Kollek |pêşnav=Teddy |lînka-nivîskar=Teddy Kollek |weşanger=Dial Press/James Wade |sal=1977 |jêgirtin=about {{convert|225|acre|ha |order=flip|}} |paşnavê-edîtor=John Phillips |beş=Afterword}}</ref> Bajarê Kevin cihê gelek deverên [[Muhîmiya dînî ya Qudsê|muhîm ên dînî]] ye, di nav wan de Kuliyeta Mescîda Eqsayê, Dîwarê Buraq, [[Mescîda Eqsa|Mescîda Eqsayê]], û Dêra Tirba Miqedes hene. == Etîmolojî û nav ==   Di serî de navê bajêr bi erebî Beyt el-Meqdis bû, îro navê Qudsê bi [[Zimanê erebî|erebî]] wekî {{Ziman|ar|القُدس}} (el-Quds) tê zanîn û tê mana "miqedes" yan jî "cihê parastinê ê miqedes"<ref name="Bosworth-2007">{{Jêder-kitêb |sernav=Historic cities of the Islamic world |paşnav=Bosworth |pêşnav=Clifford Edmund |lînka-nivîskar=Clifford Edmund Bosworth |weşanger=Koninklijke Brill NV |sal=2007 |rr=225–226 |isbn=978-90-04-15388-2 |cih=The Netherlands |url=https://books.google.com/books?id=UB4uSVt3ulUC&pg=PA226 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230218083731/https://books.google.com/books?id=UB4uSVt3ulUC&pg=PA226 |roja-arşîvê=18 February 2023 |rewşa-urlyê=live |roja-gihiştinê=17 December 2011}}</ref><ref name="Denise DeGarmo-2011">{{Jêder-malper |url=http://centre4conflictstudies.org/wanderingthoughts/category/denise-degarmo/ |sernav=Abode of Peace? |malper=Wandering Thoughts |tarîx=9 September 2011 |roja-gihiştinê=17 December 2011 |weşanger=Center for Conflict Studies |rewşa-urlyê=usurped |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120426042313/http://centre4conflictstudies.org/wanderingthoughts/category/denise-degarmo/ |roja-arşîvê=26 April 2012 |paşnav=Denise DeGarmo}}</ref>. Nav belkî forma kinkirî ya {{Ziman|ar|مدينة القُدس}} ''(Medînet el-Quds'') be, "bajarê cihê miqedes", ji ber leqeba ibrî ya bi eynî maneyê, ''Ir ha-Qodesh'' ( {{Ziman|he|עיר הקדש}} ). Siyaseta fermî ya hikûmeta îsraîlî ferz dike ku {{Ziman|ar|أُورُشَلِيمَ}} (Ûruşelîme) li gel {{Ziman|ar|القُدس}} (el-Quds) wek navê bajêr ê erebî were nivîsandin,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.biblegateway.com/passage/?search=%EF%BB%B3%EF%BA%B8%EF%BB%AE%EF%BB%89%2010%3A1&version=NAV |sernav=Bible Gateway passage: ﻳﺸﻮﻉ 10:1 - Ketab El Hayat |malper=Bible Gateway |roja-gihiştinê=29 December 2023 |ziman=en |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231229075025/https://www.biblegateway.com/passage/?search=%EF%BB%B3%EF%BA%B8%EF%BB%AE%EF%BB%89%2010:1&version=NAV |roja-arşîvê=29 December 2023}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=أعمال الرسل 12:1 فرَجَعَ الرّسُلُ إلى أُورُشليمَ مِنَ الجبَلِ الذي يُقالُ لَه جبَلُ الزّيتونِ، وهوَ قَريبٌ مِنْ أُورُشليمَ على مَسيرةِ سَبتٍ مِنها. {{!}} الترجمة العربية المشتركة (المشتركة) {{!}} Download The Bible App Now |ziman=ar |url=https://www.bible.com/ar/bible/67/ACT.1.12.%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2585%25D8%25B4%25D8%25AA%25D8%25B1%25D9%2583%25D8%25A9 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231229075025/https://www.bible.com/ar/bible/67/ACT.1.12.%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2585%25D8%25B4%25D8%25AA%25D8%25B1%25D9%2583%25D8%25A9 |roja-arşîvê=29 December 2023 |rewşa-urlyê=live |roja-gihiştinê=29 December 2023}}</ref> wek navê bajêr ê erebî li gel were bikaranîn, ku dibe {{Ziman|ar|أُورُشَلِيمَ-القُدس}} (Ûruşelîme-el-Quds).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.jerusalem.muni.il/jer_main/defaultnew.asp?lng=3 |sernav=The Official Website of Jerusalem |tarîx=19 September 2011 |weşanger=Municipality of Jerusalem |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070427222723/http://www.hotzvim.org.il/SiteFiles/1/35/901.asp |roja-arşîvê=27 April 2007}}</ref> Ayleyên ereb ên filistînî yên ji vî bajarî ne, gelek caran wekî "''qudsî''" ({{Ziman|ar|قُدسي}}) yan jî "''meqdasî''" ({{Ziman|ar|مقدسي}}) têne binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Women, the Family, and Divorce Laws in Islamic History |paşnav=Sonbol |pêşnav=Amira |tarîx=1996 |rûpel=133}}</ref> Navê ''Jerusalem'' xwedî çendek texmînan e. Hin dibêjin yanî 'bingehê Salem' (îlahê kenanî) e,<ref name="Binz-2005">{{Jêder-kitêb |sernav=Jerusalem, the Holy City |paşnav=Binz |pêşnav=Stephen J. |weşanger=Twenty-Third Publications |sal=2005 |rûpel=2 |isbn=978-1-58595-365-3 |cih=Connecticut |url={{Google books |id=7zLuDlzdTFYC |page=1 |plainurl=yes}} |roja-gihiştinê=17 December 2011}}</ref> hin jî dibêjin ji rayê samî ê ''yry'' ku kare were mana 'dîtin, danîna kevir'<ref>{{Jêder-malper |url=https://biblehub.com/hebrew/3384.htm |sernav=Brown-Driver-Briggs Lexicon: 3384. יָרָה (yarah or yara) |malper=biblehub.com |roja-gihiştinê=2026-02-14 |jêgirtin=cast (= lay, set), corner-stone Job 38:6; pillar Genesis 31:51 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260128192830/https://biblehub.com/hebrew/3384.htm |roja-arşîvê=28 January 2026}}</ref> û kêmasî 2 caran bi wî şiklî di Kitêba Miqedes ya Ibrî de hatiye şuxilandin, di sûreyên Eyûb<ref>{{Jêder-malper |url=https://biblehub.com/interlinear/job/38-6.htm |sernav=Job 38:6 Interlinear Hebrew-English |malper=biblehub.com |roja-gihiştinê=2026-02-14 |jêgirtin='''who laid ''[Hebrew root ירי YRY]'' its cornerstone''' |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20251007052442/https://biblehub.com/interlinear/job/38-6.htm |roja-arşîvê=7 October 2025}}</ref> and [[Destpêkirin|Destpêkirinê]] de.<ref>{{Jêder-malper |url=https://biblehub.com/interlinear/genesis/31-50.htm |sernav=Genesis 31:50 Interlinear Hebrew-English |malper=biblehub.com |roja-gihiştinê=2026-02-14 |jêgirtin='''behold the memorial stone which I have set ''[Hebrew root ירי YRY]'' between you and me'''}}</ref> == Tarîx == {{Çavkanî|group=note}}Quds yek ji bajarên dinyayê ên herî kevn e, tarîxa wê ji 5000 salan dirêjtir e. Çavkaniyên wê digihin dor 3000 berî mîladê, bi avakirina bicihbûna pêşî nêzîkî Çavîna Gihonê. Bajar cara pêşîn di metinên Execerationê ên misrî ên 2000 berî mîladê de tê behskirin, bi navê "Rusalimum". Di asra 17an ya berî mîladê de Quds bûbû bajarekî biqewet di bin hukma [[Kenan|kenanî]] de, bi dîwarên gelekî mezin ên ji bo parastina sîstema wê ya avê. Di wextê Dewra Talî ya Bronzê (Sifrê) de Quds bû vasalê [[Misira kevnare|Misra Qedîm]], wek ku di [[mektûbên Amarna]] de hatiye belgekirin. Di ''Dewra Îsraîliyan'' de bajar muhîmtir bû, ew dewr dor sala 1000 n.m. dest pê kir wextê ku Padîşah [[Dawid]] dest ser Qudsê danî û ew kir paytextê [[Padîşahiya Îsraîlê ya Yekbûyî]] . Kurê Dawid, Padîşah [[Silêman (pêxember)|Silêman,]] Îbadetxana Pêşî ava kir, û bajar wek merkezeke dînî ya mezin cihê xwe stand. Piştî parçebûna padîşahiyê, Quds bû paytextê [[Padîşahiya Yehûdayê]] heta ku di sala 586 b.m. de ji aliyê Împeratoriya Neo-Babîl ve hate îşxalkirin. [[Babîl (dewlet)|Babîliyan]] Îbadetxana Pêşî xira kir, û ev yek bû sebeba sirgûnkirina cihûyan ber bi Babîlê ve . Piştî ku farisan di sala 539 b.m. de Babîl fetih kir, [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] destûr da Cihûyan ku ji sirgûnê vegerin û bajar û îbadetxana bajêr ji nû ve ava bikin, avakirina wê {{Derdora|516 b.m.}} dest pê kir, ku destpêka Dewra Îbadetxana 2an nîşan dide. Piştî fetihkirina [[Îskenderê Mezin]] di sala 332 b.m. de, Quds ket bin hukma [[Serdema helenîstî|helenîstîk]], ku bû sebeba zêdebûna tesîra kultûrî û siyasî ya ji [[Yewnanistan|Yewnanistanê]]. Serhildana hasmoniyan di sala 164 b.m. de ji bo wextekî kin hukma cihûyan vegerand û Quds bû paytextê dewleteke serbixwe. Di 63 berî mîladê de, Quds ji aliyê Pompey ve hat girtin û ket bin hukma Cimhûriyeta Romayê. Bajar ji aliyê [[Hêrodêsê Mezin|Herodê Mezin]] ve hate xemilandin, ku dîwarên piştgirtinê ava kir ku hiştin ku Çiyayê Îbadexaneyê karibe were mestirkirin û ku Îbadetxana Diwan karibe were berferehkirin, ji ber wê ew bû yek ji îbadetxanên dînyaya qedîm ya yên herî mezin. Nerehetiya di neqeba cihûyan û [[Împeratoriya Romê|Împaratoriya Romayê]] de mezin bûn û dawiyê de bûn Serhildana Cihûyan ya Pêşî, ku bûn sebeba hisar û xirakirina Qudsê û Îbadetxana Diwan di sala 70an de. Piştî çend deh salan, bajar wek kolonyaya Romayê ''Aelia Capitolina'' dîse hat avakirin, û ji bo îlahê romayiyan ê [[Jupîter|Jupiter]] hat nezirkirin, û ji ber vê Serhildana Bar Kokhba (132-136 m) pêk hat. Piştî ku serhildan hat şkandin, cihû ji bajêr hatin memnû/qedexekirin. Di pêleya bizansî de, Quds wek merkezeke heca xiristiyanan bi pêş ket, xaseten piştî ku Konstentînê Mezin piştgirî da avakirina Dêra Tirba Miqedes. Di 638an de, Quds ji aliyê [[Xelîfeya Raşidûn|Xelîfeya Raşidun]] ve hate fetihkirin, û di bin hukma serî ya [[Îslam|îslamî]] de, Qubet es-Sehra û mizgefta Qiblî (al-Aqsa) hatin avakirin, pê re muhîmiya wê ya dînî ya îslamê saxlem bû. Di wextê [[seferên xaçperestan]] de hukma Qudsê hinek caran hat guhertin, di 1099an de ji aliyê xaçperestan ve hat girtin û di 1187an de jî ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî|Selahedîn]] ve dîse hat standin. Ew di wextê [[Xanedana Eyûbî|eyûbî]] û [[Dewleta Memlûkan|memlûkî]] de di destê [[Îslam|îslamî]] de maye, heta ku di sala 1517an de bû beşek ji [[Împeratoriya Osmanî|Împaratoriya Osmanî]]. Di dema modern de piştî Herba Ereb-Îsraîlî ya 1948an Qudsê di neqeba Îsraîl û Ûrdûnê de hat qetkirin. Îsraîlê di [[Şerê Şeş Rojan|Herba Şeş Rojan]] de dest ser Rojhilatê Qudsê danî, di sala 1967an de bajar di bin hkmê Îsraîlî de yek bû. Statûya Qudsê problemeke gelekî nîqaşî ye, îsraîlî jî û filistînî jî ew wek paytextê xwe îdîa dikin. == Statûya siyasî == <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles>Ji sala 1923an heta 1948an Quds paytextê îdarî yê Filistîna Mandayî bû. Di çileya pêşî ya 1949an de, serokwezîrê Îsraîlê [[David Ben-Gurion]] herema Rojavayê Qudsê ku wê kontrol dikir wekî "paytextê heta heta wê ya Îsraîlê" îlan kir, siyasetek ku di çileya pêşî ya 1950an de ji [[Knesset|Knessetê]] hate tesdîqkirin. Ev siyaset di neqeba dewletên dinyayê de nehat naskirin, ji ber ku Qerara 194an ya Meclîsa Imûmî ya Miletên Yekbûyî Qudsê wekî bajarekî navberdewletî nîşan dikir; hikûmeta Amerîkî miqabilî vê derket û israr kir ku paytextê Îsraîlê Tel Avîv bimîne. Di netîca Herba Şeş Rojan ya sala 1967an de, timamê Qudsê [[Îşxalkirina Îsraîlê ya Rojavayê Qudsê|ket bin kontrola Îsraîlê]]. Di 27ê hezîrana 1967an de, hikûmeta Levi Eshkol qanûn û hukma Îsraîlê fereh kire Rojhilatê Qudsê, lê qebûl kir ku kuliyeta el-Eqsa ji aliyê weqfa Ûrdunê ve were îdarekirin, di bin Wezareta Weqfên Dînî ya Urdunê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.jcpa.org/jcprg10.htm |sernav=Jerusalem in International Diplomacy |roja-gihiştinê=20 July 2008 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121028044557/http://www.jcpa.org/jcprg10.htm |roja-arşîvê=28 October 2012 |paşnav=Dore Gold |lînka-nivîskar=Dore Gold}}</ref> Di sala 1988an de hikûmeta Îsraîlê ji ber "sebebên emniyetê" qerara girtina Xaniyê Şerqê (beyt eş-Şerq) da, mala Civata Tehqîqên Erebî û merkeza Rêxistina Azadkirina Filistînê da. Avahî di di sala 1992an de dîse vebû wek maleke mêhvanan ya filistînî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.jerusalemites.org/jerusalem/cultural_dimensions/3.htm |sernav=The New Orient House: A History of Palestinian Hospitality |roja-gihiştinê=9 September 2011 |weşanger=jerusalemites.org |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20101217143302/http://jerusalemites.org/jerusalem/cultural_dimensions/3.htm |roja-arşîvê=17 December 2010}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Jerusalem: The Future of a Contested City |paşnav=Klein |pêşnav=Menachem |weşanger=New York University Press |sal=2001 |rûpel=189 |isbn=978-0-8147-4754-4 |beş=The PLO and the Palestinian Identity of East Jerusalem}}</ref> Lihevkirina Osloyê diyar kir ku statûya talî ya Qudsê wê bi minaqeşeyên bi Otorîteya Filistînî re bê qerardan. Lihevhatin mewcûdiya resmî ya filistînî memnû/qedexe kir heta lihevhatineke talî ya aştiyê, lê hişt ku ofîseke ticaretê ya filistînî li Qudsa Rojhilatê vebe. Otorîteya Filistînî Qudsa Rojhilatê wek paytextê dewleta Filistînê ya pêşerojê dibîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.publicpolicy.umd.edu/IPPP/Fall97Report/negotiating_jerusalem.htm |sernav=Negotiating Jerusalem |tarîx=Fall 1997 |roja-gihiştinê=25 February 2007 |weşanger=The University of Maryland School of Public Policy |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20060514191731/http://www.publicpolicy.umd.edu/IPPP/Fall97Report/negotiating_jerusalem.htm |roja-arşîvê=14 May 2006 |paşnav=Segal |pêşnav=Jerome M.}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://shop.ceps.be/downfree.php?item_id=171 |sernav=A Cooperative Structure for Israeli–Palestinian Relations: Working Paper No. 1 |malper=Centre for European Policy Studies |tarîx=November 2002 |roja-gihiştinê=16 April 2007 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20040106192631/http://shop.ceps.be/downfree.php?item_id=171 |roja-arşîvê=6 January 2004 |paşnav=Møller, Bjørn}}</ref> Reysîcimhûr [[Mehmûd Ebas]] gotiye ku ti lihevhatineke ku Qudsa Rojhilatê wek paytextê Filistînê qebûl neke, nayê qebûlkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=10 June 2010 |sernav=No agreement without a Palestinian capital in Jerusalem: Mahmoud Abbas |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/middle-east/No-agreement-without-a-Palestinian-capital-in-Jerusalem-Mahmoud-Abbas-/articleshow/6030905.cms |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110811100537/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-06-10/middle-east/28287403_1_solution-palestinian-capital-east-jerusalem |roja-arşîvê=11 August 2011 |roja-gihiştinê=9 September 2011 |xebat=[[The Times of India]]}}</ref> Serokwezîrê Îsraîlê Benjamin Netanyahu jî gotiye ku Quds wê paytextê neveqetandî ya Îsraîlê bimîne. Ji ber ku nêzîkbûna wê yî bajêr, Ebû Dis, gundekî filistînî yê Qudsê, ji aliyê Îsraîlê ve wek paytextekî pêşerojî yê Filistînê hatiye teklîfkirin. Îsraîlê Ebû Dis nexistiye dîwarê xwe yî emniyetê ê dora Qudsê. Otorîteya Filîstînî li wir avayiyeke mimkun ya parlamentoyê ji bo [[Meclîsa Qanûnçêker ya Filistînî]] ava kiriye, û ofîsên wan ên meseleyên Qudsê hemû li Ebû Dis in. === Statûya navberdewletî === Bêhtirê civata navberdewletî dibêje ku Qudsa Rojavayê, Bajarê Kevin jî tê de, qismekî [[Dewleta Filistînê|erdên îşxalkirî ên Filistînê]] ye. Dewletên Amerîkayê yên Yekbûyî kontrola Îsraîlê ya timamê Qudsê di sala 2017an de nas kir.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Landler |pêşnav=Mark |tarîx=2017-12-06 |sernav=Trump Recognizes Jerusalem as Israel's Capital and Orders U.S. Embassy to Move |url=https://www.nytimes.com/2017/12/06/world/middleeast/trump-jerusalem-israel-capital.html |roja-gihiştinê=2026-03-19 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Heta hingî ti beş, ne Qudsa Rojavayê jî ne Qudsa Rojhilatê jî, wek qismekî erdên Dewleta Îsraîlê yan jî Dewleta Filistînê nedihat naskirin.<ref>[https://berkleycenter.georgetown.edu/essays/the-controversial-sovereignty-over-the-city-of-jerusalem The Controversial Sovereignty over the City of Jerusalem (22 June 2015, The National Catholic Reporter)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181121191334/https://berkleycenter.georgetown.edu/essays/the-controversial-sovereignty-over-the-city-of-jerusalem|date=21 November 2018}} "No U.S. president has ever officially acknowledged Israeli sovereignty over any part of Jerusalem (...) The refusal to recognize Jerusalem as Israeli territory is a near universal policy among Western nations."</ref><ref>[https://www.bbc.com/news/world-middle-east-42218042 Jerusalem: Opposition to mooted Trump Israel announcement grows] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190806054724/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-42218042|date=6 August 2019}}"Israeli sovereignty over Jerusalem has never been recognised internationally"</ref> Pey wê hereketê re dewletên dî jî dest bi naskirina Qudsa Rojavayê wek qismekî Îsraîlê yan jî Qudsa Rojhilatê wek qismekî Filistînê kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/20181215-australia-recognises-west-jerusalem-capital-israel-palestinians-morrison-trump |sernav=Australia recognises west Jerusalem as capital of Israel |malper=France 24 |tarîx=2018-12-15 |roja-gihiştinê=2026-03-19 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://funag.gov.br/manual/index.php?title=Top%C3%B4nimos_e_gent%C3%ADlicos |sernav=Topônimos e gentílicos - Manual de Revisão da FUNAG |malper=funag.gov.br |roja-gihiştinê=2026-03-19}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Vladimirov |pêşnav=Nikita |tarîx=2017-04-06 |sernav=Russia recognizes Jerusalem as Israel's capital |url=https://thehill.com/policy/international/327673-russia-recognizes-jerusalem-as-israeli-capital/ |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20251212012219/https://thehill.com/policy/international/327673-russia-recognizes-jerusalem-as-israeli-capital/ |roja-arşîvê=12 December 2025 |roja-gihiştinê=2026-03-19 |xebat=The Hill |ziman=en-US}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Agencies and ToI Staff |tarîx=2017-12-13 |sernav=Saudi king: Palestinians have right to East Jerusalem as capital |url=https://www.timesofisrael.com/saudi-king-palestinians-have-right-to-east-jerusalem-as-capital/ |roja-gihiştinê=2026-03-19 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Li gora Plana Levakirinê ya ji bo Filistînê ya Neteweyên Yekbûyî ya 1947an, Quds wê bûbane <nowiki><i>corpus separatum</i></nowiki>eke ji Neteweyên Yekbûyî îdarekirî ji bo 10 salan, û peyre wê xelkê bajêr karîban "bi riya referendumekê xwestinên xwe bêjin".<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://unispal.un.org/DPA/DPR/unispal.nsf/0/7F0AF2BD897689B785256C330061D253 |sernav=A/RES/181(II) of 29 November 1947 |roja-gihiştinê=3 December 2024 |weşanger=United Nations General Assembly |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171010090147/https://unispal.un.org/DPA/DPR/unispal.nsf/0/7F0AF2BD897689B785256C330061D253 |roja-arşîvê=10 October 2017}}</ref> Di herba 1948an de qeta rojavayî yê bajêr ji qewetên dewleta Îsraîlê ya nû hat îşxalkirin, û qeta rojhilatê ji Ûrdûnê hat îşxalkirin. Civata navberdewletî bi berferehî statûya qanûnî ya Qudsê li gora plana levakirinê dihesibîne, û ji ber wê bêhtirê civatê red dike ku xweseriya Îsraîlê li ser bajêr nas bike. === Statû di bin hukma Îsraîlê de === Piştî Herba Şeş Rojan ya 1967an, Îsraîlê hukma xwe berfereh kir û dest ser Rojhilatê Qudsê danî, ku bû sebeba hidûdên nû ên belediyê. Di sala 2010an de Îsraîlê qanûnek derxist ku statûya pêşîtiyê ya herî bilind dide Qudsê. Qanûn avakirina li timamê bajêr bi pêş xist, û ji bo ku xanî, avayî, tehsîl, şuxil, turîzm û aktîvitiyên kultûrî arzantir bibin, alîkarî û feydeyên bacê pêşkêşî xelkê bajêr kir. Wezîrê îrtîbatê Moşe Kahlon got ku qanûn "mesajeke siyasî ya zelal û bê guman şand ku Quds wê newê parçekirin", û ku "hemû kesên di nav civata filistînî û navberdewletî de ku hêvî dikin ku hikûmeta heyî ya Îsraîlê ti daxwazên li ser hukma Îsraîlê li ser paytextê wê wê qebûl bike, xelet û xapînok in".<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cbn.com/cbnnews/insideisrael/2010/October/Bill-to-Grant-Jerusalem-Priority-Status/ |sernav=Bill to Grant Jerusalem Priority Status—Inside Israel |tarîx=25 October 2010 |roja-gihiştinê=28 February 2014 |weşanger=CBN News |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140904135513/http://www.cbn.com/cbnnews/insideisrael/2010/October/Bill-to-Grant-Jerusalem-Priority-Status/ |roja-arşîvê=4 September 2014 |paşnav=Tzippe Barrow}}</ref> Statûya bajêr, xaseten cihên wê yên miqedes, di herba Îsraîl û Filistînê de yek ji problemên bingehî ye. Hikûmeta Îsraîlê planên avakirinê li Mehla Misilmanan ya Bajarê Kevin qebûl kiriye<ref>[https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/02/10/AR2007021001571.html "Jewish Inroads in Muslim Quarter: Settlers' Project to Alter Skyline of Jerusalem's Old City"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170402175606/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/02/10/AR2007021001571.html|date=2 April 2017}} The Washington Post Foreign Service, 11 February 2007; p. A01</ref> da ku hebûna cihûyan li Rojhilatê Qudsê berfireh bike. Filistînî Qudsê wek paytextê [[Dewleta Filistînê]] dihesibînin, û hidûdên bajêr bûne meseleya danûstandinên dualî. Komeke şehrezayên ku ji aliyê serokwezîrê wî wextê yê Îsraîlê Ehud Barak ve di sala 2000an de hatibûn komkirin, gihabûn wê netîceyê ku bajar divê were veqetandin, ji ber ku Îsraîlê li wir nikarîbû ti hedefên xwe yên dewletî pêk bîne. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Jerusalem Syndrome: The Palestinian-Israeli Battle for the Holy City |paşnav=Moshe Amirav |lînka-nivîskar=Moshe Amirav |weşanger=Sussex Academic Press |tarîx=2009 |rr=28–29 |isbn=978-1-84519-347-8 |url={{Google books |id=IH9l4fUKZ_MC |page=28 |plainurl=yes}} |roja-gihiştinê=3 June 2014}}</ref> Lê serokwezîrê Îsraîlê [[Benjamin Netanyahu]] di sala 2014an de got ku "Quds wê ti carî newê parçekirin".<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Lazaroff |pêşnav=Tovah |tarîx=28 May 2014 |sernav=Netanyahu: 'Jerusalem is the heart of the nation. We'll never divide our heart.' |url=https://www.jpost.com/National-News/Netanyahu-47-years-ago-Jerusalem-was-reunited-and-thats-how-it-will-stay-354589 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180614120759/https://www.jpost.com/National-News/Netanyahu-47-years-ago-Jerusalem-was-reunited-and-thats-how-it-will-stay-354589 |roja-arşîvê=14 June 2018 |roja-gihiştinê=5 June 2014 |xebat=[[The Jerusalem Post]]}}</ref> Anketek ku di hezîrana 2013an de hat kirin, dît ku 74%ê cihûyên îsraîlî fikrê paytextê filistînî li ti qeteke Qudsê red dikir, lê 72%ê wê wekî bajarekî parçekirî dihesiband. <ref>[https://www.jpost.com/Diplomacy-and-Politics/Post-poll-72-percent-of-Jewish-Israelis-view-Jlem-as-divided-315490 Poll: 72% of Jewish Israelis view J'lem as divided] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151016001058/http://www.jpost.com/Diplomacy-and-Politics/Post-poll-72-percent-of-Jewish-Israelis-view-Jlem-as-divided-315490|date=16 October 2015}}, Jerusalem Post 5 June 2013</ref> Anketek ku ji Merkeza Filistînî ya Raya Imûmî û Anketên Rojhilata Navîn ên Pechter ya Amerîkî ve ji bo Konseya Eleqeyên Derve di nav nifûsa ereb ên Qudsa Rojhilat de di sala 2011an de hate kirin, hişkere kir ku 39%ê nifûsa ereb ên Qudsa Rojhilat hevwelatîbûna Îsraîlê tercîh dikin, di eynî wextî de 31%ê wan hevwelatîbûna Filistînê tercîh kirin. Li gorî anketê, 40%ê nifûsa filistînî tercîh dikir ku taxên xwe biterikînin ger ew ketiban bin hukma filistînî. <ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Benhorin |pêşnav=Yitzhak |tarîx=20 June 1995 |sernav=Poll: Jerusalem Arabs prefer Israel |url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4013000,00.html |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141006161751/http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4013000,00.html |roja-arşîvê=6 October 2014 |roja-gihiştinê=7 December 2012 |xebat=Ynetnews}}</ref> === Quds wek paytextê Îsraîlê === <templatestyles src="Refbegin/styles.css" />Di 5ê meha 12an ya 1949an de serokwezîrê pêşî yê Îsraîlê, [[David Ben-Gurion]], Qudsê wek paytextê "herdayîm" û "miqedes" yê Îsraîlê îlan kir û 8 rojan piştre diyar kir ku tenê herb "kiriye ku" serokatiya Îsraîlê "textê hikûmetê li Tel Avîvê ava bike", lê ku "ji bo Dewleta Îsraîl hercar tenê yek paytext hebû û hercar wê tenê yek hebe - Qudsa Herdayîm", û ku piştî herbê, tebên ji bo çêkirina şertên ji bo "Knessetê... ku vegere Qudsê" berdewam bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.knesset.gov.il/docs/eng/bengurion-jer.htm |sernav=Statements of the Prime Minister David Ben-Gurion Regarding Moving the Capital of Israel to Jerusalem |tarîx=5 December 1949 |roja-gihiştinê=2 April 2007 |weşanger=The Knesset |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190523152628/http://www.knesset.gov.il/docs/eng/bengurion-jer.htm |roja-arşîvê=23 May 2019 |paşnav=Ben-Gurion |pêşnav=David |lînka-nivîskar=David Ben-Gurion}}</ref> Ev bi rastî pêk hat, û ji destpêka sala 1950an ve hemû şaxên Hikûmeta Îsraîlê - qanûnî, hiqûqî û failî - li wir bûne, ji xeynî Wezareta Xweparastinê, ku li [[Tel Avîv]] e. <ref>{{Jêder-malper |url=http://thomas.loc.gov/cgi-bin/query/z?c105:H.R.4181.IH: |sernav=Jerusalem and Berlin Embassy Relocation Act of 1998 |tarîx=25 June 1998 |roja-gihiştinê=12 February 2007 |weşanger=The Library of Congress |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150903233952/http://thomas.loc.gov/cgi-bin/query/z?c105%3AH.R.4181.IH%3A |roja-arşîvê=3 September 2015}}</ref> <ref name="Knesset Proclaims Jerusalem As Israel-1950">{{Jêder-malper |url=https://www.jta.org/1950/01/25/archive/knesset-proclaims-jerusalem-as-israels-capital-mapam-and-herut-abstain-from-voting |sernav=Knesset Proclaims Jerusalem As Israel's Capital; Mapam and Herut Abstain from Voting |tarîx=25 January 1950 |roja-gihiştinê=23 September 2020 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201003004818/https://www.jta.org/1950/01/25/archive/knesset-proclaims-jerusalem-as-israels-capital-mapam-and-herut-abstain-from-voting |roja-arşîvê=3 October 2020}}</ref> Di dema îlankirinên Ben Gurion û întixaba Knessetê ya 24ê meha pêşî ya 1950an de, Quds di navbera Îsraîl û Urdunê de hatibû veqetandin, û ji ber wê ew îlankirin tenê ji bo Rojavayê Qudsê dihat jimartin.<ref name="Knesset Proclaims Jerusalem As Israel-1950" /> Di temûza 1980an de Îsraîlê Qanûna Qudsê wek Qanûna esasî qebûl kir. Qanûna Qudsê wek paytextê "timam û yekgirtî" ya Îsraîlê da xuyakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mfa.gov.il/MFA/MFAArchive/1980_1989/Basic%20Law-%20Jerusalem-%20Capital%20of%20Israel |sernav=Basic Law: Jerusalem, Capital of Israel |tarîx=30 July 1980 |roja-gihiştinê=2 April 2007 |weşanger=Israel Ministry of Foreign Affairs |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070208165053/http://www.mfa.gov.il/MFA/MFAArchive/1980_1989/Basic%20Law-%20Jerusalem-%20Capital%20of%20Israel |roja-arşîvê=8 February 2007}}</ref> Civata navberdewletî Qanûna Qudsê şermezar kir, ji ber ku ew civat Qudsê wek paytextê Îsraîlê nas nedikir. Meclîsa Miletên Yekbûyî ya Emniyetê di 20ê tebaxa 1980an de Qerara 478an qebûl kir, ku da xuyakirin ku Qanûna Qudsê "''miqabilî qanûna navberdewletî''" ye, û "nemeqbûl û vala ye û di wextekî nêzîk de divê were betalkirin". Dewletên endam hatin bangkirin ku temsîliyên xwe yên dîplomatîk ji Qudsa vekişînin. <ref>{{Jêder-malper |url=http://daccessdds.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/399/71/IMG/NR039971.pdf?OpenElement |sernav=Resolution 478 (1980) |roja-gihiştinê=30 July 2008 |weşanger=United Nations |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090205073441/http://daccessdds.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/399/71/IMG/NR039971.pdf?OpenElement |roja-arşîvê=5 February 2009 |sal=1980}}</ref> Piştî berarêiryarê, 22 ji 24 welatên ku berê sefareta wan li (Rojavayê) Qudsê bû, wan bar kirin Tel Avîvê, ku berî Qerara 478an jî gelek sefaret li wir bûn. [[Kosta Rîka|Costa Rica]] û [[El Salvador]] di sala 2006an de ya xwe bar kirin. Pênc sefaret hene - Dewletên Amerîka yên Yekbûyî, Guatemala, Honduras, Papua New Guinea û Kosovo - û du konsûlxane di hundurê hidûdên bajêr ên Qudsê de ne. Sefareta Paragiwayê li qesebeya Mevaseret Ziyon ya [[Qezaya Qudsê]] heye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.science.co.il/Embassies.php |sernav=Embassies and Consulates in Israel |roja-gihiştinê=5 August 2017 |weşanger=Israel Science and Technology Homepage |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170724111910/http://www.science.co.il/Embassies.php |roja-arşîvê=24 July 2017}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=3 May 2018 |sernav=Guatemala embassy in Israel opens in Jerusalem |url=https://www.middleeastmonitor.com/20180503-guatemala-embassy-in-israel-opens-in-jerusalem/ |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180513080855/https://www.middleeastmonitor.com/20180503-guatemala-embassy-in-israel-opens-in-jerusalem/ |roja-arşîvê=13 May 2018 |roja-gihiştinê=12 May 2018 |xebat=Middle East Monitor |ziman=en-GB}}</ref> <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theguardian.com/world/2021/mar/14/kosovo-opens-embassy-in-jerusalem-after-israel-recognises-its-independence |sernav=Kosovo opens embassy in Jerusalem after Israel recognises its independence |malper=[[The Guardian]] |tarîx=2021-03-14 |roja-gihiştinê=2024-05-26}}</ref> <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/9/5/papua-new-guinea-opens-israel-embassy-in-west-jerusalem |sernav=Papua-New Guinea opens Israel embassy in West Jerusalem |tarîx=2023-09-05 |roja-gihiştinê=26 May 2024 |weşanger=Al Jazeera |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240320104241/https://www.aljazeera.com/news/2023/9/5/papua-new-guinea-opens-israel-embassy-in-west-jerusalem |roja-arşîvê=20 March 2024}}</ref> li gel Bolîvya ku sefareta wê niha hatiye girtin. <ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Ramos |pêşnav=Daniel |tarîx=2023-11-01 |sernav=Bolivia severs ties with Israel, others recall envoys over Gaza |url=https://www.reuters.com/world/americas/bolivia-severs-diplomatic-ties-with-israel-citing-crimes-against-humanity-2023-10-31/ |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231031234549/https://www.reuters.com/world/americas/bolivia-severs-diplomatic-ties-with-israel-citing-crimes-against-humanity-2023-10-31/ |roja-arşîvê=31 October 2023 |roja-gihiştinê=2025-05-30 |xebat=Reuters |ziman=en}}</ref> Li Qudsê çendek konsûlxaneyên imûmî hene, ku xaseten yan bi Îsraîlê yan jî bi Filistînê re dixebitin. Di sala 1995an de Kongreya Dewletên Amerîka yên Yekbûyî Qanûna Sefareta Qudsê qebûl kir ku, di bin hin şertan de, mecbûrî kir ku sefareta wan ji Tel Avîvê were barkirin Qudsê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gpo.gov/fdsys/pkg/PLAW-104publ45/content-detail.html |sernav=Jerusalem Embassy Act of 1995 |tarîx=8 November 1995 |roja-gihiştinê=15 February 2007 |weşanger=U.S. Government Printing Office |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100617043204/http://www.gpo.gov/fdsys/pkg/PLAW-104publ45/content-detail.html |roja-arşîvê=17 June 2010}}</ref> Di 6ê meha 12an ya 2017ê de [[Serokdewletê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|reysîcimhûrê USAyê]], [[Donald Trump]], bi resmî Qudsê wek paytextê Îsraîlê nas kir û niyeta xwe ya barkirina bi Qudsê ve ya sefareta amerîkî da naskirin, ku bû sebeba vegerandin û betalkirina bi qasî dehan salan siyaseta Dewletên Amerîka yên Yekbûyî ya li ser problemê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.whitehouse.gov/the-press-office/2017/12/06/president-donald-j-trumps-proclamation-jerusalem-capital-state-israel |sernav=President Donald J. Trump's Proclamation on Jerusalem as the Capital of the State of Israel |tarîx=6 December 2017 |roja-gihiştinê=6 December 2017 |weşanger=White House |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171206191507/https://www.whitehouse.gov/the-press-office/2017/12/06/president-donald-j-trumps-proclamation-jerusalem-capital-state-israel |roja-arşîvê=6 December 2017}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=7 December 2017 |sernav=Trump Declares Jerusalem as Israel's Capital |url=http://www.news.com.au/world/middle-east/trump-to-declare-jerusalem-as-israels-capital/news-story/6f16170f8ceec70d7e2f10a9659309a1 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171206234846/http://www.news.com.au/world/middle-east/trump-to-declare-jerusalem-as-israels-capital/news-story/6f16170f8ceec70d7e2f10a9659309a1 |roja-arşîvê=6 December 2017 |roja-gihiştinê=7 December 2017 |xebat=News.com.au}}</ref> Ev hereket ji aliyê gelek dewletan ve hate rexnekirin. <ref>[https://www.reuters.com/article/us-usa-trump-israel-jerusalem-reaction/arabs-europe-u-n-reject-trumps-recognition-of-jerusalem-as-israeli-capital-idUSKBN1E0312 Arabs, Europe, U.N. reject Trump's recognition of Jerusalem as Israeli capital] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171222180040/https://www.reuters.com/article/us-usa-trump-israel-jerusalem-reaction/arabs-europe-u-n-reject-trumps-recognition-of-jerusalem-as-israeli-capital-idUSKBN1E0312|date=22 December 2017}}, Mark Heinrich, Reuters</ref> Qerareke şermezarkirina qerare USAyê ji aliyê hemû 14 endamên din ên Meclîsa Miletên Yekbûyî ya Emniyetê ve hate piştgirtin, lê di 18ê meha 12an ya 2017an de ji aliyê USAyê ve hate vetokirin. <ref>[https://www.telegraph.co.uk/news/2017/12/18/us-forced-veto-un-resolution-condemning-trumps-decision-jerusalem/ US forced to veto UN resolution condemning Trump's decision on Jerusalem] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180510060242/https://www.telegraph.co.uk/news/2017/12/18/us-forced-veto-un-resolution-condemning-trumps-decision-jerusalem/|date=10 May 2018}}, ''[[The Daily Telegraph]]''</ref> Li Civata Imûmî ya Miletên Yekbûyî qerareke piştî wê şermezarkirina qerara DYAyê hat qebûlkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=21 December 2017 |sernav=UN rejects Trump's Jerusalem declaration |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-42446027 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210613053816/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-42446027 |roja-arşîvê=13 June 2021 |roja-gihiştinê=20 June 2018 |xebat=BBC News}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aljazeera.com/news/2017/12/general-assembly-rejects-trump-jerusalem-move-171221135806725.html |sernav=UN General Assembly rejects Trump's Jerusalem move |roja-gihiştinê=21 December 2017 |weşanger=Al Jazeera |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171222211816/http://www.aljazeera.com/news/2017/12/general-assembly-rejects-trump-jerusalem-move-171221135806725.html |roja-arşîvê=22 December 2017}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Gladstone |pêşnav=Rick |tarîx=21 December 2017 |sernav=Defying Trump, U.N. General Assembly Condemns U.S. Decree on Jerusalem |url=https://www.nytimes.com/2017/12/21/world/middleeast/trump-jerusalem-united-nations.html |url-access=subscription |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20220103/https://www.nytimes.com/2017/12/21/world/middleeast/trump-jerusalem-united-nations.html |roja-arşîvê=3 January 2022 |xebat=The New York Times}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/ES-10/L.22&Submit=Search&Lang=E |sernav=United Nations Official Document |roja-gihiştinê=21 December 2017 |weşanger=United Nations |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171222122638/http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/ES-10/L.22&Submit=Search&Lang=E |roja-arşîvê=22 December 2017}}</ref> Di 14ê gulana 2018an de Dewletên Amerîkayê yên Yekbûyî bi res,î sefareta xwe li Qudsê vekir û cihê wê yê li Tel Avîvê bû konsûlxaneyek. Ji ber kêmbûna naskirina navberdewletî ya Qudsê wek paytextê Îsraîlê, hin medyayên ne-Îsraîlî Tel Avîv wekî metonim ji bo Îsraîl dişuxilînin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Tapsfield |pêşnav=James |tarîx=18 February 2010 |sernav=Israel must co-operate over fake passports, says David Miliband |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/israel-must-cooperate-over-fake-passports-says-david-miliband-1903544.html |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130820225541/http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/israel-must-cooperate-over-fake-passports-says-david-miliband-1903544.html |roja-arşîvê=20 August 2013 |roja-gihiştinê=11 September 2010 |xebat=The Independent |cih=UK}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=18 February 2010 |sernav=Dubai Hamas killing pledge by UK foreign secretary |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/8521246.stm |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190501194540/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/8521246.stm |roja-arşîvê=1 May 2019 |roja-gihiştinê=11 September 2010 |xebat=BBC News}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=4 January 2009 |sernav=Editorial A bloody new year in Gaza |url=http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/ed20090104a1.html |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110716112509/http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/ed20090104a1.html |roja-arşîvê=16 July 2011 |roja-gihiştinê=11 September 2010 |xebat=The Japan Times}}</ref><ref>[http://www.timesonline.co.uk/tol/tools_and_services/specials/style_guide/article986728.ece Times Online Style Guide—J] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110921130217/http://www.timesonline.co.uk/tol/tools_and_services/specials/style_guide/article986728.ece|date=21 September 2011}} "Jerusalem must not be used as a metonym or variant for Israel. It is not internationally recognised as the Israeli capital, and its status is one of the central controversies in the Middle East."</ref> Gelek kes, kom, dezgeh, ... miqabilî qerara Trump derketin, xaseten rêberên di nava civatên ereban û misilmanan de. Filistînî îdia dikin ku Rojhilatê Qudsê divê bibe paytextê dewleta wan ya pêşerojê û divê statûya wê bi riya danûstandinên aştiyê were safîkirin, wek ku di peymana aştîyê ya 1993an de hatiye diyarkirin. Serokê Filistînê Mahmûd Abbas da zanîn ku emela Trump bi şiklekî bi tesîr rê li ber cihê USAyê wek wesayîta di prosesa aştiyê de girt. [[Ismail Heniye|Ismail Haniyeh]], serokê hereketa Hamasê ya îslamî, ji bo "intifada"ke, yanî serhildaneke, nû bang kir. Reysîcimhûrê Tirkiyê [[Recep Tayyip Erdoğan|Recep Tayyip Erdogan]] qerarê rexne kir û got ku wê "heremê bixe nav hunglîskeke êgir". Şahê Erebistana Siûdî Selman vê yekê weke "tehrîkeke zelal ya li ber misilmanên dinyayê" behs kir. Serokê Misrê Ebdel Fetah el-Sîsî da zanîn ku ev qerar wê halê li heremê xirabtir bike. [[Îran|Îranê]] hişyarî da ku wê ew qerar bibe sebeba "intifadake nû", û got ku şkandineke hişkere ya qerarên navberdewletî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-42250340 |sernav=Jerusalem: Trump move prompts negative world reaction |malper=BBC |tarîx=6 December 2017 |roja-gihiştinê=28 September 2025 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181128222351/https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-42250340 |roja-arşîvê=28 November 2018}}</ref> Di nîsana 2017an de [[Wezareta Derve (Rûsya)|Wezareta Karên Derve]] ya Rûsyayê îlan kir ku ew Rojavayê Qudsê wek paytextê Îsraîlê dibîne di çarçoveya prensîbên ji Miletên Yekbûyî qebûlkirî ku di nav wan de statûya Rojhilatê Qudsê wek paytextê dewleteke pêşerojê ya filistînî jî heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/Israel-News/Politics-And-Diplomacy/Jpost-Exclusive-Moscow-surprisingly-says-west-Jerusalem-is-Israels-capital-486336 |sernav=Jpost Exclusive: Moscow surprisingly says west Jerusalem is Israel's capital |malper=The Jerusalem Post |tarîx=6 April 2017 |roja-gihiştinê=23 September 2017 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170923193803/http://www.jpost.com/Israel-News/Politics-And-Diplomacy/Jpost-Exclusive-Moscow-surprisingly-says-west-Jerusalem-is-Israels-capital-486336 |roja-arşîvê=23 September 2017}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://english.pnn.ps/2017/04/08/russia-could-acknowledge-west-jerusalem-as-israeli-capital/ |sernav=Russia could acknowledge West Jerusalem as Israeli Capital |tarîx=8 April 2017 |roja-gihiştinê=9 April 2017 |weşanger=PNN |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170409195147/http://english.pnn.ps/2017/04/08/russia-could-acknowledge-west-jerusalem-as-israeli-capital/ |roja-arşîvê=9 April 2017}}</ref><ref>[http://www.mid.ru/en/foreign_policy/news/-/asset_publisher/cKNonkJE02Bw/content/id/2717182 Foreign Ministry statement regarding Palestinian-Israeli settlement (6 April 2017)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200104201944/https://www.mid.ru/en/foreign_policy/news/-/asset_publisher/cKNonkJE02Bw/content/id/2717182|date=4 January 2020}}"We reaffirm our commitment to the UN-approved principles for a Palestinian-Israeli settlement, which include the status of East Jerusalem as the capital of the future Palestinian state. At the same time, we must state that in this context we view West Jerusalem as the capital of Israel."</ref> Di 15ê meha 12an ya 2018ê de hikûmeta Awistralya bi resmî Rojavayê Qudsê wek paytextê Îsraîlê nas kir, lê got ku sefareta wan wê li Tel Avîvê bimîne heta çareke dudewletê bi cih bibe. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/australia-recognizes-west-jerusalem-as-the-capital-of-israel/ |sernav=Australia recognizes west Jerusalem as the capital of Israel |malper=CBS News |tarîx=15 December 2018 |roja-gihiştinê=16 December 2018 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181216011904/https://www.cbsnews.com/news/australia-recognizes-west-jerusalem-as-the-capital-of-israel/ |roja-arşîvê=16 December 2018}}</ref> Qerara naskirinê di meha 10an ya 2022an de hat betalkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.npr.org/2022/10/18/1129609399/australia-will-end-recognition-of-jerusalem-as-israel-capital |sernav=Australia says it will end its recognition of Jerusalem as Israel's capital |tarîx=17 October 2022 |roja-gihiştinê=18 October 2022 |weşanger=[[NPR]] |ziman=en-US |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221018054516/https://www.npr.org/2022/10/18/1129609399/australia-will-end-recognition-of-jerusalem-as-israel-capital |roja-arşîvê=18 October 2022}}</ref> ==== Îşxalkirinên Îsraîlê ==== Pey zemtkirina wê ya di 1967an de, hikûmeta Îsraîlê 12 bicihbûnên îşxalkirinê li Rojhilatê Qudsê ava kirine, bi nifûseke bi qasî 220.000 îşxalkerên cihû yên îsraîlî di sala 2019an de.<ref>{{Jêder-malper |url=https://peacenow.org.il/en/settlements-watch/settlements-data/population |sernav=Population |malper=Peace Now |roja-gihiştinê=1 June 2022 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220611210642/https://peacenow.org.il/en/settlements-watch/settlements-data/population |roja-arşîvê=11 June 2022}}</ref> Civata navberdewletî di bin qanûna navberdewletî de îşxalkirinên Îsraîlê neqanûnî dihesibîne. <ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roberts |pêşnav=Adam |lînka-nivîskar=Adam Roberts (scholar) |sal=1990 |sernav=Prolonged Military Occupation: The Israeli-Occupied Territories Since 1967 |url=https://pdfs.semanticscholar.org/8aaa/455b51d4c49285089a97a08496071e322877.pdf |kovar=The American Journal of International Law |cild=84 |hejmar=1 |rr=85–86 |doi=10.2307/2203016 |jstor=2203016 |s2cid=145514740 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200215100933/https://pdfs.semanticscholar.org/8aaa/455b51d4c49285089a97a08496071e322877.pdf |roja-arşîvê=15 February 2020 |jêgirtin=The international community has taken a critical view of both deportations and settlements as being contrary to international law. General Assembly resolutions have condemned the deportations since 1969, and have done so by overwhelming majorities in recent years. Likewise, they have consistently deplored the establishment of settlements, and have done so by overwhelming majorities throughout the period (since the end of 1976) of the rapid expansion in their numbers. The Security Council has also been critical of deportations and settlements; and other bodies have viewed them as an obstacle to peace, and illegal under international law... Although East Jerusalem and the Golan Heights have been brought directly under Israeli law, by acts that amount to annexation, both of these areas continue to be viewed by the international community as occupied, and their status as regards the applicability of international rules is in most respects identical to that of the West Bank and Gaza.}}</ref> === Quds wek paytextê Filistînê === [[File:Orient_House.jpg|çep|thumb|Xaniyê Şerqê li Qudsê, the former headquarters of the PLO]] [[File:French_Consulate_in_Jerusalem_at_night_2008.jpg|thumb|The Consulate General of France, Jerusalem]] [[Otorîteya Dewletî ya Filistînî|Otorîteya Dewletî ya Filistînê]] li gora qerara 242an ya Meclîsa Miletên Yekbûyî ya Emniyetê, Rojhilatê Qudsê wekî axa îşxalkirî dibîne. Otorîteya Filistînî îdia dike ku Quds, tevî Kuliyeta Mizgefta el-Eqsayê, paytextê Dewleta Filistînê ye, Rêxistina Azadkirina Filistînê (PLO) îdia dike ku Rojavayê Qudsê jî meseleya nîqaşên statûya dayîmî ye. Lê wê diyar kiriye ku ew hazir e çareyên alternatîv binirxîne, mesela kirina Qudsê ya bajarekî vekirî. <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nad-plo.org/etemplate.php?id=59&more=1 |sernav=Jerusalem |malper=PLO-Negotiations Affairs Department (NAD) |roja-gihiştinê=20 May 2013 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160418223336/http://www.nad-plo.org/etemplate.php?id=59 |roja-arşîvê=18 April 2016}}</ref> Qenaeta PLOyê ew e ku Rojhilatê Qudsê, wekî ku ji aliyê hidûdên belediyê yên berî 1967an ve hatiye diyarkirin, wê bibe paytextê Filistînê û Rojavayê Qudsê wê bibe paytextê Îsraîlê, û herdû dewlet xwedî xweseriya timam bin li ser qeta wan ya bajêr bi beledîke xwe. Meclîseke bipêşxistinê ya hevbeş wê ji bo bipêşxistina koordîne mesûl bûbane.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nad-plo.org/userfiles/file/Factsheet%202013/EJ%20TODAY_FINAL%20REPORT_II.pdf |sernav=Palestine's Capital: The 1967 border in Jerusalem and Israel's illegal policies on the ground |malper=East Jerusalem today |tarîx=August 2013 |roja-gihiştinê=5 February 2016 |weşanger=PLO-Negotiations Affairs Department (NAD) |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130825020708/http://www.nad-plo.org/userfiles/file/Factsheet%202013/EJ%20TODAY_FINAL%20REPORT_II.pdf |roja-arşîvê=25 August 2013 |rûpel=5}}</ref> Xaniyê Şerqê ya li Rojhilatê Qudsê di salên 1980 û 1990an de wek merkeza PLOyê dihat şuxilandin. Ew ji aliyê Îsraîlê ve di sala 2001an de hate girtin, 2 roj piştî peqandina întiharê ya li ser restorana Sbarro. Hin dewlet, wek Rûsya<ref>[http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4015504,00.html Medvedev reaffirms Soviet recognition of Palestine (Ynet News, 18 January 2011)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130726041642/http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4015504,00.html|date=26 July 2013}} "Russian president says Moscow has not changed its position since 1988 when it 'recognized independent Palestinian state with its capital in east Jerusalem'"</ref> û Çînê<ref>[http://english.peopledaily.com.cn/90883/7592121.html China supports Palestinian UN bid (Xinhua, 8 September 2011)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130516095526/http://english.peopledaily.com.cn/90883/7592121.html|date=16 May 2013}} "China recognizes Palestine as a country with east Jerusalem as its capital and possessing full sovereignty and independence, in accordance with borders agreed upon in 1967, according to Jiang"</ref> Rojhilatê Qudsê wek paytextê dewleta Filistînê nas dikin. Qerara Meclîsa Miletên Yekbûyî ya Imûmî ya 58/292ê piştrast kir ku heqê miletê Filistînê ji bo xweseriya li ser Rojhilatê Qudsê heye. <ref>{{Jêder-malper |url=https://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/A2C2938216B39DE485256EA70070C849 |sernav=Resolution 58/292. Status of the Occupied Palestinian Territory, including East Jerusalem |tarîx=17 May 2004 |weşanger=[[United Nations]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120806133025/http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/A2C2938216B39DE485256EA70070C849 |roja-arşîvê=6 August 2012}}</ref> ==== Ofîs û dezgehên filistînî ==== [[File:89480_jerusalem_villa_constantine_salama_PikiWiki_Israel.jpg|thumb|Villa Salameh - cihê Konsûlxaneya Belçîkayê li Filistînê]] Ofîsên hikûmetê yên ku li derveyî hidûdên belediya Îsraîlê ne, di nav wan de Qewetên Emniyeta Filistînê, Qeweta 17, Qeweta Emniyetê ya Pêşîlibergirtinê û Wezareta Hundirû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.il/en/departments/news/idf-forces-take-control-of-governors-house-compound-in-abu-dis-10-aug-2001 |sernav=IDF forces take control of Governors House Compound in Abu Dis &#124; Ministry of Foreign Affairs |roja-gihiştinê=27 February 2024 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240227132111/https://www.gov.il/en/departments/news/idf-forces-take-control-of-governors-house-compound-in-abu-dis-10-aug-2001 |roja-arşîvê=27 February 2024}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.israelhayom.com/2018/02/16/abu-dis-information/ |sernav=Archived copy |roja-gihiştinê=27 February 2024 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240227132110/https://www.israelhayom.com/2018/02/16/abu-dis-information/ |roja-arşîvê=27 February 2024}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=PA Institutions in Abu Dis Cut Off From East Jerusalem |url=https://www.haaretz.com/2004-01-19/ty-article/pa-institutions-in-abu-dis-cut-off-from-east-jerusalem/0000017f-db21-d3a5-af7f-fbaf31240000 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250608035818/https://www.haaretz.com/2004-01-19/ty-article/pa-institutions-in-abu-dis-cut-off-from-east-jerusalem/0000017f-db21-d3a5-af7f-fbaf31240000 |roja-arşîvê=8 June 2025 |roja-gihiştinê=25 February 2024 |xebat=Haaretz |ziman=en}}</ref> Li mehla Dahiyat al Barid de ofîseke heremî ya ofîsa întixabê ya Otorîteya Filistînî heye. <ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Israeli Authorities Were Unaware of Jerusalem City Limits When Shuttering Palestinian Mapping Office |url=https://www.haaretz.com/israel-news/2017-03-21/ty-article/.premium/police-were-unaware-of-jerusalem-city-limits-when-shuttering-palestinian-mapping-office/0000017f-e06d-d38f-a57f-e67f01870000 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250108211056/https://www.haaretz.com/israel-news/2017-03-21/ty-article/.premium/police-were-unaware-of-jerusalem-city-limits-when-shuttering-palestinian-mapping-office/0000017f-e06d-d38f-a57f-e67f01870000 |roja-arşîvê=8 January 2025 |roja-gihiştinê=25 February 2024 |xebat=Haaretz |ziman=en}}</ref>{{Çavkanî|group=note}}<templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles><templatestyles src="Refbegin/styles.css" /> == Muhîmiya dînî == [[File:THE_OLD_CITY_JERUSALEM.JPG|thumb|Li Bajarê Kevin gelek cihên xwedî muhîmiya dînî hene ji bo her sê [[Dînên îbrahîmî|dînên birahîmî]] ên mezin—[[cihûtî]], [[xiristiyanî]] û [[îslam]].]] Quds di hersê dînên birahîmî de gelek wextî miqedes bûye. Salnameya 2000ê ya Qudsê 1204 kenîs, 158 dêr, û 73 mizgeft di bajêr de lîste dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Protecting Jerusalem's Holy Sites: A Strategy for Negotiating a Sacred Peace |paşnav=Guinn |pêşnav=David E. |weşanger=Cambridge University Press |sal=2006 |rûpel=[https://archive.org/details/protectingjerusa00guin/page/n151 142] |isbn=978-0-521-86662-0 |çap=1st |url=https://archive.org/details/protectingjerusa00guin |url-access=limited}}</ref> Çiqasî te'bandina hiştina pevrebûneke dînî ya bi silametî, li hinek cihan, mesela el-Eqsa, nerehetî û nakokî çêbûne. El-Eqsa cihê herî miqedes e di cihûtiyê de û cihê sisiyan ê herî miqedes e di îslamê de. Cihû qedrê wê digrin ji ber ku cihê 2 îbadetxanên berê ye û misilman yeqîn dikin ku nebî [[Muhemmed]] ji [[Mescîd el-Heram|Mescîd el-Heramê]] çû vî cihî di [[Îsra û Mîrac|Îsra û Mi'racê de]]. Cihûtî   Quds di cihûtiyê bajarê herî miqedes bûye û welatê pêşîkî û rûhanî yê cihûyan bûye ji wextê ku Padîşah Dawid ew wek paytextê xwe îlan kir di asra 10an de. Bêî jimartina navên wê yî dî, navê Qudsê 669 caran di Kitêba Miqedes ya Ibrî de derbas dibe.<ref>{{Jêder |sernav=Nothing Abides |tarîx=5 July 2017 |rr=11–38 |roja-gihiştinê=5 February 2022 |beş=The Muslim Claim to Jerusalem |chapter-url=http://dx.doi.org/10.4324/9781315125374-3 |weşanger=Routledge |doi=10.4324/9781315125374-3 |isbn=978-1-315-12537-4}}</ref> === Xiristiyanî === {{Çavkanî|group=note}}Quds axlebe wek dergûşa xiristiyaniyê tê hesibandin. === Îslam === <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles>Quds bajarê sisiyan ê herî miqedes e dî îslama sunî de.<ref name="Esposito-2002">Third-holiest city in Islam:</ref> Ededên îslamî dibêjin ku dor salekê berî guhertina qiblê bi Ke'beya Mekê, qibla misilmanan Quds bû.<ref>{{Cite book |title=The Israeli-Palestinian War: Escalating to Nowhere |last=Cordesman |first=Anthony H. |author-link=Anthony Cordesman |publisher=Praeger Security International |year=2005 |page=62 |isbn=978-0-275-98758-9 |chapter=The Final Settlement Issues: Asymmetric Values & Asymmetric Warfare}}</ref><ref>{{Qref|2|142|b=yl|c=}}</ref> Lê cihê muhîm ê bajêr di îslamê de herî gelek ji ber [[Îsra û Mîrac|Îsra û Mi'racê]] ye. Misilman yeqîn dikin ku Muhemmed ji [[Mescîd el-Heram|Mescîd el-Heramê]] çû Qudsê, û çû cinetê ji bo ku [[pêxemberên îslamê]] ên berê bibîne.<ref>{{Cite book |title=The Monotheists: The Peoples of God |last=Peters |first=Francis E. |author-link=Francis Edward Peters |publisher=Princeton University Press |year=2003 |pages=[https://archive.org/details/monotheistsjewsc00pete_0/page/95 95–6] |isbn=978-0-691-11460-6 |chapter=Muhammad the Prophet of God |chapter-url=https://archive.org/details/monotheistsjewsc00pete_0/page/95}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.usc.edu/dept/MSA/fundamentals/hadithsunnah/bukhari/093.sbt.html#009.093.608 |title=Sahih Bukhari |work=Compendium of Muslim Texts |access-date=9 September 2011 |publisher=University of Southern California |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081127160919/http://www.usc.edu/dept/MSA/fundamentals/hadithsunnah/bukhari/093.sbt.html |archive-date=27 November 2008}} (from an English translation of [[Sahih al-Bukhari|Sahih Bukhari]], Volume IX, Book 93, Number 608)</ref><ref>{{Quotehadith|bukhari|7517|b=yl}}</ref> Ayeta pêşî ya di [[Îsra|sûreya Îsrayê]] behsa qonaxa seyaheta Muhemmed wek ''el-mescid el-eqṣa'' ("cihê herî dûr ê limêjê") dike.<ref>From [[Abdullah Yusuf Ali]]'s English translation of the [[Qur'an]]: "Glory to (Allah) Who did take His servant for a Journey by night from the Sacred Mosque to the farthest Mosque, whose precincts We did bless,- in order that We might show him some of Our Signs: for He is the One Who heareth and seeth (all things)." ([[Al-Isra|17]]:1)</ref><ref>{{Qref|17|1|b=yl}}</ref> Di rojên herî pêşî ên îslamê de, ev wek behseke li ser cihekî li cinetan dihat fêmkirin,<ref>{{Cite book |title=The Encyclopaedia of Islam |publisher=Brill |year=2006 |pages=97–105 |edition=New ed. 2006 |volume=7}}</ref> lê alimên îslamê ên piştî [[xelîfeya Raşidûn]] wê wek Qudsê fêm kirine, û xaseten wek cihê Îbadetgeha Cihûyan ya berê.<ref>{{Cite book |title=Narrating Muhammad's Night Journey: Tracing the Development of the Ibn 'Abbas Ascension Discourse |last=Colby |first=Frederick S. |publisher=SUNY Press |date=6 August 2008 |pages=15 |isbn=978-0-7914-7788-5 |language=en |quote=From the earliest extant Muslim texts, it becomes clear that a group of Muslims from the beginning interpreted the 'furthest place of prayer' (al-masjid al-aqṣā) with the city of Jerusalem in general and its Herodian/Solomonic Temple in particular... Eventually, a general consensus formed around the idea that Muhammad's journey did indeed take him to Jerusalem. |url=https://books.google.com/books?id=sasZCjcTisIC&pg=PA15}}</ref> Hedîsan behs dikin ku cihê Mescîda Eqsayê li Qudsê ye.<ref>{{cite web |url=http://haditsbukharionline.blogspot.ca/2010/11/merits-of-helpers-in-madinah-ansaar.html |title=Merits of the Helpers in Madinah (Ansaar)—Hadith Sahih Bukhari |access-date=7 December 2012 |publisher=Haditsbukharionline.blogspot.ca |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101044831/http://haditsbukharionline.blogspot.ca/2010/11/merits-of-helpers-in-madinah-ansaar.html |archive-date=1 January 2016}}</ref> Li gora ededên îslamê, timamê çiyê el-Eqsa ye, ne tenê mizgefta li aliyê wê yî başûrî, ku navê wê niha [[Mescîda Eqsa]] ye.<ref>{{Cite book |title=Routledge Handbook on Palestine |last=Dumper |first=Michael |publisher=Taylor & Francis |date=2024-12-30 |isbn=978-1-040-19294-8 |language=en |url=https://www.google.com.sa/books/edition/Routledge_Handbook_on_Palestine/vTcxEQAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=al-aqsa+mosque+umar&pg=PT233&printsec=frontcover |last2=Badran |first2=Amneh}}</ref><ref>{{cite book |title=Theorizing Islam: Disciplinary Deconstruction and Reconstruction |last=Hughes |first=Aaron W. |author-link=Aaron W. Hughes |publisher=Taylor & Francis |year=2014 |page=45 |isbn=978-1-317-54594-1 |quote=Although later commentators would debate whether or not this journey was a physical one or took place at an internal level, it would come to play a crucial role in establishing Muhammad's prophetic credentials. In the first part of this journey, referred to as the isra, he traveled from the Kaba in Mecca to "the farthest mosque" (al-masjid al-aqsa), identified with the Temple Mount in Jerusalem: the al-Aqsa mosque that stands there today eventually took its name from this larger precinct, in which it was constructed. |url=https://books.google.com/books?id=nWV_BAAAQBAJ&pg=PA45 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719063147/https://books.google.com/books?id=nWV_BAAAQBAJ&pg=PA45 |archive-date=19 July 2023 |url-status=live |access-date=15 July 2022 |series=Religion in Culture}}</ref> Mizgefta cim'etê ya pêşî ku hat avakirin li kuliyeta el-Eqsa ji xelîfeyê Raşidûnê, Xelîf Umer, hat avakirin piştî fetha Qudsê ya salên 637-638.<ref>{{Cite book |title=Medieval Jerusalem and Islamic Worship: Holy Places, Ceremonies, Pilgrimage |last=Elad |first=Amikam |publisher=BRILL |date=1995 |isbn=978-90-04-10010-7 |language=en |url=https://books.google.com.sa/books?id=CDz_yctbQVgC&pg=PA29&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false}}</ref><ref>{{Cite book |title=Al-quds: The Place of Jerusalem in Classical Judaic and Islamic Traditions |last=Al-Khateeb |first=Mohammed Abdul Hameed |publisher=Ta-Ha |date=1998 |pages=130 |isbn=978-1-897940-79-2 |language=en |url=https://www.google.com.sa/books/edition/Al_quds/Zep-AAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=al-aqsa+mosque+umar&dq=al-aqsa+mosque+umar&printsec=frontcover |last2=Al-Khateeb |last3=Hameed |first3=M. Abdul}}</ref> Heciyê fileh, Arculf, ku dor sala 670an li erdên fileh/cihûyan ên miqedes digeriha, li ser mizgeftê behs kiriye. Li gora wî di mizgeftê de cihê dor sê hezar abidan (kesên ku îbadetê dikin) hebû.<ref name=":1">{{Cite book |title=the arab contribution to islamic art: from the seventh to the fifteenth centuries |last=ali |first=wijdan |publisher=American Univ in Cairo Press |date=1999 |pages=25 |isbn=978-977-424-476-6 |language=en |url=https://www.google.com.sa/books/edition/the_arab_contribution_to_islamic_art_fro/rpUuqLPPKK4C?hl=en&gbpv=1&dq=first+major+monument+to+be+built+on+al-aqsa+dome+of+the+rock&pg=PA25&printsec=frontcover}}</ref> Abîdeya [[Xanedana Emewiyan|Emewî]] ya pêşî ku li kuliyetê were avakirin [[Qubbet es-Sexre]] ye, ji [[Ebdulmelik|Xelîfe Ebdulmelik]] di neqeba salên 685 û 691 de.<ref name=":12">{{Cite book |title=the arab contribution to islamic art: from the seventh to the fifteenth centuries |last=ali |first=wijdan |publisher=American Univ in Cairo Press |date=1999 |pages=25 |isbn=978-977-424-476-6 |language=en |url=https://www.google.com.sa/books/edition/the_arab_contribution_to_islamic_art_fro/rpUuqLPPKK4C?hl=en&gbpv=1&dq=first+major+monument+to+be+built+on+al-aqsa+dome+of+the+rock&pg=PA25&printsec=frontcover}}</ref> Ew û kurê wî [[Welîd I]] (hukm. 705-715) mizgefta cim'etê ya Qiblî jî ji nû ve ava kirine di neqeba salên 705 û 710 de.<ref>{{Cite book |title=The Umayyad World |last=Marsham |first=Andrew |publisher=Routledge |date=2020-11-25 |isbn=978-1-317-43004-9 |language=en |url=https://www.google.com.sa/books/edition/The_Umayyad_World/fvwFEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=al-aqsa+mosque+al-walid&pg=PT423&printsec=frontcover}}</ref><templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles><templatestyles src="Refbegin/styles.css" />{{Gallery|File:THE TEMPLE MOUNT JERUSALEM.jpg|A view of the [[Al-Aqsa|Al-Aqsa Mosque Compound]] on [[Temple Mount]], considered a holy place by Jews, Christians, and Muslims.|File:Western Wall at night (20063).jpg|The [[Western Wall]], also known as the Wailing Wall and the Kotel, is a remnant of the [[Second Temple]] and the holiest place where Jews are permitted to pray.|File:The Church of the Holy Sepulchre-Jerusalem.JPG|The [[Church of the Holy Sepulchre]] it's the holiest site in Christianity and it has been an important pilgrimage site for Christians since the 4th century.|File:Al-Aqsa Mosque (Jerusalem).jpg|The [[Qibli Mosque|Qibli (Al-Aqsa) Mosque]], in [[Al-Aqsa|Al-Aqsa Mosque Compound]].|File:Jerusalem-2013(2)-Temple Mount-Dome of the Rock (SE exposure).jpg|The [[Dome of the Rock]], in [[Al-Aqsa|Al-Aqsa Mosque Compound]].|File:Jerusalem-Garden-Tomb-KTM-1266.jpg|[[The Garden Tomb]]—a new holy site established by British [[Protestantism|Protestants]] in the 19th century.|align=center|width=200|height=160|title=Galerî}} == Ekonomî == Berê, ekonomiya Qudsê hema bêje tenê ji heciyan dihat piştgirtin, ji ber ku ew dûrî lîmanên mezin ên [[Yafa|Yafayê]] û [[Xeze|Xezeyê]] bû.<ref name="Dumper-1996">{{Jêder-kitêb |sernav=The Politics of Jerusalem Since 1967 |paşnav=Dumper |pêşnav=Michael |weşanger=Columbia University Press |sal=1996 |rr=207–10 |isbn=978-0-231-10640-5}}</ref> Cihên dînî û kultûrî ên Qudsê îro dêhnê gelek mêhvanên xerîb dikşînin, bêhtirê turîstan serî li Dîwarê Buraq û Bajarê Kevin dan.<ref name="Central Bureau of Statistics-2006">{{Jêder-malper |url=http://www.cbs.gov.il/hodaot2006n/11_06_106e.pdf |sernav=Press Release: Jerusalem Day |tarîx=24 May 2006 |roja-gihiştinê=10 March 2007 |weşanger=Central Bureau of Statistics |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070614014210/http://www.cbs.gov.il/hodaot2006n/11_06_106e.pdf |roja-arşîvê=14 June 2007}}</ref> Di sala 2010an de, Quds ji aliyê <nowiki><i id="mwCO0">Kovara Travel + Leisure</i></nowiki> ve, li Efrîqayê û Rojhilata Navîn, bajarê herî baş ê gerha kêfî hate binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.travelandleisure.com/worldsbest/2010/cities/africa-middle-east-cities/15 |sernav=World's Best Awards 2010—Africa and the Middle East |roja-gihiştinê=11 July 2010 |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100712140230/http://www.travelandleisure.com/worldsbest/2010/cities/africa-middle-east-cities/15 |roja-arşîvê=12 July 2010}}</ref> Di sala 2013an de, 75% ji 3,5 milyon turîstên ku serî li Îsraîlê dan, serî li Qudsê dan. <ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Yiffa Yaakov |tarîx=10 January 2014 |sernav=2013 'record year' for tourism, government says |url=https://www.timesofisrael.com/2013-record-year-for-tourism-government-says |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230510114922/https://www.timesofisrael.com/2013-record-year-for-tourism-government-says |roja-arşîvê=10 May 2023 |roja-gihiştinê=30 April 2015 |xebat=[[The Times of Israel]]}}</ref> == Tehsîl == === Ûnîversîte === Quds cihê gelek ûnîversîteyên bi nav û deng e û qurs bi ibranî, erebî û îngilîzî tên dan. [[File:HADASSA_HOSPITAL_MT._SCOPUS_JERUSALEM.jpg|thumb| [[Zanîngeha Îbranî ya Orşelîmê|Ûnîversîteya Ibranî ya Qudsê]], kampusa Mount Scopus]] [[File:Abu_jihad.jpg|thumb|Di nava Mûzeya Ebû Cihad ya [[Ûnîversîteya Qudsê]]]] === Mektebên erebî === == Not == {{Çavkanî|group=note}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Xwendinê dewam bike == <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles> *Websîteya resmî ya Belediya Qudsê * [https://www.bbc.com/news/world-middle-east-26934435 Çima Quds wiqasî miqedes e?] (Arşîvkirin 31ê gulana 2018 li [[Wayback Machine]]) BBC News * Statûya Qudsê (Di li de hatiye vekirin). Belgeya [[Neteweyên Yekbûyî|Miletên Yekbûyî]] ya girêdayî nakokiya li ser bajêr * Kitêbxana Virtual ya Qudsê, projeyeke hevbeş ya Ûnîversiteya El-Qudsê û [[Zanîngeha Îbranî ya Orşelîmê|Ûnîversîteya ibrî ya Qudsê]] * [http://new.huji.ac.il/en Malpera fermî] (Arşîvkirin 6ê Berfanbara 2017ê li ) ya Zanîngeha Hebrî ya Qudsê, dezgehê pêşeng yê perwerdeya bilind ya bajêr * [https://www.alquds.edu/en Malpera fermî] (Di 6ê Berfanbara 2017ê de li de bişopandin) ya Zanîngeha El-Quds, yekane zanîngeha Filistînê li Qudsê * Zanyarîyên cografîk yên girêdayîQudûsadiOpenStreetMap == Lînkên derve == <templatestyles src="Refbegin/styles.css" /> <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles><templatestyles src="Refbegin/styles.css" /> {{Kontrola otorîteyê}}<templatestyles src="Refbegin/styles.css" />{{Çavkanî|group=note}} <nowiki> [[Kategorî:Xakên pîroz]] [[Kategorî:Bajarên pîroz]] [[Kategorî:Paytextên Asyayê]] [[Kategorî:Orşelîm]] [[Kategorî:Webarchive template wayback links]] [[Kategorî:Pages including recorded pronunciations]] [[Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdaneyê ye]]</nowiki> 5mb5et3jdxql5eak72lom5vzb5foikn 2101777 2101776 2026-11-04T22:07:05Z Guherto 41494 2101777 wikitext text/x-wiki {{Çavkanî|group=note}}<templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles> <templatestyles src="Refbegin/styles.css" />{{Çavkanî|group=note}}<templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles><templatestyles src="Refbegin/styles.css" /> '''Quds{{Refn|{{IPA|ku|qʊds}}, wek '''Orşelîm''' jî tê naskirin{{çavkanî hewce ye}}; {{Langx|engvar=gb|ar|القُدس|al-Quds}}, {{IPA|ar|al.quds|pron|ArAlquds.ogg}}, {{IPA|ar|il.ʔuds|local}}, {{Langx|engvar=gb|he|יְרוּשָׁלַיִם|Yerushaláyim}}, {{IPA|he|jeʁuʃaˈlajim|pron|He-Jerusalem.ogg}};<ref>''A-Z Guide to the Qur'an: A Must-have Reference to Understanding the Contents of the Islamic Holy Book'' by Mokhtar Stork (1999): "JERUSALEM: Referred to in Arabic as Baitul Muqaddas (The Holy House) or Baitul Maqdis (The House of the Sanctuary)".</ref><ref>''Pan-Islamism in India & Bengal'' by Mohammad Shah (2002), p. 63: "... protector of Mecca, Medina and Baitul Muqaddas, the sacred places of pilgrimage of the Muslim world"</ref><ref name="Elihay-2011" /> <br />Bi zimanên dî:<br />{{langx|engvar=gb|grc-x-koine|Ἱερουσαλήμ/Ἰερουσαλήμ/Ἱεροσόλυμα/Ἰεροσόλυμα/Ἱεροσάλημα|Hierousalḗm, Ierousalḗm, Hierosóluma, Ierosóluma, Hierosálēma}}<br />{{langx|engvar=gb|hy|Երուսաղեմ|Erusałēm}}}}''' bajarekî mexriba başûr e, li zozaneke Çiyayên Yehûda ya di neqeba Behra Navîn ûû Behra Mirî de ye. Ew yek ji bajarên dinyayê ên herî kevn e û ji hersê dînên birahîmî -- îslam, xiristiyanî û cihûtî -- miqedes tê hesabkirin. Ji sala 1980 ve Îsraîl îdia dike ku timamê bajêr paytextê wan e, pey îşxalkirina wan î Rojhilatê Qudsê di sala 1967 de.{{Refn|Jerusalem is the capital under [[Jerusalem Law|Israeli law]]. The presidential residence, government offices, supreme court and parliament ([[Knesset]]) are there. The State of Palestine (according to the Basic Law of Palestine, Title One: Article 3) regards Jerusalem as its capital.<ref name="2003 Amended Basic Law Archived 11 February 2016 at the Wayback Machine"/> The UN and most countries do not recognise Jerusalem as Israel's capital, taking the position that the final status of Jerusalem is pending future negotiations between Israel and the Palestinian Authority. Most countries maintain their embassies in [[Tel Aviv]] and its suburbs or suburbs of Jerusalem, such as [[Mevaseret Zion]] <small>(see {{cite web |url=https://www.un.org/Depts/Cartographic/map/profile/israel.pdf |title=Map of Israel |access-date=28 June 2017 |archive-date=1 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200601135924/https://www.un.org/Depts/Cartographic/map/profile/israel.pdf |url-status=live}}&nbsp;{{small|(319&nbsp;KB)}})</small> See [[Status of Jerusalem]] for more information.}}<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Routledge Handbook on the Israeli-Palestinian Conflict |paşnav=Peters |pêşnav=Joel |weşanger=Routledge |tarîx=2013-03-05 |rr=130 |isbn=978-1-136-16068-4 |ziman=en |jêgirtin=After Israel's occupation of East Jerusalem in 1967, the UN Security Council passed Resolution 237, condemning the annexation of East Jerusalem. Resolution 242, although not mentioning Jerusalem directly, demanded a withdrawal of Israeli forces to the 1949 armistice lines, thereby relinquishing control of East Jerusalem. |url=https://www.google.com.sa/books/edition/Routledge_Handbook_on_the_Israeli_Palest/NOXqTCc1u9QC?hl=en&gbpv=1&dq=international+law+recognize+east+jerusalem+as+part+of+palestine&pg=PA130&printsec=frontcover |paşnav2=Newman |pêşnav2=David}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Smith |pêşnav=William |tarîx=6 December 2017 |sernav=Donald Trump confirms US will recognise Jerusalem as capital of Israel |url=https://www.theguardian.com/us-news/2017/dec/06/donald-trump-us-jerusalem-israel-capital |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231005074952/https://www.theguardian.com/us-news/2017/dec/06/donald-trump-us-jerusalem-israel-capital |roja-arşîvê=5 October 2023 |roja-gihiştinê=13 May 2017 |xebat=The Guardian}}</ref> [[Dewleta Filistînê|Filistînê]] jî dibêje ku Rojhilatê Qudsê (Bajarê Kevn jî tê de) paytextê wan e. Civata navberdewletî îşxalkirina Rojhilatê Qudsê qebûl nake, wê neqanûnî hesab dike, û wê wek yek [[erdên filistînî ên ji Îsraîlê îşxalkirî]] dihesibîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://domino.un.org/unispal.nsf/0/441329a958089eaa852560c4004ee74d?OpenDocument |sernav=Resolution 298 September 25, 1971 |tarîx=25 September 1971 |roja-gihiştinê=25 July 2018 |weşanger=[[United Nations]] |jêgirtin=Recalling its resolutions... concerning measures and actions by Israel designed to change the status of the Israeli-occupied section of Jerusalem,... |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130819003928/http://domino.un.org/unispal.nsf/0/441329a958089eaa852560c4004ee74d?OpenDocument |roja-arşîvê=19 August 2013}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Question of Palestine & the United Nations |weşanger=United Nations Department of Public Information |tarîx=2003 |jêgirtin=East Jerusalem has been considered, by both the General Assembly and the Security Council, as part of the occupied Palestinian territory. |beş=The status of Jerusalem |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190808102228/https://www.un.org/Depts/dpi/palestine/ch12.pdf |roja-arşîvê=8 August 2019 |chapter-url=https://www.un.org/Depts/dpi/palestine/ch12.pdf}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=26 February 2010 |sernav=Israeli authorities back 600 new East Jerusalem homes |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/8538791.stm |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180612140111/http://news.bbc.co.uk/2/hi/8538791.stm |roja-arşîvê=12 June 2018 |roja-gihiştinê=18 September 2013 |xebat=BBC News}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=9 November 2010 |sernav=Israel plans 1,300 East Jerusalem Jewish settler homes |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-11709617 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119213308/https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-11709617 |roja-arşîvê=19 November 2018 |roja-gihiştinê=20 June 2018 |xebat=BBC News |jêgirtin=East Jerusalem is regarded as occupied Palestinian territory by the international community, but Israel says it is part of its territory.}}</ref> Israîlê dezgehên xwe yên hikûmetê ên serekî li wir bi rê ve dibe, û Filistînê wê wek textê qewetê dihesibîne. Niha, statûya Qudsê yek ji problemên esasî yên di [[Pevçûna Îsraêl û Filistînê|Herba Îsraîl û Filistînê]] de ye. Di bin Plana Miletên Yekbûyî ya Levakirina Filistînê de (ya 1947), Quds wê "wek ''corpus separum'' di bin rejîmeke navberdewletî ya xisûsî de" hatibane avakirin ku wê ji Miletên Yekbûyî hatibane rêvebirin.<ref name=":02">{{Jêder-malper |url=https://unispal.un.org/DPA/DPR/unispal.nsf/0/7F0AF2BD897689B785256C330061D253 |sernav=A/RES/181(II) of 29 November 1947 |roja-gihiştinê=3 December 2024 |weşanger=United Nations General Assembly |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171010090147/https://unispal.un.org/DPA/DPR/unispal.nsf/0/7F0AF2BD897689B785256C330061D253 |roja-arşîvê=10 October 2017}}</ref> Piştî Herba Ereb-Îsraîlî ya 1948an, ew di sala 1967an de gihan lihevkirineke agirbestê ku dihate mana qetkirina Qudsê di neqeba Îsraîl û Ûrdunê de, Rojavayê Qudsê di bin destê Îsraîl de, û Rojhilatê Qudsê di bin destê Ûrdunê de.{{refn|[[West Jerusalem]] comprises approximately one third of the municipal area of Jerusalem, with [[East Jerusalem]] comprising approximately two-thirds. On the annexation of East Jerusalem, Israel also incorporated an area of the West Bank into the Jerusalem municipal area which represented more than ten times the area of East Jerusalem under Jordanian rule.<ref>Walid Khalidi (1996) Islam, the West and Jerusalem. Center for Contemporary Arab Studies & Center for Muslim–Christian Understanding, Georgetown University, quotes the breakdown as follows: West Jerusalem in 1948: 16,261 dunums (14%); West Jerusalem added in 1967: 23,000 dunums (20%); East Jerusalem under Jordanian rule: 6,000 dunums (5%); West Bank area annexed and incorporated into East Jerusalem by Israel: 67,000 dunums (61%)</ref><ref>{{cite journal |last=Aronson |first=Geoffrey |year=1995 |title=Settlement Monitor: Quarterly Update on Developments |journal=Journal of Palestine Studies |volume=25 |issue=1 |publisher=University of California Press, Institute for Palestine Studies |pages=131–40 |doi=10.2307/2538120 |jstor=2538120 |quote=West Jerusalem: 35%; East Jerusalem under Jordanian rule: 4%; West Bank area annexed and incorporated into East Jerusalem by Israel: 59% |issn=0377-919X}}</ref><ref>{{cite book |last=Benvenisti |first=Meron |title=Jerusalem, the Torn City |url=https://books.google.com/books?id=wQjwAQAACAAJ |year=1976 |publisher=Books on Demand |isbn=978-0-7837-2978-7 |page=113 |quote=East Jerusalem under Jordanian rule: 6,000 dunums; West Bank area annexed and incorporated into East Jerusalem by Israel: 67,000}}</ref>|group=note}} Ev lihevkirin heta 1967 ma, wî çaxî Îsraîlê Rojhilatê Qudsê îşxal kir û wê, li gel heremên derdorê, ji Ûrdunê stand pey [[Şerê Şeş Rojan|Herba Şeş Rojan]] xist parçekî belediya xwe.{{refn|[[West Jerusalem]] comprises approximately one third of the municipal area of Jerusalem, with [[East Jerusalem]] comprising approximately two-thirds. On the annexation of East Jerusalem, Israel also incorporated an area of the West Bank into the Jerusalem municipal area which represented more than ten times the area of East Jerusalem under Jordanian rule.<ref>Walid Khalidi (1996) Islam, the West and Jerusalem. Center for Contemporary Arab Studies & Center for Muslim–Christian Understanding, Georgetown University, quotes the breakdown as follows: West Jerusalem in 1948: 16,261 dunums (14%); West Jerusalem added in 1967: 23,000 dunums (20%); East Jerusalem under Jordanian rule: 6,000 dunums (5%); West Bank area annexed and incorporated into East Jerusalem by Israel: 67,000 dunums (61%)</ref><ref>{{cite journal |last=Aronson |first=Geoffrey |year=1995 |title=Settlement Monitor: Quarterly Update on Developments |journal=Journal of Palestine Studies |volume=25 |issue=1 |publisher=University of California Press, Institute for Palestine Studies |pages=131–40 |doi=10.2307/2538120 |jstor=2538120 |quote=West Jerusalem: 35%; East Jerusalem under Jordanian rule: 4%; West Bank area annexed and incorporated into East Jerusalem by Israel: 59% |issn=0377-919X}}</ref><ref>{{cite book |last=Benvenisti |first=Meron |title=Jerusalem, the Torn City |url=https://books.google.com/books?id=wQjwAQAACAAJ |year=1976 |publisher=Books on Demand |isbn=978-0-7837-2978-7 |page=113 |quote=East Jerusalem under Jordanian rule: 6,000 dunums; West Bank area annexed and incorporated into East Jerusalem by Israel: 67,000}}</ref>|group=note}} Yek ji qanûnên esasî yên Îsraîlê, Qanûna Qudsê ya 1980an, îdia dike ku Quds paytextê neqetkirî ê wê dewletê ye. Hemû şaxên hikûmeta Îsraîlê li Qudsê ne, di nav de [[Knesset]] (parlamentoya Îsraîlê), cihên serokwezîr û reysîcimhûr, û [[Mehkema Bilind ya Îsraîlê|Mehkema Bilind]]. Di [[Tarîxa Qudsê|tarîxa xwe ya dirêj]] de, Quds herî kêm dido caran hatiye xirakirin, 23 caran ketiye bin hisarê, 44 caran hatiye girtin û dîsa hatiye girtin û 52 caran hicûm hatiye berdan wê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.momentmag.com/Exclusive/2008/2008-03/200803-Jerusalem.html |sernav=Do We Divide the Holiest Holy City? |malper=Moment Magazine |roja-gihiştinê=5 March 2008 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080603214950/http://www.momentmag.com/Exclusive/2008/2008-03/200803-Jerusalem.html |roja-arşîvê=3 June 2008}} According to Eric H. Cline's tally in Jerusalem Besieged.</ref> Parçê Qudsê ê bi navê [[Bajarê Dawidî|Bajarê Dawid]] işaretên pêşî ên rûniştinê di asra 4an ya berî mîladê de, di şiklê kampên şivanên koçer de nîşan dide. <ref>{{Jêder-malper |url=https://alt-arch.org/en/from-shiloah-to-silwan-a-visitors-guide |sernav=From Shiloah to Silwan—A Visitor's Guide |tarîx=10 September 2013 |roja-gihiştinê=25 July 2018 |weşanger=Emek Shaveh |rewşa-urlyê=usurped |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220815180019/https://alt-arch.org/en/from-shiloah-to-silwan-a-visitors-guide |roja-arşîvê=15 August 2022 |paşnav=Greenberg |pêşnav=Raphael |paşnav2=Mizrachi |pêşnav2=Yonathan}}</ref> Di wextê [[Kenan|Kenanan]] de (asra 14an b.m.) li ser tabletên Misrê yên kevn Quds bi navê ''Urusalim'' hatiye binavkirin, îhtîmalen bi mana "Bajarê Salem" li ser îlahê kenanî. Di dema îsraîlî de, aktîvîtiya avakirinê ya mezin li di asra 10an berî mîladê (Dewra Hesinî ya II) de dest pê kir, û di asra 9an berî mîladê de bajar bûye merkeza dînî olî û rêveber ya Padîşahiya Yehûdayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Two Houses of Israel: State Formation and the Origins of Pan-Israelite Identity |paşnav=Sergi |pêşnav=Omer |weşanger=SBL Press |sal=2023 |rr=197 |isbn=978-1-62837-345-5 |url=https://books.google.com/books?id=4nLMEAAAQBAJ&pg=PA187 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231024041210/https://books.google.com/books?id=4nLMEAAAQBAJ&pg=PA187 |roja-arşîvê=24 October 2023 |rewşa-urlyê=live |roja-gihiştinê=23 October 2023}}</ref> Di sala 1538an de dîwarên bajêr cara talî hatin avakirin li dora Qudsê di bin [[Siltan Silêmanê Qanûnî]] yê [[Împeratoriya Osmanî]]. Îro ew dîwar Bajarê Kevin didin xuyakirin, ku ji asra 19an ve li çar parçeyan hatiye veqetandin—mehla ermenî, filehî/mesîhî, cihûyî û îslamî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Jerusalem in the 19th Century, The Old City |paşnav=Ben-Arieh |pêşnav=Yehoshua |weşanger=Yad Izhak Ben Zvi & St. Martin's Press |sal=1984 |rûpel=[https://archive.org/details/jerusalemin19thc00bena/page/14 14] |isbn=978-0-312-44187-6 |url=https://archive.org/details/jerusalemin19thc00bena/page/14}}</ref><ref name="Teller-2022">{{Jêder-kitêb |sernav=Nine Quarters of Jerusalem: A New Biography of the Old City |paşnav=Teller |pêşnav=Matthew |weşanger=[[Profile Books]] |sal=2022 |rûpel=Chapter 1 |isbn=978-1-78283-904-0 |jêgirtin=What wasn't corrected, though—and what, in retrospect, should have raised much more controversy than it did (it seems to have passed completely unremarked for the last 170-odd years)—was [[1840–41 Royal Engineers maps of Palestine, Lebanon and Syria|[Aldrich and Symonds's] map's]] labelling. Because here, newly arcing across the familiar quadrilateral of Jerusalem, are four double labels in bold capitals. At top left ''Haret En-Nassara'' and, beneath it, ''Christian Quarter''; at bottom left ''Haret El-Arman'' and ''Armenian Quarter''; at bottom centre ''Haret El-Yehud'' and ''Jews' Quarter''; and at top right—the big innovation, covering perhaps half the city—''Haret El-Muslimin'' and ''Mohammedan Quarter'', had shown this before. Every map has shown it since. The idea, in 1841, of a Mohammedan (that is, Muslim) quarter of Jerusalem is bizarre. It's like a Catholic quarter of Rome. A Hindu quarter of Delhi. Nobody living there would conceive of the city in such a way. At that time, and for centuries before and decades after, Jerusalem was, if the term means anything at all, a Muslim city. Many people identified in other ways, but large numbers of Jerusalemites were Muslim and they lived all over the city. A Muslim quarter could only have been dreamt up by outsiders, searching for a handle on a place they barely understood, intent on asserting their own legitimacy among a hostile population, seeing what they wanted to see. Its only purpose could be to draw attention to what it excludes. |url=https://books.google.com/books?id=SgQ3EAAAQBAJ |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230609194835/https://books.google.com/books?id=SgQ3EAAAQBAJ |roja-arşîvê=9 June 2023 |rewşa-urlyê=live |roja-gihiştinê=30 May 2023 |issue=map}}</ref> Bajarê Kevin di sala 1981an de bû Cihekî Mîrasa Dinyayê, û ew di [[Lîsta Cihên Mîrasa Dinyayê ên di bin Talûkê de]] ye. <ref>{{Jêder-malper |url=https://whc.unesco.org/en/list/148 |sernav=Old City of Jerusalem and its Walls |roja-gihiştinê=11 September 2010 |weşanger=UNESCO World Heritage Convention |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170804093930/http://whc.unesco.org/en/list/148 |roja-arşîvê=4 August 2017}}</ref> Ji sala 1860an ve Qudsê ji hidûdên Bajarê Kevn gelekî mestir bûye. Di sala 2024an de nifûsa Qudsê 1.050.153 bû. Di sala 2022an de 60% ji wan cihû bûn û nêzîkî 40% ji wan filistînî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbs.gov.il/en/mediarelease/Pages/2022/Selected-Data-on-the-Occasion-of-Jerusalem-Day-2022.aspx |sernav=Selected Data on the Occasion of Jerusalem Day, 2022 |malper=cbs.gov.il |tarîx=26 May 2022 |roja-gihiştinê=30 March 2023 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230528121851/https://www.cbs.gov.il/en/mediarelease/Pages/2022/Selected-Data-on-the-Occasion-of-Jerusalem-Day-2022.aspx |roja-arşîvê=28 May 2023}}</ref>{{Refn|Statistics regarding the demographics of Jerusalem refer to the unified and expanded Israeli municipality, which includes the pre-1967 Israeli and [[Jordan]]ian municipalities as well as several additional [[Palestinians|Palestinian]] villages and neighbourhoods to the northeast. Some of the Palestinian villages and neighbourhoods have been relinquished to the [[West Bank]] ''de facto'' by way of the [[Israeli West Bank barrier]],<ref name="Laub-2006"/> but their legal statuses have not been reverted.}} Di sala 2020an de nifûsa wê 951.100 bû, ji wan 570,100 (59,9%) cihû, 353.800 (37,2%) misilman, 16.300 (1,7%) fileh/mesîhî/xiristiyan û 10,800 (1,1%) nesinifandî. <ref name="jerusaleminstitute.org.il-2022">{{Jêder-malper |url=https://jerusaleminstitute.org.il/wp-content/uploads/2022/05/shnaton_C0922.pdf |sernav=Table III/9—Population in Israel and in Jerusalem, by Religion, 1988–2020 |malper=jerusaleminstitute.org.il |roja-gihiştinê=27 December 2022 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230326034034/https://jerusaleminstitute.org.il/wp-content/uploads/2022/05/shnaton_C0922.pdf |roja-arşîvê=26 March 2023 |sal=2022}}</ref> Li gora Kitêba Miqedes ya Ibrî, Padîşah [[Dawid]] bajêr ji yebûsiyan fetih kir û ew wekî paytextê Padîşahiya Îsraîlê ya Yekbûyî danî, û kurê wî Padîşah [[Silêman (pêxember)|Silêman]] avakirina Îbadetxaneya Pêşî da destpêkirin.{{Refn|Much of the information regarding King David's conquest of Jerusalem comes from [[Bible|Biblical]] accounts, but some modern-day historians have begun to give them credit due to a 1993 excavation.<ref>{{Cite book |title=Return to Sodom & Gomorrah |last=Pellegrino |first=Charles R. |publisher=Harper Paperbacks |edition=Second revised |year=1995 |isbn=978-0-380-72633-2 |page=[https://archive.org/details/returntosodomgom00pell/page/271 271] |quote=[see footnote] |url=https://archive.org/details/returntosodomgom00pell/page/271}}</ref>}} Miqedesiya [[Quds di xiristiyaniyê de|Qudsê di xiristiyaniyê de]] di tercimeya yewnanî ya Kitêba Miqedes ya Ibrî de hatiye parastin, ku xiristiyanan wekî [[Peymana Kevin|Ehda Kevin]] qebûl kiriye. Miqedesiya ku di wê kitêbê de tê behskirin, ji behsa [[Peymana Nû|Ehda Nû]] ya liselîbdaleqandin û vejîna Îsa, hatiye xurtkirin. Di Îslamê de, Quds piştî [[Meke|Mekê]] û [[Medîne|Medînê]] bajarê sisiyan ê herî miqedes e. Ev bajar [[Qible|qibla]] pêşî ji bo [[Nimêj|nimêjên misilmanan]] bû,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cambridge History of Islam |weşanger=Cambridge University Press |sal=1986 |paşnavê-edîtor=Lewis |pêşnavê-edîtor=Bernard |paşnavê-edîtor2=Holt |pêşnavê-edîtor2=P. M. |paşnavê-edîtor3=Lambton |pêşnavê-edîtor3=Ann}}</ref> û di ededên îslamî de, [[Muhemmed|nebî Muhemmed]] di sala 621an de [[Îsra û Mîrac|seyaheta xwe ya şevê]] bi wir ve kir û li gel hewadîsên dî çû cinetê bibîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=States, Nations, and Borders: The Ethics of Making Boundaries |paşnav=Buchanan |pêşnav=Allen |lînka-nivîskar=Allen Buchanan |weşanger=Cambridge University Press |sal=2004 |isbn=978-0-521-52575-6 |url={{Google books |id=bntCSupRlO4C |page=192 |plainurl=yes}} |roja-gihiştinê=9 June 2008}}</ref> Di netîceyê de, çiqasî herema wê tenê 0,9 km² be, <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Will to Survive—Israel: The Faces of the Terror 1948-the Faces of Hope Today |paşnav=Kollek |pêşnav=Teddy |lînka-nivîskar=Teddy Kollek |weşanger=Dial Press/James Wade |sal=1977 |jêgirtin=about {{convert|225|acre|ha |order=flip|}} |paşnavê-edîtor=John Phillips |beş=Afterword}}</ref> Bajarê Kevin cihê gelek deverên [[Muhîmiya dînî ya Qudsê|muhîm ên dînî]] ye, di nav wan de Kuliyeta Mescîda Eqsayê, Dîwarê Buraq, [[Mescîda Eqsa|Mescîda Eqsayê]], û Dêra Tirba Miqedes hene. == Etîmolojî û nav ==   Di serî de navê bajêr bi erebî Beyt el-Meqdis bû, îro navê Qudsê bi [[Zimanê erebî|erebî]] wekî {{Ziman|ar|القُدس}} (el-Quds) tê zanîn û tê mana "miqedes" yan jî "cihê parastinê ê miqedes"<ref name="Bosworth-2007">{{Jêder-kitêb |sernav=Historic cities of the Islamic world |paşnav=Bosworth |pêşnav=Clifford Edmund |lînka-nivîskar=Clifford Edmund Bosworth |weşanger=Koninklijke Brill NV |sal=2007 |rr=225–226 |isbn=978-90-04-15388-2 |cih=The Netherlands |url=https://books.google.com/books?id=UB4uSVt3ulUC&pg=PA226 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230218083731/https://books.google.com/books?id=UB4uSVt3ulUC&pg=PA226 |roja-arşîvê=18 February 2023 |rewşa-urlyê=live |roja-gihiştinê=17 December 2011}}</ref><ref name="Denise DeGarmo-2011">{{Jêder-malper |url=http://centre4conflictstudies.org/wanderingthoughts/category/denise-degarmo/ |sernav=Abode of Peace? |malper=Wandering Thoughts |tarîx=9 September 2011 |roja-gihiştinê=17 December 2011 |weşanger=Center for Conflict Studies |rewşa-urlyê=usurped |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120426042313/http://centre4conflictstudies.org/wanderingthoughts/category/denise-degarmo/ |roja-arşîvê=26 April 2012 |paşnav=Denise DeGarmo}}</ref>. Nav belkî forma kinkirî ya {{Ziman|ar|مدينة القُدس}} ''(Medînet el-Quds'') be, "bajarê cihê miqedes", ji ber leqeba ibrî ya bi eynî maneyê, ''Ir ha-Qodesh'' ( {{Ziman|he|עיר הקדש}} ). Siyaseta fermî ya hikûmeta îsraîlî ferz dike ku {{Ziman|ar|أُورُشَلِيمَ}} (Ûruşelîme) li gel {{Ziman|ar|القُدس}} (el-Quds) wek navê bajêr ê erebî were nivîsandin,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.biblegateway.com/passage/?search=%EF%BB%B3%EF%BA%B8%EF%BB%AE%EF%BB%89%2010%3A1&version=NAV |sernav=Bible Gateway passage: ﻳﺸﻮﻉ 10:1 - Ketab El Hayat |malper=Bible Gateway |roja-gihiştinê=29 December 2023 |ziman=en |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231229075025/https://www.biblegateway.com/passage/?search=%EF%BB%B3%EF%BA%B8%EF%BB%AE%EF%BB%89%2010:1&version=NAV |roja-arşîvê=29 December 2023}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=أعمال الرسل 12:1 فرَجَعَ الرّسُلُ إلى أُورُشليمَ مِنَ الجبَلِ الذي يُقالُ لَه جبَلُ الزّيتونِ، وهوَ قَريبٌ مِنْ أُورُشليمَ على مَسيرةِ سَبتٍ مِنها. {{!}} الترجمة العربية المشتركة (المشتركة) {{!}} Download The Bible App Now |ziman=ar |url=https://www.bible.com/ar/bible/67/ACT.1.12.%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2585%25D8%25B4%25D8%25AA%25D8%25B1%25D9%2583%25D8%25A9 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231229075025/https://www.bible.com/ar/bible/67/ACT.1.12.%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2585%25D8%25B4%25D8%25AA%25D8%25B1%25D9%2583%25D8%25A9 |roja-arşîvê=29 December 2023 |rewşa-urlyê=live |roja-gihiştinê=29 December 2023}}</ref> wek navê bajêr ê erebî li gel were bikaranîn, ku dibe {{Ziman|ar|أُورُشَلِيمَ-القُدس}} (Ûruşelîme-el-Quds).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.jerusalem.muni.il/jer_main/defaultnew.asp?lng=3 |sernav=The Official Website of Jerusalem |tarîx=19 September 2011 |weşanger=Municipality of Jerusalem |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070427222723/http://www.hotzvim.org.il/SiteFiles/1/35/901.asp |roja-arşîvê=27 April 2007}}</ref> Ayleyên ereb ên filistînî yên ji vî bajarî ne, gelek caran wekî "''qudsî''" ({{Ziman|ar|قُدسي}}) yan jî "''meqdasî''" ({{Ziman|ar|مقدسي}}) têne binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Women, the Family, and Divorce Laws in Islamic History |paşnav=Sonbol |pêşnav=Amira |tarîx=1996 |rûpel=133}}</ref> Navê ''Jerusalem'' xwedî çendek texmînan e. Hin dibêjin yanî 'bingehê Salem' (îlahê kenanî) e,<ref name="Binz-2005">{{Jêder-kitêb |sernav=Jerusalem, the Holy City |paşnav=Binz |pêşnav=Stephen J. |weşanger=Twenty-Third Publications |sal=2005 |rûpel=2 |isbn=978-1-58595-365-3 |cih=Connecticut |url={{Google books |id=7zLuDlzdTFYC |page=1 |plainurl=yes}} |roja-gihiştinê=17 December 2011}}</ref> hin jî dibêjin ji rayê samî ê ''yry'' ku kare were mana 'dîtin, danîna kevir'<ref>{{Jêder-malper |url=https://biblehub.com/hebrew/3384.htm |sernav=Brown-Driver-Briggs Lexicon: 3384. יָרָה (yarah or yara) |malper=biblehub.com |roja-gihiştinê=2026-02-14 |jêgirtin=cast (= lay, set), corner-stone Job 38:6; pillar Genesis 31:51 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260128192830/https://biblehub.com/hebrew/3384.htm |roja-arşîvê=28 January 2026}}</ref> û kêmasî 2 caran bi wî şiklî di Kitêba Miqedes ya Ibrî de hatiye şuxilandin, di sûreyên Eyûb<ref>{{Jêder-malper |url=https://biblehub.com/interlinear/job/38-6.htm |sernav=Job 38:6 Interlinear Hebrew-English |malper=biblehub.com |roja-gihiştinê=2026-02-14 |jêgirtin='''who laid ''[Hebrew root ירי YRY]'' its cornerstone''' |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20251007052442/https://biblehub.com/interlinear/job/38-6.htm |roja-arşîvê=7 October 2025}}</ref> and [[Destpêkirin|Destpêkirinê]] de.<ref>{{Jêder-malper |url=https://biblehub.com/interlinear/genesis/31-50.htm |sernav=Genesis 31:50 Interlinear Hebrew-English |malper=biblehub.com |roja-gihiştinê=2026-02-14 |jêgirtin='''behold the memorial stone which I have set ''[Hebrew root ירי YRY]'' between you and me'''}}</ref> == Tarîx == {{Çavkanî|group=note}}Quds yek ji bajarên dinyayê ên herî kevn e, tarîxa wê ji 5000 salan dirêjtir e. Çavkaniyên wê digihin dor 3000 berî mîladê, bi avakirina bicihbûna pêşî nêzîkî Çavîna Gihonê. Bajar cara pêşîn di metinên Execerationê ên misrî ên 2000 berî mîladê de tê behskirin, bi navê "Rusalimum". Di asra 17an ya berî mîladê de Quds bûbû bajarekî biqewet di bin hukma [[Kenan|kenanî]] de, bi dîwarên gelekî mezin ên ji bo parastina sîstema wê ya avê. Di wextê Dewra Talî ya Bronzê (Sifrê) de Quds bû vasalê [[Misira kevnare|Misra Qedîm]], wek ku di [[mektûbên Amarna]] de hatiye belgekirin. Di ''Dewra Îsraîliyan'' de bajar muhîmtir bû, ew dewr dor sala 1000 n.m. dest pê kir wextê ku Padîşah [[Dawid]] dest ser Qudsê danî û ew kir paytextê [[Padîşahiya Îsraîlê ya Yekbûyî]] . Kurê Dawid, Padîşah [[Silêman (pêxember)|Silêman,]] Îbadetxana Pêşî ava kir, û bajar wek merkezeke dînî ya mezin cihê xwe stand. Piştî parçebûna padîşahiyê, Quds bû paytextê [[Padîşahiya Yehûdayê]] heta ku di sala 586 b.m. de ji aliyê Împeratoriya Neo-Babîl ve hate îşxalkirin. [[Babîl (dewlet)|Babîliyan]] Îbadetxana Pêşî xira kir, û ev yek bû sebeba sirgûnkirina cihûyan ber bi Babîlê ve . Piştî ku farisan di sala 539 b.m. de Babîl fetih kir, [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] destûr da Cihûyan ku ji sirgûnê vegerin û bajar û îbadetxana bajêr ji nû ve ava bikin, avakirina wê {{Derdora|516 b.m.}} dest pê kir, ku destpêka Dewra Îbadetxana 2an nîşan dide. Piştî fetihkirina [[Îskenderê Mezin]] di sala 332 b.m. de, Quds ket bin hukma [[Serdema helenîstî|helenîstîk]], ku bû sebeba zêdebûna tesîra kultûrî û siyasî ya ji [[Yewnanistan|Yewnanistanê]]. Serhildana hasmoniyan di sala 164 b.m. de ji bo wextekî kin hukma cihûyan vegerand û Quds bû paytextê dewleteke serbixwe. Di 63 berî mîladê de, Quds ji aliyê Pompey ve hat girtin û ket bin hukma Cimhûriyeta Romayê. Bajar ji aliyê [[Hêrodêsê Mezin|Herodê Mezin]] ve hate xemilandin, ku dîwarên piştgirtinê ava kir ku hiştin ku Çiyayê Îbadexaneyê karibe were mestirkirin û ku Îbadetxana Diwan karibe were berferehkirin, ji ber wê ew bû yek ji îbadetxanên dînyaya qedîm ya yên herî mezin. Nerehetiya di neqeba cihûyan û [[Împeratoriya Romê|Împaratoriya Romayê]] de mezin bûn û dawiyê de bûn Serhildana Cihûyan ya Pêşî, ku bûn sebeba hisar û xirakirina Qudsê û Îbadetxana Diwan di sala 70an de. Piştî çend deh salan, bajar wek kolonyaya Romayê ''Aelia Capitolina'' dîse hat avakirin, û ji bo îlahê romayiyan ê [[Jupîter|Jupiter]] hat nezirkirin, û ji ber vê Serhildana Bar Kokhba (132-136 m) pêk hat. Piştî ku serhildan hat şkandin, cihû ji bajêr hatin memnû/qedexekirin. Di pêleya bizansî de, Quds wek merkezeke heca xiristiyanan bi pêş ket, xaseten piştî ku Konstentînê Mezin piştgirî da avakirina Dêra Tirba Miqedes. Di 638an de, Quds ji aliyê [[Xelîfeya Raşidûn|Xelîfeya Raşidun]] ve hate fetihkirin, û di bin hukma serî ya [[Îslam|îslamî]] de, Qubet es-Sehra û mizgefta Qiblî (al-Aqsa) hatin avakirin, pê re muhîmiya wê ya dînî ya îslamê saxlem bû. Di wextê [[seferên xaçperestan]] de hukma Qudsê hinek caran hat guhertin, di 1099an de ji aliyê xaçperestan ve hat girtin û di 1187an de jî ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî|Selahedîn]] ve dîse hat standin. Ew di wextê [[Xanedana Eyûbî|eyûbî]] û [[Dewleta Memlûkan|memlûkî]] de di destê [[Îslam|îslamî]] de maye, heta ku di sala 1517an de bû beşek ji [[Împeratoriya Osmanî|Împaratoriya Osmanî]]. Di dema modern de piştî Herba Ereb-Îsraîlî ya 1948an Qudsê di neqeba Îsraîl û Ûrdûnê de hat qetkirin. Îsraîlê di [[Şerê Şeş Rojan|Herba Şeş Rojan]] de dest ser Rojhilatê Qudsê danî, di sala 1967an de bajar di bin hkmê Îsraîlî de yek bû. Statûya Qudsê problemeke gelekî nîqaşî ye, îsraîlî jî û filistînî jî ew wek paytextê xwe îdîa dikin. == Statûya siyasî == <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles>Ji sala 1923an heta 1948an Quds paytextê îdarî yê Filistîna Mandayî bû. Di çileya pêşî ya 1949an de, serokwezîrê Îsraîlê [[David Ben-Gurion]] herema Rojavayê Qudsê ku wê kontrol dikir wekî "paytextê heta heta wê ya Îsraîlê" îlan kir, siyasetek ku di çileya pêşî ya 1950an de ji [[Knesset|Knessetê]] hate tesdîqkirin. Ev siyaset di neqeba dewletên dinyayê de nehat naskirin, ji ber ku Qerara 194an ya Meclîsa Imûmî ya Miletên Yekbûyî Qudsê wekî bajarekî navberdewletî nîşan dikir; hikûmeta Amerîkî miqabilî vê derket û israr kir ku paytextê Îsraîlê Tel Avîv bimîne. Di netîca Herba Şeş Rojan ya sala 1967an de, timamê Qudsê [[Îşxalkirina Îsraîlê ya Rojavayê Qudsê|ket bin kontrola Îsraîlê]]. Di 27ê hezîrana 1967an de, hikûmeta Levi Eshkol qanûn û hukma Îsraîlê fereh kire Rojhilatê Qudsê, lê qebûl kir ku kuliyeta el-Eqsa ji aliyê weqfa Ûrdunê ve were îdarekirin, di bin Wezareta Weqfên Dînî ya Urdunê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.jcpa.org/jcprg10.htm |sernav=Jerusalem in International Diplomacy |roja-gihiştinê=20 July 2008 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121028044557/http://www.jcpa.org/jcprg10.htm |roja-arşîvê=28 October 2012 |paşnav=Dore Gold |lînka-nivîskar=Dore Gold}}</ref> Di sala 1988an de hikûmeta Îsraîlê ji ber "sebebên emniyetê" qerara girtina Xaniyê Şerqê (beyt eş-Şerq) da, mala Civata Tehqîqên Erebî û merkeza Rêxistina Azadkirina Filistînê da. Avahî di di sala 1992an de dîse vebû wek maleke mêhvanan ya filistînî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.jerusalemites.org/jerusalem/cultural_dimensions/3.htm |sernav=The New Orient House: A History of Palestinian Hospitality |roja-gihiştinê=9 September 2011 |weşanger=jerusalemites.org |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20101217143302/http://jerusalemites.org/jerusalem/cultural_dimensions/3.htm |roja-arşîvê=17 December 2010}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Jerusalem: The Future of a Contested City |paşnav=Klein |pêşnav=Menachem |weşanger=New York University Press |sal=2001 |rûpel=189 |isbn=978-0-8147-4754-4 |beş=The PLO and the Palestinian Identity of East Jerusalem}}</ref> Lihevkirina Osloyê diyar kir ku statûya talî ya Qudsê wê bi minaqeşeyên bi Otorîteya Filistînî re bê qerardan. Lihevhatin mewcûdiya resmî ya filistînî memnû/qedexe kir heta lihevhatineke talî ya aştiyê, lê hişt ku ofîseke ticaretê ya filistînî li Qudsa Rojhilatê vebe. Otorîteya Filistînî Qudsa Rojhilatê wek paytextê dewleta Filistînê ya pêşerojê dibîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.publicpolicy.umd.edu/IPPP/Fall97Report/negotiating_jerusalem.htm |sernav=Negotiating Jerusalem |tarîx=Fall 1997 |roja-gihiştinê=25 February 2007 |weşanger=The University of Maryland School of Public Policy |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20060514191731/http://www.publicpolicy.umd.edu/IPPP/Fall97Report/negotiating_jerusalem.htm |roja-arşîvê=14 May 2006 |paşnav=Segal |pêşnav=Jerome M.}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://shop.ceps.be/downfree.php?item_id=171 |sernav=A Cooperative Structure for Israeli–Palestinian Relations: Working Paper No. 1 |malper=Centre for European Policy Studies |tarîx=November 2002 |roja-gihiştinê=16 April 2007 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20040106192631/http://shop.ceps.be/downfree.php?item_id=171 |roja-arşîvê=6 January 2004 |paşnav=Møller, Bjørn}}</ref> Reysîcimhûr [[Mehmûd Ebas]] gotiye ku ti lihevhatineke ku Qudsa Rojhilatê wek paytextê Filistînê qebûl neke, nayê qebûlkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=10 June 2010 |sernav=No agreement without a Palestinian capital in Jerusalem: Mahmoud Abbas |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/middle-east/No-agreement-without-a-Palestinian-capital-in-Jerusalem-Mahmoud-Abbas-/articleshow/6030905.cms |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110811100537/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-06-10/middle-east/28287403_1_solution-palestinian-capital-east-jerusalem |roja-arşîvê=11 August 2011 |roja-gihiştinê=9 September 2011 |xebat=[[The Times of India]]}}</ref> Serokwezîrê Îsraîlê Benjamin Netanyahu jî gotiye ku Quds wê paytextê neveqetandî ya Îsraîlê bimîne. Ji ber ku nêzîkbûna wê yî bajêr, Ebû Dis, gundekî filistînî yê Qudsê, ji aliyê Îsraîlê ve wek paytextekî pêşerojî yê Filistînê hatiye teklîfkirin. Îsraîlê Ebû Dis nexistiye dîwarê xwe yî emniyetê ê dora Qudsê. Otorîteya Filîstînî li wir avayiyeke mimkun ya parlamentoyê ji bo [[Meclîsa Qanûnçêker ya Filistînî]] ava kiriye, û ofîsên wan ên meseleyên Qudsê hemû li Ebû Dis in. === Statûya navberdewletî === Bêhtirê civata navberdewletî dibêje ku Qudsa Rojavayê, Bajarê Kevin jî tê de, qismekî [[Dewleta Filistînê|erdên îşxalkirî ên Filistînê]] ye. Dewletên Amerîkayê yên Yekbûyî kontrola Îsraîlê ya timamê Qudsê di sala 2017an de nas kir.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Landler |pêşnav=Mark |tarîx=2017-12-06 |sernav=Trump Recognizes Jerusalem as Israel's Capital and Orders U.S. Embassy to Move |url=https://www.nytimes.com/2017/12/06/world/middleeast/trump-jerusalem-israel-capital.html |roja-gihiştinê=2026-03-19 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Heta hingî ti beş, ne Qudsa Rojavayê jî ne Qudsa Rojhilatê jî, wek qismekî erdên Dewleta Îsraîlê yan jî Dewleta Filistînê nedihat naskirin.<ref>[https://berkleycenter.georgetown.edu/essays/the-controversial-sovereignty-over-the-city-of-jerusalem The Controversial Sovereignty over the City of Jerusalem (22 June 2015, The National Catholic Reporter)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181121191334/https://berkleycenter.georgetown.edu/essays/the-controversial-sovereignty-over-the-city-of-jerusalem|date=21 November 2018}} "No U.S. president has ever officially acknowledged Israeli sovereignty over any part of Jerusalem (...) The refusal to recognize Jerusalem as Israeli territory is a near universal policy among Western nations."</ref><ref>[https://www.bbc.com/news/world-middle-east-42218042 Jerusalem: Opposition to mooted Trump Israel announcement grows] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190806054724/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-42218042|date=6 August 2019}}"Israeli sovereignty over Jerusalem has never been recognised internationally"</ref> Pey wê hereketê re dewletên dî jî dest bi naskirina Qudsa Rojavayê wek qismekî Îsraîlê yan jî Qudsa Rojhilatê wek qismekî Filistînê kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/20181215-australia-recognises-west-jerusalem-capital-israel-palestinians-morrison-trump |sernav=Australia recognises west Jerusalem as capital of Israel |malper=France 24 |tarîx=2018-12-15 |roja-gihiştinê=2026-03-19 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://funag.gov.br/manual/index.php?title=Top%C3%B4nimos_e_gent%C3%ADlicos |sernav=Topônimos e gentílicos - Manual de Revisão da FUNAG |malper=funag.gov.br |roja-gihiştinê=2026-03-19}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Vladimirov |pêşnav=Nikita |tarîx=2017-04-06 |sernav=Russia recognizes Jerusalem as Israel's capital |url=https://thehill.com/policy/international/327673-russia-recognizes-jerusalem-as-israeli-capital/ |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20251212012219/https://thehill.com/policy/international/327673-russia-recognizes-jerusalem-as-israeli-capital/ |roja-arşîvê=12 December 2025 |roja-gihiştinê=2026-03-19 |xebat=The Hill |ziman=en-US}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Agencies and ToI Staff |tarîx=2017-12-13 |sernav=Saudi king: Palestinians have right to East Jerusalem as capital |url=https://www.timesofisrael.com/saudi-king-palestinians-have-right-to-east-jerusalem-as-capital/ |roja-gihiştinê=2026-03-19 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Li gora Plana Levakirinê ya ji bo Filistînê ya Neteweyên Yekbûyî ya 1947an, Quds wê bûbane <nowiki><i>corpus separatum</i></nowiki>eke ji Neteweyên Yekbûyî îdarekirî ji bo 10 salan, û peyre wê xelkê bajêr karîban "bi riya referendumekê xwestinên xwe bêjin".<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://unispal.un.org/DPA/DPR/unispal.nsf/0/7F0AF2BD897689B785256C330061D253 |sernav=A/RES/181(II) of 29 November 1947 |roja-gihiştinê=3 December 2024 |weşanger=United Nations General Assembly |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171010090147/https://unispal.un.org/DPA/DPR/unispal.nsf/0/7F0AF2BD897689B785256C330061D253 |roja-arşîvê=10 October 2017}}</ref> Di herba 1948an de qeta rojavayî yê bajêr ji qewetên dewleta Îsraîlê ya nû hat îşxalkirin, û qeta rojhilatê ji Ûrdûnê hat îşxalkirin. Civata navberdewletî bi berferehî statûya qanûnî ya Qudsê li gora plana levakirinê dihesibîne, û ji ber wê bêhtirê civatê red dike ku xweseriya Îsraîlê li ser bajêr nas bike. === Statû di bin hukma Îsraîlê de === Piştî Herba Şeş Rojan ya 1967an, Îsraîlê hukma xwe berfereh kir û dest ser Rojhilatê Qudsê danî, ku bû sebeba hidûdên nû ên belediyê. Di sala 2010an de Îsraîlê qanûnek derxist ku statûya pêşîtiyê ya herî bilind dide Qudsê. Qanûn avakirina li timamê bajêr bi pêş xist, û ji bo ku xanî, avayî, tehsîl, şuxil, turîzm û aktîvitiyên kultûrî arzantir bibin, alîkarî û feydeyên bacê pêşkêşî xelkê bajêr kir. Wezîrê îrtîbatê Moşe Kahlon got ku qanûn "mesajeke siyasî ya zelal û bê guman şand ku Quds wê newê parçekirin", û ku "hemû kesên di nav civata filistînî û navberdewletî de ku hêvî dikin ku hikûmeta heyî ya Îsraîlê ti daxwazên li ser hukma Îsraîlê li ser paytextê wê wê qebûl bike, xelet û xapînok in".<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cbn.com/cbnnews/insideisrael/2010/October/Bill-to-Grant-Jerusalem-Priority-Status/ |sernav=Bill to Grant Jerusalem Priority Status—Inside Israel |tarîx=25 October 2010 |roja-gihiştinê=28 February 2014 |weşanger=CBN News |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140904135513/http://www.cbn.com/cbnnews/insideisrael/2010/October/Bill-to-Grant-Jerusalem-Priority-Status/ |roja-arşîvê=4 September 2014 |paşnav=Tzippe Barrow}}</ref> Statûya bajêr, xaseten cihên wê yên miqedes, di herba Îsraîl û Filistînê de yek ji problemên bingehî ye. Hikûmeta Îsraîlê planên avakirinê li Mehla Misilmanan ya Bajarê Kevin qebûl kiriye<ref>[https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/02/10/AR2007021001571.html "Jewish Inroads in Muslim Quarter: Settlers' Project to Alter Skyline of Jerusalem's Old City"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170402175606/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/02/10/AR2007021001571.html|date=2 April 2017}} The Washington Post Foreign Service, 11 February 2007; p. A01</ref> da ku hebûna cihûyan li Rojhilatê Qudsê berfireh bike. Filistînî Qudsê wek paytextê [[Dewleta Filistînê]] dihesibînin, û hidûdên bajêr bûne meseleya danûstandinên dualî. Komeke şehrezayên ku ji aliyê serokwezîrê wî wextê yê Îsraîlê Ehud Barak ve di sala 2000an de hatibûn komkirin, gihabûn wê netîceyê ku bajar divê were veqetandin, ji ber ku Îsraîlê li wir nikarîbû ti hedefên xwe yên dewletî pêk bîne. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Jerusalem Syndrome: The Palestinian-Israeli Battle for the Holy City |paşnav=Moshe Amirav |lînka-nivîskar=Moshe Amirav |weşanger=Sussex Academic Press |tarîx=2009 |rr=28–29 |isbn=978-1-84519-347-8 |url={{Google books |id=IH9l4fUKZ_MC |page=28 |plainurl=yes}} |roja-gihiştinê=3 June 2014}}</ref> Lê serokwezîrê Îsraîlê [[Benjamin Netanyahu]] di sala 2014an de got ku "Quds wê ti carî newê parçekirin".<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Lazaroff |pêşnav=Tovah |tarîx=28 May 2014 |sernav=Netanyahu: 'Jerusalem is the heart of the nation. We'll never divide our heart.' |url=https://www.jpost.com/National-News/Netanyahu-47-years-ago-Jerusalem-was-reunited-and-thats-how-it-will-stay-354589 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180614120759/https://www.jpost.com/National-News/Netanyahu-47-years-ago-Jerusalem-was-reunited-and-thats-how-it-will-stay-354589 |roja-arşîvê=14 June 2018 |roja-gihiştinê=5 June 2014 |xebat=[[The Jerusalem Post]]}}</ref> Anketek ku di hezîrana 2013an de hat kirin, dît ku 74%ê cihûyên îsraîlî fikrê paytextê filistînî li ti qeteke Qudsê red dikir, lê 72%ê wê wekî bajarekî parçekirî dihesiband. <ref>[https://www.jpost.com/Diplomacy-and-Politics/Post-poll-72-percent-of-Jewish-Israelis-view-Jlem-as-divided-315490 Poll: 72% of Jewish Israelis view J'lem as divided] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151016001058/http://www.jpost.com/Diplomacy-and-Politics/Post-poll-72-percent-of-Jewish-Israelis-view-Jlem-as-divided-315490|date=16 October 2015}}, Jerusalem Post 5 June 2013</ref> Anketek ku ji Merkeza Filistînî ya Raya Imûmî û Anketên Rojhilata Navîn ên Pechter ya Amerîkî ve ji bo Konseya Eleqeyên Derve di nav nifûsa ereb ên Qudsa Rojhilat de di sala 2011an de hate kirin, hişkere kir ku 39%ê nifûsa ereb ên Qudsa Rojhilat hevwelatîbûna Îsraîlê tercîh dikin, di eynî wextî de 31%ê wan hevwelatîbûna Filistînê tercîh kirin. Li gorî anketê, 40%ê nifûsa filistînî tercîh dikir ku taxên xwe biterikînin ger ew ketiban bin hukma filistînî. <ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Benhorin |pêşnav=Yitzhak |tarîx=20 June 1995 |sernav=Poll: Jerusalem Arabs prefer Israel |url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4013000,00.html |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141006161751/http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4013000,00.html |roja-arşîvê=6 October 2014 |roja-gihiştinê=7 December 2012 |xebat=Ynetnews}}</ref> === Quds wek paytextê Îsraîlê === <templatestyles src="Refbegin/styles.css" />Di 5ê meha 12an ya 1949an de serokwezîrê pêşî yê Îsraîlê, [[David Ben-Gurion]], Qudsê wek paytextê "herdayîm" û "miqedes" yê Îsraîlê îlan kir û 8 rojan piştre diyar kir ku tenê herb "kiriye ku" serokatiya Îsraîlê "textê hikûmetê li Tel Avîvê ava bike", lê ku "ji bo Dewleta Îsraîl hercar tenê yek paytext hebû û hercar wê tenê yek hebe - Qudsa Herdayîm", û ku piştî herbê, tebên ji bo çêkirina şertên ji bo "Knessetê... ku vegere Qudsê" berdewam bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.knesset.gov.il/docs/eng/bengurion-jer.htm |sernav=Statements of the Prime Minister David Ben-Gurion Regarding Moving the Capital of Israel to Jerusalem |tarîx=5 December 1949 |roja-gihiştinê=2 April 2007 |weşanger=The Knesset |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190523152628/http://www.knesset.gov.il/docs/eng/bengurion-jer.htm |roja-arşîvê=23 May 2019 |paşnav=Ben-Gurion |pêşnav=David |lînka-nivîskar=David Ben-Gurion}}</ref> Ev bi rastî pêk hat, û ji destpêka sala 1950an ve hemû şaxên Hikûmeta Îsraîlê - qanûnî, hiqûqî û failî - li wir bûne, ji xeynî Wezareta Xweparastinê, ku li [[Tel Avîv]] e. <ref>{{Jêder-malper |url=http://thomas.loc.gov/cgi-bin/query/z?c105:H.R.4181.IH: |sernav=Jerusalem and Berlin Embassy Relocation Act of 1998 |tarîx=25 June 1998 |roja-gihiştinê=12 February 2007 |weşanger=The Library of Congress |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150903233952/http://thomas.loc.gov/cgi-bin/query/z?c105%3AH.R.4181.IH%3A |roja-arşîvê=3 September 2015}}</ref> <ref name="Knesset Proclaims Jerusalem As Israel-1950">{{Jêder-malper |url=https://www.jta.org/1950/01/25/archive/knesset-proclaims-jerusalem-as-israels-capital-mapam-and-herut-abstain-from-voting |sernav=Knesset Proclaims Jerusalem As Israel's Capital; Mapam and Herut Abstain from Voting |tarîx=25 January 1950 |roja-gihiştinê=23 September 2020 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201003004818/https://www.jta.org/1950/01/25/archive/knesset-proclaims-jerusalem-as-israels-capital-mapam-and-herut-abstain-from-voting |roja-arşîvê=3 October 2020}}</ref> Di dema îlankirinên Ben Gurion û întixaba Knessetê ya 24ê meha pêşî ya 1950an de, Quds di navbera Îsraîl û Urdunê de hatibû veqetandin, û ji ber wê ew îlankirin tenê ji bo Rojavayê Qudsê dihat jimartin.<ref name="Knesset Proclaims Jerusalem As Israel-1950" /> Di temûza 1980an de Îsraîlê Qanûna Qudsê wek Qanûna esasî qebûl kir. Qanûna Qudsê wek paytextê "timam û yekgirtî" ya Îsraîlê da xuyakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mfa.gov.il/MFA/MFAArchive/1980_1989/Basic%20Law-%20Jerusalem-%20Capital%20of%20Israel |sernav=Basic Law: Jerusalem, Capital of Israel |tarîx=30 July 1980 |roja-gihiştinê=2 April 2007 |weşanger=Israel Ministry of Foreign Affairs |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070208165053/http://www.mfa.gov.il/MFA/MFAArchive/1980_1989/Basic%20Law-%20Jerusalem-%20Capital%20of%20Israel |roja-arşîvê=8 February 2007}}</ref> Civata navberdewletî Qanûna Qudsê şermezar kir, ji ber ku ew civat Qudsê wek paytextê Îsraîlê nas nedikir. Meclîsa Miletên Yekbûyî ya Emniyetê di 20ê tebaxa 1980an de Qerara 478an qebûl kir, ku da xuyakirin ku Qanûna Qudsê "''miqabilî qanûna navberdewletî''" ye, û "nemeqbûl û vala ye û di wextekî nêzîk de divê were betalkirin". Dewletên endam hatin bangkirin ku temsîliyên xwe yên dîplomatîk ji Qudsa vekişînin. <ref>{{Jêder-malper |url=http://daccessdds.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/399/71/IMG/NR039971.pdf?OpenElement |sernav=Resolution 478 (1980) |roja-gihiştinê=30 July 2008 |weşanger=United Nations |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090205073441/http://daccessdds.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/399/71/IMG/NR039971.pdf?OpenElement |roja-arşîvê=5 February 2009 |sal=1980}}</ref> Piştî berarêiryarê, 22 ji 24 welatên ku berê sefareta wan li (Rojavayê) Qudsê bû, wan bar kirin Tel Avîvê, ku berî Qerara 478an jî gelek sefaret li wir bûn. [[Kosta Rîka|Costa Rica]] û [[El Salvador]] di sala 2006an de ya xwe bar kirin. Pênc sefaret hene - Dewletên Amerîka yên Yekbûyî, Guatemala, Honduras, Papua New Guinea û Kosovo - û du konsûlxane di hundurê hidûdên bajêr ên Qudsê de ne. Sefareta Paragiwayê li qesebeya Mevaseret Ziyon ya [[Qezaya Qudsê]] heye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.science.co.il/Embassies.php |sernav=Embassies and Consulates in Israel |roja-gihiştinê=5 August 2017 |weşanger=Israel Science and Technology Homepage |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170724111910/http://www.science.co.il/Embassies.php |roja-arşîvê=24 July 2017}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=3 May 2018 |sernav=Guatemala embassy in Israel opens in Jerusalem |url=https://www.middleeastmonitor.com/20180503-guatemala-embassy-in-israel-opens-in-jerusalem/ |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180513080855/https://www.middleeastmonitor.com/20180503-guatemala-embassy-in-israel-opens-in-jerusalem/ |roja-arşîvê=13 May 2018 |roja-gihiştinê=12 May 2018 |xebat=Middle East Monitor |ziman=en-GB}}</ref> <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theguardian.com/world/2021/mar/14/kosovo-opens-embassy-in-jerusalem-after-israel-recognises-its-independence |sernav=Kosovo opens embassy in Jerusalem after Israel recognises its independence |malper=[[The Guardian]] |tarîx=2021-03-14 |roja-gihiştinê=2024-05-26}}</ref> <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/9/5/papua-new-guinea-opens-israel-embassy-in-west-jerusalem |sernav=Papua-New Guinea opens Israel embassy in West Jerusalem |tarîx=2023-09-05 |roja-gihiştinê=26 May 2024 |weşanger=Al Jazeera |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240320104241/https://www.aljazeera.com/news/2023/9/5/papua-new-guinea-opens-israel-embassy-in-west-jerusalem |roja-arşîvê=20 March 2024}}</ref> li gel Bolîvya ku sefareta wê niha hatiye girtin. <ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Ramos |pêşnav=Daniel |tarîx=2023-11-01 |sernav=Bolivia severs ties with Israel, others recall envoys over Gaza |url=https://www.reuters.com/world/americas/bolivia-severs-diplomatic-ties-with-israel-citing-crimes-against-humanity-2023-10-31/ |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231031234549/https://www.reuters.com/world/americas/bolivia-severs-diplomatic-ties-with-israel-citing-crimes-against-humanity-2023-10-31/ |roja-arşîvê=31 October 2023 |roja-gihiştinê=2025-05-30 |xebat=Reuters |ziman=en}}</ref> Li Qudsê çendek konsûlxaneyên imûmî hene, ku xaseten yan bi Îsraîlê yan jî bi Filistînê re dixebitin. Di sala 1995an de Kongreya Dewletên Amerîka yên Yekbûyî Qanûna Sefareta Qudsê qebûl kir ku, di bin hin şertan de, mecbûrî kir ku sefareta wan ji Tel Avîvê were barkirin Qudsê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gpo.gov/fdsys/pkg/PLAW-104publ45/content-detail.html |sernav=Jerusalem Embassy Act of 1995 |tarîx=8 November 1995 |roja-gihiştinê=15 February 2007 |weşanger=U.S. Government Printing Office |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100617043204/http://www.gpo.gov/fdsys/pkg/PLAW-104publ45/content-detail.html |roja-arşîvê=17 June 2010}}</ref> Di 6ê meha 12an ya 2017ê de [[Serokdewletê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|reysîcimhûrê USAyê]], [[Donald Trump]], bi resmî Qudsê wek paytextê Îsraîlê nas kir û niyeta xwe ya barkirina bi Qudsê ve ya sefareta amerîkî da naskirin, ku bû sebeba vegerandin û betalkirina bi qasî dehan salan siyaseta Dewletên Amerîka yên Yekbûyî ya li ser problemê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.whitehouse.gov/the-press-office/2017/12/06/president-donald-j-trumps-proclamation-jerusalem-capital-state-israel |sernav=President Donald J. Trump's Proclamation on Jerusalem as the Capital of the State of Israel |tarîx=6 December 2017 |roja-gihiştinê=6 December 2017 |weşanger=White House |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171206191507/https://www.whitehouse.gov/the-press-office/2017/12/06/president-donald-j-trumps-proclamation-jerusalem-capital-state-israel |roja-arşîvê=6 December 2017}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=7 December 2017 |sernav=Trump Declares Jerusalem as Israel's Capital |url=http://www.news.com.au/world/middle-east/trump-to-declare-jerusalem-as-israels-capital/news-story/6f16170f8ceec70d7e2f10a9659309a1 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171206234846/http://www.news.com.au/world/middle-east/trump-to-declare-jerusalem-as-israels-capital/news-story/6f16170f8ceec70d7e2f10a9659309a1 |roja-arşîvê=6 December 2017 |roja-gihiştinê=7 December 2017 |xebat=News.com.au}}</ref> Ev hereket ji aliyê gelek dewletan ve hate rexnekirin. <ref>[https://www.reuters.com/article/us-usa-trump-israel-jerusalem-reaction/arabs-europe-u-n-reject-trumps-recognition-of-jerusalem-as-israeli-capital-idUSKBN1E0312 Arabs, Europe, U.N. reject Trump's recognition of Jerusalem as Israeli capital] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171222180040/https://www.reuters.com/article/us-usa-trump-israel-jerusalem-reaction/arabs-europe-u-n-reject-trumps-recognition-of-jerusalem-as-israeli-capital-idUSKBN1E0312|date=22 December 2017}}, Mark Heinrich, Reuters</ref> Qerareke şermezarkirina qerare USAyê ji aliyê hemû 14 endamên din ên Meclîsa Miletên Yekbûyî ya Emniyetê ve hate piştgirtin, lê di 18ê meha 12an ya 2017an de ji aliyê USAyê ve hate vetokirin. <ref>[https://www.telegraph.co.uk/news/2017/12/18/us-forced-veto-un-resolution-condemning-trumps-decision-jerusalem/ US forced to veto UN resolution condemning Trump's decision on Jerusalem] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180510060242/https://www.telegraph.co.uk/news/2017/12/18/us-forced-veto-un-resolution-condemning-trumps-decision-jerusalem/|date=10 May 2018}}, ''[[The Daily Telegraph]]''</ref> Li Civata Imûmî ya Miletên Yekbûyî qerareke piştî wê şermezarkirina qerara DYAyê hat qebûlkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=21 December 2017 |sernav=UN rejects Trump's Jerusalem declaration |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-42446027 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210613053816/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-42446027 |roja-arşîvê=13 June 2021 |roja-gihiştinê=20 June 2018 |xebat=BBC News}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aljazeera.com/news/2017/12/general-assembly-rejects-trump-jerusalem-move-171221135806725.html |sernav=UN General Assembly rejects Trump's Jerusalem move |roja-gihiştinê=21 December 2017 |weşanger=Al Jazeera |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171222211816/http://www.aljazeera.com/news/2017/12/general-assembly-rejects-trump-jerusalem-move-171221135806725.html |roja-arşîvê=22 December 2017}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Gladstone |pêşnav=Rick |tarîx=21 December 2017 |sernav=Defying Trump, U.N. General Assembly Condemns U.S. Decree on Jerusalem |url=https://www.nytimes.com/2017/12/21/world/middleeast/trump-jerusalem-united-nations.html |url-access=subscription |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20220103/https://www.nytimes.com/2017/12/21/world/middleeast/trump-jerusalem-united-nations.html |roja-arşîvê=3 January 2022 |xebat=The New York Times}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/ES-10/L.22&Submit=Search&Lang=E |sernav=United Nations Official Document |roja-gihiştinê=21 December 2017 |weşanger=United Nations |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171222122638/http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/ES-10/L.22&Submit=Search&Lang=E |roja-arşîvê=22 December 2017}}</ref> Di 14ê gulana 2018an de Dewletên Amerîkayê yên Yekbûyî bi res,î sefareta xwe li Qudsê vekir û cihê wê yê li Tel Avîvê bû konsûlxaneyek. Ji ber kêmbûna naskirina navberdewletî ya Qudsê wek paytextê Îsraîlê, hin medyayên ne-Îsraîlî Tel Avîv wekî metonim ji bo Îsraîl dişuxilînin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Tapsfield |pêşnav=James |tarîx=18 February 2010 |sernav=Israel must co-operate over fake passports, says David Miliband |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/israel-must-cooperate-over-fake-passports-says-david-miliband-1903544.html |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130820225541/http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/israel-must-cooperate-over-fake-passports-says-david-miliband-1903544.html |roja-arşîvê=20 August 2013 |roja-gihiştinê=11 September 2010 |xebat=The Independent |cih=UK}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=18 February 2010 |sernav=Dubai Hamas killing pledge by UK foreign secretary |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/8521246.stm |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190501194540/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/8521246.stm |roja-arşîvê=1 May 2019 |roja-gihiştinê=11 September 2010 |xebat=BBC News}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=4 January 2009 |sernav=Editorial A bloody new year in Gaza |url=http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/ed20090104a1.html |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110716112509/http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/ed20090104a1.html |roja-arşîvê=16 July 2011 |roja-gihiştinê=11 September 2010 |xebat=The Japan Times}}</ref><ref>[http://www.timesonline.co.uk/tol/tools_and_services/specials/style_guide/article986728.ece Times Online Style Guide—J] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110921130217/http://www.timesonline.co.uk/tol/tools_and_services/specials/style_guide/article986728.ece|date=21 September 2011}} "Jerusalem must not be used as a metonym or variant for Israel. It is not internationally recognised as the Israeli capital, and its status is one of the central controversies in the Middle East."</ref> Gelek kes, kom, dezgeh, ... miqabilî qerara Trump derketin, xaseten rêberên di nava civatên ereban û misilmanan de. Filistînî îdia dikin ku Rojhilatê Qudsê divê bibe paytextê dewleta wan ya pêşerojê û divê statûya wê bi riya danûstandinên aştiyê were safîkirin, wek ku di peymana aştîyê ya 1993an de hatiye diyarkirin. Serokê Filistînê Mahmûd Abbas da zanîn ku emela Trump bi şiklekî bi tesîr rê li ber cihê USAyê wek wesayîta di prosesa aştiyê de girt. [[Ismail Heniye|Ismail Haniyeh]], serokê hereketa Hamasê ya îslamî, ji bo "intifada"ke, yanî serhildaneke, nû bang kir. Reysîcimhûrê Tirkiyê [[Recep Tayyip Erdoğan|Recep Tayyip Erdogan]] qerarê rexne kir û got ku wê "heremê bixe nav hunglîskeke êgir". Şahê Erebistana Siûdî Selman vê yekê weke "tehrîkeke zelal ya li ber misilmanên dinyayê" behs kir. Serokê Misrê Ebdel Fetah el-Sîsî da zanîn ku ev qerar wê halê li heremê xirabtir bike. [[Îran|Îranê]] hişyarî da ku wê ew qerar bibe sebeba "intifadake nû", û got ku şkandineke hişkere ya qerarên navberdewletî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-42250340 |sernav=Jerusalem: Trump move prompts negative world reaction |malper=BBC |tarîx=6 December 2017 |roja-gihiştinê=28 September 2025 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181128222351/https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-42250340 |roja-arşîvê=28 November 2018}}</ref> Di nîsana 2017an de [[Wezareta Derve (Rûsya)|Wezareta Karên Derve]] ya Rûsyayê îlan kir ku ew Rojavayê Qudsê wek paytextê Îsraîlê dibîne di çarçoveya prensîbên ji Miletên Yekbûyî qebûlkirî ku di nav wan de statûya Rojhilatê Qudsê wek paytextê dewleteke pêşerojê ya filistînî jî heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/Israel-News/Politics-And-Diplomacy/Jpost-Exclusive-Moscow-surprisingly-says-west-Jerusalem-is-Israels-capital-486336 |sernav=Jpost Exclusive: Moscow surprisingly says west Jerusalem is Israel's capital |malper=The Jerusalem Post |tarîx=6 April 2017 |roja-gihiştinê=23 September 2017 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170923193803/http://www.jpost.com/Israel-News/Politics-And-Diplomacy/Jpost-Exclusive-Moscow-surprisingly-says-west-Jerusalem-is-Israels-capital-486336 |roja-arşîvê=23 September 2017}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://english.pnn.ps/2017/04/08/russia-could-acknowledge-west-jerusalem-as-israeli-capital/ |sernav=Russia could acknowledge West Jerusalem as Israeli Capital |tarîx=8 April 2017 |roja-gihiştinê=9 April 2017 |weşanger=PNN |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170409195147/http://english.pnn.ps/2017/04/08/russia-could-acknowledge-west-jerusalem-as-israeli-capital/ |roja-arşîvê=9 April 2017}}</ref><ref>[http://www.mid.ru/en/foreign_policy/news/-/asset_publisher/cKNonkJE02Bw/content/id/2717182 Foreign Ministry statement regarding Palestinian-Israeli settlement (6 April 2017)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200104201944/https://www.mid.ru/en/foreign_policy/news/-/asset_publisher/cKNonkJE02Bw/content/id/2717182|date=4 January 2020}}"We reaffirm our commitment to the UN-approved principles for a Palestinian-Israeli settlement, which include the status of East Jerusalem as the capital of the future Palestinian state. At the same time, we must state that in this context we view West Jerusalem as the capital of Israel."</ref> Di 15ê meha 12an ya 2018ê de hikûmeta Awistralya bi resmî Rojavayê Qudsê wek paytextê Îsraîlê nas kir, lê got ku sefareta wan wê li Tel Avîvê bimîne heta çareke dudewletê bi cih bibe. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/australia-recognizes-west-jerusalem-as-the-capital-of-israel/ |sernav=Australia recognizes west Jerusalem as the capital of Israel |malper=CBS News |tarîx=15 December 2018 |roja-gihiştinê=16 December 2018 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181216011904/https://www.cbsnews.com/news/australia-recognizes-west-jerusalem-as-the-capital-of-israel/ |roja-arşîvê=16 December 2018}}</ref> Qerara naskirinê di meha 10an ya 2022an de hat betalkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.npr.org/2022/10/18/1129609399/australia-will-end-recognition-of-jerusalem-as-israel-capital |sernav=Australia says it will end its recognition of Jerusalem as Israel's capital |tarîx=17 October 2022 |roja-gihiştinê=18 October 2022 |weşanger=[[NPR]] |ziman=en-US |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221018054516/https://www.npr.org/2022/10/18/1129609399/australia-will-end-recognition-of-jerusalem-as-israel-capital |roja-arşîvê=18 October 2022}}</ref> ==== Îşxalkirinên Îsraîlê ==== Pey zemtkirina wê ya di 1967an de, hikûmeta Îsraîlê 12 bicihbûnên îşxalkirinê li Rojhilatê Qudsê ava kirine, bi nifûseke bi qasî 220.000 îşxalkerên cihû yên îsraîlî di sala 2019an de.<ref>{{Jêder-malper |url=https://peacenow.org.il/en/settlements-watch/settlements-data/population |sernav=Population |malper=Peace Now |roja-gihiştinê=1 June 2022 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220611210642/https://peacenow.org.il/en/settlements-watch/settlements-data/population |roja-arşîvê=11 June 2022}}</ref> Civata navberdewletî di bin qanûna navberdewletî de îşxalkirinên Îsraîlê neqanûnî dihesibîne. <ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roberts |pêşnav=Adam |lînka-nivîskar=Adam Roberts (scholar) |sal=1990 |sernav=Prolonged Military Occupation: The Israeli-Occupied Territories Since 1967 |url=https://pdfs.semanticscholar.org/8aaa/455b51d4c49285089a97a08496071e322877.pdf |kovar=The American Journal of International Law |cild=84 |hejmar=1 |rr=85–86 |doi=10.2307/2203016 |jstor=2203016 |s2cid=145514740 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200215100933/https://pdfs.semanticscholar.org/8aaa/455b51d4c49285089a97a08496071e322877.pdf |roja-arşîvê=15 February 2020 |jêgirtin=The international community has taken a critical view of both deportations and settlements as being contrary to international law. General Assembly resolutions have condemned the deportations since 1969, and have done so by overwhelming majorities in recent years. Likewise, they have consistently deplored the establishment of settlements, and have done so by overwhelming majorities throughout the period (since the end of 1976) of the rapid expansion in their numbers. The Security Council has also been critical of deportations and settlements; and other bodies have viewed them as an obstacle to peace, and illegal under international law... Although East Jerusalem and the Golan Heights have been brought directly under Israeli law, by acts that amount to annexation, both of these areas continue to be viewed by the international community as occupied, and their status as regards the applicability of international rules is in most respects identical to that of the West Bank and Gaza.}}</ref> === Quds wek paytextê Filistînê === [[File:Orient_House.jpg|çep|thumb|Xaniyê Şerqê li Qudsê, the former headquarters of the PLO]] [[File:French_Consulate_in_Jerusalem_at_night_2008.jpg|thumb|The Consulate General of France, Jerusalem]] [[Otorîteya Dewletî ya Filistînî|Otorîteya Dewletî ya Filistînê]] li gora qerara 242an ya Meclîsa Miletên Yekbûyî ya Emniyetê, Rojhilatê Qudsê wekî axa îşxalkirî dibîne. Otorîteya Filistînî îdia dike ku Quds, tevî Kuliyeta Mizgefta el-Eqsayê, paytextê Dewleta Filistînê ye, Rêxistina Azadkirina Filistînê (PLO) îdia dike ku Rojavayê Qudsê jî meseleya nîqaşên statûya dayîmî ye. Lê wê diyar kiriye ku ew hazir e çareyên alternatîv binirxîne, mesela kirina Qudsê ya bajarekî vekirî. <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nad-plo.org/etemplate.php?id=59&more=1 |sernav=Jerusalem |malper=PLO-Negotiations Affairs Department (NAD) |roja-gihiştinê=20 May 2013 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160418223336/http://www.nad-plo.org/etemplate.php?id=59 |roja-arşîvê=18 April 2016}}</ref> Qenaeta PLOyê ew e ku Rojhilatê Qudsê, wekî ku ji aliyê hidûdên belediyê yên berî 1967an ve hatiye diyarkirin, wê bibe paytextê Filistînê û Rojavayê Qudsê wê bibe paytextê Îsraîlê, û herdû dewlet xwedî xweseriya timam bin li ser qeta wan ya bajêr bi beledîke xwe. Meclîseke bipêşxistinê ya hevbeş wê ji bo bipêşxistina koordîne mesûl bûbane.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nad-plo.org/userfiles/file/Factsheet%202013/EJ%20TODAY_FINAL%20REPORT_II.pdf |sernav=Palestine's Capital: The 1967 border in Jerusalem and Israel's illegal policies on the ground |malper=East Jerusalem today |tarîx=August 2013 |roja-gihiştinê=5 February 2016 |weşanger=PLO-Negotiations Affairs Department (NAD) |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130825020708/http://www.nad-plo.org/userfiles/file/Factsheet%202013/EJ%20TODAY_FINAL%20REPORT_II.pdf |roja-arşîvê=25 August 2013 |rûpel=5}}</ref> Xaniyê Şerqê ya li Rojhilatê Qudsê di salên 1980 û 1990an de wek merkeza PLOyê dihat şuxilandin. Ew ji aliyê Îsraîlê ve di sala 2001an de hate girtin, 2 roj piştî peqandina întiharê ya li ser restorana Sbarro. Hin dewlet, wek Rûsya<ref>[http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4015504,00.html Medvedev reaffirms Soviet recognition of Palestine (Ynet News, 18 January 2011)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130726041642/http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4015504,00.html|date=26 July 2013}} "Russian president says Moscow has not changed its position since 1988 when it 'recognized independent Palestinian state with its capital in east Jerusalem'"</ref> û Çînê<ref>[http://english.peopledaily.com.cn/90883/7592121.html China supports Palestinian UN bid (Xinhua, 8 September 2011)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130516095526/http://english.peopledaily.com.cn/90883/7592121.html|date=16 May 2013}} "China recognizes Palestine as a country with east Jerusalem as its capital and possessing full sovereignty and independence, in accordance with borders agreed upon in 1967, according to Jiang"</ref> Rojhilatê Qudsê wek paytextê dewleta Filistînê nas dikin. Qerara Meclîsa Miletên Yekbûyî ya Imûmî ya 58/292ê piştrast kir ku heqê miletê Filistînê ji bo xweseriya li ser Rojhilatê Qudsê heye. <ref>{{Jêder-malper |url=https://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/A2C2938216B39DE485256EA70070C849 |sernav=Resolution 58/292. Status of the Occupied Palestinian Territory, including East Jerusalem |tarîx=17 May 2004 |weşanger=[[United Nations]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120806133025/http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/A2C2938216B39DE485256EA70070C849 |roja-arşîvê=6 August 2012}}</ref> ==== Ofîs û dezgehên filistînî ==== [[File:89480_jerusalem_villa_constantine_salama_PikiWiki_Israel.jpg|thumb|Villa Salameh - cihê Konsûlxaneya Belçîkayê li Filistînê]] Ofîsên hikûmetê yên ku li derveyî hidûdên belediya Îsraîlê ne, di nav wan de Qewetên Emniyeta Filistînê, Qeweta 17, Qeweta Emniyetê ya Pêşîlibergirtinê û Wezareta Hundirû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.il/en/departments/news/idf-forces-take-control-of-governors-house-compound-in-abu-dis-10-aug-2001 |sernav=IDF forces take control of Governors House Compound in Abu Dis &#124; Ministry of Foreign Affairs |roja-gihiştinê=27 February 2024 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240227132111/https://www.gov.il/en/departments/news/idf-forces-take-control-of-governors-house-compound-in-abu-dis-10-aug-2001 |roja-arşîvê=27 February 2024}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.israelhayom.com/2018/02/16/abu-dis-information/ |sernav=Archived copy |roja-gihiştinê=27 February 2024 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240227132110/https://www.israelhayom.com/2018/02/16/abu-dis-information/ |roja-arşîvê=27 February 2024}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=PA Institutions in Abu Dis Cut Off From East Jerusalem |url=https://www.haaretz.com/2004-01-19/ty-article/pa-institutions-in-abu-dis-cut-off-from-east-jerusalem/0000017f-db21-d3a5-af7f-fbaf31240000 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250608035818/https://www.haaretz.com/2004-01-19/ty-article/pa-institutions-in-abu-dis-cut-off-from-east-jerusalem/0000017f-db21-d3a5-af7f-fbaf31240000 |roja-arşîvê=8 June 2025 |roja-gihiştinê=25 February 2024 |xebat=Haaretz |ziman=en}}</ref> Li mehla Dahiyat al Barid de ofîseke heremî ya ofîsa întixabê ya Otorîteya Filistînî heye. <ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Israeli Authorities Were Unaware of Jerusalem City Limits When Shuttering Palestinian Mapping Office |url=https://www.haaretz.com/israel-news/2017-03-21/ty-article/.premium/police-were-unaware-of-jerusalem-city-limits-when-shuttering-palestinian-mapping-office/0000017f-e06d-d38f-a57f-e67f01870000 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250108211056/https://www.haaretz.com/israel-news/2017-03-21/ty-article/.premium/police-were-unaware-of-jerusalem-city-limits-when-shuttering-palestinian-mapping-office/0000017f-e06d-d38f-a57f-e67f01870000 |roja-arşîvê=8 January 2025 |roja-gihiştinê=25 February 2024 |xebat=Haaretz |ziman=en}}</ref>{{Çavkanî|group=note}}<templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles><templatestyles src="Refbegin/styles.css" /> == Muhîmiya dînî == [[File:THE_OLD_CITY_JERUSALEM.JPG|thumb|Li Bajarê Kevin gelek cihên xwedî muhîmiya dînî hene ji bo her sê [[Dînên îbrahîmî|dînên birahîmî]] ên mezin—[[cihûtî]], [[xiristiyanî]] û [[îslam]].]] Quds di hersê dînên birahîmî de gelek wextî miqedes bûye. Salnameya 2000ê ya Qudsê 1204 kenîs, 158 dêr, û 73 mizgeft di bajêr de lîste dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Protecting Jerusalem's Holy Sites: A Strategy for Negotiating a Sacred Peace |paşnav=Guinn |pêşnav=David E. |weşanger=Cambridge University Press |sal=2006 |rûpel=[https://archive.org/details/protectingjerusa00guin/page/n151 142] |isbn=978-0-521-86662-0 |çap=1st |url=https://archive.org/details/protectingjerusa00guin |url-access=limited}}</ref> Çiqasî te'bandina hiştina pevrebûneke dînî ya bi silametî, li hinek cihan, mesela el-Eqsa, nerehetî û nakokî çêbûne. El-Eqsa cihê herî miqedes e di cihûtiyê de û cihê sisiyan ê herî miqedes e di îslamê de. Cihû qedrê wê digrin ji ber ku cihê 2 îbadetxanên berê ye û misilman yeqîn dikin ku nebî [[Muhemmed]] ji [[Mescîd el-Heram|Mescîd el-Heramê]] çû vî cihî di [[Îsra û Mîrac|Îsra û Mi'racê de]]. Cihûtî   Quds di cihûtiyê bajarê herî miqedes bûye û welatê pêşîkî û rûhanî yê cihûyan bûye ji wextê ku Padîşah Dawid ew wek paytextê xwe îlan kir di asra 10an de. Bêî jimartina navên wê yî dî, navê Qudsê 669 caran di Kitêba Miqedes ya Ibrî de derbas dibe.<ref>{{Jêder |sernav=Nothing Abides |tarîx=5 July 2017 |rr=11–38 |roja-gihiştinê=5 February 2022 |beş=The Muslim Claim to Jerusalem |chapter-url=http://dx.doi.org/10.4324/9781315125374-3 |weşanger=Routledge |doi=10.4324/9781315125374-3 |isbn=978-1-315-12537-4}}</ref> === Xiristiyanî === {{Çavkanî|group=note}}Quds axlebe wek dergûşa xiristiyaniyê tê hesibandin. === Îslam === <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles>Quds bajarê sisiyan ê herî miqedes e dî îslama sunî de.<ref name="Esposito-2002">Third-holiest city in Islam:</ref> Ededên îslamî dibêjin ku dor salekê berî guhertina qiblê bi Ke'beya Mekê, qibla misilmanan Quds bû.<ref>{{Cite book |title=The Israeli-Palestinian War: Escalating to Nowhere |last=Cordesman |first=Anthony H. |author-link=Anthony Cordesman |publisher=Praeger Security International |year=2005 |page=62 |isbn=978-0-275-98758-9 |chapter=The Final Settlement Issues: Asymmetric Values & Asymmetric Warfare}}</ref><ref>{{Qref|2|142|b=yl|c=}}</ref> Lê cihê muhîm ê bajêr di îslamê de herî gelek ji ber [[Îsra û Mîrac|Îsra û Mi'racê]] ye. Misilman yeqîn dikin ku Muhemmed ji [[Mescîd el-Heram|Mescîd el-Heramê]] çû Qudsê, û çû cinetê ji bo ku [[pêxemberên îslamê]] ên berê bibîne.<ref>{{Cite book |title=The Monotheists: The Peoples of God |last=Peters |first=Francis E. |author-link=Francis Edward Peters |publisher=Princeton University Press |year=2003 |pages=[https://archive.org/details/monotheistsjewsc00pete_0/page/95 95–6] |isbn=978-0-691-11460-6 |chapter=Muhammad the Prophet of God |chapter-url=https://archive.org/details/monotheistsjewsc00pete_0/page/95}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.usc.edu/dept/MSA/fundamentals/hadithsunnah/bukhari/093.sbt.html#009.093.608 |title=Sahih Bukhari |work=Compendium of Muslim Texts |access-date=9 September 2011 |publisher=University of Southern California |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081127160919/http://www.usc.edu/dept/MSA/fundamentals/hadithsunnah/bukhari/093.sbt.html |archive-date=27 November 2008}} (from an English translation of [[Sahih al-Bukhari|Sahih Bukhari]], Volume IX, Book 93, Number 608)</ref><ref>{{Quotehadith|bukhari|7517|b=yl}}</ref> Ayeta pêşî ya di [[Îsra|sûreya Îsrayê]] behsa qonaxa seyaheta Muhemmed wek ''el-mescid el-eqṣa'' ("cihê herî dûr ê limêjê") dike.<ref>From [[Abdullah Yusuf Ali]]'s English translation of the [[Qur'an]]: "Glory to (Allah) Who did take His servant for a Journey by night from the Sacred Mosque to the farthest Mosque, whose precincts We did bless,- in order that We might show him some of Our Signs: for He is the One Who heareth and seeth (all things)." ([[Al-Isra|17]]:1)</ref><ref>{{Qref|17|1|b=yl}}</ref> Di rojên herî pêşî ên îslamê de, ev wek behseke li ser cihekî li cinetan dihat fêmkirin,<ref>{{Cite book |title=The Encyclopaedia of Islam |publisher=Brill |year=2006 |pages=97–105 |edition=New ed. 2006 |volume=7}}</ref> lê alimên îslamê ên piştî [[xelîfeya Raşidûn]] wê wek Qudsê fêm kirine, û xaseten wek cihê Îbadetgeha Cihûyan ya berê.<ref>{{Cite book |title=Narrating Muhammad's Night Journey: Tracing the Development of the Ibn 'Abbas Ascension Discourse |last=Colby |first=Frederick S. |publisher=SUNY Press |date=6 August 2008 |pages=15 |isbn=978-0-7914-7788-5 |language=en |quote=From the earliest extant Muslim texts, it becomes clear that a group of Muslims from the beginning interpreted the 'furthest place of prayer' (al-masjid al-aqṣā) with the city of Jerusalem in general and its Herodian/Solomonic Temple in particular... Eventually, a general consensus formed around the idea that Muhammad's journey did indeed take him to Jerusalem. |url=https://books.google.com/books?id=sasZCjcTisIC&pg=PA15}}</ref> Hedîsan behs dikin ku cihê Mescîda Eqsayê li Qudsê ye.<ref>{{cite web |url=http://haditsbukharionline.blogspot.ca/2010/11/merits-of-helpers-in-madinah-ansaar.html |title=Merits of the Helpers in Madinah (Ansaar)—Hadith Sahih Bukhari |access-date=7 December 2012 |publisher=Haditsbukharionline.blogspot.ca |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101044831/http://haditsbukharionline.blogspot.ca/2010/11/merits-of-helpers-in-madinah-ansaar.html |archive-date=1 January 2016}}</ref> Li gora ededên îslamê, timamê çiyê el-Eqsa ye, ne tenê mizgefta li aliyê wê yî başûrî, ku navê wê niha [[Mescîda Eqsa]] ye.<ref>{{Cite book |title=Routledge Handbook on Palestine |last=Dumper |first=Michael |publisher=Taylor & Francis |date=2024-12-30 |isbn=978-1-040-19294-8 |language=en |url=https://www.google.com.sa/books/edition/Routledge_Handbook_on_Palestine/vTcxEQAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=al-aqsa+mosque+umar&pg=PT233&printsec=frontcover |last2=Badran |first2=Amneh}}</ref><ref>{{cite book |title=Theorizing Islam: Disciplinary Deconstruction and Reconstruction |last=Hughes |first=Aaron W. |author-link=Aaron W. Hughes |publisher=Taylor & Francis |year=2014 |page=45 |isbn=978-1-317-54594-1 |quote=Although later commentators would debate whether or not this journey was a physical one or took place at an internal level, it would come to play a crucial role in establishing Muhammad's prophetic credentials. In the first part of this journey, referred to as the isra, he traveled from the Kaba in Mecca to "the farthest mosque" (al-masjid al-aqsa), identified with the Temple Mount in Jerusalem: the al-Aqsa mosque that stands there today eventually took its name from this larger precinct, in which it was constructed. |url=https://books.google.com/books?id=nWV_BAAAQBAJ&pg=PA45 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719063147/https://books.google.com/books?id=nWV_BAAAQBAJ&pg=PA45 |archive-date=19 July 2023 |url-status=live |access-date=15 July 2022 |series=Religion in Culture}}</ref> Mizgefta cim'etê ya pêşî ku hat avakirin li kuliyeta el-Eqsa ji xelîfeyê Raşidûnê, Xelîf Umer, hat avakirin piştî fetha Qudsê ya salên 637-638.<ref>{{Cite book |title=Medieval Jerusalem and Islamic Worship: Holy Places, Ceremonies, Pilgrimage |last=Elad |first=Amikam |publisher=BRILL |date=1995 |isbn=978-90-04-10010-7 |language=en |url=https://books.google.com.sa/books?id=CDz_yctbQVgC&pg=PA29&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false}}</ref><ref>{{Cite book |title=Al-quds: The Place of Jerusalem in Classical Judaic and Islamic Traditions |last=Al-Khateeb |first=Mohammed Abdul Hameed |publisher=Ta-Ha |date=1998 |pages=130 |isbn=978-1-897940-79-2 |language=en |url=https://www.google.com.sa/books/edition/Al_quds/Zep-AAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=al-aqsa+mosque+umar&dq=al-aqsa+mosque+umar&printsec=frontcover |last2=Al-Khateeb |last3=Hameed |first3=M. Abdul}}</ref> Heciyê fileh, Arculf, ku dor sala 670an li erdên fileh/cihûyan ên miqedes digeriha, li ser mizgeftê behs kiriye. Li gora wî di mizgeftê de cihê dor sê hezar abidan (kesên ku îbadetê dikin) hebû.<ref name=":1">{{Cite book |title=the arab contribution to islamic art: from the seventh to the fifteenth centuries |last=ali |first=wijdan |publisher=American Univ in Cairo Press |date=1999 |pages=25 |isbn=978-977-424-476-6 |language=en |url=https://www.google.com.sa/books/edition/the_arab_contribution_to_islamic_art_fro/rpUuqLPPKK4C?hl=en&gbpv=1&dq=first+major+monument+to+be+built+on+al-aqsa+dome+of+the+rock&pg=PA25&printsec=frontcover}}</ref> Abîdeya [[Xanedana Emewiyan|Emewî]] ya pêşî ku li kuliyetê were avakirin [[Qubbet es-Sexre]] ye, ji [[Ebdulmelik|Xelîfe Ebdulmelik]] di neqeba salên 685 û 691 de.<ref name=":12">{{Cite book |title=the arab contribution to islamic art: from the seventh to the fifteenth centuries |last=ali |first=wijdan |publisher=American Univ in Cairo Press |date=1999 |pages=25 |isbn=978-977-424-476-6 |language=en |url=https://www.google.com.sa/books/edition/the_arab_contribution_to_islamic_art_fro/rpUuqLPPKK4C?hl=en&gbpv=1&dq=first+major+monument+to+be+built+on+al-aqsa+dome+of+the+rock&pg=PA25&printsec=frontcover}}</ref> Ew û kurê wî [[Welîd I]] (hukm. 705-715) mizgefta cim'etê ya Qiblî jî ji nû ve ava kirine di neqeba salên 705 û 710 de.<ref>{{Cite book |title=The Umayyad World |last=Marsham |first=Andrew |publisher=Routledge |date=2020-11-25 |isbn=978-1-317-43004-9 |language=en |url=https://www.google.com.sa/books/edition/The_Umayyad_World/fvwFEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=al-aqsa+mosque+al-walid&pg=PT423&printsec=frontcover}}</ref><templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles><templatestyles src="Refbegin/styles.css" />{{Gallery|File:THE TEMPLE MOUNT JERUSALEM.jpg|A view of the [[Al-Aqsa|Al-Aqsa Mosque Compound]] on [[Temple Mount]], considered a holy place by Jews, Christians, and Muslims.|File:Western Wall at night (20063).jpg|The [[Western Wall]], also known as the Wailing Wall and the Kotel, is a remnant of the [[Second Temple]] and the holiest place where Jews are permitted to pray.|File:The Church of the Holy Sepulchre-Jerusalem.JPG|The [[Church of the Holy Sepulchre]] it's the holiest site in Christianity and it has been an important pilgrimage site for Christians since the 4th century.|File:Al-Aqsa Mosque (Jerusalem).jpg|The [[Qibli Mosque|Qibli (Al-Aqsa) Mosque]], in [[Al-Aqsa|Al-Aqsa Mosque Compound]].|File:Jerusalem-2013(2)-Temple Mount-Dome of the Rock (SE exposure).jpg|The [[Dome of the Rock]], in [[Al-Aqsa|Al-Aqsa Mosque Compound]].|File:Jerusalem-Garden-Tomb-KTM-1266.jpg|[[The Garden Tomb]]—a new holy site established by British [[Protestantism|Protestants]] in the 19th century.|align=center|width=200|height=160|title=Galerî}} == Ekonomî == Berê, ekonomiya Qudsê hema bêje tenê ji heciyan dihat piştgirtin, ji ber ku ew dûrî lîmanên mezin ên [[Yafa|Yafayê]] û [[Xeze|Xezeyê]] bû.<ref name="Dumper-1996">{{Jêder-kitêb |sernav=The Politics of Jerusalem Since 1967 |paşnav=Dumper |pêşnav=Michael |weşanger=Columbia University Press |sal=1996 |rr=207–10 |isbn=978-0-231-10640-5}}</ref> Cihên dînî û kultûrî ên Qudsê îro dêhnê gelek mêhvanên xerîb dikşînin, bêhtirê turîstan serî li Dîwarê Buraq û Bajarê Kevin dan.<ref name="Central Bureau of Statistics-2006">{{Jêder-malper |url=http://www.cbs.gov.il/hodaot2006n/11_06_106e.pdf |sernav=Press Release: Jerusalem Day |tarîx=24 May 2006 |roja-gihiştinê=10 March 2007 |weşanger=Central Bureau of Statistics |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070614014210/http://www.cbs.gov.il/hodaot2006n/11_06_106e.pdf |roja-arşîvê=14 June 2007}}</ref> Di sala 2010an de, Quds ji aliyê <nowiki><i id="mwCO0">Kovara Travel + Leisure</i></nowiki> ve, li Efrîqayê û Rojhilata Navîn, bajarê herî baş ê gerha kêfî hate binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.travelandleisure.com/worldsbest/2010/cities/africa-middle-east-cities/15 |sernav=World's Best Awards 2010—Africa and the Middle East |roja-gihiştinê=11 July 2010 |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100712140230/http://www.travelandleisure.com/worldsbest/2010/cities/africa-middle-east-cities/15 |roja-arşîvê=12 July 2010}}</ref> Di sala 2013an de, 75% ji 3,5 milyon turîstên ku serî li Îsraîlê dan, serî li Qudsê dan. <ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Yiffa Yaakov |tarîx=10 January 2014 |sernav=2013 'record year' for tourism, government says |url=https://www.timesofisrael.com/2013-record-year-for-tourism-government-says |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230510114922/https://www.timesofisrael.com/2013-record-year-for-tourism-government-says |roja-arşîvê=10 May 2023 |roja-gihiştinê=30 April 2015 |xebat=[[The Times of Israel]]}}</ref> == Tehsîl == === Ûnîversîte === Quds cihê gelek ûnîversîteyên bi nav û deng e û qurs bi ibranî, erebî û îngilîzî tên dan. [[File:HADASSA_HOSPITAL_MT._SCOPUS_JERUSALEM.jpg|thumb| [[Zanîngeha Îbranî ya Orşelîmê|Ûnîversîteya Ibranî ya Qudsê]], kampusa Mount Scopus]] [[File:Abu_jihad.jpg|thumb|Di nava Mûzeya Ebû Cihad ya [[Ûnîversîteya Qudsê]]]] === Mektebên erebî === == Not == {{Çavkanî|group=note}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Xwendinê dewam bike == <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles> *Websîteya resmî ya Belediya Qudsê * [https://www.bbc.com/news/world-middle-east-26934435 Çima Quds wiqasî miqedes e?] (Arşîvkirin 31ê gulana 2018 li [[Wayback Machine]]) BBC News * Statûya Qudsê (Di li de hatiye vekirin). Belgeya [[Neteweyên Yekbûyî|Miletên Yekbûyî]] ya girêdayî nakokiya li ser bajêr * Kitêbxana Virtual ya Qudsê, projeyeke hevbeş ya Ûnîversiteya El-Qudsê û [[Zanîngeha Îbranî ya Orşelîmê|Ûnîversîteya ibrî ya Qudsê]] * [http://new.huji.ac.il/en Malpera fermî] (Arşîvkirin 6ê Berfanbara 2017ê li ) ya Zanîngeha Hebrî ya Qudsê, dezgehê pêşeng yê perwerdeya bilind ya bajêr * [https://www.alquds.edu/en Malpera fermî] (Di 6ê Berfanbara 2017ê de li de bişopandin) ya Zanîngeha El-Quds, yekane zanîngeha Filistînê li Qudsê * Zanyarîyên cografîk yên girêdayîQudûsadiOpenStreetMap == Lînkên derve == <templatestyles src="Refbegin/styles.css" /> <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles><templatestyles src="Refbegin/styles.css" /> {{Kontrola otorîteyê}}<templatestyles src="Refbegin/styles.css" />{{Çavkanî|group=note}} <nowiki> [[Kategorî:Xakên pîroz]] [[Kategorî:Bajarên pîroz]] [[Kategorî:Paytextên Asyayê]] [[Kategorî:Orşelîm]] [[Kategorî:Webarchive template wayback links]] [[Kategorî:Pages including recorded pronunciations]] [[Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdaneyê ye]]</nowiki> eepo6hg0fv1porga0g6gqwkslyp48o7 2101778 2101777 2026-11-04T22:09:06Z Guherto 41494 2101778 wikitext text/x-wiki {{Çavkanî|group=note}}<templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles> <templatestyles src="Refbegin/styles.css" />{{Çavkanî|group=note}}<templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles><templatestyles src="Refbegin/styles.css" /> '''Quds{{Refn|{{IPA|ku|qʊds}}, wek '''Orşelîm''' jî tê naskirin{{çavkanî hewce ye}}; {{Langx|engvar=gb|ar|القُدس|al-Quds}}, {{IPA|ar|al.quds|pron|ArAlquds.ogg}}, {{IPA|ar|il.ʔuds|local}}, {{Langx|engvar=gb|he|יְרוּשָׁלַיִם|Yerushaláyim}}, {{IPA|he|jeʁuʃaˈlajim|pron|He-Jerusalem.ogg}};<ref>''A-Z Guide to the Qur'an: A Must-have Reference to Understanding the Contents of the Islamic Holy Book'' by Mokhtar Stork (1999): "JERUSALEM: Referred to in Arabic as Baitul Muqaddas (The Holy House) or Baitul Maqdis (The House of the Sanctuary)".</ref><ref>''Pan-Islamism in India & Bengal'' by Mohammad Shah (2002), p. 63: "... protector of Mecca, Medina and Baitul Muqaddas, the sacred places of pilgrimage of the Muslim world"</ref><ref name="Elihay-2011" /> <br />Bi zimanên dî:<br />{{langx|engvar=gb|grc-x-koine|Ἱερουσαλήμ/Ἰερουσαλήμ/Ἱεροσόλυμα/Ἰεροσόλυμα/Ἱεροσάλημα|Hierousalḗm, Ierousalḗm, Hierosóluma, Ierosóluma, Hierosálēma}}<br />{{langx|engvar=gb|hy|Երուսաղեմ|Erusałēm}}}}''' bajarekî mexriba başûr e, li zozaneke Çiyayên Yehûda ya di neqeba Behra Navîn ûû Behra Mirî de ye. Ew yek ji bajarên dinyayê ên herî kevn e û ji hersê dînên birahîmî -- îslam, xiristiyanî û cihûtî -- miqedes tê hesabkirin. Ji sala 1980 ve Îsraîl îdia dike ku timamê bajêr paytextê wan e, pey îşxalkirina wan î Rojhilatê Qudsê di sala 1967 de.{{Refn|Jerusalem is the capital under [[Jerusalem Law|Israeli law]]. The presidential residence, government offices, supreme court and parliament ([[Knesset]]) are there. The State of Palestine (according to the Basic Law of Palestine, Title One: Article 3) regards Jerusalem as its capital.<ref name="2003 Amended Basic Law Archived 11 February 2016 at the Wayback Machine"/> The UN and most countries do not recognise Jerusalem as Israel's capital, taking the position that the final status of Jerusalem is pending future negotiations between Israel and the Palestinian Authority. Most countries maintain their embassies in [[Tel Aviv]] and its suburbs or suburbs of Jerusalem, such as [[Mevaseret Zion]] <small>(see {{cite web |url=https://www.un.org/Depts/Cartographic/map/profile/israel.pdf |title=Map of Israel |access-date=28 June 2017 |archive-date=1 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200601135924/https://www.un.org/Depts/Cartographic/map/profile/israel.pdf |url-status=live}}&nbsp;{{small|(319&nbsp;KB)}})</small> See [[Status of Jerusalem]] for more information.}}<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Routledge Handbook on the Israeli-Palestinian Conflict |paşnav=Peters |pêşnav=Joel |weşanger=Routledge |tarîx=2013-03-05 |rr=130 |isbn=978-1-136-16068-4 |ziman=en |jêgirtin=After Israel's occupation of East Jerusalem in 1967, the UN Security Council passed Resolution 237, condemning the annexation of East Jerusalem. Resolution 242, although not mentioning Jerusalem directly, demanded a withdrawal of Israeli forces to the 1949 armistice lines, thereby relinquishing control of East Jerusalem. |url=https://www.google.com.sa/books/edition/Routledge_Handbook_on_the_Israeli_Palest/NOXqTCc1u9QC?hl=en&gbpv=1&dq=international+law+recognize+east+jerusalem+as+part+of+palestine&pg=PA130&printsec=frontcover |paşnav2=Newman |pêşnav2=David}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Smith |pêşnav=William |tarîx=6 December 2017 |sernav=Donald Trump confirms US will recognise Jerusalem as capital of Israel |url=https://www.theguardian.com/us-news/2017/dec/06/donald-trump-us-jerusalem-israel-capital |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231005074952/https://www.theguardian.com/us-news/2017/dec/06/donald-trump-us-jerusalem-israel-capital |roja-arşîvê=5 October 2023 |roja-gihiştinê=13 May 2017 |xebat=The Guardian}}</ref> [[Dewleta Filistînê|Filistînê]] jî dibêje ku Rojhilatê Qudsê (Bajarê Kevn jî tê de) paytextê wan e. Civata navberdewletî îşxalkirina Rojhilatê Qudsê qebûl nake, wê neqanûnî hesab dike, û wê wek yek [[erdên filistînî ên ji Îsraîlê îşxalkirî]] dihesibîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://domino.un.org/unispal.nsf/0/441329a958089eaa852560c4004ee74d?OpenDocument |sernav=Resolution 298 September 25, 1971 |tarîx=25 September 1971 |roja-gihiştinê=25 July 2018 |weşanger=[[United Nations]] |jêgirtin=Recalling its resolutions... concerning measures and actions by Israel designed to change the status of the Israeli-occupied section of Jerusalem,... |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130819003928/http://domino.un.org/unispal.nsf/0/441329a958089eaa852560c4004ee74d?OpenDocument |roja-arşîvê=19 August 2013}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Question of Palestine & the United Nations |weşanger=United Nations Department of Public Information |tarîx=2003 |jêgirtin=East Jerusalem has been considered, by both the General Assembly and the Security Council, as part of the occupied Palestinian territory. |beş=The status of Jerusalem |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190808102228/https://www.un.org/Depts/dpi/palestine/ch12.pdf |roja-arşîvê=8 August 2019 |chapter-url=https://www.un.org/Depts/dpi/palestine/ch12.pdf}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=26 February 2010 |sernav=Israeli authorities back 600 new East Jerusalem homes |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/8538791.stm |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180612140111/http://news.bbc.co.uk/2/hi/8538791.stm |roja-arşîvê=12 June 2018 |roja-gihiştinê=18 September 2013 |xebat=BBC News}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=9 November 2010 |sernav=Israel plans 1,300 East Jerusalem Jewish settler homes |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-11709617 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119213308/https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-11709617 |roja-arşîvê=19 November 2018 |roja-gihiştinê=20 June 2018 |xebat=BBC News |jêgirtin=East Jerusalem is regarded as occupied Palestinian territory by the international community, but Israel says it is part of its territory.}}</ref> Israîlê dezgehên xwe yên hikûmetê ên serekî li wir bi rê ve dibe, û Filistînê wê wek textê qewetê dihesibîne. Niha, statûya Qudsê yek ji problemên esasî yên di [[Pevçûna Îsraêl û Filistînê|Herba Îsraîl û Filistînê]] de ye. Di bin Plana Miletên Yekbûyî ya Levakirina Filistînê de (ya 1947), Quds wê "wek ''corpus separum'' di bin rejîmeke navberdewletî ya xisûsî de" hatibane avakirin ku wê ji Miletên Yekbûyî hatibane rêvebirin.<ref name=":02">{{Jêder-malper |url=https://unispal.un.org/DPA/DPR/unispal.nsf/0/7F0AF2BD897689B785256C330061D253 |sernav=A/RES/181(II) of 29 November 1947 |roja-gihiştinê=3 December 2024 |weşanger=United Nations General Assembly |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171010090147/https://unispal.un.org/DPA/DPR/unispal.nsf/0/7F0AF2BD897689B785256C330061D253 |roja-arşîvê=10 October 2017}}</ref> Piştî Herba Ereb-Îsraîlî ya 1948an, ew di sala 1967an de gihan lihevkirineke agirbestê ku dihate mana qetkirina Qudsê di neqeba Îsraîl û Ûrdunê de, Rojavayê Qudsê di bin destê Îsraîl de, û Rojhilatê Qudsê di bin destê Ûrdunê de.{{refn|[[West Jerusalem]] comprises approximately one third of the municipal area of Jerusalem, with [[East Jerusalem]] comprising approximately two-thirds. On the annexation of East Jerusalem, Israel also incorporated an area of the West Bank into the Jerusalem municipal area which represented more than ten times the area of East Jerusalem under Jordanian rule.<ref>Walid Khalidi (1996) Islam, the West and Jerusalem. Center for Contemporary Arab Studies & Center for Muslim–Christian Understanding, Georgetown University, quotes the breakdown as follows: West Jerusalem in 1948: 16,261 dunums (14%); West Jerusalem added in 1967: 23,000 dunums (20%); East Jerusalem under Jordanian rule: 6,000 dunums (5%); West Bank area annexed and incorporated into East Jerusalem by Israel: 67,000 dunums (61%)</ref><ref>{{cite journal |last=Aronson |first=Geoffrey |year=1995 |title=Settlement Monitor: Quarterly Update on Developments |journal=Journal of Palestine Studies |volume=25 |issue=1 |publisher=University of California Press, Institute for Palestine Studies |pages=131–40 |doi=10.2307/2538120 |jstor=2538120 |quote=West Jerusalem: 35%; East Jerusalem under Jordanian rule: 4%; West Bank area annexed and incorporated into East Jerusalem by Israel: 59% |issn=0377-919X}}</ref><ref>{{cite book |last=Benvenisti |first=Meron |title=Jerusalem, the Torn City |url=https://books.google.com/books?id=wQjwAQAACAAJ |year=1976 |publisher=Books on Demand |isbn=978-0-7837-2978-7 |page=113 |quote=East Jerusalem under Jordanian rule: 6,000 dunums; West Bank area annexed and incorporated into East Jerusalem by Israel: 67,000}}</ref>|group=note}} Ev lihevkirin heta 1967 ma, wî çaxî Îsraîlê Rojhilatê Qudsê îşxal kir û wê, li gel heremên derdorê, ji Ûrdunê stand pey [[Şerê Şeş Rojan|Herba Şeş Rojan]] xist parçekî belediya xwe.{{refn|[[West Jerusalem]] comprises approximately one third of the municipal area of Jerusalem, with [[East Jerusalem]] comprising approximately two-thirds. On the annexation of East Jerusalem, Israel also incorporated an area of the West Bank into the Jerusalem municipal area which represented more than ten times the area of East Jerusalem under Jordanian rule.<ref>Walid Khalidi (1996) Islam, the West and Jerusalem. Center for Contemporary Arab Studies & Center for Muslim–Christian Understanding, Georgetown University, quotes the breakdown as follows: West Jerusalem in 1948: 16,261 dunums (14%); West Jerusalem added in 1967: 23,000 dunums (20%); East Jerusalem under Jordanian rule: 6,000 dunums (5%); West Bank area annexed and incorporated into East Jerusalem by Israel: 67,000 dunums (61%)</ref><ref>{{cite journal |last=Aronson |first=Geoffrey |year=1995 |title=Settlement Monitor: Quarterly Update on Developments |journal=Journal of Palestine Studies |volume=25 |issue=1 |publisher=University of California Press, Institute for Palestine Studies |pages=131–40 |doi=10.2307/2538120 |jstor=2538120 |quote=West Jerusalem: 35%; East Jerusalem under Jordanian rule: 4%; West Bank area annexed and incorporated into East Jerusalem by Israel: 59% |issn=0377-919X}}</ref><ref>{{cite book |last=Benvenisti |first=Meron |title=Jerusalem, the Torn City |url=https://books.google.com/books?id=wQjwAQAACAAJ |year=1976 |publisher=Books on Demand |isbn=978-0-7837-2978-7 |page=113 |quote=East Jerusalem under Jordanian rule: 6,000 dunums; West Bank area annexed and incorporated into East Jerusalem by Israel: 67,000}}</ref>|group=note}} Yek ji qanûnên esasî yên Îsraîlê, Qanûna Qudsê ya 1980an, îdia dike ku Quds paytextê neqetkirî ê wê dewletê ye. Hemû şaxên hikûmeta Îsraîlê li Qudsê ne, di nav de [[Knesset]] (parlamentoya Îsraîlê), cihên serokwezîr û reysîcimhûr, û [[Mehkema Bilind ya Îsraîlê|Mehkema Bilind]]. Di [[Tarîxa Qudsê|tarîxa xwe ya dirêj]] de, Quds herî kêm dido caran hatiye xirakirin, 23 caran ketiye bin hisarê, 44 caran hatiye girtin û dîsa hatiye girtin û 52 caran hicûm hatiye berdan wê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.momentmag.com/Exclusive/2008/2008-03/200803-Jerusalem.html |sernav=Do We Divide the Holiest Holy City? |malper=Moment Magazine |roja-gihiştinê=5 March 2008 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080603214950/http://www.momentmag.com/Exclusive/2008/2008-03/200803-Jerusalem.html |roja-arşîvê=3 June 2008}} According to Eric H. Cline's tally in Jerusalem Besieged.</ref> Parçê Qudsê ê bi navê [[Bajarê Dawidî|Bajarê Dawid]] işaretên pêşî ên rûniştinê di asra 4an ya berî mîladê de, di şiklê kampên şivanên koçer de nîşan dide. <ref>{{Jêder-malper |url=https://alt-arch.org/en/from-shiloah-to-silwan-a-visitors-guide |sernav=From Shiloah to Silwan—A Visitor's Guide |tarîx=10 September 2013 |roja-gihiştinê=25 July 2018 |weşanger=Emek Shaveh |rewşa-urlyê=usurped |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220815180019/https://alt-arch.org/en/from-shiloah-to-silwan-a-visitors-guide |roja-arşîvê=15 August 2022 |paşnav=Greenberg |pêşnav=Raphael |paşnav2=Mizrachi |pêşnav2=Yonathan}}</ref> Di wextê [[Kenan|Kenanan]] de (asra 14an b.m.) li ser tabletên Misrê yên kevn Quds bi navê ''Urusalim'' hatiye binavkirin, îhtîmalen bi mana "Bajarê Salem" li ser îlahê kenanî. Di dema îsraîlî de, aktîvîtiya avakirinê ya mezin li di asra 10an berî mîladê (Dewra Hesinî ya II) de dest pê kir, û di asra 9an berî mîladê de bajar bûye merkeza dînî olî û rêveber ya Padîşahiya Yehûdayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Two Houses of Israel: State Formation and the Origins of Pan-Israelite Identity |paşnav=Sergi |pêşnav=Omer |weşanger=SBL Press |sal=2023 |rr=197 |isbn=978-1-62837-345-5 |url=https://books.google.com/books?id=4nLMEAAAQBAJ&pg=PA187 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231024041210/https://books.google.com/books?id=4nLMEAAAQBAJ&pg=PA187 |roja-arşîvê=24 October 2023 |rewşa-urlyê=live |roja-gihiştinê=23 October 2023}}</ref> Di sala 1538an de dîwarên bajêr cara talî hatin avakirin li dora Qudsê di bin [[Siltan Silêmanê Qanûnî]] yê [[Împeratoriya Osmanî]]. Îro ew dîwar Bajarê Kevin didin xuyakirin, ku ji asra 19an ve li çar parçeyan hatiye veqetandin—mehla ermenî, filehî/mesîhî, cihûyî û îslamî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Jerusalem in the 19th Century, The Old City |paşnav=Ben-Arieh |pêşnav=Yehoshua |weşanger=Yad Izhak Ben Zvi & St. Martin's Press |sal=1984 |rûpel=[https://archive.org/details/jerusalemin19thc00bena/page/14 14] |isbn=978-0-312-44187-6 |url=https://archive.org/details/jerusalemin19thc00bena/page/14}}</ref><ref name="Teller-2022">{{Jêder-kitêb |sernav=Nine Quarters of Jerusalem: A New Biography of the Old City |paşnav=Teller |pêşnav=Matthew |weşanger=[[Profile Books]] |sal=2022 |rûpel=Chapter 1 |isbn=978-1-78283-904-0 |jêgirtin=What wasn't corrected, though—and what, in retrospect, should have raised much more controversy than it did (it seems to have passed completely unremarked for the last 170-odd years)—was [[1840–41 Royal Engineers maps of Palestine, Lebanon and Syria|[Aldrich and Symonds's] map's]] labelling. Because here, newly arcing across the familiar quadrilateral of Jerusalem, are four double labels in bold capitals. At top left ''Haret En-Nassara'' and, beneath it, ''Christian Quarter''; at bottom left ''Haret El-Arman'' and ''Armenian Quarter''; at bottom centre ''Haret El-Yehud'' and ''Jews' Quarter''; and at top right—the big innovation, covering perhaps half the city—''Haret El-Muslimin'' and ''Mohammedan Quarter'', had shown this before. Every map has shown it since. The idea, in 1841, of a Mohammedan (that is, Muslim) quarter of Jerusalem is bizarre. It's like a Catholic quarter of Rome. A Hindu quarter of Delhi. Nobody living there would conceive of the city in such a way. At that time, and for centuries before and decades after, Jerusalem was, if the term means anything at all, a Muslim city. Many people identified in other ways, but large numbers of Jerusalemites were Muslim and they lived all over the city. A Muslim quarter could only have been dreamt up by outsiders, searching for a handle on a place they barely understood, intent on asserting their own legitimacy among a hostile population, seeing what they wanted to see. Its only purpose could be to draw attention to what it excludes. |url=https://books.google.com/books?id=SgQ3EAAAQBAJ |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230609194835/https://books.google.com/books?id=SgQ3EAAAQBAJ |roja-arşîvê=9 June 2023 |rewşa-urlyê=live |roja-gihiştinê=30 May 2023 |issue=map}}</ref> Bajarê Kevin di sala 1981an de bû Cihekî Mîrasa Dinyayê, û ew di [[Lîsta Cihên Mîrasa Dinyayê ên di bin Talûkê de]] ye. <ref>{{Jêder-malper |url=https://whc.unesco.org/en/list/148 |sernav=Old City of Jerusalem and its Walls |roja-gihiştinê=11 September 2010 |weşanger=UNESCO World Heritage Convention |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170804093930/http://whc.unesco.org/en/list/148 |roja-arşîvê=4 August 2017}}</ref> Ji sala 1860an ve Qudsê ji hidûdên Bajarê Kevn gelekî mestir bûye. Di sala 2024an de nifûsa Qudsê 1.050.153 bû. Di sala 2022an de 60% ji wan cihû bûn û nêzîkî 40% ji wan filistînî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbs.gov.il/en/mediarelease/Pages/2022/Selected-Data-on-the-Occasion-of-Jerusalem-Day-2022.aspx |sernav=Selected Data on the Occasion of Jerusalem Day, 2022 |malper=cbs.gov.il |tarîx=26 May 2022 |roja-gihiştinê=30 March 2023 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230528121851/https://www.cbs.gov.il/en/mediarelease/Pages/2022/Selected-Data-on-the-Occasion-of-Jerusalem-Day-2022.aspx |roja-arşîvê=28 May 2023}}</ref>{{Refn|Statistics regarding the demographics of Jerusalem refer to the unified and expanded Israeli municipality, which includes the pre-1967 Israeli and [[Jordan]]ian municipalities as well as several additional [[Palestinians|Palestinian]] villages and neighbourhoods to the northeast. Some of the Palestinian villages and neighbourhoods have been relinquished to the [[West Bank]] ''de facto'' by way of the [[Israeli West Bank barrier]],<ref name="Laub-2006"/> but their legal statuses have not been reverted.}} Di sala 2020an de nifûsa wê 951.100 bû, ji wan 570,100 (59,9%) cihû, 353.800 (37,2%) misilman, 16.300 (1,7%) fileh/mesîhî/xiristiyan û 10,800 (1,1%) nesinifandî. <ref name="jerusaleminstitute.org.il-2022">{{Jêder-malper |url=https://jerusaleminstitute.org.il/wp-content/uploads/2022/05/shnaton_C0922.pdf |sernav=Table III/9—Population in Israel and in Jerusalem, by Religion, 1988–2020 |malper=jerusaleminstitute.org.il |roja-gihiştinê=27 December 2022 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230326034034/https://jerusaleminstitute.org.il/wp-content/uploads/2022/05/shnaton_C0922.pdf |roja-arşîvê=26 March 2023 |sal=2022}}</ref> Li gora Kitêba Miqedes ya Ibrî, Padîşah [[Dawid]] bajêr ji yebûsiyan fetih kir û ew wekî paytextê Padîşahiya Îsraîlê ya Yekbûyî danî, û kurê wî Padîşah [[Silêman (pêxember)|Silêman]] avakirina Îbadetxaneya Pêşî da destpêkirin.{{Refn|Much of the information regarding King David's conquest of Jerusalem comes from [[Bible|Biblical]] accounts, but some modern-day historians have begun to give them credit due to a 1993 excavation.<ref>{{Cite book |title=Return to Sodom & Gomorrah |last=Pellegrino |first=Charles R. |publisher=Harper Paperbacks |edition=Second revised |year=1995 |isbn=978-0-380-72633-2 |page=[https://archive.org/details/returntosodomgom00pell/page/271 271] |quote=[see footnote] |url=https://archive.org/details/returntosodomgom00pell/page/271}}</ref>}} Miqedesiya [[Quds di xiristiyaniyê de|Qudsê di xiristiyaniyê de]] di tercimeya yewnanî ya Kitêba Miqedes ya Ibrî de hatiye parastin, ku xiristiyanan wekî [[Peymana Kevin|Ehda Kevin]] qebûl kiriye. Miqedesiya ku di wê kitêbê de tê behskirin, ji behsa [[Peymana Nû|Ehda Nû]] ya liselîbdaleqandin û vejîna Îsa, hatiye xurtkirin. Di Îslamê de, Quds piştî [[Meke|Mekê]] û [[Medîne|Medînê]] bajarê sisiyan ê herî miqedes e. Ev bajar [[Qible|qibla]] pêşî ji bo [[Nimêj|nimêjên misilmanan]] bû,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cambridge History of Islam |weşanger=Cambridge University Press |sal=1986 |paşnavê-edîtor=Lewis |pêşnavê-edîtor=Bernard |paşnavê-edîtor2=Holt |pêşnavê-edîtor2=P. M. |paşnavê-edîtor3=Lambton |pêşnavê-edîtor3=Ann}}</ref> û di ededên îslamî de, [[Muhemmed|nebî Muhemmed]] di sala 621an de [[Îsra û Mîrac|seyaheta xwe ya şevê]] bi wir ve kir û li gel hewadîsên dî çû cinetê bibîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=States, Nations, and Borders: The Ethics of Making Boundaries |paşnav=Buchanan |pêşnav=Allen |lînka-nivîskar=Allen Buchanan |weşanger=Cambridge University Press |sal=2004 |isbn=978-0-521-52575-6 |url={{Google books |id=bntCSupRlO4C |page=192 |plainurl=yes}} |roja-gihiştinê=9 June 2008}}</ref> Di netîceyê de, çiqasî herema wê tenê 0,9 km² be, <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Will to Survive—Israel: The Faces of the Terror 1948-the Faces of Hope Today |paşnav=Kollek |pêşnav=Teddy |lînka-nivîskar=Teddy Kollek |weşanger=Dial Press/James Wade |sal=1977 |jêgirtin=about {{convert|225|acre|ha |order=flip|}} |paşnavê-edîtor=John Phillips |beş=Afterword}}</ref> Bajarê Kevin cihê gelek deverên [[Muhîmiya dînî ya Qudsê|muhîm ên dînî]] ye, di nav wan de Kuliyeta Mescîda Eqsayê, Dîwarê Buraq, [[Mescîda Eqsa|Mescîda Eqsayê]], û Dêra Tirba Miqedes hene. == Etîmolojî û nav ==   Di serî de navê bajêr bi erebî Beyt el-Meqdis bû, îro navê Qudsê bi [[Zimanê erebî|erebî]] wekî {{Ziman|ar|القُدس}} (el-Quds) tê zanîn û tê mana "miqedes" yan jî "cihê parastinê ê miqedes"<ref name="Bosworth-2007">{{Jêder-kitêb |sernav=Historic cities of the Islamic world |paşnav=Bosworth |pêşnav=Clifford Edmund |lînka-nivîskar=Clifford Edmund Bosworth |weşanger=Koninklijke Brill NV |sal=2007 |rr=225–226 |isbn=978-90-04-15388-2 |cih=The Netherlands |url=https://books.google.com/books?id=UB4uSVt3ulUC&pg=PA226 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230218083731/https://books.google.com/books?id=UB4uSVt3ulUC&pg=PA226 |roja-arşîvê=18 February 2023 |rewşa-urlyê=live |roja-gihiştinê=17 December 2011}}</ref><ref name="Denise DeGarmo-2011">{{Jêder-malper |url=http://centre4conflictstudies.org/wanderingthoughts/category/denise-degarmo/ |sernav=Abode of Peace? |malper=Wandering Thoughts |tarîx=9 September 2011 |roja-gihiştinê=17 December 2011 |weşanger=Center for Conflict Studies |rewşa-urlyê=usurped |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120426042313/http://centre4conflictstudies.org/wanderingthoughts/category/denise-degarmo/ |roja-arşîvê=26 April 2012 |paşnav=Denise DeGarmo}}</ref>. Nav belkî forma kinkirî ya {{Ziman|ar|مدينة القُدس}} ''(Medînet el-Quds'') be, "bajarê cihê miqedes", ji ber leqeba ibrî ya bi eynî maneyê, ''Ir ha-Qodesh'' ( {{Ziman|he|עיר הקדש}} ). Siyaseta fermî ya hikûmeta îsraîlî ferz dike ku {{Ziman|ar|أُورُشَلِيمَ}} (Ûruşelîme) li gel {{Ziman|ar|القُدس}} (el-Quds) wek navê bajêr ê erebî were nivîsandin,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.biblegateway.com/passage/?search=%EF%BB%B3%EF%BA%B8%EF%BB%AE%EF%BB%89%2010%3A1&version=NAV |sernav=Bible Gateway passage: ﻳﺸﻮﻉ 10:1 - Ketab El Hayat |malper=Bible Gateway |roja-gihiştinê=29 December 2023 |ziman=en |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231229075025/https://www.biblegateway.com/passage/?search=%EF%BB%B3%EF%BA%B8%EF%BB%AE%EF%BB%89%2010:1&version=NAV |roja-arşîvê=29 December 2023}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=أعمال الرسل 12:1 فرَجَعَ الرّسُلُ إلى أُورُشليمَ مِنَ الجبَلِ الذي يُقالُ لَه جبَلُ الزّيتونِ، وهوَ قَريبٌ مِنْ أُورُشليمَ على مَسيرةِ سَبتٍ مِنها. {{!}} الترجمة العربية المشتركة (المشتركة) {{!}} Download The Bible App Now |ziman=ar |url=https://www.bible.com/ar/bible/67/ACT.1.12.%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2585%25D8%25B4%25D8%25AA%25D8%25B1%25D9%2583%25D8%25A9 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231229075025/https://www.bible.com/ar/bible/67/ACT.1.12.%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2585%25D8%25B4%25D8%25AA%25D8%25B1%25D9%2583%25D8%25A9 |roja-arşîvê=29 December 2023 |rewşa-urlyê=live |roja-gihiştinê=29 December 2023}}</ref> wek navê bajêr ê erebî li gel were bikaranîn, ku dibe {{Ziman|ar|أُورُشَلِيمَ-القُدس}} (Ûruşelîme-el-Quds).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.jerusalem.muni.il/jer_main/defaultnew.asp?lng=3 |sernav=The Official Website of Jerusalem |tarîx=19 September 2011 |weşanger=Municipality of Jerusalem |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070427222723/http://www.hotzvim.org.il/SiteFiles/1/35/901.asp |roja-arşîvê=27 April 2007}}</ref> Ayleyên ereb ên filistînî yên ji vî bajarî ne, gelek caran wekî "''qudsî''" ({{Ziman|ar|قُدسي}}) yan jî "''meqdasî''" ({{Ziman|ar|مقدسي}}) têne binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Women, the Family, and Divorce Laws in Islamic History |paşnav=Sonbol |pêşnav=Amira |tarîx=1996 |rûpel=133}}</ref> Navê ''Jerusalem'' xwedî çendek texmînan e. Hin dibêjin yanî 'bingehê Salem' (îlahê kenanî) e,<ref name="Binz-2005">{{Jêder-kitêb |sernav=Jerusalem, the Holy City |paşnav=Binz |pêşnav=Stephen J. |weşanger=Twenty-Third Publications |sal=2005 |rûpel=2 |isbn=978-1-58595-365-3 |cih=Connecticut |url={{Google books |id=7zLuDlzdTFYC |page=1 |plainurl=yes}} |roja-gihiştinê=17 December 2011}}</ref> hin jî dibêjin ji rayê samî ê ''yry'' ku kare were mana 'dîtin, danîna kevir'<ref>{{Jêder-malper |url=https://biblehub.com/hebrew/3384.htm |sernav=Brown-Driver-Briggs Lexicon: 3384. יָרָה (yarah or yara) |malper=biblehub.com |roja-gihiştinê=2026-02-14 |jêgirtin=cast (= lay, set), corner-stone Job 38:6; pillar Genesis 31:51 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260128192830/https://biblehub.com/hebrew/3384.htm |roja-arşîvê=28 January 2026}}</ref> û kêmasî 2 caran bi wî şiklî di Kitêba Miqedes ya Ibrî de hatiye şuxilandin, di sûreyên Eyûb<ref>{{Jêder-malper |url=https://biblehub.com/interlinear/job/38-6.htm |sernav=Job 38:6 Interlinear Hebrew-English |malper=biblehub.com |roja-gihiştinê=2026-02-14 |jêgirtin='''who laid ''[Hebrew root ירי YRY]'' its cornerstone''' |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20251007052442/https://biblehub.com/interlinear/job/38-6.htm |roja-arşîvê=7 October 2025}}</ref> and [[Destpêkirin|Destpêkirinê]] de.<ref>{{Jêder-malper |url=https://biblehub.com/interlinear/genesis/31-50.htm |sernav=Genesis 31:50 Interlinear Hebrew-English |malper=biblehub.com |roja-gihiştinê=2026-02-14 |jêgirtin='''behold the memorial stone which I have set ''[Hebrew root ירי YRY]'' between you and me'''}}</ref> == Tarîx == {{Çavkanî|group=note}}Quds yek ji bajarên dinyayê ên herî kevn e, tarîxa wê ji 5000 salan dirêjtir e. Çavkaniyên wê digihin dor 3000 berî mîladê, bi avakirina bicihbûna pêşî nêzîkî Çavîna Gihonê. Bajar cara pêşîn di metinên Execerationê ên misrî ên 2000 berî mîladê de tê behskirin, bi navê "Rusalimum". Di asra 17an ya berî mîladê de Quds bûbû bajarekî biqewet di bin hukma [[Kenan|kenanî]] de, bi dîwarên gelekî mezin ên ji bo parastina sîstema wê ya avê. Di wextê Dewra Talî ya Bronzê (Sifrê) de Quds bû vasalê [[Misira kevnare|Misra Qedîm]], wek ku di [[mektûbên Amarna]] de hatiye belgekirin. Di ''Dewra Îsraîliyan'' de bajar muhîmtir bû, ew dewr dor sala 1000 n.m. dest pê kir wextê ku Padîşah [[Dawid]] dest ser Qudsê danî û ew kir paytextê [[Padîşahiya Îsraîlê ya Yekbûyî]] . Kurê Dawid, Padîşah [[Silêman (pêxember)|Silêman,]] Îbadetxana Pêşî ava kir, û bajar wek merkezeke dînî ya mezin cihê xwe stand. Piştî parçebûna padîşahiyê, Quds bû paytextê [[Padîşahiya Yehûdayê]] heta ku di sala 586 b.m. de ji aliyê Împeratoriya Neo-Babîl ve hate îşxalkirin. [[Babîl (dewlet)|Babîliyan]] Îbadetxana Pêşî xira kir, û ev yek bû sebeba sirgûnkirina cihûyan ber bi Babîlê ve . Piştî ku farisan di sala 539 b.m. de Babîl fetih kir, [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] destûr da Cihûyan ku ji sirgûnê vegerin û bajar û îbadetxana bajêr ji nû ve ava bikin, avakirina wê {{Derdora|516 b.m.}} dest pê kir, ku destpêka Dewra Îbadetxana 2an nîşan dide. Piştî fetihkirina [[Îskenderê Mezin]] di sala 332 b.m. de, Quds ket bin hukma [[Serdema helenîstî|helenîstîk]], ku bû sebeba zêdebûna tesîra kultûrî û siyasî ya ji [[Yewnanistan|Yewnanistanê]]. Serhildana hasmoniyan di sala 164 b.m. de ji bo wextekî kin hukma cihûyan vegerand û Quds bû paytextê dewleteke serbixwe. Di 63 berî mîladê de, Quds ji aliyê Pompey ve hat girtin û ket bin hukma Cimhûriyeta Romayê. Bajar ji aliyê [[Hêrodêsê Mezin|Herodê Mezin]] ve hate xemilandin, ku dîwarên piştgirtinê ava kir ku hiştin ku Çiyayê Îbadexaneyê karibe were mestirkirin û ku Îbadetxana Diwan karibe were berferehkirin, ji ber wê ew bû yek ji îbadetxanên dînyaya qedîm ya yên herî mezin. Nerehetiya di neqeba cihûyan û [[Împeratoriya Romê|Împaratoriya Romayê]] de mezin bûn û dawiyê de bûn Serhildana Cihûyan ya Pêşî, ku bûn sebeba hisar û xirakirina Qudsê û Îbadetxana Diwan di sala 70an de. Piştî çend deh salan, bajar wek kolonyaya Romayê ''Aelia Capitolina'' dîse hat avakirin, û ji bo îlahê romayiyan ê [[Jupîter|Jupiter]] hat nezirkirin, û ji ber vê Serhildana Bar Kokhba (132-136 m) pêk hat. Piştî ku serhildan hat şkandin, cihû ji bajêr hatin memnû/qedexekirin. Di pêleya bizansî de, Quds wek merkezeke heca xiristiyanan bi pêş ket, xaseten piştî ku Konstentînê Mezin piştgirî da avakirina Dêra Tirba Miqedes. Di 638an de, Quds ji aliyê [[Xelîfeya Raşidûn|Xelîfeya Raşidun]] ve hate fetihkirin, û di bin hukma serî ya [[Îslam|îslamî]] de, Qubet es-Sehra û mizgefta Qiblî (al-Aqsa) hatin avakirin, pê re muhîmiya wê ya dînî ya îslamê saxlem bû. Di wextê [[seferên xaçperestan]] de hukma Qudsê hinek caran hat guhertin, di 1099an de ji aliyê xaçperestan ve hat girtin û di 1187an de jî ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî|Selahedîn]] ve dîse hat standin. Ew di wextê [[Xanedana Eyûbî|eyûbî]] û [[Dewleta Memlûkan|memlûkî]] de di destê [[Îslam|îslamî]] de maye, heta ku di sala 1517an de bû beşek ji [[Împeratoriya Osmanî|Împaratoriya Osmanî]]. Di dema modern de piştî Herba Ereb-Îsraîlî ya 1948an Qudsê di neqeba Îsraîl û Ûrdûnê de hat qetkirin. Îsraîlê di [[Şerê Şeş Rojan|Herba Şeş Rojan]] de dest ser Rojhilatê Qudsê danî, di sala 1967an de bajar di bin hkmê Îsraîlî de yek bû. Statûya Qudsê problemeke gelekî nîqaşî ye, îsraîlî jî û filistînî jî ew wek paytextê xwe îdîa dikin. == Statûya siyasî == <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles>Ji sala 1923an heta 1948an Quds paytextê îdarî yê Filistîna Mandayî bû. Di çileya pêşî ya 1949an de, serokwezîrê Îsraîlê [[David Ben-Gurion]] herema Rojavayê Qudsê ku wê kontrol dikir wekî "paytextê heta heta wê ya Îsraîlê" îlan kir, siyasetek ku di çileya pêşî ya 1950an de ji [[Knesset|Knessetê]] hate tesdîqkirin. Ev siyaset di neqeba dewletên dinyayê de nehat naskirin, ji ber ku Qerara 194an ya Meclîsa Imûmî ya Miletên Yekbûyî Qudsê wekî bajarekî navberdewletî nîşan dikir; hikûmeta Amerîkî miqabilî vê derket û israr kir ku paytextê Îsraîlê Tel Avîv bimîne. Di netîca Herba Şeş Rojan ya sala 1967an de, timamê Qudsê [[Îşxalkirina Îsraîlê ya Rojavayê Qudsê|ket bin kontrola Îsraîlê]]. Di 27ê hezîrana 1967an de, hikûmeta Levi Eshkol qanûn û hukma Îsraîlê fereh kire Rojhilatê Qudsê, lê qebûl kir ku kuliyeta el-Eqsa ji aliyê weqfa Ûrdunê ve were îdarekirin, di bin Wezareta Weqfên Dînî ya Urdunê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.jcpa.org/jcprg10.htm |sernav=Jerusalem in International Diplomacy |roja-gihiştinê=20 July 2008 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121028044557/http://www.jcpa.org/jcprg10.htm |roja-arşîvê=28 October 2012 |paşnav=Dore Gold |lînka-nivîskar=Dore Gold}}</ref> Di sala 1988an de hikûmeta Îsraîlê ji ber "sebebên emniyetê" qerara girtina Xaniyê Şerqê (beyt eş-Şerq) da, mala Civata Tehqîqên Erebî û merkeza Rêxistina Azadkirina Filistînê da. Avahî di di sala 1992an de dîse vebû wek maleke mêhvanan ya filistînî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.jerusalemites.org/jerusalem/cultural_dimensions/3.htm |sernav=The New Orient House: A History of Palestinian Hospitality |roja-gihiştinê=9 September 2011 |weşanger=jerusalemites.org |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20101217143302/http://jerusalemites.org/jerusalem/cultural_dimensions/3.htm |roja-arşîvê=17 December 2010}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Jerusalem: The Future of a Contested City |paşnav=Klein |pêşnav=Menachem |weşanger=New York University Press |sal=2001 |rûpel=189 |isbn=978-0-8147-4754-4 |beş=The PLO and the Palestinian Identity of East Jerusalem}}</ref> Lihevkirina Osloyê diyar kir ku statûya talî ya Qudsê wê bi minaqeşeyên bi Otorîteya Filistînî re bê qerardan. Lihevhatin mewcûdiya resmî ya filistînî memnû/qedexe kir heta lihevhatineke talî ya aştiyê, lê hişt ku ofîseke ticaretê ya filistînî li Qudsa Rojhilatê vebe. Otorîteya Filistînî Qudsa Rojhilatê wek paytextê dewleta Filistînê ya pêşerojê dibîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.publicpolicy.umd.edu/IPPP/Fall97Report/negotiating_jerusalem.htm |sernav=Negotiating Jerusalem |tarîx=Fall 1997 |roja-gihiştinê=25 February 2007 |weşanger=The University of Maryland School of Public Policy |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20060514191731/http://www.publicpolicy.umd.edu/IPPP/Fall97Report/negotiating_jerusalem.htm |roja-arşîvê=14 May 2006 |paşnav=Segal |pêşnav=Jerome M.}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://shop.ceps.be/downfree.php?item_id=171 |sernav=A Cooperative Structure for Israeli–Palestinian Relations: Working Paper No. 1 |malper=Centre for European Policy Studies |tarîx=November 2002 |roja-gihiştinê=16 April 2007 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20040106192631/http://shop.ceps.be/downfree.php?item_id=171 |roja-arşîvê=6 January 2004 |paşnav=Møller, Bjørn}}</ref> Reysîcimhûr [[Mehmûd Ebas]] gotiye ku ti lihevhatineke ku Qudsa Rojhilatê wek paytextê Filistînê qebûl neke, nayê qebûlkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=10 June 2010 |sernav=No agreement without a Palestinian capital in Jerusalem: Mahmoud Abbas |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/middle-east/No-agreement-without-a-Palestinian-capital-in-Jerusalem-Mahmoud-Abbas-/articleshow/6030905.cms |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110811100537/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-06-10/middle-east/28287403_1_solution-palestinian-capital-east-jerusalem |roja-arşîvê=11 August 2011 |roja-gihiştinê=9 September 2011 |xebat=[[The Times of India]]}}</ref> Serokwezîrê Îsraîlê Benjamin Netanyahu jî gotiye ku Quds wê paytextê neveqetandî ya Îsraîlê bimîne. Ji ber ku nêzîkbûna wê yî bajêr, Ebû Dis, gundekî filistînî yê Qudsê, ji aliyê Îsraîlê ve wek paytextekî pêşerojî yê Filistînê hatiye teklîfkirin. Îsraîlê Ebû Dis nexistiye dîwarê xwe yî emniyetê ê dora Qudsê. Otorîteya Filîstînî li wir avayiyeke mimkun ya parlamentoyê ji bo [[Meclîsa Qanûnçêker ya Filistînî]] ava kiriye, û ofîsên wan ên meseleyên Qudsê hemû li Ebû Dis in. === Statûya navberdewletî === Bêhtirê civata navberdewletî dibêje ku Qudsa Rojavayê, Bajarê Kevin jî tê de, qismekî [[Dewleta Filistînê|erdên îşxalkirî ên Filistînê]] ye. Dewletên Amerîkayê yên Yekbûyî kontrola Îsraîlê ya timamê Qudsê di sala 2017an de nas kir.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Landler |pêşnav=Mark |tarîx=2017-12-06 |sernav=Trump Recognizes Jerusalem as Israel's Capital and Orders U.S. Embassy to Move |url=https://www.nytimes.com/2017/12/06/world/middleeast/trump-jerusalem-israel-capital.html |roja-gihiştinê=2026-03-19 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Heta hingî ti beş, ne Qudsa Rojavayê jî ne Qudsa Rojhilatê jî, wek qismekî erdên Dewleta Îsraîlê yan jî Dewleta Filistînê nedihat naskirin.<ref>[https://berkleycenter.georgetown.edu/essays/the-controversial-sovereignty-over-the-city-of-jerusalem The Controversial Sovereignty over the City of Jerusalem (22 June 2015, The National Catholic Reporter)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181121191334/https://berkleycenter.georgetown.edu/essays/the-controversial-sovereignty-over-the-city-of-jerusalem|date=21 November 2018}} "No U.S. president has ever officially acknowledged Israeli sovereignty over any part of Jerusalem (...) The refusal to recognize Jerusalem as Israeli territory is a near universal policy among Western nations."</ref><ref>[https://www.bbc.com/news/world-middle-east-42218042 Jerusalem: Opposition to mooted Trump Israel announcement grows] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190806054724/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-42218042|date=6 August 2019}}"Israeli sovereignty over Jerusalem has never been recognised internationally"</ref> Pey wê hereketê re dewletên dî jî dest bi naskirina Qudsa Rojavayê wek qismekî Îsraîlê yan jî Qudsa Rojhilatê wek qismekî Filistînê kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/20181215-australia-recognises-west-jerusalem-capital-israel-palestinians-morrison-trump |sernav=Australia recognises west Jerusalem as capital of Israel |malper=France 24 |tarîx=2018-12-15 |roja-gihiştinê=2026-03-19 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://funag.gov.br/manual/index.php?title=Top%C3%B4nimos_e_gent%C3%ADlicos |sernav=Topônimos e gentílicos - Manual de Revisão da FUNAG |malper=funag.gov.br |roja-gihiştinê=2026-03-19}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Vladimirov |pêşnav=Nikita |tarîx=2017-04-06 |sernav=Russia recognizes Jerusalem as Israel's capital |url=https://thehill.com/policy/international/327673-russia-recognizes-jerusalem-as-israeli-capital/ |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20251212012219/https://thehill.com/policy/international/327673-russia-recognizes-jerusalem-as-israeli-capital/ |roja-arşîvê=12 December 2025 |roja-gihiştinê=2026-03-19 |xebat=The Hill |ziman=en-US}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Agencies and ToI Staff |tarîx=2017-12-13 |sernav=Saudi king: Palestinians have right to East Jerusalem as capital |url=https://www.timesofisrael.com/saudi-king-palestinians-have-right-to-east-jerusalem-as-capital/ |roja-gihiştinê=2026-03-19 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Li gora Plana Levakirinê ya ji bo Filistînê ya Neteweyên Yekbûyî ya 1947an, Quds wê bûbane <nowiki><i>corpus separatum</i></nowiki>eke ji Neteweyên Yekbûyî îdarekirî ji bo 10 salan, û peyre wê xelkê bajêr karîban "bi riya referendumekê xwestinên xwe bêjin".<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://unispal.un.org/DPA/DPR/unispal.nsf/0/7F0AF2BD897689B785256C330061D253 |sernav=A/RES/181(II) of 29 November 1947 |roja-gihiştinê=3 December 2024 |weşanger=United Nations General Assembly |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171010090147/https://unispal.un.org/DPA/DPR/unispal.nsf/0/7F0AF2BD897689B785256C330061D253 |roja-arşîvê=10 October 2017}}</ref> Di herba 1948an de qeta rojavayî yê bajêr ji qewetên dewleta Îsraîlê ya nû hat îşxalkirin, û qeta rojhilatê ji Ûrdûnê hat îşxalkirin. Civata navberdewletî bi berferehî statûya qanûnî ya Qudsê li gora plana levakirinê dihesibîne, û ji ber wê bêhtirê civatê red dike ku xweseriya Îsraîlê li ser bajêr nas bike. === Statû di bin hukma Îsraîlê de === Piştî Herba Şeş Rojan ya 1967an, Îsraîlê hukma xwe berfereh kir û dest ser Rojhilatê Qudsê danî, ku bû sebeba hidûdên nû ên belediyê. Di sala 2010an de Îsraîlê qanûnek derxist ku statûya pêşîtiyê ya herî bilind dide Qudsê. Qanûn avakirina li timamê bajêr bi pêş xist, û ji bo ku xanî, avayî, tehsîl, şuxil, turîzm û aktîvitiyên kultûrî arzantir bibin, alîkarî û feydeyên bacê pêşkêşî xelkê bajêr kir. Wezîrê îrtîbatê Moşe Kahlon got ku qanûn "mesajeke siyasî ya zelal û bê guman şand ku Quds wê newê parçekirin", û ku "hemû kesên di nav civata filistînî û navberdewletî de ku hêvî dikin ku hikûmeta heyî ya Îsraîlê ti daxwazên li ser hukma Îsraîlê li ser paytextê wê wê qebûl bike, xelet û xapînok in".<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cbn.com/cbnnews/insideisrael/2010/October/Bill-to-Grant-Jerusalem-Priority-Status/ |sernav=Bill to Grant Jerusalem Priority Status—Inside Israel |tarîx=25 October 2010 |roja-gihiştinê=28 February 2014 |weşanger=CBN News |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140904135513/http://www.cbn.com/cbnnews/insideisrael/2010/October/Bill-to-Grant-Jerusalem-Priority-Status/ |roja-arşîvê=4 September 2014 |paşnav=Tzippe Barrow}}</ref> Statûya bajêr, xaseten cihên wê yên miqedes, di herba Îsraîl û Filistînê de yek ji problemên bingehî ye. Hikûmeta Îsraîlê planên avakirinê li Mehla Misilmanan ya Bajarê Kevin qebûl kiriye<ref>[https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/02/10/AR2007021001571.html "Jewish Inroads in Muslim Quarter: Settlers' Project to Alter Skyline of Jerusalem's Old City"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170402175606/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/02/10/AR2007021001571.html|date=2 April 2017}} The Washington Post Foreign Service, 11 February 2007; p. A01</ref> da ku hebûna cihûyan li Rojhilatê Qudsê berfireh bike. Filistînî Qudsê wek paytextê [[Dewleta Filistînê]] dihesibînin, û hidûdên bajêr bûne meseleya danûstandinên dualî. Komeke şehrezayên ku ji aliyê serokwezîrê wî wextê yê Îsraîlê Ehud Barak ve di sala 2000an de hatibûn komkirin, gihabûn wê netîceyê ku bajar divê were veqetandin, ji ber ku Îsraîlê li wir nikarîbû ti hedefên xwe yên dewletî pêk bîne. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Jerusalem Syndrome: The Palestinian-Israeli Battle for the Holy City |paşnav=Moshe Amirav |lînka-nivîskar=Moshe Amirav |weşanger=Sussex Academic Press |tarîx=2009 |rr=28–29 |isbn=978-1-84519-347-8 |url={{Google books |id=IH9l4fUKZ_MC |page=28 |plainurl=yes}} |roja-gihiştinê=3 June 2014}}</ref> Lê serokwezîrê Îsraîlê [[Benjamin Netanyahu]] di sala 2014an de got ku "Quds wê ti carî newê parçekirin".<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Lazaroff |pêşnav=Tovah |tarîx=28 May 2014 |sernav=Netanyahu: 'Jerusalem is the heart of the nation. We'll never divide our heart.' |url=https://www.jpost.com/National-News/Netanyahu-47-years-ago-Jerusalem-was-reunited-and-thats-how-it-will-stay-354589 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180614120759/https://www.jpost.com/National-News/Netanyahu-47-years-ago-Jerusalem-was-reunited-and-thats-how-it-will-stay-354589 |roja-arşîvê=14 June 2018 |roja-gihiştinê=5 June 2014 |xebat=[[The Jerusalem Post]]}}</ref> Anketek ku di hezîrana 2013an de hat kirin, dît ku 74%ê cihûyên îsraîlî fikrê paytextê filistînî li ti qeteke Qudsê red dikir, lê 72%ê wê wekî bajarekî parçekirî dihesiband. <ref>[https://www.jpost.com/Diplomacy-and-Politics/Post-poll-72-percent-of-Jewish-Israelis-view-Jlem-as-divided-315490 Poll: 72% of Jewish Israelis view J'lem as divided] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151016001058/http://www.jpost.com/Diplomacy-and-Politics/Post-poll-72-percent-of-Jewish-Israelis-view-Jlem-as-divided-315490|date=16 October 2015}}, Jerusalem Post 5 June 2013</ref> Anketek ku ji Merkeza Filistînî ya Raya Imûmî û Anketên Rojhilata Navîn ên Pechter ya Amerîkî ve ji bo Konseya Eleqeyên Derve di nav nifûsa ereb ên Qudsa Rojhilat de di sala 2011an de hate kirin, hişkere kir ku 39%ê nifûsa ereb ên Qudsa Rojhilat hevwelatîbûna Îsraîlê tercîh dikin, di eynî wextî de 31%ê wan hevwelatîbûna Filistînê tercîh kirin. Li gorî anketê, 40%ê nifûsa filistînî tercîh dikir ku taxên xwe biterikînin ger ew ketiban bin hukma filistînî. <ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Benhorin |pêşnav=Yitzhak |tarîx=20 June 1995 |sernav=Poll: Jerusalem Arabs prefer Israel |url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4013000,00.html |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141006161751/http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4013000,00.html |roja-arşîvê=6 October 2014 |roja-gihiştinê=7 December 2012 |xebat=Ynetnews}}</ref> === Quds wek paytextê Îsraîlê === <templatestyles src="Refbegin/styles.css" />Di 5ê meha 12an ya 1949an de serokwezîrê pêşî yê Îsraîlê, [[David Ben-Gurion]], Qudsê wek paytextê "herdayîm" û "miqedes" yê Îsraîlê îlan kir û 8 rojan piştre diyar kir ku tenê herb "kiriye ku" serokatiya Îsraîlê "textê hikûmetê li Tel Avîvê ava bike", lê ku "ji bo Dewleta Îsraîl hercar tenê yek paytext hebû û hercar wê tenê yek hebe - Qudsa Herdayîm", û ku piştî herbê, tebên ji bo çêkirina şertên ji bo "Knessetê... ku vegere Qudsê" berdewam bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.knesset.gov.il/docs/eng/bengurion-jer.htm |sernav=Statements of the Prime Minister David Ben-Gurion Regarding Moving the Capital of Israel to Jerusalem |tarîx=5 December 1949 |roja-gihiştinê=2 April 2007 |weşanger=The Knesset |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190523152628/http://www.knesset.gov.il/docs/eng/bengurion-jer.htm |roja-arşîvê=23 May 2019 |paşnav=Ben-Gurion |pêşnav=David |lînka-nivîskar=David Ben-Gurion}}</ref> Ev bi rastî pêk hat, û ji destpêka sala 1950an ve hemû şaxên Hikûmeta Îsraîlê - qanûnî, hiqûqî û failî - li wir bûne, ji xeynî Wezareta Xweparastinê, ku li [[Tel Avîv]] e. <ref>{{Jêder-malper |url=http://thomas.loc.gov/cgi-bin/query/z?c105:H.R.4181.IH: |sernav=Jerusalem and Berlin Embassy Relocation Act of 1998 |tarîx=25 June 1998 |roja-gihiştinê=12 February 2007 |weşanger=The Library of Congress |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150903233952/http://thomas.loc.gov/cgi-bin/query/z?c105%3AH.R.4181.IH%3A |roja-arşîvê=3 September 2015}}</ref> <ref name="Knesset Proclaims Jerusalem As Israel-1950">{{Jêder-malper |url=https://www.jta.org/1950/01/25/archive/knesset-proclaims-jerusalem-as-israels-capital-mapam-and-herut-abstain-from-voting |sernav=Knesset Proclaims Jerusalem As Israel's Capital; Mapam and Herut Abstain from Voting |tarîx=25 January 1950 |roja-gihiştinê=23 September 2020 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201003004818/https://www.jta.org/1950/01/25/archive/knesset-proclaims-jerusalem-as-israels-capital-mapam-and-herut-abstain-from-voting |roja-arşîvê=3 October 2020}}</ref> Di dema îlankirinên Ben Gurion û întixaba Knessetê ya 24ê meha pêşî ya 1950an de, Quds di navbera Îsraîl û Urdunê de hatibû veqetandin, û ji ber wê ew îlankirin tenê ji bo Rojavayê Qudsê dihat jimartin.<ref name="Knesset Proclaims Jerusalem As Israel-1950" /> Di temûza 1980an de Îsraîlê Qanûna Qudsê wek Qanûna esasî qebûl kir. Qanûna Qudsê wek paytextê "timam û yekgirtî" ya Îsraîlê da xuyakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mfa.gov.il/MFA/MFAArchive/1980_1989/Basic%20Law-%20Jerusalem-%20Capital%20of%20Israel |sernav=Basic Law: Jerusalem, Capital of Israel |tarîx=30 July 1980 |roja-gihiştinê=2 April 2007 |weşanger=Israel Ministry of Foreign Affairs |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070208165053/http://www.mfa.gov.il/MFA/MFAArchive/1980_1989/Basic%20Law-%20Jerusalem-%20Capital%20of%20Israel |roja-arşîvê=8 February 2007}}</ref> Civata navberdewletî Qanûna Qudsê şermezar kir, ji ber ku ew civat Qudsê wek paytextê Îsraîlê nas nedikir. Meclîsa Miletên Yekbûyî ya Emniyetê di 20ê tebaxa 1980an de Qerara 478an qebûl kir, ku da xuyakirin ku Qanûna Qudsê "''miqabilî qanûna navberdewletî''" ye, û "nemeqbûl û vala ye û di wextekî nêzîk de divê were betalkirin". Dewletên endam hatin bangkirin ku temsîliyên xwe yên dîplomatîk ji Qudsa vekişînin. <ref>{{Jêder-malper |url=http://daccessdds.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/399/71/IMG/NR039971.pdf?OpenElement |sernav=Resolution 478 (1980) |roja-gihiştinê=30 July 2008 |weşanger=United Nations |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090205073441/http://daccessdds.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/399/71/IMG/NR039971.pdf?OpenElement |roja-arşîvê=5 February 2009 |sal=1980}}</ref> Piştî berarêiryarê, 22 ji 24 welatên ku berê sefareta wan li (Rojavayê) Qudsê bû, wan bar kirin Tel Avîvê, ku berî Qerara 478an jî gelek sefaret li wir bûn. [[Kosta Rîka|Costa Rica]] û [[El Salvador]] di sala 2006an de ya xwe bar kirin. Pênc sefaret hene - Dewletên Amerîka yên Yekbûyî, Guatemala, Honduras, Papua New Guinea û Kosovo - û du konsûlxane di hundurê hidûdên bajêr ên Qudsê de ne. Sefareta Paragiwayê li qesebeya Mevaseret Ziyon ya [[Qezaya Qudsê]] heye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.science.co.il/Embassies.php |sernav=Embassies and Consulates in Israel |roja-gihiştinê=5 August 2017 |weşanger=Israel Science and Technology Homepage |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170724111910/http://www.science.co.il/Embassies.php |roja-arşîvê=24 July 2017}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=3 May 2018 |sernav=Guatemala embassy in Israel opens in Jerusalem |url=https://www.middleeastmonitor.com/20180503-guatemala-embassy-in-israel-opens-in-jerusalem/ |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180513080855/https://www.middleeastmonitor.com/20180503-guatemala-embassy-in-israel-opens-in-jerusalem/ |roja-arşîvê=13 May 2018 |roja-gihiştinê=12 May 2018 |xebat=Middle East Monitor |ziman=en-GB}}</ref> <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theguardian.com/world/2021/mar/14/kosovo-opens-embassy-in-jerusalem-after-israel-recognises-its-independence |sernav=Kosovo opens embassy in Jerusalem after Israel recognises its independence |malper=[[The Guardian]] |tarîx=2021-03-14 |roja-gihiştinê=2024-05-26}}</ref> <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/9/5/papua-new-guinea-opens-israel-embassy-in-west-jerusalem |sernav=Papua-New Guinea opens Israel embassy in West Jerusalem |tarîx=2023-09-05 |roja-gihiştinê=26 May 2024 |weşanger=Al Jazeera |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240320104241/https://www.aljazeera.com/news/2023/9/5/papua-new-guinea-opens-israel-embassy-in-west-jerusalem |roja-arşîvê=20 March 2024}}</ref> li gel Bolîvya ku sefareta wê niha hatiye girtin. <ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Ramos |pêşnav=Daniel |tarîx=2023-11-01 |sernav=Bolivia severs ties with Israel, others recall envoys over Gaza |url=https://www.reuters.com/world/americas/bolivia-severs-diplomatic-ties-with-israel-citing-crimes-against-humanity-2023-10-31/ |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231031234549/https://www.reuters.com/world/americas/bolivia-severs-diplomatic-ties-with-israel-citing-crimes-against-humanity-2023-10-31/ |roja-arşîvê=31 October 2023 |roja-gihiştinê=2025-05-30 |xebat=Reuters |ziman=en}}</ref> Li Qudsê çendek konsûlxaneyên imûmî hene, ku xaseten yan bi Îsraîlê yan jî bi Filistînê re dixebitin. Di sala 1995an de Kongreya Dewletên Amerîka yên Yekbûyî Qanûna Sefareta Qudsê qebûl kir ku, di bin hin şertan de, mecbûrî kir ku sefareta wan ji Tel Avîvê were barkirin Qudsê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gpo.gov/fdsys/pkg/PLAW-104publ45/content-detail.html |sernav=Jerusalem Embassy Act of 1995 |tarîx=8 November 1995 |roja-gihiştinê=15 February 2007 |weşanger=U.S. Government Printing Office |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100617043204/http://www.gpo.gov/fdsys/pkg/PLAW-104publ45/content-detail.html |roja-arşîvê=17 June 2010}}</ref> Di 6ê meha 12an ya 2017ê de [[Serokdewletê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|reysîcimhûrê USAyê]], [[Donald Trump]], bi resmî Qudsê wek paytextê Îsraîlê nas kir û niyeta xwe ya barkirina bi Qudsê ve ya sefareta amerîkî da naskirin, ku bû sebeba vegerandin û betalkirina bi qasî dehan salan siyaseta Dewletên Amerîka yên Yekbûyî ya li ser problemê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.whitehouse.gov/the-press-office/2017/12/06/president-donald-j-trumps-proclamation-jerusalem-capital-state-israel |sernav=President Donald J. Trump's Proclamation on Jerusalem as the Capital of the State of Israel |tarîx=6 December 2017 |roja-gihiştinê=6 December 2017 |weşanger=White House |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171206191507/https://www.whitehouse.gov/the-press-office/2017/12/06/president-donald-j-trumps-proclamation-jerusalem-capital-state-israel |roja-arşîvê=6 December 2017}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=7 December 2017 |sernav=Trump Declares Jerusalem as Israel's Capital |url=http://www.news.com.au/world/middle-east/trump-to-declare-jerusalem-as-israels-capital/news-story/6f16170f8ceec70d7e2f10a9659309a1 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171206234846/http://www.news.com.au/world/middle-east/trump-to-declare-jerusalem-as-israels-capital/news-story/6f16170f8ceec70d7e2f10a9659309a1 |roja-arşîvê=6 December 2017 |roja-gihiştinê=7 December 2017 |xebat=News.com.au}}</ref> Ev hereket ji aliyê gelek dewletan ve hate rexnekirin. <ref>[https://www.reuters.com/article/us-usa-trump-israel-jerusalem-reaction/arabs-europe-u-n-reject-trumps-recognition-of-jerusalem-as-israeli-capital-idUSKBN1E0312 Arabs, Europe, U.N. reject Trump's recognition of Jerusalem as Israeli capital] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171222180040/https://www.reuters.com/article/us-usa-trump-israel-jerusalem-reaction/arabs-europe-u-n-reject-trumps-recognition-of-jerusalem-as-israeli-capital-idUSKBN1E0312|date=22 December 2017}}, Mark Heinrich, Reuters</ref> Qerareke şermezarkirina qerare USAyê ji aliyê hemû 14 endamên din ên Meclîsa Miletên Yekbûyî ya Emniyetê ve hate piştgirtin, lê di 18ê meha 12an ya 2017an de ji aliyê USAyê ve hate vetokirin. <ref>[https://www.telegraph.co.uk/news/2017/12/18/us-forced-veto-un-resolution-condemning-trumps-decision-jerusalem/ US forced to veto UN resolution condemning Trump's decision on Jerusalem] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180510060242/https://www.telegraph.co.uk/news/2017/12/18/us-forced-veto-un-resolution-condemning-trumps-decision-jerusalem/|date=10 May 2018}}, ''[[The Daily Telegraph]]''</ref> Li Civata Imûmî ya Miletên Yekbûyî qerareke piştî wê şermezarkirina qerara DYAyê hat qebûlkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=21 December 2017 |sernav=UN rejects Trump's Jerusalem declaration |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-42446027 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210613053816/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-42446027 |roja-arşîvê=13 June 2021 |roja-gihiştinê=20 June 2018 |xebat=BBC News}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aljazeera.com/news/2017/12/general-assembly-rejects-trump-jerusalem-move-171221135806725.html |sernav=UN General Assembly rejects Trump's Jerusalem move |roja-gihiştinê=21 December 2017 |weşanger=Al Jazeera |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171222211816/http://www.aljazeera.com/news/2017/12/general-assembly-rejects-trump-jerusalem-move-171221135806725.html |roja-arşîvê=22 December 2017}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Gladstone |pêşnav=Rick |tarîx=21 December 2017 |sernav=Defying Trump, U.N. General Assembly Condemns U.S. Decree on Jerusalem |url=https://www.nytimes.com/2017/12/21/world/middleeast/trump-jerusalem-united-nations.html |url-access=subscription |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20220103/https://www.nytimes.com/2017/12/21/world/middleeast/trump-jerusalem-united-nations.html |roja-arşîvê=3 January 2022 |xebat=The New York Times}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/ES-10/L.22&Submit=Search&Lang=E |sernav=United Nations Official Document |roja-gihiştinê=21 December 2017 |weşanger=United Nations |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171222122638/http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/ES-10/L.22&Submit=Search&Lang=E |roja-arşîvê=22 December 2017}}</ref> Di 14ê gulana 2018an de Dewletên Amerîkayê yên Yekbûyî bi res,î sefareta xwe li Qudsê vekir û cihê wê yê li Tel Avîvê bû konsûlxaneyek. Ji ber kêmbûna naskirina navberdewletî ya Qudsê wek paytextê Îsraîlê, hin medyayên ne-Îsraîlî Tel Avîv wekî metonim ji bo Îsraîl dişuxilînin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Tapsfield |pêşnav=James |tarîx=18 February 2010 |sernav=Israel must co-operate over fake passports, says David Miliband |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/israel-must-cooperate-over-fake-passports-says-david-miliband-1903544.html |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130820225541/http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/israel-must-cooperate-over-fake-passports-says-david-miliband-1903544.html |roja-arşîvê=20 August 2013 |roja-gihiştinê=11 September 2010 |xebat=The Independent |cih=UK}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=18 February 2010 |sernav=Dubai Hamas killing pledge by UK foreign secretary |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/8521246.stm |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190501194540/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/8521246.stm |roja-arşîvê=1 May 2019 |roja-gihiştinê=11 September 2010 |xebat=BBC News}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=4 January 2009 |sernav=Editorial A bloody new year in Gaza |url=http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/ed20090104a1.html |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110716112509/http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/ed20090104a1.html |roja-arşîvê=16 July 2011 |roja-gihiştinê=11 September 2010 |xebat=The Japan Times}}</ref><ref>[http://www.timesonline.co.uk/tol/tools_and_services/specials/style_guide/article986728.ece Times Online Style Guide—J] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110921130217/http://www.timesonline.co.uk/tol/tools_and_services/specials/style_guide/article986728.ece|date=21 September 2011}} "Jerusalem must not be used as a metonym or variant for Israel. It is not internationally recognised as the Israeli capital, and its status is one of the central controversies in the Middle East."</ref> Gelek kes, kom, dezgeh, ... miqabilî qerara Trump derketin, xaseten rêberên di nava civatên ereban û misilmanan de. Filistînî îdia dikin ku Rojhilatê Qudsê divê bibe paytextê dewleta wan ya pêşerojê û divê statûya wê bi riya danûstandinên aştiyê were safîkirin, wek ku di peymana aştîyê ya 1993an de hatiye diyarkirin. Serokê Filistînê Mahmûd Abbas da zanîn ku emela Trump bi şiklekî bi tesîr rê li ber cihê USAyê wek wesayîta di prosesa aştiyê de girt. [[Ismail Heniye|Ismail Haniyeh]], serokê hereketa Hamasê ya îslamî, ji bo "intifada"ke, yanî serhildaneke, nû bang kir. Reysîcimhûrê Tirkiyê [[Recep Tayyip Erdoğan|Recep Tayyip Erdogan]] qerarê rexne kir û got ku wê "heremê bixe nav hunglîskeke êgir". Şahê Erebistana Siûdî Selman vê yekê weke "tehrîkeke zelal ya li ber misilmanên dinyayê" behs kir. Serokê Misrê Ebdel Fetah el-Sîsî da zanîn ku ev qerar wê halê li heremê xirabtir bike. [[Îran|Îranê]] hişyarî da ku wê ew qerar bibe sebeba "intifadake nû", û got ku şkandineke hişkere ya qerarên navberdewletî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-42250340 |sernav=Jerusalem: Trump move prompts negative world reaction |malper=BBC |tarîx=6 December 2017 |roja-gihiştinê=28 September 2025 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181128222351/https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-42250340 |roja-arşîvê=28 November 2018}}</ref> Di nîsana 2017an de [[Wezareta Derve (Rûsya)|Wezareta Karên Derve]] ya Rûsyayê îlan kir ku ew Rojavayê Qudsê wek paytextê Îsraîlê dibîne di çarçoveya prensîbên ji Miletên Yekbûyî qebûlkirî ku di nav wan de statûya Rojhilatê Qudsê wek paytextê dewleteke pêşerojê ya filistînî jî heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/Israel-News/Politics-And-Diplomacy/Jpost-Exclusive-Moscow-surprisingly-says-west-Jerusalem-is-Israels-capital-486336 |sernav=Jpost Exclusive: Moscow surprisingly says west Jerusalem is Israel's capital |malper=The Jerusalem Post |tarîx=6 April 2017 |roja-gihiştinê=23 September 2017 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170923193803/http://www.jpost.com/Israel-News/Politics-And-Diplomacy/Jpost-Exclusive-Moscow-surprisingly-says-west-Jerusalem-is-Israels-capital-486336 |roja-arşîvê=23 September 2017}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://english.pnn.ps/2017/04/08/russia-could-acknowledge-west-jerusalem-as-israeli-capital/ |sernav=Russia could acknowledge West Jerusalem as Israeli Capital |tarîx=8 April 2017 |roja-gihiştinê=9 April 2017 |weşanger=PNN |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170409195147/http://english.pnn.ps/2017/04/08/russia-could-acknowledge-west-jerusalem-as-israeli-capital/ |roja-arşîvê=9 April 2017}}</ref><ref>[http://www.mid.ru/en/foreign_policy/news/-/asset_publisher/cKNonkJE02Bw/content/id/2717182 Foreign Ministry statement regarding Palestinian-Israeli settlement (6 April 2017)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200104201944/https://www.mid.ru/en/foreign_policy/news/-/asset_publisher/cKNonkJE02Bw/content/id/2717182|date=4 January 2020}}"We reaffirm our commitment to the UN-approved principles for a Palestinian-Israeli settlement, which include the status of East Jerusalem as the capital of the future Palestinian state. At the same time, we must state that in this context we view West Jerusalem as the capital of Israel."</ref> Di 15ê meha 12an ya 2018ê de hikûmeta Awistralya bi resmî Rojavayê Qudsê wek paytextê Îsraîlê nas kir, lê got ku sefareta wan wê li Tel Avîvê bimîne heta çareke dudewletê bi cih bibe. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/australia-recognizes-west-jerusalem-as-the-capital-of-israel/ |sernav=Australia recognizes west Jerusalem as the capital of Israel |malper=CBS News |tarîx=15 December 2018 |roja-gihiştinê=16 December 2018 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181216011904/https://www.cbsnews.com/news/australia-recognizes-west-jerusalem-as-the-capital-of-israel/ |roja-arşîvê=16 December 2018}}</ref> Qerara naskirinê di meha 10an ya 2022an de hat betalkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.npr.org/2022/10/18/1129609399/australia-will-end-recognition-of-jerusalem-as-israel-capital |sernav=Australia says it will end its recognition of Jerusalem as Israel's capital |tarîx=17 October 2022 |roja-gihiştinê=18 October 2022 |weşanger=[[NPR]] |ziman=en-US |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221018054516/https://www.npr.org/2022/10/18/1129609399/australia-will-end-recognition-of-jerusalem-as-israel-capital |roja-arşîvê=18 October 2022}}</ref> ==== Îşxalkirinên Îsraîlê ==== Pey zemtkirina wê ya di 1967an de, hikûmeta Îsraîlê 12 bicihbûnên îşxalkirinê li Rojhilatê Qudsê ava kirine, bi nifûseke bi qasî 220.000 îşxalkerên cihû yên îsraîlî di sala 2019an de.<ref>{{Jêder-malper |url=https://peacenow.org.il/en/settlements-watch/settlements-data/population |sernav=Population |malper=Peace Now |roja-gihiştinê=1 June 2022 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220611210642/https://peacenow.org.il/en/settlements-watch/settlements-data/population |roja-arşîvê=11 June 2022}}</ref> Civata navberdewletî di bin qanûna navberdewletî de îşxalkirinên Îsraîlê neqanûnî dihesibîne. <ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roberts |pêşnav=Adam |lînka-nivîskar=Adam Roberts (scholar) |sal=1990 |sernav=Prolonged Military Occupation: The Israeli-Occupied Territories Since 1967 |url=https://pdfs.semanticscholar.org/8aaa/455b51d4c49285089a97a08496071e322877.pdf |kovar=The American Journal of International Law |cild=84 |hejmar=1 |rr=85–86 |doi=10.2307/2203016 |jstor=2203016 |s2cid=145514740 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200215100933/https://pdfs.semanticscholar.org/8aaa/455b51d4c49285089a97a08496071e322877.pdf |roja-arşîvê=15 February 2020 |jêgirtin=The international community has taken a critical view of both deportations and settlements as being contrary to international law. General Assembly resolutions have condemned the deportations since 1969, and have done so by overwhelming majorities in recent years. Likewise, they have consistently deplored the establishment of settlements, and have done so by overwhelming majorities throughout the period (since the end of 1976) of the rapid expansion in their numbers. The Security Council has also been critical of deportations and settlements; and other bodies have viewed them as an obstacle to peace, and illegal under international law... Although East Jerusalem and the Golan Heights have been brought directly under Israeli law, by acts that amount to annexation, both of these areas continue to be viewed by the international community as occupied, and their status as regards the applicability of international rules is in most respects identical to that of the West Bank and Gaza.}}</ref> === Quds wek paytextê Filistînê === [[File:Orient_House.jpg|çep|thumb|Xaniyê Şerqê li Qudsê, the former headquarters of the PLO]] [[File:French_Consulate_in_Jerusalem_at_night_2008.jpg|thumb|The Consulate General of France, Jerusalem]] [[Otorîteya Dewletî ya Filistînî|Otorîteya Dewletî ya Filistînê]] li gora qerara 242an ya Meclîsa Miletên Yekbûyî ya Emniyetê, Rojhilatê Qudsê wekî axa îşxalkirî dibîne. Otorîteya Filistînî îdia dike ku Quds, tevî Kuliyeta Mizgefta el-Eqsayê, paytextê Dewleta Filistînê ye, Rêxistina Azadkirina Filistînê (PLO) îdia dike ku Rojavayê Qudsê jî meseleya nîqaşên statûya dayîmî ye. Lê wê diyar kiriye ku ew hazir e çareyên alternatîv binirxîne, mesela kirina Qudsê ya bajarekî vekirî. <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nad-plo.org/etemplate.php?id=59&more=1 |sernav=Jerusalem |malper=PLO-Negotiations Affairs Department (NAD) |roja-gihiştinê=20 May 2013 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160418223336/http://www.nad-plo.org/etemplate.php?id=59 |roja-arşîvê=18 April 2016}}</ref> Qenaeta PLOyê ew e ku Rojhilatê Qudsê, wekî ku ji aliyê hidûdên belediyê yên berî 1967an ve hatiye diyarkirin, wê bibe paytextê Filistînê û Rojavayê Qudsê wê bibe paytextê Îsraîlê, û herdû dewlet xwedî xweseriya timam bin li ser qeta wan ya bajêr bi beledîke xwe. Meclîseke bipêşxistinê ya hevbeş wê ji bo bipêşxistina koordîne mesûl bûbane.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nad-plo.org/userfiles/file/Factsheet%202013/EJ%20TODAY_FINAL%20REPORT_II.pdf |sernav=Palestine's Capital: The 1967 border in Jerusalem and Israel's illegal policies on the ground |malper=East Jerusalem today |tarîx=August 2013 |roja-gihiştinê=5 February 2016 |weşanger=PLO-Negotiations Affairs Department (NAD) |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130825020708/http://www.nad-plo.org/userfiles/file/Factsheet%202013/EJ%20TODAY_FINAL%20REPORT_II.pdf |roja-arşîvê=25 August 2013 |rûpel=5}}</ref> Xaniyê Şerqê ya li Rojhilatê Qudsê di salên 1980 û 1990an de wek merkeza PLOyê dihat şuxilandin. Ew ji aliyê Îsraîlê ve di sala 2001an de hate girtin, 2 roj piştî peqandina întiharê ya li ser restorana Sbarro. Hin dewlet, wek Rûsya<ref>[http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4015504,00.html Medvedev reaffirms Soviet recognition of Palestine (Ynet News, 18 January 2011)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130726041642/http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4015504,00.html|date=26 July 2013}} "Russian president says Moscow has not changed its position since 1988 when it 'recognized independent Palestinian state with its capital in east Jerusalem'"</ref> û Çînê<ref>[http://english.peopledaily.com.cn/90883/7592121.html China supports Palestinian UN bid (Xinhua, 8 September 2011)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130516095526/http://english.peopledaily.com.cn/90883/7592121.html|date=16 May 2013}} "China recognizes Palestine as a country with east Jerusalem as its capital and possessing full sovereignty and independence, in accordance with borders agreed upon in 1967, according to Jiang"</ref> Rojhilatê Qudsê wek paytextê dewleta Filistînê nas dikin. Qerara Meclîsa Miletên Yekbûyî ya Imûmî ya 58/292ê piştrast kir ku heqê miletê Filistînê ji bo xweseriya li ser Rojhilatê Qudsê heye. <ref>{{Jêder-malper |url=https://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/A2C2938216B39DE485256EA70070C849 |sernav=Resolution 58/292. Status of the Occupied Palestinian Territory, including East Jerusalem |tarîx=17 May 2004 |weşanger=[[United Nations]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120806133025/http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/A2C2938216B39DE485256EA70070C849 |roja-arşîvê=6 August 2012}}</ref> ==== Ofîs û dezgehên filistînî ==== [[File:89480_jerusalem_villa_constantine_salama_PikiWiki_Israel.jpg|thumb|Villa Salameh - cihê Konsûlxaneya Belçîkayê li Filistînê]] Ofîsên hikûmetê yên ku li derveyî hidûdên belediya Îsraîlê ne, di nav wan de Qewetên Emniyeta Filistînê, Qeweta 17, Qeweta Emniyetê ya Pêşîlibergirtinê û Wezareta Hundirû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.il/en/departments/news/idf-forces-take-control-of-governors-house-compound-in-abu-dis-10-aug-2001 |sernav=IDF forces take control of Governors House Compound in Abu Dis &#124; Ministry of Foreign Affairs |roja-gihiştinê=27 February 2024 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240227132111/https://www.gov.il/en/departments/news/idf-forces-take-control-of-governors-house-compound-in-abu-dis-10-aug-2001 |roja-arşîvê=27 February 2024}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.israelhayom.com/2018/02/16/abu-dis-information/ |sernav=Archived copy |roja-gihiştinê=27 February 2024 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240227132110/https://www.israelhayom.com/2018/02/16/abu-dis-information/ |roja-arşîvê=27 February 2024}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=PA Institutions in Abu Dis Cut Off From East Jerusalem |url=https://www.haaretz.com/2004-01-19/ty-article/pa-institutions-in-abu-dis-cut-off-from-east-jerusalem/0000017f-db21-d3a5-af7f-fbaf31240000 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250608035818/https://www.haaretz.com/2004-01-19/ty-article/pa-institutions-in-abu-dis-cut-off-from-east-jerusalem/0000017f-db21-d3a5-af7f-fbaf31240000 |roja-arşîvê=8 June 2025 |roja-gihiştinê=25 February 2024 |xebat=Haaretz |ziman=en}}</ref> Li mehla Dahiyat al Barid de ofîseke heremî ya ofîsa întixabê ya Otorîteya Filistînî heye. <ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Israeli Authorities Were Unaware of Jerusalem City Limits When Shuttering Palestinian Mapping Office |url=https://www.haaretz.com/israel-news/2017-03-21/ty-article/.premium/police-were-unaware-of-jerusalem-city-limits-when-shuttering-palestinian-mapping-office/0000017f-e06d-d38f-a57f-e67f01870000 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250108211056/https://www.haaretz.com/israel-news/2017-03-21/ty-article/.premium/police-were-unaware-of-jerusalem-city-limits-when-shuttering-palestinian-mapping-office/0000017f-e06d-d38f-a57f-e67f01870000 |roja-arşîvê=8 January 2025 |roja-gihiştinê=25 February 2024 |xebat=Haaretz |ziman=en}}</ref>{{Çavkanî|group=note}}<templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles><templatestyles src="Refbegin/styles.css" /> == Muhîmiya dînî == [[File:THE_OLD_CITY_JERUSALEM.JPG|thumb|Li Bajarê Kevin gelek cihên xwedî muhîmiya dînî hene ji bo her sê [[Dînên îbrahîmî|dînên birahîmî]] ên mezin—[[cihûtî]], [[xiristiyanî]] û [[îslam]].]] Quds di hersê dînên birahîmî de gelek wextî miqedes bûye. Salnameya 2000ê ya Qudsê 1204 kenîs, 158 dêr, û 73 mizgeft di bajêr de lîste dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Protecting Jerusalem's Holy Sites: A Strategy for Negotiating a Sacred Peace |paşnav=Guinn |pêşnav=David E. |weşanger=Cambridge University Press |sal=2006 |rûpel=[https://archive.org/details/protectingjerusa00guin/page/n151 142] |isbn=978-0-521-86662-0 |çap=1st |url=https://archive.org/details/protectingjerusa00guin |url-access=limited}}</ref> Çiqasî te'bandina hiştina pevrebûneke dînî ya bi silametî, li hinek cihan, mesela el-Eqsa, nerehetî û nakokî çêbûne. El-Eqsa cihê herî miqedes e di cihûtiyê de û cihê sisiyan ê herî miqedes e di îslamê de. Cihû qedrê wê digrin ji ber ku cihê 2 îbadetxanên berê ye û misilman yeqîn dikin ku nebî [[Muhemmed]] ji [[Mescîd el-Heram|Mescîd el-Heramê]] çû vî cihî di [[Îsra û Mîrac|Îsra û Mi'racê de]]. Cihûtî   Quds di cihûtiyê bajarê herî miqedes bûye û welatê pêşîkî û rûhanî yê cihûyan bûye ji wextê ku Padîşah Dawid ew wek paytextê xwe îlan kir di asra 10an de. Bêî jimartina navên wê yî dî, navê Qudsê 669 caran di Kitêba Miqedes ya Ibrî de derbas dibe.<ref>{{Jêder |sernav=Nothing Abides |tarîx=5 July 2017 |rr=11–38 |roja-gihiştinê=5 February 2022 |beş=The Muslim Claim to Jerusalem |chapter-url=http://dx.doi.org/10.4324/9781315125374-3 |weşanger=Routledge |doi=10.4324/9781315125374-3 |isbn=978-1-315-12537-4}}</ref> === Xiristiyanî === {{Çavkanî|group=note}}Quds axlebe wek dergûşa xiristiyaniyê tê hesibandin. === Îslam === <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles>Quds bajarê sisiyan ê herî miqedes e dî îslama sunî de.<ref name="Esposito-2002">Third-holiest city in Islam:</ref> Ededên îslamî dibêjin ku dor salekê berî guhertina qiblê bi Ke'beya Mekê, qibla misilmanan Quds bû.<ref>{{Cite book |title=The Israeli-Palestinian War: Escalating to Nowhere |last=Cordesman |first=Anthony H. |author-link=Anthony Cordesman |publisher=Praeger Security International |year=2005 |page=62 |isbn=978-0-275-98758-9 |chapter=The Final Settlement Issues: Asymmetric Values & Asymmetric Warfare}}</ref><ref>{{Qref|2|142|b=yl|c=}}</ref> Lê cihê muhîm ê bajêr di îslamê de herî gelek ji ber [[Îsra û Mîrac|Îsra û Mi'racê]] ye. Misilman yeqîn dikin ku Muhemmed ji [[Mescîd el-Heram|Mescîd el-Heramê]] çû Qudsê, û çû cinetê ji bo ku [[pêxemberên îslamê]] ên berê bibîne.<ref>{{Cite book |title=The Monotheists: The Peoples of God |last=Peters |first=Francis E. |author-link=Francis Edward Peters |publisher=Princeton University Press |year=2003 |pages=[https://archive.org/details/monotheistsjewsc00pete_0/page/95 95–6] |isbn=978-0-691-11460-6 |chapter=Muhammad the Prophet of God |chapter-url=https://archive.org/details/monotheistsjewsc00pete_0/page/95}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.usc.edu/dept/MSA/fundamentals/hadithsunnah/bukhari/093.sbt.html#009.093.608 |title=Sahih Bukhari |work=Compendium of Muslim Texts |access-date=9 September 2011 |publisher=University of Southern California |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081127160919/http://www.usc.edu/dept/MSA/fundamentals/hadithsunnah/bukhari/093.sbt.html |archive-date=27 November 2008}} (from an English translation of [[Sahih al-Bukhari|Sahih Bukhari]], Volume IX, Book 93, Number 608)</ref><ref>{{Quotehadith|bukhari|7517|b=yl}}</ref> Ayeta pêşî ya di [[Îsra|sûreya Îsrayê]] behsa qonaxa seyaheta Muhemmed wek ''el-mescid el-eqṣa'' ("cihê herî dûr ê limêjê") dike.<ref>From [[Abdullah Yusuf Ali]]'s English translation of the [[Qur'an]]: "Glory to (Allah) Who did take His servant for a Journey by night from the Sacred Mosque to the farthest Mosque, whose precincts We did bless,- in order that We might show him some of Our Signs: for He is the One Who heareth and seeth (all things)." ([[Al-Isra|17]]:1)</ref><ref>{{Qref|17|1|b=yl}}</ref> Di rojên herî pêşî ên îslamê de, ev wek behseke li ser cihekî li cinetan dihat fêmkirin,<ref>{{Cite book |title=The Encyclopaedia of Islam |publisher=Brill |year=2006 |pages=97–105 |edition=New ed. 2006 |volume=7}}</ref> lê alimên îslamê ên piştî [[xelîfeya Raşidûn]] wê wek Qudsê fêm kirine, û xaseten wek cihê Îbadetgeha Cihûyan ya berê.<ref>{{Cite book |title=Narrating Muhammad's Night Journey: Tracing the Development of the Ibn 'Abbas Ascension Discourse |last=Colby |first=Frederick S. |publisher=SUNY Press |date=6 August 2008 |pages=15 |isbn=978-0-7914-7788-5 |language=en |quote=From the earliest extant Muslim texts, it becomes clear that a group of Muslims from the beginning interpreted the 'furthest place of prayer' (al-masjid al-aqṣā) with the city of Jerusalem in general and its Herodian/Solomonic Temple in particular... Eventually, a general consensus formed around the idea that Muhammad's journey did indeed take him to Jerusalem. |url=https://books.google.com/books?id=sasZCjcTisIC&pg=PA15}}</ref> Hedîsan behs dikin ku cihê Mescîda Eqsayê li Qudsê ye.<ref>{{cite web |url=http://haditsbukharionline.blogspot.ca/2010/11/merits-of-helpers-in-madinah-ansaar.html |title=Merits of the Helpers in Madinah (Ansaar)—Hadith Sahih Bukhari |access-date=7 December 2012 |publisher=Haditsbukharionline.blogspot.ca |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101044831/http://haditsbukharionline.blogspot.ca/2010/11/merits-of-helpers-in-madinah-ansaar.html |archive-date=1 January 2016}}</ref> Li gora ededên îslamê, timamê çiyê el-Eqsa ye, ne tenê mizgefta li aliyê wê yî başûrî, ku navê wê niha [[Mescîda Eqsa]] ye.<ref>{{Cite book |title=Routledge Handbook on Palestine |last=Dumper |first=Michael |publisher=Taylor & Francis |date=2024-12-30 |isbn=978-1-040-19294-8 |language=en |url=https://www.google.com.sa/books/edition/Routledge_Handbook_on_Palestine/vTcxEQAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=al-aqsa+mosque+umar&pg=PT233&printsec=frontcover |last2=Badran |first2=Amneh}}</ref><ref>{{cite book |title=Theorizing Islam: Disciplinary Deconstruction and Reconstruction |last=Hughes |first=Aaron W. |author-link=Aaron W. Hughes |publisher=Taylor & Francis |year=2014 |page=45 |isbn=978-1-317-54594-1 |quote=Although later commentators would debate whether or not this journey was a physical one or took place at an internal level, it would come to play a crucial role in establishing Muhammad's prophetic credentials. In the first part of this journey, referred to as the isra, he traveled from the Kaba in Mecca to "the farthest mosque" (al-masjid al-aqsa), identified with the Temple Mount in Jerusalem: the al-Aqsa mosque that stands there today eventually took its name from this larger precinct, in which it was constructed. |url=https://books.google.com/books?id=nWV_BAAAQBAJ&pg=PA45 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719063147/https://books.google.com/books?id=nWV_BAAAQBAJ&pg=PA45 |archive-date=19 July 2023 |url-status=live |access-date=15 July 2022 |series=Religion in Culture}}</ref> Mizgefta cim'etê ya pêşî ku hat avakirin li kuliyeta el-Eqsa ji xelîfeyê Raşidûnê, Xelîf Umer, hat avakirin piştî fetha Qudsê ya salên 637-638.<ref>{{Cite book |title=Medieval Jerusalem and Islamic Worship: Holy Places, Ceremonies, Pilgrimage |last=Elad |first=Amikam |publisher=BRILL |date=1995 |isbn=978-90-04-10010-7 |language=en |url=https://books.google.com.sa/books?id=CDz_yctbQVgC&pg=PA29&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false}}</ref><ref>{{Cite book |title=Al-quds: The Place of Jerusalem in Classical Judaic and Islamic Traditions |last=Al-Khateeb |first=Mohammed Abdul Hameed |publisher=Ta-Ha |date=1998 |pages=130 |isbn=978-1-897940-79-2 |language=en |url=https://www.google.com.sa/books/edition/Al_quds/Zep-AAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=al-aqsa+mosque+umar&dq=al-aqsa+mosque+umar&printsec=frontcover |last2=Al-Khateeb |last3=Hameed |first3=M. Abdul}}</ref> Heciyê fileh, Arculf, ku dor sala 670an li erdên fileh/cihûyan ên miqedes digeriha, li ser mizgeftê behs kiriye. Li gora wî di mizgeftê de cihê dor sê hezar abidan (kesên ku îbadetê dikin) hebû.<ref name=":1">{{Cite book |title=the arab contribution to islamic art: from the seventh to the fifteenth centuries |last=ali |first=wijdan |publisher=American Univ in Cairo Press |date=1999 |pages=25 |isbn=978-977-424-476-6 |language=en |url=https://www.google.com.sa/books/edition/the_arab_contribution_to_islamic_art_fro/rpUuqLPPKK4C?hl=en&gbpv=1&dq=first+major+monument+to+be+built+on+al-aqsa+dome+of+the+rock&pg=PA25&printsec=frontcover}}</ref> Abîdeya [[Xanedana Emewiyan|Emewî]] ya pêşî ku li kuliyetê were avakirin [[Qubbet es-Sexre]] ye, ji [[Ebdulmelik|Xelîfe Ebdulmelik]] di neqeba salên 685 û 691 de.<ref name=":12">{{Cite book |title=the arab contribution to islamic art: from the seventh to the fifteenth centuries |last=ali |first=wijdan |publisher=American Univ in Cairo Press |date=1999 |pages=25 |isbn=978-977-424-476-6 |language=en |url=https://www.google.com.sa/books/edition/the_arab_contribution_to_islamic_art_fro/rpUuqLPPKK4C?hl=en&gbpv=1&dq=first+major+monument+to+be+built+on+al-aqsa+dome+of+the+rock&pg=PA25&printsec=frontcover}}</ref> Ew û kurê wî [[Welîd I]] (hukm. 705-715) mizgefta cim'etê ya Qiblî jî ji nû ve ava kirine di neqeba salên 705 û 710 de.<ref>{{Cite book |title=The Umayyad World |last=Marsham |first=Andrew |publisher=Routledge |date=2020-11-25 |isbn=978-1-317-43004-9 |language=en |url=https://www.google.com.sa/books/edition/The_Umayyad_World/fvwFEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=al-aqsa+mosque+al-walid&pg=PT423&printsec=frontcover}}</ref><templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles><templatestyles src="Refbegin/styles.css" />{{Gallery|File:THE TEMPLE MOUNT JERUSALEM.jpg|A view of the [[Al-Aqsa|Al-Aqsa Mosque Compound]] on [[Temple Mount]], considered a holy place by Jews, Christians, and Muslims.|File:Western Wall at night (20063).jpg|The [[Western Wall]], also known as the Wailing Wall and the Kotel, is a remnant of the [[Second Temple]] and the holiest place where Jews are permitted to pray.|File:The Church of the Holy Sepulchre-Jerusalem.JPG|The [[Church of the Holy Sepulchre]] it's the holiest site in Christianity and it has been an important pilgrimage site for Christians since the 4th century.|File:Al-Aqsa Mosque (Jerusalem).jpg|The [[Qibli Mosque|Qibli (Al-Aqsa) Mosque]], in [[Al-Aqsa|Al-Aqsa Mosque Compound]].|File:Jerusalem-2013(2)-Temple Mount-Dome of the Rock (SE exposure).jpg|The [[Dome of the Rock]], in [[Al-Aqsa|Al-Aqsa Mosque Compound]].|File:Jerusalem-Garden-Tomb-KTM-1266.jpg|[[The Garden Tomb]]—a new holy site established by British [[Protestantism|Protestants]] in the 19th century.|align=center|width=200|height=160|title=Galerî}} == Ekonomî == Berê, ekonomiya Qudsê hema bêje tenê ji heciyan dihat piştgirtin, ji ber ku ew dûrî lîmanên mezin ên [[Yafa|Yafayê]] û [[Xeze|Xezeyê]] bû.<ref name="Dumper-1996">{{Jêder-kitêb |sernav=The Politics of Jerusalem Since 1967 |paşnav=Dumper |pêşnav=Michael |weşanger=Columbia University Press |sal=1996 |rr=207–10 |isbn=978-0-231-10640-5}}</ref> Cihên dînî û kultûrî ên Qudsê îro dêhnê gelek mêhvanên xerîb dikşînin, bêhtirê turîstan serî li Dîwarê Buraq û Bajarê Kevin dan.<ref name="Central Bureau of Statistics-2006">{{Jêder-malper |url=http://www.cbs.gov.il/hodaot2006n/11_06_106e.pdf |sernav=Press Release: Jerusalem Day |tarîx=24 May 2006 |roja-gihiştinê=10 March 2007 |weşanger=Central Bureau of Statistics |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070614014210/http://www.cbs.gov.il/hodaot2006n/11_06_106e.pdf |roja-arşîvê=14 June 2007}}</ref> Di sala 2010an de, Quds ji aliyê <nowiki><i id="mwCO0">Kovara Travel + Leisure</i></nowiki> ve, li Efrîqayê û Rojhilata Navîn, bajarê herî baş ê gerha kêfî hate binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.travelandleisure.com/worldsbest/2010/cities/africa-middle-east-cities/15 |sernav=World's Best Awards 2010—Africa and the Middle East |roja-gihiştinê=11 July 2010 |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100712140230/http://www.travelandleisure.com/worldsbest/2010/cities/africa-middle-east-cities/15 |roja-arşîvê=12 July 2010}}</ref> Di sala 2013an de, 75% ji 3,5 milyon turîstên ku serî li Îsraîlê dan, serî li Qudsê dan. <ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Yiffa Yaakov |tarîx=10 January 2014 |sernav=2013 'record year' for tourism, government says |url=https://www.timesofisrael.com/2013-record-year-for-tourism-government-says |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230510114922/https://www.timesofisrael.com/2013-record-year-for-tourism-government-says |roja-arşîvê=10 May 2023 |roja-gihiştinê=30 April 2015 |xebat=[[The Times of Israel]]}}</ref> == Tehsîl == === Ûnîversîte === Quds cihê gelek ûnîversîteyên bi nav û deng e û qurs bi ibranî, erebî û îngilîzî tên dan. [[File:HADASSA_HOSPITAL_MT._SCOPUS_JERUSALEM.jpg|thumb| [[Zanîngeha Îbranî ya Orşelîmê|Ûnîversîteya Ibranî ya Qudsê]], kampusa Mount Scopus]] [[File:Abu_jihad.jpg|thumb|Di nava Mûzeya Ebû Cihad ya [[Ûnîversîteya Qudsê]]]] === Mektebên erebî === [[Wêne:Du-leshoni-2.jpg|thumb|Hand in Hand, mektebeke dizimanî ya cihû û erebî li Qudsê]] == Not == {{Çavkanî|group=note}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Xwendinê dewam bike == <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles> *Websîteya resmî ya Belediya Qudsê * [https://www.bbc.com/news/world-middle-east-26934435 Çima Quds wiqasî miqedes e?] (Arşîvkirin 31ê gulana 2018 li [[Wayback Machine]]) BBC News * Statûya Qudsê (Di li de hatiye vekirin). Belgeya [[Neteweyên Yekbûyî|Miletên Yekbûyî]] ya girêdayî nakokiya li ser bajêr * Kitêbxana Virtual ya Qudsê, projeyeke hevbeş ya Ûnîversiteya El-Qudsê û [[Zanîngeha Îbranî ya Orşelîmê|Ûnîversîteya ibrî ya Qudsê]] * [http://new.huji.ac.il/en Malpera fermî] (Arşîvkirin 6ê Berfanbara 2017ê li ) ya Zanîngeha Hebrî ya Qudsê, dezgehê pêşeng yê perwerdeya bilind ya bajêr * [https://www.alquds.edu/en Malpera fermî] (Di 6ê Berfanbara 2017ê de li de bişopandin) ya Zanîngeha El-Quds, yekane zanîngeha Filistînê li Qudsê * Zanyarîyên cografîk yên girêdayîQudûsadiOpenStreetMap == Lînkên derve == <templatestyles src="Refbegin/styles.css" /> <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles><templatestyles src="Refbegin/styles.css" /> {{Kontrola otorîteyê}}<templatestyles src="Refbegin/styles.css" />{{Çavkanî|group=note}} <nowiki> [[Kategorî:Xakên pîroz]] [[Kategorî:Bajarên pîroz]] [[Kategorî:Paytextên Asyayê]] [[Kategorî:Orşelîm]] [[Kategorî:Webarchive template wayback links]] [[Kategorî:Pages including recorded pronunciations]] [[Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdaneyê ye]]</nowiki> 1ctzkhfq7dd8fkr44pjocbfihtln37p 2101779 2101778 2026-11-04T22:10:03Z Guherto 41494 /* Muhîmiya dînî */ 2101779 wikitext text/x-wiki {{Çavkanî|group=note}}<templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles> <templatestyles src="Refbegin/styles.css" />{{Çavkanî|group=note}}<templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles><templatestyles src="Refbegin/styles.css" /> '''Quds{{Refn|{{IPA|ku|qʊds}}, wek '''Orşelîm''' jî tê naskirin{{çavkanî hewce ye}}; {{Langx|engvar=gb|ar|القُدس|al-Quds}}, {{IPA|ar|al.quds|pron|ArAlquds.ogg}}, {{IPA|ar|il.ʔuds|local}}, {{Langx|engvar=gb|he|יְרוּשָׁלַיִם|Yerushaláyim}}, {{IPA|he|jeʁuʃaˈlajim|pron|He-Jerusalem.ogg}};<ref>''A-Z Guide to the Qur'an: A Must-have Reference to Understanding the Contents of the Islamic Holy Book'' by Mokhtar Stork (1999): "JERUSALEM: Referred to in Arabic as Baitul Muqaddas (The Holy House) or Baitul Maqdis (The House of the Sanctuary)".</ref><ref>''Pan-Islamism in India & Bengal'' by Mohammad Shah (2002), p. 63: "... protector of Mecca, Medina and Baitul Muqaddas, the sacred places of pilgrimage of the Muslim world"</ref><ref name="Elihay-2011" /> <br />Bi zimanên dî:<br />{{langx|engvar=gb|grc-x-koine|Ἱερουσαλήμ/Ἰερουσαλήμ/Ἱεροσόλυμα/Ἰεροσόλυμα/Ἱεροσάλημα|Hierousalḗm, Ierousalḗm, Hierosóluma, Ierosóluma, Hierosálēma}}<br />{{langx|engvar=gb|hy|Երուսաղեմ|Erusałēm}}}}''' bajarekî mexriba başûr e, li zozaneke Çiyayên Yehûda ya di neqeba Behra Navîn ûû Behra Mirî de ye. Ew yek ji bajarên dinyayê ên herî kevn e û ji hersê dînên birahîmî -- îslam, xiristiyanî û cihûtî -- miqedes tê hesabkirin. Ji sala 1980 ve Îsraîl îdia dike ku timamê bajêr paytextê wan e, pey îşxalkirina wan î Rojhilatê Qudsê di sala 1967 de.{{Refn|Jerusalem is the capital under [[Jerusalem Law|Israeli law]]. The presidential residence, government offices, supreme court and parliament ([[Knesset]]) are there. The State of Palestine (according to the Basic Law of Palestine, Title One: Article 3) regards Jerusalem as its capital.<ref name="2003 Amended Basic Law Archived 11 February 2016 at the Wayback Machine"/> The UN and most countries do not recognise Jerusalem as Israel's capital, taking the position that the final status of Jerusalem is pending future negotiations between Israel and the Palestinian Authority. Most countries maintain their embassies in [[Tel Aviv]] and its suburbs or suburbs of Jerusalem, such as [[Mevaseret Zion]] <small>(see {{cite web |url=https://www.un.org/Depts/Cartographic/map/profile/israel.pdf |title=Map of Israel |access-date=28 June 2017 |archive-date=1 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200601135924/https://www.un.org/Depts/Cartographic/map/profile/israel.pdf |url-status=live}}&nbsp;{{small|(319&nbsp;KB)}})</small> See [[Status of Jerusalem]] for more information.}}<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Routledge Handbook on the Israeli-Palestinian Conflict |paşnav=Peters |pêşnav=Joel |weşanger=Routledge |tarîx=2013-03-05 |rr=130 |isbn=978-1-136-16068-4 |ziman=en |jêgirtin=After Israel's occupation of East Jerusalem in 1967, the UN Security Council passed Resolution 237, condemning the annexation of East Jerusalem. Resolution 242, although not mentioning Jerusalem directly, demanded a withdrawal of Israeli forces to the 1949 armistice lines, thereby relinquishing control of East Jerusalem. |url=https://www.google.com.sa/books/edition/Routledge_Handbook_on_the_Israeli_Palest/NOXqTCc1u9QC?hl=en&gbpv=1&dq=international+law+recognize+east+jerusalem+as+part+of+palestine&pg=PA130&printsec=frontcover |paşnav2=Newman |pêşnav2=David}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Smith |pêşnav=William |tarîx=6 December 2017 |sernav=Donald Trump confirms US will recognise Jerusalem as capital of Israel |url=https://www.theguardian.com/us-news/2017/dec/06/donald-trump-us-jerusalem-israel-capital |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231005074952/https://www.theguardian.com/us-news/2017/dec/06/donald-trump-us-jerusalem-israel-capital |roja-arşîvê=5 October 2023 |roja-gihiştinê=13 May 2017 |xebat=The Guardian}}</ref> [[Dewleta Filistînê|Filistînê]] jî dibêje ku Rojhilatê Qudsê (Bajarê Kevn jî tê de) paytextê wan e. Civata navberdewletî îşxalkirina Rojhilatê Qudsê qebûl nake, wê neqanûnî hesab dike, û wê wek yek [[erdên filistînî ên ji Îsraîlê îşxalkirî]] dihesibîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://domino.un.org/unispal.nsf/0/441329a958089eaa852560c4004ee74d?OpenDocument |sernav=Resolution 298 September 25, 1971 |tarîx=25 September 1971 |roja-gihiştinê=25 July 2018 |weşanger=[[United Nations]] |jêgirtin=Recalling its resolutions... concerning measures and actions by Israel designed to change the status of the Israeli-occupied section of Jerusalem,... |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130819003928/http://domino.un.org/unispal.nsf/0/441329a958089eaa852560c4004ee74d?OpenDocument |roja-arşîvê=19 August 2013}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Question of Palestine & the United Nations |weşanger=United Nations Department of Public Information |tarîx=2003 |jêgirtin=East Jerusalem has been considered, by both the General Assembly and the Security Council, as part of the occupied Palestinian territory. |beş=The status of Jerusalem |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190808102228/https://www.un.org/Depts/dpi/palestine/ch12.pdf |roja-arşîvê=8 August 2019 |chapter-url=https://www.un.org/Depts/dpi/palestine/ch12.pdf}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=26 February 2010 |sernav=Israeli authorities back 600 new East Jerusalem homes |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/8538791.stm |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180612140111/http://news.bbc.co.uk/2/hi/8538791.stm |roja-arşîvê=12 June 2018 |roja-gihiştinê=18 September 2013 |xebat=BBC News}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=9 November 2010 |sernav=Israel plans 1,300 East Jerusalem Jewish settler homes |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-11709617 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119213308/https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-11709617 |roja-arşîvê=19 November 2018 |roja-gihiştinê=20 June 2018 |xebat=BBC News |jêgirtin=East Jerusalem is regarded as occupied Palestinian territory by the international community, but Israel says it is part of its territory.}}</ref> Israîlê dezgehên xwe yên hikûmetê ên serekî li wir bi rê ve dibe, û Filistînê wê wek textê qewetê dihesibîne. Niha, statûya Qudsê yek ji problemên esasî yên di [[Pevçûna Îsraêl û Filistînê|Herba Îsraîl û Filistînê]] de ye. Di bin Plana Miletên Yekbûyî ya Levakirina Filistînê de (ya 1947), Quds wê "wek ''corpus separum'' di bin rejîmeke navberdewletî ya xisûsî de" hatibane avakirin ku wê ji Miletên Yekbûyî hatibane rêvebirin.<ref name=":02">{{Jêder-malper |url=https://unispal.un.org/DPA/DPR/unispal.nsf/0/7F0AF2BD897689B785256C330061D253 |sernav=A/RES/181(II) of 29 November 1947 |roja-gihiştinê=3 December 2024 |weşanger=United Nations General Assembly |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171010090147/https://unispal.un.org/DPA/DPR/unispal.nsf/0/7F0AF2BD897689B785256C330061D253 |roja-arşîvê=10 October 2017}}</ref> Piştî Herba Ereb-Îsraîlî ya 1948an, ew di sala 1967an de gihan lihevkirineke agirbestê ku dihate mana qetkirina Qudsê di neqeba Îsraîl û Ûrdunê de, Rojavayê Qudsê di bin destê Îsraîl de, û Rojhilatê Qudsê di bin destê Ûrdunê de.{{refn|[[West Jerusalem]] comprises approximately one third of the municipal area of Jerusalem, with [[East Jerusalem]] comprising approximately two-thirds. On the annexation of East Jerusalem, Israel also incorporated an area of the West Bank into the Jerusalem municipal area which represented more than ten times the area of East Jerusalem under Jordanian rule.<ref>Walid Khalidi (1996) Islam, the West and Jerusalem. Center for Contemporary Arab Studies & Center for Muslim–Christian Understanding, Georgetown University, quotes the breakdown as follows: West Jerusalem in 1948: 16,261 dunums (14%); West Jerusalem added in 1967: 23,000 dunums (20%); East Jerusalem under Jordanian rule: 6,000 dunums (5%); West Bank area annexed and incorporated into East Jerusalem by Israel: 67,000 dunums (61%)</ref><ref>{{cite journal |last=Aronson |first=Geoffrey |year=1995 |title=Settlement Monitor: Quarterly Update on Developments |journal=Journal of Palestine Studies |volume=25 |issue=1 |publisher=University of California Press, Institute for Palestine Studies |pages=131–40 |doi=10.2307/2538120 |jstor=2538120 |quote=West Jerusalem: 35%; East Jerusalem under Jordanian rule: 4%; West Bank area annexed and incorporated into East Jerusalem by Israel: 59% |issn=0377-919X}}</ref><ref>{{cite book |last=Benvenisti |first=Meron |title=Jerusalem, the Torn City |url=https://books.google.com/books?id=wQjwAQAACAAJ |year=1976 |publisher=Books on Demand |isbn=978-0-7837-2978-7 |page=113 |quote=East Jerusalem under Jordanian rule: 6,000 dunums; West Bank area annexed and incorporated into East Jerusalem by Israel: 67,000}}</ref>|group=note}} Ev lihevkirin heta 1967 ma, wî çaxî Îsraîlê Rojhilatê Qudsê îşxal kir û wê, li gel heremên derdorê, ji Ûrdunê stand pey [[Şerê Şeş Rojan|Herba Şeş Rojan]] xist parçekî belediya xwe.{{refn|[[West Jerusalem]] comprises approximately one third of the municipal area of Jerusalem, with [[East Jerusalem]] comprising approximately two-thirds. On the annexation of East Jerusalem, Israel also incorporated an area of the West Bank into the Jerusalem municipal area which represented more than ten times the area of East Jerusalem under Jordanian rule.<ref>Walid Khalidi (1996) Islam, the West and Jerusalem. Center for Contemporary Arab Studies & Center for Muslim–Christian Understanding, Georgetown University, quotes the breakdown as follows: West Jerusalem in 1948: 16,261 dunums (14%); West Jerusalem added in 1967: 23,000 dunums (20%); East Jerusalem under Jordanian rule: 6,000 dunums (5%); West Bank area annexed and incorporated into East Jerusalem by Israel: 67,000 dunums (61%)</ref><ref>{{cite journal |last=Aronson |first=Geoffrey |year=1995 |title=Settlement Monitor: Quarterly Update on Developments |journal=Journal of Palestine Studies |volume=25 |issue=1 |publisher=University of California Press, Institute for Palestine Studies |pages=131–40 |doi=10.2307/2538120 |jstor=2538120 |quote=West Jerusalem: 35%; East Jerusalem under Jordanian rule: 4%; West Bank area annexed and incorporated into East Jerusalem by Israel: 59% |issn=0377-919X}}</ref><ref>{{cite book |last=Benvenisti |first=Meron |title=Jerusalem, the Torn City |url=https://books.google.com/books?id=wQjwAQAACAAJ |year=1976 |publisher=Books on Demand |isbn=978-0-7837-2978-7 |page=113 |quote=East Jerusalem under Jordanian rule: 6,000 dunums; West Bank area annexed and incorporated into East Jerusalem by Israel: 67,000}}</ref>|group=note}} Yek ji qanûnên esasî yên Îsraîlê, Qanûna Qudsê ya 1980an, îdia dike ku Quds paytextê neqetkirî ê wê dewletê ye. Hemû şaxên hikûmeta Îsraîlê li Qudsê ne, di nav de [[Knesset]] (parlamentoya Îsraîlê), cihên serokwezîr û reysîcimhûr, û [[Mehkema Bilind ya Îsraîlê|Mehkema Bilind]]. Di [[Tarîxa Qudsê|tarîxa xwe ya dirêj]] de, Quds herî kêm dido caran hatiye xirakirin, 23 caran ketiye bin hisarê, 44 caran hatiye girtin û dîsa hatiye girtin û 52 caran hicûm hatiye berdan wê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.momentmag.com/Exclusive/2008/2008-03/200803-Jerusalem.html |sernav=Do We Divide the Holiest Holy City? |malper=Moment Magazine |roja-gihiştinê=5 March 2008 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080603214950/http://www.momentmag.com/Exclusive/2008/2008-03/200803-Jerusalem.html |roja-arşîvê=3 June 2008}} According to Eric H. Cline's tally in Jerusalem Besieged.</ref> Parçê Qudsê ê bi navê [[Bajarê Dawidî|Bajarê Dawid]] işaretên pêşî ên rûniştinê di asra 4an ya berî mîladê de, di şiklê kampên şivanên koçer de nîşan dide. <ref>{{Jêder-malper |url=https://alt-arch.org/en/from-shiloah-to-silwan-a-visitors-guide |sernav=From Shiloah to Silwan—A Visitor's Guide |tarîx=10 September 2013 |roja-gihiştinê=25 July 2018 |weşanger=Emek Shaveh |rewşa-urlyê=usurped |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220815180019/https://alt-arch.org/en/from-shiloah-to-silwan-a-visitors-guide |roja-arşîvê=15 August 2022 |paşnav=Greenberg |pêşnav=Raphael |paşnav2=Mizrachi |pêşnav2=Yonathan}}</ref> Di wextê [[Kenan|Kenanan]] de (asra 14an b.m.) li ser tabletên Misrê yên kevn Quds bi navê ''Urusalim'' hatiye binavkirin, îhtîmalen bi mana "Bajarê Salem" li ser îlahê kenanî. Di dema îsraîlî de, aktîvîtiya avakirinê ya mezin li di asra 10an berî mîladê (Dewra Hesinî ya II) de dest pê kir, û di asra 9an berî mîladê de bajar bûye merkeza dînî olî û rêveber ya Padîşahiya Yehûdayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Two Houses of Israel: State Formation and the Origins of Pan-Israelite Identity |paşnav=Sergi |pêşnav=Omer |weşanger=SBL Press |sal=2023 |rr=197 |isbn=978-1-62837-345-5 |url=https://books.google.com/books?id=4nLMEAAAQBAJ&pg=PA187 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231024041210/https://books.google.com/books?id=4nLMEAAAQBAJ&pg=PA187 |roja-arşîvê=24 October 2023 |rewşa-urlyê=live |roja-gihiştinê=23 October 2023}}</ref> Di sala 1538an de dîwarên bajêr cara talî hatin avakirin li dora Qudsê di bin [[Siltan Silêmanê Qanûnî]] yê [[Împeratoriya Osmanî]]. Îro ew dîwar Bajarê Kevin didin xuyakirin, ku ji asra 19an ve li çar parçeyan hatiye veqetandin—mehla ermenî, filehî/mesîhî, cihûyî û îslamî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Jerusalem in the 19th Century, The Old City |paşnav=Ben-Arieh |pêşnav=Yehoshua |weşanger=Yad Izhak Ben Zvi & St. Martin's Press |sal=1984 |rûpel=[https://archive.org/details/jerusalemin19thc00bena/page/14 14] |isbn=978-0-312-44187-6 |url=https://archive.org/details/jerusalemin19thc00bena/page/14}}</ref><ref name="Teller-2022">{{Jêder-kitêb |sernav=Nine Quarters of Jerusalem: A New Biography of the Old City |paşnav=Teller |pêşnav=Matthew |weşanger=[[Profile Books]] |sal=2022 |rûpel=Chapter 1 |isbn=978-1-78283-904-0 |jêgirtin=What wasn't corrected, though—and what, in retrospect, should have raised much more controversy than it did (it seems to have passed completely unremarked for the last 170-odd years)—was [[1840–41 Royal Engineers maps of Palestine, Lebanon and Syria|[Aldrich and Symonds's] map's]] labelling. Because here, newly arcing across the familiar quadrilateral of Jerusalem, are four double labels in bold capitals. At top left ''Haret En-Nassara'' and, beneath it, ''Christian Quarter''; at bottom left ''Haret El-Arman'' and ''Armenian Quarter''; at bottom centre ''Haret El-Yehud'' and ''Jews' Quarter''; and at top right—the big innovation, covering perhaps half the city—''Haret El-Muslimin'' and ''Mohammedan Quarter'', had shown this before. Every map has shown it since. The idea, in 1841, of a Mohammedan (that is, Muslim) quarter of Jerusalem is bizarre. It's like a Catholic quarter of Rome. A Hindu quarter of Delhi. Nobody living there would conceive of the city in such a way. At that time, and for centuries before and decades after, Jerusalem was, if the term means anything at all, a Muslim city. Many people identified in other ways, but large numbers of Jerusalemites were Muslim and they lived all over the city. A Muslim quarter could only have been dreamt up by outsiders, searching for a handle on a place they barely understood, intent on asserting their own legitimacy among a hostile population, seeing what they wanted to see. Its only purpose could be to draw attention to what it excludes. |url=https://books.google.com/books?id=SgQ3EAAAQBAJ |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230609194835/https://books.google.com/books?id=SgQ3EAAAQBAJ |roja-arşîvê=9 June 2023 |rewşa-urlyê=live |roja-gihiştinê=30 May 2023 |issue=map}}</ref> Bajarê Kevin di sala 1981an de bû Cihekî Mîrasa Dinyayê, û ew di [[Lîsta Cihên Mîrasa Dinyayê ên di bin Talûkê de]] ye. <ref>{{Jêder-malper |url=https://whc.unesco.org/en/list/148 |sernav=Old City of Jerusalem and its Walls |roja-gihiştinê=11 September 2010 |weşanger=UNESCO World Heritage Convention |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170804093930/http://whc.unesco.org/en/list/148 |roja-arşîvê=4 August 2017}}</ref> Ji sala 1860an ve Qudsê ji hidûdên Bajarê Kevn gelekî mestir bûye. Di sala 2024an de nifûsa Qudsê 1.050.153 bû. Di sala 2022an de 60% ji wan cihû bûn û nêzîkî 40% ji wan filistînî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbs.gov.il/en/mediarelease/Pages/2022/Selected-Data-on-the-Occasion-of-Jerusalem-Day-2022.aspx |sernav=Selected Data on the Occasion of Jerusalem Day, 2022 |malper=cbs.gov.il |tarîx=26 May 2022 |roja-gihiştinê=30 March 2023 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230528121851/https://www.cbs.gov.il/en/mediarelease/Pages/2022/Selected-Data-on-the-Occasion-of-Jerusalem-Day-2022.aspx |roja-arşîvê=28 May 2023}}</ref>{{Refn|Statistics regarding the demographics of Jerusalem refer to the unified and expanded Israeli municipality, which includes the pre-1967 Israeli and [[Jordan]]ian municipalities as well as several additional [[Palestinians|Palestinian]] villages and neighbourhoods to the northeast. Some of the Palestinian villages and neighbourhoods have been relinquished to the [[West Bank]] ''de facto'' by way of the [[Israeli West Bank barrier]],<ref name="Laub-2006"/> but their legal statuses have not been reverted.}} Di sala 2020an de nifûsa wê 951.100 bû, ji wan 570,100 (59,9%) cihû, 353.800 (37,2%) misilman, 16.300 (1,7%) fileh/mesîhî/xiristiyan û 10,800 (1,1%) nesinifandî. <ref name="jerusaleminstitute.org.il-2022">{{Jêder-malper |url=https://jerusaleminstitute.org.il/wp-content/uploads/2022/05/shnaton_C0922.pdf |sernav=Table III/9—Population in Israel and in Jerusalem, by Religion, 1988–2020 |malper=jerusaleminstitute.org.il |roja-gihiştinê=27 December 2022 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230326034034/https://jerusaleminstitute.org.il/wp-content/uploads/2022/05/shnaton_C0922.pdf |roja-arşîvê=26 March 2023 |sal=2022}}</ref> Li gora Kitêba Miqedes ya Ibrî, Padîşah [[Dawid]] bajêr ji yebûsiyan fetih kir û ew wekî paytextê Padîşahiya Îsraîlê ya Yekbûyî danî, û kurê wî Padîşah [[Silêman (pêxember)|Silêman]] avakirina Îbadetxaneya Pêşî da destpêkirin.{{Refn|Much of the information regarding King David's conquest of Jerusalem comes from [[Bible|Biblical]] accounts, but some modern-day historians have begun to give them credit due to a 1993 excavation.<ref>{{Cite book |title=Return to Sodom & Gomorrah |last=Pellegrino |first=Charles R. |publisher=Harper Paperbacks |edition=Second revised |year=1995 |isbn=978-0-380-72633-2 |page=[https://archive.org/details/returntosodomgom00pell/page/271 271] |quote=[see footnote] |url=https://archive.org/details/returntosodomgom00pell/page/271}}</ref>}} Miqedesiya [[Quds di xiristiyaniyê de|Qudsê di xiristiyaniyê de]] di tercimeya yewnanî ya Kitêba Miqedes ya Ibrî de hatiye parastin, ku xiristiyanan wekî [[Peymana Kevin|Ehda Kevin]] qebûl kiriye. Miqedesiya ku di wê kitêbê de tê behskirin, ji behsa [[Peymana Nû|Ehda Nû]] ya liselîbdaleqandin û vejîna Îsa, hatiye xurtkirin. Di Îslamê de, Quds piştî [[Meke|Mekê]] û [[Medîne|Medînê]] bajarê sisiyan ê herî miqedes e. Ev bajar [[Qible|qibla]] pêşî ji bo [[Nimêj|nimêjên misilmanan]] bû,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cambridge History of Islam |weşanger=Cambridge University Press |sal=1986 |paşnavê-edîtor=Lewis |pêşnavê-edîtor=Bernard |paşnavê-edîtor2=Holt |pêşnavê-edîtor2=P. M. |paşnavê-edîtor3=Lambton |pêşnavê-edîtor3=Ann}}</ref> û di ededên îslamî de, [[Muhemmed|nebî Muhemmed]] di sala 621an de [[Îsra û Mîrac|seyaheta xwe ya şevê]] bi wir ve kir û li gel hewadîsên dî çû cinetê bibîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=States, Nations, and Borders: The Ethics of Making Boundaries |paşnav=Buchanan |pêşnav=Allen |lînka-nivîskar=Allen Buchanan |weşanger=Cambridge University Press |sal=2004 |isbn=978-0-521-52575-6 |url={{Google books |id=bntCSupRlO4C |page=192 |plainurl=yes}} |roja-gihiştinê=9 June 2008}}</ref> Di netîceyê de, çiqasî herema wê tenê 0,9 km² be, <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Will to Survive—Israel: The Faces of the Terror 1948-the Faces of Hope Today |paşnav=Kollek |pêşnav=Teddy |lînka-nivîskar=Teddy Kollek |weşanger=Dial Press/James Wade |sal=1977 |jêgirtin=about {{convert|225|acre|ha |order=flip|}} |paşnavê-edîtor=John Phillips |beş=Afterword}}</ref> Bajarê Kevin cihê gelek deverên [[Muhîmiya dînî ya Qudsê|muhîm ên dînî]] ye, di nav wan de Kuliyeta Mescîda Eqsayê, Dîwarê Buraq, [[Mescîda Eqsa|Mescîda Eqsayê]], û Dêra Tirba Miqedes hene. == Etîmolojî û nav ==   Di serî de navê bajêr bi erebî Beyt el-Meqdis bû, îro navê Qudsê bi [[Zimanê erebî|erebî]] wekî {{Ziman|ar|القُدس}} (el-Quds) tê zanîn û tê mana "miqedes" yan jî "cihê parastinê ê miqedes"<ref name="Bosworth-2007">{{Jêder-kitêb |sernav=Historic cities of the Islamic world |paşnav=Bosworth |pêşnav=Clifford Edmund |lînka-nivîskar=Clifford Edmund Bosworth |weşanger=Koninklijke Brill NV |sal=2007 |rr=225–226 |isbn=978-90-04-15388-2 |cih=The Netherlands |url=https://books.google.com/books?id=UB4uSVt3ulUC&pg=PA226 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230218083731/https://books.google.com/books?id=UB4uSVt3ulUC&pg=PA226 |roja-arşîvê=18 February 2023 |rewşa-urlyê=live |roja-gihiştinê=17 December 2011}}</ref><ref name="Denise DeGarmo-2011">{{Jêder-malper |url=http://centre4conflictstudies.org/wanderingthoughts/category/denise-degarmo/ |sernav=Abode of Peace? |malper=Wandering Thoughts |tarîx=9 September 2011 |roja-gihiştinê=17 December 2011 |weşanger=Center for Conflict Studies |rewşa-urlyê=usurped |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120426042313/http://centre4conflictstudies.org/wanderingthoughts/category/denise-degarmo/ |roja-arşîvê=26 April 2012 |paşnav=Denise DeGarmo}}</ref>. Nav belkî forma kinkirî ya {{Ziman|ar|مدينة القُدس}} ''(Medînet el-Quds'') be, "bajarê cihê miqedes", ji ber leqeba ibrî ya bi eynî maneyê, ''Ir ha-Qodesh'' ( {{Ziman|he|עיר הקדש}} ). Siyaseta fermî ya hikûmeta îsraîlî ferz dike ku {{Ziman|ar|أُورُشَلِيمَ}} (Ûruşelîme) li gel {{Ziman|ar|القُدس}} (el-Quds) wek navê bajêr ê erebî were nivîsandin,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.biblegateway.com/passage/?search=%EF%BB%B3%EF%BA%B8%EF%BB%AE%EF%BB%89%2010%3A1&version=NAV |sernav=Bible Gateway passage: ﻳﺸﻮﻉ 10:1 - Ketab El Hayat |malper=Bible Gateway |roja-gihiştinê=29 December 2023 |ziman=en |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231229075025/https://www.biblegateway.com/passage/?search=%EF%BB%B3%EF%BA%B8%EF%BB%AE%EF%BB%89%2010:1&version=NAV |roja-arşîvê=29 December 2023}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=أعمال الرسل 12:1 فرَجَعَ الرّسُلُ إلى أُورُشليمَ مِنَ الجبَلِ الذي يُقالُ لَه جبَلُ الزّيتونِ، وهوَ قَريبٌ مِنْ أُورُشليمَ على مَسيرةِ سَبتٍ مِنها. {{!}} الترجمة العربية المشتركة (المشتركة) {{!}} Download The Bible App Now |ziman=ar |url=https://www.bible.com/ar/bible/67/ACT.1.12.%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2585%25D8%25B4%25D8%25AA%25D8%25B1%25D9%2583%25D8%25A9 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231229075025/https://www.bible.com/ar/bible/67/ACT.1.12.%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2585%25D8%25B4%25D8%25AA%25D8%25B1%25D9%2583%25D8%25A9 |roja-arşîvê=29 December 2023 |rewşa-urlyê=live |roja-gihiştinê=29 December 2023}}</ref> wek navê bajêr ê erebî li gel were bikaranîn, ku dibe {{Ziman|ar|أُورُشَلِيمَ-القُدس}} (Ûruşelîme-el-Quds).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.jerusalem.muni.il/jer_main/defaultnew.asp?lng=3 |sernav=The Official Website of Jerusalem |tarîx=19 September 2011 |weşanger=Municipality of Jerusalem |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070427222723/http://www.hotzvim.org.il/SiteFiles/1/35/901.asp |roja-arşîvê=27 April 2007}}</ref> Ayleyên ereb ên filistînî yên ji vî bajarî ne, gelek caran wekî "''qudsî''" ({{Ziman|ar|قُدسي}}) yan jî "''meqdasî''" ({{Ziman|ar|مقدسي}}) têne binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Women, the Family, and Divorce Laws in Islamic History |paşnav=Sonbol |pêşnav=Amira |tarîx=1996 |rûpel=133}}</ref> Navê ''Jerusalem'' xwedî çendek texmînan e. Hin dibêjin yanî 'bingehê Salem' (îlahê kenanî) e,<ref name="Binz-2005">{{Jêder-kitêb |sernav=Jerusalem, the Holy City |paşnav=Binz |pêşnav=Stephen J. |weşanger=Twenty-Third Publications |sal=2005 |rûpel=2 |isbn=978-1-58595-365-3 |cih=Connecticut |url={{Google books |id=7zLuDlzdTFYC |page=1 |plainurl=yes}} |roja-gihiştinê=17 December 2011}}</ref> hin jî dibêjin ji rayê samî ê ''yry'' ku kare were mana 'dîtin, danîna kevir'<ref>{{Jêder-malper |url=https://biblehub.com/hebrew/3384.htm |sernav=Brown-Driver-Briggs Lexicon: 3384. יָרָה (yarah or yara) |malper=biblehub.com |roja-gihiştinê=2026-02-14 |jêgirtin=cast (= lay, set), corner-stone Job 38:6; pillar Genesis 31:51 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260128192830/https://biblehub.com/hebrew/3384.htm |roja-arşîvê=28 January 2026}}</ref> û kêmasî 2 caran bi wî şiklî di Kitêba Miqedes ya Ibrî de hatiye şuxilandin, di sûreyên Eyûb<ref>{{Jêder-malper |url=https://biblehub.com/interlinear/job/38-6.htm |sernav=Job 38:6 Interlinear Hebrew-English |malper=biblehub.com |roja-gihiştinê=2026-02-14 |jêgirtin='''who laid ''[Hebrew root ירי YRY]'' its cornerstone''' |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20251007052442/https://biblehub.com/interlinear/job/38-6.htm |roja-arşîvê=7 October 2025}}</ref> and [[Destpêkirin|Destpêkirinê]] de.<ref>{{Jêder-malper |url=https://biblehub.com/interlinear/genesis/31-50.htm |sernav=Genesis 31:50 Interlinear Hebrew-English |malper=biblehub.com |roja-gihiştinê=2026-02-14 |jêgirtin='''behold the memorial stone which I have set ''[Hebrew root ירי YRY]'' between you and me'''}}</ref> == Tarîx == {{Çavkanî|group=note}}Quds yek ji bajarên dinyayê ên herî kevn e, tarîxa wê ji 5000 salan dirêjtir e. Çavkaniyên wê digihin dor 3000 berî mîladê, bi avakirina bicihbûna pêşî nêzîkî Çavîna Gihonê. Bajar cara pêşîn di metinên Execerationê ên misrî ên 2000 berî mîladê de tê behskirin, bi navê "Rusalimum". Di asra 17an ya berî mîladê de Quds bûbû bajarekî biqewet di bin hukma [[Kenan|kenanî]] de, bi dîwarên gelekî mezin ên ji bo parastina sîstema wê ya avê. Di wextê Dewra Talî ya Bronzê (Sifrê) de Quds bû vasalê [[Misira kevnare|Misra Qedîm]], wek ku di [[mektûbên Amarna]] de hatiye belgekirin. Di ''Dewra Îsraîliyan'' de bajar muhîmtir bû, ew dewr dor sala 1000 n.m. dest pê kir wextê ku Padîşah [[Dawid]] dest ser Qudsê danî û ew kir paytextê [[Padîşahiya Îsraîlê ya Yekbûyî]] . Kurê Dawid, Padîşah [[Silêman (pêxember)|Silêman,]] Îbadetxana Pêşî ava kir, û bajar wek merkezeke dînî ya mezin cihê xwe stand. Piştî parçebûna padîşahiyê, Quds bû paytextê [[Padîşahiya Yehûdayê]] heta ku di sala 586 b.m. de ji aliyê Împeratoriya Neo-Babîl ve hate îşxalkirin. [[Babîl (dewlet)|Babîliyan]] Îbadetxana Pêşî xira kir, û ev yek bû sebeba sirgûnkirina cihûyan ber bi Babîlê ve . Piştî ku farisan di sala 539 b.m. de Babîl fetih kir, [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] destûr da Cihûyan ku ji sirgûnê vegerin û bajar û îbadetxana bajêr ji nû ve ava bikin, avakirina wê {{Derdora|516 b.m.}} dest pê kir, ku destpêka Dewra Îbadetxana 2an nîşan dide. Piştî fetihkirina [[Îskenderê Mezin]] di sala 332 b.m. de, Quds ket bin hukma [[Serdema helenîstî|helenîstîk]], ku bû sebeba zêdebûna tesîra kultûrî û siyasî ya ji [[Yewnanistan|Yewnanistanê]]. Serhildana hasmoniyan di sala 164 b.m. de ji bo wextekî kin hukma cihûyan vegerand û Quds bû paytextê dewleteke serbixwe. Di 63 berî mîladê de, Quds ji aliyê Pompey ve hat girtin û ket bin hukma Cimhûriyeta Romayê. Bajar ji aliyê [[Hêrodêsê Mezin|Herodê Mezin]] ve hate xemilandin, ku dîwarên piştgirtinê ava kir ku hiştin ku Çiyayê Îbadexaneyê karibe were mestirkirin û ku Îbadetxana Diwan karibe were berferehkirin, ji ber wê ew bû yek ji îbadetxanên dînyaya qedîm ya yên herî mezin. Nerehetiya di neqeba cihûyan û [[Împeratoriya Romê|Împaratoriya Romayê]] de mezin bûn û dawiyê de bûn Serhildana Cihûyan ya Pêşî, ku bûn sebeba hisar û xirakirina Qudsê û Îbadetxana Diwan di sala 70an de. Piştî çend deh salan, bajar wek kolonyaya Romayê ''Aelia Capitolina'' dîse hat avakirin, û ji bo îlahê romayiyan ê [[Jupîter|Jupiter]] hat nezirkirin, û ji ber vê Serhildana Bar Kokhba (132-136 m) pêk hat. Piştî ku serhildan hat şkandin, cihû ji bajêr hatin memnû/qedexekirin. Di pêleya bizansî de, Quds wek merkezeke heca xiristiyanan bi pêş ket, xaseten piştî ku Konstentînê Mezin piştgirî da avakirina Dêra Tirba Miqedes. Di 638an de, Quds ji aliyê [[Xelîfeya Raşidûn|Xelîfeya Raşidun]] ve hate fetihkirin, û di bin hukma serî ya [[Îslam|îslamî]] de, Qubet es-Sehra û mizgefta Qiblî (al-Aqsa) hatin avakirin, pê re muhîmiya wê ya dînî ya îslamê saxlem bû. Di wextê [[seferên xaçperestan]] de hukma Qudsê hinek caran hat guhertin, di 1099an de ji aliyê xaçperestan ve hat girtin û di 1187an de jî ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî|Selahedîn]] ve dîse hat standin. Ew di wextê [[Xanedana Eyûbî|eyûbî]] û [[Dewleta Memlûkan|memlûkî]] de di destê [[Îslam|îslamî]] de maye, heta ku di sala 1517an de bû beşek ji [[Împeratoriya Osmanî|Împaratoriya Osmanî]]. Di dema modern de piştî Herba Ereb-Îsraîlî ya 1948an Qudsê di neqeba Îsraîl û Ûrdûnê de hat qetkirin. Îsraîlê di [[Şerê Şeş Rojan|Herba Şeş Rojan]] de dest ser Rojhilatê Qudsê danî, di sala 1967an de bajar di bin hkmê Îsraîlî de yek bû. Statûya Qudsê problemeke gelekî nîqaşî ye, îsraîlî jî û filistînî jî ew wek paytextê xwe îdîa dikin. == Statûya siyasî == <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles>Ji sala 1923an heta 1948an Quds paytextê îdarî yê Filistîna Mandayî bû. Di çileya pêşî ya 1949an de, serokwezîrê Îsraîlê [[David Ben-Gurion]] herema Rojavayê Qudsê ku wê kontrol dikir wekî "paytextê heta heta wê ya Îsraîlê" îlan kir, siyasetek ku di çileya pêşî ya 1950an de ji [[Knesset|Knessetê]] hate tesdîqkirin. Ev siyaset di neqeba dewletên dinyayê de nehat naskirin, ji ber ku Qerara 194an ya Meclîsa Imûmî ya Miletên Yekbûyî Qudsê wekî bajarekî navberdewletî nîşan dikir; hikûmeta Amerîkî miqabilî vê derket û israr kir ku paytextê Îsraîlê Tel Avîv bimîne. Di netîca Herba Şeş Rojan ya sala 1967an de, timamê Qudsê [[Îşxalkirina Îsraîlê ya Rojavayê Qudsê|ket bin kontrola Îsraîlê]]. Di 27ê hezîrana 1967an de, hikûmeta Levi Eshkol qanûn û hukma Îsraîlê fereh kire Rojhilatê Qudsê, lê qebûl kir ku kuliyeta el-Eqsa ji aliyê weqfa Ûrdunê ve were îdarekirin, di bin Wezareta Weqfên Dînî ya Urdunê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.jcpa.org/jcprg10.htm |sernav=Jerusalem in International Diplomacy |roja-gihiştinê=20 July 2008 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121028044557/http://www.jcpa.org/jcprg10.htm |roja-arşîvê=28 October 2012 |paşnav=Dore Gold |lînka-nivîskar=Dore Gold}}</ref> Di sala 1988an de hikûmeta Îsraîlê ji ber "sebebên emniyetê" qerara girtina Xaniyê Şerqê (beyt eş-Şerq) da, mala Civata Tehqîqên Erebî û merkeza Rêxistina Azadkirina Filistînê da. Avahî di di sala 1992an de dîse vebû wek maleke mêhvanan ya filistînî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.jerusalemites.org/jerusalem/cultural_dimensions/3.htm |sernav=The New Orient House: A History of Palestinian Hospitality |roja-gihiştinê=9 September 2011 |weşanger=jerusalemites.org |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20101217143302/http://jerusalemites.org/jerusalem/cultural_dimensions/3.htm |roja-arşîvê=17 December 2010}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Jerusalem: The Future of a Contested City |paşnav=Klein |pêşnav=Menachem |weşanger=New York University Press |sal=2001 |rûpel=189 |isbn=978-0-8147-4754-4 |beş=The PLO and the Palestinian Identity of East Jerusalem}}</ref> Lihevkirina Osloyê diyar kir ku statûya talî ya Qudsê wê bi minaqeşeyên bi Otorîteya Filistînî re bê qerardan. Lihevhatin mewcûdiya resmî ya filistînî memnû/qedexe kir heta lihevhatineke talî ya aştiyê, lê hişt ku ofîseke ticaretê ya filistînî li Qudsa Rojhilatê vebe. Otorîteya Filistînî Qudsa Rojhilatê wek paytextê dewleta Filistînê ya pêşerojê dibîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.publicpolicy.umd.edu/IPPP/Fall97Report/negotiating_jerusalem.htm |sernav=Negotiating Jerusalem |tarîx=Fall 1997 |roja-gihiştinê=25 February 2007 |weşanger=The University of Maryland School of Public Policy |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20060514191731/http://www.publicpolicy.umd.edu/IPPP/Fall97Report/negotiating_jerusalem.htm |roja-arşîvê=14 May 2006 |paşnav=Segal |pêşnav=Jerome M.}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://shop.ceps.be/downfree.php?item_id=171 |sernav=A Cooperative Structure for Israeli–Palestinian Relations: Working Paper No. 1 |malper=Centre for European Policy Studies |tarîx=November 2002 |roja-gihiştinê=16 April 2007 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20040106192631/http://shop.ceps.be/downfree.php?item_id=171 |roja-arşîvê=6 January 2004 |paşnav=Møller, Bjørn}}</ref> Reysîcimhûr [[Mehmûd Ebas]] gotiye ku ti lihevhatineke ku Qudsa Rojhilatê wek paytextê Filistînê qebûl neke, nayê qebûlkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=10 June 2010 |sernav=No agreement without a Palestinian capital in Jerusalem: Mahmoud Abbas |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/middle-east/No-agreement-without-a-Palestinian-capital-in-Jerusalem-Mahmoud-Abbas-/articleshow/6030905.cms |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110811100537/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-06-10/middle-east/28287403_1_solution-palestinian-capital-east-jerusalem |roja-arşîvê=11 August 2011 |roja-gihiştinê=9 September 2011 |xebat=[[The Times of India]]}}</ref> Serokwezîrê Îsraîlê Benjamin Netanyahu jî gotiye ku Quds wê paytextê neveqetandî ya Îsraîlê bimîne. Ji ber ku nêzîkbûna wê yî bajêr, Ebû Dis, gundekî filistînî yê Qudsê, ji aliyê Îsraîlê ve wek paytextekî pêşerojî yê Filistînê hatiye teklîfkirin. Îsraîlê Ebû Dis nexistiye dîwarê xwe yî emniyetê ê dora Qudsê. Otorîteya Filîstînî li wir avayiyeke mimkun ya parlamentoyê ji bo [[Meclîsa Qanûnçêker ya Filistînî]] ava kiriye, û ofîsên wan ên meseleyên Qudsê hemû li Ebû Dis in. === Statûya navberdewletî === Bêhtirê civata navberdewletî dibêje ku Qudsa Rojavayê, Bajarê Kevin jî tê de, qismekî [[Dewleta Filistînê|erdên îşxalkirî ên Filistînê]] ye. Dewletên Amerîkayê yên Yekbûyî kontrola Îsraîlê ya timamê Qudsê di sala 2017an de nas kir.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Landler |pêşnav=Mark |tarîx=2017-12-06 |sernav=Trump Recognizes Jerusalem as Israel's Capital and Orders U.S. Embassy to Move |url=https://www.nytimes.com/2017/12/06/world/middleeast/trump-jerusalem-israel-capital.html |roja-gihiştinê=2026-03-19 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Heta hingî ti beş, ne Qudsa Rojavayê jî ne Qudsa Rojhilatê jî, wek qismekî erdên Dewleta Îsraîlê yan jî Dewleta Filistînê nedihat naskirin.<ref>[https://berkleycenter.georgetown.edu/essays/the-controversial-sovereignty-over-the-city-of-jerusalem The Controversial Sovereignty over the City of Jerusalem (22 June 2015, The National Catholic Reporter)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181121191334/https://berkleycenter.georgetown.edu/essays/the-controversial-sovereignty-over-the-city-of-jerusalem|date=21 November 2018}} "No U.S. president has ever officially acknowledged Israeli sovereignty over any part of Jerusalem (...) The refusal to recognize Jerusalem as Israeli territory is a near universal policy among Western nations."</ref><ref>[https://www.bbc.com/news/world-middle-east-42218042 Jerusalem: Opposition to mooted Trump Israel announcement grows] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190806054724/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-42218042|date=6 August 2019}}"Israeli sovereignty over Jerusalem has never been recognised internationally"</ref> Pey wê hereketê re dewletên dî jî dest bi naskirina Qudsa Rojavayê wek qismekî Îsraîlê yan jî Qudsa Rojhilatê wek qismekî Filistînê kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/20181215-australia-recognises-west-jerusalem-capital-israel-palestinians-morrison-trump |sernav=Australia recognises west Jerusalem as capital of Israel |malper=France 24 |tarîx=2018-12-15 |roja-gihiştinê=2026-03-19 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://funag.gov.br/manual/index.php?title=Top%C3%B4nimos_e_gent%C3%ADlicos |sernav=Topônimos e gentílicos - Manual de Revisão da FUNAG |malper=funag.gov.br |roja-gihiştinê=2026-03-19}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Vladimirov |pêşnav=Nikita |tarîx=2017-04-06 |sernav=Russia recognizes Jerusalem as Israel's capital |url=https://thehill.com/policy/international/327673-russia-recognizes-jerusalem-as-israeli-capital/ |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20251212012219/https://thehill.com/policy/international/327673-russia-recognizes-jerusalem-as-israeli-capital/ |roja-arşîvê=12 December 2025 |roja-gihiştinê=2026-03-19 |xebat=The Hill |ziman=en-US}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Agencies and ToI Staff |tarîx=2017-12-13 |sernav=Saudi king: Palestinians have right to East Jerusalem as capital |url=https://www.timesofisrael.com/saudi-king-palestinians-have-right-to-east-jerusalem-as-capital/ |roja-gihiştinê=2026-03-19 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Li gora Plana Levakirinê ya ji bo Filistînê ya Neteweyên Yekbûyî ya 1947an, Quds wê bûbane <nowiki><i>corpus separatum</i></nowiki>eke ji Neteweyên Yekbûyî îdarekirî ji bo 10 salan, û peyre wê xelkê bajêr karîban "bi riya referendumekê xwestinên xwe bêjin".<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://unispal.un.org/DPA/DPR/unispal.nsf/0/7F0AF2BD897689B785256C330061D253 |sernav=A/RES/181(II) of 29 November 1947 |roja-gihiştinê=3 December 2024 |weşanger=United Nations General Assembly |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171010090147/https://unispal.un.org/DPA/DPR/unispal.nsf/0/7F0AF2BD897689B785256C330061D253 |roja-arşîvê=10 October 2017}}</ref> Di herba 1948an de qeta rojavayî yê bajêr ji qewetên dewleta Îsraîlê ya nû hat îşxalkirin, û qeta rojhilatê ji Ûrdûnê hat îşxalkirin. Civata navberdewletî bi berferehî statûya qanûnî ya Qudsê li gora plana levakirinê dihesibîne, û ji ber wê bêhtirê civatê red dike ku xweseriya Îsraîlê li ser bajêr nas bike. === Statû di bin hukma Îsraîlê de === Piştî Herba Şeş Rojan ya 1967an, Îsraîlê hukma xwe berfereh kir û dest ser Rojhilatê Qudsê danî, ku bû sebeba hidûdên nû ên belediyê. Di sala 2010an de Îsraîlê qanûnek derxist ku statûya pêşîtiyê ya herî bilind dide Qudsê. Qanûn avakirina li timamê bajêr bi pêş xist, û ji bo ku xanî, avayî, tehsîl, şuxil, turîzm û aktîvitiyên kultûrî arzantir bibin, alîkarî û feydeyên bacê pêşkêşî xelkê bajêr kir. Wezîrê îrtîbatê Moşe Kahlon got ku qanûn "mesajeke siyasî ya zelal û bê guman şand ku Quds wê newê parçekirin", û ku "hemû kesên di nav civata filistînî û navberdewletî de ku hêvî dikin ku hikûmeta heyî ya Îsraîlê ti daxwazên li ser hukma Îsraîlê li ser paytextê wê wê qebûl bike, xelet û xapînok in".<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cbn.com/cbnnews/insideisrael/2010/October/Bill-to-Grant-Jerusalem-Priority-Status/ |sernav=Bill to Grant Jerusalem Priority Status—Inside Israel |tarîx=25 October 2010 |roja-gihiştinê=28 February 2014 |weşanger=CBN News |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140904135513/http://www.cbn.com/cbnnews/insideisrael/2010/October/Bill-to-Grant-Jerusalem-Priority-Status/ |roja-arşîvê=4 September 2014 |paşnav=Tzippe Barrow}}</ref> Statûya bajêr, xaseten cihên wê yên miqedes, di herba Îsraîl û Filistînê de yek ji problemên bingehî ye. Hikûmeta Îsraîlê planên avakirinê li Mehla Misilmanan ya Bajarê Kevin qebûl kiriye<ref>[https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/02/10/AR2007021001571.html "Jewish Inroads in Muslim Quarter: Settlers' Project to Alter Skyline of Jerusalem's Old City"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170402175606/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/02/10/AR2007021001571.html|date=2 April 2017}} The Washington Post Foreign Service, 11 February 2007; p. A01</ref> da ku hebûna cihûyan li Rojhilatê Qudsê berfireh bike. Filistînî Qudsê wek paytextê [[Dewleta Filistînê]] dihesibînin, û hidûdên bajêr bûne meseleya danûstandinên dualî. Komeke şehrezayên ku ji aliyê serokwezîrê wî wextê yê Îsraîlê Ehud Barak ve di sala 2000an de hatibûn komkirin, gihabûn wê netîceyê ku bajar divê were veqetandin, ji ber ku Îsraîlê li wir nikarîbû ti hedefên xwe yên dewletî pêk bîne. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Jerusalem Syndrome: The Palestinian-Israeli Battle for the Holy City |paşnav=Moshe Amirav |lînka-nivîskar=Moshe Amirav |weşanger=Sussex Academic Press |tarîx=2009 |rr=28–29 |isbn=978-1-84519-347-8 |url={{Google books |id=IH9l4fUKZ_MC |page=28 |plainurl=yes}} |roja-gihiştinê=3 June 2014}}</ref> Lê serokwezîrê Îsraîlê [[Benjamin Netanyahu]] di sala 2014an de got ku "Quds wê ti carî newê parçekirin".<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Lazaroff |pêşnav=Tovah |tarîx=28 May 2014 |sernav=Netanyahu: 'Jerusalem is the heart of the nation. We'll never divide our heart.' |url=https://www.jpost.com/National-News/Netanyahu-47-years-ago-Jerusalem-was-reunited-and-thats-how-it-will-stay-354589 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180614120759/https://www.jpost.com/National-News/Netanyahu-47-years-ago-Jerusalem-was-reunited-and-thats-how-it-will-stay-354589 |roja-arşîvê=14 June 2018 |roja-gihiştinê=5 June 2014 |xebat=[[The Jerusalem Post]]}}</ref> Anketek ku di hezîrana 2013an de hat kirin, dît ku 74%ê cihûyên îsraîlî fikrê paytextê filistînî li ti qeteke Qudsê red dikir, lê 72%ê wê wekî bajarekî parçekirî dihesiband. <ref>[https://www.jpost.com/Diplomacy-and-Politics/Post-poll-72-percent-of-Jewish-Israelis-view-Jlem-as-divided-315490 Poll: 72% of Jewish Israelis view J'lem as divided] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151016001058/http://www.jpost.com/Diplomacy-and-Politics/Post-poll-72-percent-of-Jewish-Israelis-view-Jlem-as-divided-315490|date=16 October 2015}}, Jerusalem Post 5 June 2013</ref> Anketek ku ji Merkeza Filistînî ya Raya Imûmî û Anketên Rojhilata Navîn ên Pechter ya Amerîkî ve ji bo Konseya Eleqeyên Derve di nav nifûsa ereb ên Qudsa Rojhilat de di sala 2011an de hate kirin, hişkere kir ku 39%ê nifûsa ereb ên Qudsa Rojhilat hevwelatîbûna Îsraîlê tercîh dikin, di eynî wextî de 31%ê wan hevwelatîbûna Filistînê tercîh kirin. Li gorî anketê, 40%ê nifûsa filistînî tercîh dikir ku taxên xwe biterikînin ger ew ketiban bin hukma filistînî. <ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Benhorin |pêşnav=Yitzhak |tarîx=20 June 1995 |sernav=Poll: Jerusalem Arabs prefer Israel |url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4013000,00.html |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141006161751/http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4013000,00.html |roja-arşîvê=6 October 2014 |roja-gihiştinê=7 December 2012 |xebat=Ynetnews}}</ref> === Quds wek paytextê Îsraîlê === <templatestyles src="Refbegin/styles.css" />Di 5ê meha 12an ya 1949an de serokwezîrê pêşî yê Îsraîlê, [[David Ben-Gurion]], Qudsê wek paytextê "herdayîm" û "miqedes" yê Îsraîlê îlan kir û 8 rojan piştre diyar kir ku tenê herb "kiriye ku" serokatiya Îsraîlê "textê hikûmetê li Tel Avîvê ava bike", lê ku "ji bo Dewleta Îsraîl hercar tenê yek paytext hebû û hercar wê tenê yek hebe - Qudsa Herdayîm", û ku piştî herbê, tebên ji bo çêkirina şertên ji bo "Knessetê... ku vegere Qudsê" berdewam bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.knesset.gov.il/docs/eng/bengurion-jer.htm |sernav=Statements of the Prime Minister David Ben-Gurion Regarding Moving the Capital of Israel to Jerusalem |tarîx=5 December 1949 |roja-gihiştinê=2 April 2007 |weşanger=The Knesset |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190523152628/http://www.knesset.gov.il/docs/eng/bengurion-jer.htm |roja-arşîvê=23 May 2019 |paşnav=Ben-Gurion |pêşnav=David |lînka-nivîskar=David Ben-Gurion}}</ref> Ev bi rastî pêk hat, û ji destpêka sala 1950an ve hemû şaxên Hikûmeta Îsraîlê - qanûnî, hiqûqî û failî - li wir bûne, ji xeynî Wezareta Xweparastinê, ku li [[Tel Avîv]] e. <ref>{{Jêder-malper |url=http://thomas.loc.gov/cgi-bin/query/z?c105:H.R.4181.IH: |sernav=Jerusalem and Berlin Embassy Relocation Act of 1998 |tarîx=25 June 1998 |roja-gihiştinê=12 February 2007 |weşanger=The Library of Congress |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150903233952/http://thomas.loc.gov/cgi-bin/query/z?c105%3AH.R.4181.IH%3A |roja-arşîvê=3 September 2015}}</ref> <ref name="Knesset Proclaims Jerusalem As Israel-1950">{{Jêder-malper |url=https://www.jta.org/1950/01/25/archive/knesset-proclaims-jerusalem-as-israels-capital-mapam-and-herut-abstain-from-voting |sernav=Knesset Proclaims Jerusalem As Israel's Capital; Mapam and Herut Abstain from Voting |tarîx=25 January 1950 |roja-gihiştinê=23 September 2020 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201003004818/https://www.jta.org/1950/01/25/archive/knesset-proclaims-jerusalem-as-israels-capital-mapam-and-herut-abstain-from-voting |roja-arşîvê=3 October 2020}}</ref> Di dema îlankirinên Ben Gurion û întixaba Knessetê ya 24ê meha pêşî ya 1950an de, Quds di navbera Îsraîl û Urdunê de hatibû veqetandin, û ji ber wê ew îlankirin tenê ji bo Rojavayê Qudsê dihat jimartin.<ref name="Knesset Proclaims Jerusalem As Israel-1950" /> Di temûza 1980an de Îsraîlê Qanûna Qudsê wek Qanûna esasî qebûl kir. Qanûna Qudsê wek paytextê "timam û yekgirtî" ya Îsraîlê da xuyakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mfa.gov.il/MFA/MFAArchive/1980_1989/Basic%20Law-%20Jerusalem-%20Capital%20of%20Israel |sernav=Basic Law: Jerusalem, Capital of Israel |tarîx=30 July 1980 |roja-gihiştinê=2 April 2007 |weşanger=Israel Ministry of Foreign Affairs |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070208165053/http://www.mfa.gov.il/MFA/MFAArchive/1980_1989/Basic%20Law-%20Jerusalem-%20Capital%20of%20Israel |roja-arşîvê=8 February 2007}}</ref> Civata navberdewletî Qanûna Qudsê şermezar kir, ji ber ku ew civat Qudsê wek paytextê Îsraîlê nas nedikir. Meclîsa Miletên Yekbûyî ya Emniyetê di 20ê tebaxa 1980an de Qerara 478an qebûl kir, ku da xuyakirin ku Qanûna Qudsê "''miqabilî qanûna navberdewletî''" ye, û "nemeqbûl û vala ye û di wextekî nêzîk de divê were betalkirin". Dewletên endam hatin bangkirin ku temsîliyên xwe yên dîplomatîk ji Qudsa vekişînin. <ref>{{Jêder-malper |url=http://daccessdds.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/399/71/IMG/NR039971.pdf?OpenElement |sernav=Resolution 478 (1980) |roja-gihiştinê=30 July 2008 |weşanger=United Nations |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090205073441/http://daccessdds.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/399/71/IMG/NR039971.pdf?OpenElement |roja-arşîvê=5 February 2009 |sal=1980}}</ref> Piştî berarêiryarê, 22 ji 24 welatên ku berê sefareta wan li (Rojavayê) Qudsê bû, wan bar kirin Tel Avîvê, ku berî Qerara 478an jî gelek sefaret li wir bûn. [[Kosta Rîka|Costa Rica]] û [[El Salvador]] di sala 2006an de ya xwe bar kirin. Pênc sefaret hene - Dewletên Amerîka yên Yekbûyî, Guatemala, Honduras, Papua New Guinea û Kosovo - û du konsûlxane di hundurê hidûdên bajêr ên Qudsê de ne. Sefareta Paragiwayê li qesebeya Mevaseret Ziyon ya [[Qezaya Qudsê]] heye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.science.co.il/Embassies.php |sernav=Embassies and Consulates in Israel |roja-gihiştinê=5 August 2017 |weşanger=Israel Science and Technology Homepage |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170724111910/http://www.science.co.il/Embassies.php |roja-arşîvê=24 July 2017}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=3 May 2018 |sernav=Guatemala embassy in Israel opens in Jerusalem |url=https://www.middleeastmonitor.com/20180503-guatemala-embassy-in-israel-opens-in-jerusalem/ |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180513080855/https://www.middleeastmonitor.com/20180503-guatemala-embassy-in-israel-opens-in-jerusalem/ |roja-arşîvê=13 May 2018 |roja-gihiştinê=12 May 2018 |xebat=Middle East Monitor |ziman=en-GB}}</ref> <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theguardian.com/world/2021/mar/14/kosovo-opens-embassy-in-jerusalem-after-israel-recognises-its-independence |sernav=Kosovo opens embassy in Jerusalem after Israel recognises its independence |malper=[[The Guardian]] |tarîx=2021-03-14 |roja-gihiştinê=2024-05-26}}</ref> <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/9/5/papua-new-guinea-opens-israel-embassy-in-west-jerusalem |sernav=Papua-New Guinea opens Israel embassy in West Jerusalem |tarîx=2023-09-05 |roja-gihiştinê=26 May 2024 |weşanger=Al Jazeera |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240320104241/https://www.aljazeera.com/news/2023/9/5/papua-new-guinea-opens-israel-embassy-in-west-jerusalem |roja-arşîvê=20 March 2024}}</ref> li gel Bolîvya ku sefareta wê niha hatiye girtin. <ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Ramos |pêşnav=Daniel |tarîx=2023-11-01 |sernav=Bolivia severs ties with Israel, others recall envoys over Gaza |url=https://www.reuters.com/world/americas/bolivia-severs-diplomatic-ties-with-israel-citing-crimes-against-humanity-2023-10-31/ |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231031234549/https://www.reuters.com/world/americas/bolivia-severs-diplomatic-ties-with-israel-citing-crimes-against-humanity-2023-10-31/ |roja-arşîvê=31 October 2023 |roja-gihiştinê=2025-05-30 |xebat=Reuters |ziman=en}}</ref> Li Qudsê çendek konsûlxaneyên imûmî hene, ku xaseten yan bi Îsraîlê yan jî bi Filistînê re dixebitin. Di sala 1995an de Kongreya Dewletên Amerîka yên Yekbûyî Qanûna Sefareta Qudsê qebûl kir ku, di bin hin şertan de, mecbûrî kir ku sefareta wan ji Tel Avîvê were barkirin Qudsê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gpo.gov/fdsys/pkg/PLAW-104publ45/content-detail.html |sernav=Jerusalem Embassy Act of 1995 |tarîx=8 November 1995 |roja-gihiştinê=15 February 2007 |weşanger=U.S. Government Printing Office |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100617043204/http://www.gpo.gov/fdsys/pkg/PLAW-104publ45/content-detail.html |roja-arşîvê=17 June 2010}}</ref> Di 6ê meha 12an ya 2017ê de [[Serokdewletê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|reysîcimhûrê USAyê]], [[Donald Trump]], bi resmî Qudsê wek paytextê Îsraîlê nas kir û niyeta xwe ya barkirina bi Qudsê ve ya sefareta amerîkî da naskirin, ku bû sebeba vegerandin û betalkirina bi qasî dehan salan siyaseta Dewletên Amerîka yên Yekbûyî ya li ser problemê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.whitehouse.gov/the-press-office/2017/12/06/president-donald-j-trumps-proclamation-jerusalem-capital-state-israel |sernav=President Donald J. Trump's Proclamation on Jerusalem as the Capital of the State of Israel |tarîx=6 December 2017 |roja-gihiştinê=6 December 2017 |weşanger=White House |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171206191507/https://www.whitehouse.gov/the-press-office/2017/12/06/president-donald-j-trumps-proclamation-jerusalem-capital-state-israel |roja-arşîvê=6 December 2017}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=7 December 2017 |sernav=Trump Declares Jerusalem as Israel's Capital |url=http://www.news.com.au/world/middle-east/trump-to-declare-jerusalem-as-israels-capital/news-story/6f16170f8ceec70d7e2f10a9659309a1 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171206234846/http://www.news.com.au/world/middle-east/trump-to-declare-jerusalem-as-israels-capital/news-story/6f16170f8ceec70d7e2f10a9659309a1 |roja-arşîvê=6 December 2017 |roja-gihiştinê=7 December 2017 |xebat=News.com.au}}</ref> Ev hereket ji aliyê gelek dewletan ve hate rexnekirin. <ref>[https://www.reuters.com/article/us-usa-trump-israel-jerusalem-reaction/arabs-europe-u-n-reject-trumps-recognition-of-jerusalem-as-israeli-capital-idUSKBN1E0312 Arabs, Europe, U.N. reject Trump's recognition of Jerusalem as Israeli capital] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171222180040/https://www.reuters.com/article/us-usa-trump-israel-jerusalem-reaction/arabs-europe-u-n-reject-trumps-recognition-of-jerusalem-as-israeli-capital-idUSKBN1E0312|date=22 December 2017}}, Mark Heinrich, Reuters</ref> Qerareke şermezarkirina qerare USAyê ji aliyê hemû 14 endamên din ên Meclîsa Miletên Yekbûyî ya Emniyetê ve hate piştgirtin, lê di 18ê meha 12an ya 2017an de ji aliyê USAyê ve hate vetokirin. <ref>[https://www.telegraph.co.uk/news/2017/12/18/us-forced-veto-un-resolution-condemning-trumps-decision-jerusalem/ US forced to veto UN resolution condemning Trump's decision on Jerusalem] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180510060242/https://www.telegraph.co.uk/news/2017/12/18/us-forced-veto-un-resolution-condemning-trumps-decision-jerusalem/|date=10 May 2018}}, ''[[The Daily Telegraph]]''</ref> Li Civata Imûmî ya Miletên Yekbûyî qerareke piştî wê şermezarkirina qerara DYAyê hat qebûlkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=21 December 2017 |sernav=UN rejects Trump's Jerusalem declaration |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-42446027 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210613053816/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-42446027 |roja-arşîvê=13 June 2021 |roja-gihiştinê=20 June 2018 |xebat=BBC News}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aljazeera.com/news/2017/12/general-assembly-rejects-trump-jerusalem-move-171221135806725.html |sernav=UN General Assembly rejects Trump's Jerusalem move |roja-gihiştinê=21 December 2017 |weşanger=Al Jazeera |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171222211816/http://www.aljazeera.com/news/2017/12/general-assembly-rejects-trump-jerusalem-move-171221135806725.html |roja-arşîvê=22 December 2017}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Gladstone |pêşnav=Rick |tarîx=21 December 2017 |sernav=Defying Trump, U.N. General Assembly Condemns U.S. Decree on Jerusalem |url=https://www.nytimes.com/2017/12/21/world/middleeast/trump-jerusalem-united-nations.html |url-access=subscription |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20220103/https://www.nytimes.com/2017/12/21/world/middleeast/trump-jerusalem-united-nations.html |roja-arşîvê=3 January 2022 |xebat=The New York Times}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/ES-10/L.22&Submit=Search&Lang=E |sernav=United Nations Official Document |roja-gihiştinê=21 December 2017 |weşanger=United Nations |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171222122638/http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/ES-10/L.22&Submit=Search&Lang=E |roja-arşîvê=22 December 2017}}</ref> Di 14ê gulana 2018an de Dewletên Amerîkayê yên Yekbûyî bi res,î sefareta xwe li Qudsê vekir û cihê wê yê li Tel Avîvê bû konsûlxaneyek. Ji ber kêmbûna naskirina navberdewletî ya Qudsê wek paytextê Îsraîlê, hin medyayên ne-Îsraîlî Tel Avîv wekî metonim ji bo Îsraîl dişuxilînin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Tapsfield |pêşnav=James |tarîx=18 February 2010 |sernav=Israel must co-operate over fake passports, says David Miliband |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/israel-must-cooperate-over-fake-passports-says-david-miliband-1903544.html |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130820225541/http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/israel-must-cooperate-over-fake-passports-says-david-miliband-1903544.html |roja-arşîvê=20 August 2013 |roja-gihiştinê=11 September 2010 |xebat=The Independent |cih=UK}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=18 February 2010 |sernav=Dubai Hamas killing pledge by UK foreign secretary |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/8521246.stm |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190501194540/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/8521246.stm |roja-arşîvê=1 May 2019 |roja-gihiştinê=11 September 2010 |xebat=BBC News}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=4 January 2009 |sernav=Editorial A bloody new year in Gaza |url=http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/ed20090104a1.html |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110716112509/http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/ed20090104a1.html |roja-arşîvê=16 July 2011 |roja-gihiştinê=11 September 2010 |xebat=The Japan Times}}</ref><ref>[http://www.timesonline.co.uk/tol/tools_and_services/specials/style_guide/article986728.ece Times Online Style Guide—J] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110921130217/http://www.timesonline.co.uk/tol/tools_and_services/specials/style_guide/article986728.ece|date=21 September 2011}} "Jerusalem must not be used as a metonym or variant for Israel. It is not internationally recognised as the Israeli capital, and its status is one of the central controversies in the Middle East."</ref> Gelek kes, kom, dezgeh, ... miqabilî qerara Trump derketin, xaseten rêberên di nava civatên ereban û misilmanan de. Filistînî îdia dikin ku Rojhilatê Qudsê divê bibe paytextê dewleta wan ya pêşerojê û divê statûya wê bi riya danûstandinên aştiyê were safîkirin, wek ku di peymana aştîyê ya 1993an de hatiye diyarkirin. Serokê Filistînê Mahmûd Abbas da zanîn ku emela Trump bi şiklekî bi tesîr rê li ber cihê USAyê wek wesayîta di prosesa aştiyê de girt. [[Ismail Heniye|Ismail Haniyeh]], serokê hereketa Hamasê ya îslamî, ji bo "intifada"ke, yanî serhildaneke, nû bang kir. Reysîcimhûrê Tirkiyê [[Recep Tayyip Erdoğan|Recep Tayyip Erdogan]] qerarê rexne kir û got ku wê "heremê bixe nav hunglîskeke êgir". Şahê Erebistana Siûdî Selman vê yekê weke "tehrîkeke zelal ya li ber misilmanên dinyayê" behs kir. Serokê Misrê Ebdel Fetah el-Sîsî da zanîn ku ev qerar wê halê li heremê xirabtir bike. [[Îran|Îranê]] hişyarî da ku wê ew qerar bibe sebeba "intifadake nû", û got ku şkandineke hişkere ya qerarên navberdewletî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-42250340 |sernav=Jerusalem: Trump move prompts negative world reaction |malper=BBC |tarîx=6 December 2017 |roja-gihiştinê=28 September 2025 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181128222351/https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-42250340 |roja-arşîvê=28 November 2018}}</ref> Di nîsana 2017an de [[Wezareta Derve (Rûsya)|Wezareta Karên Derve]] ya Rûsyayê îlan kir ku ew Rojavayê Qudsê wek paytextê Îsraîlê dibîne di çarçoveya prensîbên ji Miletên Yekbûyî qebûlkirî ku di nav wan de statûya Rojhilatê Qudsê wek paytextê dewleteke pêşerojê ya filistînî jî heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/Israel-News/Politics-And-Diplomacy/Jpost-Exclusive-Moscow-surprisingly-says-west-Jerusalem-is-Israels-capital-486336 |sernav=Jpost Exclusive: Moscow surprisingly says west Jerusalem is Israel's capital |malper=The Jerusalem Post |tarîx=6 April 2017 |roja-gihiştinê=23 September 2017 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170923193803/http://www.jpost.com/Israel-News/Politics-And-Diplomacy/Jpost-Exclusive-Moscow-surprisingly-says-west-Jerusalem-is-Israels-capital-486336 |roja-arşîvê=23 September 2017}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://english.pnn.ps/2017/04/08/russia-could-acknowledge-west-jerusalem-as-israeli-capital/ |sernav=Russia could acknowledge West Jerusalem as Israeli Capital |tarîx=8 April 2017 |roja-gihiştinê=9 April 2017 |weşanger=PNN |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170409195147/http://english.pnn.ps/2017/04/08/russia-could-acknowledge-west-jerusalem-as-israeli-capital/ |roja-arşîvê=9 April 2017}}</ref><ref>[http://www.mid.ru/en/foreign_policy/news/-/asset_publisher/cKNonkJE02Bw/content/id/2717182 Foreign Ministry statement regarding Palestinian-Israeli settlement (6 April 2017)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200104201944/https://www.mid.ru/en/foreign_policy/news/-/asset_publisher/cKNonkJE02Bw/content/id/2717182|date=4 January 2020}}"We reaffirm our commitment to the UN-approved principles for a Palestinian-Israeli settlement, which include the status of East Jerusalem as the capital of the future Palestinian state. At the same time, we must state that in this context we view West Jerusalem as the capital of Israel."</ref> Di 15ê meha 12an ya 2018ê de hikûmeta Awistralya bi resmî Rojavayê Qudsê wek paytextê Îsraîlê nas kir, lê got ku sefareta wan wê li Tel Avîvê bimîne heta çareke dudewletê bi cih bibe. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/australia-recognizes-west-jerusalem-as-the-capital-of-israel/ |sernav=Australia recognizes west Jerusalem as the capital of Israel |malper=CBS News |tarîx=15 December 2018 |roja-gihiştinê=16 December 2018 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181216011904/https://www.cbsnews.com/news/australia-recognizes-west-jerusalem-as-the-capital-of-israel/ |roja-arşîvê=16 December 2018}}</ref> Qerara naskirinê di meha 10an ya 2022an de hat betalkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.npr.org/2022/10/18/1129609399/australia-will-end-recognition-of-jerusalem-as-israel-capital |sernav=Australia says it will end its recognition of Jerusalem as Israel's capital |tarîx=17 October 2022 |roja-gihiştinê=18 October 2022 |weşanger=[[NPR]] |ziman=en-US |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221018054516/https://www.npr.org/2022/10/18/1129609399/australia-will-end-recognition-of-jerusalem-as-israel-capital |roja-arşîvê=18 October 2022}}</ref> ==== Îşxalkirinên Îsraîlê ==== Pey zemtkirina wê ya di 1967an de, hikûmeta Îsraîlê 12 bicihbûnên îşxalkirinê li Rojhilatê Qudsê ava kirine, bi nifûseke bi qasî 220.000 îşxalkerên cihû yên îsraîlî di sala 2019an de.<ref>{{Jêder-malper |url=https://peacenow.org.il/en/settlements-watch/settlements-data/population |sernav=Population |malper=Peace Now |roja-gihiştinê=1 June 2022 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220611210642/https://peacenow.org.il/en/settlements-watch/settlements-data/population |roja-arşîvê=11 June 2022}}</ref> Civata navberdewletî di bin qanûna navberdewletî de îşxalkirinên Îsraîlê neqanûnî dihesibîne. <ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roberts |pêşnav=Adam |lînka-nivîskar=Adam Roberts (scholar) |sal=1990 |sernav=Prolonged Military Occupation: The Israeli-Occupied Territories Since 1967 |url=https://pdfs.semanticscholar.org/8aaa/455b51d4c49285089a97a08496071e322877.pdf |kovar=The American Journal of International Law |cild=84 |hejmar=1 |rr=85–86 |doi=10.2307/2203016 |jstor=2203016 |s2cid=145514740 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200215100933/https://pdfs.semanticscholar.org/8aaa/455b51d4c49285089a97a08496071e322877.pdf |roja-arşîvê=15 February 2020 |jêgirtin=The international community has taken a critical view of both deportations and settlements as being contrary to international law. General Assembly resolutions have condemned the deportations since 1969, and have done so by overwhelming majorities in recent years. Likewise, they have consistently deplored the establishment of settlements, and have done so by overwhelming majorities throughout the period (since the end of 1976) of the rapid expansion in their numbers. The Security Council has also been critical of deportations and settlements; and other bodies have viewed them as an obstacle to peace, and illegal under international law... Although East Jerusalem and the Golan Heights have been brought directly under Israeli law, by acts that amount to annexation, both of these areas continue to be viewed by the international community as occupied, and their status as regards the applicability of international rules is in most respects identical to that of the West Bank and Gaza.}}</ref> === Quds wek paytextê Filistînê === [[File:Orient_House.jpg|çep|thumb|Xaniyê Şerqê li Qudsê, the former headquarters of the PLO]] [[File:French_Consulate_in_Jerusalem_at_night_2008.jpg|thumb|The Consulate General of France, Jerusalem]] [[Otorîteya Dewletî ya Filistînî|Otorîteya Dewletî ya Filistînê]] li gora qerara 242an ya Meclîsa Miletên Yekbûyî ya Emniyetê, Rojhilatê Qudsê wekî axa îşxalkirî dibîne. Otorîteya Filistînî îdia dike ku Quds, tevî Kuliyeta Mizgefta el-Eqsayê, paytextê Dewleta Filistînê ye, Rêxistina Azadkirina Filistînê (PLO) îdia dike ku Rojavayê Qudsê jî meseleya nîqaşên statûya dayîmî ye. Lê wê diyar kiriye ku ew hazir e çareyên alternatîv binirxîne, mesela kirina Qudsê ya bajarekî vekirî. <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nad-plo.org/etemplate.php?id=59&more=1 |sernav=Jerusalem |malper=PLO-Negotiations Affairs Department (NAD) |roja-gihiştinê=20 May 2013 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160418223336/http://www.nad-plo.org/etemplate.php?id=59 |roja-arşîvê=18 April 2016}}</ref> Qenaeta PLOyê ew e ku Rojhilatê Qudsê, wekî ku ji aliyê hidûdên belediyê yên berî 1967an ve hatiye diyarkirin, wê bibe paytextê Filistînê û Rojavayê Qudsê wê bibe paytextê Îsraîlê, û herdû dewlet xwedî xweseriya timam bin li ser qeta wan ya bajêr bi beledîke xwe. Meclîseke bipêşxistinê ya hevbeş wê ji bo bipêşxistina koordîne mesûl bûbane.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nad-plo.org/userfiles/file/Factsheet%202013/EJ%20TODAY_FINAL%20REPORT_II.pdf |sernav=Palestine's Capital: The 1967 border in Jerusalem and Israel's illegal policies on the ground |malper=East Jerusalem today |tarîx=August 2013 |roja-gihiştinê=5 February 2016 |weşanger=PLO-Negotiations Affairs Department (NAD) |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130825020708/http://www.nad-plo.org/userfiles/file/Factsheet%202013/EJ%20TODAY_FINAL%20REPORT_II.pdf |roja-arşîvê=25 August 2013 |rûpel=5}}</ref> Xaniyê Şerqê ya li Rojhilatê Qudsê di salên 1980 û 1990an de wek merkeza PLOyê dihat şuxilandin. Ew ji aliyê Îsraîlê ve di sala 2001an de hate girtin, 2 roj piştî peqandina întiharê ya li ser restorana Sbarro. Hin dewlet, wek Rûsya<ref>[http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4015504,00.html Medvedev reaffirms Soviet recognition of Palestine (Ynet News, 18 January 2011)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130726041642/http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4015504,00.html|date=26 July 2013}} "Russian president says Moscow has not changed its position since 1988 when it 'recognized independent Palestinian state with its capital in east Jerusalem'"</ref> û Çînê<ref>[http://english.peopledaily.com.cn/90883/7592121.html China supports Palestinian UN bid (Xinhua, 8 September 2011)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130516095526/http://english.peopledaily.com.cn/90883/7592121.html|date=16 May 2013}} "China recognizes Palestine as a country with east Jerusalem as its capital and possessing full sovereignty and independence, in accordance with borders agreed upon in 1967, according to Jiang"</ref> Rojhilatê Qudsê wek paytextê dewleta Filistînê nas dikin. Qerara Meclîsa Miletên Yekbûyî ya Imûmî ya 58/292ê piştrast kir ku heqê miletê Filistînê ji bo xweseriya li ser Rojhilatê Qudsê heye. <ref>{{Jêder-malper |url=https://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/A2C2938216B39DE485256EA70070C849 |sernav=Resolution 58/292. Status of the Occupied Palestinian Territory, including East Jerusalem |tarîx=17 May 2004 |weşanger=[[United Nations]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120806133025/http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/A2C2938216B39DE485256EA70070C849 |roja-arşîvê=6 August 2012}}</ref> ==== Ofîs û dezgehên filistînî ==== [[File:89480_jerusalem_villa_constantine_salama_PikiWiki_Israel.jpg|thumb|Villa Salameh - cihê Konsûlxaneya Belçîkayê li Filistînê]] Ofîsên hikûmetê yên ku li derveyî hidûdên belediya Îsraîlê ne, di nav wan de Qewetên Emniyeta Filistînê, Qeweta 17, Qeweta Emniyetê ya Pêşîlibergirtinê û Wezareta Hundirû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.il/en/departments/news/idf-forces-take-control-of-governors-house-compound-in-abu-dis-10-aug-2001 |sernav=IDF forces take control of Governors House Compound in Abu Dis &#124; Ministry of Foreign Affairs |roja-gihiştinê=27 February 2024 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240227132111/https://www.gov.il/en/departments/news/idf-forces-take-control-of-governors-house-compound-in-abu-dis-10-aug-2001 |roja-arşîvê=27 February 2024}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.israelhayom.com/2018/02/16/abu-dis-information/ |sernav=Archived copy |roja-gihiştinê=27 February 2024 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240227132110/https://www.israelhayom.com/2018/02/16/abu-dis-information/ |roja-arşîvê=27 February 2024}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=PA Institutions in Abu Dis Cut Off From East Jerusalem |url=https://www.haaretz.com/2004-01-19/ty-article/pa-institutions-in-abu-dis-cut-off-from-east-jerusalem/0000017f-db21-d3a5-af7f-fbaf31240000 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250608035818/https://www.haaretz.com/2004-01-19/ty-article/pa-institutions-in-abu-dis-cut-off-from-east-jerusalem/0000017f-db21-d3a5-af7f-fbaf31240000 |roja-arşîvê=8 June 2025 |roja-gihiştinê=25 February 2024 |xebat=Haaretz |ziman=en}}</ref> Li mehla Dahiyat al Barid de ofîseke heremî ya ofîsa întixabê ya Otorîteya Filistînî heye. <ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Israeli Authorities Were Unaware of Jerusalem City Limits When Shuttering Palestinian Mapping Office |url=https://www.haaretz.com/israel-news/2017-03-21/ty-article/.premium/police-were-unaware-of-jerusalem-city-limits-when-shuttering-palestinian-mapping-office/0000017f-e06d-d38f-a57f-e67f01870000 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250108211056/https://www.haaretz.com/israel-news/2017-03-21/ty-article/.premium/police-were-unaware-of-jerusalem-city-limits-when-shuttering-palestinian-mapping-office/0000017f-e06d-d38f-a57f-e67f01870000 |roja-arşîvê=8 January 2025 |roja-gihiştinê=25 February 2024 |xebat=Haaretz |ziman=en}}</ref>{{Çavkanî|group=note}}<templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles><templatestyles src="Refbegin/styles.css" /> == Muhîmiya dînî == [[File:THE_OLD_CITY_JERUSALEM.JPG|thumb|Li Bajarê Kevin gelek cihên xwedî muhîmiya dînî hene ji bo her sê [[Dînên îbrahîmî|dînên birahîmî]] ên mezin—[[cihûtî]], [[xiristiyanî]] û [[îslam]].]] Quds di hersê dînên birahîmî de gelek wextî miqedes bûye. Salnameya 2000ê ya Qudsê 1204 kenîs, 158 dêr, û 73 mizgeft di bajêr de lîste dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Protecting Jerusalem's Holy Sites: A Strategy for Negotiating a Sacred Peace |paşnav=Guinn |pêşnav=David E. |weşanger=Cambridge University Press |sal=2006 |rûpel=[https://archive.org/details/protectingjerusa00guin/page/n151 142] |isbn=978-0-521-86662-0 |çap=1st |url=https://archive.org/details/protectingjerusa00guin |url-access=limited}}</ref> Çiqasî te'bandina hiştina pevrebûneke dînî ya bi silametî, li hinek cihan, mesela el-Eqsa, nerehetî û nakokî çêbûne. El-Eqsa cihê herî miqedes e di cihûtiyê de û cihê sisiyan ê herî miqedes e di îslamê de. Cihû qedrê wê digrin ji ber ku cihê 2 îbadetxanên berê ye û misilman yeqîn dikin ku nebî [[Muhemmed]] ji [[Mescîd el-Heram|Mescîd el-Heramê]] çû vî cihî di [[Îsra û Mîrac|Îsra û Mi'racê de]]. === Cihûtî === Quds di cihûtiyê bajarê herî miqedes bûye û welatê pêşîkî û rûhanî yê cihûyan bûye ji wextê ku Padîşah Dawid ew wek paytextê xwe îlan kir di asra 10an de. Bêî jimartina navên wê yî dî, navê Qudsê 669 caran di Kitêba Miqedes ya Ibrî de derbas dibe.<ref>{{Jêder |sernav=Nothing Abides |tarîx=5 July 2017 |rr=11–38 |roja-gihiştinê=5 February 2022 |beş=The Muslim Claim to Jerusalem |chapter-url=http://dx.doi.org/10.4324/9781315125374-3 |weşanger=Routledge |doi=10.4324/9781315125374-3 |isbn=978-1-315-12537-4}}</ref> === Xiristiyanî === {{Çavkanî|group=note}}Quds axlebe wek dergûşa xiristiyaniyê tê hesibandin. === Îslam === <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles>Quds bajarê sisiyan ê herî miqedes e dî îslama sunî de.<ref name="Esposito-2002">Third-holiest city in Islam:</ref> Ededên îslamî dibêjin ku dor salekê berî guhertina qiblê bi Ke'beya Mekê, qibla misilmanan Quds bû.<ref>{{Cite book |title=The Israeli-Palestinian War: Escalating to Nowhere |last=Cordesman |first=Anthony H. |author-link=Anthony Cordesman |publisher=Praeger Security International |year=2005 |page=62 |isbn=978-0-275-98758-9 |chapter=The Final Settlement Issues: Asymmetric Values & Asymmetric Warfare}}</ref><ref>{{Qref|2|142|b=yl|c=}}</ref> Lê cihê muhîm ê bajêr di îslamê de herî gelek ji ber [[Îsra û Mîrac|Îsra û Mi'racê]] ye. Misilman yeqîn dikin ku Muhemmed ji [[Mescîd el-Heram|Mescîd el-Heramê]] çû Qudsê, û çû cinetê ji bo ku [[pêxemberên îslamê]] ên berê bibîne.<ref>{{Cite book |title=The Monotheists: The Peoples of God |last=Peters |first=Francis E. |author-link=Francis Edward Peters |publisher=Princeton University Press |year=2003 |pages=[https://archive.org/details/monotheistsjewsc00pete_0/page/95 95–6] |isbn=978-0-691-11460-6 |chapter=Muhammad the Prophet of God |chapter-url=https://archive.org/details/monotheistsjewsc00pete_0/page/95}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.usc.edu/dept/MSA/fundamentals/hadithsunnah/bukhari/093.sbt.html#009.093.608 |title=Sahih Bukhari |work=Compendium of Muslim Texts |access-date=9 September 2011 |publisher=University of Southern California |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081127160919/http://www.usc.edu/dept/MSA/fundamentals/hadithsunnah/bukhari/093.sbt.html |archive-date=27 November 2008}} (from an English translation of [[Sahih al-Bukhari|Sahih Bukhari]], Volume IX, Book 93, Number 608)</ref><ref>{{Quotehadith|bukhari|7517|b=yl}}</ref> Ayeta pêşî ya di [[Îsra|sûreya Îsrayê]] behsa qonaxa seyaheta Muhemmed wek ''el-mescid el-eqṣa'' ("cihê herî dûr ê limêjê") dike.<ref>From [[Abdullah Yusuf Ali]]'s English translation of the [[Qur'an]]: "Glory to (Allah) Who did take His servant for a Journey by night from the Sacred Mosque to the farthest Mosque, whose precincts We did bless,- in order that We might show him some of Our Signs: for He is the One Who heareth and seeth (all things)." ([[Al-Isra|17]]:1)</ref><ref>{{Qref|17|1|b=yl}}</ref> Di rojên herî pêşî ên îslamê de, ev wek behseke li ser cihekî li cinetan dihat fêmkirin,<ref>{{Cite book |title=The Encyclopaedia of Islam |publisher=Brill |year=2006 |pages=97–105 |edition=New ed. 2006 |volume=7}}</ref> lê alimên îslamê ên piştî [[xelîfeya Raşidûn]] wê wek Qudsê fêm kirine, û xaseten wek cihê Îbadetgeha Cihûyan ya berê.<ref>{{Cite book |title=Narrating Muhammad's Night Journey: Tracing the Development of the Ibn 'Abbas Ascension Discourse |last=Colby |first=Frederick S. |publisher=SUNY Press |date=6 August 2008 |pages=15 |isbn=978-0-7914-7788-5 |language=en |quote=From the earliest extant Muslim texts, it becomes clear that a group of Muslims from the beginning interpreted the 'furthest place of prayer' (al-masjid al-aqṣā) with the city of Jerusalem in general and its Herodian/Solomonic Temple in particular... Eventually, a general consensus formed around the idea that Muhammad's journey did indeed take him to Jerusalem. |url=https://books.google.com/books?id=sasZCjcTisIC&pg=PA15}}</ref> Hedîsan behs dikin ku cihê Mescîda Eqsayê li Qudsê ye.<ref>{{cite web |url=http://haditsbukharionline.blogspot.ca/2010/11/merits-of-helpers-in-madinah-ansaar.html |title=Merits of the Helpers in Madinah (Ansaar)—Hadith Sahih Bukhari |access-date=7 December 2012 |publisher=Haditsbukharionline.blogspot.ca |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101044831/http://haditsbukharionline.blogspot.ca/2010/11/merits-of-helpers-in-madinah-ansaar.html |archive-date=1 January 2016}}</ref> Li gora ededên îslamê, timamê çiyê el-Eqsa ye, ne tenê mizgefta li aliyê wê yî başûrî, ku navê wê niha [[Mescîda Eqsa]] ye.<ref>{{Cite book |title=Routledge Handbook on Palestine |last=Dumper |first=Michael |publisher=Taylor & Francis |date=2024-12-30 |isbn=978-1-040-19294-8 |language=en |url=https://www.google.com.sa/books/edition/Routledge_Handbook_on_Palestine/vTcxEQAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=al-aqsa+mosque+umar&pg=PT233&printsec=frontcover |last2=Badran |first2=Amneh}}</ref><ref>{{cite book |title=Theorizing Islam: Disciplinary Deconstruction and Reconstruction |last=Hughes |first=Aaron W. |author-link=Aaron W. Hughes |publisher=Taylor & Francis |year=2014 |page=45 |isbn=978-1-317-54594-1 |quote=Although later commentators would debate whether or not this journey was a physical one or took place at an internal level, it would come to play a crucial role in establishing Muhammad's prophetic credentials. In the first part of this journey, referred to as the isra, he traveled from the Kaba in Mecca to "the farthest mosque" (al-masjid al-aqsa), identified with the Temple Mount in Jerusalem: the al-Aqsa mosque that stands there today eventually took its name from this larger precinct, in which it was constructed. |url=https://books.google.com/books?id=nWV_BAAAQBAJ&pg=PA45 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719063147/https://books.google.com/books?id=nWV_BAAAQBAJ&pg=PA45 |archive-date=19 July 2023 |url-status=live |access-date=15 July 2022 |series=Religion in Culture}}</ref> Mizgefta cim'etê ya pêşî ku hat avakirin li kuliyeta el-Eqsa ji xelîfeyê Raşidûnê, Xelîf Umer, hat avakirin piştî fetha Qudsê ya salên 637-638.<ref>{{Cite book |title=Medieval Jerusalem and Islamic Worship: Holy Places, Ceremonies, Pilgrimage |last=Elad |first=Amikam |publisher=BRILL |date=1995 |isbn=978-90-04-10010-7 |language=en |url=https://books.google.com.sa/books?id=CDz_yctbQVgC&pg=PA29&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false}}</ref><ref>{{Cite book |title=Al-quds: The Place of Jerusalem in Classical Judaic and Islamic Traditions |last=Al-Khateeb |first=Mohammed Abdul Hameed |publisher=Ta-Ha |date=1998 |pages=130 |isbn=978-1-897940-79-2 |language=en |url=https://www.google.com.sa/books/edition/Al_quds/Zep-AAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=al-aqsa+mosque+umar&dq=al-aqsa+mosque+umar&printsec=frontcover |last2=Al-Khateeb |last3=Hameed |first3=M. Abdul}}</ref> Heciyê fileh, Arculf, ku dor sala 670an li erdên fileh/cihûyan ên miqedes digeriha, li ser mizgeftê behs kiriye. Li gora wî di mizgeftê de cihê dor sê hezar abidan (kesên ku îbadetê dikin) hebû.<ref name=":1">{{Cite book |title=the arab contribution to islamic art: from the seventh to the fifteenth centuries |last=ali |first=wijdan |publisher=American Univ in Cairo Press |date=1999 |pages=25 |isbn=978-977-424-476-6 |language=en |url=https://www.google.com.sa/books/edition/the_arab_contribution_to_islamic_art_fro/rpUuqLPPKK4C?hl=en&gbpv=1&dq=first+major+monument+to+be+built+on+al-aqsa+dome+of+the+rock&pg=PA25&printsec=frontcover}}</ref> Abîdeya [[Xanedana Emewiyan|Emewî]] ya pêşî ku li kuliyetê were avakirin [[Qubbet es-Sexre]] ye, ji [[Ebdulmelik|Xelîfe Ebdulmelik]] di neqeba salên 685 û 691 de.<ref name=":12">{{Cite book |title=the arab contribution to islamic art: from the seventh to the fifteenth centuries |last=ali |first=wijdan |publisher=American Univ in Cairo Press |date=1999 |pages=25 |isbn=978-977-424-476-6 |language=en |url=https://www.google.com.sa/books/edition/the_arab_contribution_to_islamic_art_fro/rpUuqLPPKK4C?hl=en&gbpv=1&dq=first+major+monument+to+be+built+on+al-aqsa+dome+of+the+rock&pg=PA25&printsec=frontcover}}</ref> Ew û kurê wî [[Welîd I]] (hukm. 705-715) mizgefta cim'etê ya Qiblî jî ji nû ve ava kirine di neqeba salên 705 û 710 de.<ref>{{Cite book |title=The Umayyad World |last=Marsham |first=Andrew |publisher=Routledge |date=2020-11-25 |isbn=978-1-317-43004-9 |language=en |url=https://www.google.com.sa/books/edition/The_Umayyad_World/fvwFEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=al-aqsa+mosque+al-walid&pg=PT423&printsec=frontcover}}</ref><templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles><templatestyles src="Refbegin/styles.css" />{{Gallery|File:THE TEMPLE MOUNT JERUSALEM.jpg|A view of the [[Al-Aqsa|Al-Aqsa Mosque Compound]] on [[Temple Mount]], considered a holy place by Jews, Christians, and Muslims.|File:Western Wall at night (20063).jpg|The [[Western Wall]], also known as the Wailing Wall and the Kotel, is a remnant of the [[Second Temple]] and the holiest place where Jews are permitted to pray.|File:The Church of the Holy Sepulchre-Jerusalem.JPG|The [[Church of the Holy Sepulchre]] it's the holiest site in Christianity and it has been an important pilgrimage site for Christians since the 4th century.|File:Al-Aqsa Mosque (Jerusalem).jpg|The [[Qibli Mosque|Qibli (Al-Aqsa) Mosque]], in [[Al-Aqsa|Al-Aqsa Mosque Compound]].|File:Jerusalem-2013(2)-Temple Mount-Dome of the Rock (SE exposure).jpg|The [[Dome of the Rock]], in [[Al-Aqsa|Al-Aqsa Mosque Compound]].|File:Jerusalem-Garden-Tomb-KTM-1266.jpg|[[The Garden Tomb]]—a new holy site established by British [[Protestantism|Protestants]] in the 19th century.|align=center|width=200|height=160|title=Galerî}} == Ekonomî == Berê, ekonomiya Qudsê hema bêje tenê ji heciyan dihat piştgirtin, ji ber ku ew dûrî lîmanên mezin ên [[Yafa|Yafayê]] û [[Xeze|Xezeyê]] bû.<ref name="Dumper-1996">{{Jêder-kitêb |sernav=The Politics of Jerusalem Since 1967 |paşnav=Dumper |pêşnav=Michael |weşanger=Columbia University Press |sal=1996 |rr=207–10 |isbn=978-0-231-10640-5}}</ref> Cihên dînî û kultûrî ên Qudsê îro dêhnê gelek mêhvanên xerîb dikşînin, bêhtirê turîstan serî li Dîwarê Buraq û Bajarê Kevin dan.<ref name="Central Bureau of Statistics-2006">{{Jêder-malper |url=http://www.cbs.gov.il/hodaot2006n/11_06_106e.pdf |sernav=Press Release: Jerusalem Day |tarîx=24 May 2006 |roja-gihiştinê=10 March 2007 |weşanger=Central Bureau of Statistics |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070614014210/http://www.cbs.gov.il/hodaot2006n/11_06_106e.pdf |roja-arşîvê=14 June 2007}}</ref> Di sala 2010an de, Quds ji aliyê <nowiki><i id="mwCO0">Kovara Travel + Leisure</i></nowiki> ve, li Efrîqayê û Rojhilata Navîn, bajarê herî baş ê gerha kêfî hate binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.travelandleisure.com/worldsbest/2010/cities/africa-middle-east-cities/15 |sernav=World's Best Awards 2010—Africa and the Middle East |roja-gihiştinê=11 July 2010 |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100712140230/http://www.travelandleisure.com/worldsbest/2010/cities/africa-middle-east-cities/15 |roja-arşîvê=12 July 2010}}</ref> Di sala 2013an de, 75% ji 3,5 milyon turîstên ku serî li Îsraîlê dan, serî li Qudsê dan. <ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Yiffa Yaakov |tarîx=10 January 2014 |sernav=2013 'record year' for tourism, government says |url=https://www.timesofisrael.com/2013-record-year-for-tourism-government-says |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230510114922/https://www.timesofisrael.com/2013-record-year-for-tourism-government-says |roja-arşîvê=10 May 2023 |roja-gihiştinê=30 April 2015 |xebat=[[The Times of Israel]]}}</ref> == Tehsîl == === Ûnîversîte === Quds cihê gelek ûnîversîteyên bi nav û deng e û qurs bi ibranî, erebî û îngilîzî tên dan. [[File:HADASSA_HOSPITAL_MT._SCOPUS_JERUSALEM.jpg|thumb| [[Zanîngeha Îbranî ya Orşelîmê|Ûnîversîteya Ibranî ya Qudsê]], kampusa Mount Scopus]] [[File:Abu_jihad.jpg|thumb|Di nava Mûzeya Ebû Cihad ya [[Ûnîversîteya Qudsê]]]] === Mektebên erebî === [[Wêne:Du-leshoni-2.jpg|thumb|Hand in Hand, mektebeke dizimanî ya cihû û erebî li Qudsê]] == Not == {{Çavkanî|group=note}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Xwendinê dewam bike == <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles> *Websîteya resmî ya Belediya Qudsê * [https://www.bbc.com/news/world-middle-east-26934435 Çima Quds wiqasî miqedes e?] (Arşîvkirin 31ê gulana 2018 li [[Wayback Machine]]) BBC News * Statûya Qudsê (Di li de hatiye vekirin). Belgeya [[Neteweyên Yekbûyî|Miletên Yekbûyî]] ya girêdayî nakokiya li ser bajêr * Kitêbxana Virtual ya Qudsê, projeyeke hevbeş ya Ûnîversiteya El-Qudsê û [[Zanîngeha Îbranî ya Orşelîmê|Ûnîversîteya ibrî ya Qudsê]] * [http://new.huji.ac.il/en Malpera fermî] (Arşîvkirin 6ê Berfanbara 2017ê li ) ya Zanîngeha Hebrî ya Qudsê, dezgehê pêşeng yê perwerdeya bilind ya bajêr * [https://www.alquds.edu/en Malpera fermî] (Di 6ê Berfanbara 2017ê de li de bişopandin) ya Zanîngeha El-Quds, yekane zanîngeha Filistînê li Qudsê * Zanyarîyên cografîk yên girêdayîQudûsadiOpenStreetMap == Lînkên derve == <templatestyles src="Refbegin/styles.css" /> <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles><templatestyles src="Refbegin/styles.css" /> {{Kontrola otorîteyê}}<templatestyles src="Refbegin/styles.css" />{{Çavkanî|group=note}} <nowiki> [[Kategorî:Xakên pîroz]] [[Kategorî:Bajarên pîroz]] [[Kategorî:Paytextên Asyayê]] [[Kategorî:Orşelîm]] [[Kategorî:Webarchive template wayback links]] [[Kategorî:Pages including recorded pronunciations]] [[Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdaneyê ye]]</nowiki> snbrviu0pi2uh21ejq2lbjs310lhwfg 2101781 2101779 2026-11-04T22:25:48Z Guherto 41494 2101781 wikitext text/x-wiki {{Çavkanî|group=note}}<templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles> <templatestyles src="Refbegin/styles.css" />{{Çavkanî|group=note}}<templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles><templatestyles src="Refbegin/styles.css" /> '''Quds{{Refn|{{IPA|ku|qʊds}}, wek '''Orşelîm''' jî tê naskirin{{çavkanî hewce ye}}; {{Langx|engvar=gb|ar|القُدس|al-Quds}}, {{IPA|ar|al.quds|pron|ArAlquds.ogg}}, {{IPA|ar|il.ʔuds|local}}, {{Langx|engvar=gb|he|יְרוּשָׁלַיִם|Yerushaláyim}}, {{IPA|he|jeʁuʃaˈlajim|pron|He-Jerusalem.ogg}};<ref>''A-Z Guide to the Qur'an: A Must-have Reference to Understanding the Contents of the Islamic Holy Book'' by Mokhtar Stork (1999): "JERUSALEM: Referred to in Arabic as Baitul Muqaddas (The Holy House) or Baitul Maqdis (The House of the Sanctuary)".</ref><ref>''Pan-Islamism in India & Bengal'' by Mohammad Shah (2002), p. 63: "... protector of Mecca, Medina and Baitul Muqaddas, the sacred places of pilgrimage of the Muslim world"</ref><ref name="Elihay-2011" /> <br />Bi zimanên dî:<br />{{langx|engvar=gb|grc-x-koine|Ἱερουσαλήμ/Ἰερουσαλήμ/Ἱεροσόλυμα/Ἰεροσόλυμα/Ἱεροσάλημα|Hierousalḗm, Ierousalḗm, Hierosóluma, Ierosóluma, Hierosálēma}}<br />{{langx|engvar=gb|hy|Երուսաղեմ|Erusałēm}}}}''' bajarekî mexriba başûr e, li zozaneke Çiyayên Yehûda ya di neqeba Behra Navîn ûû Behra Mirî de ye. Ew yek ji bajarên dinyayê ên herî kevn e û ji hersê dînên birahîmî -- îslam, xiristiyanî û cihûtî -- miqedes tê hesabkirin. Ji sala 1980 ve Îsraîl îdia dike ku timamê bajêr paytextê wan e, pey îşxalkirina wan î Rojhilatê Qudsê di sala 1967 de.{{Refn|Jerusalem is the capital under [[Jerusalem Law|Israeli law]]. The presidential residence, government offices, supreme court and parliament ([[Knesset]]) are there. The State of Palestine (according to the Basic Law of Palestine, Title One: Article 3) regards Jerusalem as its capital.<ref name="2003 Amended Basic Law Archived 11 February 2016 at the Wayback Machine"/> The UN and most countries do not recognise Jerusalem as Israel's capital, taking the position that the final status of Jerusalem is pending future negotiations between Israel and the Palestinian Authority. Most countries maintain their embassies in [[Tel Aviv]] and its suburbs or suburbs of Jerusalem, such as [[Mevaseret Zion]] <small>(see {{cite web |url=https://www.un.org/Depts/Cartographic/map/profile/israel.pdf |title=Map of Israel |access-date=28 June 2017 |archive-date=1 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200601135924/https://www.un.org/Depts/Cartographic/map/profile/israel.pdf |url-status=live}}&nbsp;{{small|(319&nbsp;KB)}})</small> See [[Status of Jerusalem]] for more information.}}<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Routledge Handbook on the Israeli-Palestinian Conflict |paşnav=Peters |pêşnav=Joel |weşanger=Routledge |tarîx=2013-03-05 |rr=130 |isbn=978-1-136-16068-4 |ziman=en |jêgirtin=After Israel's occupation of East Jerusalem in 1967, the UN Security Council passed Resolution 237, condemning the annexation of East Jerusalem. Resolution 242, although not mentioning Jerusalem directly, demanded a withdrawal of Israeli forces to the 1949 armistice lines, thereby relinquishing control of East Jerusalem. |url=https://www.google.com.sa/books/edition/Routledge_Handbook_on_the_Israeli_Palest/NOXqTCc1u9QC?hl=en&gbpv=1&dq=international+law+recognize+east+jerusalem+as+part+of+palestine&pg=PA130&printsec=frontcover |paşnav2=Newman |pêşnav2=David}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Smith |pêşnav=William |tarîx=6 December 2017 |sernav=Donald Trump confirms US will recognise Jerusalem as capital of Israel |url=https://www.theguardian.com/us-news/2017/dec/06/donald-trump-us-jerusalem-israel-capital |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231005074952/https://www.theguardian.com/us-news/2017/dec/06/donald-trump-us-jerusalem-israel-capital |roja-arşîvê=5 October 2023 |roja-gihiştinê=13 May 2017 |xebat=The Guardian}}</ref> [[Dewleta Filistînê|Filistînê]] jî dibêje ku Rojhilatê Qudsê (Bajarê Kevn jî tê de) paytextê wan e. Civata navberdewletî îşxalkirina Rojhilatê Qudsê qebûl nake, wê neqanûnî hesab dike, û wê wek yek [[erdên filistînî ên ji Îsraîlê îşxalkirî]] dihesibîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://domino.un.org/unispal.nsf/0/441329a958089eaa852560c4004ee74d?OpenDocument |sernav=Resolution 298 September 25, 1971 |tarîx=25 September 1971 |roja-gihiştinê=25 July 2018 |weşanger=[[United Nations]] |jêgirtin=Recalling its resolutions... concerning measures and actions by Israel designed to change the status of the Israeli-occupied section of Jerusalem,... |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130819003928/http://domino.un.org/unispal.nsf/0/441329a958089eaa852560c4004ee74d?OpenDocument |roja-arşîvê=19 August 2013}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Question of Palestine & the United Nations |weşanger=United Nations Department of Public Information |tarîx=2003 |jêgirtin=East Jerusalem has been considered, by both the General Assembly and the Security Council, as part of the occupied Palestinian territory. |beş=The status of Jerusalem |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190808102228/https://www.un.org/Depts/dpi/palestine/ch12.pdf |roja-arşîvê=8 August 2019 |chapter-url=https://www.un.org/Depts/dpi/palestine/ch12.pdf}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=26 February 2010 |sernav=Israeli authorities back 600 new East Jerusalem homes |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/8538791.stm |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180612140111/http://news.bbc.co.uk/2/hi/8538791.stm |roja-arşîvê=12 June 2018 |roja-gihiştinê=18 September 2013 |xebat=BBC News}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=9 November 2010 |sernav=Israel plans 1,300 East Jerusalem Jewish settler homes |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-11709617 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119213308/https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-11709617 |roja-arşîvê=19 November 2018 |roja-gihiştinê=20 June 2018 |xebat=BBC News |jêgirtin=East Jerusalem is regarded as occupied Palestinian territory by the international community, but Israel says it is part of its territory.}}</ref> Israîlê dezgehên xwe yên hikûmetê ên serekî li wir bi rê ve dibe, û Filistînê wê wek textê qewetê dihesibîne. Niha, statûya Qudsê yek ji problemên esasî yên di [[Pevçûna Îsraêl û Filistînê|Pevçûnz Îsraîl û Filistînê]] de ye. Di bin Plana Miletên Yekbûyî ya Levakirina Filistînê de (ya 1947), Quds wê "wek ''corpus separum'' di bin rejîmeke navberdewletî ya xisûsî de" hatibane avakirin ku wê ji Miletên Yekbûyî hatibane rêvebirin.<ref name=":02">{{Jêder-malper |url=https://unispal.un.org/DPA/DPR/unispal.nsf/0/7F0AF2BD897689B785256C330061D253 |sernav=A/RES/181(II) of 29 November 1947 |roja-gihiştinê=3 December 2024 |weşanger=United Nations General Assembly |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171010090147/https://unispal.un.org/DPA/DPR/unispal.nsf/0/7F0AF2BD897689B785256C330061D253 |roja-arşîvê=10 October 2017}}</ref> Piştî Herba Ereb-Îsraîlî ya 1948an, ew di sala 1967an de gihan lihevkirineke agirbestê ku dihate mana qetkirina Qudsê di neqeba Îsraîl û Ûrdunê de, Rojavayê Qudsê di bin destê Îsraîl de, û Rojhilatê Qudsê di bin destê Ûrdunê de.{{refn|[[West Jerusalem]] comprises approximately one third of the municipal area of Jerusalem, with [[East Jerusalem]] comprising approximately two-thirds. On the annexation of East Jerusalem, Israel also incorporated an area of the West Bank into the Jerusalem municipal area which represented more than ten times the area of East Jerusalem under Jordanian rule.<ref>Walid Khalidi (1996) Islam, the West and Jerusalem. Center for Contemporary Arab Studies & Center for Muslim–Christian Understanding, Georgetown University, quotes the breakdown as follows: West Jerusalem in 1948: 16,261 dunums (14%); West Jerusalem added in 1967: 23,000 dunums (20%); East Jerusalem under Jordanian rule: 6,000 dunums (5%); West Bank area annexed and incorporated into East Jerusalem by Israel: 67,000 dunums (61%)</ref><ref>{{cite journal |last=Aronson |first=Geoffrey |year=1995 |title=Settlement Monitor: Quarterly Update on Developments |journal=Journal of Palestine Studies |volume=25 |issue=1 |publisher=University of California Press, Institute for Palestine Studies |pages=131–40 |doi=10.2307/2538120 |jstor=2538120 |quote=West Jerusalem: 35%; East Jerusalem under Jordanian rule: 4%; West Bank area annexed and incorporated into East Jerusalem by Israel: 59% |issn=0377-919X}}</ref><ref>{{cite book |last=Benvenisti |first=Meron |title=Jerusalem, the Torn City |url=https://books.google.com/books?id=wQjwAQAACAAJ |year=1976 |publisher=Books on Demand |isbn=978-0-7837-2978-7 |page=113 |quote=East Jerusalem under Jordanian rule: 6,000 dunums; West Bank area annexed and incorporated into East Jerusalem by Israel: 67,000}}</ref>|group=note}} Ev lihevkirin heta 1967 ma, wî çaxî Îsraîlê Rojhilatê Qudsê îşxal kir û wê, li gel heremên derdorê, ji Ûrdunê stand pey [[Şerê Şeş Rojan|Herba Şeş Rojan]] xist parçekî belediya xwe.{{refn|[[West Jerusalem]] comprises approximately one third of the municipal area of Jerusalem, with [[East Jerusalem]] comprising approximately two-thirds. On the annexation of East Jerusalem, Israel also incorporated an area of the West Bank into the Jerusalem municipal area which represented more than ten times the area of East Jerusalem under Jordanian rule.<ref>Walid Khalidi (1996) Islam, the West and Jerusalem. Center for Contemporary Arab Studies & Center for Muslim–Christian Understanding, Georgetown University, quotes the breakdown as follows: West Jerusalem in 1948: 16,261 dunums (14%); West Jerusalem added in 1967: 23,000 dunums (20%); East Jerusalem under Jordanian rule: 6,000 dunums (5%); West Bank area annexed and incorporated into East Jerusalem by Israel: 67,000 dunums (61%)</ref><ref>{{cite journal |last=Aronson |first=Geoffrey |year=1995 |title=Settlement Monitor: Quarterly Update on Developments |journal=Journal of Palestine Studies |volume=25 |issue=1 |publisher=University of California Press, Institute for Palestine Studies |pages=131–40 |doi=10.2307/2538120 |jstor=2538120 |quote=West Jerusalem: 35%; East Jerusalem under Jordanian rule: 4%; West Bank area annexed and incorporated into East Jerusalem by Israel: 59% |issn=0377-919X}}</ref><ref>{{cite book |last=Benvenisti |first=Meron |title=Jerusalem, the Torn City |url=https://books.google.com/books?id=wQjwAQAACAAJ |year=1976 |publisher=Books on Demand |isbn=978-0-7837-2978-7 |page=113 |quote=East Jerusalem under Jordanian rule: 6,000 dunums; West Bank area annexed and incorporated into East Jerusalem by Israel: 67,000}}</ref>|group=note}} Yek ji qanûnên esasî yên Îsraîlê, Qanûna Qudsê ya 1980an, îdia dike ku Quds paytextê neqetkirî ê wê dewletê ye. Hemû şaxên hikûmeta Îsraîlê li Qudsê ne, di nav de [[Knesset]] (parlamentoya Îsraîlê), cihên serokwezîr û reysîcimhûr, û [[Mehkema Bilind ya Îsraîlê|Mehkema Bilind]]. Di [[Tarîxa Qudsê|tarîxa xwe ya dirêj]] de, Quds herî kêm dido caran hatiye xirakirin, 23 caran ketiye bin hisarê, 44 caran hatiye girtin û dîsa hatiye girtin û 52 caran hicûm hatiye berdan wê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.momentmag.com/Exclusive/2008/2008-03/200803-Jerusalem.html |sernav=Do We Divide the Holiest Holy City? |malper=Moment Magazine |roja-gihiştinê=5 March 2008 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080603214950/http://www.momentmag.com/Exclusive/2008/2008-03/200803-Jerusalem.html |roja-arşîvê=3 June 2008}} According to Eric H. Cline's tally in Jerusalem Besieged.</ref> Parçê Qudsê ê bi navê [[Bajarê Dawidî|Bajarê Dawid]] işaretên pêşî ên rûniştinê di asra 4an ya berî mîladê de, di şiklê kampên şivanên koçer de nîşan dide. <ref>{{Jêder-malper |url=https://alt-arch.org/en/from-shiloah-to-silwan-a-visitors-guide |sernav=From Shiloah to Silwan—A Visitor's Guide |tarîx=10 September 2013 |roja-gihiştinê=25 July 2018 |weşanger=Emek Shaveh |rewşa-urlyê=usurped |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220815180019/https://alt-arch.org/en/from-shiloah-to-silwan-a-visitors-guide |roja-arşîvê=15 August 2022 |paşnav=Greenberg |pêşnav=Raphael |paşnav2=Mizrachi |pêşnav2=Yonathan}}</ref> Di wextê [[Kenan|Kenanan]] de (asra 14an b.m.) li ser tabletên Misrê yên kevn Quds bi navê ''Urusalim'' hatiye binavkirin, îhtîmalen bi mana "Bajarê Salem" li ser îlahê kenanî. Di dema îsraîlî de, aktîvîtiya avakirinê ya mezin li di asra 10an berî mîladê (Dewra Hesinî ya II) de dest pê kir, û di asra 9an berî mîladê de bajar bûye merkeza dînî olî û rêveber ya Padîşahiya Yehûdayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Two Houses of Israel: State Formation and the Origins of Pan-Israelite Identity |paşnav=Sergi |pêşnav=Omer |weşanger=SBL Press |sal=2023 |rr=197 |isbn=978-1-62837-345-5 |url=https://books.google.com/books?id=4nLMEAAAQBAJ&pg=PA187 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231024041210/https://books.google.com/books?id=4nLMEAAAQBAJ&pg=PA187 |roja-arşîvê=24 October 2023 |rewşa-urlyê=live |roja-gihiştinê=23 October 2023}}</ref> Di sala 1538an de dîwarên bajêr cara talî hatin avakirin li dora Qudsê di bin [[Siltan Silêmanê Qanûnî]] yê [[Împeratoriya Osmanî]]. Îro ew dîwar Bajarê Kevin didin xuyakirin, ku ji asra 19an ve li çar parçeyan hatiye veqetandin—mehla ermenî, filehî/mesîhî, cihûyî û îslamî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Jerusalem in the 19th Century, The Old City |paşnav=Ben-Arieh |pêşnav=Yehoshua |weşanger=Yad Izhak Ben Zvi & St. Martin's Press |sal=1984 |rûpel=[https://archive.org/details/jerusalemin19thc00bena/page/14 14] |isbn=978-0-312-44187-6 |url=https://archive.org/details/jerusalemin19thc00bena/page/14}}</ref><ref name="Teller-2022">{{Jêder-kitêb |sernav=Nine Quarters of Jerusalem: A New Biography of the Old City |paşnav=Teller |pêşnav=Matthew |weşanger=[[Profile Books]] |sal=2022 |rûpel=Chapter 1 |isbn=978-1-78283-904-0 |jêgirtin=What wasn't corrected, though—and what, in retrospect, should have raised much more controversy than it did (it seems to have passed completely unremarked for the last 170-odd years)—was [[1840–41 Royal Engineers maps of Palestine, Lebanon and Syria|[Aldrich and Symonds's] map's]] labelling. Because here, newly arcing across the familiar quadrilateral of Jerusalem, are four double labels in bold capitals. At top left ''Haret En-Nassara'' and, beneath it, ''Christian Quarter''; at bottom left ''Haret El-Arman'' and ''Armenian Quarter''; at bottom centre ''Haret El-Yehud'' and ''Jews' Quarter''; and at top right—the big innovation, covering perhaps half the city—''Haret El-Muslimin'' and ''Mohammedan Quarter'', had shown this before. Every map has shown it since. The idea, in 1841, of a Mohammedan (that is, Muslim) quarter of Jerusalem is bizarre. It's like a Catholic quarter of Rome. A Hindu quarter of Delhi. Nobody living there would conceive of the city in such a way. At that time, and for centuries before and decades after, Jerusalem was, if the term means anything at all, a Muslim city. Many people identified in other ways, but large numbers of Jerusalemites were Muslim and they lived all over the city. A Muslim quarter could only have been dreamt up by outsiders, searching for a handle on a place they barely understood, intent on asserting their own legitimacy among a hostile population, seeing what they wanted to see. Its only purpose could be to draw attention to what it excludes. |url=https://books.google.com/books?id=SgQ3EAAAQBAJ |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230609194835/https://books.google.com/books?id=SgQ3EAAAQBAJ |roja-arşîvê=9 June 2023 |rewşa-urlyê=live |roja-gihiştinê=30 May 2023 |issue=map}}</ref> Bajarê Kevin di sala 1981an de bû Cihekî Mîrasa Dinyayê, û ew di [[Lîsta Cihên Mîrasa Dinyayê ên di bin Talûkê de]] ye. <ref>{{Jêder-malper |url=https://whc.unesco.org/en/list/148 |sernav=Old City of Jerusalem and its Walls |roja-gihiştinê=11 September 2010 |weşanger=UNESCO World Heritage Convention |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170804093930/http://whc.unesco.org/en/list/148 |roja-arşîvê=4 August 2017}}</ref> Ji sala 1860an ve Qudsê ji hidûdên Bajarê Kevn gelekî mestir bûye. Di sala 2024an de nifûsa Qudsê 1.050.153 bû. Di sala 2022an de 60% ji wan cihû bûn û nêzîkî 40% ji wan filistînî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbs.gov.il/en/mediarelease/Pages/2022/Selected-Data-on-the-Occasion-of-Jerusalem-Day-2022.aspx |sernav=Selected Data on the Occasion of Jerusalem Day, 2022 |malper=cbs.gov.il |tarîx=26 May 2022 |roja-gihiştinê=30 March 2023 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230528121851/https://www.cbs.gov.il/en/mediarelease/Pages/2022/Selected-Data-on-the-Occasion-of-Jerusalem-Day-2022.aspx |roja-arşîvê=28 May 2023}}</ref>{{Refn|Statistics regarding the demographics of Jerusalem refer to the unified and expanded Israeli municipality, which includes the pre-1967 Israeli and [[Jordan]]ian municipalities as well as several additional [[Palestinians|Palestinian]] villages and neighbourhoods to the northeast. Some of the Palestinian villages and neighbourhoods have been relinquished to the [[West Bank]] ''de facto'' by way of the [[Israeli West Bank barrier]],<ref name="Laub-2006"/> but their legal statuses have not been reverted.}} Di sala 2020an de nifûsa wê 951.100 bû, ji wan 570.100 (59,9%) cihû, 353.800 (37,2%) misilman, 16.300 (1,7%) fileh/mesîhî/xiristiyan û 10.800 (1,1%) nesinifandî. <ref name="jerusaleminstitute.org.il-2022">{{Jêder-malper |url=https://jerusaleminstitute.org.il/wp-content/uploads/2022/05/shnaton_C0922.pdf |sernav=Table III/9—Population in Israel and in Jerusalem, by Religion, 1988–2020 |malper=jerusaleminstitute.org.il |roja-gihiştinê=27 December 2022 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230326034034/https://jerusaleminstitute.org.il/wp-content/uploads/2022/05/shnaton_C0922.pdf |roja-arşîvê=26 March 2023 |sal=2022}}</ref> Li gora Kitêba Miqedes ya Ibrî, Padîşah [[Dawid]] bajêr ji yebûsiyan fetih kir û ew wekî paytextê Padîşahiya Îsraîlê ya Yekbûyî danî, û kurê wî Padîşah [[Silêman (pêxember)|Silêman]] avakirina Îbadetxaneya Pêşî da destpêkirin.{{Refn|Much of the information regarding King David's conquest of Jerusalem comes from [[Bible|Biblical]] accounts, but some modern-day historians have begun to give them credit due to a 1993 excavation.<ref>{{Cite book |title=Return to Sodom & Gomorrah |last=Pellegrino |first=Charles R. |publisher=Harper Paperbacks |edition=Second revised |year=1995 |isbn=978-0-380-72633-2 |page=[https://archive.org/details/returntosodomgom00pell/page/271 271] |quote=[see footnote] |url=https://archive.org/details/returntosodomgom00pell/page/271}}</ref>}} Miqedesiya [[Quds di xiristiyaniyê de|Qudsê di xiristiyaniyê de]] di tercimeya yewnanî ya Kitêba Miqedes ya Ibrî de hatiye parastin, ku xiristiyanan wekî [[Peymana Kevin|Ehda Kevin]] qebûl kiriye. Miqedesiya ku di wê kitêbê de tê behskirin, ji behsa [[Peymana Nû|Ehda Nû]] ya liselîbdaleqandin û vejîna Îsa, hatiye xurtkirin. Di Îslamê de, Quds piştî [[Meke|Mekê]] û [[Medîne|Medînê]] bajarê sisiyan ê herî miqedes e. Ev bajar [[Qible|qibla]] pêşî ji bo [[Nimêj|nimêjên misilmanan]] bû,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cambridge History of Islam |weşanger=Cambridge University Press |sal=1986 |paşnavê-edîtor=Lewis |pêşnavê-edîtor=Bernard |paşnavê-edîtor2=Holt |pêşnavê-edîtor2=P. M. |paşnavê-edîtor3=Lambton |pêşnavê-edîtor3=Ann}}</ref> û di ededên îslamî de, [[Muhemmed|nebî Muhemmed]] di sala 621an de [[Îsra û Mîrac|seyaheta xwe ya şevê]] bi wir ve kir û li gel hewadîsên dî çû cinetê bibîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=States, Nations, and Borders: The Ethics of Making Boundaries |paşnav=Buchanan |pêşnav=Allen |lînka-nivîskar=Allen Buchanan |weşanger=Cambridge University Press |sal=2004 |isbn=978-0-521-52575-6 |url={{Google books |id=bntCSupRlO4C |page=192 |plainurl=yes}} |roja-gihiştinê=9 June 2008}}</ref> Di netîceyê de, çiqasî herema wê tenê 0,9 km² be, <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Will to Survive—Israel: The Faces of the Terror 1948-the Faces of Hope Today |paşnav=Kollek |pêşnav=Teddy |lînka-nivîskar=Teddy Kollek |weşanger=Dial Press/James Wade |sal=1977 |jêgirtin=about {{convert|225|acre|ha |order=flip|}} |paşnavê-edîtor=John Phillips |beş=Afterword}}</ref> Bajarê Kevin cihê gelek deverên [[Muhîmiya dînî ya Qudsê|muhîm ên dînî]] ye, di nav wan de Kuliyeta Mescîda Eqsayê, Dîwarê Buraq, [[Mescîda Eqsa|Mescîda Eqsayê]], û Dêra Tirba Miqedes hene. == Etîmolojî û nav ==   Di serî de navê bajêr bi erebî Beyt el-Meqdis bû, îro navê Qudsê bi [[Zimanê erebî|erebî]] wekî {{Ziman|ar|القُدس}} (el-Quds) tê zanîn û tê mana "miqedes" yan jî "cihê parastinê ê miqedes"<ref name="Bosworth-2007">{{Jêder-kitêb |sernav=Historic cities of the Islamic world |paşnav=Bosworth |pêşnav=Clifford Edmund |lînka-nivîskar=Clifford Edmund Bosworth |weşanger=Koninklijke Brill NV |sal=2007 |rr=225–226 |isbn=978-90-04-15388-2 |cih=The Netherlands |url=https://books.google.com/books?id=UB4uSVt3ulUC&pg=PA226 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230218083731/https://books.google.com/books?id=UB4uSVt3ulUC&pg=PA226 |roja-arşîvê=18 February 2023 |rewşa-urlyê=live |roja-gihiştinê=17 December 2011}}</ref><ref name="Denise DeGarmo-2011">{{Jêder-malper |url=http://centre4conflictstudies.org/wanderingthoughts/category/denise-degarmo/ |sernav=Abode of Peace? |malper=Wandering Thoughts |tarîx=9 September 2011 |roja-gihiştinê=17 December 2011 |weşanger=Center for Conflict Studies |rewşa-urlyê=usurped |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120426042313/http://centre4conflictstudies.org/wanderingthoughts/category/denise-degarmo/ |roja-arşîvê=26 April 2012 |paşnav=Denise DeGarmo}}</ref>. Nav belkî forma kinkirî ya {{Ziman|ar|مدينة القُدس}} ''(Medînet el-Quds'') be, "bajarê cihê miqedes", ji ber leqeba ibrî ya bi eynî maneyê, ''Ir ha-Qodesh'' ( {{Ziman|he|עיר הקדש}} ). Siyaseta fermî ya hikûmeta îsraîlî ferz dike ku {{Ziman|ar|أُورُشَلِيمَ}} (Ûruşelîme) li gel {{Ziman|ar|القُدس}} (el-Quds) wek navê bajêr ê erebî were nivîsandin,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.biblegateway.com/passage/?search=%EF%BB%B3%EF%BA%B8%EF%BB%AE%EF%BB%89%2010%3A1&version=NAV |sernav=Bible Gateway passage: ﻳﺸﻮﻉ 10:1 - Ketab El Hayat |malper=Bible Gateway |roja-gihiştinê=29 December 2023 |ziman=en |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231229075025/https://www.biblegateway.com/passage/?search=%EF%BB%B3%EF%BA%B8%EF%BB%AE%EF%BB%89%2010:1&version=NAV |roja-arşîvê=29 December 2023}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=أعمال الرسل 12:1 فرَجَعَ الرّسُلُ إلى أُورُشليمَ مِنَ الجبَلِ الذي يُقالُ لَه جبَلُ الزّيتونِ، وهوَ قَريبٌ مِنْ أُورُشليمَ على مَسيرةِ سَبتٍ مِنها. {{!}} الترجمة العربية المشتركة (المشتركة) {{!}} Download The Bible App Now |ziman=ar |url=https://www.bible.com/ar/bible/67/ACT.1.12.%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2585%25D8%25B4%25D8%25AA%25D8%25B1%25D9%2583%25D8%25A9 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231229075025/https://www.bible.com/ar/bible/67/ACT.1.12.%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2585%25D8%25B4%25D8%25AA%25D8%25B1%25D9%2583%25D8%25A9 |roja-arşîvê=29 December 2023 |rewşa-urlyê=live |roja-gihiştinê=29 December 2023}}</ref> wek navê bajêr ê erebî li gel were bikaranîn, ku dibe {{Ziman|ar|أُورُشَلِيمَ-القُدس}} (Ûruşelîme-el-Quds).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.jerusalem.muni.il/jer_main/defaultnew.asp?lng=3 |sernav=The Official Website of Jerusalem |tarîx=19 September 2011 |weşanger=Municipality of Jerusalem |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070427222723/http://www.hotzvim.org.il/SiteFiles/1/35/901.asp |roja-arşîvê=27 April 2007}}</ref> Ayleyên ereb ên filistînî yên ji vî bajarî ne, gelek caran wekî "''qudsî''" ({{Ziman|ar|قُدسي}}) yan jî "''meqdasî''" ({{Ziman|ar|مقدسي}}) têne binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Women, the Family, and Divorce Laws in Islamic History |paşnav=Sonbol |pêşnav=Amira |tarîx=1996 |rûpel=133}}</ref> Navê ''Jerusalem'' xwedî çendek texmînan e. Hin dibêjin yanî 'bingehê Salem' (îlahê kenanî) e,<ref name="Binz-2005">{{Jêder-kitêb |sernav=Jerusalem, the Holy City |paşnav=Binz |pêşnav=Stephen J. |weşanger=Twenty-Third Publications |sal=2005 |rûpel=2 |isbn=978-1-58595-365-3 |cih=Connecticut |url={{Google books |id=7zLuDlzdTFYC |page=1 |plainurl=yes}} |roja-gihiştinê=17 December 2011}}</ref> hin jî dibêjin ji rayê samî ê ''yry'' ku kare were mana 'dîtin, danîna kevir'<ref>{{Jêder-malper |url=https://biblehub.com/hebrew/3384.htm |sernav=Brown-Driver-Briggs Lexicon: 3384. יָרָה (yarah or yara) |malper=biblehub.com |roja-gihiştinê=2026-02-14 |jêgirtin=cast (= lay, set), corner-stone Job 38:6; pillar Genesis 31:51 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260128192830/https://biblehub.com/hebrew/3384.htm |roja-arşîvê=28 January 2026}}</ref> û kêmasî 2 caran bi wî şiklî di Kitêba Miqedes ya Ibrî de hatiye şuxilandin, di sûreyên Eyûb<ref>{{Jêder-malper |url=https://biblehub.com/interlinear/job/38-6.htm |sernav=Job 38:6 Interlinear Hebrew-English |malper=biblehub.com |roja-gihiştinê=2026-02-14 |jêgirtin='''who laid ''[Hebrew root ירי YRY]'' its cornerstone''' |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20251007052442/https://biblehub.com/interlinear/job/38-6.htm |roja-arşîvê=7 October 2025}}</ref> and [[Destpêkirin|Destpêkirinê]] de.<ref>{{Jêder-malper |url=https://biblehub.com/interlinear/genesis/31-50.htm |sernav=Genesis 31:50 Interlinear Hebrew-English |malper=biblehub.com |roja-gihiştinê=2026-02-14 |jêgirtin='''behold the memorial stone which I have set ''[Hebrew root ירי YRY]'' between you and me'''}}</ref> == Tarîx == {{Çavkanî|group=note}}Quds yek ji bajarên dinyayê ên herî kevn e, tarîxa wê ji 5000 salan dirêjtir e. Çavkaniyên wê digihin dor 3000 berî mîladê, bi avakirina bicihbûna pêşî nêzîkî Çavîna Gihonê. Bajar cara pêşîn di metinên Execerationê ên misrî ên 2000 berî mîladê de tê behskirin, bi navê "Rusalimum". Di asra 17an ya berî mîladê de Quds bûbû bajarekî biqewet di bin hukma [[Kenan|kenanî]] de, bi dîwarên gelekî mezin ên ji bo parastina sîstema wê ya avê. Di wextê Dewra Talî ya Bronzê (Sifrê) de Quds bû vasalê [[Misira kevnare|Misra Qedîm]], wek ku di [[mektûbên Amarna]] de hatiye belgekirin. Di ''Dewra Îsraîliyan'' de bajar muhîmtir bû, ew dewr dor sala 1000 b.m. dest pê kir wextê ku Padîşah [[Dawid]] dest ser Qudsê danî û ew kir paytextê [[Padîşahiya Îsraîlê ya Yekbûyî]] . Kurê Dawid, Padîşah [[Silêman (pêxember)|Silêman,]] Îbadetxana Pêşî ava kir, û bajar wek merkezeke dînî ya mezin cihê xwe stand. Piştî parçebûna padîşahiyê, Quds bû paytextê [[Padîşahiya Yehûdayê]] heta ku di sala 586 b.m. de ji aliyê Împeratoriya Neo-Babîl ve hate îşxalkirin. [[Babîl (dewlet)|Babîliyan]] Îbadetxana Pêşî xira kir, û ev yek bû sebeba sirgûnkirina cihûyan ber bi Babîlê ve . Piştî ku farisan di sala 539 b.m. de Babîl fetih kir, [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] destûr da Cihûyan ku ji sirgûnê vegerin û bajar û îbadetxana bajêr ji nû ve ava bikin, avakirina wê {{Derdora|516 b.m.}} dest pê kir, ku destpêka Dewra Îbadetxana 2an nîşan dide. Piştî fetihkirina [[Îskenderê Mezin]] di sala 332 b.m. de, Quds ket bin hukma [[Serdema helenîstî|helenîstîk]], ku bû sebeba zêdebûna tesîra kultûrî û siyasî ya ji [[Yewnanistan|Yewnanistanê]]. Serhildana hasmoniyan di sala 164 b.m. de ji bo wextekî kin hukma cihûyan vegerand û Quds bû paytextê dewleteke serbixwe. Di 63 berî mîladê de, Quds ji aliyê Pompey ve hat girtin û ket bin hukma Cimhûriyeta Romayê. Bajar ji aliyê [[Hêrodêsê Mezin|Herodê Mezin]] ve hate xemilandin, ku dîwarên piştgirtinê ava kir ku hiştin ku Çiyayê Îbadexaneyê karibe were mestirkirin û ku Îbadetxana Diwan karibe were berferehkirin, ji ber wê ew bû yek ji îbadetxanên dînyaya qedîm ya yên herî mezin. Nerehetiya di neqeba cihûyan û [[Împeratoriya Romê|Împaratoriya Romayê]] de mezin bûn û dawiyê de bûn Serhildana Cihûyan ya Pêşî, ku bûn sebeba hisar û xirakirina Qudsê û Îbadetxana Diwan di sala 70an de. Piştî çend deh salan, bajar wek kolonyaya Romayê ''Aelia Capitolina'' dîse hat avakirin, û ji bo îlahê romayiyan ê [[Jupîter|Jupiter]] hat nezirkirin, û ji ber vê Serhildana Bar Kokhba (132-136 m) pêk hat. Piştî ku serhildan hat şkandin, cihû ji bajêr hatin memnû/qedexekirin. Di pêleya bizansî de, Quds wek merkezeke heca xiristiyanan bi pêş ket, xaseten piştî ku Konstentînê Mezin piştgirî da avakirina Dêra Tirba Miqedes. Di 638an de, Quds ji aliyê [[Xelîfeya Raşidûn|Xelîfeya Raşidun]] ve hate fetihkirin, û di bin hukma serî ya [[Îslam|îslamî]] de, Qubet es-Sehra û mizgefta Qiblî (al-Aqsa) hatin avakirin, pê re muhîmiya wê ya dînî ya îslamê saxlem bû. Di wextê [[seferên xaçperestan]] de hukma Qudsê hinek caran hat guhertin, di 1099an de ji aliyê xaçperestan ve hat girtin û di 1187an de jî ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî|Selahedîn]] ve dîse hat standin. Ew di wextê [[Xanedana Eyûbî|eyûbî]] û [[Dewleta Memlûkan|memlûkî]] de di destê [[Îslam|îslamî]] de maye, heta ku di sala 1517an de bû beşek ji [[Împeratoriya Osmanî|Împaratoriya Osmanî]]. Di dema modern de piştî Herba Ereb-Îsraîlî ya 1948an Qudsê di neqeba Îsraîl û Ûrdûnê de hat qetkirin. Îsraîlê di [[Şerê Şeş Rojan|Herba Şeş Rojan]] de dest ser Rojhilatê Qudsê danî, di sala 1967an de bajar di bin hkmê Îsraîlî de yek bû. Statûya Qudsê problemeke gelekî nîqaşî ye, îsraîlî jî û filistînî jî ew wek paytextê xwe îdîa dikin. == Statûya siyasî == <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles>Ji sala 1923an heta 1948an Quds paytextê îdarî yê Filistîna Mandayî bû. Di çileya pêşî ya 1949an de, serokwezîrê Îsraîlê [[David Ben-Gurion]] herema Rojavayê Qudsê ku wê kontrol dikir wekî "paytextê heta heta wê ya Îsraîlê" îlan kir, siyasetek ku di çileya pêşî ya 1950an de ji [[Knesset|Knessetê]] hate tesdîqkirin. Ev siyaset di neqeba dewletên dinyayê de nehat naskirin, ji ber ku Qerara 194an ya Meclîsa Imûmî ya Miletên Yekbûyî Qudsê wekî bajarekî navberdewletî nîşan dikir; hikûmeta Amerîkî miqabilî vê derket û israr kir ku paytextê Îsraîlê Tel Avîv bimîne. Di netîca Herba Şeş Rojan ya sala 1967an de, timamê Qudsê [[Îşxalkirina Îsraîlê ya Rojavayê Qudsê|ket bin kontrola Îsraîlê]]. Di 27ê hezîrana 1967an de, hikûmeta Levi Eshkol qanûn û hukma Îsraîlê fereh kire Rojhilatê Qudsê, lê qebûl kir ku kuliyeta el-Eqsa ji aliyê weqfa Ûrdunê ve were îdarekirin, di bin Wezareta Weqfên Dînî ya Urdunê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.jcpa.org/jcprg10.htm |sernav=Jerusalem in International Diplomacy |roja-gihiştinê=20 July 2008 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121028044557/http://www.jcpa.org/jcprg10.htm |roja-arşîvê=28 October 2012 |paşnav=Dore Gold |lînka-nivîskar=Dore Gold}}</ref> Di sala 1988an de hikûmeta Îsraîlê ji ber "sebebên emniyetê" qerara girtina Xaniyê Şerqê (beyt eş-Şerq) da, mala Civata Tehqîqên Erebî û merkeza Rêxistina Azadkirina Filistînê da. Avahî di di sala 1992an de dîse vebû wek maleke mêhvanan ya filistînî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.jerusalemites.org/jerusalem/cultural_dimensions/3.htm |sernav=The New Orient House: A History of Palestinian Hospitality |roja-gihiştinê=9 September 2011 |weşanger=jerusalemites.org |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20101217143302/http://jerusalemites.org/jerusalem/cultural_dimensions/3.htm |roja-arşîvê=17 December 2010}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Jerusalem: The Future of a Contested City |paşnav=Klein |pêşnav=Menachem |weşanger=New York University Press |sal=2001 |rûpel=189 |isbn=978-0-8147-4754-4 |beş=The PLO and the Palestinian Identity of East Jerusalem}}</ref> Lihevkirina Osloyê diyar kir ku statûya talî ya Qudsê wê bi minaqeşeyên bi Otorîteya Filistînî re bê qerardan. Lihevhatin mewcûdiya resmî ya filistînî memnû/qedexe kir heta lihevhatineke talî ya aştiyê, lê hişt ku ofîseke ticaretê ya filistînî li Qudsa Rojhilatê vebe. Otorîteya Filistînî Qudsa Rojhilatê wek paytextê dewleta Filistînê ya pêşerojê dibîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.publicpolicy.umd.edu/IPPP/Fall97Report/negotiating_jerusalem.htm |sernav=Negotiating Jerusalem |tarîx=Fall 1997 |roja-gihiştinê=25 February 2007 |weşanger=The University of Maryland School of Public Policy |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20060514191731/http://www.publicpolicy.umd.edu/IPPP/Fall97Report/negotiating_jerusalem.htm |roja-arşîvê=14 May 2006 |paşnav=Segal |pêşnav=Jerome M.}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://shop.ceps.be/downfree.php?item_id=171 |sernav=A Cooperative Structure for Israeli–Palestinian Relations: Working Paper No. 1 |malper=Centre for European Policy Studies |tarîx=November 2002 |roja-gihiştinê=16 April 2007 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20040106192631/http://shop.ceps.be/downfree.php?item_id=171 |roja-arşîvê=6 January 2004 |paşnav=Møller, Bjørn}}</ref> Reysîcimhûr [[Mehmûd Ebas]] gotiye ku ti lihevhatineke ku Qudsa Rojhilatê wek paytextê Filistînê qebûl neke, nayê qebûlkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=10 June 2010 |sernav=No agreement without a Palestinian capital in Jerusalem: Mahmoud Abbas |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/middle-east/No-agreement-without-a-Palestinian-capital-in-Jerusalem-Mahmoud-Abbas-/articleshow/6030905.cms |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110811100537/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-06-10/middle-east/28287403_1_solution-palestinian-capital-east-jerusalem |roja-arşîvê=11 August 2011 |roja-gihiştinê=9 September 2011 |xebat=[[The Times of India]]}}</ref> Serokwezîrê Îsraîlê Benjamin Netanyahu jî gotiye ku Quds wê paytextê neveqetandî ya Îsraîlê bimîne. Ji ber ku nêzîkbûna wê yî bajêr, Ebû Dis, gundekî filistînî yê Qudsê, ji aliyê Îsraîlê ve wek paytextekî pêşerojî yê Filistînê hatiye teklîfkirin. Îsraîlê Ebû Dis nexistiye dîwarê xwe yî emniyetê ê dora Qudsê. Otorîteya Filîstînî li wir avayiyeke mimkun ya parlamentoyê ji bo [[Meclîsa Qanûnçêker ya Filistînî]] ava kiriye, û ofîsên wan ên meseleyên Qudsê hemû li Ebû Dis in. === Statûya navberdewletî === Bêhtirê civata navberdewletî dibêje ku Qudsa Rojavayê, Bajarê Kevin jî tê de, qismekî [[Dewleta Filistînê|erdên îşxalkirî ên Filistînê]] ye. Dewletên Amerîkayê yên Yekbûyî kontrola Îsraîlê ya timamê Qudsê di sala 2017an de nas kir.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Landler |pêşnav=Mark |tarîx=2017-12-06 |sernav=Trump Recognizes Jerusalem as Israel's Capital and Orders U.S. Embassy to Move |url=https://www.nytimes.com/2017/12/06/world/middleeast/trump-jerusalem-israel-capital.html |roja-gihiştinê=2026-03-19 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Heta hingî ti beş, ne Qudsa Rojavayê jî ne Qudsa Rojhilatê jî, wek qismekî erdên Dewleta Îsraîlê yan jî Dewleta Filistînê nedihat naskirin.<ref>[https://berkleycenter.georgetown.edu/essays/the-controversial-sovereignty-over-the-city-of-jerusalem The Controversial Sovereignty over the City of Jerusalem (22 June 2015, The National Catholic Reporter)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181121191334/https://berkleycenter.georgetown.edu/essays/the-controversial-sovereignty-over-the-city-of-jerusalem|date=21 November 2018}} "No U.S. president has ever officially acknowledged Israeli sovereignty over any part of Jerusalem (...) The refusal to recognize Jerusalem as Israeli territory is a near universal policy among Western nations."</ref><ref>[https://www.bbc.com/news/world-middle-east-42218042 Jerusalem: Opposition to mooted Trump Israel announcement grows] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190806054724/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-42218042|date=6 August 2019}}"Israeli sovereignty over Jerusalem has never been recognised internationally"</ref> Pey wê hereketê re dewletên dî jî dest bi naskirina Qudsa Rojavayê wek qismekî Îsraîlê yan jî Qudsa Rojhilatê wek qismekî Filistînê kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/20181215-australia-recognises-west-jerusalem-capital-israel-palestinians-morrison-trump |sernav=Australia recognises west Jerusalem as capital of Israel |malper=France 24 |tarîx=2018-12-15 |roja-gihiştinê=2026-03-19 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://funag.gov.br/manual/index.php?title=Top%C3%B4nimos_e_gent%C3%ADlicos |sernav=Topônimos e gentílicos - Manual de Revisão da FUNAG |malper=funag.gov.br |roja-gihiştinê=2026-03-19}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Vladimirov |pêşnav=Nikita |tarîx=2017-04-06 |sernav=Russia recognizes Jerusalem as Israel's capital |url=https://thehill.com/policy/international/327673-russia-recognizes-jerusalem-as-israeli-capital/ |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20251212012219/https://thehill.com/policy/international/327673-russia-recognizes-jerusalem-as-israeli-capital/ |roja-arşîvê=12 December 2025 |roja-gihiştinê=2026-03-19 |xebat=The Hill |ziman=en-US}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Agencies and ToI Staff |tarîx=2017-12-13 |sernav=Saudi king: Palestinians have right to East Jerusalem as capital |url=https://www.timesofisrael.com/saudi-king-palestinians-have-right-to-east-jerusalem-as-capital/ |roja-gihiştinê=2026-03-19 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Li gora Plana Levakirinê ya ji bo Filistînê ya Neteweyên Yekbûyî ya 1947an, Quds wê bûbane <nowiki><i>corpus separatum</i></nowiki>eke ji Neteweyên Yekbûyî îdarekirî ji bo 10 salan, û peyre wê xelkê bajêr karîban "bi riya referendumekê xwestinên xwe bêjin".<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://unispal.un.org/DPA/DPR/unispal.nsf/0/7F0AF2BD897689B785256C330061D253 |sernav=A/RES/181(II) of 29 November 1947 |roja-gihiştinê=3 December 2024 |weşanger=United Nations General Assembly |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171010090147/https://unispal.un.org/DPA/DPR/unispal.nsf/0/7F0AF2BD897689B785256C330061D253 |roja-arşîvê=10 October 2017}}</ref> Di herba 1948an de qeta rojavayî yê bajêr ji qewetên dewleta Îsraîlê ya nû hat îşxalkirin, û qeta rojhilatê ji Ûrdûnê hat îşxalkirin. Civata navberdewletî bi berferehî statûya qanûnî ya Qudsê li gora plana levakirinê dihesibîne, û ji ber wê bêhtirê civatê red dike ku xweseriya Îsraîlê li ser bajêr nas bike. === Statû di bin hukma Îsraîlê de === Piştî Herba Şeş Rojan ya 1967an, Îsraîlê hukma xwe berfereh kir û dest ser Rojhilatê Qudsê danî, ku bû sebeba hidûdên nû ên belediyê. Di sala 2010an de Îsraîlê qanûnek derxist ku statûya pêşîtiyê ya herî bilind dide Qudsê. Qanûn avakirina li timamê bajêr bi pêş xist, û ji bo ku xanî, avayî, tehsîl, şuxil, turîzm û aktîvitiyên kultûrî arzantir bibin, alîkarî û feydeyên bacê pêşkêşî xelkê bajêr kir. Wezîrê îrtîbatê Moşe Kahlon got ku qanûn "mesajeke siyasî ya zelal û bê guman şand ku Quds wê newê parçekirin", û ku "hemû kesên di nav civata filistînî û navberdewletî de ku hêvî dikin ku hikûmeta heyî ya Îsraîlê ti daxwazên li ser hukma Îsraîlê li ser paytextê wê wê qebûl bike, xelet û xapînok in".<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cbn.com/cbnnews/insideisrael/2010/October/Bill-to-Grant-Jerusalem-Priority-Status/ |sernav=Bill to Grant Jerusalem Priority Status—Inside Israel |tarîx=25 October 2010 |roja-gihiştinê=28 February 2014 |weşanger=CBN News |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140904135513/http://www.cbn.com/cbnnews/insideisrael/2010/October/Bill-to-Grant-Jerusalem-Priority-Status/ |roja-arşîvê=4 September 2014 |paşnav=Tzippe Barrow}}</ref> Statûya bajêr, xaseten cihên wê yên miqedes, di herba Îsraîl û Filistînê de yek ji problemên bingehî ye. Hikûmeta Îsraîlê planên avakirinê li Mehla Misilmanan ya Bajarê Kevin qebûl kiriye<ref>[https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/02/10/AR2007021001571.html "Jewish Inroads in Muslim Quarter: Settlers' Project to Alter Skyline of Jerusalem's Old City"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170402175606/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/02/10/AR2007021001571.html|date=2 April 2017}} The Washington Post Foreign Service, 11 February 2007; p. A01</ref> da ku hebûna cihûyan li Rojhilatê Qudsê berfireh bike. Filistînî Qudsê wek paytextê [[Dewleta Filistînê]] dihesibînin, û hidûdên bajêr bûne meseleya danûstandinên dualî. Komeke şehrezayên ku ji aliyê serokwezîrê wî wextê yê Îsraîlê Ehud Barak ve di sala 2000an de hatibûn komkirin, gihabûn wê netîceyê ku bajar divê were veqetandin, ji ber ku Îsraîlê li wir nikarîbû ti hedefên xwe yên dewletî pêk bîne. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Jerusalem Syndrome: The Palestinian-Israeli Battle for the Holy City |paşnav=Moshe Amirav |lînka-nivîskar=Moshe Amirav |weşanger=Sussex Academic Press |tarîx=2009 |rr=28–29 |isbn=978-1-84519-347-8 |url={{Google books |id=IH9l4fUKZ_MC |page=28 |plainurl=yes}} |roja-gihiştinê=3 June 2014}}</ref> Lê serokwezîrê Îsraîlê [[Benjamin Netanyahu]] di sala 2014an de got ku "Quds wê ti carî newê parçekirin".<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Lazaroff |pêşnav=Tovah |tarîx=28 May 2014 |sernav=Netanyahu: 'Jerusalem is the heart of the nation. We'll never divide our heart.' |url=https://www.jpost.com/National-News/Netanyahu-47-years-ago-Jerusalem-was-reunited-and-thats-how-it-will-stay-354589 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180614120759/https://www.jpost.com/National-News/Netanyahu-47-years-ago-Jerusalem-was-reunited-and-thats-how-it-will-stay-354589 |roja-arşîvê=14 June 2018 |roja-gihiştinê=5 June 2014 |xebat=[[The Jerusalem Post]]}}</ref> Anketek ku di hezîrana 2013an de hat kirin, dît ku 74%ê cihûyên îsraîlî fikrê paytextê filistînî li ti qeteke Qudsê red dikir, lê 72%ê wê wekî bajarekî parçekirî dihesiband. <ref>[https://www.jpost.com/Diplomacy-and-Politics/Post-poll-72-percent-of-Jewish-Israelis-view-Jlem-as-divided-315490 Poll: 72% of Jewish Israelis view J'lem as divided] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151016001058/http://www.jpost.com/Diplomacy-and-Politics/Post-poll-72-percent-of-Jewish-Israelis-view-Jlem-as-divided-315490|date=16 October 2015}}, Jerusalem Post 5 June 2013</ref> Anketek ku ji Merkeza Filistînî ya Raya Imûmî û Anketên Rojhilata Navîn ên Pechter ya Amerîkî ve ji bo Konseya Eleqeyên Derve di nav nifûsa ereb ên Qudsa Rojhilat de di sala 2011an de hate kirin, hişkere kir ku 39%ê nifûsa ereb ên Qudsa Rojhilat hevwelatîbûna Îsraîlê tercîh dikin, di eynî wextî de 31%ê wan hevwelatîbûna Filistînê tercîh kirin. Li gorî anketê, 40%ê nifûsa filistînî tercîh dikir ku taxên xwe biterikînin ger ew ketiban bin hukma filistînî. <ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Benhorin |pêşnav=Yitzhak |tarîx=20 June 1995 |sernav=Poll: Jerusalem Arabs prefer Israel |url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4013000,00.html |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141006161751/http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4013000,00.html |roja-arşîvê=6 October 2014 |roja-gihiştinê=7 December 2012 |xebat=Ynetnews}}</ref> === Quds wek paytextê Îsraîlê === <templatestyles src="Refbegin/styles.css" />Di 5ê meha 12an ya 1949an de serokwezîrê pêşî yê Îsraîlê, [[David Ben-Gurion]], Qudsê wek paytextê "herdayîm" û "miqedes" yê Îsraîlê îlan kir û 8 rojan piştre diyar kir ku tenê herb "kiriye ku" serokatiya Îsraîlê "textê hikûmetê li Tel Avîvê ava bike", lê ku "ji bo Dewleta Îsraîl hercar tenê yek paytext hebû û hercar wê tenê yek hebe - Qudsa Herdayîm", û ku piştî herbê, tebên ji bo çêkirina şertên ji bo "Knessetê... ku vegere Qudsê" berdewam bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.knesset.gov.il/docs/eng/bengurion-jer.htm |sernav=Statements of the Prime Minister David Ben-Gurion Regarding Moving the Capital of Israel to Jerusalem |tarîx=5 December 1949 |roja-gihiştinê=2 April 2007 |weşanger=The Knesset |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190523152628/http://www.knesset.gov.il/docs/eng/bengurion-jer.htm |roja-arşîvê=23 May 2019 |paşnav=Ben-Gurion |pêşnav=David |lînka-nivîskar=David Ben-Gurion}}</ref> Ev bi rastî pêk hat, û ji destpêka sala 1950an ve hemû şaxên Hikûmeta Îsraîlê - qanûnî, hiqûqî û failî - li wir bûne, ji xeynî Wezareta Xweparastinê, ku li [[Tel Avîv]] e. <ref>{{Jêder-malper |url=http://thomas.loc.gov/cgi-bin/query/z?c105:H.R.4181.IH: |sernav=Jerusalem and Berlin Embassy Relocation Act of 1998 |tarîx=25 June 1998 |roja-gihiştinê=12 February 2007 |weşanger=The Library of Congress |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150903233952/http://thomas.loc.gov/cgi-bin/query/z?c105%3AH.R.4181.IH%3A |roja-arşîvê=3 September 2015}}</ref> <ref name="Knesset Proclaims Jerusalem As Israel-1950">{{Jêder-malper |url=https://www.jta.org/1950/01/25/archive/knesset-proclaims-jerusalem-as-israels-capital-mapam-and-herut-abstain-from-voting |sernav=Knesset Proclaims Jerusalem As Israel's Capital; Mapam and Herut Abstain from Voting |tarîx=25 January 1950 |roja-gihiştinê=23 September 2020 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201003004818/https://www.jta.org/1950/01/25/archive/knesset-proclaims-jerusalem-as-israels-capital-mapam-and-herut-abstain-from-voting |roja-arşîvê=3 October 2020}}</ref> Di dema îlankirinên Ben Gurion û întixaba Knessetê ya 24ê meha pêşî ya 1950an de, Quds di navbera Îsraîl û Urdunê de hatibû veqetandin, û ji ber wê ew îlankirin tenê ji bo Rojavayê Qudsê dihat jimartin.<ref name="Knesset Proclaims Jerusalem As Israel-1950" /> Di temûza 1980an de Îsraîlê Qanûna Qudsê wek Qanûna esasî qebûl kir. Qanûna Qudsê wek paytextê "timam û yekgirtî" ya Îsraîlê da xuyakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mfa.gov.il/MFA/MFAArchive/1980_1989/Basic%20Law-%20Jerusalem-%20Capital%20of%20Israel |sernav=Basic Law: Jerusalem, Capital of Israel |tarîx=30 July 1980 |roja-gihiştinê=2 April 2007 |weşanger=Israel Ministry of Foreign Affairs |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070208165053/http://www.mfa.gov.il/MFA/MFAArchive/1980_1989/Basic%20Law-%20Jerusalem-%20Capital%20of%20Israel |roja-arşîvê=8 February 2007}}</ref> Civata navberdewletî Qanûna Qudsê şermezar kir, ji ber ku ew civat Qudsê wek paytextê Îsraîlê nas nedikir. Meclîsa Miletên Yekbûyî ya Emniyetê di 20ê tebaxa 1980an de Qerara 478an qebûl kir, ku da xuyakirin ku Qanûna Qudsê "''miqabilî qanûna navberdewletî''" ye, û "nemeqbûl û vala ye û di wextekî nêzîk de divê were betalkirin". Dewletên endam hatin bangkirin ku temsîliyên xwe yên dîplomatîk ji Qudsa vekişînin. <ref>{{Jêder-malper |url=http://daccessdds.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/399/71/IMG/NR039971.pdf?OpenElement |sernav=Resolution 478 (1980) |roja-gihiştinê=30 July 2008 |weşanger=United Nations |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090205073441/http://daccessdds.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/399/71/IMG/NR039971.pdf?OpenElement |roja-arşîvê=5 February 2009 |sal=1980}}</ref> Piştî berarêiryarê, 22 ji 24 welatên ku berê sefareta wan li (Rojavayê) Qudsê bû, wan bar kirin Tel Avîvê, ku berî Qerara 478an jî gelek sefaret li wir bûn. [[Kosta Rîka|Costa Rica]] û [[El Salvador]] di sala 2006an de ya xwe bar kirin. Pênc sefaret hene - Dewletên Amerîka yên Yekbûyî, Guatemala, Honduras, Papua New Guinea û Kosovo - û du konsûlxane di hundurê hidûdên bajêr ên Qudsê de ne. Sefareta Paragiwayê li qesebeya Mevaseret Ziyon ya [[Qezaya Qudsê]] heye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.science.co.il/Embassies.php |sernav=Embassies and Consulates in Israel |roja-gihiştinê=5 August 2017 |weşanger=Israel Science and Technology Homepage |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170724111910/http://www.science.co.il/Embassies.php |roja-arşîvê=24 July 2017}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=3 May 2018 |sernav=Guatemala embassy in Israel opens in Jerusalem |url=https://www.middleeastmonitor.com/20180503-guatemala-embassy-in-israel-opens-in-jerusalem/ |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180513080855/https://www.middleeastmonitor.com/20180503-guatemala-embassy-in-israel-opens-in-jerusalem/ |roja-arşîvê=13 May 2018 |roja-gihiştinê=12 May 2018 |xebat=Middle East Monitor |ziman=en-GB}}</ref> <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theguardian.com/world/2021/mar/14/kosovo-opens-embassy-in-jerusalem-after-israel-recognises-its-independence |sernav=Kosovo opens embassy in Jerusalem after Israel recognises its independence |malper=[[The Guardian]] |tarîx=2021-03-14 |roja-gihiştinê=2024-05-26}}</ref> <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/9/5/papua-new-guinea-opens-israel-embassy-in-west-jerusalem |sernav=Papua-New Guinea opens Israel embassy in West Jerusalem |tarîx=2023-09-05 |roja-gihiştinê=26 May 2024 |weşanger=Al Jazeera |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240320104241/https://www.aljazeera.com/news/2023/9/5/papua-new-guinea-opens-israel-embassy-in-west-jerusalem |roja-arşîvê=20 March 2024}}</ref> li gel Bolîvya ku sefareta wê niha hatiye girtin. <ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Ramos |pêşnav=Daniel |tarîx=2023-11-01 |sernav=Bolivia severs ties with Israel, others recall envoys over Gaza |url=https://www.reuters.com/world/americas/bolivia-severs-diplomatic-ties-with-israel-citing-crimes-against-humanity-2023-10-31/ |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231031234549/https://www.reuters.com/world/americas/bolivia-severs-diplomatic-ties-with-israel-citing-crimes-against-humanity-2023-10-31/ |roja-arşîvê=31 October 2023 |roja-gihiştinê=2025-05-30 |xebat=Reuters |ziman=en}}</ref> Li Qudsê çendek konsûlxaneyên imûmî hene, ku xaseten yan bi Îsraîlê yan jî bi Filistînê re dixebitin. Di sala 1995an de Kongreya Dewletên Amerîka yên Yekbûyî Qanûna Sefareta Qudsê qebûl kir ku, di bin hin şertan de, mecbûrî kir ku sefareta wan ji Tel Avîvê were barkirin Qudsê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gpo.gov/fdsys/pkg/PLAW-104publ45/content-detail.html |sernav=Jerusalem Embassy Act of 1995 |tarîx=8 November 1995 |roja-gihiştinê=15 February 2007 |weşanger=U.S. Government Printing Office |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100617043204/http://www.gpo.gov/fdsys/pkg/PLAW-104publ45/content-detail.html |roja-arşîvê=17 June 2010}}</ref> Di 6ê meha 12an ya 2017ê de [[Serokdewletê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|reysîcimhûrê USAyê]], [[Donald Trump]], bi resmî Qudsê wek paytextê Îsraîlê nas kir û niyeta xwe ya barkirina bi Qudsê ve ya sefareta amerîkî da naskirin, ku bû sebeba vegerandin û betalkirina bi qasî dehan salan siyaseta Dewletên Amerîka yên Yekbûyî ya li ser problemê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.whitehouse.gov/the-press-office/2017/12/06/president-donald-j-trumps-proclamation-jerusalem-capital-state-israel |sernav=President Donald J. Trump's Proclamation on Jerusalem as the Capital of the State of Israel |tarîx=6 December 2017 |roja-gihiştinê=6 December 2017 |weşanger=White House |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171206191507/https://www.whitehouse.gov/the-press-office/2017/12/06/president-donald-j-trumps-proclamation-jerusalem-capital-state-israel |roja-arşîvê=6 December 2017}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=7 December 2017 |sernav=Trump Declares Jerusalem as Israel's Capital |url=http://www.news.com.au/world/middle-east/trump-to-declare-jerusalem-as-israels-capital/news-story/6f16170f8ceec70d7e2f10a9659309a1 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171206234846/http://www.news.com.au/world/middle-east/trump-to-declare-jerusalem-as-israels-capital/news-story/6f16170f8ceec70d7e2f10a9659309a1 |roja-arşîvê=6 December 2017 |roja-gihiştinê=7 December 2017 |xebat=News.com.au}}</ref> Ev hereket ji aliyê gelek dewletan ve hate rexnekirin. <ref>[https://www.reuters.com/article/us-usa-trump-israel-jerusalem-reaction/arabs-europe-u-n-reject-trumps-recognition-of-jerusalem-as-israeli-capital-idUSKBN1E0312 Arabs, Europe, U.N. reject Trump's recognition of Jerusalem as Israeli capital] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171222180040/https://www.reuters.com/article/us-usa-trump-israel-jerusalem-reaction/arabs-europe-u-n-reject-trumps-recognition-of-jerusalem-as-israeli-capital-idUSKBN1E0312|date=22 December 2017}}, Mark Heinrich, Reuters</ref> Qerareke şermezarkirina qerare USAyê ji aliyê hemû 14 endamên din ên Meclîsa Miletên Yekbûyî ya Emniyetê ve hate piştgirtin, lê di 18ê meha 12an ya 2017an de ji aliyê USAyê ve hate vetokirin. <ref>[https://www.telegraph.co.uk/news/2017/12/18/us-forced-veto-un-resolution-condemning-trumps-decision-jerusalem/ US forced to veto UN resolution condemning Trump's decision on Jerusalem] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180510060242/https://www.telegraph.co.uk/news/2017/12/18/us-forced-veto-un-resolution-condemning-trumps-decision-jerusalem/|date=10 May 2018}}, ''[[The Daily Telegraph]]''</ref> Li Civata Imûmî ya Miletên Yekbûyî qerareke piştî wê şermezarkirina qerara DYAyê hat qebûlkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=21 December 2017 |sernav=UN rejects Trump's Jerusalem declaration |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-42446027 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210613053816/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-42446027 |roja-arşîvê=13 June 2021 |roja-gihiştinê=20 June 2018 |xebat=BBC News}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aljazeera.com/news/2017/12/general-assembly-rejects-trump-jerusalem-move-171221135806725.html |sernav=UN General Assembly rejects Trump's Jerusalem move |roja-gihiştinê=21 December 2017 |weşanger=Al Jazeera |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171222211816/http://www.aljazeera.com/news/2017/12/general-assembly-rejects-trump-jerusalem-move-171221135806725.html |roja-arşîvê=22 December 2017}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Gladstone |pêşnav=Rick |tarîx=21 December 2017 |sernav=Defying Trump, U.N. General Assembly Condemns U.S. Decree on Jerusalem |url=https://www.nytimes.com/2017/12/21/world/middleeast/trump-jerusalem-united-nations.html |url-access=subscription |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20220103/https://www.nytimes.com/2017/12/21/world/middleeast/trump-jerusalem-united-nations.html |roja-arşîvê=3 January 2022 |xebat=The New York Times}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/ES-10/L.22&Submit=Search&Lang=E |sernav=United Nations Official Document |roja-gihiştinê=21 December 2017 |weşanger=United Nations |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171222122638/http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/ES-10/L.22&Submit=Search&Lang=E |roja-arşîvê=22 December 2017}}</ref> Di 14ê gulana 2018an de Dewletên Amerîkayê yên Yekbûyî bi res,î sefareta xwe li Qudsê vekir û cihê wê yê li Tel Avîvê bû konsûlxaneyek. Ji ber kêmbûna naskirina navberdewletî ya Qudsê wek paytextê Îsraîlê, hin medyayên ne-Îsraîlî Tel Avîv wekî metonim ji bo Îsraîl dişuxilînin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Tapsfield |pêşnav=James |tarîx=18 February 2010 |sernav=Israel must co-operate over fake passports, says David Miliband |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/israel-must-cooperate-over-fake-passports-says-david-miliband-1903544.html |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130820225541/http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/israel-must-cooperate-over-fake-passports-says-david-miliband-1903544.html |roja-arşîvê=20 August 2013 |roja-gihiştinê=11 September 2010 |xebat=The Independent |cih=UK}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=18 February 2010 |sernav=Dubai Hamas killing pledge by UK foreign secretary |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/8521246.stm |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190501194540/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/8521246.stm |roja-arşîvê=1 May 2019 |roja-gihiştinê=11 September 2010 |xebat=BBC News}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=4 January 2009 |sernav=Editorial A bloody new year in Gaza |url=http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/ed20090104a1.html |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110716112509/http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/ed20090104a1.html |roja-arşîvê=16 July 2011 |roja-gihiştinê=11 September 2010 |xebat=The Japan Times}}</ref><ref>[http://www.timesonline.co.uk/tol/tools_and_services/specials/style_guide/article986728.ece Times Online Style Guide—J] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110921130217/http://www.timesonline.co.uk/tol/tools_and_services/specials/style_guide/article986728.ece|date=21 September 2011}} "Jerusalem must not be used as a metonym or variant for Israel. It is not internationally recognised as the Israeli capital, and its status is one of the central controversies in the Middle East."</ref> Gelek kes, kom, dezgeh, ... miqabilî qerara Trump derketin, xaseten rêberên di nava civatên ereban û misilmanan de. Filistînî îdia dikin ku Rojhilatê Qudsê divê bibe paytextê dewleta wan ya pêşerojê û divê statûya wê bi riya danûstandinên aştiyê were safîkirin, wek ku di peymana aştîyê ya 1993an de hatiye diyarkirin. Serokê Filistînê Mahmûd Abbas da zanîn ku emela Trump bi şiklekî bi tesîr rê li ber cihê USAyê wek wesayîta di prosesa aştiyê de girt. [[Ismail Heniye|Ismail Haniyeh]], serokê hereketa Hamasê ya îslamî, ji bo "intifada"ke, yanî serhildaneke, nû bang kir. Reysîcimhûrê Tirkiyê [[Recep Tayyip Erdoğan|Recep Tayyip Erdogan]] qerarê rexne kir û got ku wê "heremê bixe nav hunglîskeke êgir". Şahê Erebistana Siûdî Selman vê yekê weke "tehrîkeke zelal ya li ber misilmanên dinyayê" behs kir. Serokê Misrê Ebdel Fetah el-Sîsî da zanîn ku ev qerar wê halê li heremê xirabtir bike. [[Îran|Îranê]] hişyarî da ku wê ew qerar bibe sebeba "intifadake nû", û got ku şkandineke hişkere ya qerarên navberdewletî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-42250340 |sernav=Jerusalem: Trump move prompts negative world reaction |malper=BBC |tarîx=6 December 2017 |roja-gihiştinê=28 September 2025 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181128222351/https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-42250340 |roja-arşîvê=28 November 2018}}</ref> Di nîsana 2017an de [[Wezareta Derve (Rûsya)|Wezareta Karên Derve]] ya Rûsyayê îlan kir ku ew Rojavayê Qudsê wek paytextê Îsraîlê dibîne di çarçoveya prensîbên ji Miletên Yekbûyî qebûlkirî ku di nav wan de statûya Rojhilatê Qudsê wek paytextê dewleteke pêşerojê ya filistînî jî heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/Israel-News/Politics-And-Diplomacy/Jpost-Exclusive-Moscow-surprisingly-says-west-Jerusalem-is-Israels-capital-486336 |sernav=Jpost Exclusive: Moscow surprisingly says west Jerusalem is Israel's capital |malper=The Jerusalem Post |tarîx=6 April 2017 |roja-gihiştinê=23 September 2017 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170923193803/http://www.jpost.com/Israel-News/Politics-And-Diplomacy/Jpost-Exclusive-Moscow-surprisingly-says-west-Jerusalem-is-Israels-capital-486336 |roja-arşîvê=23 September 2017}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://english.pnn.ps/2017/04/08/russia-could-acknowledge-west-jerusalem-as-israeli-capital/ |sernav=Russia could acknowledge West Jerusalem as Israeli Capital |tarîx=8 April 2017 |roja-gihiştinê=9 April 2017 |weşanger=PNN |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170409195147/http://english.pnn.ps/2017/04/08/russia-could-acknowledge-west-jerusalem-as-israeli-capital/ |roja-arşîvê=9 April 2017}}</ref><ref>[http://www.mid.ru/en/foreign_policy/news/-/asset_publisher/cKNonkJE02Bw/content/id/2717182 Foreign Ministry statement regarding Palestinian-Israeli settlement (6 April 2017)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200104201944/https://www.mid.ru/en/foreign_policy/news/-/asset_publisher/cKNonkJE02Bw/content/id/2717182|date=4 January 2020}}"We reaffirm our commitment to the UN-approved principles for a Palestinian-Israeli settlement, which include the status of East Jerusalem as the capital of the future Palestinian state. At the same time, we must state that in this context we view West Jerusalem as the capital of Israel."</ref> Di 15ê meha 12an ya 2018ê de hikûmeta Awistralya bi resmî Rojavayê Qudsê wek paytextê Îsraîlê nas kir, lê got ku sefareta wan wê li Tel Avîvê bimîne heta çareke dudewletê bi cih bibe. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/australia-recognizes-west-jerusalem-as-the-capital-of-israel/ |sernav=Australia recognizes west Jerusalem as the capital of Israel |malper=CBS News |tarîx=15 December 2018 |roja-gihiştinê=16 December 2018 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181216011904/https://www.cbsnews.com/news/australia-recognizes-west-jerusalem-as-the-capital-of-israel/ |roja-arşîvê=16 December 2018}}</ref> Qerara naskirinê di meha 10an ya 2022an de hat betalkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.npr.org/2022/10/18/1129609399/australia-will-end-recognition-of-jerusalem-as-israel-capital |sernav=Australia says it will end its recognition of Jerusalem as Israel's capital |tarîx=17 October 2022 |roja-gihiştinê=18 October 2022 |weşanger=[[NPR]] |ziman=en-US |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221018054516/https://www.npr.org/2022/10/18/1129609399/australia-will-end-recognition-of-jerusalem-as-israel-capital |roja-arşîvê=18 October 2022}}</ref> ==== Îşxalkirinên Îsraîlê ==== Pey zemtkirina wê ya di 1967an de, hikûmeta Îsraîlê 12 bicihbûnên îşxalkirinê li Rojhilatê Qudsê ava kirine, bi nifûseke bi qasî 220.000 îşxalkerên cihû yên îsraîlî di sala 2019an de.<ref>{{Jêder-malper |url=https://peacenow.org.il/en/settlements-watch/settlements-data/population |sernav=Population |malper=Peace Now |roja-gihiştinê=1 June 2022 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220611210642/https://peacenow.org.il/en/settlements-watch/settlements-data/population |roja-arşîvê=11 June 2022}}</ref> Civata navberdewletî di bin qanûna navberdewletî de îşxalkirinên Îsraîlê neqanûnî dihesibîne. <ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roberts |pêşnav=Adam |lînka-nivîskar=Adam Roberts (scholar) |sal=1990 |sernav=Prolonged Military Occupation: The Israeli-Occupied Territories Since 1967 |url=https://pdfs.semanticscholar.org/8aaa/455b51d4c49285089a97a08496071e322877.pdf |kovar=The American Journal of International Law |cild=84 |hejmar=1 |rr=85–86 |doi=10.2307/2203016 |jstor=2203016 |s2cid=145514740 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200215100933/https://pdfs.semanticscholar.org/8aaa/455b51d4c49285089a97a08496071e322877.pdf |roja-arşîvê=15 February 2020 |jêgirtin=The international community has taken a critical view of both deportations and settlements as being contrary to international law. General Assembly resolutions have condemned the deportations since 1969, and have done so by overwhelming majorities in recent years. Likewise, they have consistently deplored the establishment of settlements, and have done so by overwhelming majorities throughout the period (since the end of 1976) of the rapid expansion in their numbers. The Security Council has also been critical of deportations and settlements; and other bodies have viewed them as an obstacle to peace, and illegal under international law... Although East Jerusalem and the Golan Heights have been brought directly under Israeli law, by acts that amount to annexation, both of these areas continue to be viewed by the international community as occupied, and their status as regards the applicability of international rules is in most respects identical to that of the West Bank and Gaza.}}</ref> === Quds wek paytextê Filistînê === [[File:Orient_House.jpg|çep|thumb|Xaniyê Şerqê li Qudsê, the former headquarters of the PLO]] [[File:French_Consulate_in_Jerusalem_at_night_2008.jpg|thumb|The Consulate General of France, Jerusalem]] [[Otorîteya Dewletî ya Filistînî|Otorîteya Dewletî ya Filistînê]] li gora qerara 242an ya Meclîsa Miletên Yekbûyî ya Emniyetê, Rojhilatê Qudsê wekî axa îşxalkirî dibîne. Otorîteya Filistînî îdia dike ku Quds, tevî Kuliyeta Mizgefta el-Eqsayê, paytextê Dewleta Filistînê ye, Rêxistina Azadkirina Filistînê (PLO) îdia dike ku Rojavayê Qudsê jî meseleya nîqaşên statûya dayîmî ye. Lê wê diyar kiriye ku ew hazir e çareyên alternatîv binirxîne, mesela kirina Qudsê ya bajarekî vekirî. <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nad-plo.org/etemplate.php?id=59&more=1 |sernav=Jerusalem |malper=PLO-Negotiations Affairs Department (NAD) |roja-gihiştinê=20 May 2013 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160418223336/http://www.nad-plo.org/etemplate.php?id=59 |roja-arşîvê=18 April 2016}}</ref> Qenaeta PLOyê ew e ku Rojhilatê Qudsê, wekî ku ji aliyê hidûdên belediyê yên berî 1967an ve hatiye diyarkirin, wê bibe paytextê Filistînê û Rojavayê Qudsê wê bibe paytextê Îsraîlê, û herdû dewlet xwedî xweseriya timam bin li ser qeta wan ya bajêr bi beledîke xwe. Meclîseke bipêşxistinê ya hevbeş wê ji bo bipêşxistina koordîne mesûl bûbane.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nad-plo.org/userfiles/file/Factsheet%202013/EJ%20TODAY_FINAL%20REPORT_II.pdf |sernav=Palestine's Capital: The 1967 border in Jerusalem and Israel's illegal policies on the ground |malper=East Jerusalem today |tarîx=August 2013 |roja-gihiştinê=5 February 2016 |weşanger=PLO-Negotiations Affairs Department (NAD) |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130825020708/http://www.nad-plo.org/userfiles/file/Factsheet%202013/EJ%20TODAY_FINAL%20REPORT_II.pdf |roja-arşîvê=25 August 2013 |rûpel=5}}</ref> Xaniyê Şerqê ya li Rojhilatê Qudsê di salên 1980 û 1990an de wek merkeza PLOyê dihat şuxilandin. Ew ji aliyê Îsraîlê ve di sala 2001an de hate girtin, 2 roj piştî peqandina întiharê ya li ser restorana Sbarro. Hin dewlet, wek Rûsya<ref>[http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4015504,00.html Medvedev reaffirms Soviet recognition of Palestine (Ynet News, 18 January 2011)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130726041642/http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4015504,00.html|date=26 July 2013}} "Russian president says Moscow has not changed its position since 1988 when it 'recognized independent Palestinian state with its capital in east Jerusalem'"</ref> û Çînê<ref>[http://english.peopledaily.com.cn/90883/7592121.html China supports Palestinian UN bid (Xinhua, 8 September 2011)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130516095526/http://english.peopledaily.com.cn/90883/7592121.html|date=16 May 2013}} "China recognizes Palestine as a country with east Jerusalem as its capital and possessing full sovereignty and independence, in accordance with borders agreed upon in 1967, according to Jiang"</ref> Rojhilatê Qudsê wek paytextê dewleta Filistînê nas dikin. Qerara Meclîsa Miletên Yekbûyî ya Imûmî ya 58/292ê piştrast kir ku heqê miletê Filistînê ji bo xweseriya li ser Rojhilatê Qudsê heye. <ref>{{Jêder-malper |url=https://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/A2C2938216B39DE485256EA70070C849 |sernav=Resolution 58/292. Status of the Occupied Palestinian Territory, including East Jerusalem |tarîx=17 May 2004 |weşanger=[[United Nations]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120806133025/http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/A2C2938216B39DE485256EA70070C849 |roja-arşîvê=6 August 2012}}</ref> ==== Ofîs û dezgehên filistînî ==== [[File:89480_jerusalem_villa_constantine_salama_PikiWiki_Israel.jpg|thumb|Villa Salameh - cihê Konsûlxaneya Belçîkayê li Filistînê]] Ofîsên hikûmetê yên ku li derveyî hidûdên belediya Îsraîlê ne, di nav wan de Qewetên Emniyeta Filistînê, Qeweta 17, Qeweta Emniyetê ya Pêşîlibergirtinê û Wezareta Hundirû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.il/en/departments/news/idf-forces-take-control-of-governors-house-compound-in-abu-dis-10-aug-2001 |sernav=IDF forces take control of Governors House Compound in Abu Dis &#124; Ministry of Foreign Affairs |roja-gihiştinê=27 February 2024 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240227132111/https://www.gov.il/en/departments/news/idf-forces-take-control-of-governors-house-compound-in-abu-dis-10-aug-2001 |roja-arşîvê=27 February 2024}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.israelhayom.com/2018/02/16/abu-dis-information/ |sernav=Archived copy |roja-gihiştinê=27 February 2024 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240227132110/https://www.israelhayom.com/2018/02/16/abu-dis-information/ |roja-arşîvê=27 February 2024}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=PA Institutions in Abu Dis Cut Off From East Jerusalem |url=https://www.haaretz.com/2004-01-19/ty-article/pa-institutions-in-abu-dis-cut-off-from-east-jerusalem/0000017f-db21-d3a5-af7f-fbaf31240000 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250608035818/https://www.haaretz.com/2004-01-19/ty-article/pa-institutions-in-abu-dis-cut-off-from-east-jerusalem/0000017f-db21-d3a5-af7f-fbaf31240000 |roja-arşîvê=8 June 2025 |roja-gihiştinê=25 February 2024 |xebat=Haaretz |ziman=en}}</ref> Li mehla Dahiyat al Barid de ofîseke heremî ya ofîsa întixabê ya Otorîteya Filistînî heye. <ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Israeli Authorities Were Unaware of Jerusalem City Limits When Shuttering Palestinian Mapping Office |url=https://www.haaretz.com/israel-news/2017-03-21/ty-article/.premium/police-were-unaware-of-jerusalem-city-limits-when-shuttering-palestinian-mapping-office/0000017f-e06d-d38f-a57f-e67f01870000 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250108211056/https://www.haaretz.com/israel-news/2017-03-21/ty-article/.premium/police-were-unaware-of-jerusalem-city-limits-when-shuttering-palestinian-mapping-office/0000017f-e06d-d38f-a57f-e67f01870000 |roja-arşîvê=8 January 2025 |roja-gihiştinê=25 February 2024 |xebat=Haaretz |ziman=en}}</ref>{{Çavkanî|group=note}}<templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles><templatestyles src="Refbegin/styles.css" /> == Muhîmiya dînî == [[File:THE_OLD_CITY_JERUSALEM.JPG|thumb|Li Bajarê Kevin gelek cihên xwedî muhîmiya dînî hene ji bo her sê [[Dînên îbrahîmî|dînên birahîmî]] ên mezin—[[cihûtî]], [[xiristiyanî]] û [[îslam]].]] Quds di hersê dînên birahîmî de gelek wextî miqedes bûye. Salnameya 2000ê ya Qudsê 1204 kenîs, 158 dêr, û 73 mizgeft di bajêr de lîste dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Protecting Jerusalem's Holy Sites: A Strategy for Negotiating a Sacred Peace |paşnav=Guinn |pêşnav=David E. |weşanger=Cambridge University Press |sal=2006 |rûpel=[https://archive.org/details/protectingjerusa00guin/page/n151 142] |isbn=978-0-521-86662-0 |çap=1st |url=https://archive.org/details/protectingjerusa00guin |url-access=limited}}</ref> Çiqasî te'bandina hiştina pevrebûneke dînî ya bi silametî, li hinek cihan, mesela el-Eqsa, nerehetî û nakokî çêbûne. El-Eqsa cihê herî miqedes e di cihûtiyê de û cihê sisiyan ê herî miqedes e di îslamê de. Cihû qedrê wê digrin ji ber ku cihê 2 îbadetxanên berê ye û misilman yeqîn dikin ku nebî [[Muhemmed]] ji [[Mescîd el-Heram|Mescîd el-Heramê]] çû vî cihî di [[Îsra û Mîrac|Îsra û Mi'racê de]]. === Cihûtî === Quds di cihûtiyê bajarê herî miqedes bûye û welatê pêşîkî û rûhanî yê cihûyan bûye ji wextê ku Padîşah Dawid ew wek paytextê xwe îlan kir di asra 10an de. Bêî jimartina navên wê yî dî, navê Qudsê 669 caran di Kitêba Miqedes ya Ibrî de derbas dibe.<ref>{{Jêder |sernav=Nothing Abides |tarîx=5 July 2017 |rr=11–38 |roja-gihiştinê=5 February 2022 |beş=The Muslim Claim to Jerusalem |chapter-url=http://dx.doi.org/10.4324/9781315125374-3 |weşanger=Routledge |doi=10.4324/9781315125374-3 |isbn=978-1-315-12537-4}}</ref> === Xiristiyanî === {{Çavkanî|group=note}}Quds axlebe wek dergûşa xiristiyaniyê tê hesibandin. === Îslam === <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles>Quds bajarê sisiyan ê herî miqedes e dî îslama sunî de.<ref name="Esposito-2002">Third-holiest city in Islam:</ref> Ededên îslamî dibêjin ku dor salekê berî guhertina qiblê bi Ke'beya Mekê, qibla misilmanan Quds bû.<ref>{{Cite book |title=The Israeli-Palestinian War: Escalating to Nowhere |last=Cordesman |first=Anthony H. |author-link=Anthony Cordesman |publisher=Praeger Security International |year=2005 |page=62 |isbn=978-0-275-98758-9 |chapter=The Final Settlement Issues: Asymmetric Values & Asymmetric Warfare}}</ref><ref>{{Qref|2|142|b=yl|c=}}</ref> Lê cihê muhîm ê bajêr di îslamê de herî gelek ji ber [[Îsra û Mîrac|Îsra û Mi'racê]] ye. Misilman yeqîn dikin ku Muhemmed ji [[Mescîd el-Heram|Mescîd el-Heramê]] çû Qudsê, û çû cinetê ji bo ku [[pêxemberên îslamê]] ên berê bibîne.<ref>{{Cite book |title=The Monotheists: The Peoples of God |last=Peters |first=Francis E. |author-link=Francis Edward Peters |publisher=Princeton University Press |year=2003 |pages=[https://archive.org/details/monotheistsjewsc00pete_0/page/95 95–6] |isbn=978-0-691-11460-6 |chapter=Muhammad the Prophet of God |chapter-url=https://archive.org/details/monotheistsjewsc00pete_0/page/95}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.usc.edu/dept/MSA/fundamentals/hadithsunnah/bukhari/093.sbt.html#009.093.608 |title=Sahih Bukhari |work=Compendium of Muslim Texts |access-date=9 September 2011 |publisher=University of Southern California |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081127160919/http://www.usc.edu/dept/MSA/fundamentals/hadithsunnah/bukhari/093.sbt.html |archive-date=27 November 2008}} (from an English translation of [[Sahih al-Bukhari|Sahih Bukhari]], Volume IX, Book 93, Number 608)</ref><ref>{{Quotehadith|bukhari|7517|b=yl}}</ref> Ayeta pêşî ya di [[Îsra|sûreya Îsrayê]] behsa qonaxa seyaheta Muhemmed wek ''el-mescid el-eqṣa'' ("cihê herî dûr ê limêjê") dike.<ref>From [[Abdullah Yusuf Ali]]'s English translation of the [[Qur'an]]: "Glory to (Allah) Who did take His servant for a Journey by night from the Sacred Mosque to the farthest Mosque, whose precincts We did bless,- in order that We might show him some of Our Signs: for He is the One Who heareth and seeth (all things)." ([[Al-Isra|17]]:1)</ref><ref>{{Qref|17|1|b=yl}}</ref> Di rojên herî pêşî ên îslamê de, ev wek behseke li ser cihekî li cinetan dihat fêmkirin,<ref>{{Cite book |title=The Encyclopaedia of Islam |publisher=Brill |year=2006 |pages=97–105 |edition=New ed. 2006 |volume=7}}</ref> lê alimên îslamê ên piştî [[xelîfeya Raşidûn]] wê wek Qudsê fêm kirine, û xaseten wek cihê Îbadetgeha Cihûyan ya berê.<ref>{{Cite book |title=Narrating Muhammad's Night Journey: Tracing the Development of the Ibn 'Abbas Ascension Discourse |last=Colby |first=Frederick S. |publisher=SUNY Press |date=6 August 2008 |pages=15 |isbn=978-0-7914-7788-5 |language=en |quote=From the earliest extant Muslim texts, it becomes clear that a group of Muslims from the beginning interpreted the 'furthest place of prayer' (al-masjid al-aqṣā) with the city of Jerusalem in general and its Herodian/Solomonic Temple in particular... Eventually, a general consensus formed around the idea that Muhammad's journey did indeed take him to Jerusalem. |url=https://books.google.com/books?id=sasZCjcTisIC&pg=PA15}}</ref> Hedîsan behs dikin ku cihê Mescîda Eqsayê li Qudsê ye.<ref>{{cite web |url=http://haditsbukharionline.blogspot.ca/2010/11/merits-of-helpers-in-madinah-ansaar.html |title=Merits of the Helpers in Madinah (Ansaar)—Hadith Sahih Bukhari |access-date=7 December 2012 |publisher=Haditsbukharionline.blogspot.ca |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101044831/http://haditsbukharionline.blogspot.ca/2010/11/merits-of-helpers-in-madinah-ansaar.html |archive-date=1 January 2016}}</ref> Li gora ededên îslamê, timamê çiyê el-Eqsa ye, ne tenê mizgefta li aliyê wê yî başûrî, ku navê wê niha [[Mescîda Eqsa]] ye.<ref>{{Cite book |title=Routledge Handbook on Palestine |last=Dumper |first=Michael |publisher=Taylor & Francis |date=2024-12-30 |isbn=978-1-040-19294-8 |language=en |url=https://www.google.com.sa/books/edition/Routledge_Handbook_on_Palestine/vTcxEQAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=al-aqsa+mosque+umar&pg=PT233&printsec=frontcover |last2=Badran |first2=Amneh}}</ref><ref>{{cite book |title=Theorizing Islam: Disciplinary Deconstruction and Reconstruction |last=Hughes |first=Aaron W. |author-link=Aaron W. Hughes |publisher=Taylor & Francis |year=2014 |page=45 |isbn=978-1-317-54594-1 |quote=Although later commentators would debate whether or not this journey was a physical one or took place at an internal level, it would come to play a crucial role in establishing Muhammad's prophetic credentials. In the first part of this journey, referred to as the isra, he traveled from the Kaba in Mecca to "the farthest mosque" (al-masjid al-aqsa), identified with the Temple Mount in Jerusalem: the al-Aqsa mosque that stands there today eventually took its name from this larger precinct, in which it was constructed. |url=https://books.google.com/books?id=nWV_BAAAQBAJ&pg=PA45 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719063147/https://books.google.com/books?id=nWV_BAAAQBAJ&pg=PA45 |archive-date=19 July 2023 |url-status=live |access-date=15 July 2022 |series=Religion in Culture}}</ref> Mizgefta cim'etê ya pêşî ku hat avakirin li kuliyeta el-Eqsa ji xelîfeyê Raşidûnê, Xelîf Umer, hat avakirin piştî fetha Qudsê ya salên 637-638.<ref>{{Cite book |title=Medieval Jerusalem and Islamic Worship: Holy Places, Ceremonies, Pilgrimage |last=Elad |first=Amikam |publisher=BRILL |date=1995 |isbn=978-90-04-10010-7 |language=en |url=https://books.google.com.sa/books?id=CDz_yctbQVgC&pg=PA29&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false}}</ref><ref>{{Cite book |title=Al-quds: The Place of Jerusalem in Classical Judaic and Islamic Traditions |last=Al-Khateeb |first=Mohammed Abdul Hameed |publisher=Ta-Ha |date=1998 |pages=130 |isbn=978-1-897940-79-2 |language=en |url=https://www.google.com.sa/books/edition/Al_quds/Zep-AAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=al-aqsa+mosque+umar&dq=al-aqsa+mosque+umar&printsec=frontcover |last2=Al-Khateeb |last3=Hameed |first3=M. Abdul}}</ref> Heciyê fileh, Arculf, ku dor sala 670an li erdên fileh/cihûyan ên miqedes digeriha, li ser mizgeftê behs kiriye. Li gora wî di mizgeftê de cihê dor sê hezar abidan (kesên ku îbadetê dikin) hebû.<ref name=":1">{{Cite book |title=the arab contribution to islamic art: from the seventh to the fifteenth centuries |last=ali |first=wijdan |publisher=American Univ in Cairo Press |date=1999 |pages=25 |isbn=978-977-424-476-6 |language=en |url=https://www.google.com.sa/books/edition/the_arab_contribution_to_islamic_art_fro/rpUuqLPPKK4C?hl=en&gbpv=1&dq=first+major+monument+to+be+built+on+al-aqsa+dome+of+the+rock&pg=PA25&printsec=frontcover}}</ref> Abîdeya [[Xanedana Emewiyan|Emewî]] ya pêşî ku li kuliyetê were avakirin [[Qubbet es-Sexre]] ye, ji [[Ebdulmelik|Xelîfe Ebdulmelik]] di neqeba salên 685 û 691 de.<ref name=":12">{{Cite book |title=the arab contribution to islamic art: from the seventh to the fifteenth centuries |last=ali |first=wijdan |publisher=American Univ in Cairo Press |date=1999 |pages=25 |isbn=978-977-424-476-6 |language=en |url=https://www.google.com.sa/books/edition/the_arab_contribution_to_islamic_art_fro/rpUuqLPPKK4C?hl=en&gbpv=1&dq=first+major+monument+to+be+built+on+al-aqsa+dome+of+the+rock&pg=PA25&printsec=frontcover}}</ref> Ew û kurê wî [[Welîd I]] (hukm. 705-715) mizgefta cim'etê ya Qiblî jî ji nû ve ava kirine di neqeba salên 705 û 710 de.<ref>{{Cite book |title=The Umayyad World |last=Marsham |first=Andrew |publisher=Routledge |date=2020-11-25 |isbn=978-1-317-43004-9 |language=en |url=https://www.google.com.sa/books/edition/The_Umayyad_World/fvwFEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=al-aqsa+mosque+al-walid&pg=PT423&printsec=frontcover}}</ref><templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles><templatestyles src="Refbegin/styles.css" />{{Gallery|File:THE TEMPLE MOUNT JERUSALEM.jpg|A view of the [[Al-Aqsa|Al-Aqsa Mosque Compound]] on [[Temple Mount]], considered a holy place by Jews, Christians, and Muslims.|File:Western Wall at night (20063).jpg|The [[Western Wall]], also known as the Wailing Wall and the Kotel, is a remnant of the [[Second Temple]] and the holiest place where Jews are permitted to pray.|File:The Church of the Holy Sepulchre-Jerusalem.JPG|The [[Church of the Holy Sepulchre]] it's the holiest site in Christianity and it has been an important pilgrimage site for Christians since the 4th century.|File:Al-Aqsa Mosque (Jerusalem).jpg|The [[Qibli Mosque|Qibli (Al-Aqsa) Mosque]], in [[Al-Aqsa|Al-Aqsa Mosque Compound]].|File:Jerusalem-2013(2)-Temple Mount-Dome of the Rock (SE exposure).jpg|The [[Dome of the Rock]], in [[Al-Aqsa|Al-Aqsa Mosque Compound]].|File:Jerusalem-Garden-Tomb-KTM-1266.jpg|[[The Garden Tomb]]—a new holy site established by British [[Protestantism|Protestants]] in the 19th century.|align=center|width=200|height=160|title=Galerî}} == Ekonomî == Berê, ekonomiya Qudsê hema bêje tenê ji heciyan dihat piştgirtin, ji ber ku ew dûrî lîmanên mezin ên [[Yafa|Yafayê]] û [[Xeze|Xezeyê]] bû.<ref name="Dumper-1996">{{Jêder-kitêb |sernav=The Politics of Jerusalem Since 1967 |paşnav=Dumper |pêşnav=Michael |weşanger=Columbia University Press |sal=1996 |rr=207–10 |isbn=978-0-231-10640-5}}</ref> Cihên dînî û kultûrî ên Qudsê îro dêhnê gelek mêhvanên xerîb dikşînin, bêhtirê turîstan serî li Dîwarê Buraq û Bajarê Kevin dan.<ref name="Central Bureau of Statistics-2006">{{Jêder-malper |url=http://www.cbs.gov.il/hodaot2006n/11_06_106e.pdf |sernav=Press Release: Jerusalem Day |tarîx=24 May 2006 |roja-gihiştinê=10 March 2007 |weşanger=Central Bureau of Statistics |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070614014210/http://www.cbs.gov.il/hodaot2006n/11_06_106e.pdf |roja-arşîvê=14 June 2007}}</ref> Di sala 2010an de, Quds ji aliyê <nowiki><i id="mwCO0">Kovara Travel + Leisure</i></nowiki> ve, li Efrîqayê û Rojhilata Navîn, bajarê herî baş ê gerha kêfî hate binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.travelandleisure.com/worldsbest/2010/cities/africa-middle-east-cities/15 |sernav=World's Best Awards 2010—Africa and the Middle East |roja-gihiştinê=11 July 2010 |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100712140230/http://www.travelandleisure.com/worldsbest/2010/cities/africa-middle-east-cities/15 |roja-arşîvê=12 July 2010}}</ref> Di sala 2013an de, 75% ji 3,5 milyon turîstên ku serî li Îsraîlê dan, serî li Qudsê dan. <ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Yiffa Yaakov |tarîx=10 January 2014 |sernav=2013 'record year' for tourism, government says |url=https://www.timesofisrael.com/2013-record-year-for-tourism-government-says |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230510114922/https://www.timesofisrael.com/2013-record-year-for-tourism-government-says |roja-arşîvê=10 May 2023 |roja-gihiştinê=30 April 2015 |xebat=[[The Times of Israel]]}}</ref> == Tehsîl == === Ûnîversîte === Quds cihê gelek ûnîversîteyên bi nav û deng e û qurs bi ibranî, erebî û îngilîzî tên dan. [[File:HADASSA_HOSPITAL_MT._SCOPUS_JERUSALEM.jpg|thumb| [[Zanîngeha Îbranî ya Orşelîmê|Ûnîversîteya Ibranî ya Qudsê]], kampusa Mount Scopus]] [[File:Abu_jihad.jpg|thumb|Di nava Mûzeya Ebû Cihad ya [[Ûnîversîteya Qudsê]]]] === Mektebên erebî === [[Wêne:Du-leshoni-2.jpg|thumb|Hand in Hand, mektebeke dizimanî ya cihû û erebî li Qudsê]] == Not == {{Çavkanî|group=note}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Xwendinê dewam bike == <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles> *Websîteya resmî ya Belediya Qudsê * [https://www.bbc.com/news/world-middle-east-26934435 Çima Quds wiqasî miqedes e?] (Arşîvkirin 31ê gulana 2018 li [[Wayback Machine]]) BBC News * Statûya Qudsê (Di li de hatiye vekirin). Belgeya [[Neteweyên Yekbûyî|Miletên Yekbûyî]] ya girêdayî nakokiya li ser bajêr * Kitêbxana Virtual ya Qudsê, projeyeke hevbeş ya Ûnîversiteya El-Qudsê û [[Zanîngeha Îbranî ya Orşelîmê|Ûnîversîteya ibrî ya Qudsê]] * [http://new.huji.ac.il/en Malpera fermî] (Arşîvkirin 6ê Berfanbara 2017ê li ) ya Zanîngeha Hebrî ya Qudsê, dezgehê pêşeng yê perwerdeya bilind ya bajêr * [https://www.alquds.edu/en Malpera fermî] (Di 6ê Berfanbara 2017ê de li de bişopandin) ya Zanîngeha El-Quds, yekane zanîngeha Filistînê li Qudsê * Zanyarîyên cografîk yên girêdayîQudûsadiOpenStreetMap == Lînkên derve == <templatestyles src="Refbegin/styles.css" /> <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles><templatestyles src="Refbegin/styles.css" /> {{Kontrola otorîteyê}}<templatestyles src="Refbegin/styles.css" />{{Çavkanî|group=note}} <nowiki> [[Kategorî:Xakên pîroz]] [[Kategorî:Bajarên pîroz]] [[Kategorî:Paytextên Asyayê]] [[Kategorî:Orşelîm]] [[Kategorî:Webarchive template wayback links]] [[Kategorî:Pages including recorded pronunciations]] [[Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdaneyê ye]]</nowiki> 4gs2h98vhy6mzl30k3q2zfsqll59glr 2101782 2101781 2026-11-04T22:26:26Z Guherto 41494 2101782 wikitext text/x-wiki {{Çavkanî|group=note}}<templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles> <templatestyles src="Refbegin/styles.css" />{{Çavkanî|group=note}}<templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles><templatestyles src="Refbegin/styles.css" /> '''Quds{{Refn|{{IPA|ku|qʊds}}, wek '''Orşelîm''' jî tê naskirin{{çavkanî hewce ye}}; {{Langx|engvar=gb|ar|القُدس|al-Quds}}, {{IPA|ar|al.quds|pron|ArAlquds.ogg}}, {{IPA|ar|il.ʔuds|local}}, {{Langx|engvar=gb|he|יְרוּשָׁלַיִם|Yerushaláyim}}, {{IPA|he|jeʁuʃaˈlajim|pron|He-Jerusalem.ogg}};<ref>''A-Z Guide to the Qur'an: A Must-have Reference to Understanding the Contents of the Islamic Holy Book'' by Mokhtar Stork (1999): "JERUSALEM: Referred to in Arabic as Baitul Muqaddas (The Holy House) or Baitul Maqdis (The House of the Sanctuary)".</ref><ref>''Pan-Islamism in India & Bengal'' by Mohammad Shah (2002), p. 63: "... protector of Mecca, Medina and Baitul Muqaddas, the sacred places of pilgrimage of the Muslim world"</ref><ref name="Elihay-2011" /> <br />Bi zimanên dî:<br />{{langx|engvar=gb|grc-x-koine|Ἱερουσαλήμ/Ἰερουσαλήμ/Ἱεροσόλυμα/Ἰεροσόλυμα/Ἱεροσάλημα|Hierousalḗm, Ierousalḗm, Hierosóluma, Ierosóluma, Hierosálēma}}<br />{{langx|engvar=gb|hy|Երուսաղեմ|Erusałēm}}}}''' bajarekî mexriba başûr e, li zozaneke Çiyayên Yehûda ya di neqeba Behra Navîn ûû Behra Mirî de ye. Ew yek ji bajarên dinyayê ên herî kevn e û ji hersê dînên birahîmî -- îslam, xiristiyanî û cihûtî -- miqedes tê hesabkirin. Ji sala 1980 ve Îsraîl îdia dike ku timamê bajêr paytextê wan e, pey îşxalkirina wan î Rojhilatê Qudsê di sala 1967 de.{{Refn|Jerusalem is the capital under [[Jerusalem Law|Israeli law]]. The presidential residence, government offices, supreme court and parliament ([[Knesset]]) are there. The State of Palestine (according to the Basic Law of Palestine, Title One: Article 3) regards Jerusalem as its capital.<ref name="2003 Amended Basic Law Archived 11 February 2016 at the Wayback Machine"/> The UN and most countries do not recognise Jerusalem as Israel's capital, taking the position that the final status of Jerusalem is pending future negotiations between Israel and the Palestinian Authority. Most countries maintain their embassies in [[Tel Aviv]] and its suburbs or suburbs of Jerusalem, such as [[Mevaseret Zion]] <small>(see {{cite web |url=https://www.un.org/Depts/Cartographic/map/profile/israel.pdf |title=Map of Israel |access-date=28 June 2017 |archive-date=1 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200601135924/https://www.un.org/Depts/Cartographic/map/profile/israel.pdf |url-status=live}}&nbsp;{{small|(319&nbsp;KB)}})</small> See [[Status of Jerusalem]] for more information.}}<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Routledge Handbook on the Israeli-Palestinian Conflict |paşnav=Peters |pêşnav=Joel |weşanger=Routledge |tarîx=2013-03-05 |rr=130 |isbn=978-1-136-16068-4 |ziman=en |jêgirtin=After Israel's occupation of East Jerusalem in 1967, the UN Security Council passed Resolution 237, condemning the annexation of East Jerusalem. Resolution 242, although not mentioning Jerusalem directly, demanded a withdrawal of Israeli forces to the 1949 armistice lines, thereby relinquishing control of East Jerusalem. |url=https://www.google.com.sa/books/edition/Routledge_Handbook_on_the_Israeli_Palest/NOXqTCc1u9QC?hl=en&gbpv=1&dq=international+law+recognize+east+jerusalem+as+part+of+palestine&pg=PA130&printsec=frontcover |paşnav2=Newman |pêşnav2=David}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Smith |pêşnav=William |tarîx=6 December 2017 |sernav=Donald Trump confirms US will recognise Jerusalem as capital of Israel |url=https://www.theguardian.com/us-news/2017/dec/06/donald-trump-us-jerusalem-israel-capital |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231005074952/https://www.theguardian.com/us-news/2017/dec/06/donald-trump-us-jerusalem-israel-capital |roja-arşîvê=5 October 2023 |roja-gihiştinê=13 May 2017 |xebat=The Guardian}}</ref> [[Dewleta Filistînê|Filistînê]] jî dibêje ku Rojhilatê Qudsê (Bajarê Kevn jî tê de) paytextê wan e. Civata navberdewletî îşxalkirina Rojhilatê Qudsê qebûl nake, wê neqanûnî hesab dike, û wê wek yek [[erdên filistînî ên ji Îsraîlê îşxalkirî]] dihesibîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://domino.un.org/unispal.nsf/0/441329a958089eaa852560c4004ee74d?OpenDocument |sernav=Resolution 298 September 25, 1971 |tarîx=25 September 1971 |roja-gihiştinê=25 July 2018 |weşanger=[[United Nations]] |jêgirtin=Recalling its resolutions... concerning measures and actions by Israel designed to change the status of the Israeli-occupied section of Jerusalem,... |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130819003928/http://domino.un.org/unispal.nsf/0/441329a958089eaa852560c4004ee74d?OpenDocument |roja-arşîvê=19 August 2013}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Question of Palestine & the United Nations |weşanger=United Nations Department of Public Information |tarîx=2003 |jêgirtin=East Jerusalem has been considered, by both the General Assembly and the Security Council, as part of the occupied Palestinian territory. |beş=The status of Jerusalem |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190808102228/https://www.un.org/Depts/dpi/palestine/ch12.pdf |roja-arşîvê=8 August 2019 |chapter-url=https://www.un.org/Depts/dpi/palestine/ch12.pdf}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=26 February 2010 |sernav=Israeli authorities back 600 new East Jerusalem homes |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/8538791.stm |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180612140111/http://news.bbc.co.uk/2/hi/8538791.stm |roja-arşîvê=12 June 2018 |roja-gihiştinê=18 September 2013 |xebat=BBC News}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=9 November 2010 |sernav=Israel plans 1,300 East Jerusalem Jewish settler homes |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-11709617 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119213308/https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-11709617 |roja-arşîvê=19 November 2018 |roja-gihiştinê=20 June 2018 |xebat=BBC News |jêgirtin=East Jerusalem is regarded as occupied Palestinian territory by the international community, but Israel says it is part of its territory.}}</ref> Israîlê dezgehên xwe yên hikûmetê ên serekî li wir bi rê ve dibe, û Filistînê wê wek textê qewetê dihesibîne. Niha, statûya Qudsê yek ji problemên esasî yên di [[Pevçûna Îsraêl û Filistînê|Pevçûna Îsraîl û Filistînê]] de ye. Di bin Plana Miletên Yekbûyî ya Levakirina Filistînê de (ya 1947), Quds wê "wek ''corpus separum'' di bin rejîmeke navberdewletî ya xisûsî de" hatibane avakirin ku wê ji Miletên Yekbûyî hatibane rêvebirin.<ref name=":02">{{Jêder-malper |url=https://unispal.un.org/DPA/DPR/unispal.nsf/0/7F0AF2BD897689B785256C330061D253 |sernav=A/RES/181(II) of 29 November 1947 |roja-gihiştinê=3 December 2024 |weşanger=United Nations General Assembly |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171010090147/https://unispal.un.org/DPA/DPR/unispal.nsf/0/7F0AF2BD897689B785256C330061D253 |roja-arşîvê=10 October 2017}}</ref> Piştî Herba Ereb-Îsraîlî ya 1948an, ew di sala 1967an de gihan lihevkirineke agirbestê ku dihate mana qetkirina Qudsê di neqeba Îsraîl û Ûrdunê de, Rojavayê Qudsê di bin destê Îsraîl de, û Rojhilatê Qudsê di bin destê Ûrdunê de.{{refn|[[West Jerusalem]] comprises approximately one third of the municipal area of Jerusalem, with [[East Jerusalem]] comprising approximately two-thirds. On the annexation of East Jerusalem, Israel also incorporated an area of the West Bank into the Jerusalem municipal area which represented more than ten times the area of East Jerusalem under Jordanian rule.<ref>Walid Khalidi (1996) Islam, the West and Jerusalem. Center for Contemporary Arab Studies & Center for Muslim–Christian Understanding, Georgetown University, quotes the breakdown as follows: West Jerusalem in 1948: 16,261 dunums (14%); West Jerusalem added in 1967: 23,000 dunums (20%); East Jerusalem under Jordanian rule: 6,000 dunums (5%); West Bank area annexed and incorporated into East Jerusalem by Israel: 67,000 dunums (61%)</ref><ref>{{cite journal |last=Aronson |first=Geoffrey |year=1995 |title=Settlement Monitor: Quarterly Update on Developments |journal=Journal of Palestine Studies |volume=25 |issue=1 |publisher=University of California Press, Institute for Palestine Studies |pages=131–40 |doi=10.2307/2538120 |jstor=2538120 |quote=West Jerusalem: 35%; East Jerusalem under Jordanian rule: 4%; West Bank area annexed and incorporated into East Jerusalem by Israel: 59% |issn=0377-919X}}</ref><ref>{{cite book |last=Benvenisti |first=Meron |title=Jerusalem, the Torn City |url=https://books.google.com/books?id=wQjwAQAACAAJ |year=1976 |publisher=Books on Demand |isbn=978-0-7837-2978-7 |page=113 |quote=East Jerusalem under Jordanian rule: 6,000 dunums; West Bank area annexed and incorporated into East Jerusalem by Israel: 67,000}}</ref>|group=note}} Ev lihevkirin heta 1967 ma, wî çaxî Îsraîlê Rojhilatê Qudsê îşxal kir û wê, li gel heremên derdorê, ji Ûrdunê stand pey [[Şerê Şeş Rojan|Herba Şeş Rojan]] xist parçekî belediya xwe.{{refn|[[West Jerusalem]] comprises approximately one third of the municipal area of Jerusalem, with [[East Jerusalem]] comprising approximately two-thirds. On the annexation of East Jerusalem, Israel also incorporated an area of the West Bank into the Jerusalem municipal area which represented more than ten times the area of East Jerusalem under Jordanian rule.<ref>Walid Khalidi (1996) Islam, the West and Jerusalem. Center for Contemporary Arab Studies & Center for Muslim–Christian Understanding, Georgetown University, quotes the breakdown as follows: West Jerusalem in 1948: 16,261 dunums (14%); West Jerusalem added in 1967: 23,000 dunums (20%); East Jerusalem under Jordanian rule: 6,000 dunums (5%); West Bank area annexed and incorporated into East Jerusalem by Israel: 67,000 dunums (61%)</ref><ref>{{cite journal |last=Aronson |first=Geoffrey |year=1995 |title=Settlement Monitor: Quarterly Update on Developments |journal=Journal of Palestine Studies |volume=25 |issue=1 |publisher=University of California Press, Institute for Palestine Studies |pages=131–40 |doi=10.2307/2538120 |jstor=2538120 |quote=West Jerusalem: 35%; East Jerusalem under Jordanian rule: 4%; West Bank area annexed and incorporated into East Jerusalem by Israel: 59% |issn=0377-919X}}</ref><ref>{{cite book |last=Benvenisti |first=Meron |title=Jerusalem, the Torn City |url=https://books.google.com/books?id=wQjwAQAACAAJ |year=1976 |publisher=Books on Demand |isbn=978-0-7837-2978-7 |page=113 |quote=East Jerusalem under Jordanian rule: 6,000 dunums; West Bank area annexed and incorporated into East Jerusalem by Israel: 67,000}}</ref>|group=note}} Yek ji qanûnên esasî yên Îsraîlê, Qanûna Qudsê ya 1980an, îdia dike ku Quds paytextê neqetkirî ê wê dewletê ye. Hemû şaxên hikûmeta Îsraîlê li Qudsê ne, di nav de [[Knesset]] (parlamentoya Îsraîlê), cihên serokwezîr û reysîcimhûr, û [[Mehkema Bilind ya Îsraîlê|Mehkema Bilind]]. Di [[Tarîxa Qudsê|tarîxa xwe ya dirêj]] de, Quds herî kêm dido caran hatiye xirakirin, 23 caran ketiye bin hisarê, 44 caran hatiye girtin û dîsa hatiye girtin û 52 caran hicûm hatiye berdan wê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.momentmag.com/Exclusive/2008/2008-03/200803-Jerusalem.html |sernav=Do We Divide the Holiest Holy City? |malper=Moment Magazine |roja-gihiştinê=5 March 2008 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080603214950/http://www.momentmag.com/Exclusive/2008/2008-03/200803-Jerusalem.html |roja-arşîvê=3 June 2008}} According to Eric H. Cline's tally in Jerusalem Besieged.</ref> Parçê Qudsê ê bi navê [[Bajarê Dawidî|Bajarê Dawid]] işaretên pêşî ên rûniştinê di asra 4an ya berî mîladê de, di şiklê kampên şivanên koçer de nîşan dide. <ref>{{Jêder-malper |url=https://alt-arch.org/en/from-shiloah-to-silwan-a-visitors-guide |sernav=From Shiloah to Silwan—A Visitor's Guide |tarîx=10 September 2013 |roja-gihiştinê=25 July 2018 |weşanger=Emek Shaveh |rewşa-urlyê=usurped |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220815180019/https://alt-arch.org/en/from-shiloah-to-silwan-a-visitors-guide |roja-arşîvê=15 August 2022 |paşnav=Greenberg |pêşnav=Raphael |paşnav2=Mizrachi |pêşnav2=Yonathan}}</ref> Di wextê [[Kenan|Kenanan]] de (asra 14an b.m.) li ser tabletên Misrê yên kevn Quds bi navê ''Urusalim'' hatiye binavkirin, îhtîmalen bi mana "Bajarê Salem" li ser îlahê kenanî. Di dema îsraîlî de, aktîvîtiya avakirinê ya mezin li di asra 10an berî mîladê (Dewra Hesinî ya II) de dest pê kir, û di asra 9an berî mîladê de bajar bûye merkeza dînî olî û rêveber ya Padîşahiya Yehûdayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Two Houses of Israel: State Formation and the Origins of Pan-Israelite Identity |paşnav=Sergi |pêşnav=Omer |weşanger=SBL Press |sal=2023 |rr=197 |isbn=978-1-62837-345-5 |url=https://books.google.com/books?id=4nLMEAAAQBAJ&pg=PA187 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231024041210/https://books.google.com/books?id=4nLMEAAAQBAJ&pg=PA187 |roja-arşîvê=24 October 2023 |rewşa-urlyê=live |roja-gihiştinê=23 October 2023}}</ref> Di sala 1538an de dîwarên bajêr cara talî hatin avakirin li dora Qudsê di bin [[Siltan Silêmanê Qanûnî]] yê [[Împeratoriya Osmanî]]. Îro ew dîwar Bajarê Kevin didin xuyakirin, ku ji asra 19an ve li çar parçeyan hatiye veqetandin—mehla ermenî, filehî/mesîhî, cihûyî û îslamî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Jerusalem in the 19th Century, The Old City |paşnav=Ben-Arieh |pêşnav=Yehoshua |weşanger=Yad Izhak Ben Zvi & St. Martin's Press |sal=1984 |rûpel=[https://archive.org/details/jerusalemin19thc00bena/page/14 14] |isbn=978-0-312-44187-6 |url=https://archive.org/details/jerusalemin19thc00bena/page/14}}</ref><ref name="Teller-2022">{{Jêder-kitêb |sernav=Nine Quarters of Jerusalem: A New Biography of the Old City |paşnav=Teller |pêşnav=Matthew |weşanger=[[Profile Books]] |sal=2022 |rûpel=Chapter 1 |isbn=978-1-78283-904-0 |jêgirtin=What wasn't corrected, though—and what, in retrospect, should have raised much more controversy than it did (it seems to have passed completely unremarked for the last 170-odd years)—was [[1840–41 Royal Engineers maps of Palestine, Lebanon and Syria|[Aldrich and Symonds's] map's]] labelling. Because here, newly arcing across the familiar quadrilateral of Jerusalem, are four double labels in bold capitals. At top left ''Haret En-Nassara'' and, beneath it, ''Christian Quarter''; at bottom left ''Haret El-Arman'' and ''Armenian Quarter''; at bottom centre ''Haret El-Yehud'' and ''Jews' Quarter''; and at top right—the big innovation, covering perhaps half the city—''Haret El-Muslimin'' and ''Mohammedan Quarter'', had shown this before. Every map has shown it since. The idea, in 1841, of a Mohammedan (that is, Muslim) quarter of Jerusalem is bizarre. It's like a Catholic quarter of Rome. A Hindu quarter of Delhi. Nobody living there would conceive of the city in such a way. At that time, and for centuries before and decades after, Jerusalem was, if the term means anything at all, a Muslim city. Many people identified in other ways, but large numbers of Jerusalemites were Muslim and they lived all over the city. A Muslim quarter could only have been dreamt up by outsiders, searching for a handle on a place they barely understood, intent on asserting their own legitimacy among a hostile population, seeing what they wanted to see. Its only purpose could be to draw attention to what it excludes. |url=https://books.google.com/books?id=SgQ3EAAAQBAJ |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230609194835/https://books.google.com/books?id=SgQ3EAAAQBAJ |roja-arşîvê=9 June 2023 |rewşa-urlyê=live |roja-gihiştinê=30 May 2023 |issue=map}}</ref> Bajarê Kevin di sala 1981an de bû Cihekî Mîrasa Dinyayê, û ew di [[Lîsta Cihên Mîrasa Dinyayê ên di bin Talûkê de]] ye. <ref>{{Jêder-malper |url=https://whc.unesco.org/en/list/148 |sernav=Old City of Jerusalem and its Walls |roja-gihiştinê=11 September 2010 |weşanger=UNESCO World Heritage Convention |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170804093930/http://whc.unesco.org/en/list/148 |roja-arşîvê=4 August 2017}}</ref> Ji sala 1860an ve Qudsê ji hidûdên Bajarê Kevn gelekî mestir bûye. Di sala 2024an de nifûsa Qudsê 1.050.153 bû. Di sala 2022an de 60% ji wan cihû bûn û nêzîkî 40% ji wan filistînî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbs.gov.il/en/mediarelease/Pages/2022/Selected-Data-on-the-Occasion-of-Jerusalem-Day-2022.aspx |sernav=Selected Data on the Occasion of Jerusalem Day, 2022 |malper=cbs.gov.il |tarîx=26 May 2022 |roja-gihiştinê=30 March 2023 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230528121851/https://www.cbs.gov.il/en/mediarelease/Pages/2022/Selected-Data-on-the-Occasion-of-Jerusalem-Day-2022.aspx |roja-arşîvê=28 May 2023}}</ref>{{Refn|Statistics regarding the demographics of Jerusalem refer to the unified and expanded Israeli municipality, which includes the pre-1967 Israeli and [[Jordan]]ian municipalities as well as several additional [[Palestinians|Palestinian]] villages and neighbourhoods to the northeast. Some of the Palestinian villages and neighbourhoods have been relinquished to the [[West Bank]] ''de facto'' by way of the [[Israeli West Bank barrier]],<ref name="Laub-2006"/> but their legal statuses have not been reverted.}} Di sala 2020an de nifûsa wê 951.100 bû, ji wan 570.100 (59,9%) cihû, 353.800 (37,2%) misilman, 16.300 (1,7%) fileh/mesîhî/xiristiyan û 10.800 (1,1%) nesinifandî. <ref name="jerusaleminstitute.org.il-2022">{{Jêder-malper |url=https://jerusaleminstitute.org.il/wp-content/uploads/2022/05/shnaton_C0922.pdf |sernav=Table III/9—Population in Israel and in Jerusalem, by Religion, 1988–2020 |malper=jerusaleminstitute.org.il |roja-gihiştinê=27 December 2022 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230326034034/https://jerusaleminstitute.org.il/wp-content/uploads/2022/05/shnaton_C0922.pdf |roja-arşîvê=26 March 2023 |sal=2022}}</ref> Li gora Kitêba Miqedes ya Ibrî, Padîşah [[Dawid]] bajêr ji yebûsiyan fetih kir û ew wekî paytextê Padîşahiya Îsraîlê ya Yekbûyî danî, û kurê wî Padîşah [[Silêman (pêxember)|Silêman]] avakirina Îbadetxaneya Pêşî da destpêkirin.{{Refn|Much of the information regarding King David's conquest of Jerusalem comes from [[Bible|Biblical]] accounts, but some modern-day historians have begun to give them credit due to a 1993 excavation.<ref>{{Cite book |title=Return to Sodom & Gomorrah |last=Pellegrino |first=Charles R. |publisher=Harper Paperbacks |edition=Second revised |year=1995 |isbn=978-0-380-72633-2 |page=[https://archive.org/details/returntosodomgom00pell/page/271 271] |quote=[see footnote] |url=https://archive.org/details/returntosodomgom00pell/page/271}}</ref>}} Miqedesiya [[Quds di xiristiyaniyê de|Qudsê di xiristiyaniyê de]] di tercimeya yewnanî ya Kitêba Miqedes ya Ibrî de hatiye parastin, ku xiristiyanan wekî [[Peymana Kevin|Ehda Kevin]] qebûl kiriye. Miqedesiya ku di wê kitêbê de tê behskirin, ji behsa [[Peymana Nû|Ehda Nû]] ya liselîbdaleqandin û vejîna Îsa, hatiye xurtkirin. Di Îslamê de, Quds piştî [[Meke|Mekê]] û [[Medîne|Medînê]] bajarê sisiyan ê herî miqedes e. Ev bajar [[Qible|qibla]] pêşî ji bo [[Nimêj|nimêjên misilmanan]] bû,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cambridge History of Islam |weşanger=Cambridge University Press |sal=1986 |paşnavê-edîtor=Lewis |pêşnavê-edîtor=Bernard |paşnavê-edîtor2=Holt |pêşnavê-edîtor2=P. M. |paşnavê-edîtor3=Lambton |pêşnavê-edîtor3=Ann}}</ref> û di ededên îslamî de, [[Muhemmed|nebî Muhemmed]] di sala 621an de [[Îsra û Mîrac|seyaheta xwe ya şevê]] bi wir ve kir û li gel hewadîsên dî çû cinetê bibîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=States, Nations, and Borders: The Ethics of Making Boundaries |paşnav=Buchanan |pêşnav=Allen |lînka-nivîskar=Allen Buchanan |weşanger=Cambridge University Press |sal=2004 |isbn=978-0-521-52575-6 |url={{Google books |id=bntCSupRlO4C |page=192 |plainurl=yes}} |roja-gihiştinê=9 June 2008}}</ref> Di netîceyê de, çiqasî herema wê tenê 0,9 km² be, <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Will to Survive—Israel: The Faces of the Terror 1948-the Faces of Hope Today |paşnav=Kollek |pêşnav=Teddy |lînka-nivîskar=Teddy Kollek |weşanger=Dial Press/James Wade |sal=1977 |jêgirtin=about {{convert|225|acre|ha |order=flip|}} |paşnavê-edîtor=John Phillips |beş=Afterword}}</ref> Bajarê Kevin cihê gelek deverên [[Muhîmiya dînî ya Qudsê|muhîm ên dînî]] ye, di nav wan de Kuliyeta Mescîda Eqsayê, Dîwarê Buraq, [[Mescîda Eqsa|Mescîda Eqsayê]], û Dêra Tirba Miqedes hene. == Etîmolojî û nav ==   Di serî de navê bajêr bi erebî Beyt el-Meqdis bû, îro navê Qudsê bi [[Zimanê erebî|erebî]] wekî {{Ziman|ar|القُدس}} (el-Quds) tê zanîn û tê mana "miqedes" yan jî "cihê parastinê ê miqedes"<ref name="Bosworth-2007">{{Jêder-kitêb |sernav=Historic cities of the Islamic world |paşnav=Bosworth |pêşnav=Clifford Edmund |lînka-nivîskar=Clifford Edmund Bosworth |weşanger=Koninklijke Brill NV |sal=2007 |rr=225–226 |isbn=978-90-04-15388-2 |cih=The Netherlands |url=https://books.google.com/books?id=UB4uSVt3ulUC&pg=PA226 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230218083731/https://books.google.com/books?id=UB4uSVt3ulUC&pg=PA226 |roja-arşîvê=18 February 2023 |rewşa-urlyê=live |roja-gihiştinê=17 December 2011}}</ref><ref name="Denise DeGarmo-2011">{{Jêder-malper |url=http://centre4conflictstudies.org/wanderingthoughts/category/denise-degarmo/ |sernav=Abode of Peace? |malper=Wandering Thoughts |tarîx=9 September 2011 |roja-gihiştinê=17 December 2011 |weşanger=Center for Conflict Studies |rewşa-urlyê=usurped |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120426042313/http://centre4conflictstudies.org/wanderingthoughts/category/denise-degarmo/ |roja-arşîvê=26 April 2012 |paşnav=Denise DeGarmo}}</ref>. Nav belkî forma kinkirî ya {{Ziman|ar|مدينة القُدس}} ''(Medînet el-Quds'') be, "bajarê cihê miqedes", ji ber leqeba ibrî ya bi eynî maneyê, ''Ir ha-Qodesh'' ( {{Ziman|he|עיר הקדש}} ). Siyaseta fermî ya hikûmeta îsraîlî ferz dike ku {{Ziman|ar|أُورُشَلِيمَ}} (Ûruşelîme) li gel {{Ziman|ar|القُدس}} (el-Quds) wek navê bajêr ê erebî were nivîsandin,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.biblegateway.com/passage/?search=%EF%BB%B3%EF%BA%B8%EF%BB%AE%EF%BB%89%2010%3A1&version=NAV |sernav=Bible Gateway passage: ﻳﺸﻮﻉ 10:1 - Ketab El Hayat |malper=Bible Gateway |roja-gihiştinê=29 December 2023 |ziman=en |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231229075025/https://www.biblegateway.com/passage/?search=%EF%BB%B3%EF%BA%B8%EF%BB%AE%EF%BB%89%2010:1&version=NAV |roja-arşîvê=29 December 2023}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=أعمال الرسل 12:1 فرَجَعَ الرّسُلُ إلى أُورُشليمَ مِنَ الجبَلِ الذي يُقالُ لَه جبَلُ الزّيتونِ، وهوَ قَريبٌ مِنْ أُورُشليمَ على مَسيرةِ سَبتٍ مِنها. {{!}} الترجمة العربية المشتركة (المشتركة) {{!}} Download The Bible App Now |ziman=ar |url=https://www.bible.com/ar/bible/67/ACT.1.12.%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2585%25D8%25B4%25D8%25AA%25D8%25B1%25D9%2583%25D8%25A9 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231229075025/https://www.bible.com/ar/bible/67/ACT.1.12.%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2585%25D8%25B4%25D8%25AA%25D8%25B1%25D9%2583%25D8%25A9 |roja-arşîvê=29 December 2023 |rewşa-urlyê=live |roja-gihiştinê=29 December 2023}}</ref> wek navê bajêr ê erebî li gel were bikaranîn, ku dibe {{Ziman|ar|أُورُشَلِيمَ-القُدس}} (Ûruşelîme-el-Quds).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.jerusalem.muni.il/jer_main/defaultnew.asp?lng=3 |sernav=The Official Website of Jerusalem |tarîx=19 September 2011 |weşanger=Municipality of Jerusalem |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070427222723/http://www.hotzvim.org.il/SiteFiles/1/35/901.asp |roja-arşîvê=27 April 2007}}</ref> Ayleyên ereb ên filistînî yên ji vî bajarî ne, gelek caran wekî "''qudsî''" ({{Ziman|ar|قُدسي}}) yan jî "''meqdasî''" ({{Ziman|ar|مقدسي}}) têne binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Women, the Family, and Divorce Laws in Islamic History |paşnav=Sonbol |pêşnav=Amira |tarîx=1996 |rûpel=133}}</ref> Navê ''Jerusalem'' xwedî çendek texmînan e. Hin dibêjin yanî 'bingehê Salem' (îlahê kenanî) e,<ref name="Binz-2005">{{Jêder-kitêb |sernav=Jerusalem, the Holy City |paşnav=Binz |pêşnav=Stephen J. |weşanger=Twenty-Third Publications |sal=2005 |rûpel=2 |isbn=978-1-58595-365-3 |cih=Connecticut |url={{Google books |id=7zLuDlzdTFYC |page=1 |plainurl=yes}} |roja-gihiştinê=17 December 2011}}</ref> hin jî dibêjin ji rayê samî ê ''yry'' ku kare were mana 'dîtin, danîna kevir'<ref>{{Jêder-malper |url=https://biblehub.com/hebrew/3384.htm |sernav=Brown-Driver-Briggs Lexicon: 3384. יָרָה (yarah or yara) |malper=biblehub.com |roja-gihiştinê=2026-02-14 |jêgirtin=cast (= lay, set), corner-stone Job 38:6; pillar Genesis 31:51 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260128192830/https://biblehub.com/hebrew/3384.htm |roja-arşîvê=28 January 2026}}</ref> û kêmasî 2 caran bi wî şiklî di Kitêba Miqedes ya Ibrî de hatiye şuxilandin, di sûreyên Eyûb<ref>{{Jêder-malper |url=https://biblehub.com/interlinear/job/38-6.htm |sernav=Job 38:6 Interlinear Hebrew-English |malper=biblehub.com |roja-gihiştinê=2026-02-14 |jêgirtin='''who laid ''[Hebrew root ירי YRY]'' its cornerstone''' |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20251007052442/https://biblehub.com/interlinear/job/38-6.htm |roja-arşîvê=7 October 2025}}</ref> and [[Destpêkirin|Destpêkirinê]] de.<ref>{{Jêder-malper |url=https://biblehub.com/interlinear/genesis/31-50.htm |sernav=Genesis 31:50 Interlinear Hebrew-English |malper=biblehub.com |roja-gihiştinê=2026-02-14 |jêgirtin='''behold the memorial stone which I have set ''[Hebrew root ירי YRY]'' between you and me'''}}</ref> == Tarîx == {{Çavkanî|group=note}}Quds yek ji bajarên dinyayê ên herî kevn e, tarîxa wê ji 5000 salan dirêjtir e. Çavkaniyên wê digihin dor 3000 berî mîladê, bi avakirina bicihbûna pêşî nêzîkî Çavîna Gihonê. Bajar cara pêşîn di metinên Execerationê ên misrî ên 2000 berî mîladê de tê behskirin, bi navê "Rusalimum". Di asra 17an ya berî mîladê de Quds bûbû bajarekî biqewet di bin hukma [[Kenan|kenanî]] de, bi dîwarên gelekî mezin ên ji bo parastina sîstema wê ya avê. Di wextê Dewra Talî ya Bronzê (Sifrê) de Quds bû vasalê [[Misira kevnare|Misra Qedîm]], wek ku di [[mektûbên Amarna]] de hatiye belgekirin. Di ''Dewra Îsraîliyan'' de bajar muhîmtir bû, ew dewr dor sala 1000 b.m. dest pê kir wextê ku Padîşah [[Dawid]] dest ser Qudsê danî û ew kir paytextê [[Padîşahiya Îsraîlê ya Yekbûyî]] . Kurê Dawid, Padîşah [[Silêman (pêxember)|Silêman,]] Îbadetxana Pêşî ava kir, û bajar wek merkezeke dînî ya mezin cihê xwe stand. Piştî parçebûna padîşahiyê, Quds bû paytextê [[Padîşahiya Yehûdayê]] heta ku di sala 586 b.m. de ji aliyê Împeratoriya Neo-Babîl ve hate îşxalkirin. [[Babîl (dewlet)|Babîliyan]] Îbadetxana Pêşî xira kir, û ev yek bû sebeba sirgûnkirina cihûyan ber bi Babîlê ve . Piştî ku farisan di sala 539 b.m. de Babîl fetih kir, [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] destûr da Cihûyan ku ji sirgûnê vegerin û bajar û îbadetxana bajêr ji nû ve ava bikin, avakirina wê {{Derdora|516 b.m.}} dest pê kir, ku destpêka Dewra Îbadetxana 2an nîşan dide. Piştî fetihkirina [[Îskenderê Mezin]] di sala 332 b.m. de, Quds ket bin hukma [[Serdema helenîstî|helenîstîk]], ku bû sebeba zêdebûna tesîra kultûrî û siyasî ya ji [[Yewnanistan|Yewnanistanê]]. Serhildana hasmoniyan di sala 164 b.m. de ji bo wextekî kin hukma cihûyan vegerand û Quds bû paytextê dewleteke serbixwe. Di 63 berî mîladê de, Quds ji aliyê Pompey ve hat girtin û ket bin hukma Cimhûriyeta Romayê. Bajar ji aliyê [[Hêrodêsê Mezin|Herodê Mezin]] ve hate xemilandin, ku dîwarên piştgirtinê ava kir ku hiştin ku Çiyayê Îbadexaneyê karibe were mestirkirin û ku Îbadetxana Diwan karibe were berferehkirin, ji ber wê ew bû yek ji îbadetxanên dînyaya qedîm ya yên herî mezin. Nerehetiya di neqeba cihûyan û [[Împeratoriya Romê|Împaratoriya Romayê]] de mezin bûn û dawiyê de bûn Serhildana Cihûyan ya Pêşî, ku bûn sebeba hisar û xirakirina Qudsê û Îbadetxana Diwan di sala 70an de. Piştî çend deh salan, bajar wek kolonyaya Romayê ''Aelia Capitolina'' dîse hat avakirin, û ji bo îlahê romayiyan ê [[Jupîter|Jupiter]] hat nezirkirin, û ji ber vê Serhildana Bar Kokhba (132-136 m) pêk hat. Piştî ku serhildan hat şkandin, cihû ji bajêr hatin memnû/qedexekirin. Di pêleya bizansî de, Quds wek merkezeke heca xiristiyanan bi pêş ket, xaseten piştî ku Konstentînê Mezin piştgirî da avakirina Dêra Tirba Miqedes. Di 638an de, Quds ji aliyê [[Xelîfeya Raşidûn|Xelîfeya Raşidun]] ve hate fetihkirin, û di bin hukma serî ya [[Îslam|îslamî]] de, Qubet es-Sehra û mizgefta Qiblî (al-Aqsa) hatin avakirin, pê re muhîmiya wê ya dînî ya îslamê saxlem bû. Di wextê [[seferên xaçperestan]] de hukma Qudsê hinek caran hat guhertin, di 1099an de ji aliyê xaçperestan ve hat girtin û di 1187an de jî ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî|Selahedîn]] ve dîse hat standin. Ew di wextê [[Xanedana Eyûbî|eyûbî]] û [[Dewleta Memlûkan|memlûkî]] de di destê [[Îslam|îslamî]] de maye, heta ku di sala 1517an de bû beşek ji [[Împeratoriya Osmanî|Împaratoriya Osmanî]]. Di dema modern de piştî Herba Ereb-Îsraîlî ya 1948an Qudsê di neqeba Îsraîl û Ûrdûnê de hat qetkirin. Îsraîlê di [[Şerê Şeş Rojan|Herba Şeş Rojan]] de dest ser Rojhilatê Qudsê danî, di sala 1967an de bajar di bin hkmê Îsraîlî de yek bû. Statûya Qudsê problemeke gelekî nîqaşî ye, îsraîlî jî û filistînî jî ew wek paytextê xwe îdîa dikin. == Statûya siyasî == <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles>Ji sala 1923an heta 1948an Quds paytextê îdarî yê Filistîna Mandayî bû. Di çileya pêşî ya 1949an de, serokwezîrê Îsraîlê [[David Ben-Gurion]] herema Rojavayê Qudsê ku wê kontrol dikir wekî "paytextê heta heta wê ya Îsraîlê" îlan kir, siyasetek ku di çileya pêşî ya 1950an de ji [[Knesset|Knessetê]] hate tesdîqkirin. Ev siyaset di neqeba dewletên dinyayê de nehat naskirin, ji ber ku Qerara 194an ya Meclîsa Imûmî ya Miletên Yekbûyî Qudsê wekî bajarekî navberdewletî nîşan dikir; hikûmeta Amerîkî miqabilî vê derket û israr kir ku paytextê Îsraîlê Tel Avîv bimîne. Di netîca Herba Şeş Rojan ya sala 1967an de, timamê Qudsê [[Îşxalkirina Îsraîlê ya Rojavayê Qudsê|ket bin kontrola Îsraîlê]]. Di 27ê hezîrana 1967an de, hikûmeta Levi Eshkol qanûn û hukma Îsraîlê fereh kire Rojhilatê Qudsê, lê qebûl kir ku kuliyeta el-Eqsa ji aliyê weqfa Ûrdunê ve were îdarekirin, di bin Wezareta Weqfên Dînî ya Urdunê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.jcpa.org/jcprg10.htm |sernav=Jerusalem in International Diplomacy |roja-gihiştinê=20 July 2008 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121028044557/http://www.jcpa.org/jcprg10.htm |roja-arşîvê=28 October 2012 |paşnav=Dore Gold |lînka-nivîskar=Dore Gold}}</ref> Di sala 1988an de hikûmeta Îsraîlê ji ber "sebebên emniyetê" qerara girtina Xaniyê Şerqê (beyt eş-Şerq) da, mala Civata Tehqîqên Erebî û merkeza Rêxistina Azadkirina Filistînê da. Avahî di di sala 1992an de dîse vebû wek maleke mêhvanan ya filistînî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.jerusalemites.org/jerusalem/cultural_dimensions/3.htm |sernav=The New Orient House: A History of Palestinian Hospitality |roja-gihiştinê=9 September 2011 |weşanger=jerusalemites.org |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20101217143302/http://jerusalemites.org/jerusalem/cultural_dimensions/3.htm |roja-arşîvê=17 December 2010}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Jerusalem: The Future of a Contested City |paşnav=Klein |pêşnav=Menachem |weşanger=New York University Press |sal=2001 |rûpel=189 |isbn=978-0-8147-4754-4 |beş=The PLO and the Palestinian Identity of East Jerusalem}}</ref> Lihevkirina Osloyê diyar kir ku statûya talî ya Qudsê wê bi minaqeşeyên bi Otorîteya Filistînî re bê qerardan. Lihevhatin mewcûdiya resmî ya filistînî memnû/qedexe kir heta lihevhatineke talî ya aştiyê, lê hişt ku ofîseke ticaretê ya filistînî li Qudsa Rojhilatê vebe. Otorîteya Filistînî Qudsa Rojhilatê wek paytextê dewleta Filistînê ya pêşerojê dibîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.publicpolicy.umd.edu/IPPP/Fall97Report/negotiating_jerusalem.htm |sernav=Negotiating Jerusalem |tarîx=Fall 1997 |roja-gihiştinê=25 February 2007 |weşanger=The University of Maryland School of Public Policy |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20060514191731/http://www.publicpolicy.umd.edu/IPPP/Fall97Report/negotiating_jerusalem.htm |roja-arşîvê=14 May 2006 |paşnav=Segal |pêşnav=Jerome M.}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://shop.ceps.be/downfree.php?item_id=171 |sernav=A Cooperative Structure for Israeli–Palestinian Relations: Working Paper No. 1 |malper=Centre for European Policy Studies |tarîx=November 2002 |roja-gihiştinê=16 April 2007 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20040106192631/http://shop.ceps.be/downfree.php?item_id=171 |roja-arşîvê=6 January 2004 |paşnav=Møller, Bjørn}}</ref> Reysîcimhûr [[Mehmûd Ebas]] gotiye ku ti lihevhatineke ku Qudsa Rojhilatê wek paytextê Filistînê qebûl neke, nayê qebûlkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=10 June 2010 |sernav=No agreement without a Palestinian capital in Jerusalem: Mahmoud Abbas |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/middle-east/No-agreement-without-a-Palestinian-capital-in-Jerusalem-Mahmoud-Abbas-/articleshow/6030905.cms |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110811100537/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-06-10/middle-east/28287403_1_solution-palestinian-capital-east-jerusalem |roja-arşîvê=11 August 2011 |roja-gihiştinê=9 September 2011 |xebat=[[The Times of India]]}}</ref> Serokwezîrê Îsraîlê Benjamin Netanyahu jî gotiye ku Quds wê paytextê neveqetandî ya Îsraîlê bimîne. Ji ber ku nêzîkbûna wê yî bajêr, Ebû Dis, gundekî filistînî yê Qudsê, ji aliyê Îsraîlê ve wek paytextekî pêşerojî yê Filistînê hatiye teklîfkirin. Îsraîlê Ebû Dis nexistiye dîwarê xwe yî emniyetê ê dora Qudsê. Otorîteya Filîstînî li wir avayiyeke mimkun ya parlamentoyê ji bo [[Meclîsa Qanûnçêker ya Filistînî]] ava kiriye, û ofîsên wan ên meseleyên Qudsê hemû li Ebû Dis in. === Statûya navberdewletî === Bêhtirê civata navberdewletî dibêje ku Qudsa Rojavayê, Bajarê Kevin jî tê de, qismekî [[Dewleta Filistînê|erdên îşxalkirî ên Filistînê]] ye. Dewletên Amerîkayê yên Yekbûyî kontrola Îsraîlê ya timamê Qudsê di sala 2017an de nas kir.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Landler |pêşnav=Mark |tarîx=2017-12-06 |sernav=Trump Recognizes Jerusalem as Israel's Capital and Orders U.S. Embassy to Move |url=https://www.nytimes.com/2017/12/06/world/middleeast/trump-jerusalem-israel-capital.html |roja-gihiştinê=2026-03-19 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Heta hingî ti beş, ne Qudsa Rojavayê jî ne Qudsa Rojhilatê jî, wek qismekî erdên Dewleta Îsraîlê yan jî Dewleta Filistînê nedihat naskirin.<ref>[https://berkleycenter.georgetown.edu/essays/the-controversial-sovereignty-over-the-city-of-jerusalem The Controversial Sovereignty over the City of Jerusalem (22 June 2015, The National Catholic Reporter)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181121191334/https://berkleycenter.georgetown.edu/essays/the-controversial-sovereignty-over-the-city-of-jerusalem|date=21 November 2018}} "No U.S. president has ever officially acknowledged Israeli sovereignty over any part of Jerusalem (...) The refusal to recognize Jerusalem as Israeli territory is a near universal policy among Western nations."</ref><ref>[https://www.bbc.com/news/world-middle-east-42218042 Jerusalem: Opposition to mooted Trump Israel announcement grows] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190806054724/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-42218042|date=6 August 2019}}"Israeli sovereignty over Jerusalem has never been recognised internationally"</ref> Pey wê hereketê re dewletên dî jî dest bi naskirina Qudsa Rojavayê wek qismekî Îsraîlê yan jî Qudsa Rojhilatê wek qismekî Filistînê kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/20181215-australia-recognises-west-jerusalem-capital-israel-palestinians-morrison-trump |sernav=Australia recognises west Jerusalem as capital of Israel |malper=France 24 |tarîx=2018-12-15 |roja-gihiştinê=2026-03-19 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://funag.gov.br/manual/index.php?title=Top%C3%B4nimos_e_gent%C3%ADlicos |sernav=Topônimos e gentílicos - Manual de Revisão da FUNAG |malper=funag.gov.br |roja-gihiştinê=2026-03-19}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Vladimirov |pêşnav=Nikita |tarîx=2017-04-06 |sernav=Russia recognizes Jerusalem as Israel's capital |url=https://thehill.com/policy/international/327673-russia-recognizes-jerusalem-as-israeli-capital/ |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20251212012219/https://thehill.com/policy/international/327673-russia-recognizes-jerusalem-as-israeli-capital/ |roja-arşîvê=12 December 2025 |roja-gihiştinê=2026-03-19 |xebat=The Hill |ziman=en-US}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Agencies and ToI Staff |tarîx=2017-12-13 |sernav=Saudi king: Palestinians have right to East Jerusalem as capital |url=https://www.timesofisrael.com/saudi-king-palestinians-have-right-to-east-jerusalem-as-capital/ |roja-gihiştinê=2026-03-19 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Li gora Plana Levakirinê ya ji bo Filistînê ya Neteweyên Yekbûyî ya 1947an, Quds wê bûbane <nowiki><i>corpus separatum</i></nowiki>eke ji Neteweyên Yekbûyî îdarekirî ji bo 10 salan, û peyre wê xelkê bajêr karîban "bi riya referendumekê xwestinên xwe bêjin".<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://unispal.un.org/DPA/DPR/unispal.nsf/0/7F0AF2BD897689B785256C330061D253 |sernav=A/RES/181(II) of 29 November 1947 |roja-gihiştinê=3 December 2024 |weşanger=United Nations General Assembly |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171010090147/https://unispal.un.org/DPA/DPR/unispal.nsf/0/7F0AF2BD897689B785256C330061D253 |roja-arşîvê=10 October 2017}}</ref> Di herba 1948an de qeta rojavayî yê bajêr ji qewetên dewleta Îsraîlê ya nû hat îşxalkirin, û qeta rojhilatê ji Ûrdûnê hat îşxalkirin. Civata navberdewletî bi berferehî statûya qanûnî ya Qudsê li gora plana levakirinê dihesibîne, û ji ber wê bêhtirê civatê red dike ku xweseriya Îsraîlê li ser bajêr nas bike. === Statû di bin hukma Îsraîlê de === Piştî Herba Şeş Rojan ya 1967an, Îsraîlê hukma xwe berfereh kir û dest ser Rojhilatê Qudsê danî, ku bû sebeba hidûdên nû ên belediyê. Di sala 2010an de Îsraîlê qanûnek derxist ku statûya pêşîtiyê ya herî bilind dide Qudsê. Qanûn avakirina li timamê bajêr bi pêş xist, û ji bo ku xanî, avayî, tehsîl, şuxil, turîzm û aktîvitiyên kultûrî arzantir bibin, alîkarî û feydeyên bacê pêşkêşî xelkê bajêr kir. Wezîrê îrtîbatê Moşe Kahlon got ku qanûn "mesajeke siyasî ya zelal û bê guman şand ku Quds wê newê parçekirin", û ku "hemû kesên di nav civata filistînî û navberdewletî de ku hêvî dikin ku hikûmeta heyî ya Îsraîlê ti daxwazên li ser hukma Îsraîlê li ser paytextê wê wê qebûl bike, xelet û xapînok in".<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cbn.com/cbnnews/insideisrael/2010/October/Bill-to-Grant-Jerusalem-Priority-Status/ |sernav=Bill to Grant Jerusalem Priority Status—Inside Israel |tarîx=25 October 2010 |roja-gihiştinê=28 February 2014 |weşanger=CBN News |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140904135513/http://www.cbn.com/cbnnews/insideisrael/2010/October/Bill-to-Grant-Jerusalem-Priority-Status/ |roja-arşîvê=4 September 2014 |paşnav=Tzippe Barrow}}</ref> Statûya bajêr, xaseten cihên wê yên miqedes, di herba Îsraîl û Filistînê de yek ji problemên bingehî ye. Hikûmeta Îsraîlê planên avakirinê li Mehla Misilmanan ya Bajarê Kevin qebûl kiriye<ref>[https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/02/10/AR2007021001571.html "Jewish Inroads in Muslim Quarter: Settlers' Project to Alter Skyline of Jerusalem's Old City"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170402175606/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/02/10/AR2007021001571.html|date=2 April 2017}} The Washington Post Foreign Service, 11 February 2007; p. A01</ref> da ku hebûna cihûyan li Rojhilatê Qudsê berfireh bike. Filistînî Qudsê wek paytextê [[Dewleta Filistînê]] dihesibînin, û hidûdên bajêr bûne meseleya danûstandinên dualî. Komeke şehrezayên ku ji aliyê serokwezîrê wî wextê yê Îsraîlê Ehud Barak ve di sala 2000an de hatibûn komkirin, gihabûn wê netîceyê ku bajar divê were veqetandin, ji ber ku Îsraîlê li wir nikarîbû ti hedefên xwe yên dewletî pêk bîne. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Jerusalem Syndrome: The Palestinian-Israeli Battle for the Holy City |paşnav=Moshe Amirav |lînka-nivîskar=Moshe Amirav |weşanger=Sussex Academic Press |tarîx=2009 |rr=28–29 |isbn=978-1-84519-347-8 |url={{Google books |id=IH9l4fUKZ_MC |page=28 |plainurl=yes}} |roja-gihiştinê=3 June 2014}}</ref> Lê serokwezîrê Îsraîlê [[Benjamin Netanyahu]] di sala 2014an de got ku "Quds wê ti carî newê parçekirin".<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Lazaroff |pêşnav=Tovah |tarîx=28 May 2014 |sernav=Netanyahu: 'Jerusalem is the heart of the nation. We'll never divide our heart.' |url=https://www.jpost.com/National-News/Netanyahu-47-years-ago-Jerusalem-was-reunited-and-thats-how-it-will-stay-354589 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180614120759/https://www.jpost.com/National-News/Netanyahu-47-years-ago-Jerusalem-was-reunited-and-thats-how-it-will-stay-354589 |roja-arşîvê=14 June 2018 |roja-gihiştinê=5 June 2014 |xebat=[[The Jerusalem Post]]}}</ref> Anketek ku di hezîrana 2013an de hat kirin, dît ku 74%ê cihûyên îsraîlî fikrê paytextê filistînî li ti qeteke Qudsê red dikir, lê 72%ê wê wekî bajarekî parçekirî dihesiband. <ref>[https://www.jpost.com/Diplomacy-and-Politics/Post-poll-72-percent-of-Jewish-Israelis-view-Jlem-as-divided-315490 Poll: 72% of Jewish Israelis view J'lem as divided] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151016001058/http://www.jpost.com/Diplomacy-and-Politics/Post-poll-72-percent-of-Jewish-Israelis-view-Jlem-as-divided-315490|date=16 October 2015}}, Jerusalem Post 5 June 2013</ref> Anketek ku ji Merkeza Filistînî ya Raya Imûmî û Anketên Rojhilata Navîn ên Pechter ya Amerîkî ve ji bo Konseya Eleqeyên Derve di nav nifûsa ereb ên Qudsa Rojhilat de di sala 2011an de hate kirin, hişkere kir ku 39%ê nifûsa ereb ên Qudsa Rojhilat hevwelatîbûna Îsraîlê tercîh dikin, di eynî wextî de 31%ê wan hevwelatîbûna Filistînê tercîh kirin. Li gorî anketê, 40%ê nifûsa filistînî tercîh dikir ku taxên xwe biterikînin ger ew ketiban bin hukma filistînî. <ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Benhorin |pêşnav=Yitzhak |tarîx=20 June 1995 |sernav=Poll: Jerusalem Arabs prefer Israel |url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4013000,00.html |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141006161751/http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4013000,00.html |roja-arşîvê=6 October 2014 |roja-gihiştinê=7 December 2012 |xebat=Ynetnews}}</ref> === Quds wek paytextê Îsraîlê === <templatestyles src="Refbegin/styles.css" />Di 5ê meha 12an ya 1949an de serokwezîrê pêşî yê Îsraîlê, [[David Ben-Gurion]], Qudsê wek paytextê "herdayîm" û "miqedes" yê Îsraîlê îlan kir û 8 rojan piştre diyar kir ku tenê herb "kiriye ku" serokatiya Îsraîlê "textê hikûmetê li Tel Avîvê ava bike", lê ku "ji bo Dewleta Îsraîl hercar tenê yek paytext hebû û hercar wê tenê yek hebe - Qudsa Herdayîm", û ku piştî herbê, tebên ji bo çêkirina şertên ji bo "Knessetê... ku vegere Qudsê" berdewam bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.knesset.gov.il/docs/eng/bengurion-jer.htm |sernav=Statements of the Prime Minister David Ben-Gurion Regarding Moving the Capital of Israel to Jerusalem |tarîx=5 December 1949 |roja-gihiştinê=2 April 2007 |weşanger=The Knesset |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190523152628/http://www.knesset.gov.il/docs/eng/bengurion-jer.htm |roja-arşîvê=23 May 2019 |paşnav=Ben-Gurion |pêşnav=David |lînka-nivîskar=David Ben-Gurion}}</ref> Ev bi rastî pêk hat, û ji destpêka sala 1950an ve hemû şaxên Hikûmeta Îsraîlê - qanûnî, hiqûqî û failî - li wir bûne, ji xeynî Wezareta Xweparastinê, ku li [[Tel Avîv]] e. <ref>{{Jêder-malper |url=http://thomas.loc.gov/cgi-bin/query/z?c105:H.R.4181.IH: |sernav=Jerusalem and Berlin Embassy Relocation Act of 1998 |tarîx=25 June 1998 |roja-gihiştinê=12 February 2007 |weşanger=The Library of Congress |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150903233952/http://thomas.loc.gov/cgi-bin/query/z?c105%3AH.R.4181.IH%3A |roja-arşîvê=3 September 2015}}</ref> <ref name="Knesset Proclaims Jerusalem As Israel-1950">{{Jêder-malper |url=https://www.jta.org/1950/01/25/archive/knesset-proclaims-jerusalem-as-israels-capital-mapam-and-herut-abstain-from-voting |sernav=Knesset Proclaims Jerusalem As Israel's Capital; Mapam and Herut Abstain from Voting |tarîx=25 January 1950 |roja-gihiştinê=23 September 2020 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201003004818/https://www.jta.org/1950/01/25/archive/knesset-proclaims-jerusalem-as-israels-capital-mapam-and-herut-abstain-from-voting |roja-arşîvê=3 October 2020}}</ref> Di dema îlankirinên Ben Gurion û întixaba Knessetê ya 24ê meha pêşî ya 1950an de, Quds di navbera Îsraîl û Urdunê de hatibû veqetandin, û ji ber wê ew îlankirin tenê ji bo Rojavayê Qudsê dihat jimartin.<ref name="Knesset Proclaims Jerusalem As Israel-1950" /> Di temûza 1980an de Îsraîlê Qanûna Qudsê wek Qanûna esasî qebûl kir. Qanûna Qudsê wek paytextê "timam û yekgirtî" ya Îsraîlê da xuyakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mfa.gov.il/MFA/MFAArchive/1980_1989/Basic%20Law-%20Jerusalem-%20Capital%20of%20Israel |sernav=Basic Law: Jerusalem, Capital of Israel |tarîx=30 July 1980 |roja-gihiştinê=2 April 2007 |weşanger=Israel Ministry of Foreign Affairs |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070208165053/http://www.mfa.gov.il/MFA/MFAArchive/1980_1989/Basic%20Law-%20Jerusalem-%20Capital%20of%20Israel |roja-arşîvê=8 February 2007}}</ref> Civata navberdewletî Qanûna Qudsê şermezar kir, ji ber ku ew civat Qudsê wek paytextê Îsraîlê nas nedikir. Meclîsa Miletên Yekbûyî ya Emniyetê di 20ê tebaxa 1980an de Qerara 478an qebûl kir, ku da xuyakirin ku Qanûna Qudsê "''miqabilî qanûna navberdewletî''" ye, û "nemeqbûl û vala ye û di wextekî nêzîk de divê were betalkirin". Dewletên endam hatin bangkirin ku temsîliyên xwe yên dîplomatîk ji Qudsa vekişînin. <ref>{{Jêder-malper |url=http://daccessdds.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/399/71/IMG/NR039971.pdf?OpenElement |sernav=Resolution 478 (1980) |roja-gihiştinê=30 July 2008 |weşanger=United Nations |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090205073441/http://daccessdds.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/399/71/IMG/NR039971.pdf?OpenElement |roja-arşîvê=5 February 2009 |sal=1980}}</ref> Piştî berarêiryarê, 22 ji 24 welatên ku berê sefareta wan li (Rojavayê) Qudsê bû, wan bar kirin Tel Avîvê, ku berî Qerara 478an jî gelek sefaret li wir bûn. [[Kosta Rîka|Costa Rica]] û [[El Salvador]] di sala 2006an de ya xwe bar kirin. Pênc sefaret hene - Dewletên Amerîka yên Yekbûyî, Guatemala, Honduras, Papua New Guinea û Kosovo - û du konsûlxane di hundurê hidûdên bajêr ên Qudsê de ne. Sefareta Paragiwayê li qesebeya Mevaseret Ziyon ya [[Qezaya Qudsê]] heye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.science.co.il/Embassies.php |sernav=Embassies and Consulates in Israel |roja-gihiştinê=5 August 2017 |weşanger=Israel Science and Technology Homepage |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170724111910/http://www.science.co.il/Embassies.php |roja-arşîvê=24 July 2017}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=3 May 2018 |sernav=Guatemala embassy in Israel opens in Jerusalem |url=https://www.middleeastmonitor.com/20180503-guatemala-embassy-in-israel-opens-in-jerusalem/ |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180513080855/https://www.middleeastmonitor.com/20180503-guatemala-embassy-in-israel-opens-in-jerusalem/ |roja-arşîvê=13 May 2018 |roja-gihiştinê=12 May 2018 |xebat=Middle East Monitor |ziman=en-GB}}</ref> <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theguardian.com/world/2021/mar/14/kosovo-opens-embassy-in-jerusalem-after-israel-recognises-its-independence |sernav=Kosovo opens embassy in Jerusalem after Israel recognises its independence |malper=[[The Guardian]] |tarîx=2021-03-14 |roja-gihiştinê=2024-05-26}}</ref> <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/9/5/papua-new-guinea-opens-israel-embassy-in-west-jerusalem |sernav=Papua-New Guinea opens Israel embassy in West Jerusalem |tarîx=2023-09-05 |roja-gihiştinê=26 May 2024 |weşanger=Al Jazeera |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240320104241/https://www.aljazeera.com/news/2023/9/5/papua-new-guinea-opens-israel-embassy-in-west-jerusalem |roja-arşîvê=20 March 2024}}</ref> li gel Bolîvya ku sefareta wê niha hatiye girtin. <ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Ramos |pêşnav=Daniel |tarîx=2023-11-01 |sernav=Bolivia severs ties with Israel, others recall envoys over Gaza |url=https://www.reuters.com/world/americas/bolivia-severs-diplomatic-ties-with-israel-citing-crimes-against-humanity-2023-10-31/ |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231031234549/https://www.reuters.com/world/americas/bolivia-severs-diplomatic-ties-with-israel-citing-crimes-against-humanity-2023-10-31/ |roja-arşîvê=31 October 2023 |roja-gihiştinê=2025-05-30 |xebat=Reuters |ziman=en}}</ref> Li Qudsê çendek konsûlxaneyên imûmî hene, ku xaseten yan bi Îsraîlê yan jî bi Filistînê re dixebitin. Di sala 1995an de Kongreya Dewletên Amerîka yên Yekbûyî Qanûna Sefareta Qudsê qebûl kir ku, di bin hin şertan de, mecbûrî kir ku sefareta wan ji Tel Avîvê were barkirin Qudsê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gpo.gov/fdsys/pkg/PLAW-104publ45/content-detail.html |sernav=Jerusalem Embassy Act of 1995 |tarîx=8 November 1995 |roja-gihiştinê=15 February 2007 |weşanger=U.S. Government Printing Office |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100617043204/http://www.gpo.gov/fdsys/pkg/PLAW-104publ45/content-detail.html |roja-arşîvê=17 June 2010}}</ref> Di 6ê meha 12an ya 2017ê de [[Serokdewletê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|reysîcimhûrê USAyê]], [[Donald Trump]], bi resmî Qudsê wek paytextê Îsraîlê nas kir û niyeta xwe ya barkirina bi Qudsê ve ya sefareta amerîkî da naskirin, ku bû sebeba vegerandin û betalkirina bi qasî dehan salan siyaseta Dewletên Amerîka yên Yekbûyî ya li ser problemê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.whitehouse.gov/the-press-office/2017/12/06/president-donald-j-trumps-proclamation-jerusalem-capital-state-israel |sernav=President Donald J. Trump's Proclamation on Jerusalem as the Capital of the State of Israel |tarîx=6 December 2017 |roja-gihiştinê=6 December 2017 |weşanger=White House |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171206191507/https://www.whitehouse.gov/the-press-office/2017/12/06/president-donald-j-trumps-proclamation-jerusalem-capital-state-israel |roja-arşîvê=6 December 2017}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=7 December 2017 |sernav=Trump Declares Jerusalem as Israel's Capital |url=http://www.news.com.au/world/middle-east/trump-to-declare-jerusalem-as-israels-capital/news-story/6f16170f8ceec70d7e2f10a9659309a1 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171206234846/http://www.news.com.au/world/middle-east/trump-to-declare-jerusalem-as-israels-capital/news-story/6f16170f8ceec70d7e2f10a9659309a1 |roja-arşîvê=6 December 2017 |roja-gihiştinê=7 December 2017 |xebat=News.com.au}}</ref> Ev hereket ji aliyê gelek dewletan ve hate rexnekirin. <ref>[https://www.reuters.com/article/us-usa-trump-israel-jerusalem-reaction/arabs-europe-u-n-reject-trumps-recognition-of-jerusalem-as-israeli-capital-idUSKBN1E0312 Arabs, Europe, U.N. reject Trump's recognition of Jerusalem as Israeli capital] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171222180040/https://www.reuters.com/article/us-usa-trump-israel-jerusalem-reaction/arabs-europe-u-n-reject-trumps-recognition-of-jerusalem-as-israeli-capital-idUSKBN1E0312|date=22 December 2017}}, Mark Heinrich, Reuters</ref> Qerareke şermezarkirina qerare USAyê ji aliyê hemû 14 endamên din ên Meclîsa Miletên Yekbûyî ya Emniyetê ve hate piştgirtin, lê di 18ê meha 12an ya 2017an de ji aliyê USAyê ve hate vetokirin. <ref>[https://www.telegraph.co.uk/news/2017/12/18/us-forced-veto-un-resolution-condemning-trumps-decision-jerusalem/ US forced to veto UN resolution condemning Trump's decision on Jerusalem] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180510060242/https://www.telegraph.co.uk/news/2017/12/18/us-forced-veto-un-resolution-condemning-trumps-decision-jerusalem/|date=10 May 2018}}, ''[[The Daily Telegraph]]''</ref> Li Civata Imûmî ya Miletên Yekbûyî qerareke piştî wê şermezarkirina qerara DYAyê hat qebûlkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=21 December 2017 |sernav=UN rejects Trump's Jerusalem declaration |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-42446027 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210613053816/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-42446027 |roja-arşîvê=13 June 2021 |roja-gihiştinê=20 June 2018 |xebat=BBC News}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aljazeera.com/news/2017/12/general-assembly-rejects-trump-jerusalem-move-171221135806725.html |sernav=UN General Assembly rejects Trump's Jerusalem move |roja-gihiştinê=21 December 2017 |weşanger=Al Jazeera |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171222211816/http://www.aljazeera.com/news/2017/12/general-assembly-rejects-trump-jerusalem-move-171221135806725.html |roja-arşîvê=22 December 2017}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Gladstone |pêşnav=Rick |tarîx=21 December 2017 |sernav=Defying Trump, U.N. General Assembly Condemns U.S. Decree on Jerusalem |url=https://www.nytimes.com/2017/12/21/world/middleeast/trump-jerusalem-united-nations.html |url-access=subscription |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20220103/https://www.nytimes.com/2017/12/21/world/middleeast/trump-jerusalem-united-nations.html |roja-arşîvê=3 January 2022 |xebat=The New York Times}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/ES-10/L.22&Submit=Search&Lang=E |sernav=United Nations Official Document |roja-gihiştinê=21 December 2017 |weşanger=United Nations |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171222122638/http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/ES-10/L.22&Submit=Search&Lang=E |roja-arşîvê=22 December 2017}}</ref> Di 14ê gulana 2018an de Dewletên Amerîkayê yên Yekbûyî bi res,î sefareta xwe li Qudsê vekir û cihê wê yê li Tel Avîvê bû konsûlxaneyek. Ji ber kêmbûna naskirina navberdewletî ya Qudsê wek paytextê Îsraîlê, hin medyayên ne-Îsraîlî Tel Avîv wekî metonim ji bo Îsraîl dişuxilînin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Tapsfield |pêşnav=James |tarîx=18 February 2010 |sernav=Israel must co-operate over fake passports, says David Miliband |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/israel-must-cooperate-over-fake-passports-says-david-miliband-1903544.html |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130820225541/http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/israel-must-cooperate-over-fake-passports-says-david-miliband-1903544.html |roja-arşîvê=20 August 2013 |roja-gihiştinê=11 September 2010 |xebat=The Independent |cih=UK}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=18 February 2010 |sernav=Dubai Hamas killing pledge by UK foreign secretary |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/8521246.stm |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190501194540/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/8521246.stm |roja-arşîvê=1 May 2019 |roja-gihiştinê=11 September 2010 |xebat=BBC News}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=4 January 2009 |sernav=Editorial A bloody new year in Gaza |url=http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/ed20090104a1.html |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110716112509/http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/ed20090104a1.html |roja-arşîvê=16 July 2011 |roja-gihiştinê=11 September 2010 |xebat=The Japan Times}}</ref><ref>[http://www.timesonline.co.uk/tol/tools_and_services/specials/style_guide/article986728.ece Times Online Style Guide—J] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110921130217/http://www.timesonline.co.uk/tol/tools_and_services/specials/style_guide/article986728.ece|date=21 September 2011}} "Jerusalem must not be used as a metonym or variant for Israel. It is not internationally recognised as the Israeli capital, and its status is one of the central controversies in the Middle East."</ref> Gelek kes, kom, dezgeh, ... miqabilî qerara Trump derketin, xaseten rêberên di nava civatên ereban û misilmanan de. Filistînî îdia dikin ku Rojhilatê Qudsê divê bibe paytextê dewleta wan ya pêşerojê û divê statûya wê bi riya danûstandinên aştiyê were safîkirin, wek ku di peymana aştîyê ya 1993an de hatiye diyarkirin. Serokê Filistînê Mahmûd Abbas da zanîn ku emela Trump bi şiklekî bi tesîr rê li ber cihê USAyê wek wesayîta di prosesa aştiyê de girt. [[Ismail Heniye|Ismail Haniyeh]], serokê hereketa Hamasê ya îslamî, ji bo "intifada"ke, yanî serhildaneke, nû bang kir. Reysîcimhûrê Tirkiyê [[Recep Tayyip Erdoğan|Recep Tayyip Erdogan]] qerarê rexne kir û got ku wê "heremê bixe nav hunglîskeke êgir". Şahê Erebistana Siûdî Selman vê yekê weke "tehrîkeke zelal ya li ber misilmanên dinyayê" behs kir. Serokê Misrê Ebdel Fetah el-Sîsî da zanîn ku ev qerar wê halê li heremê xirabtir bike. [[Îran|Îranê]] hişyarî da ku wê ew qerar bibe sebeba "intifadake nû", û got ku şkandineke hişkere ya qerarên navberdewletî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-42250340 |sernav=Jerusalem: Trump move prompts negative world reaction |malper=BBC |tarîx=6 December 2017 |roja-gihiştinê=28 September 2025 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181128222351/https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-42250340 |roja-arşîvê=28 November 2018}}</ref> Di nîsana 2017an de [[Wezareta Derve (Rûsya)|Wezareta Karên Derve]] ya Rûsyayê îlan kir ku ew Rojavayê Qudsê wek paytextê Îsraîlê dibîne di çarçoveya prensîbên ji Miletên Yekbûyî qebûlkirî ku di nav wan de statûya Rojhilatê Qudsê wek paytextê dewleteke pêşerojê ya filistînî jî heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/Israel-News/Politics-And-Diplomacy/Jpost-Exclusive-Moscow-surprisingly-says-west-Jerusalem-is-Israels-capital-486336 |sernav=Jpost Exclusive: Moscow surprisingly says west Jerusalem is Israel's capital |malper=The Jerusalem Post |tarîx=6 April 2017 |roja-gihiştinê=23 September 2017 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170923193803/http://www.jpost.com/Israel-News/Politics-And-Diplomacy/Jpost-Exclusive-Moscow-surprisingly-says-west-Jerusalem-is-Israels-capital-486336 |roja-arşîvê=23 September 2017}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://english.pnn.ps/2017/04/08/russia-could-acknowledge-west-jerusalem-as-israeli-capital/ |sernav=Russia could acknowledge West Jerusalem as Israeli Capital |tarîx=8 April 2017 |roja-gihiştinê=9 April 2017 |weşanger=PNN |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170409195147/http://english.pnn.ps/2017/04/08/russia-could-acknowledge-west-jerusalem-as-israeli-capital/ |roja-arşîvê=9 April 2017}}</ref><ref>[http://www.mid.ru/en/foreign_policy/news/-/asset_publisher/cKNonkJE02Bw/content/id/2717182 Foreign Ministry statement regarding Palestinian-Israeli settlement (6 April 2017)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200104201944/https://www.mid.ru/en/foreign_policy/news/-/asset_publisher/cKNonkJE02Bw/content/id/2717182|date=4 January 2020}}"We reaffirm our commitment to the UN-approved principles for a Palestinian-Israeli settlement, which include the status of East Jerusalem as the capital of the future Palestinian state. At the same time, we must state that in this context we view West Jerusalem as the capital of Israel."</ref> Di 15ê meha 12an ya 2018ê de hikûmeta Awistralya bi resmî Rojavayê Qudsê wek paytextê Îsraîlê nas kir, lê got ku sefareta wan wê li Tel Avîvê bimîne heta çareke dudewletê bi cih bibe. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/australia-recognizes-west-jerusalem-as-the-capital-of-israel/ |sernav=Australia recognizes west Jerusalem as the capital of Israel |malper=CBS News |tarîx=15 December 2018 |roja-gihiştinê=16 December 2018 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181216011904/https://www.cbsnews.com/news/australia-recognizes-west-jerusalem-as-the-capital-of-israel/ |roja-arşîvê=16 December 2018}}</ref> Qerara naskirinê di meha 10an ya 2022an de hat betalkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.npr.org/2022/10/18/1129609399/australia-will-end-recognition-of-jerusalem-as-israel-capital |sernav=Australia says it will end its recognition of Jerusalem as Israel's capital |tarîx=17 October 2022 |roja-gihiştinê=18 October 2022 |weşanger=[[NPR]] |ziman=en-US |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221018054516/https://www.npr.org/2022/10/18/1129609399/australia-will-end-recognition-of-jerusalem-as-israel-capital |roja-arşîvê=18 October 2022}}</ref> ==== Îşxalkirinên Îsraîlê ==== Pey zemtkirina wê ya di 1967an de, hikûmeta Îsraîlê 12 bicihbûnên îşxalkirinê li Rojhilatê Qudsê ava kirine, bi nifûseke bi qasî 220.000 îşxalkerên cihû yên îsraîlî di sala 2019an de.<ref>{{Jêder-malper |url=https://peacenow.org.il/en/settlements-watch/settlements-data/population |sernav=Population |malper=Peace Now |roja-gihiştinê=1 June 2022 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220611210642/https://peacenow.org.il/en/settlements-watch/settlements-data/population |roja-arşîvê=11 June 2022}}</ref> Civata navberdewletî di bin qanûna navberdewletî de îşxalkirinên Îsraîlê neqanûnî dihesibîne. <ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roberts |pêşnav=Adam |lînka-nivîskar=Adam Roberts (scholar) |sal=1990 |sernav=Prolonged Military Occupation: The Israeli-Occupied Territories Since 1967 |url=https://pdfs.semanticscholar.org/8aaa/455b51d4c49285089a97a08496071e322877.pdf |kovar=The American Journal of International Law |cild=84 |hejmar=1 |rr=85–86 |doi=10.2307/2203016 |jstor=2203016 |s2cid=145514740 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200215100933/https://pdfs.semanticscholar.org/8aaa/455b51d4c49285089a97a08496071e322877.pdf |roja-arşîvê=15 February 2020 |jêgirtin=The international community has taken a critical view of both deportations and settlements as being contrary to international law. General Assembly resolutions have condemned the deportations since 1969, and have done so by overwhelming majorities in recent years. Likewise, they have consistently deplored the establishment of settlements, and have done so by overwhelming majorities throughout the period (since the end of 1976) of the rapid expansion in their numbers. The Security Council has also been critical of deportations and settlements; and other bodies have viewed them as an obstacle to peace, and illegal under international law... Although East Jerusalem and the Golan Heights have been brought directly under Israeli law, by acts that amount to annexation, both of these areas continue to be viewed by the international community as occupied, and their status as regards the applicability of international rules is in most respects identical to that of the West Bank and Gaza.}}</ref> === Quds wek paytextê Filistînê === [[File:Orient_House.jpg|çep|thumb|Xaniyê Şerqê li Qudsê, the former headquarters of the PLO]] [[File:French_Consulate_in_Jerusalem_at_night_2008.jpg|thumb|The Consulate General of France, Jerusalem]] [[Otorîteya Dewletî ya Filistînî|Otorîteya Dewletî ya Filistînê]] li gora qerara 242an ya Meclîsa Miletên Yekbûyî ya Emniyetê, Rojhilatê Qudsê wekî axa îşxalkirî dibîne. Otorîteya Filistînî îdia dike ku Quds, tevî Kuliyeta Mizgefta el-Eqsayê, paytextê Dewleta Filistînê ye, Rêxistina Azadkirina Filistînê (PLO) îdia dike ku Rojavayê Qudsê jî meseleya nîqaşên statûya dayîmî ye. Lê wê diyar kiriye ku ew hazir e çareyên alternatîv binirxîne, mesela kirina Qudsê ya bajarekî vekirî. <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nad-plo.org/etemplate.php?id=59&more=1 |sernav=Jerusalem |malper=PLO-Negotiations Affairs Department (NAD) |roja-gihiştinê=20 May 2013 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160418223336/http://www.nad-plo.org/etemplate.php?id=59 |roja-arşîvê=18 April 2016}}</ref> Qenaeta PLOyê ew e ku Rojhilatê Qudsê, wekî ku ji aliyê hidûdên belediyê yên berî 1967an ve hatiye diyarkirin, wê bibe paytextê Filistînê û Rojavayê Qudsê wê bibe paytextê Îsraîlê, û herdû dewlet xwedî xweseriya timam bin li ser qeta wan ya bajêr bi beledîke xwe. Meclîseke bipêşxistinê ya hevbeş wê ji bo bipêşxistina koordîne mesûl bûbane.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nad-plo.org/userfiles/file/Factsheet%202013/EJ%20TODAY_FINAL%20REPORT_II.pdf |sernav=Palestine's Capital: The 1967 border in Jerusalem and Israel's illegal policies on the ground |malper=East Jerusalem today |tarîx=August 2013 |roja-gihiştinê=5 February 2016 |weşanger=PLO-Negotiations Affairs Department (NAD) |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130825020708/http://www.nad-plo.org/userfiles/file/Factsheet%202013/EJ%20TODAY_FINAL%20REPORT_II.pdf |roja-arşîvê=25 August 2013 |rûpel=5}}</ref> Xaniyê Şerqê ya li Rojhilatê Qudsê di salên 1980 û 1990an de wek merkeza PLOyê dihat şuxilandin. Ew ji aliyê Îsraîlê ve di sala 2001an de hate girtin, 2 roj piştî peqandina întiharê ya li ser restorana Sbarro. Hin dewlet, wek Rûsya<ref>[http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4015504,00.html Medvedev reaffirms Soviet recognition of Palestine (Ynet News, 18 January 2011)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130726041642/http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4015504,00.html|date=26 July 2013}} "Russian president says Moscow has not changed its position since 1988 when it 'recognized independent Palestinian state with its capital in east Jerusalem'"</ref> û Çînê<ref>[http://english.peopledaily.com.cn/90883/7592121.html China supports Palestinian UN bid (Xinhua, 8 September 2011)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130516095526/http://english.peopledaily.com.cn/90883/7592121.html|date=16 May 2013}} "China recognizes Palestine as a country with east Jerusalem as its capital and possessing full sovereignty and independence, in accordance with borders agreed upon in 1967, according to Jiang"</ref> Rojhilatê Qudsê wek paytextê dewleta Filistînê nas dikin. Qerara Meclîsa Miletên Yekbûyî ya Imûmî ya 58/292ê piştrast kir ku heqê miletê Filistînê ji bo xweseriya li ser Rojhilatê Qudsê heye. <ref>{{Jêder-malper |url=https://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/A2C2938216B39DE485256EA70070C849 |sernav=Resolution 58/292. Status of the Occupied Palestinian Territory, including East Jerusalem |tarîx=17 May 2004 |weşanger=[[United Nations]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120806133025/http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/A2C2938216B39DE485256EA70070C849 |roja-arşîvê=6 August 2012}}</ref> ==== Ofîs û dezgehên filistînî ==== [[File:89480_jerusalem_villa_constantine_salama_PikiWiki_Israel.jpg|thumb|Villa Salameh - cihê Konsûlxaneya Belçîkayê li Filistînê]] Ofîsên hikûmetê yên ku li derveyî hidûdên belediya Îsraîlê ne, di nav wan de Qewetên Emniyeta Filistînê, Qeweta 17, Qeweta Emniyetê ya Pêşîlibergirtinê û Wezareta Hundirû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.il/en/departments/news/idf-forces-take-control-of-governors-house-compound-in-abu-dis-10-aug-2001 |sernav=IDF forces take control of Governors House Compound in Abu Dis &#124; Ministry of Foreign Affairs |roja-gihiştinê=27 February 2024 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240227132111/https://www.gov.il/en/departments/news/idf-forces-take-control-of-governors-house-compound-in-abu-dis-10-aug-2001 |roja-arşîvê=27 February 2024}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.israelhayom.com/2018/02/16/abu-dis-information/ |sernav=Archived copy |roja-gihiştinê=27 February 2024 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240227132110/https://www.israelhayom.com/2018/02/16/abu-dis-information/ |roja-arşîvê=27 February 2024}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=PA Institutions in Abu Dis Cut Off From East Jerusalem |url=https://www.haaretz.com/2004-01-19/ty-article/pa-institutions-in-abu-dis-cut-off-from-east-jerusalem/0000017f-db21-d3a5-af7f-fbaf31240000 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250608035818/https://www.haaretz.com/2004-01-19/ty-article/pa-institutions-in-abu-dis-cut-off-from-east-jerusalem/0000017f-db21-d3a5-af7f-fbaf31240000 |roja-arşîvê=8 June 2025 |roja-gihiştinê=25 February 2024 |xebat=Haaretz |ziman=en}}</ref> Li mehla Dahiyat al Barid de ofîseke heremî ya ofîsa întixabê ya Otorîteya Filistînî heye. <ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Israeli Authorities Were Unaware of Jerusalem City Limits When Shuttering Palestinian Mapping Office |url=https://www.haaretz.com/israel-news/2017-03-21/ty-article/.premium/police-were-unaware-of-jerusalem-city-limits-when-shuttering-palestinian-mapping-office/0000017f-e06d-d38f-a57f-e67f01870000 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250108211056/https://www.haaretz.com/israel-news/2017-03-21/ty-article/.premium/police-were-unaware-of-jerusalem-city-limits-when-shuttering-palestinian-mapping-office/0000017f-e06d-d38f-a57f-e67f01870000 |roja-arşîvê=8 January 2025 |roja-gihiştinê=25 February 2024 |xebat=Haaretz |ziman=en}}</ref>{{Çavkanî|group=note}}<templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles><templatestyles src="Refbegin/styles.css" /> == Muhîmiya dînî == [[File:THE_OLD_CITY_JERUSALEM.JPG|thumb|Li Bajarê Kevin gelek cihên xwedî muhîmiya dînî hene ji bo her sê [[Dînên îbrahîmî|dînên birahîmî]] ên mezin—[[cihûtî]], [[xiristiyanî]] û [[îslam]].]] Quds di hersê dînên birahîmî de gelek wextî miqedes bûye. Salnameya 2000ê ya Qudsê 1204 kenîs, 158 dêr, û 73 mizgeft di bajêr de lîste dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Protecting Jerusalem's Holy Sites: A Strategy for Negotiating a Sacred Peace |paşnav=Guinn |pêşnav=David E. |weşanger=Cambridge University Press |sal=2006 |rûpel=[https://archive.org/details/protectingjerusa00guin/page/n151 142] |isbn=978-0-521-86662-0 |çap=1st |url=https://archive.org/details/protectingjerusa00guin |url-access=limited}}</ref> Çiqasî te'bandina hiştina pevrebûneke dînî ya bi silametî, li hinek cihan, mesela el-Eqsa, nerehetî û nakokî çêbûne. El-Eqsa cihê herî miqedes e di cihûtiyê de û cihê sisiyan ê herî miqedes e di îslamê de. Cihû qedrê wê digrin ji ber ku cihê 2 îbadetxanên berê ye û misilman yeqîn dikin ku nebî [[Muhemmed]] ji [[Mescîd el-Heram|Mescîd el-Heramê]] çû vî cihî di [[Îsra û Mîrac|Îsra û Mi'racê de]]. === Cihûtî === Quds di cihûtiyê bajarê herî miqedes bûye û welatê pêşîkî û rûhanî yê cihûyan bûye ji wextê ku Padîşah Dawid ew wek paytextê xwe îlan kir di asra 10an de. Bêî jimartina navên wê yî dî, navê Qudsê 669 caran di Kitêba Miqedes ya Ibrî de derbas dibe.<ref>{{Jêder |sernav=Nothing Abides |tarîx=5 July 2017 |rr=11–38 |roja-gihiştinê=5 February 2022 |beş=The Muslim Claim to Jerusalem |chapter-url=http://dx.doi.org/10.4324/9781315125374-3 |weşanger=Routledge |doi=10.4324/9781315125374-3 |isbn=978-1-315-12537-4}}</ref> === Xiristiyanî === {{Çavkanî|group=note}}Quds axlebe wek dergûşa xiristiyaniyê tê hesibandin. === Îslam === <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles>Quds bajarê sisiyan ê herî miqedes e dî îslama sunî de.<ref name="Esposito-2002">Third-holiest city in Islam:</ref> Ededên îslamî dibêjin ku dor salekê berî guhertina qiblê bi Ke'beya Mekê, qibla misilmanan Quds bû.<ref>{{Cite book |title=The Israeli-Palestinian War: Escalating to Nowhere |last=Cordesman |first=Anthony H. |author-link=Anthony Cordesman |publisher=Praeger Security International |year=2005 |page=62 |isbn=978-0-275-98758-9 |chapter=The Final Settlement Issues: Asymmetric Values & Asymmetric Warfare}}</ref><ref>{{Qref|2|142|b=yl|c=}}</ref> Lê cihê muhîm ê bajêr di îslamê de herî gelek ji ber [[Îsra û Mîrac|Îsra û Mi'racê]] ye. Misilman yeqîn dikin ku Muhemmed ji [[Mescîd el-Heram|Mescîd el-Heramê]] çû Qudsê, û çû cinetê ji bo ku [[pêxemberên îslamê]] ên berê bibîne.<ref>{{Cite book |title=The Monotheists: The Peoples of God |last=Peters |first=Francis E. |author-link=Francis Edward Peters |publisher=Princeton University Press |year=2003 |pages=[https://archive.org/details/monotheistsjewsc00pete_0/page/95 95–6] |isbn=978-0-691-11460-6 |chapter=Muhammad the Prophet of God |chapter-url=https://archive.org/details/monotheistsjewsc00pete_0/page/95}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.usc.edu/dept/MSA/fundamentals/hadithsunnah/bukhari/093.sbt.html#009.093.608 |title=Sahih Bukhari |work=Compendium of Muslim Texts |access-date=9 September 2011 |publisher=University of Southern California |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081127160919/http://www.usc.edu/dept/MSA/fundamentals/hadithsunnah/bukhari/093.sbt.html |archive-date=27 November 2008}} (from an English translation of [[Sahih al-Bukhari|Sahih Bukhari]], Volume IX, Book 93, Number 608)</ref><ref>{{Quotehadith|bukhari|7517|b=yl}}</ref> Ayeta pêşî ya di [[Îsra|sûreya Îsrayê]] behsa qonaxa seyaheta Muhemmed wek ''el-mescid el-eqṣa'' ("cihê herî dûr ê limêjê") dike.<ref>From [[Abdullah Yusuf Ali]]'s English translation of the [[Qur'an]]: "Glory to (Allah) Who did take His servant for a Journey by night from the Sacred Mosque to the farthest Mosque, whose precincts We did bless,- in order that We might show him some of Our Signs: for He is the One Who heareth and seeth (all things)." ([[Al-Isra|17]]:1)</ref><ref>{{Qref|17|1|b=yl}}</ref> Di rojên herî pêşî ên îslamê de, ev wek behseke li ser cihekî li cinetan dihat fêmkirin,<ref>{{Cite book |title=The Encyclopaedia of Islam |publisher=Brill |year=2006 |pages=97–105 |edition=New ed. 2006 |volume=7}}</ref> lê alimên îslamê ên piştî [[xelîfeya Raşidûn]] wê wek Qudsê fêm kirine, û xaseten wek cihê Îbadetgeha Cihûyan ya berê.<ref>{{Cite book |title=Narrating Muhammad's Night Journey: Tracing the Development of the Ibn 'Abbas Ascension Discourse |last=Colby |first=Frederick S. |publisher=SUNY Press |date=6 August 2008 |pages=15 |isbn=978-0-7914-7788-5 |language=en |quote=From the earliest extant Muslim texts, it becomes clear that a group of Muslims from the beginning interpreted the 'furthest place of prayer' (al-masjid al-aqṣā) with the city of Jerusalem in general and its Herodian/Solomonic Temple in particular... Eventually, a general consensus formed around the idea that Muhammad's journey did indeed take him to Jerusalem. |url=https://books.google.com/books?id=sasZCjcTisIC&pg=PA15}}</ref> Hedîsan behs dikin ku cihê Mescîda Eqsayê li Qudsê ye.<ref>{{cite web |url=http://haditsbukharionline.blogspot.ca/2010/11/merits-of-helpers-in-madinah-ansaar.html |title=Merits of the Helpers in Madinah (Ansaar)—Hadith Sahih Bukhari |access-date=7 December 2012 |publisher=Haditsbukharionline.blogspot.ca |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101044831/http://haditsbukharionline.blogspot.ca/2010/11/merits-of-helpers-in-madinah-ansaar.html |archive-date=1 January 2016}}</ref> Li gora ededên îslamê, timamê çiyê el-Eqsa ye, ne tenê mizgefta li aliyê wê yî başûrî, ku navê wê niha [[Mescîda Eqsa]] ye.<ref>{{Cite book |title=Routledge Handbook on Palestine |last=Dumper |first=Michael |publisher=Taylor & Francis |date=2024-12-30 |isbn=978-1-040-19294-8 |language=en |url=https://www.google.com.sa/books/edition/Routledge_Handbook_on_Palestine/vTcxEQAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=al-aqsa+mosque+umar&pg=PT233&printsec=frontcover |last2=Badran |first2=Amneh}}</ref><ref>{{cite book |title=Theorizing Islam: Disciplinary Deconstruction and Reconstruction |last=Hughes |first=Aaron W. |author-link=Aaron W. Hughes |publisher=Taylor & Francis |year=2014 |page=45 |isbn=978-1-317-54594-1 |quote=Although later commentators would debate whether or not this journey was a physical one or took place at an internal level, it would come to play a crucial role in establishing Muhammad's prophetic credentials. In the first part of this journey, referred to as the isra, he traveled from the Kaba in Mecca to "the farthest mosque" (al-masjid al-aqsa), identified with the Temple Mount in Jerusalem: the al-Aqsa mosque that stands there today eventually took its name from this larger precinct, in which it was constructed. |url=https://books.google.com/books?id=nWV_BAAAQBAJ&pg=PA45 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719063147/https://books.google.com/books?id=nWV_BAAAQBAJ&pg=PA45 |archive-date=19 July 2023 |url-status=live |access-date=15 July 2022 |series=Religion in Culture}}</ref> Mizgefta cim'etê ya pêşî ku hat avakirin li kuliyeta el-Eqsa ji xelîfeyê Raşidûnê, Xelîf Umer, hat avakirin piştî fetha Qudsê ya salên 637-638.<ref>{{Cite book |title=Medieval Jerusalem and Islamic Worship: Holy Places, Ceremonies, Pilgrimage |last=Elad |first=Amikam |publisher=BRILL |date=1995 |isbn=978-90-04-10010-7 |language=en |url=https://books.google.com.sa/books?id=CDz_yctbQVgC&pg=PA29&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false}}</ref><ref>{{Cite book |title=Al-quds: The Place of Jerusalem in Classical Judaic and Islamic Traditions |last=Al-Khateeb |first=Mohammed Abdul Hameed |publisher=Ta-Ha |date=1998 |pages=130 |isbn=978-1-897940-79-2 |language=en |url=https://www.google.com.sa/books/edition/Al_quds/Zep-AAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=al-aqsa+mosque+umar&dq=al-aqsa+mosque+umar&printsec=frontcover |last2=Al-Khateeb |last3=Hameed |first3=M. Abdul}}</ref> Heciyê fileh, Arculf, ku dor sala 670an li erdên fileh/cihûyan ên miqedes digeriha, li ser mizgeftê behs kiriye. Li gora wî di mizgeftê de cihê dor sê hezar abidan (kesên ku îbadetê dikin) hebû.<ref name=":1">{{Cite book |title=the arab contribution to islamic art: from the seventh to the fifteenth centuries |last=ali |first=wijdan |publisher=American Univ in Cairo Press |date=1999 |pages=25 |isbn=978-977-424-476-6 |language=en |url=https://www.google.com.sa/books/edition/the_arab_contribution_to_islamic_art_fro/rpUuqLPPKK4C?hl=en&gbpv=1&dq=first+major+monument+to+be+built+on+al-aqsa+dome+of+the+rock&pg=PA25&printsec=frontcover}}</ref> Abîdeya [[Xanedana Emewiyan|Emewî]] ya pêşî ku li kuliyetê were avakirin [[Qubbet es-Sexre]] ye, ji [[Ebdulmelik|Xelîfe Ebdulmelik]] di neqeba salên 685 û 691 de.<ref name=":12">{{Cite book |title=the arab contribution to islamic art: from the seventh to the fifteenth centuries |last=ali |first=wijdan |publisher=American Univ in Cairo Press |date=1999 |pages=25 |isbn=978-977-424-476-6 |language=en |url=https://www.google.com.sa/books/edition/the_arab_contribution_to_islamic_art_fro/rpUuqLPPKK4C?hl=en&gbpv=1&dq=first+major+monument+to+be+built+on+al-aqsa+dome+of+the+rock&pg=PA25&printsec=frontcover}}</ref> Ew û kurê wî [[Welîd I]] (hukm. 705-715) mizgefta cim'etê ya Qiblî jî ji nû ve ava kirine di neqeba salên 705 û 710 de.<ref>{{Cite book |title=The Umayyad World |last=Marsham |first=Andrew |publisher=Routledge |date=2020-11-25 |isbn=978-1-317-43004-9 |language=en |url=https://www.google.com.sa/books/edition/The_Umayyad_World/fvwFEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=al-aqsa+mosque+al-walid&pg=PT423&printsec=frontcover}}</ref><templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles><templatestyles src="Refbegin/styles.css" />{{Gallery|File:THE TEMPLE MOUNT JERUSALEM.jpg|A view of the [[Al-Aqsa|Al-Aqsa Mosque Compound]] on [[Temple Mount]], considered a holy place by Jews, Christians, and Muslims.|File:Western Wall at night (20063).jpg|The [[Western Wall]], also known as the Wailing Wall and the Kotel, is a remnant of the [[Second Temple]] and the holiest place where Jews are permitted to pray.|File:The Church of the Holy Sepulchre-Jerusalem.JPG|The [[Church of the Holy Sepulchre]] it's the holiest site in Christianity and it has been an important pilgrimage site for Christians since the 4th century.|File:Al-Aqsa Mosque (Jerusalem).jpg|The [[Qibli Mosque|Qibli (Al-Aqsa) Mosque]], in [[Al-Aqsa|Al-Aqsa Mosque Compound]].|File:Jerusalem-2013(2)-Temple Mount-Dome of the Rock (SE exposure).jpg|The [[Dome of the Rock]], in [[Al-Aqsa|Al-Aqsa Mosque Compound]].|File:Jerusalem-Garden-Tomb-KTM-1266.jpg|[[The Garden Tomb]]—a new holy site established by British [[Protestantism|Protestants]] in the 19th century.|align=center|width=200|height=160|title=Galerî}} == Ekonomî == Berê, ekonomiya Qudsê hema bêje tenê ji heciyan dihat piştgirtin, ji ber ku ew dûrî lîmanên mezin ên [[Yafa|Yafayê]] û [[Xeze|Xezeyê]] bû.<ref name="Dumper-1996">{{Jêder-kitêb |sernav=The Politics of Jerusalem Since 1967 |paşnav=Dumper |pêşnav=Michael |weşanger=Columbia University Press |sal=1996 |rr=207–10 |isbn=978-0-231-10640-5}}</ref> Cihên dînî û kultûrî ên Qudsê îro dêhnê gelek mêhvanên xerîb dikşînin, bêhtirê turîstan serî li Dîwarê Buraq û Bajarê Kevin dan.<ref name="Central Bureau of Statistics-2006">{{Jêder-malper |url=http://www.cbs.gov.il/hodaot2006n/11_06_106e.pdf |sernav=Press Release: Jerusalem Day |tarîx=24 May 2006 |roja-gihiştinê=10 March 2007 |weşanger=Central Bureau of Statistics |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070614014210/http://www.cbs.gov.il/hodaot2006n/11_06_106e.pdf |roja-arşîvê=14 June 2007}}</ref> Di sala 2010an de, Quds ji aliyê <nowiki><i id="mwCO0">Kovara Travel + Leisure</i></nowiki> ve, li Efrîqayê û Rojhilata Navîn, bajarê herî baş ê gerha kêfî hate binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.travelandleisure.com/worldsbest/2010/cities/africa-middle-east-cities/15 |sernav=World's Best Awards 2010—Africa and the Middle East |roja-gihiştinê=11 July 2010 |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100712140230/http://www.travelandleisure.com/worldsbest/2010/cities/africa-middle-east-cities/15 |roja-arşîvê=12 July 2010}}</ref> Di sala 2013an de, 75% ji 3,5 milyon turîstên ku serî li Îsraîlê dan, serî li Qudsê dan. <ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Yiffa Yaakov |tarîx=10 January 2014 |sernav=2013 'record year' for tourism, government says |url=https://www.timesofisrael.com/2013-record-year-for-tourism-government-says |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230510114922/https://www.timesofisrael.com/2013-record-year-for-tourism-government-says |roja-arşîvê=10 May 2023 |roja-gihiştinê=30 April 2015 |xebat=[[The Times of Israel]]}}</ref> == Tehsîl == === Ûnîversîte === Quds cihê gelek ûnîversîteyên bi nav û deng e û qurs bi ibranî, erebî û îngilîzî tên dan. [[File:HADASSA_HOSPITAL_MT._SCOPUS_JERUSALEM.jpg|thumb| [[Zanîngeha Îbranî ya Orşelîmê|Ûnîversîteya Ibranî ya Qudsê]], kampusa Mount Scopus]] [[File:Abu_jihad.jpg|thumb|Di nava Mûzeya Ebû Cihad ya [[Ûnîversîteya Qudsê]]]] === Mektebên erebî === [[Wêne:Du-leshoni-2.jpg|thumb|Hand in Hand, mektebeke dizimanî ya cihû û erebî li Qudsê]] == Not == {{Çavkanî|group=note}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Xwendinê dewam bike == <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles> *Websîteya resmî ya Belediya Qudsê * [https://www.bbc.com/news/world-middle-east-26934435 Çima Quds wiqasî miqedes e?] (Arşîvkirin 31ê gulana 2018 li [[Wayback Machine]]) BBC News * Statûya Qudsê (Di li de hatiye vekirin). Belgeya [[Neteweyên Yekbûyî|Miletên Yekbûyî]] ya girêdayî nakokiya li ser bajêr * Kitêbxana Virtual ya Qudsê, projeyeke hevbeş ya Ûnîversiteya El-Qudsê û [[Zanîngeha Îbranî ya Orşelîmê|Ûnîversîteya ibrî ya Qudsê]] * [http://new.huji.ac.il/en Malpera fermî] (Arşîvkirin 6ê Berfanbara 2017ê li ) ya Zanîngeha Hebrî ya Qudsê, dezgehê pêşeng yê perwerdeya bilind ya bajêr * [https://www.alquds.edu/en Malpera fermî] (Di 6ê Berfanbara 2017ê de li de bişopandin) ya Zanîngeha El-Quds, yekane zanîngeha Filistînê li Qudsê * Zanyarîyên cografîk yên girêdayîQudûsadiOpenStreetMap == Lînkên derve == <templatestyles src="Refbegin/styles.css" /> <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles><templatestyles src="Refbegin/styles.css" /> {{Kontrola otorîteyê}}<templatestyles src="Refbegin/styles.css" />{{Çavkanî|group=note}} <nowiki> [[Kategorî:Xakên pîroz]] [[Kategorî:Bajarên pîroz]] [[Kategorî:Paytextên Asyayê]] [[Kategorî:Orşelîm]] [[Kategorî:Webarchive template wayback links]] [[Kategorî:Pages including recorded pronunciations]] [[Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdaneyê ye]]</nowiki> ca9095a1gvcfmgde6fy6adk6j0opeeo 2101783 2101782 2026-11-04T23:16:18Z Guherto 41494 2101783 wikitext text/x-wiki {{Çavkanî|group=note}}<templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles> <templatestyles src="Refbegin/styles.css" />{{Çavkanî|group=note}}<templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles><templatestyles src="Refbegin/styles.css" /> '''Quds{{Refn|{{IPA|ku|qʊds}}, wek '''Orşelîm''' jî tê naskirin{{çavkanî hewce ye}}; {{Langx|engvar=gb|ar|القُدس|al-Quds}}, {{IPA|ar|al.quds|pron|ArAlquds.ogg}}, {{IPA|ar|il.ʔuds|local}}, {{Langx|engvar=gb|he|יְרוּשָׁלַיִם|Yerushaláyim}}, {{IPA|he|jeʁuʃaˈlajim|pron|He-Jerusalem.ogg}};<ref>''A-Z Guide to the Qur'an: A Must-have Reference to Understanding the Contents of the Islamic Holy Book'' by Mokhtar Stork (1999): "JERUSALEM: Referred to in Arabic as Baitul Muqaddas (The Holy House) or Baitul Maqdis (The House of the Sanctuary)".</ref><ref>''Pan-Islamism in India & Bengal'' by Mohammad Shah (2002), p. 63: "... protector of Mecca, Medina and Baitul Muqaddas, the sacred places of pilgrimage of the Muslim world"</ref><ref name="Elihay-2011" /> <br />Bi zimanên dî:<br />{{langx|engvar=gb|grc-x-koine|Ἱερουσαλήμ/Ἰερουσαλήμ/Ἱεροσόλυμα/Ἰεροσόλυμα/Ἱεροσάλημα|Hierousalḗm, Ierousalḗm, Hierosóluma, Ierosóluma, Hierosálēma}}<br />{{langx|engvar=gb|hy|Երուսաղեմ|Erusałēm}}}}''' bajarekî başûrê herema Şamê ye, li zozaneke Çiyayên Yehûda ya di neqeba Behra Navîn û Behra Mirî de ye. Ew yek ji bajarên dinyayê ên herî kevn e û ji hersê dînên birahîmî—îslam, xiristiyanî û cihûtî—miqedes tê hesabkirin. Ji sala 1980 ve Îsraîl îdia dike ku timamê bajêr paytextê wan e, pey îşxalkirina wan î Rojhilatê Qudsê di sala 1967 de.{{Refn|Jerusalem is the capital under [[Jerusalem Law|Israeli law]]. The presidential residence, government offices, supreme court and parliament ([[Knesset]]) are there. The State of Palestine (according to the Basic Law of Palestine, Title One: Article 3) regards Jerusalem as its capital.<ref name="2003 Amended Basic Law Archived 11 February 2016 at the Wayback Machine"/> The UN and most countries do not recognise Jerusalem as Israel's capital, taking the position that the final status of Jerusalem is pending future negotiations between Israel and the Palestinian Authority. Most countries maintain their embassies in [[Tel Aviv]] and its suburbs or suburbs of Jerusalem, such as [[Mevaseret Zion]] <small>(see {{cite web |url=https://www.un.org/Depts/Cartographic/map/profile/israel.pdf |title=Map of Israel |access-date=28 June 2017 |archive-date=1 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200601135924/https://www.un.org/Depts/Cartographic/map/profile/israel.pdf |url-status=live}}&nbsp;{{small|(319&nbsp;KB)}})</small> See [[Status of Jerusalem]] for more information.}}<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Routledge Handbook on the Israeli-Palestinian Conflict |paşnav=Peters |pêşnav=Joel |weşanger=Routledge |tarîx=2013-03-05 |rr=130 |isbn=978-1-136-16068-4 |ziman=en |jêgirtin=After Israel's occupation of East Jerusalem in 1967, the UN Security Council passed Resolution 237, condemning the annexation of East Jerusalem. Resolution 242, although not mentioning Jerusalem directly, demanded a withdrawal of Israeli forces to the 1949 armistice lines, thereby relinquishing control of East Jerusalem. |url=https://www.google.com.sa/books/edition/Routledge_Handbook_on_the_Israeli_Palest/NOXqTCc1u9QC?hl=en&gbpv=1&dq=international+law+recognize+east+jerusalem+as+part+of+palestine&pg=PA130&printsec=frontcover |paşnav2=Newman |pêşnav2=David}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Smith |pêşnav=William |tarîx=6 December 2017 |sernav=Donald Trump confirms US will recognise Jerusalem as capital of Israel |url=https://www.theguardian.com/us-news/2017/dec/06/donald-trump-us-jerusalem-israel-capital |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231005074952/https://www.theguardian.com/us-news/2017/dec/06/donald-trump-us-jerusalem-israel-capital |roja-arşîvê=5 October 2023 |roja-gihiştinê=13 May 2017 |xebat=The Guardian}}</ref> [[Dewleta Filistînê|Filistînê]] jî dibêje ku Rojhilatê Qudsê paytextê wan e. Civata navberdewletî îşxalkirina Rojhilatê Qudsê qebûl nake, wê neqanûnî hesab dike, û wê wek yek [[erdên filistînî ên ji Îsraîlê îşxalkirî]] dihesibîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://domino.un.org/unispal.nsf/0/441329a958089eaa852560c4004ee74d?OpenDocument |sernav=Resolution 298 September 25, 1971 |tarîx=25 September 1971 |roja-gihiştinê=25 July 2018 |weşanger=[[United Nations]] |jêgirtin=Recalling its resolutions... concerning measures and actions by Israel designed to change the status of the Israeli-occupied section of Jerusalem,... |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130819003928/http://domino.un.org/unispal.nsf/0/441329a958089eaa852560c4004ee74d?OpenDocument |roja-arşîvê=19 August 2013}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Question of Palestine & the United Nations |weşanger=United Nations Department of Public Information |tarîx=2003 |jêgirtin=East Jerusalem has been considered, by both the General Assembly and the Security Council, as part of the occupied Palestinian territory. |beş=The status of Jerusalem |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190808102228/https://www.un.org/Depts/dpi/palestine/ch12.pdf |roja-arşîvê=8 August 2019 |chapter-url=https://www.un.org/Depts/dpi/palestine/ch12.pdf}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=26 February 2010 |sernav=Israeli authorities back 600 new East Jerusalem homes |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/8538791.stm |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180612140111/http://news.bbc.co.uk/2/hi/8538791.stm |roja-arşîvê=12 June 2018 |roja-gihiştinê=18 September 2013 |xebat=BBC News}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=9 November 2010 |sernav=Israel plans 1,300 East Jerusalem Jewish settler homes |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-11709617 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119213308/https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-11709617 |roja-arşîvê=19 November 2018 |roja-gihiştinê=20 June 2018 |xebat=BBC News |jêgirtin=East Jerusalem is regarded as occupied Palestinian territory by the international community, but Israel says it is part of its territory.}}</ref> Israîlê dezgehên xwe yên hikûmetê ên serekî li wir bi rê ve dibe, û Filistînê wê wek textê qewetê ê pêşerojê dihesibîne. Niha, statûya Qudsê yek ji problemên esasî yên di [[Pevçûna Îsraêl û Filistînê|Pevçûna Îsraîl û Filistînê]] de ye. Di bin Plana Miletên Yekbûyî ya Levakirina Filistînê de (ya 1947), Quds wê "wek ''corpus separum'' di bin rejîmeke navberdewletî ya xisûsî de" hatibane avakirin ku wê ji Miletên Yekbûyî hatibane rêvebirin.<ref name=":02">{{Jêder-malper |url=https://unispal.un.org/DPA/DPR/unispal.nsf/0/7F0AF2BD897689B785256C330061D253 |sernav=A/RES/181(II) of 29 November 1947 |roja-gihiştinê=3 December 2024 |weşanger=United Nations General Assembly |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171010090147/https://unispal.un.org/DPA/DPR/unispal.nsf/0/7F0AF2BD897689B785256C330061D253 |roja-arşîvê=10 October 2017}}</ref> Piştî Herba Ereb-Îsraîlî ya 1948an, ew di sala 1967an de gihan lihevhatineke agirbestê ku dihate mana levakirina Qudsê di neqeba Îsraîl û Ûrdunê de, Rojavayê Qudsê di bin destê Îsraîl de, û Rojhilatê Qudsê di bin destê Ûrdunê de.{{refn|[[West Jerusalem]] comprises approximately one third of the municipal area of Jerusalem, with [[East Jerusalem]] comprising approximately two-thirds. On the annexation of East Jerusalem, Israel also incorporated an area of the West Bank into the Jerusalem municipal area which represented more than ten times the area of East Jerusalem under Jordanian rule.<ref>Walid Khalidi (1996) Islam, the West and Jerusalem. Center for Contemporary Arab Studies & Center for Muslim–Christian Understanding, Georgetown University, quotes the breakdown as follows: West Jerusalem in 1948: 16,261 dunums (14%); West Jerusalem added in 1967: 23,000 dunums (20%); East Jerusalem under Jordanian rule: 6,000 dunums (5%); West Bank area annexed and incorporated into East Jerusalem by Israel: 67,000 dunums (61%)</ref><ref>{{cite journal |last=Aronson |first=Geoffrey |year=1995 |title=Settlement Monitor: Quarterly Update on Developments |journal=Journal of Palestine Studies |volume=25 |issue=1 |publisher=University of California Press, Institute for Palestine Studies |pages=131–40 |doi=10.2307/2538120 |jstor=2538120 |quote=West Jerusalem: 35%; East Jerusalem under Jordanian rule: 4%; West Bank area annexed and incorporated into East Jerusalem by Israel: 59% |issn=0377-919X}}</ref><ref>{{cite book |last=Benvenisti |first=Meron |title=Jerusalem, the Torn City |url=https://books.google.com/books?id=wQjwAQAACAAJ |year=1976 |publisher=Books on Demand |isbn=978-0-7837-2978-7 |page=113 |quote=East Jerusalem under Jordanian rule: 6,000 dunums; West Bank area annexed and incorporated into East Jerusalem by Israel: 67,000}}</ref>|group=note}} Ev lihevhatin heta 1967 ma, wî çaxî Îsraîlê Rojhilatê Qudsê îşxal kir û wê, li gel heremên derdorê, ji Ûrdunê stand pey [[Şerê Şeş Rojan|Herba Şeş Rojan]] û xist parçekî belediya xwe.{{refn|[[West Jerusalem]] comprises approximately one third of the municipal area of Jerusalem, with [[East Jerusalem]] comprising approximately two-thirds. On the annexation of East Jerusalem, Israel also incorporated an area of the West Bank into the Jerusalem municipal area which represented more than ten times the area of East Jerusalem under Jordanian rule.<ref>Walid Khalidi (1996) Islam, the West and Jerusalem. Center for Contemporary Arab Studies & Center for Muslim–Christian Understanding, Georgetown University, quotes the breakdown as follows: West Jerusalem in 1948: 16,261 dunums (14%); West Jerusalem added in 1967: 23,000 dunums (20%); East Jerusalem under Jordanian rule: 6,000 dunums (5%); West Bank area annexed and incorporated into East Jerusalem by Israel: 67,000 dunums (61%)</ref><ref>{{cite journal |last=Aronson |first=Geoffrey |year=1995 |title=Settlement Monitor: Quarterly Update on Developments |journal=Journal of Palestine Studies |volume=25 |issue=1 |publisher=University of California Press, Institute for Palestine Studies |pages=131–40 |doi=10.2307/2538120 |jstor=2538120 |quote=West Jerusalem: 35%; East Jerusalem under Jordanian rule: 4%; West Bank area annexed and incorporated into East Jerusalem by Israel: 59% |issn=0377-919X}}</ref><ref>{{cite book |last=Benvenisti |first=Meron |title=Jerusalem, the Torn City |url=https://books.google.com/books?id=wQjwAQAACAAJ |year=1976 |publisher=Books on Demand |isbn=978-0-7837-2978-7 |page=113 |quote=East Jerusalem under Jordanian rule: 6,000 dunums; West Bank area annexed and incorporated into East Jerusalem by Israel: 67,000}}</ref>|group=note}} Yek ji qanûnên esasî yên Îsraîlê, Qanûna Qudsê ya 1980an, îdia dike ku Quds paytextê neqetkirî ê wê dewletê ye. Hemû şaxên hikûmeta Îsraîlê li Qudsê ne, di nav de [[Knesset]] (parlamentoya Îsraîlê), cihên serokwezîr û reysîcimhûr, û [[Mehkema Bilind ya Îsraîlê|Mehkema Bilind]]. Di [[Tarîxa Qudsê|tarîxa xwe ya dirêj]] de, Quds herî kêm dido caran hatiye xirakirin, 23 caran ketiye bin hisarê, 44 caran hatiye girtin û dîse hatiye girtin û 52 caran hicûm hatiye berdan wê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.momentmag.com/Exclusive/2008/2008-03/200803-Jerusalem.html |sernav=Do We Divide the Holiest Holy City? |malper=Moment Magazine |roja-gihiştinê=5 March 2008 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080603214950/http://www.momentmag.com/Exclusive/2008/2008-03/200803-Jerusalem.html |roja-arşîvê=3 June 2008}} According to Eric H. Cline's tally in Jerusalem Besieged.</ref> Parçê Qudsê ê bi navê [[Bajarê Dawidî|Bajarê Dawid]] işaretên pêşî ên rûniştinê di asra 4an ya berî mîladê de, di şiklê kampên şivanên koçer de nîşan dide. <ref>{{Jêder-malper |url=https://alt-arch.org/en/from-shiloah-to-silwan-a-visitors-guide |sernav=From Shiloah to Silwan—A Visitor's Guide |tarîx=10 September 2013 |roja-gihiştinê=25 July 2018 |weşanger=Emek Shaveh |rewşa-urlyê=usurped |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220815180019/https://alt-arch.org/en/from-shiloah-to-silwan-a-visitors-guide |roja-arşîvê=15 August 2022 |paşnav=Greenberg |pêşnav=Raphael |paşnav2=Mizrachi |pêşnav2=Yonathan}}</ref> Di wextê [[Kenan|kenanan]] de (asra 14an b.m.) li ser tabletên Misrê yên kevn Quds bi navê ''Urusalim'' hatiye binavkirin, îhtîmalen bi mana "Bajarê Salem" li ser îlahê kenanî. Di dema îsraîlî de, aktîvîtiya avakirinê ya mezin li di asra 10an berî mîladê (Dewra Hesinî ya II) de dest pê kir, û di asra 9an berî mîladê de bajar bûye merkeza dînî û îdarî ya Padîşahiya Yehûdayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Two Houses of Israel: State Formation and the Origins of Pan-Israelite Identity |paşnav=Sergi |pêşnav=Omer |weşanger=SBL Press |sal=2023 |rr=197 |isbn=978-1-62837-345-5 |url=https://books.google.com/books?id=4nLMEAAAQBAJ&pg=PA187 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231024041210/https://books.google.com/books?id=4nLMEAAAQBAJ&pg=PA187 |roja-arşîvê=24 October 2023 |rewşa-urlyê=live |roja-gihiştinê=23 October 2023}}</ref> Di sala 1538an de dîwarên bajêr cara talî hatin avakirin li dora Qudsê di bin [[Siltan Silêmanê Qanûnî]] yê [[Împeratoriya Osmanî]]. Îro ew dîwar Bajarê Kevin didin xuyakirin, ku ji asra 19an ve li çar parçeyan hatiye veqetandin—mehla ermenî, filehî/mesîhî, cihûyî û îslamî.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Jerusalem in the 19th Century, The Old City |paşnav=Ben-Arieh |pêşnav=Yehoshua |weşanger=Yad Izhak Ben Zvi & St. Martin's Press |sal=1984 |rûpel=[https://archive.org/details/jerusalemin19thc00bena/page/14 14] |isbn=978-0-312-44187-6 |url=https://archive.org/details/jerusalemin19thc00bena/page/14}}</ref><ref name="Teller-2022">{{Jêder-kitêb |sernav=Nine Quarters of Jerusalem: A New Biography of the Old City |paşnav=Teller |pêşnav=Matthew |weşanger=[[Profile Books]] |sal=2022 |rûpel=Chapter 1 |isbn=978-1-78283-904-0 |jêgirtin=What wasn't corrected, though—and what, in retrospect, should have raised much more controversy than it did (it seems to have passed completely unremarked for the last 170-odd years)—was [[1840–41 Royal Engineers maps of Palestine, Lebanon and Syria|[Aldrich and Symonds's] map's]] labelling. Because here, newly arcing across the familiar quadrilateral of Jerusalem, are four double labels in bold capitals. At top left ''Haret En-Nassara'' and, beneath it, ''Christian Quarter''; at bottom left ''Haret El-Arman'' and ''Armenian Quarter''; at bottom centre ''Haret El-Yehud'' and ''Jews' Quarter''; and at top right—the big innovation, covering perhaps half the city—''Haret El-Muslimin'' and ''Mohammedan Quarter'', had shown this before. Every map has shown it since. The idea, in 1841, of a Mohammedan (that is, Muslim) quarter of Jerusalem is bizarre. It's like a Catholic quarter of Rome. A Hindu quarter of Delhi. Nobody living there would conceive of the city in such a way. At that time, and for centuries before and decades after, Jerusalem was, if the term means anything at all, a Muslim city. Many people identified in other ways, but large numbers of Jerusalemites were Muslim and they lived all over the city. A Muslim quarter could only have been dreamt up by outsiders, searching for a handle on a place they barely understood, intent on asserting their own legitimacy among a hostile population, seeing what they wanted to see. Its only purpose could be to draw attention to what it excludes. |url=https://books.google.com/books?id=SgQ3EAAAQBAJ |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230609194835/https://books.google.com/books?id=SgQ3EAAAQBAJ |roja-arşîvê=9 June 2023 |rewşa-urlyê=live |roja-gihiştinê=30 May 2023 |issue=map}}</ref> Bajarê Kevin di sala 1981an de bû yek ji [[Kelepûra Cîhanê ya UNESCO|Cihên Mîrasa Dinyayê]], û ew di [[Lîsta Cihên Mîrasa Dinyayê ên di bin Talûkê de]] ye. <ref>{{Jêder-malper |url=https://whc.unesco.org/en/list/148 |sernav=Old City of Jerusalem and its Walls |roja-gihiştinê=11 September 2010 |weşanger=UNESCO World Heritage Convention |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170804093930/http://whc.unesco.org/en/list/148 |roja-arşîvê=4 August 2017}}</ref> Ji sala 1860an ve Qudsê ji hidûdên Bajarê Kevn gelekî mestir bûye. Di sala 2024an de nifûsa Qudsê 1.050.153 bû. Di sala 2022an de 60% ji wan cihû bûn û nêzîkî 40% ji wan filistînî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbs.gov.il/en/mediarelease/Pages/2022/Selected-Data-on-the-Occasion-of-Jerusalem-Day-2022.aspx |sernav=Selected Data on the Occasion of Jerusalem Day, 2022 |malper=cbs.gov.il |tarîx=26 May 2022 |roja-gihiştinê=30 March 2023 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230528121851/https://www.cbs.gov.il/en/mediarelease/Pages/2022/Selected-Data-on-the-Occasion-of-Jerusalem-Day-2022.aspx |roja-arşîvê=28 May 2023}}</ref>{{Refn|Statistics regarding the demographics of Jerusalem refer to the unified and expanded Israeli municipality, which includes the pre-1967 Israeli and [[Jordan]]ian municipalities as well as several additional [[Palestinians|Palestinian]] villages and neighbourhoods to the northeast. Some of the Palestinian villages and neighbourhoods have been relinquished to the [[West Bank]] ''de facto'' by way of the [[Israeli West Bank barrier]],<ref name="Laub-2006"/> but their legal statuses have not been reverted.}} Di sala 2020an de nifûsa wê 951.100 bû, ji wan 570.100 (59,9%) cihû, 353.800 (37,2%) misilman, 16.300 (1,7%) fileh/mesîhî/xiristiyan û 10.800 (1,1%) nesinifandî. <ref name="jerusaleminstitute.org.il-2022">{{Jêder-malper |url=https://jerusaleminstitute.org.il/wp-content/uploads/2022/05/shnaton_C0922.pdf |sernav=Table III/9—Population in Israel and in Jerusalem, by Religion, 1988–2020 |malper=jerusaleminstitute.org.il |roja-gihiştinê=27 December 2022 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230326034034/https://jerusaleminstitute.org.il/wp-content/uploads/2022/05/shnaton_C0922.pdf |roja-arşîvê=26 March 2023 |sal=2022}}</ref> Li gora Kitêba Miqedes ya Ibrî, Padîşah [[Dawid]] bajêr ji yebûsiyan fetih kir û ew wekî paytextê Padîşahiya Îsraîlê ya Yekbûyî danî, û kurê wî Padîşah [[Silêman (pêxember)|Silêman]] avakirina Îbadetxaneya Pêşî da destpêkirin.{{Refn|Much of the information regarding King David's conquest of Jerusalem comes from [[Bible|Biblical]] accounts, but some modern-day historians have begun to give them credit due to a 1993 excavation.<ref>{{Cite book |title=Return to Sodom & Gomorrah |last=Pellegrino |first=Charles R. |publisher=Harper Paperbacks |edition=Second revised |year=1995 |isbn=978-0-380-72633-2 |page=[https://archive.org/details/returntosodomgom00pell/page/271 271] |quote=[see footnote] |url=https://archive.org/details/returntosodomgom00pell/page/271}}</ref>}} Miqedesiya [[Quds di xiristiyaniyê de|Qudsê di xiristiyaniyê de]] di tercimeya yewnanî ya Kitêba Miqedes ya Ibrî de hatiye parastin, ku xiristiyanan wekî [[Peymana Kevin|Ehda Kevin]] qebûl kiriye. Miqedesiya ku di wê kitêbê de tê behskirin, bi arîkariya behsa [[Peymana Nû|Ehda Nû]] ya liselîbdaleqandin û vejîna Îsa, hatiye xurtkirin. Di îslamê de, Quds piştî [[Meke|Mekê]] û [[Medîne|Medînê]] bajarê sisiyan ê herî miqedes e. Ev bajar [[Qible|qibla]] pêşî ji bo [[Nimêj|nimêjên misilmanan]] bû,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cambridge History of Islam |weşanger=Cambridge University Press |sal=1986 |paşnavê-edîtor=Lewis |pêşnavê-edîtor=Bernard |paşnavê-edîtor2=Holt |pêşnavê-edîtor2=P. M. |paşnavê-edîtor3=Lambton |pêşnavê-edîtor3=Ann}}</ref> û di ededên îslamî de, [[Muhemmed|nebî Muhemmed]] di sala 621an de [[Îsra û Mîrac|seyaheta xwe ya şevê]] bi wir ve kir û li gel hewadîsên dî çû cinetê bibîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=States, Nations, and Borders: The Ethics of Making Boundaries |paşnav=Buchanan |pêşnav=Allen |lînka-nivîskar=Allen Buchanan |weşanger=Cambridge University Press |sal=2004 |isbn=978-0-521-52575-6 |url={{Google books |id=bntCSupRlO4C |page=192 |plainurl=yes}} |roja-gihiştinê=9 June 2008}}</ref> Di netîceyê de, çiqasî herema wê tenê 0,9 km² be, <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Will to Survive—Israel: The Faces of the Terror 1948-the Faces of Hope Today |paşnav=Kollek |pêşnav=Teddy |lînka-nivîskar=Teddy Kollek |weşanger=Dial Press/James Wade |sal=1977 |jêgirtin=about {{convert|225|acre|ha |order=flip|}} |paşnavê-edîtor=John Phillips |beş=Afterword}}</ref> Bajarê Kevin cihê gelek deverên [[Muhîmiya dînî ya Qudsê|muhîm ên dînî]] ye, di nav wan de Kuliyeta Mescîda Eqsayê, Dîwarê Buraq, [[Mescîda Eqsa|Mescîda Eqsayê]], û Dêra Tirba Miqedes hene. == Etîmolojî û nav ==   Di serî de navê bajêr bi erebî Beyt el-Meqdis bû, îro navê Qudsê bi [[Zimanê erebî|erebî]] wekî {{Ziman|ar|القُدس}} (el-Quds) tê zanîn û tê mana "miqedes" yan jî "cihê parastinê ê miqedes"<ref name="Bosworth-2007">{{Jêder-kitêb |sernav=Historic cities of the Islamic world |paşnav=Bosworth |pêşnav=Clifford Edmund |lînka-nivîskar=Clifford Edmund Bosworth |weşanger=Koninklijke Brill NV |sal=2007 |rr=225–226 |isbn=978-90-04-15388-2 |cih=The Netherlands |url=https://books.google.com/books?id=UB4uSVt3ulUC&pg=PA226 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230218083731/https://books.google.com/books?id=UB4uSVt3ulUC&pg=PA226 |roja-arşîvê=18 February 2023 |rewşa-urlyê=live |roja-gihiştinê=17 December 2011}}</ref><ref name="Denise DeGarmo-2011">{{Jêder-malper |url=http://centre4conflictstudies.org/wanderingthoughts/category/denise-degarmo/ |sernav=Abode of Peace? |malper=Wandering Thoughts |tarîx=9 September 2011 |roja-gihiştinê=17 December 2011 |weşanger=Center for Conflict Studies |rewşa-urlyê=usurped |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120426042313/http://centre4conflictstudies.org/wanderingthoughts/category/denise-degarmo/ |roja-arşîvê=26 April 2012 |paşnav=Denise DeGarmo}}</ref>. Nav belkî forma kinkirî ya {{Ziman|ar|مدينة القُدس}} ''(Medînet el-Quds'') be, "bajarê cihê miqedes", ji ber leqeba ibrî ya bi eynî maneyê, ''Ir ha-Qodesh'' ( {{Ziman|he|עיר הקדש}} ). Siyaseta fermî ya hikûmeta îsraîlî ferz dike ku {{Ziman|ar|أُورُشَلِيمَ}} (Ûruşelîme) li gel {{Ziman|ar|القُدس}} (el-Quds) wek navê bajêr ê erebî were nivîsandin,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.biblegateway.com/passage/?search=%EF%BB%B3%EF%BA%B8%EF%BB%AE%EF%BB%89%2010%3A1&version=NAV |sernav=Bible Gateway passage: ﻳﺸﻮﻉ 10:1 - Ketab El Hayat |malper=Bible Gateway |roja-gihiştinê=29 December 2023 |ziman=en |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231229075025/https://www.biblegateway.com/passage/?search=%EF%BB%B3%EF%BA%B8%EF%BB%AE%EF%BB%89%2010:1&version=NAV |roja-arşîvê=29 December 2023}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=أعمال الرسل 12:1 فرَجَعَ الرّسُلُ إلى أُورُشليمَ مِنَ الجبَلِ الذي يُقالُ لَه جبَلُ الزّيتونِ، وهوَ قَريبٌ مِنْ أُورُشليمَ على مَسيرةِ سَبتٍ مِنها. {{!}} الترجمة العربية المشتركة (المشتركة) {{!}} Download The Bible App Now |ziman=ar |url=https://www.bible.com/ar/bible/67/ACT.1.12.%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2585%25D8%25B4%25D8%25AA%25D8%25B1%25D9%2583%25D8%25A9 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231229075025/https://www.bible.com/ar/bible/67/ACT.1.12.%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2585%25D8%25B4%25D8%25AA%25D8%25B1%25D9%2583%25D8%25A9 |roja-arşîvê=29 December 2023 |rewşa-urlyê=live |roja-gihiştinê=29 December 2023}}</ref> wek navê bajêr ê erebî li gel were bikaranîn, ku dibe {{Ziman|ar|أُورُشَلِيمَ-القُدس}} (Ûruşelîme-el-Quds).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.jerusalem.muni.il/jer_main/defaultnew.asp?lng=3 |sernav=The Official Website of Jerusalem |tarîx=19 September 2011 |weşanger=Municipality of Jerusalem |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070427222723/http://www.hotzvim.org.il/SiteFiles/1/35/901.asp |roja-arşîvê=27 April 2007}}</ref> Ayleyên ereb ên filistînî yên ji vî bajarî ne, gelek caran wekî "''qudsî''" ({{Ziman|ar|قُدسي}}) yan jî "''meqdasî''" ({{Ziman|ar|مقدسي}}) têne binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Women, the Family, and Divorce Laws in Islamic History |paşnav=Sonbol |pêşnav=Amira |tarîx=1996 |rûpel=133}}</ref> Navê ''Jerusalem'' xwedî çendek texmînan e. Hin dibêjin yanî 'bingehê Salem' (îlahê kenanî) e,<ref name="Binz-2005">{{Jêder-kitêb |sernav=Jerusalem, the Holy City |paşnav=Binz |pêşnav=Stephen J. |weşanger=Twenty-Third Publications |sal=2005 |rûpel=2 |isbn=978-1-58595-365-3 |cih=Connecticut |url={{Google books |id=7zLuDlzdTFYC |page=1 |plainurl=yes}} |roja-gihiştinê=17 December 2011}}</ref> hin jî dibêjin ji rayê samî ê ''yry'' ku kare were mana 'dîtin, danîna kevir'<ref>{{Jêder-malper |url=https://biblehub.com/hebrew/3384.htm |sernav=Brown-Driver-Briggs Lexicon: 3384. יָרָה (yarah or yara) |malper=biblehub.com |roja-gihiştinê=2026-02-14 |jêgirtin=cast (= lay, set), corner-stone Job 38:6; pillar Genesis 31:51 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260128192830/https://biblehub.com/hebrew/3384.htm |roja-arşîvê=28 January 2026}}</ref> û kêmasî 2 caran bi wî şiklî di Kitêba Miqedes ya Ibrî de hatiye şuxilandin, di sûreyên Eyûb<ref>{{Jêder-malper |url=https://biblehub.com/interlinear/job/38-6.htm |sernav=Job 38:6 Interlinear Hebrew-English |malper=biblehub.com |roja-gihiştinê=2026-02-14 |jêgirtin='''who laid ''[Hebrew root ירי YRY]'' its cornerstone''' |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20251007052442/https://biblehub.com/interlinear/job/38-6.htm |roja-arşîvê=7 October 2025}}</ref> and [[Destpêkirin|Destpêkirinê]] de.<ref>{{Jêder-malper |url=https://biblehub.com/interlinear/genesis/31-50.htm |sernav=Genesis 31:50 Interlinear Hebrew-English |malper=biblehub.com |roja-gihiştinê=2026-02-14 |jêgirtin='''behold the memorial stone which I have set ''[Hebrew root ירי YRY]'' between you and me'''}}</ref> == Tarîx == {{Çavkanî|group=note}}Quds yek ji bajarên dinyayê ên herî kevn e, tarîxa wê ji 5000 salan dirêjtir e. Çavkaniyên wê digihin dor 3000 berî mîladê, bi avakirina bicihbûna pêşî nêzîkî Çavîna Gihonê. Bajar cara pêşîn di metinên Execerationê ên misrî ên 2000 berî mîladê de tê behskirin, bi navê "Rusalimum". Di asra 17an ya berî mîladê de Quds bûbû bajarekî biqewet di bin hukma [[Kenan|kenanî]] de, bi dîwarên gelekî mezin ên ji bo parastina sîstema wê ya avê. Di wextê Dewra Talî ya Bronzê (Sifrê) de Quds bû vasalê [[Misira kevnare|Misra Qedîm]], wek ku di [[mektûbên Amarna]] de hatiye belgekirin. Di ''Dewra Îsraîliyan'' de bajar muhîmtir bû, ew dewr dor sala 1000 b.m. dest pê kir wextê ku Padîşah [[Dawid]] dest ser Qudsê danî û ew kir paytextê [[Padîşahiya Îsraîlê ya Yekbûyî]] . Kurê Dawid, Padîşah [[Silêman (pêxember)|Silêman,]] Îbadetxana Pêşî ava kir, û bajar wek merkezeke dînî ya mezin cihê xwe stand. Piştî parçebûna padîşahiyê, Quds bû paytextê [[Padîşahiya Yehûdayê]] heta ku di sala 586 b.m. de ji aliyê Împeratoriya Neo-Babîl ve hate îşxalkirin. [[Babîl (dewlet)|Babîliyan]] Îbadetxana Pêşî xira kir, û ev yek bû sebeba sirgûnkirina cihûyan ber bi Babîlê ve . Piştî ku farisan di sala 539 b.m. de Babîl fetih kir, [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] destûr da Cihûyan ku ji sirgûnê vegerin û bajar û îbadetxana bajêr ji nû ve ava bikin, avakirina wê {{Derdora|516 b.m.}} dest pê kir, ku destpêka Dewra Îbadetxana 2an nîşan dide. Piştî fetihkirina [[Îskenderê Mezin]] di sala 332 b.m. de, Quds ket bin hukma [[Serdema helenîstî|helenîstîk]], ku bû sebeba zêdebûna tesîra kultûrî û siyasî ya ji [[Yewnanistan|Yewnanistanê]]. Serhildana hasmoniyan di sala 164 b.m. de ji bo wextekî kin hukma cihûyan vegerand û Quds bû paytextê dewleteke serbixwe. Di 63 berî mîladê de, Quds ji aliyê Pompey ve hat girtin û ket bin hukma Cimhûriyeta Romayê. Bajar ji aliyê [[Hêrodêsê Mezin|Herodê Mezin]] ve hate xemilandin, ku dîwarên piştgirtinê ava kir ku hiştin ku Çiyayê Îbadexaneyê karibe were mestirkirin û ku Îbadetxana Diwan karibe were berferehkirin, ji ber wê ew bû yek ji îbadetxanên dînyaya qedîm ya yên herî mezin. Nerehetiya di neqeba cihûyan û [[Împeratoriya Romê|Împaratoriya Romayê]] de mezin bûn û dawiyê de bûn Serhildana Cihûyan ya Pêşî, ku bûn sebeba hisar û xirakirina Qudsê û Îbadetxana Diwan di sala 70an de. Piştî çend deh salan, bajar wek kolonyaya Romayê ''Aelia Capitolina'' dîse hat avakirin, û ji bo îlahê romayiyan ê [[Jupîter|Jupiter]] hat nezirkirin, û ji ber vê Serhildana Bar Kokhba (132-136 m) pêk hat. Piştî ku serhildan hat şkandin, cihû ji bajêr hatin memnû/qedexekirin. Di pêleya bizansî de, Quds wek merkezeke heca xiristiyanan bi pêş ket, xaseten piştî ku Konstentînê Mezin piştgirî da avakirina Dêra Tirba Miqedes. Di 638an de, Quds ji aliyê [[Xelîfeya Raşidûn|Xelîfeya Raşidun]] ve hate fetihkirin, û di bin hukma serî ya [[Îslam|îslamî]] de, Qubet es-Sehra û mizgefta Qiblî (al-Aqsa) hatin avakirin, pê re muhîmiya wê ya dînî ya îslamê saxlem bû. Di wextê [[seferên xaçperestan]] de hukma Qudsê hinek caran hat guhertin, di 1099an de ji aliyê xaçperestan ve hat girtin û di 1187an de jî ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî|Selahedîn]] ve dîse hat standin. Ew di wextê [[Xanedana Eyûbî|eyûbî]] û [[Dewleta Memlûkan|memlûkî]] de di destê [[Îslam|îslamî]] de maye, heta ku di sala 1517an de bû beşek ji [[Împeratoriya Osmanî|Împaratoriya Osmanî]]. Di dema modern de piştî Herba Ereb-Îsraîlî ya 1948an Qudsê di neqeba Îsraîl û Ûrdûnê de hat qetkirin. Îsraîlê di [[Şerê Şeş Rojan|Herba Şeş Rojan]] de dest ser Rojhilatê Qudsê danî, di sala 1967an de bajar di bin hkmê Îsraîlî de yek bû. Statûya Qudsê problemeke gelekî nîqaşî ye, îsraîlî jî û filistînî jî ew wek paytextê xwe îdîa dikin. == Statûya siyasî == <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles>Ji sala 1923an heta 1948an Quds paytextê îdarî yê Filistîna Mandayî bû. Di çileya pêşî ya 1949an de, serokwezîrê Îsraîlê [[David Ben-Gurion]] herema Rojavayê Qudsê ku wê kontrol dikir wekî "paytextê heta heta wê ya Îsraîlê" îlan kir, siyasetek ku di çileya pêşî ya 1950an de ji [[Knesset|Knessetê]] hate tesdîqkirin. Ev siyaset di neqeba dewletên dinyayê de nehat naskirin, ji ber ku Qerara 194an ya Meclîsa Imûmî ya Miletên Yekbûyî Qudsê wekî bajarekî navberdewletî nîşan dikir; hikûmeta Amerîkî miqabilî vê derket û israr kir ku paytextê Îsraîlê Tel Avîv bimîne. Di netîca Herba Şeş Rojan ya sala 1967an de, timamê Qudsê [[Îşxalkirina Îsraîlê ya Rojavayê Qudsê|ket bin kontrola Îsraîlê]]. Di 27ê hezîrana 1967an de, hikûmeta Levi Eshkol qanûn û hukma Îsraîlê fereh kire Rojhilatê Qudsê, lê qebûl kir ku kuliyeta el-Eqsa ji aliyê weqfa Ûrdunê ve were îdarekirin, di bin Wezareta Weqfên Dînî ya Urdunê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.jcpa.org/jcprg10.htm |sernav=Jerusalem in International Diplomacy |roja-gihiştinê=20 July 2008 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121028044557/http://www.jcpa.org/jcprg10.htm |roja-arşîvê=28 October 2012 |paşnav=Dore Gold |lînka-nivîskar=Dore Gold}}</ref> Di sala 1988an de hikûmeta Îsraîlê ji ber "sebebên emniyetê" qerara girtina Xaniyê Şerqê (beyt eş-Şerq) da, mala Civata Tehqîqên Erebî û merkeza Rêxistina Azadkirina Filistînê da. Avahî di di sala 1992an de dîse vebû wek maleke mêhvanan ya filistînî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.jerusalemites.org/jerusalem/cultural_dimensions/3.htm |sernav=The New Orient House: A History of Palestinian Hospitality |roja-gihiştinê=9 September 2011 |weşanger=jerusalemites.org |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20101217143302/http://jerusalemites.org/jerusalem/cultural_dimensions/3.htm |roja-arşîvê=17 December 2010}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Jerusalem: The Future of a Contested City |paşnav=Klein |pêşnav=Menachem |weşanger=New York University Press |sal=2001 |rûpel=189 |isbn=978-0-8147-4754-4 |beş=The PLO and the Palestinian Identity of East Jerusalem}}</ref> Lihevkirina Osloyê diyar kir ku statûya talî ya Qudsê wê bi minaqeşeyên bi Otorîteya Filistînî re bê qerardan. Lihevhatin mewcûdiya resmî ya filistînî memnû/qedexe kir heta lihevhatineke talî ya aştiyê, lê hişt ku ofîseke ticaretê ya filistînî li Qudsa Rojhilatê vebe. Otorîteya Filistînî Qudsa Rojhilatê wek paytextê dewleta Filistînê ya pêşerojê dibîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.publicpolicy.umd.edu/IPPP/Fall97Report/negotiating_jerusalem.htm |sernav=Negotiating Jerusalem |tarîx=Fall 1997 |roja-gihiştinê=25 February 2007 |weşanger=The University of Maryland School of Public Policy |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20060514191731/http://www.publicpolicy.umd.edu/IPPP/Fall97Report/negotiating_jerusalem.htm |roja-arşîvê=14 May 2006 |paşnav=Segal |pêşnav=Jerome M.}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://shop.ceps.be/downfree.php?item_id=171 |sernav=A Cooperative Structure for Israeli–Palestinian Relations: Working Paper No. 1 |malper=Centre for European Policy Studies |tarîx=November 2002 |roja-gihiştinê=16 April 2007 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20040106192631/http://shop.ceps.be/downfree.php?item_id=171 |roja-arşîvê=6 January 2004 |paşnav=Møller, Bjørn}}</ref> Reysîcimhûr [[Mehmûd Ebas]] gotiye ku ti lihevhatineke ku Qudsa Rojhilatê wek paytextê Filistînê qebûl neke, nayê qebûlkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=10 June 2010 |sernav=No agreement without a Palestinian capital in Jerusalem: Mahmoud Abbas |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/middle-east/No-agreement-without-a-Palestinian-capital-in-Jerusalem-Mahmoud-Abbas-/articleshow/6030905.cms |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110811100537/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-06-10/middle-east/28287403_1_solution-palestinian-capital-east-jerusalem |roja-arşîvê=11 August 2011 |roja-gihiştinê=9 September 2011 |xebat=[[The Times of India]]}}</ref> Serokwezîrê Îsraîlê Benjamin Netanyahu jî gotiye ku Quds wê paytextê neveqetandî ya Îsraîlê bimîne. Ji ber ku nêzîkbûna wê yî bajêr, Ebû Dis, gundekî filistînî yê Qudsê, ji aliyê Îsraîlê ve wek paytextekî pêşerojî yê Filistînê hatiye teklîfkirin. Îsraîlê Ebû Dis nexistiye dîwarê xwe yî emniyetê ê dora Qudsê. Otorîteya Filîstînî li wir avayiyeke mimkun ya parlamentoyê ji bo [[Meclîsa Qanûnçêker ya Filistînî]] ava kiriye, û ofîsên wan ên meseleyên Qudsê hemû li Ebû Dis in. === Statûya navberdewletî === Bêhtirê civata navberdewletî dibêje ku Qudsa Rojavayê, Bajarê Kevin jî tê de, qismekî [[Dewleta Filistînê|erdên îşxalkirî ên Filistînê]] ye. Dewletên Amerîkayê yên Yekbûyî kontrola Îsraîlê ya timamê Qudsê di sala 2017an de nas kir.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Landler |pêşnav=Mark |tarîx=2017-12-06 |sernav=Trump Recognizes Jerusalem as Israel's Capital and Orders U.S. Embassy to Move |url=https://www.nytimes.com/2017/12/06/world/middleeast/trump-jerusalem-israel-capital.html |roja-gihiştinê=2026-03-19 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Heta hingî ti beş, ne Qudsa Rojavayê jî ne Qudsa Rojhilatê jî, wek qismekî erdên Dewleta Îsraîlê yan jî Dewleta Filistînê nedihat naskirin.<ref>[https://berkleycenter.georgetown.edu/essays/the-controversial-sovereignty-over-the-city-of-jerusalem The Controversial Sovereignty over the City of Jerusalem (22 June 2015, The National Catholic Reporter)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181121191334/https://berkleycenter.georgetown.edu/essays/the-controversial-sovereignty-over-the-city-of-jerusalem|date=21 November 2018}} "No U.S. president has ever officially acknowledged Israeli sovereignty over any part of Jerusalem (...) The refusal to recognize Jerusalem as Israeli territory is a near universal policy among Western nations."</ref><ref>[https://www.bbc.com/news/world-middle-east-42218042 Jerusalem: Opposition to mooted Trump Israel announcement grows] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190806054724/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-42218042|date=6 August 2019}}"Israeli sovereignty over Jerusalem has never been recognised internationally"</ref> Pey wê hereketê re dewletên dî jî dest bi naskirina Qudsa Rojavayê wek qismekî Îsraîlê yan jî Qudsa Rojhilatê wek qismekî Filistînê kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/20181215-australia-recognises-west-jerusalem-capital-israel-palestinians-morrison-trump |sernav=Australia recognises west Jerusalem as capital of Israel |malper=France 24 |tarîx=2018-12-15 |roja-gihiştinê=2026-03-19 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://funag.gov.br/manual/index.php?title=Top%C3%B4nimos_e_gent%C3%ADlicos |sernav=Topônimos e gentílicos - Manual de Revisão da FUNAG |malper=funag.gov.br |roja-gihiştinê=2026-03-19}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Vladimirov |pêşnav=Nikita |tarîx=2017-04-06 |sernav=Russia recognizes Jerusalem as Israel's capital |url=https://thehill.com/policy/international/327673-russia-recognizes-jerusalem-as-israeli-capital/ |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20251212012219/https://thehill.com/policy/international/327673-russia-recognizes-jerusalem-as-israeli-capital/ |roja-arşîvê=12 December 2025 |roja-gihiştinê=2026-03-19 |xebat=The Hill |ziman=en-US}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Agencies and ToI Staff |tarîx=2017-12-13 |sernav=Saudi king: Palestinians have right to East Jerusalem as capital |url=https://www.timesofisrael.com/saudi-king-palestinians-have-right-to-east-jerusalem-as-capital/ |roja-gihiştinê=2026-03-19 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Li gora Plana Levakirinê ya ji bo Filistînê ya Neteweyên Yekbûyî ya 1947an, Quds wê bûbane <nowiki><i>corpus separatum</i></nowiki>eke ji Neteweyên Yekbûyî îdarekirî ji bo 10 salan, û peyre wê xelkê bajêr karîban "bi riya referendumekê xwestinên xwe bêjin".<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://unispal.un.org/DPA/DPR/unispal.nsf/0/7F0AF2BD897689B785256C330061D253 |sernav=A/RES/181(II) of 29 November 1947 |roja-gihiştinê=3 December 2024 |weşanger=United Nations General Assembly |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171010090147/https://unispal.un.org/DPA/DPR/unispal.nsf/0/7F0AF2BD897689B785256C330061D253 |roja-arşîvê=10 October 2017}}</ref> Di herba 1948an de qeta rojavayî yê bajêr ji qewetên dewleta Îsraîlê ya nû hat îşxalkirin, û qeta rojhilatê ji Ûrdûnê hat îşxalkirin. Civata navberdewletî bi berferehî statûya qanûnî ya Qudsê li gora plana levakirinê dihesibîne, û ji ber wê bêhtirê civatê red dike ku xweseriya Îsraîlê li ser bajêr nas bike. === Statû di bin hukma Îsraîlê de === Piştî Herba Şeş Rojan ya 1967an, Îsraîlê hukma xwe berfereh kir û dest ser Rojhilatê Qudsê danî, ku bû sebeba hidûdên nû ên belediyê. Di sala 2010an de Îsraîlê qanûnek derxist ku statûya pêşîtiyê ya herî bilind dide Qudsê. Qanûn avakirina li timamê bajêr bi pêş xist, û ji bo ku xanî, avayî, tehsîl, şuxil, turîzm û aktîvitiyên kultûrî arzantir bibin, alîkarî û feydeyên bacê pêşkêşî xelkê bajêr kir. Wezîrê îrtîbatê Moşe Kahlon got ku qanûn "mesajeke siyasî ya zelal û bê guman şand ku Quds wê newê parçekirin", û ku "hemû kesên di nav civata filistînî û navberdewletî de ku hêvî dikin ku hikûmeta heyî ya Îsraîlê ti daxwazên li ser hukma Îsraîlê li ser paytextê wê wê qebûl bike, xelet û xapînok in".<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cbn.com/cbnnews/insideisrael/2010/October/Bill-to-Grant-Jerusalem-Priority-Status/ |sernav=Bill to Grant Jerusalem Priority Status—Inside Israel |tarîx=25 October 2010 |roja-gihiştinê=28 February 2014 |weşanger=CBN News |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140904135513/http://www.cbn.com/cbnnews/insideisrael/2010/October/Bill-to-Grant-Jerusalem-Priority-Status/ |roja-arşîvê=4 September 2014 |paşnav=Tzippe Barrow}}</ref> Statûya bajêr, xaseten cihên wê yên miqedes, di herba Îsraîl û Filistînê de yek ji problemên bingehî ye. Hikûmeta Îsraîlê planên avakirinê li Mehla Misilmanan ya Bajarê Kevin qebûl kiriye<ref>[https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/02/10/AR2007021001571.html "Jewish Inroads in Muslim Quarter: Settlers' Project to Alter Skyline of Jerusalem's Old City"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170402175606/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/02/10/AR2007021001571.html|date=2 April 2017}} The Washington Post Foreign Service, 11 February 2007; p. A01</ref> da ku hebûna cihûyan li Rojhilatê Qudsê berfireh bike. Filistînî Qudsê wek paytextê [[Dewleta Filistînê]] dihesibînin, û hidûdên bajêr bûne meseleya danûstandinên dualî. Komeke şehrezayên ku ji aliyê serokwezîrê wî wextê yê Îsraîlê Ehud Barak ve di sala 2000an de hatibûn komkirin, gihabûn wê netîceyê ku bajar divê were veqetandin, ji ber ku Îsraîlê li wir nikarîbû ti hedefên xwe yên dewletî pêk bîne. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Jerusalem Syndrome: The Palestinian-Israeli Battle for the Holy City |paşnav=Moshe Amirav |lînka-nivîskar=Moshe Amirav |weşanger=Sussex Academic Press |tarîx=2009 |rr=28–29 |isbn=978-1-84519-347-8 |url={{Google books |id=IH9l4fUKZ_MC |page=28 |plainurl=yes}} |roja-gihiştinê=3 June 2014}}</ref> Lê serokwezîrê Îsraîlê [[Benjamin Netanyahu]] di sala 2014an de got ku "Quds wê ti carî newê parçekirin".<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Lazaroff |pêşnav=Tovah |tarîx=28 May 2014 |sernav=Netanyahu: 'Jerusalem is the heart of the nation. We'll never divide our heart.' |url=https://www.jpost.com/National-News/Netanyahu-47-years-ago-Jerusalem-was-reunited-and-thats-how-it-will-stay-354589 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180614120759/https://www.jpost.com/National-News/Netanyahu-47-years-ago-Jerusalem-was-reunited-and-thats-how-it-will-stay-354589 |roja-arşîvê=14 June 2018 |roja-gihiştinê=5 June 2014 |xebat=[[The Jerusalem Post]]}}</ref> Anketek ku di hezîrana 2013an de hat kirin, dît ku 74%ê cihûyên îsraîlî fikrê paytextê filistînî li ti qeteke Qudsê red dikir, lê 72%ê wê wekî bajarekî parçekirî dihesiband. <ref>[https://www.jpost.com/Diplomacy-and-Politics/Post-poll-72-percent-of-Jewish-Israelis-view-Jlem-as-divided-315490 Poll: 72% of Jewish Israelis view J'lem as divided] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151016001058/http://www.jpost.com/Diplomacy-and-Politics/Post-poll-72-percent-of-Jewish-Israelis-view-Jlem-as-divided-315490|date=16 October 2015}}, Jerusalem Post 5 June 2013</ref> Anketek ku ji Merkeza Filistînî ya Raya Imûmî û Anketên Rojhilata Navîn ên Pechter ya Amerîkî ve ji bo Konseya Eleqeyên Derve di nav nifûsa ereb ên Qudsa Rojhilat de di sala 2011an de hate kirin, hişkere kir ku 39%ê nifûsa ereb ên Qudsa Rojhilat hevwelatîbûna Îsraîlê tercîh dikin, di eynî wextî de 31%ê wan hevwelatîbûna Filistînê tercîh kirin. Li gorî anketê, 40%ê nifûsa filistînî tercîh dikir ku taxên xwe biterikînin ger ew ketiban bin hukma filistînî. <ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Benhorin |pêşnav=Yitzhak |tarîx=20 June 1995 |sernav=Poll: Jerusalem Arabs prefer Israel |url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4013000,00.html |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141006161751/http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4013000,00.html |roja-arşîvê=6 October 2014 |roja-gihiştinê=7 December 2012 |xebat=Ynetnews}}</ref> === Quds wek paytextê Îsraîlê === <templatestyles src="Refbegin/styles.css" />Di 5ê meha 12an ya 1949an de serokwezîrê pêşî yê Îsraîlê, [[David Ben-Gurion]], Qudsê wek paytextê "herdayîm" û "miqedes" yê Îsraîlê îlan kir û 8 rojan piştre diyar kir ku tenê herb "kiriye ku" serokatiya Îsraîlê "textê hikûmetê li Tel Avîvê ava bike", lê ku "ji bo Dewleta Îsraîl hercar tenê yek paytext hebû û hercar wê tenê yek hebe - Qudsa Herdayîm", û ku piştî herbê, tebên ji bo çêkirina şertên ji bo "Knessetê... ku vegere Qudsê" berdewam bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.knesset.gov.il/docs/eng/bengurion-jer.htm |sernav=Statements of the Prime Minister David Ben-Gurion Regarding Moving the Capital of Israel to Jerusalem |tarîx=5 December 1949 |roja-gihiştinê=2 April 2007 |weşanger=The Knesset |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190523152628/http://www.knesset.gov.il/docs/eng/bengurion-jer.htm |roja-arşîvê=23 May 2019 |paşnav=Ben-Gurion |pêşnav=David |lînka-nivîskar=David Ben-Gurion}}</ref> Ev bi rastî pêk hat, û ji destpêka sala 1950an ve hemû şaxên Hikûmeta Îsraîlê - qanûnî, hiqûqî û failî - li wir bûne, ji xeynî Wezareta Xweparastinê, ku li [[Tel Avîv]] e. <ref>{{Jêder-malper |url=http://thomas.loc.gov/cgi-bin/query/z?c105:H.R.4181.IH: |sernav=Jerusalem and Berlin Embassy Relocation Act of 1998 |tarîx=25 June 1998 |roja-gihiştinê=12 February 2007 |weşanger=The Library of Congress |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150903233952/http://thomas.loc.gov/cgi-bin/query/z?c105%3AH.R.4181.IH%3A |roja-arşîvê=3 September 2015}}</ref> <ref name="Knesset Proclaims Jerusalem As Israel-1950">{{Jêder-malper |url=https://www.jta.org/1950/01/25/archive/knesset-proclaims-jerusalem-as-israels-capital-mapam-and-herut-abstain-from-voting |sernav=Knesset Proclaims Jerusalem As Israel's Capital; Mapam and Herut Abstain from Voting |tarîx=25 January 1950 |roja-gihiştinê=23 September 2020 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201003004818/https://www.jta.org/1950/01/25/archive/knesset-proclaims-jerusalem-as-israels-capital-mapam-and-herut-abstain-from-voting |roja-arşîvê=3 October 2020}}</ref> Di dema îlankirinên Ben Gurion û întixaba Knessetê ya 24ê meha pêşî ya 1950an de, Quds di navbera Îsraîl û Urdunê de hatibû veqetandin, û ji ber wê ew îlankirin tenê ji bo Rojavayê Qudsê dihat jimartin.<ref name="Knesset Proclaims Jerusalem As Israel-1950" /> Di temûza 1980an de Îsraîlê Qanûna Qudsê wek Qanûna esasî qebûl kir. Qanûna Qudsê wek paytextê "timam û yekgirtî" ya Îsraîlê da xuyakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mfa.gov.il/MFA/MFAArchive/1980_1989/Basic%20Law-%20Jerusalem-%20Capital%20of%20Israel |sernav=Basic Law: Jerusalem, Capital of Israel |tarîx=30 July 1980 |roja-gihiştinê=2 April 2007 |weşanger=Israel Ministry of Foreign Affairs |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070208165053/http://www.mfa.gov.il/MFA/MFAArchive/1980_1989/Basic%20Law-%20Jerusalem-%20Capital%20of%20Israel |roja-arşîvê=8 February 2007}}</ref> Civata navberdewletî Qanûna Qudsê şermezar kir, ji ber ku ew civat Qudsê wek paytextê Îsraîlê nas nedikir. Meclîsa Miletên Yekbûyî ya Emniyetê di 20ê tebaxa 1980an de Qerara 478an qebûl kir, ku da xuyakirin ku Qanûna Qudsê "''miqabilî qanûna navberdewletî''" ye, û "nemeqbûl û vala ye û di wextekî nêzîk de divê were betalkirin". Dewletên endam hatin bangkirin ku temsîliyên xwe yên dîplomatîk ji Qudsa vekişînin. <ref>{{Jêder-malper |url=http://daccessdds.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/399/71/IMG/NR039971.pdf?OpenElement |sernav=Resolution 478 (1980) |roja-gihiştinê=30 July 2008 |weşanger=United Nations |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090205073441/http://daccessdds.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/399/71/IMG/NR039971.pdf?OpenElement |roja-arşîvê=5 February 2009 |sal=1980}}</ref> Piştî berarêiryarê, 22 ji 24 welatên ku berê sefareta wan li (Rojavayê) Qudsê bû, wan bar kirin Tel Avîvê, ku berî Qerara 478an jî gelek sefaret li wir bûn. [[Kosta Rîka|Costa Rica]] û [[El Salvador]] di sala 2006an de ya xwe bar kirin. Pênc sefaret hene - Dewletên Amerîka yên Yekbûyî, Guatemala, Honduras, Papua New Guinea û Kosovo - û du konsûlxane di hundurê hidûdên bajêr ên Qudsê de ne. Sefareta Paragiwayê li qesebeya Mevaseret Ziyon ya [[Qezaya Qudsê]] heye,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.science.co.il/Embassies.php |sernav=Embassies and Consulates in Israel |roja-gihiştinê=5 August 2017 |weşanger=Israel Science and Technology Homepage |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170724111910/http://www.science.co.il/Embassies.php |roja-arşîvê=24 July 2017}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=3 May 2018 |sernav=Guatemala embassy in Israel opens in Jerusalem |url=https://www.middleeastmonitor.com/20180503-guatemala-embassy-in-israel-opens-in-jerusalem/ |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180513080855/https://www.middleeastmonitor.com/20180503-guatemala-embassy-in-israel-opens-in-jerusalem/ |roja-arşîvê=13 May 2018 |roja-gihiştinê=12 May 2018 |xebat=Middle East Monitor |ziman=en-GB}}</ref> <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theguardian.com/world/2021/mar/14/kosovo-opens-embassy-in-jerusalem-after-israel-recognises-its-independence |sernav=Kosovo opens embassy in Jerusalem after Israel recognises its independence |malper=[[The Guardian]] |tarîx=2021-03-14 |roja-gihiştinê=2024-05-26}}</ref> <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/9/5/papua-new-guinea-opens-israel-embassy-in-west-jerusalem |sernav=Papua-New Guinea opens Israel embassy in West Jerusalem |tarîx=2023-09-05 |roja-gihiştinê=26 May 2024 |weşanger=Al Jazeera |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240320104241/https://www.aljazeera.com/news/2023/9/5/papua-new-guinea-opens-israel-embassy-in-west-jerusalem |roja-arşîvê=20 March 2024}}</ref> li gel Bolîvya ku sefareta wê niha hatiye girtin. <ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Ramos |pêşnav=Daniel |tarîx=2023-11-01 |sernav=Bolivia severs ties with Israel, others recall envoys over Gaza |url=https://www.reuters.com/world/americas/bolivia-severs-diplomatic-ties-with-israel-citing-crimes-against-humanity-2023-10-31/ |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231031234549/https://www.reuters.com/world/americas/bolivia-severs-diplomatic-ties-with-israel-citing-crimes-against-humanity-2023-10-31/ |roja-arşîvê=31 October 2023 |roja-gihiştinê=2025-05-30 |xebat=Reuters |ziman=en}}</ref> Li Qudsê çendek konsûlxaneyên imûmî hene, ku xaseten yan bi Îsraîlê yan jî bi Filistînê re dixebitin. Di sala 1995an de Kongreya Dewletên Amerîka yên Yekbûyî Qanûna Sefareta Qudsê qebûl kir ku, di bin hin şertan de, mecbûrî kir ku sefareta wan ji Tel Avîvê were barkirin Qudsê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gpo.gov/fdsys/pkg/PLAW-104publ45/content-detail.html |sernav=Jerusalem Embassy Act of 1995 |tarîx=8 November 1995 |roja-gihiştinê=15 February 2007 |weşanger=U.S. Government Printing Office |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100617043204/http://www.gpo.gov/fdsys/pkg/PLAW-104publ45/content-detail.html |roja-arşîvê=17 June 2010}}</ref> Di 6ê meha 12an ya 2017ê de [[Serokdewletê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|reysîcimhûrê USAyê]], [[Donald Trump]], bi resmî Qudsê wek paytextê Îsraîlê nas kir û niyeta xwe ya barkirina bi Qudsê ve ya sefareta amerîkî da naskirin, ku bû sebeba vegerandin û betalkirina bi qasî dehan salan siyaseta Dewletên Amerîka yên Yekbûyî ya li ser problemê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.whitehouse.gov/the-press-office/2017/12/06/president-donald-j-trumps-proclamation-jerusalem-capital-state-israel |sernav=President Donald J. Trump's Proclamation on Jerusalem as the Capital of the State of Israel |tarîx=6 December 2017 |roja-gihiştinê=6 December 2017 |weşanger=White House |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171206191507/https://www.whitehouse.gov/the-press-office/2017/12/06/president-donald-j-trumps-proclamation-jerusalem-capital-state-israel |roja-arşîvê=6 December 2017}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=7 December 2017 |sernav=Trump Declares Jerusalem as Israel's Capital |url=http://www.news.com.au/world/middle-east/trump-to-declare-jerusalem-as-israels-capital/news-story/6f16170f8ceec70d7e2f10a9659309a1 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171206234846/http://www.news.com.au/world/middle-east/trump-to-declare-jerusalem-as-israels-capital/news-story/6f16170f8ceec70d7e2f10a9659309a1 |roja-arşîvê=6 December 2017 |roja-gihiştinê=7 December 2017 |xebat=News.com.au}}</ref> Ev hereket ji aliyê gelek dewletan ve hate rexnekirin. <ref>[https://www.reuters.com/article/us-usa-trump-israel-jerusalem-reaction/arabs-europe-u-n-reject-trumps-recognition-of-jerusalem-as-israeli-capital-idUSKBN1E0312 Arabs, Europe, U.N. reject Trump's recognition of Jerusalem as Israeli capital] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171222180040/https://www.reuters.com/article/us-usa-trump-israel-jerusalem-reaction/arabs-europe-u-n-reject-trumps-recognition-of-jerusalem-as-israeli-capital-idUSKBN1E0312|date=22 December 2017}}, Mark Heinrich, Reuters</ref> Qerareke şermezarkirina qerare USAyê ji aliyê hemû 14 endamên din ên Meclîsa Miletên Yekbûyî ya Emniyetê ve hate piştgirtin, lê di 18ê meha 12an ya 2017an de ji aliyê USAyê ve hate vetokirin. <ref>[https://www.telegraph.co.uk/news/2017/12/18/us-forced-veto-un-resolution-condemning-trumps-decision-jerusalem/ US forced to veto UN resolution condemning Trump's decision on Jerusalem] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180510060242/https://www.telegraph.co.uk/news/2017/12/18/us-forced-veto-un-resolution-condemning-trumps-decision-jerusalem/|date=10 May 2018}}, ''[[The Daily Telegraph]]''</ref> Li Civata Imûmî ya Miletên Yekbûyî qerareke piştî wê şermezarkirina qerara DYAyê hat qebûlkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=21 December 2017 |sernav=UN rejects Trump's Jerusalem declaration |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-42446027 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210613053816/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-42446027 |roja-arşîvê=13 June 2021 |roja-gihiştinê=20 June 2018 |xebat=BBC News}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aljazeera.com/news/2017/12/general-assembly-rejects-trump-jerusalem-move-171221135806725.html |sernav=UN General Assembly rejects Trump's Jerusalem move |roja-gihiştinê=21 December 2017 |weşanger=Al Jazeera |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171222211816/http://www.aljazeera.com/news/2017/12/general-assembly-rejects-trump-jerusalem-move-171221135806725.html |roja-arşîvê=22 December 2017}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Gladstone |pêşnav=Rick |tarîx=21 December 2017 |sernav=Defying Trump, U.N. General Assembly Condemns U.S. Decree on Jerusalem |url=https://www.nytimes.com/2017/12/21/world/middleeast/trump-jerusalem-united-nations.html |url-access=subscription |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20220103/https://www.nytimes.com/2017/12/21/world/middleeast/trump-jerusalem-united-nations.html |roja-arşîvê=3 January 2022 |xebat=The New York Times}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/ES-10/L.22&Submit=Search&Lang=E |sernav=United Nations Official Document |roja-gihiştinê=21 December 2017 |weşanger=United Nations |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171222122638/http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/ES-10/L.22&Submit=Search&Lang=E |roja-arşîvê=22 December 2017}}</ref> Di 14ê gulana 2018an de Dewletên Amerîkayê yên Yekbûyî bi res,î sefareta xwe li Qudsê vekir û cihê wê yê li Tel Avîvê bû konsûlxaneyek. Ji ber kêmbûna naskirina navberdewletî ya Qudsê wek paytextê Îsraîlê, hin medyayên ne-Îsraîlî Tel Avîv wekî metonim ji bo Îsraîl dişuxilînin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Tapsfield |pêşnav=James |tarîx=18 February 2010 |sernav=Israel must co-operate over fake passports, says David Miliband |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/israel-must-cooperate-over-fake-passports-says-david-miliband-1903544.html |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130820225541/http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/israel-must-cooperate-over-fake-passports-says-david-miliband-1903544.html |roja-arşîvê=20 August 2013 |roja-gihiştinê=11 September 2010 |xebat=The Independent |cih=UK}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=18 February 2010 |sernav=Dubai Hamas killing pledge by UK foreign secretary |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/8521246.stm |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190501194540/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/8521246.stm |roja-arşîvê=1 May 2019 |roja-gihiştinê=11 September 2010 |xebat=BBC News}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=4 January 2009 |sernav=Editorial A bloody new year in Gaza |url=http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/ed20090104a1.html |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110716112509/http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/ed20090104a1.html |roja-arşîvê=16 July 2011 |roja-gihiştinê=11 September 2010 |xebat=The Japan Times}}</ref><ref>[http://www.timesonline.co.uk/tol/tools_and_services/specials/style_guide/article986728.ece Times Online Style Guide—J] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110921130217/http://www.timesonline.co.uk/tol/tools_and_services/specials/style_guide/article986728.ece|date=21 September 2011}} "Jerusalem must not be used as a metonym or variant for Israel. It is not internationally recognised as the Israeli capital, and its status is one of the central controversies in the Middle East."</ref> Gelek kes, kom, dezgeh, ... miqabilî qerara Trump derketin, xaseten rêberên di nava civatên ereban û misilmanan de. Filistînî îdia dikin ku Rojhilatê Qudsê divê bibe paytextê dewleta wan ya pêşerojê û divê statûya wê bi riya danûstandinên aştiyê were safîkirin, wek ku di peymana aştîyê ya 1993an de hatiye diyarkirin. Serokê Filistînê Mahmûd Abbas da zanîn ku emela Trump bi şiklekî bi tesîr rê li ber cihê USAyê wek wesayîta di prosesa aştiyê de girt. [[Ismail Heniye|Ismail Haniyeh]], serokê hereketa Hamasê ya îslamî, ji bo "intifada"ke, yanî serhildaneke, nû bang kir. Reysîcimhûrê Tirkiyê [[Recep Tayyip Erdoğan|Recep Tayyip Erdogan]] qerarê rexne kir û got ku wê "heremê bixe nav hunglîskeke êgir". Şahê Erebistana Siûdî Selman vê yekê weke "tehrîkeke zelal ya li ber misilmanên dinyayê" behs kir. Serokê Misrê Ebdel Fetah el-Sîsî da zanîn ku ev qerar wê halê li heremê xirabtir bike. [[Îran|Îranê]] hişyarî da ku wê ew qerar bibe sebeba "intifadake nû", û got ku şkandineke hişkere ya qerarên navberdewletî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-42250340 |sernav=Jerusalem: Trump move prompts negative world reaction |malper=BBC |tarîx=6 December 2017 |roja-gihiştinê=28 September 2025 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181128222351/https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-42250340 |roja-arşîvê=28 November 2018}}</ref> Di nîsana 2017an de [[Wezareta Derve (Rûsya)|Wezareta Karên Derve]] ya Rûsyayê îlan kir ku ew Rojavayê Qudsê wek paytextê Îsraîlê dibîne di çarçoveya prensîbên ji Miletên Yekbûyî qebûlkirî ku di nav wan de statûya Rojhilatê Qudsê wek paytextê dewleteke pêşerojê ya filistînî jî heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/Israel-News/Politics-And-Diplomacy/Jpost-Exclusive-Moscow-surprisingly-says-west-Jerusalem-is-Israels-capital-486336 |sernav=Jpost Exclusive: Moscow surprisingly says west Jerusalem is Israel's capital |malper=The Jerusalem Post |tarîx=6 April 2017 |roja-gihiştinê=23 September 2017 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170923193803/http://www.jpost.com/Israel-News/Politics-And-Diplomacy/Jpost-Exclusive-Moscow-surprisingly-says-west-Jerusalem-is-Israels-capital-486336 |roja-arşîvê=23 September 2017}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://english.pnn.ps/2017/04/08/russia-could-acknowledge-west-jerusalem-as-israeli-capital/ |sernav=Russia could acknowledge West Jerusalem as Israeli Capital |tarîx=8 April 2017 |roja-gihiştinê=9 April 2017 |weşanger=PNN |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170409195147/http://english.pnn.ps/2017/04/08/russia-could-acknowledge-west-jerusalem-as-israeli-capital/ |roja-arşîvê=9 April 2017}}</ref><ref>[http://www.mid.ru/en/foreign_policy/news/-/asset_publisher/cKNonkJE02Bw/content/id/2717182 Foreign Ministry statement regarding Palestinian-Israeli settlement (6 April 2017)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200104201944/https://www.mid.ru/en/foreign_policy/news/-/asset_publisher/cKNonkJE02Bw/content/id/2717182|date=4 January 2020}}"We reaffirm our commitment to the UN-approved principles for a Palestinian-Israeli settlement, which include the status of East Jerusalem as the capital of the future Palestinian state. At the same time, we must state that in this context we view West Jerusalem as the capital of Israel."</ref> Di 15ê meha 12an ya 2018ê de hikûmeta Awistralya bi resmî Rojavayê Qudsê wek paytextê Îsraîlê nas kir, lê got ku sefareta wan wê li Tel Avîvê bimîne heta çareke dudewletê bi cih bibe. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/australia-recognizes-west-jerusalem-as-the-capital-of-israel/ |sernav=Australia recognizes west Jerusalem as the capital of Israel |malper=CBS News |tarîx=15 December 2018 |roja-gihiştinê=16 December 2018 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181216011904/https://www.cbsnews.com/news/australia-recognizes-west-jerusalem-as-the-capital-of-israel/ |roja-arşîvê=16 December 2018}}</ref> Qerara naskirinê di meha 10an ya 2022an de hat betalkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.npr.org/2022/10/18/1129609399/australia-will-end-recognition-of-jerusalem-as-israel-capital |sernav=Australia says it will end its recognition of Jerusalem as Israel's capital |tarîx=17 October 2022 |roja-gihiştinê=18 October 2022 |weşanger=[[NPR]] |ziman=en-US |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221018054516/https://www.npr.org/2022/10/18/1129609399/australia-will-end-recognition-of-jerusalem-as-israel-capital |roja-arşîvê=18 October 2022}}</ref> ==== Îşxalkirinên Îsraîlê ==== Pey zemtkirina wê ya di 1967an de, hikûmeta Îsraîlê 12 bicihbûnên îşxalkirinê li Rojhilatê Qudsê ava kirine, bi nifûseke bi qasî 220.000 îşxalkerên cihû yên îsraîlî di sala 2019an de.<ref>{{Jêder-malper |url=https://peacenow.org.il/en/settlements-watch/settlements-data/population |sernav=Population |malper=Peace Now |roja-gihiştinê=1 June 2022 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220611210642/https://peacenow.org.il/en/settlements-watch/settlements-data/population |roja-arşîvê=11 June 2022}}</ref> Civata navberdewletî di bin qanûna navberdewletî de îşxalkirinên Îsraîlê neqanûnî dihesibîne. <ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roberts |pêşnav=Adam |lînka-nivîskar=Adam Roberts (scholar) |sal=1990 |sernav=Prolonged Military Occupation: The Israeli-Occupied Territories Since 1967 |url=https://pdfs.semanticscholar.org/8aaa/455b51d4c49285089a97a08496071e322877.pdf |kovar=The American Journal of International Law |cild=84 |hejmar=1 |rr=85–86 |doi=10.2307/2203016 |jstor=2203016 |s2cid=145514740 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200215100933/https://pdfs.semanticscholar.org/8aaa/455b51d4c49285089a97a08496071e322877.pdf |roja-arşîvê=15 February 2020 |jêgirtin=The international community has taken a critical view of both deportations and settlements as being contrary to international law. General Assembly resolutions have condemned the deportations since 1969, and have done so by overwhelming majorities in recent years. Likewise, they have consistently deplored the establishment of settlements, and have done so by overwhelming majorities throughout the period (since the end of 1976) of the rapid expansion in their numbers. The Security Council has also been critical of deportations and settlements; and other bodies have viewed them as an obstacle to peace, and illegal under international law... Although East Jerusalem and the Golan Heights have been brought directly under Israeli law, by acts that amount to annexation, both of these areas continue to be viewed by the international community as occupied, and their status as regards the applicability of international rules is in most respects identical to that of the West Bank and Gaza.}}</ref> === Quds wek paytextê Filistînê === [[File:Orient_House.jpg|çep|thumb|Xaniyê Şerqê li Qudsê, the former headquarters of the PLO]] [[File:French_Consulate_in_Jerusalem_at_night_2008.jpg|thumb|The Consulate General of France, Jerusalem]] [[Otorîteya Dewletî ya Filistînî|Otorîteya Dewletî ya Filistînê]] li gora qerara 242an ya Meclîsa Miletên Yekbûyî ya Emniyetê, Rojhilatê Qudsê wekî axa îşxalkirî dibîne. Otorîteya Filistînî îdia dike ku Quds, tevî Kuliyeta Mizgefta el-Eqsayê, paytextê Dewleta Filistînê ye, Rêxistina Azadkirina Filistînê (PLO) îdia dike ku Rojavayê Qudsê jî meseleya nîqaşên statûya dayîmî ye. Lê wê diyar kiriye ku ew hazir e çareyên alternatîv binirxîne, mesela kirina Qudsê ya bajarekî vekirî. <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nad-plo.org/etemplate.php?id=59&more=1 |sernav=Jerusalem |malper=PLO-Negotiations Affairs Department (NAD) |roja-gihiştinê=20 May 2013 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160418223336/http://www.nad-plo.org/etemplate.php?id=59 |roja-arşîvê=18 April 2016}}</ref> Qenaeta PLOyê ew e ku Rojhilatê Qudsê, wekî ku ji aliyê hidûdên belediyê yên berî 1967an ve hatiye diyarkirin, wê bibe paytextê Filistînê û Rojavayê Qudsê wê bibe paytextê Îsraîlê, û herdû dewlet xwedî xweseriya timam bin li ser qeta wan ya bajêr bi beledîke xwe. Meclîseke bipêşxistinê ya hevbeş wê ji bo bipêşxistina koordîne mesûl bûbane.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nad-plo.org/userfiles/file/Factsheet%202013/EJ%20TODAY_FINAL%20REPORT_II.pdf |sernav=Palestine's Capital: The 1967 border in Jerusalem and Israel's illegal policies on the ground |malper=East Jerusalem today |tarîx=August 2013 |roja-gihiştinê=5 February 2016 |weşanger=PLO-Negotiations Affairs Department (NAD) |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130825020708/http://www.nad-plo.org/userfiles/file/Factsheet%202013/EJ%20TODAY_FINAL%20REPORT_II.pdf |roja-arşîvê=25 August 2013 |rûpel=5}}</ref> Xaniyê Şerqê ya li Rojhilatê Qudsê di salên 1980 û 1990an de wek merkeza PLOyê dihat şuxilandin. Ew ji aliyê Îsraîlê ve di sala 2001an de hate girtin, 2 roj piştî peqandina întiharê ya li ser restorana Sbarro. Hin dewlet, wek Rûsya<ref>[http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4015504,00.html Medvedev reaffirms Soviet recognition of Palestine (Ynet News, 18 January 2011)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130726041642/http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4015504,00.html|date=26 July 2013}} "Russian president says Moscow has not changed its position since 1988 when it 'recognized independent Palestinian state with its capital in east Jerusalem'"</ref> û Çînê<ref>[http://english.peopledaily.com.cn/90883/7592121.html China supports Palestinian UN bid (Xinhua, 8 September 2011)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130516095526/http://english.peopledaily.com.cn/90883/7592121.html|date=16 May 2013}} "China recognizes Palestine as a country with east Jerusalem as its capital and possessing full sovereignty and independence, in accordance with borders agreed upon in 1967, according to Jiang"</ref> Rojhilatê Qudsê wek paytextê dewleta Filistînê nas dikin. Qerara Meclîsa Miletên Yekbûyî ya Imûmî ya 58/292ê piştrast kir ku heqê miletê Filistînê ji bo xweseriya li ser Rojhilatê Qudsê heye. <ref>{{Jêder-malper |url=https://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/A2C2938216B39DE485256EA70070C849 |sernav=Resolution 58/292. Status of the Occupied Palestinian Territory, including East Jerusalem |tarîx=17 May 2004 |weşanger=[[United Nations]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120806133025/http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/A2C2938216B39DE485256EA70070C849 |roja-arşîvê=6 August 2012}}</ref> ==== Ofîs û dezgehên filistînî ==== [[File:89480_jerusalem_villa_constantine_salama_PikiWiki_Israel.jpg|thumb|Villa Salameh - cihê Konsûlxaneya Belçîkayê li Filistînê]] Ofîsên hikûmetê yên ku li derveyî hidûdên belediya Îsraîlê ne, di nav wan de Qewetên Emniyeta Filistînê, Qeweta 17, Qeweta Emniyetê ya Pêşîlibergirtinê û Wezareta Hundirû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.il/en/departments/news/idf-forces-take-control-of-governors-house-compound-in-abu-dis-10-aug-2001 |sernav=IDF forces take control of Governors House Compound in Abu Dis &#124; Ministry of Foreign Affairs |roja-gihiştinê=27 February 2024 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240227132111/https://www.gov.il/en/departments/news/idf-forces-take-control-of-governors-house-compound-in-abu-dis-10-aug-2001 |roja-arşîvê=27 February 2024}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.israelhayom.com/2018/02/16/abu-dis-information/ |sernav=Archived copy |roja-gihiştinê=27 February 2024 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240227132110/https://www.israelhayom.com/2018/02/16/abu-dis-information/ |roja-arşîvê=27 February 2024}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=PA Institutions in Abu Dis Cut Off From East Jerusalem |url=https://www.haaretz.com/2004-01-19/ty-article/pa-institutions-in-abu-dis-cut-off-from-east-jerusalem/0000017f-db21-d3a5-af7f-fbaf31240000 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250608035818/https://www.haaretz.com/2004-01-19/ty-article/pa-institutions-in-abu-dis-cut-off-from-east-jerusalem/0000017f-db21-d3a5-af7f-fbaf31240000 |roja-arşîvê=8 June 2025 |roja-gihiştinê=25 February 2024 |xebat=Haaretz |ziman=en}}</ref> Li mehla Dahiyat al Barid de ofîseke heremî ya ofîsa întixabê ya Otorîteya Filistînî heye. <ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Israeli Authorities Were Unaware of Jerusalem City Limits When Shuttering Palestinian Mapping Office |url=https://www.haaretz.com/israel-news/2017-03-21/ty-article/.premium/police-were-unaware-of-jerusalem-city-limits-when-shuttering-palestinian-mapping-office/0000017f-e06d-d38f-a57f-e67f01870000 |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250108211056/https://www.haaretz.com/israel-news/2017-03-21/ty-article/.premium/police-were-unaware-of-jerusalem-city-limits-when-shuttering-palestinian-mapping-office/0000017f-e06d-d38f-a57f-e67f01870000 |roja-arşîvê=8 January 2025 |roja-gihiştinê=25 February 2024 |xebat=Haaretz |ziman=en}}</ref>{{Çavkanî|group=note}}<templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles><templatestyles src="Refbegin/styles.css" /> == Muhîmiya dînî == [[File:THE_OLD_CITY_JERUSALEM.JPG|thumb|Li Bajarê Kevin gelek cihên xwedî muhîmiya dînî hene ji bo her sê [[Dînên îbrahîmî|dînên birahîmî]] ên mezin—[[cihûtî]], [[xiristiyanî]] û [[îslam]].]] Quds di hersê dînên birahîmî de gelek wextî miqedes bûye. Salnameya 2000ê ya Qudsê 1204 kenîs, 158 dêr, û 73 mizgeft di bajêr de lîste dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Protecting Jerusalem's Holy Sites: A Strategy for Negotiating a Sacred Peace |paşnav=Guinn |pêşnav=David E. |weşanger=Cambridge University Press |sal=2006 |rûpel=[https://archive.org/details/protectingjerusa00guin/page/n151 142] |isbn=978-0-521-86662-0 |çap=1st |url=https://archive.org/details/protectingjerusa00guin |url-access=limited}}</ref> Çiqasî te'bandina hiştina pevrebûneke dînî ya bi silametî, li hinek cihan, mesela el-Eqsa, nerehetî û nakokî çêbûne. El-Eqsa cihê herî miqedes e di cihûtiyê de û cihê sisiyan ê herî miqedes e di îslamê de. Cihû qedrê wê digrin ji ber ku cihê 2 îbadetxanên berê ye û misilman yeqîn dikin ku nebî [[Muhemmed]] ji [[Mescîd el-Heram|Mescîd el-Heramê]] çû vî cihî di [[Îsra û Mîrac|Îsra û Mi'racê de]]. === Cihûtî === Quds di cihûtiyê bajarê herî miqedes bûye û welatê pêşîkî û rûhanî yê cihûyan bûye ji wextê ku Padîşah Dawid ew wek paytextê xwe îlan kir di asra 10an de. Bêî jimartina navên wê yî dî, navê Qudsê 669 caran di Kitêba Miqedes ya Ibrî de derbas dibe.<ref>{{Jêder |sernav=Nothing Abides |tarîx=5 July 2017 |rr=11–38 |roja-gihiştinê=5 February 2022 |beş=The Muslim Claim to Jerusalem |chapter-url=http://dx.doi.org/10.4324/9781315125374-3 |weşanger=Routledge |doi=10.4324/9781315125374-3 |isbn=978-1-315-12537-4}}</ref> === Xiristiyanî === {{Çavkanî|group=note}}Quds axlebe wek dergûşa xiristiyaniyê tê hesibandin. === Îslam === <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles>Quds bajarê sisiyan ê herî miqedes e dî îslama sunî de.<ref name="Esposito-2002">Third-holiest city in Islam:</ref> Ededên îslamî dibêjin ku dor salekê berî guhertina qiblê bi Ke'beya Mekê, qibla misilmanan Quds bû.<ref>{{Cite book |title=The Israeli-Palestinian War: Escalating to Nowhere |last=Cordesman |first=Anthony H. |author-link=Anthony Cordesman |publisher=Praeger Security International |year=2005 |page=62 |isbn=978-0-275-98758-9 |chapter=The Final Settlement Issues: Asymmetric Values & Asymmetric Warfare}}</ref><ref>{{Qref|2|142|b=yl|c=}}</ref> Lê cihê muhîm ê bajêr di îslamê de herî gelek ji ber [[Îsra û Mîrac|Îsra û Mi'racê]] ye. Misilman yeqîn dikin ku Muhemmed ji [[Mescîd el-Heram|Mescîd el-Heramê]] çû Qudsê, û çû cinetê ji bo ku [[pêxemberên îslamê]] ên berê bibîne.<ref>{{Cite book |title=The Monotheists: The Peoples of God |last=Peters |first=Francis E. |author-link=Francis Edward Peters |publisher=Princeton University Press |year=2003 |pages=[https://archive.org/details/monotheistsjewsc00pete_0/page/95 95–6] |isbn=978-0-691-11460-6 |chapter=Muhammad the Prophet of God |chapter-url=https://archive.org/details/monotheistsjewsc00pete_0/page/95}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.usc.edu/dept/MSA/fundamentals/hadithsunnah/bukhari/093.sbt.html#009.093.608 |title=Sahih Bukhari |work=Compendium of Muslim Texts |access-date=9 September 2011 |publisher=University of Southern California |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081127160919/http://www.usc.edu/dept/MSA/fundamentals/hadithsunnah/bukhari/093.sbt.html |archive-date=27 November 2008}} (from an English translation of [[Sahih al-Bukhari|Sahih Bukhari]], Volume IX, Book 93, Number 608)</ref><ref>{{Quotehadith|bukhari|7517|b=yl}}</ref> Ayeta pêşî ya di [[Îsra|sûreya Îsrayê]] behsa qonaxa seyaheta Muhemmed wek ''el-mescid el-eqṣa'' ("cihê herî dûr ê limêjê") dike.<ref>From [[Abdullah Yusuf Ali]]'s English translation of the [[Qur'an]]: "Glory to (Allah) Who did take His servant for a Journey by night from the Sacred Mosque to the farthest Mosque, whose precincts We did bless,- in order that We might show him some of Our Signs: for He is the One Who heareth and seeth (all things)." ([[Al-Isra|17]]:1)</ref><ref>{{Qref|17|1|b=yl}}</ref> Di rojên herî pêşî ên îslamê de, ev wek behseke li ser cihekî li cinetan dihat fêmkirin,<ref>{{Cite book |title=The Encyclopaedia of Islam |publisher=Brill |year=2006 |pages=97–105 |edition=New ed. 2006 |volume=7}}</ref> lê alimên îslamê ên piştî [[xelîfeya Raşidûn]] wê wek Qudsê fêm kirine, û xaseten wek cihê Îbadetgeha Cihûyan ya berê.<ref>{{Cite book |title=Narrating Muhammad's Night Journey: Tracing the Development of the Ibn 'Abbas Ascension Discourse |last=Colby |first=Frederick S. |publisher=SUNY Press |date=6 August 2008 |pages=15 |isbn=978-0-7914-7788-5 |language=en |quote=From the earliest extant Muslim texts, it becomes clear that a group of Muslims from the beginning interpreted the 'furthest place of prayer' (al-masjid al-aqṣā) with the city of Jerusalem in general and its Herodian/Solomonic Temple in particular... Eventually, a general consensus formed around the idea that Muhammad's journey did indeed take him to Jerusalem. |url=https://books.google.com/books?id=sasZCjcTisIC&pg=PA15}}</ref> Hedîsan behs dikin ku cihê Mescîda Eqsayê li Qudsê ye.<ref>{{cite web |url=http://haditsbukharionline.blogspot.ca/2010/11/merits-of-helpers-in-madinah-ansaar.html |title=Merits of the Helpers in Madinah (Ansaar)—Hadith Sahih Bukhari |access-date=7 December 2012 |publisher=Haditsbukharionline.blogspot.ca |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101044831/http://haditsbukharionline.blogspot.ca/2010/11/merits-of-helpers-in-madinah-ansaar.html |archive-date=1 January 2016}}</ref> Li gora ededên îslamê, timamê çiyê el-Eqsa ye, ne tenê mizgefta li aliyê wê yî başûrî, ku navê wê niha [[Mescîda Eqsa]] ye.<ref>{{Cite book |title=Routledge Handbook on Palestine |last=Dumper |first=Michael |publisher=Taylor & Francis |date=2024-12-30 |isbn=978-1-040-19294-8 |language=en |url=https://www.google.com.sa/books/edition/Routledge_Handbook_on_Palestine/vTcxEQAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=al-aqsa+mosque+umar&pg=PT233&printsec=frontcover |last2=Badran |first2=Amneh}}</ref><ref>{{cite book |title=Theorizing Islam: Disciplinary Deconstruction and Reconstruction |last=Hughes |first=Aaron W. |author-link=Aaron W. Hughes |publisher=Taylor & Francis |year=2014 |page=45 |isbn=978-1-317-54594-1 |quote=Although later commentators would debate whether or not this journey was a physical one or took place at an internal level, it would come to play a crucial role in establishing Muhammad's prophetic credentials. In the first part of this journey, referred to as the isra, he traveled from the Kaba in Mecca to "the farthest mosque" (al-masjid al-aqsa), identified with the Temple Mount in Jerusalem: the al-Aqsa mosque that stands there today eventually took its name from this larger precinct, in which it was constructed. |url=https://books.google.com/books?id=nWV_BAAAQBAJ&pg=PA45 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719063147/https://books.google.com/books?id=nWV_BAAAQBAJ&pg=PA45 |archive-date=19 July 2023 |url-status=live |access-date=15 July 2022 |series=Religion in Culture}}</ref> Mizgefta cim'etê ya pêşî ku hat avakirin li kuliyeta el-Eqsa ji xelîfeyê Raşidûnê, Xelîf Umer, hat avakirin piştî fetha Qudsê ya salên 637-638.<ref>{{Cite book |title=Medieval Jerusalem and Islamic Worship: Holy Places, Ceremonies, Pilgrimage |last=Elad |first=Amikam |publisher=BRILL |date=1995 |isbn=978-90-04-10010-7 |language=en |url=https://books.google.com.sa/books?id=CDz_yctbQVgC&pg=PA29&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false}}</ref><ref>{{Cite book |title=Al-quds: The Place of Jerusalem in Classical Judaic and Islamic Traditions |last=Al-Khateeb |first=Mohammed Abdul Hameed |publisher=Ta-Ha |date=1998 |pages=130 |isbn=978-1-897940-79-2 |language=en |url=https://www.google.com.sa/books/edition/Al_quds/Zep-AAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=al-aqsa+mosque+umar&dq=al-aqsa+mosque+umar&printsec=frontcover |last2=Al-Khateeb |last3=Hameed |first3=M. Abdul}}</ref> Heciyê fileh, Arculf, ku dor sala 670an li erdên fileh/cihûyan ên miqedes digeriha, li ser mizgeftê behs kiriye. Li gora wî di mizgeftê de cihê dor sê hezar abidan (kesên ku îbadetê dikin) hebû.<ref name=":1">{{Cite book |title=the arab contribution to islamic art: from the seventh to the fifteenth centuries |last=ali |first=wijdan |publisher=American Univ in Cairo Press |date=1999 |pages=25 |isbn=978-977-424-476-6 |language=en |url=https://www.google.com.sa/books/edition/the_arab_contribution_to_islamic_art_fro/rpUuqLPPKK4C?hl=en&gbpv=1&dq=first+major+monument+to+be+built+on+al-aqsa+dome+of+the+rock&pg=PA25&printsec=frontcover}}</ref> Abîdeya [[Xanedana Emewiyan|Emewî]] ya pêşî ku li kuliyetê were avakirin [[Qubbet es-Sexre]] ye, ji [[Ebdulmelik|Xelîfe Ebdulmelik]] di neqeba salên 685 û 691 de.<ref name=":12">{{Cite book |title=the arab contribution to islamic art: from the seventh to the fifteenth centuries |last=ali |first=wijdan |publisher=American Univ in Cairo Press |date=1999 |pages=25 |isbn=978-977-424-476-6 |language=en |url=https://www.google.com.sa/books/edition/the_arab_contribution_to_islamic_art_fro/rpUuqLPPKK4C?hl=en&gbpv=1&dq=first+major+monument+to+be+built+on+al-aqsa+dome+of+the+rock&pg=PA25&printsec=frontcover}}</ref> Ew û kurê wî [[Welîd I]] (hukm. 705-715) mizgefta cim'etê ya Qiblî jî ji nû ve ava kirine di neqeba salên 705 û 710 de.<ref>{{Cite book |title=The Umayyad World |last=Marsham |first=Andrew |publisher=Routledge |date=2020-11-25 |isbn=978-1-317-43004-9 |language=en |url=https://www.google.com.sa/books/edition/The_Umayyad_World/fvwFEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=al-aqsa+mosque+al-walid&pg=PT423&printsec=frontcover}}</ref><templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles><templatestyles src="Refbegin/styles.css" />{{Gallery|File:THE TEMPLE MOUNT JERUSALEM.jpg|A view of the [[Al-Aqsa|Al-Aqsa Mosque Compound]] on [[Temple Mount]], considered a holy place by Jews, Christians, and Muslims.|File:Western Wall at night (20063).jpg|The [[Western Wall]], also known as the Wailing Wall and the Kotel, is a remnant of the [[Second Temple]] and the holiest place where Jews are permitted to pray.|File:The Church of the Holy Sepulchre-Jerusalem.JPG|The [[Church of the Holy Sepulchre]] it's the holiest site in Christianity and it has been an important pilgrimage site for Christians since the 4th century.|File:Al-Aqsa Mosque (Jerusalem).jpg|The [[Qibli Mosque|Qibli (Al-Aqsa) Mosque]], in [[Al-Aqsa|Al-Aqsa Mosque Compound]].|File:Jerusalem-2013(2)-Temple Mount-Dome of the Rock (SE exposure).jpg|The [[Dome of the Rock]], in [[Al-Aqsa|Al-Aqsa Mosque Compound]].|File:Jerusalem-Garden-Tomb-KTM-1266.jpg|[[The Garden Tomb]]—a new holy site established by British [[Protestantism|Protestants]] in the 19th century.|align=center|width=200|height=160|title=Galerî}} == Ekonomî == Berê, ekonomiya Qudsê hema bêje tenê ji heciyan dihat piştgirtin, ji ber ku ew dûrî lîmanên mezin ên [[Yafa|Yafayê]] û [[Xeze|Xezeyê]] bû.<ref name="Dumper-1996">{{Jêder-kitêb |sernav=The Politics of Jerusalem Since 1967 |paşnav=Dumper |pêşnav=Michael |weşanger=Columbia University Press |sal=1996 |rr=207–10 |isbn=978-0-231-10640-5}}</ref> Cihên dînî û kultûrî ên Qudsê îro dêhnê gelek mêhvanên xerîb dikşînin, bêhtirê turîstan serî li Dîwarê Buraq û Bajarê Kevin dan.<ref name="Central Bureau of Statistics-2006">{{Jêder-malper |url=http://www.cbs.gov.il/hodaot2006n/11_06_106e.pdf |sernav=Press Release: Jerusalem Day |tarîx=24 May 2006 |roja-gihiştinê=10 March 2007 |weşanger=Central Bureau of Statistics |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070614014210/http://www.cbs.gov.il/hodaot2006n/11_06_106e.pdf |roja-arşîvê=14 June 2007}}</ref> Di sala 2010an de, Quds ji aliyê <nowiki><i id="mwCO0">Kovara Travel + Leisure</i></nowiki> ve, li Efrîqayê û Rojhilata Navîn, bajarê herî baş ê gerha kêfî hate binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.travelandleisure.com/worldsbest/2010/cities/africa-middle-east-cities/15 |sernav=World's Best Awards 2010—Africa and the Middle East |roja-gihiştinê=11 July 2010 |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100712140230/http://www.travelandleisure.com/worldsbest/2010/cities/africa-middle-east-cities/15 |roja-arşîvê=12 July 2010}}</ref> Di sala 2013an de, 75% ji 3,5 milyon turîstên ku serî li Îsraîlê dan, serî li Qudsê dan. <ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Yiffa Yaakov |tarîx=10 January 2014 |sernav=2013 'record year' for tourism, government says |url=https://www.timesofisrael.com/2013-record-year-for-tourism-government-says |rewşa-urlyê=live |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230510114922/https://www.timesofisrael.com/2013-record-year-for-tourism-government-says |roja-arşîvê=10 May 2023 |roja-gihiştinê=30 April 2015 |xebat=[[The Times of Israel]]}}</ref> == Tehsîl == === Ûnîversîte === Quds cihê gelek ûnîversîteyên bi nav û deng e û qurs bi ibranî, erebî û îngilîzî tên dan. [[File:HADASSA_HOSPITAL_MT._SCOPUS_JERUSALEM.jpg|thumb| [[Zanîngeha Îbranî ya Orşelîmê|Ûnîversîteya Ibranî ya Qudsê]], kampusa Mount Scopus]] [[File:Abu_jihad.jpg|thumb|Di nava Mûzeya Ebû Cihad ya [[Ûnîversîteya Qudsê]]]] === Mektebên erebî === [[Wêne:Du-leshoni-2.jpg|thumb|Hand in Hand, mektebeke dizimanî ya cihû û erebî li Qudsê]] == Not == {{Çavkanî|group=note}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Xwendinê dewam bike == <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles> *Websîteya resmî ya Belediya Qudsê * [https://www.bbc.com/news/world-middle-east-26934435 Çima Quds wiqasî miqedes e?] (Arşîvkirin 31ê gulana 2018 li [[Wayback Machine]]) BBC News * Statûya Qudsê (Di li de hatiye vekirin). Belgeya [[Neteweyên Yekbûyî|Miletên Yekbûyî]] ya girêdayî nakokiya li ser bajêr * Kitêbxana Virtual ya Qudsê, projeyeke hevbeş ya Ûnîversiteya El-Qudsê û [[Zanîngeha Îbranî ya Orşelîmê|Ûnîversîteya ibrî ya Qudsê]] * [http://new.huji.ac.il/en Malpera fermî] (Arşîvkirin 6ê Berfanbara 2017ê li ) ya Zanîngeha Hebrî ya Qudsê, dezgehê pêşeng yê perwerdeya bilind ya bajêr * [https://www.alquds.edu/en Malpera fermî] (Di 6ê Berfanbara 2017ê de li de bişopandin) ya Zanîngeha El-Quds, yekane zanîngeha Filistînê li Qudsê * Zanyarîyên cografîk yên girêdayîQudûsadiOpenStreetMap == Lînkên derve == <templatestyles src="Refbegin/styles.css" /> <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles><templatestyles src="Refbegin/styles.css" /> {{Kontrola otorîteyê}}<templatestyles src="Refbegin/styles.css" />{{Çavkanî|group=note}} <nowiki> [[Kategorî:Xakên pîroz]] [[Kategorî:Bajarên pîroz]] [[Kategorî:Paytextên Asyayê]] [[Kategorî:Orşelîm]] [[Kategorî:Webarchive template wayback links]] [[Kategorî:Pages including recorded pronunciations]] [[Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdaneyê ye]]</nowiki> 3kkh4bidwz57q6yxm5yeq9r5oe1qot9 0 330603 2101767 2026-11-04T21:31:53Z Guherto 41494 Guhertoî/ê navê [[Zanîngeha Îbranî ya Qudsê]] weke [[Zanîngeha Qudsê ya Îbranî]] guhart: Nav pêşî, sifet pey wî 2101767 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Zanîngeha Qudsê ya Îbranî]] asa7ukdaqluodxvfe5juyrnd30l7p57 14 330604 2101772 2026-11-04T21:45:12Z Guherto 41494 Guhertoî/ê navê [[Kategorî:Orşelîm]] weke [[Kategorî:Quds]] guhart: Li gora navê meqala bajêr. 2101772 wikitext text/x-wiki {{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:Quds}} 4jz2ut4xat2mi7flnqjaygqylifbm3j 0 330605 2101790 2026-11-05T05:08:50Z Kawa63 105128 Rûpel bi "{{Xebat}}" hat çêkirin 2101790 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2101791 2101790 2026-11-05T05:14:45Z Kawa63 105128 /* */ 2101791 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Partenon (bi [[yewnaniya kevn]]: Παρθενών, bi [[Alfabeya latînî|tîpên latînî]]: ''Parthenōn''; [[Zimanê yewnanî|yewnanî]]: Παρθενώνας, bi tîpên latînî: ''Parthenónas'') perestgeheke berê ye ko li ser [[Akropolîsa Atînayê]], [[Yewnanistan]], cih digire û ji bo xwedawend [[Atênê]] hatiye terxankirin. Peykerên wê yên xemilandî wekî yek ji lûtkeyên [[Hunera yewnanî yê kevnar|hunera yewnaniya]] klasîk tên dîtin; herwiha Partenon wekî semboleke mayinde ya [[Yewnanistana kevnare]], [[Kultura Rojavayî|şaristaniya Rojava]] û [[Demokrasî|demokrasiyê]] tê hesibandin. k5kzvqubd0uy7j4eobzjtgxtq6uo1a9 2101792 2101791 2026-11-05T05:20:24Z Kawa63 105128 /* */ 2101792 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Partenon (bi [[yewnaniya kevn]]: Παρθενών, bi [[Alfabeya latînî|tîpên latînî]]: ''Parthenōn''; [[Zimanê yewnanî|yewnanî]]: Παρθενώνας, bi tîpên latînî: ''Parthenónas'') perestgeheke berê ye ko li ser [[Akropolîsa Atînayê]], [[Yewnanistan]], cih digire û ji bo xwedawend [[Atênê]] hatiye terxankirin. Peykerên wê yên xemilandî wekî yek ji lûtkeyên [[Hunera yewnanî yê kevnar|hunera yewnaniya]] klasîk tên dîtin; herwiha Partenon wekî semboleke mayinde ya [[Yewnanistana kevnare]], [[Kultura Rojavayî|şaristaniya Rojava]] û [[Demokrasî|demokrasiyê]] tê hesibandin. Partenon di asra 5ê {{Bz}} de, wekî temsîliya spasdariyê ji bo serkeftina yewnanan li dijî dagirkerên [[Împeratoriya Hexamenişî|farisan]] di dema [[Herba Yewnan-Farisan]] de hate avakirin. Wekî piraniya perestgehên yewnanî, Partenon jî wekî xezîneya bajêr xizmet dikir. Înşata wê di sala 447ê {{Bz}} de destpê kir, yanî di wextekê de ko [[Yekîtiya Delosê]] di lûtkeya qûweta xwe de bû. Înşata wê di sala 438ê {{Bz}} de bi dawî bû; lê xebatên li ser eserên hunerî û xemilandinan heta sala 432yê {{Bz}} berdewam kirin. Ji bo wextekê, ew wekî xezîneya Yekîtiya Delosê xizmet kir, ko ew yekîtî paşê bû Împeratoriya Atînayê. bvhsuopqm35p18jb33y0j3igk965lfc 2101793 2101792 2026-11-05T05:37:49Z Kawa63 105128 /* */ 2101793 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Partenon (bi [[yewnaniya kevn]]: Παρθενών, bi [[Alfabeya latînî|tîpên latînî]]: ''Parthenōn''; [[Zimanê yewnanî|yewnanî]]: Παρθενώνας, bi tîpên latînî: ''Parthenónas'') perestgeheke berê ye ko li ser [[Akropolîsa Atînayê]], [[Yewnanistan]], cih digire û ji bo xwedawend [[Atênê]] hatiye terxankirin. Peykerên wê yên xemilandî wekî yek ji lûtkeyên [[Hunera yewnanî yê kevnar|hunera yewnaniya]] klasîk tên dîtin; herwiha Partenon wekî semboleke mayinde ya [[Yewnanistana kevnare]], [[Kultura Rojavayî|şaristaniya Rojava]] û [[Demokrasî|demokrasiyê]] tê hesibandin. Partenon di asra 5ê {{Bz}} de, wekî temsîliya spasdariyê ji bo serkeftina yewnanan li dijî dagirkerên [[Împeratoriya Hexamenişî|farisan]] di wexta [[Herba Yewnan-Farisan]] de hate avakirin. Wekî piraniya perestgehên yewnanî, Partenon jî wekî xezîneya bajêr xizmet dikir. Înşata wê di sala 447ê {{Bz}} de destpê kir, yanî di wextekê de ko [[Yekîtiya Delosê]] di lûtkeya qûweta xwe de bû. Înşata wê di sala 438ê {{Bz}} de bi dawî bû; lê xebatên li ser eserên hunerî û xemilandinan heta sala 432yê {{Bz}} berdewam kirin. Ji bo wextekê, ew wekî xezîneya Yekîtiya Delosê xizmet kir, ko ew yekîtî paşê bû Împeratoriya Atînayê. 7gl7x34ycovy6ubf69e3ac1uj8qn21c 2101794 2101793 2026-11-05T05:42:53Z Kawa63 105128 /* */ 2101794 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Partenon (bi [[yewnaniya kevn]]: Παρθενών, bi [[Alfabeya latînî|tîpên latînî]]: ''Parthenōn''; [[Zimanê yewnanî|yewnanî]]: Παρθενώνας, bi tîpên latînî: ''Parthenónas'') perestgeheke berê ye ko li ser [[Akropolîsa Atînayê]], [[Yewnanistan]], cih digire û ji bo xwedawend [[Atênê]] hatiye terxankirin. Peykerên wê yên xemilandî wekî yek ji lûtkeyên [[Hunera yewnanî yê kevnar|hunera yewnaniya]] klasîk tên dîtin; herwiha Partenon wekî semboleke mayinde ya [[Yewnanistana kevnare]], [[Kultura Rojavayî|şaristaniya Rojava]] û [[Demokrasî|demokrasiyê]] tê hesibandin. Partenon di asra 5ê {{Bz}} de, wekî temsîliya spasdariyê ji bo serkeftina yewnanan li dijî dagirkerên [[Împeratoriya Hexamenişî|farisan]] di wexta [[Herba Yewnan-Farisan]] de hate avakirin. Wekî piraniya perestgehên yewnanî, Partenon jî wekî xezîneya bajêr xizmet dikir. Înşata wê di sala 447ê {{Bz}} de destpê kir, yanî di wextekê de ko [[Yekîtiya Delosê]] di lûtkeya qûweta xwe de bû. Înşata wê di sala 438ê {{Bz}} de bi dawî bû; lê xebatên li ser eserên hunerî û xemilandinan heta sala 432yê {{Bz}} berdewam kirin. Ji bo wextekê, ew wekî xezîneya Yekîtiya Delosê xizmet kir, ko ew yekîtî paşê bû Împeratoriya Atînayê. Di dehsala dawî yên sedsala 6ê {{Pz}} de, Partenon veguherî dêreke xiristiyanî ku ji bo [[Meryem]] hatiye terxankirin. Piştî dagirkirina osmaniyan di nîvê asra 15ê de, ew bû [[Mizgeft|camiî]]. Di wexta dorpêçkirina Akropolîsê de, di sala 1687ê de, di [[Herba Moreayê]] de bombeyeke venedîkî li ser Partenonê ket; cihê ko osmaniyan ew wekî depoya cebilxaneyê bikar dianîn. Teqîna ko çêbû, ziyaneke mezin da Partenonê. Di navbera salên 1800 û 1803yê de, [[Thomas Bruce, Kontê 7em ê Elgin|Kontê 7em ê Elgin]], bi awayekî ko bû sebeba nîqaşan, gelek peykerên ku heta wê wextê mabûn ji cihê wan rakirin û piştre ew şandî bo Ingîltereyè; li wir ew niha bi navê "[[Mermerên Elgin]]" an jî "Mermerên Partenonê" tên zanin. Ji sala 1975ê vir ve, gelek projeyên berfireh ên restorasyonê hatine pêkanîn da ko eserên mayî bên parastin û yekparçeyiya mîmariya wê were misogerkirin. m1ibczh25vhvnpa32trnet78uu89u4e 2101795 2101794 2026-11-05T05:43:13Z Kawa63 105128 /* */ 2101795 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Partenon (bi [[yewnaniya kevn]]: Παρθενών, bi [[Alfabeya latînî|tîpên latînî]]: ''Parthenōn''; [[Zimanê yewnanî|yewnanî]]: Παρθενώνας, bi tîpên latînî: ''Parthenónas'') perestgeheke berê ye ko li ser [[Akropolîsa Atînayê]], [[Yewnanistan]], cih digire û ji bo xwedawend [[Atênê]] hatiye terxankirin. Peykerên wê yên xemilandî wekî yek ji lûtkeyên [[Hunera yewnanî yê kevnar|hunera yewnaniya]] klasîk tên dîtin; herwiha Partenon wekî semboleke mayinde ya [[Yewnanistana kevnare]], [[Kultura Rojavayî|şaristaniya Rojava]] û [[Demokrasî|demokrasiyê]] tê hesibandin. Partenon di asra 5ê {{Bz}} de, wekî temsîliya spasdariyê ji bo serkeftina yewnanan li dijî dagirkerên [[Împeratoriya Hexamenişî|farisan]] di wexta [[Herba Yewnan-Farisan]] de hate avakirin. Wekî piraniya perestgehên yewnanî, Partenon jî wekî xezîneya bajêr xizmet dikir. Înşata wê di sala 447ê {{Bz}} de destpê kir, yanî di wextekê de ko [[Yekîtiya Delosê]] di lûtkeya qûweta xwe de bû. Înşata wê di sala 438ê {{Bz}} de bi dawî bû; lê xebatên li ser eserên hunerî û xemilandinan heta sala 432yê {{Bz}} berdewam kirin. Ji bo wextekê, ew wekî xezîneya Yekîtiya Delosê xizmet kir, ko ew yekîtî paşê bû Împeratoriya Atînayê. Di dehsala dawî yên sedsala 6ê {{Pz}} de, Partenon veguherî dêreke xiristiyanî ku ji bo [[Meryem]] hatiye terxankirin. Piştî dagirkirina osmaniyan di nîvê asra 15ê de, ew bû [[Mizgeft|camiî]]. Di wexta dorpêçkirina Akropolîsê de, di sala 1687ê de, di [[Herba Moreayê]] de bombeyeke venedîkî li ser Partenonê ket; cihê ko osmaniyan ew wekî depoya cebilxaneyê bikar dianîn. Teqîna ko çêbû, ziyaneke mezin da Partenonê. Di navbera salên 1800 û 1803yê de, [[Thomas Bruce, Kontê 7em ê Elgin|Kontê 7em ê Elgin]], bi awayekî ko bû sebeba nîqaşan, gelek peykerên ku heta wê wextê mabûn ji cihê wan rakirin û piştre ew şandî bo Ingîltereyè; li wir ew niha bi navê "[[Mermerên Elgin]]" an jî "Mermerên Partenonê" tên zanin. Ji sala 1975ê vir ve, gelek projeyên berfireh ên restorasyonê hatine pêkanîn da ko eserên mayî bên parastin û yekparçeyiya mîmariya wê were misogerkirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} 0xy4b6s6mn0z91z9pb2nez3gnmir0j1 2101796 2101795 2026-11-05T05:43:59Z Kawa63 105128 /* */ 2101796 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdanka giştî}} Partenon (bi [[yewnaniya kevn]]: Παρθενών, bi [[Alfabeya latînî|tîpên latînî]]: ''Parthenōn''; [[Zimanê yewnanî|yewnanî]]: Παρθενώνας, bi tîpên latînî: ''Parthenónas'') perestgeheke berê ye ko li ser [[Akropolîsa Atînayê]], [[Yewnanistan]], cih digire û ji bo xwedawend [[Atênê]] hatiye terxankirin. Peykerên wê yên xemilandî wekî yek ji lûtkeyên [[Hunera yewnanî yê kevnar|hunera yewnaniya]] klasîk tên dîtin; herwiha Partenon wekî semboleke mayinde ya [[Yewnanistana kevnare]], [[Kultura Rojavayî|şaristaniya Rojava]] û [[Demokrasî|demokrasiyê]] tê hesibandin. Partenon di asra 5ê {{Bz}} de, wekî temsîliya spasdariyê ji bo serkeftina yewnanan li dijî dagirkerên [[Împeratoriya Hexamenişî|farisan]] di wexta [[Herba Yewnan-Farisan]] de hate avakirin. Wekî piraniya perestgehên yewnanî, Partenon jî wekî xezîneya bajêr xizmet dikir. Înşata wê di sala 447ê {{Bz}} de destpê kir, yanî di wextekê de ko [[Yekîtiya Delosê]] di lûtkeya qûweta xwe de bû. Înşata wê di sala 438ê {{Bz}} de bi dawî bû; lê xebatên li ser eserên hunerî û xemilandinan heta sala 432yê {{Bz}} berdewam kirin. Ji bo wextekê, ew wekî xezîneya Yekîtiya Delosê xizmet kir, ko ew yekîtî paşê bû Împeratoriya Atînayê. Di dehsala dawî yên sedsala 6ê {{Pz}} de, Partenon veguherî dêreke xiristiyanî ku ji bo [[Meryem]] hatiye terxankirin. Piştî dagirkirina osmaniyan di nîvê asra 15ê de, ew bû [[Mizgeft|camiî]]. Di wexta dorpêçkirina Akropolîsê de, di sala 1687ê de, di [[Herba Moreayê]] de bombeyeke venedîkî li ser Partenonê ket; cihê ko osmaniyan ew wekî depoya cebilxaneyê bikar dianîn. Teqîna ko çêbû, ziyaneke mezin da Partenonê. Di navbera salên 1800 û 1803yê de, [[Thomas Bruce, Kontê 7em ê Elgin|Kontê 7em ê Elgin]], bi awayekî ko bû sebeba nîqaşan, gelek peykerên ku heta wê wextê mabûn ji cihê wan rakirin û piştre ew şandî bo Ingîltereyè; li wir ew niha bi navê "[[Mermerên Elgin]]" an jî "Mermerên Partenonê" tên zanin. Ji sala 1975ê vir ve, gelek projeyên berfireh ên restorasyonê hatine pêkanîn da ko eserên mayî bên parastin û yekparçeyiya mîmariya wê were misogerkirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} dk5b2r64vki3wfme81e1lsjzk94eoe3 2101797 2101796 2026-11-05T06:15:10Z Kawa63 105128 /* */ 2101797 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdanka giştî}} '''Partenon''' (bi [[yewnaniya kevn]]: Παρθενών, bi [[Alfabeya latînî|tîpên latînî]]: ''Parthenōn''; [[Zimanê yewnanî|yewnanî]]: Παρθενώνας, bi tîpên latînî: ''Parthenónas'') perestgeheke berê ye ko li ser [[Akropolîsa Atînayê]], [[Yewnanistan]], cih digire û ji bo xwedawend [[Atênê]] hatiye terxankirin. Peykerên wê yên xemilandî wekî yek ji lûtkeyên [[Hunera yewnanî yê kevnar|hunera yewnaniya]] klasîk tên dîtin; herwiha Partenon wekî semboleke mayinde ya [[Yewnanistana kevnare]], [[Kultura Rojavayî|şaristaniya Rojava]] û [[Demokrasî|demokrasiyê]] tê hesibandin. Partenon di asra 5ê {{Bz}} de, wekî temsîliya spasdariyê ji bo serkeftina yewnanan li dijî dagirkerên [[Împeratoriya Hexamenişî|farisan]] di wexta [[Herba Yewnan-Farisan]] de hate avakirin. Wekî piraniya perestgehên yewnanî, Partenon jî wekî xezîneya bajêr xizmet dikir. Înşata wê di sala 447ê {{Bz}} de destpê kir, yanî di wextekê de ko [[Yekîtiya Delosê]] di lûtkeya qûweta xwe de bû. Înşata wê di sala 438ê {{Bz}} de bi dawî bû; lê xebatên li ser eserên hunerî û xemilandinan heta sala 432yê {{Bz}} berdewam kirin. Ji bo wextekê, ew wekî xezîneya Yekîtiya Delosê xizmet kir, ko ew yekîtî paşê bû Împeratoriya Atînayê. Di dehsala dawî yên sedsala 6ê {{Pz}} de, Partenon veguherî dêreke xiristiyanî ku ji bo [[Meryem]] hatiye terxankirin. Piştî dagirkirina osmaniyan di nîvê asra 15ê de, ew bû [[Mizgeft|camiî]]. Di wexta dorpêçkirina Akropolîsê de, di sala 1687ê de, di [[Herba Moreayê]] de bombeyeke venedîkî li ser Partenonê ket; cihê ko osmaniyan ew wekî depoya cebilxaneyê bikar dianîn. Teqîna ko çêbû, ziyaneke mezin da Partenonê. Di navbera salên 1800 û 1803yê de, [[Thomas Bruce, Kontê 7em ê Elgin|Kontê 7em ê Elgin]], bi awayekî ko bû sebeba nîqaşan, gelek peykerên ku heta wê wextê mabûn ji cihê wan rakirin û piştre ew şandî bo Ingîltereyè; li wir ew niha bi navê "[[Mermerên Elgin]]" an jî "Mermerên Partenonê" tên zanin. Ji sala 1975ê vir ve, gelek projeyên berfireh ên restorasyonê hatine pêkanîn da ko eserên mayî bên parastin û yekparçeyiya mîmariya wê were misogerkirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} nbxq8n8svj8j55zwucsbozm1clr17mb 2101798 2101797 2026-11-05T06:15:24Z Kawa63 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Avahiyên dîrokî]] 2101798 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdanka giştî}} '''Partenon''' (bi [[yewnaniya kevn]]: Παρθενών, bi [[Alfabeya latînî|tîpên latînî]]: ''Parthenōn''; [[Zimanê yewnanî|yewnanî]]: Παρθενώνας, bi tîpên latînî: ''Parthenónas'') perestgeheke berê ye ko li ser [[Akropolîsa Atînayê]], [[Yewnanistan]], cih digire û ji bo xwedawend [[Atênê]] hatiye terxankirin. Peykerên wê yên xemilandî wekî yek ji lûtkeyên [[Hunera yewnanî yê kevnar|hunera yewnaniya]] klasîk tên dîtin; herwiha Partenon wekî semboleke mayinde ya [[Yewnanistana kevnare]], [[Kultura Rojavayî|şaristaniya Rojava]] û [[Demokrasî|demokrasiyê]] tê hesibandin. Partenon di asra 5ê {{Bz}} de, wekî temsîliya spasdariyê ji bo serkeftina yewnanan li dijî dagirkerên [[Împeratoriya Hexamenişî|farisan]] di wexta [[Herba Yewnan-Farisan]] de hate avakirin. Wekî piraniya perestgehên yewnanî, Partenon jî wekî xezîneya bajêr xizmet dikir. Înşata wê di sala 447ê {{Bz}} de destpê kir, yanî di wextekê de ko [[Yekîtiya Delosê]] di lûtkeya qûweta xwe de bû. Înşata wê di sala 438ê {{Bz}} de bi dawî bû; lê xebatên li ser eserên hunerî û xemilandinan heta sala 432yê {{Bz}} berdewam kirin. Ji bo wextekê, ew wekî xezîneya Yekîtiya Delosê xizmet kir, ko ew yekîtî paşê bû Împeratoriya Atînayê. Di dehsala dawî yên sedsala 6ê {{Pz}} de, Partenon veguherî dêreke xiristiyanî ku ji bo [[Meryem]] hatiye terxankirin. Piştî dagirkirina osmaniyan di nîvê asra 15ê de, ew bû [[Mizgeft|camiî]]. Di wexta dorpêçkirina Akropolîsê de, di sala 1687ê de, di [[Herba Moreayê]] de bombeyeke venedîkî li ser Partenonê ket; cihê ko osmaniyan ew wekî depoya cebilxaneyê bikar dianîn. Teqîna ko çêbû, ziyaneke mezin da Partenonê. Di navbera salên 1800 û 1803yê de, [[Thomas Bruce, Kontê 7em ê Elgin|Kontê 7em ê Elgin]], bi awayekî ko bû sebeba nîqaşan, gelek peykerên ku heta wê wextê mabûn ji cihê wan rakirin û piştre ew şandî bo Ingîltereyè; li wir ew niha bi navê "[[Mermerên Elgin]]" an jî "Mermerên Partenonê" tên zanin. Ji sala 1975ê vir ve, gelek projeyên berfireh ên restorasyonê hatine pêkanîn da ko eserên mayî bên parastin û yekparçeyiya mîmariya wê were misogerkirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Avahiyên dîrokî]] n23nx97xcdblkiremeqdk23lffobhoc 2101799 2101798 2026-11-05T06:15:46Z Kawa63 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Atîna]] 2101799 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdanka giştî}} '''Partenon''' (bi [[yewnaniya kevn]]: Παρθενών, bi [[Alfabeya latînî|tîpên latînî]]: ''Parthenōn''; [[Zimanê yewnanî|yewnanî]]: Παρθενώνας, bi tîpên latînî: ''Parthenónas'') perestgeheke berê ye ko li ser [[Akropolîsa Atînayê]], [[Yewnanistan]], cih digire û ji bo xwedawend [[Atênê]] hatiye terxankirin. Peykerên wê yên xemilandî wekî yek ji lûtkeyên [[Hunera yewnanî yê kevnar|hunera yewnaniya]] klasîk tên dîtin; herwiha Partenon wekî semboleke mayinde ya [[Yewnanistana kevnare]], [[Kultura Rojavayî|şaristaniya Rojava]] û [[Demokrasî|demokrasiyê]] tê hesibandin. Partenon di asra 5ê {{Bz}} de, wekî temsîliya spasdariyê ji bo serkeftina yewnanan li dijî dagirkerên [[Împeratoriya Hexamenişî|farisan]] di wexta [[Herba Yewnan-Farisan]] de hate avakirin. Wekî piraniya perestgehên yewnanî, Partenon jî wekî xezîneya bajêr xizmet dikir. Înşata wê di sala 447ê {{Bz}} de destpê kir, yanî di wextekê de ko [[Yekîtiya Delosê]] di lûtkeya qûweta xwe de bû. Înşata wê di sala 438ê {{Bz}} de bi dawî bû; lê xebatên li ser eserên hunerî û xemilandinan heta sala 432yê {{Bz}} berdewam kirin. Ji bo wextekê, ew wekî xezîneya Yekîtiya Delosê xizmet kir, ko ew yekîtî paşê bû Împeratoriya Atînayê. Di dehsala dawî yên sedsala 6ê {{Pz}} de, Partenon veguherî dêreke xiristiyanî ku ji bo [[Meryem]] hatiye terxankirin. Piştî dagirkirina osmaniyan di nîvê asra 15ê de, ew bû [[Mizgeft|camiî]]. Di wexta dorpêçkirina Akropolîsê de, di sala 1687ê de, di [[Herba Moreayê]] de bombeyeke venedîkî li ser Partenonê ket; cihê ko osmaniyan ew wekî depoya cebilxaneyê bikar dianîn. Teqîna ko çêbû, ziyaneke mezin da Partenonê. Di navbera salên 1800 û 1803yê de, [[Thomas Bruce, Kontê 7em ê Elgin|Kontê 7em ê Elgin]], bi awayekî ko bû sebeba nîqaşan, gelek peykerên ku heta wê wextê mabûn ji cihê wan rakirin û piştre ew şandî bo Ingîltereyè; li wir ew niha bi navê "[[Mermerên Elgin]]" an jî "Mermerên Partenonê" tên zanin. Ji sala 1975ê vir ve, gelek projeyên berfireh ên restorasyonê hatine pêkanîn da ko eserên mayî bên parastin û yekparçeyiya mîmariya wê were misogerkirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Avahiyên dîrokî]] [[Kategorî:Atîna]] b8u6w82sajz6qqp3nbk8vcrdeineuhs 2101800 2101799 2026-11-05T06:16:59Z Kawa63 105128 /* */ 2101800 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdanka giştî}} '''Partenon''' (bi [[yewnaniya kevn]]: Παρθενών, bi [[Alfabeya latînî|tîpên latînî]]: ''Parthenōn''; [[Zimanê yewnanî|yewnanî]]: Παρθενώνας, bi tîpên latînî: ''Parthenónas'') perestgeheke berê ye ko li ser [[Akropolîsa Atînayê]], [[Yewnanistan]], cih digire û ji bo xwedawend [[Atênê]] hatiye terxankirin. Peykerên wê yên xemilandî wekî yek ji lûtkeyên [[Hunera yewnanî yê kevnar|hunera yewnaniya]] klasîk tên dîtin; herwiha Partenon wekî semboleke mayinde ya [[Yewnanistana kevnare]], [[Kultura Rojavayî|şaristaniya Rojava]] û [[Demokrasî|demokrasiyê]] tê hesibandin.<ref name="Beard2010">{{cite book |title=The Parthenon |last=Beard |first=Mary |author-link=Mary Beard (classicist) |publisher=Profile Books |year=2010 |page=118 |isbn=978-1-84765-063-4 |url=https://books.google.com/books?id=q6MlnesZaRoC&pg=PA118}}</ref> Partenon di asra 5ê {{Bz}} de, wekî temsîliya spasdariyê ji bo serkeftina yewnanan li dijî dagirkerên [[Împeratoriya Hexamenişî|farisan]] di wexta [[Herba Yewnan-Farisan]] de hate avakirin. Wekî piraniya perestgehên yewnanî, Partenon jî wekî xezîneya bajêr xizmet dikir.<ref>{{cite book |title=A Shorter History of Greek Art |last1=Robertson |first1=Miriam |publisher=Cambridge University Press |date=1981 |page=[https://archive.org/details/shorterhistoryof0000robe/page/90 90] |isbn=978-0-521-28084-6 |location=Cambridge |url=https://archive.org/details/shorterhistoryof0000robe |url-access=registration}}</ref> Înşata wê di sala 447ê {{Bz}} de destpê kir, yanî di wextekê de ko [[Yekîtiya Delosê]] di lûtkeya qûweta xwe de bû. Înşata wê di sala 438ê {{Bz}} de bi dawî bû; lê xebatên li ser eserên hunerî û xemilandinan heta sala 432yê {{Bz}} berdewam kirin. Ji bo wextekê, ew wekî xezîneya Yekîtiya Delosê xizmet kir, ko ew yekîtî paşê bû Împeratoriya Atînayê. Di dehsala dawî yên sedsala 6ê {{Pz}} de, Partenon veguherî dêreke xiristiyanî ku ji bo [[Meryem]] hatiye terxankirin. Piştî dagirkirina osmaniyan di nîvê asra 15ê de, ew bû [[Mizgeft|camiî]]. Di wexta dorpêçkirina Akropolîsê de, di sala 1687ê de, di [[Herba Moreayê]] de bombeyeke venedîkî li ser Partenonê ket; cihê ko osmaniyan ew wekî depoya cebilxaneyê bikar dianîn. Teqîna ko çêbû, ziyaneke mezin da Partenonê. Di navbera salên 1800 û 1803yê de, [[Thomas Bruce, Kontê 7em ê Elgin|Kontê 7em ê Elgin]], bi awayekî ko bû sebeba nîqaşan, gelek peykerên ku heta wê wextê mabûn ji cihê wan rakirin û piştre ew şandî bo Ingîltereyè; li wir ew niha bi navê "[[Mermerên Elgin]]" an jî "Mermerên Partenonê" tên zanin.<ref name=":1">{{cite web |url=https://www.nationalgeographic.com/archaeology-and-history/magazine/2017/03-04/parthenon-sculptures-british-museum-controversy/ |title=How the Parthenon Lost Its Marbles |website=History Magazine |date=28 March 2017 |access-date=17 April 2019 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190417040258/https://www.nationalgeographic.com/archaeology-and-history/magazine/2017/03-04/parthenon-sculptures-british-museum-controversy/ |archive-date=17 April 2019}}</ref> Ji sala 1975ê vir ve, gelek projeyên berfireh ên restorasyonê hatine pêkanîn da ko eserên mayî bên parastin û yekparçeyiya mîmariya wê were misogerkirin.<ref>{{Cite web |url=https://www.smithsonianmag.com/history/unlocking-mysteries-of-the-parthenon-16621015/ |title=Unlocking Mysteries of the Parthenon |website=Smithsonian Magazine |access-date=23 July 2022 |language=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220630164336/https://www.smithsonianmag.com/history/unlocking-mysteries-of-the-parthenon-16621015/ |archive-date=30 June 2022 |last=Magazine |first=Smithsonian}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Avahiyên dîrokî]] [[Kategorî:Atîna]] qx5ord7l7z3o2bon8prufkfwe25bmt9 2101801 2101800 2026-11-05T06:17:10Z Kawa63 105128 /* */ 2101801 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Partenon''' (bi [[yewnaniya kevn]]: Παρθενών, bi [[Alfabeya latînî|tîpên latînî]]: ''Parthenōn''; [[Zimanê yewnanî|yewnanî]]: Παρθενώνας, bi tîpên latînî: ''Parthenónas'') perestgeheke berê ye ko li ser [[Akropolîsa Atînayê]], [[Yewnanistan]], cih digire û ji bo xwedawend [[Atênê]] hatiye terxankirin. Peykerên wê yên xemilandî wekî yek ji lûtkeyên [[Hunera yewnanî yê kevnar|hunera yewnaniya]] klasîk tên dîtin; herwiha Partenon wekî semboleke mayinde ya [[Yewnanistana kevnare]], [[Kultura Rojavayî|şaristaniya Rojava]] û [[Demokrasî|demokrasiyê]] tê hesibandin.<ref name="Beard2010">{{cite book |title=The Parthenon |last=Beard |first=Mary |author-link=Mary Beard (classicist) |publisher=Profile Books |year=2010 |page=118 |isbn=978-1-84765-063-4 |url=https://books.google.com/books?id=q6MlnesZaRoC&pg=PA118}}</ref> Partenon di asra 5ê {{Bz}} de, wekî temsîliya spasdariyê ji bo serkeftina yewnanan li dijî dagirkerên [[Împeratoriya Hexamenişî|farisan]] di wexta [[Herba Yewnan-Farisan]] de hate avakirin. Wekî piraniya perestgehên yewnanî, Partenon jî wekî xezîneya bajêr xizmet dikir.<ref>{{cite book |title=A Shorter History of Greek Art |last1=Robertson |first1=Miriam |publisher=Cambridge University Press |date=1981 |page=[https://archive.org/details/shorterhistoryof0000robe/page/90 90] |isbn=978-0-521-28084-6 |location=Cambridge |url=https://archive.org/details/shorterhistoryof0000robe |url-access=registration}}</ref> Înşata wê di sala 447ê {{Bz}} de destpê kir, yanî di wextekê de ko [[Yekîtiya Delosê]] di lûtkeya qûweta xwe de bû. Înşata wê di sala 438ê {{Bz}} de bi dawî bû; lê xebatên li ser eserên hunerî û xemilandinan heta sala 432yê {{Bz}} berdewam kirin. Ji bo wextekê, ew wekî xezîneya Yekîtiya Delosê xizmet kir, ko ew yekîtî paşê bû Împeratoriya Atînayê. Di dehsala dawî yên sedsala 6ê {{Pz}} de, Partenon veguherî dêreke xiristiyanî ku ji bo [[Meryem]] hatiye terxankirin. Piştî dagirkirina osmaniyan di nîvê asra 15ê de, ew bû [[Mizgeft|camiî]]. Di wexta dorpêçkirina Akropolîsê de, di sala 1687ê de, di [[Herba Moreayê]] de bombeyeke venedîkî li ser Partenonê ket; cihê ko osmaniyan ew wekî depoya cebilxaneyê bikar dianîn. Teqîna ko çêbû, ziyaneke mezin da Partenonê. Di navbera salên 1800 û 1803yê de, [[Thomas Bruce, Kontê 7em ê Elgin|Kontê 7em ê Elgin]], bi awayekî ko bû sebeba nîqaşan, gelek peykerên ku heta wê wextê mabûn ji cihê wan rakirin û piştre ew şandî bo Ingîltereyè; li wir ew niha bi navê "[[Mermerên Elgin]]" an jî "Mermerên Partenonê" tên zanin.<ref name=":1">{{cite web |url=https://www.nationalgeographic.com/archaeology-and-history/magazine/2017/03-04/parthenon-sculptures-british-museum-controversy/ |title=How the Parthenon Lost Its Marbles |website=History Magazine |date=28 March 2017 |access-date=17 April 2019 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190417040258/https://www.nationalgeographic.com/archaeology-and-history/magazine/2017/03-04/parthenon-sculptures-british-museum-controversy/ |archive-date=17 April 2019}}</ref> Ji sala 1975ê vir ve, gelek projeyên berfireh ên restorasyonê hatine pêkanîn da ko eserên mayî bên parastin û yekparçeyiya mîmariya wê were misogerkirin.<ref>{{Cite web |url=https://www.smithsonianmag.com/history/unlocking-mysteries-of-the-parthenon-16621015/ |title=Unlocking Mysteries of the Parthenon |website=Smithsonian Magazine |access-date=23 July 2022 |language=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220630164336/https://www.smithsonianmag.com/history/unlocking-mysteries-of-the-parthenon-16621015/ |archive-date=30 June 2022 |last=Magazine |first=Smithsonian}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Avahiyên dîrokî]] [[Kategorî:Atîna]] 91vjvg1x4ardn1vtumb8ikdrrr9u9zv 2101825 2101801 2026-11-05T11:47:15Z Kawa63 105128 /* Çavkanî */ 2101825 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Partenon''' (bi [[yewnaniya kevn]]: Παρθενών, bi [[Alfabeya latînî|tîpên latînî]]: ''Parthenōn''; [[Zimanê yewnanî|yewnanî]]: Παρθενώνας, bi tîpên latînî: ''Parthenónas'') perestgeheke berê ye ko li ser [[Akropolîsa Atînayê]], [[Yewnanistan]], cih digire û ji bo xwedawend [[Atênê]] hatiye terxankirin. Peykerên wê yên xemilandî wekî yek ji lûtkeyên [[Hunera yewnanî yê kevnar|hunera yewnaniya]] klasîk tên dîtin; herwiha Partenon wekî semboleke mayinde ya [[Yewnanistana kevnare]], [[Kultura Rojavayî|şaristaniya Rojava]] û [[Demokrasî|demokrasiyê]] tê hesibandin.<ref name="Beard2010">{{cite book |title=The Parthenon |last=Beard |first=Mary |author-link=Mary Beard (classicist) |publisher=Profile Books |year=2010 |page=118 |isbn=978-1-84765-063-4 |url=https://books.google.com/books?id=q6MlnesZaRoC&pg=PA118}}</ref> Partenon di asra 5ê {{Bz}} de, wekî temsîliya spasdariyê ji bo serkeftina yewnanan li dijî dagirkerên [[Împeratoriya Hexamenişî|farisan]] di wexta [[Herba Yewnan-Farisan]] de hate avakirin. Wekî piraniya perestgehên yewnanî, Partenon jî wekî xezîneya bajêr xizmet dikir.<ref>{{cite book |title=A Shorter History of Greek Art |last1=Robertson |first1=Miriam |publisher=Cambridge University Press |date=1981 |page=[https://archive.org/details/shorterhistoryof0000robe/page/90 90] |isbn=978-0-521-28084-6 |location=Cambridge |url=https://archive.org/details/shorterhistoryof0000robe |url-access=registration}}</ref> Înşata wê di sala 447ê {{Bz}} de destpê kir, yanî di wextekê de ko [[Yekîtiya Delosê]] di lûtkeya qûweta xwe de bû. Înşata wê di sala 438ê {{Bz}} de bi dawî bû; lê xebatên li ser eserên hunerî û xemilandinan heta sala 432yê {{Bz}} berdewam kirin. Ji bo wextekê, ew wekî xezîneya Yekîtiya Delosê xizmet kir, ko ew yekîtî paşê bû Împeratoriya Atînayê. Di dehsala dawî yên sedsala 6ê {{Pz}} de, Partenon veguherî dêreke xiristiyanî ku ji bo [[Meryem]] hatiye terxankirin. Piştî dagirkirina osmaniyan di nîvê asra 15ê de, ew bû [[Mizgeft|camiî]]. Di wexta dorpêçkirina Akropolîsê de, di sala 1687ê de, di [[Herba Moreayê]] de bombeyeke venedîkî li ser Partenonê ket; cihê ko osmaniyan ew wekî depoya cebilxaneyê bikar dianîn. Teqîna ko çêbû, ziyaneke mezin da Partenonê. Di navbera salên 1800 û 1803yê de, [[Thomas Bruce, Kontê 7em ê Elgin|Kontê 7em ê Elgin]], bi awayekî ko bû sebeba nîqaşan, gelek peykerên ku heta wê wextê mabûn ji cihê wan rakirin û piştre ew şandî bo Ingîltereyè; li wir ew niha bi navê "[[Mermerên Elgin]]" an jî "Mermerên Partenonê" tên zanin.<ref name=":1">{{cite web |url=https://www.nationalgeographic.com/archaeology-and-history/magazine/2017/03-04/parthenon-sculptures-british-museum-controversy/ |title=How the Parthenon Lost Its Marbles |website=History Magazine |date=28 March 2017 |access-date=17 April 2019 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190417040258/https://www.nationalgeographic.com/archaeology-and-history/magazine/2017/03-04/parthenon-sculptures-british-museum-controversy/ |archive-date=17 April 2019}}</ref> Ji sala 1975ê vir ve, gelek projeyên berfireh ên restorasyonê hatine pêkanîn da ko eserên mayî bên parastin û yekparçeyiya mîmariya wê were misogerkirin.<ref>{{Cite web |url=https://www.smithsonianmag.com/history/unlocking-mysteries-of-the-parthenon-16621015/ |title=Unlocking Mysteries of the Parthenon |website=Smithsonian Magazine |access-date=23 July 2022 |language=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220630164336/https://www.smithsonianmag.com/history/unlocking-mysteries-of-the-parthenon-16621015/ |archive-date=30 June 2022 |last=Magazine |first=Smithsonian}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên dervê == {{Commons-biçûk}} [[Kategorî:Avahiyên dîrokî]] [[Kategorî:Atîna]] 73ieclen3kk01qp9skm65axppmj3qr4 0 330606 2101802 2026-11-05T06:17:58Z Kawa63 105128 Rûpel bi "{{Xebat}}" hat çêkirin 2101802 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2101803 2101802 2026-11-05T06:25:58Z Kawa63 105128 /* */ 2101803 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Anîmasyon teknîkeke [[çêkirina fîlman]] e ko tê de resim têne çêkirin an manîpulekirin û dûv re bi rêzê têne lîstin da ku xeyala [[Fîlm|resimên tevgerbar]] biafirînin. Di [[anîmasyona kevneşopî]] de, resim bi destan li ser [[Cel|xetên celuloîd]] ên zelal têne xêzkirin an boyaxkirin da ku werin [[Wêne|fotografkirin]] û li ser [[fîlm]] werin temsîl kirin. Anîmasyon wekî navgînek hunerî hatiye zanin, bi taybetî di [[Şahî|pîşesaziya şahiyê]] de. Gelek anîmasyon an anîmasyonên kevneşopî ne an jî [[Anîmasiyona komputerê|anîmasyonên komputerê]] ne ku bi resimên ji hêla komputerê ve hatine çêkirin (CGI) têne çêkirin. [[Stop motion|Anîmasyona stop motion]], bi taybetî [[gil anîmasiyon]], jî li kêleka van formên din berbiçav e, herçiqas di rêjeyek kêmtir de be jî. 6i2kqh09qwcxt3vqkvf2etokzhlz4zl 2101804 2101803 2026-11-05T06:28:01Z Kawa63 105128 /* */ 2101804 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Anîmasyon teknîkeke [[çêkirina fîlman]] e ko tê de resim têne çêkirin an manîpulekirin û dûv re bi rêzê têne lîstin da ku xeyala [[Fîlm|resimên tevgerbar]] biafirînin. Di [[anîmasyona kevneşopî]] de, resim bi destan li ser [[Cel|xetên celuloîd]] ên zelal têne xêzkirin an boyaxkirin da ku werin [[Wêne|fotografkirin]] û li ser [[fîlm]] werin temsîl kirin. Anîmasyon wekî navgînek hunerî hatiye zanin, bi taybetî di [[Şahî|pîşesaziya şahiyê]] de. Gelek anîmasyon an anîmasyonên kevneşopî ne an jî [[Anîmasiyona komputerê|anîmasyonên komputerê]] ne ko bi resimên ji hêla komputerê ve hatine çêkirin (CGI) têne çêkirin. [[Stop motion|Anîmasyona stop motion]], bi taybetî [[gil anîmasiyon]], jî li kêleka van formên din berbiçav e, herçiqas di rêjeyek kêmtir de be jî. Her çend her du bi serê xwe nînin jî, anîmasyon bi çalakiya zindî re berawird dibe. Gelek çêkerên fîlman fîlmên ku tevlîheviyek ji herduyan in çêkirine. Ji ber ko CGI her ku diçe resimên fotografiyê nêzîkî dike, çêkerên fîlman dikarin bi nisbeten bi hêsanî tesîrên dîtbarî yên anîmasyonî yên 3D (VFX) di fîlmê xwe de kom bikin, li şûna ko tesîrên pratîkî bikar bînin. pjp943btjejd3wxn8cjd6y6rymgecmh 2101805 2101804 2026-11-05T06:28:15Z Kawa63 105128 /* */ 2101805 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Anîmasyon teknîkeke [[çêkirina fîlman]] e ko tê de resim têne çêkirin an manîpulekirin û dûv re bi rêzê têne lîstin da ku xeyala [[Fîlm|resimên tevgerbar]] biafirînin. Di [[anîmasyona kevneşopî]] de, resim bi destan li ser [[Cel|xetên celuloîd]] ên zelal têne xêzkirin an boyaxkirin da ku werin [[Wêne|fotografkirin]] û li ser [[fîlm]] werin temsîl kirin. Anîmasyon wekî navgînek hunerî hatiye zanin, bi taybetî di [[Şahî|pîşesaziya şahiyê]] de. Gelek anîmasyon an anîmasyonên kevneşopî ne an jî [[Anîmasiyona komputerê|anîmasyonên komputerê]] ne ko bi resimên ji hêla komputerê ve hatine çêkirin (CGI) têne çêkirin. [[Stop motion|Anîmasyona stop motion]], bi taybetî [[gil anîmasiyon]], jî li kêleka van formên din berbiçav e, herçiqas di rêjeyek kêmtir de be jî. Her çend her du bi serê xwe nînin jî, anîmasyon bi çalakiya zindî re berawird dibe. Gelek çêkerên fîlman fîlmên ku tevlîheviyek ji herduyan in çêkirine. Ji ber ko CGI her ku diçe resimên fotografiyê nêzîkî dike, çêkerên fîlman dikarin bi nisbeten bi hêsanî tesîrên dîtbarî yên anîmasyonî yên 3D (VFX) di fîlmê xwe de kom bikin, li şûna ko tesîrên pratîkî bikar bînin. == Nêrîna giştî == 9a6iv70od4t2oz1zhljek7r2m2zqhc2 2101806 2101805 2026-11-05T06:28:43Z Kawa63 105128 /* Nêrîna giştî */ 2101806 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Anîmasyon teknîkeke [[çêkirina fîlman]] e ko tê de resim têne çêkirin an manîpulekirin û dûv re bi rêzê têne lîstin da ku xeyala [[Fîlm|resimên tevgerbar]] biafirînin. Di [[anîmasyona kevneşopî]] de, resim bi destan li ser [[Cel|xetên celuloîd]] ên zelal têne xêzkirin an boyaxkirin da ku werin [[Wêne|fotografkirin]] û li ser [[fîlm]] werin temsîl kirin. Anîmasyon wekî navgînek hunerî hatiye zanin, bi taybetî di [[Şahî|pîşesaziya şahiyê]] de. Gelek anîmasyon an anîmasyonên kevneşopî ne an jî [[Anîmasiyona komputerê|anîmasyonên komputerê]] ne ko bi resimên ji hêla komputerê ve hatine çêkirin (CGI) têne çêkirin. [[Stop motion|Anîmasyona stop motion]], bi taybetî [[gil anîmasiyon]], jî li kêleka van formên din berbiçav e, herçiqas di rêjeyek kêmtir de be jî. Her çend her du bi serê xwe nînin jî, anîmasyon bi çalakiya zindî re berawird dibe. Gelek çêkerên fîlman fîlmên ku tevlîheviyek ji herduyan in çêkirine. Ji ber ko CGI her ku diçe resimên fotografiyê nêzîkî dike, çêkerên fîlman dikarin bi nisbeten bi hêsanî tesîrên dîtbarî yên anîmasyonî yên 3D (VFX) di fîlmê xwe de kom bikin, li şûna ko tesîrên pratîkî bikar bînin. == Nêrîna giştî == == Etîmolojî == == Çavkanî == {{Çavkanî}} rnmuavtyz7rdmnmd95hjvdccyyj9afj 2101807 2101806 2026-11-05T06:31:39Z Kawa63 105128 /* Nêrîna giştî */ 2101807 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Anîmasyon teknîkeke [[çêkirina fîlman]] e ko tê de resim têne çêkirin an manîpulekirin û dûv re bi rêzê têne lîstin da ku xeyala [[Fîlm|resimên tevgerbar]] biafirînin. Di [[anîmasyona kevneşopî]] de, resim bi destan li ser [[Cel|xetên celuloîd]] ên zelal têne xêzkirin an boyaxkirin da ku werin [[Wêne|fotografkirin]] û li ser [[fîlm]] werin temsîl kirin. Anîmasyon wekî navgînek hunerî hatiye zanin, bi taybetî di [[Şahî|pîşesaziya şahiyê]] de. Gelek anîmasyon an anîmasyonên kevneşopî ne an jî [[Anîmasiyona komputerê|anîmasyonên komputerê]] ne ko bi resimên ji hêla komputerê ve hatine çêkirin (CGI) têne çêkirin. [[Stop motion|Anîmasyona stop motion]], bi taybetî [[gil anîmasiyon]], jî li kêleka van formên din berbiçav e, herçiqas di rêjeyek kêmtir de be jî. Her çend her du bi serê xwe nînin jî, anîmasyon bi çalakiya zindî re berawird dibe. Gelek çêkerên fîlman fîlmên ku tevlîheviyek ji herduyan in çêkirine. Ji ber ko CGI her ku diçe resimên fotografiyê nêzîkî dike, çêkerên fîlman dikarin bi nisbeten bi hêsanî tesîrên dîtbarî yên anîmasyonî yên 3D (VFX) di fîlmê xwe de kom bikin, li şûna ko tesîrên pratîkî bikar bînin. == Nêrîna giştî == [[Anîmasyona komputerê]] dikare anîmasyoneke 3D ya pir berfireh be, lê anîmasyona komputerê ya 2D (ku dibe ku xuyangê anîmasyona kevneşopî hebe) dikare ji ber sebebèn şêwazî, [[banda]] kêm, an jî renderkirinên rast-wext ên bileztir were bikaranîn. Metodên din ên anîmasyonê yên hevpar teknîka [[stop motion]] li ser tiştên du- û sê-alî yên wekî [[Qutkirina kaxezî|qutkirinên kaxezî]], [[kukla]], an jî [[Anîmasiyona gil|fîgurên gilê]] bikar tînin. == Etîmolojî == == Çavkanî == {{Çavkanî}} 60nuiimol32cldigupw7fxgg3h6jg5e 2101808 2101807 2026-11-05T06:33:06Z Kawa63 105128 /* Nêrîna giştî */ 2101808 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Anîmasyon teknîkeke [[çêkirina fîlman]] e ko tê de resim têne çêkirin an manîpulekirin û dûv re bi rêzê têne lîstin da ku xeyala [[Fîlm|resimên tevgerbar]] biafirînin. Di [[anîmasyona kevneşopî]] de, resim bi destan li ser [[Cel|xetên celuloîd]] ên zelal têne xêzkirin an boyaxkirin da ku werin [[Wêne|fotografkirin]] û li ser [[fîlm]] werin temsîl kirin. Anîmasyon wekî navgînek hunerî hatiye zanin, bi taybetî di [[Şahî|pîşesaziya şahiyê]] de. Gelek anîmasyon an anîmasyonên kevneşopî ne an jî [[Anîmasiyona komputerê|anîmasyonên komputerê]] ne ko bi resimên ji hêla komputerê ve hatine çêkirin (CGI) têne çêkirin. [[Stop motion|Anîmasyona stop motion]], bi taybetî [[gil anîmasiyon]], jî li kêleka van formên din berbiçav e, herçiqas di rêjeyek kêmtir de be jî. Her çend her du bi serê xwe nînin jî, anîmasyon bi çalakiya zindî re berawird dibe. Gelek çêkerên fîlman fîlmên ku tevlîheviyek ji herduyan in çêkirine. Ji ber ko CGI her ku diçe resimên fotografiyê nêzîkî dike, çêkerên fîlman dikarin bi nisbeten bi hêsanî tesîrên dîtbarî yên anîmasyonî yên 3D (VFX) di fîlmê xwe de kom bikin, li şûna ko tesîrên pratîkî bikar bînin. == Nêrîna giştî == [[Anîmasyona komputerê]] dikare anîmasyoneke 3D ya pir berfireh be, lê anîmasyona komputerê ya 2D (ku dibe ku xuyangê anîmasyona kevneşopî hebe) dikare ji ber sebebèn şêwazî, [[banda]] kêm, an jî renderkirinên rast-wext ên bileztir were bikaranîn. Metodên din ên anîmasyonê yên hevpar teknîka [[stop motion]] li ser tiştên du- û sê-alî yên wekî [[Qutkirina kaxezî|qutkirinên kaxezî]], [[kukla]], an jî [[Anîmasiyona gil|fîgurên gilê]] bikar tînin. Kartonek anîmasyon, an jî bi tenê kartonek, fîlmek anîmasyonî ye, bi gelemperî [[kurtefîlm]] e, ko formek zêde temsîl dide. Ew form pir caran ji hêla [[komîk]], kartonên henek û formên din ên hunerî yên ne-anîmasyonî ve tê îlham kirin. == Etîmolojî == == Çavkanî == {{Çavkanî}} s8kq113r3y4755i5e9eucqj9d4iy62t 2101809 2101808 2026-11-05T06:58:08Z Kawa63 105128 /* Nêrîna giştî */ 2101809 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Anîmasyon teknîkeke [[çêkirina fîlman]] e ko tê de resim têne çêkirin an manîpulekirin û dûv re bi rêzê têne lîstin da ku xeyala [[Fîlm|resimên tevgerbar]] biafirînin. Di [[anîmasyona kevneşopî]] de, resim bi destan li ser [[Cel|xetên celuloîd]] ên zelal têne xêzkirin an boyaxkirin da ku werin [[Wêne|fotografkirin]] û li ser [[fîlm]] werin temsîl kirin. Anîmasyon wekî navgînek hunerî hatiye zanin, bi taybetî di [[Şahî|pîşesaziya şahiyê]] de. Gelek anîmasyon an anîmasyonên kevneşopî ne an jî [[Anîmasiyona komputerê|anîmasyonên komputerê]] ne ko bi resimên ji hêla komputerê ve hatine çêkirin (CGI) têne çêkirin. [[Stop motion|Anîmasyona stop motion]], bi taybetî [[gil anîmasiyon]], jî li kêleka van formên din berbiçav e, herçiqas di rêjeyek kêmtir de be jî. Her çend her du bi serê xwe nînin jî, anîmasyon bi çalakiya zindî re berawird dibe. Gelek çêkerên fîlman fîlmên ku tevlîheviyek ji herduyan in çêkirine. Ji ber ko CGI her ku diçe resimên fotografiyê nêzîkî dike, çêkerên fîlman dikarin bi nisbeten bi hêsanî tesîrên dîtbarî yên anîmasyonî yên 3D (VFX) di fîlmê xwe de kom bikin, li şûna ko tesîrên pratîkî bikar bînin. == Nêrîna giştî == [[Anîmasyona komputerê]] dikare anîmasyoneke 3D ya pir berfireh be, lê anîmasyona komputerê ya 2D (ku dibe ku xuyangê anîmasyona kevneşopî hebe) dikare ji ber sebebèn şêwazî, [[banda]] kêm, an jî renderkirinên rast-wext ên bileztir were bikaranîn. Metodên din ên anîmasyonê yên hevpar teknîka [[stop motion]] li ser tiştên du- û sê-alî yên wekî [[Qutkirina kaxezî|qutkirinên kaxezî]], [[kukla]], an jî [[Anîmasiyona gil|fîgurên gilê]] bikar tînin. Kartonek anîmasyon, an jî bi tenê kartonek, fîlmek anîmasyonî ye, bi gelemperî [[kurtefîlm]] e, ko formek zêde temsîl dide. Ew form pir caran ji hêla [[komîk]], kartonên henek û formên din ên hunerî yên ne-anîmasyonî ve tê îlham kirin. Di dawiya salên 1980î de, kelîmeya "karton" kurt bû û bû ''toon'', ko behsa karakterên di hilberên anîmasyonî de, an jî bi taybetî, karakterên bi awayekî kartonî hatine xêzkirin, dikir. Ev kelîme yekê car di sala 1988ê de bi fîlma hîbrîd a çalakiya zindî/anîmasyonî ''[[Kî Hereqeta Roger Rabbit kir]]'' populerbûn bi dest xist, ko ToonTown, cîhanek ku ji hêla karakterên curbecur ên kartonî yê anîmasiyonê ve tê de dijîn, da nasîn. Di sala 1990ê de, ''[[Tiny Toon Adventures]]'' giyanê kartonî yê klasîk hembêz kir, nifşek nû ji karakterên kartonî da nasîn. Dûv re, di sala 1993yê de, ''[[Animaniacs]]'' hat, ko sê xwişk û birayên Warner ên bi şêwaza ''rubber horse'', Yakko, Wakko, û Dot, ko di salên 1930î de asê mane, di dawiyê de reviyan û di salên 1990î de xwe di [[Birca Av ya Warner Bros]]. de dîtin. == Etîmolojî == == Çavkanî == {{Çavkanî}} js0jisbii7p13ghy425lwitoej0482h 2101810 2101809 2026-11-05T06:58:31Z Kawa63 105128 /* Nêrîna giştî */ 2101810 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Anîmasyon teknîkeke [[çêkirina fîlman]] e ko tê de resim têne çêkirin an manîpulekirin û dûv re bi rêzê têne lîstin da ku xeyala [[Fîlm|resimên tevgerbar]] biafirînin. Di [[anîmasyona kevneşopî]] de, resim bi destan li ser [[Cel|xetên celuloîd]] ên zelal têne xêzkirin an boyaxkirin da ku werin [[Wêne|fotografkirin]] û li ser [[fîlm]] werin temsîl kirin. Anîmasyon wekî navgînek hunerî hatiye zanin, bi taybetî di [[Şahî|pîşesaziya şahiyê]] de. Gelek anîmasyon an anîmasyonên kevneşopî ne an jî [[Anîmasiyona komputerê|anîmasyonên komputerê]] ne ko bi resimên ji hêla komputerê ve hatine çêkirin (CGI) têne çêkirin. [[Stop motion|Anîmasyona stop motion]], bi taybetî [[gil anîmasiyon]], jî li kêleka van formên din berbiçav e, herçiqas di rêjeyek kêmtir de be jî. Her çend her du bi serê xwe nînin jî, anîmasyon bi çalakiya zindî re berawird dibe. Gelek çêkerên fîlman fîlmên ku tevlîheviyek ji herduyan in çêkirine. Ji ber ko CGI her ku diçe resimên fotografiyê nêzîkî dike, çêkerên fîlman dikarin bi nisbeten bi hêsanî tesîrên dîtbarî yên anîmasyonî yên 3D (VFX) di fîlmê xwe de kom bikin, li şûna ko tesîrên pratîkî bikar bînin. == Nêrîna giştî == [[Anîmasyona komputerê]] dikare anîmasyoneke 3D ya pir berfireh be, lê anîmasyona komputerê ya 2D (ku dibe ku xuyangê anîmasyona kevneşopî hebe) dikare ji ber sebebèn şêwazî, [[banda]] kêm, an jî renderkirinên rast-wext ên bileztir were bikaranîn. Metodên din ên anîmasyonê yên hevpar teknîka [[stop motion]] li ser tiştên du- û sê-alî yên wekî [[Qutkirina kaxezî|qutkirinên kaxezî]], [[kukla]], an jî [[Anîmasiyona gil|fîgurên gilê]] bikar tînin. Kartonek anîmasyon, an jî bi tenê kartonek, fîlmek anîmasyonî ye, bi gelemperî [[kurtefîlm]] e, ko formek zêde temsîl dide. Ew form pir caran ji hêla [[komîk]], kartonên henek û formên din ên hunerî yên ne-anîmasyonî ve tê îlham kirin. Di dawiya salên 1980î de, kelîmeya "karton" kurt bû û bû ''toon'', ko behsa karakterên di hilberên anîmasyonî de, an jî bi taybetî, karakterên bi awayekî kartonî hatine xêzkirin, dikir. Ev kelîme yekê car di sala 1988ê de bi fîlma hîbrîd a çalakiya zindî/anîmasyonî ''[[Kî Hereqeta Roger Rabbit kir]]'' populerbûn bi dest xist, ko ToonTown, cîhanek ku ji hêla karakterên curbecur ên kartonî yê anîmasiyonê ve tê de dijîn, da nasîn. Di sala 1990ê de, ''[[Tiny Toon Adventures]]'' giyanê kartonî yê klasîk hembêz kir, nifşek nû ji karakterên kartonî da nasîn. Dûv re, di sala 1993yê de, ''[[Animaniacs]]'' hat, ko sê xwişk û birayên Warner ên bi şêwaza ''rubber horse'', Yakko, Wakko, û Dot, ko di salên 1930î de asê mane, di dawiyê de reviyan û di salên 1990î de xwe di [[Birca Avê ya Warner Bros]]. de dîtin. == Etîmolojî == == Çavkanî == {{Çavkanî}} t54k0wpoxmu5v5iukllm8b0k6myqcq8 2101811 2101810 2026-11-05T07:02:28Z Kawa63 105128 /* Nêrîna giştî */ 2101811 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Anîmasyon teknîkeke [[çêkirina fîlman]] e ko tê de resim têne çêkirin an manîpulekirin û dûv re bi rêzê têne lîstin da ku xeyala [[Fîlm|resimên tevgerbar]] biafirînin. Di [[anîmasyona kevneşopî]] de, resim bi destan li ser [[Cel|xetên celuloîd]] ên zelal têne xêzkirin an boyaxkirin da ku werin [[Wêne|fotografkirin]] û li ser [[fîlm]] werin temsîl kirin. Anîmasyon wekî navgînek hunerî hatiye zanin, bi taybetî di [[Şahî|pîşesaziya şahiyê]] de. Gelek anîmasyon an anîmasyonên kevneşopî ne an jî [[Anîmasiyona komputerê|anîmasyonên komputerê]] ne ko bi resimên ji hêla komputerê ve hatine çêkirin (CGI) têne çêkirin. [[Stop motion|Anîmasyona stop motion]], bi taybetî [[gil anîmasiyon]], jî li kêleka van formên din berbiçav e, herçiqas di rêjeyek kêmtir de be jî. Her çend her du bi serê xwe nînin jî, anîmasyon bi çalakiya zindî re berawird dibe. Gelek çêkerên fîlman fîlmên ku tevlîheviyek ji herduyan in çêkirine. Ji ber ko CGI her ku diçe resimên fotografiyê nêzîkî dike, çêkerên fîlman dikarin bi nisbeten bi hêsanî tesîrên dîtbarî yên anîmasyonî yên 3D (VFX) di fîlmê xwe de kom bikin, li şûna ko tesîrên pratîkî bikar bînin. == Nêrîna giştî == [[Anîmasyona komputerê]] dikare anîmasyoneke 3D ya pir berfireh be, lê anîmasyona komputerê ya 2D (ku dibe ku xuyangê anîmasyona kevneşopî hebe) dikare ji ber sebebèn şêwazî, [[banda]] kêm, an jî renderkirinên rast-wext ên bileztir were bikaranîn. Metodên din ên anîmasyonê yên hevpar teknîka [[stop motion]] li ser tiştên du- û sê-alî yên wekî [[Qutkirina kaxezî|qutkirinên kaxezî]], [[kukla]], an jî [[Anîmasiyona gil|fîgurên gilê]] bikar tînin. Kartonek anîmasyon, an jî bi tenê kartonek, fîlmek anîmasyonî ye, bi gelemperî [[kurtefîlm]] e, ko formek zêde temsîl dide. Ew form pir caran ji hêla [[komîk]], kartonên henek û formên din ên hunerî yên ne-anîmasyonî ve tê îlham kirin. Di dawiya salên 1980î de, kelîmeya "karton" kurt bû û bû ''toon'', ko behsa karakterên di hilberên anîmasyonî de, an jî bi taybetî, karakterên bi awayekî kartonî hatine xêzkirin, dikir. Ev kelîme yekê car di sala 1988ê de bi fîlma hîbrîd a çalakiya zindî/anîmasyonî ''[[Kî Hereqeta Roger Rabbit kir]]'' populerbûn bi dest xist, ko ToonTown, cîhanek ku ji hêla karakterên curbecur ên kartonî yê anîmasiyonê ve tê de dijîn, da nasîn. Di sala 1990ê de, ''[[Tiny Toon Adventures]]'' giyanê kartonî yê klasîk hembêz kir, nifşek nû ji karakterên kartonî da nasîn. Dûv re, di sala 1993yê de, ''[[Animaniacs]]'' hat, ko sê xwişk û birayên Warner ên bi şêwaza ''rubber horse'', Yakko, Wakko, û Dot, ko di salên 1930î de asê mane, di dawiyê de reviyan û di salên 1990î de xwe di [[Birca Avê ya Warner Bros]]. de dîtin. Xeyala anîmasyonê - wekî di fîlmên tevgerê de bi gelemperî - bi kevneşopî bi domdariya dîtinê û paşê bi [[fenomena phi]] û [[tevgera beta]] ve tê girêdan, lê sebebên rastîn ên neurolojîk hîn jî ne diyar in. Xeyala tevgerê ya ku ji ber rêzeçûnek bilez a resiman çêdibe ko bi kêmî ve ji hev cuda dibin, bi navberên neçaverêkirî, [[tesîrên stroboskopîk]] e. Her çend [[anîmator]] bi kevneşopî her beşek ji tevger û guhertinên fîguran li ser hucreyên zelal xêz dikirin ko dikarin li ser paşxaneyek cuda werin veguheztin, anîmasyona komputerê bi gelemperî li ser rêyên programkirinê di navbera çarçoveyên sereke de ye da ku fîgurên bi dîjîtal hatine afirandin li seranserê hawîrdorek bi dîjîtal hatine afirandin rêve bibe. == Etîmolojî == == Çavkanî == {{Çavkanî}} 8ftwz3r6ahhrtrz2utx7k53hqzz97dp 2101812 2101811 2026-11-05T07:12:06Z Kawa63 105128 /* Nêrîna giştî */ 2101812 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Anîmasyon teknîkeke [[çêkirina fîlman]] e ko tê de resim têne çêkirin an manîpulekirin û dûv re bi rêzê têne lîstin da ku xeyala [[Fîlm|resimên tevgerbar]] biafirînin. Di [[anîmasyona kevneşopî]] de, resim bi destan li ser [[Cel|xetên celuloîd]] ên zelal têne xêzkirin an boyaxkirin da ku werin [[Wêne|fotografkirin]] û li ser [[fîlm]] werin temsîl kirin. Anîmasyon wekî navgînek hunerî hatiye zanin, bi taybetî di [[Şahî|pîşesaziya şahiyê]] de. Gelek anîmasyon an anîmasyonên kevneşopî ne an jî [[Anîmasiyona komputerê|anîmasyonên komputerê]] ne ko bi resimên ji hêla komputerê ve hatine çêkirin (CGI) têne çêkirin. [[Stop motion|Anîmasyona stop motion]], bi taybetî [[gil anîmasiyon]], jî li kêleka van formên din berbiçav e, herçiqas di rêjeyek kêmtir de be jî. Her çend her du bi serê xwe nînin jî, anîmasyon bi çalakiya zindî re berawird dibe. Gelek çêkerên fîlman fîlmên ku tevlîheviyek ji herduyan in çêkirine. Ji ber ko CGI her ku diçe resimên fotografiyê nêzîkî dike, çêkerên fîlman dikarin bi nisbeten bi hêsanî tesîrên dîtbarî yên anîmasyonî yên 3D (VFX) di fîlmê xwe de kom bikin, li şûna ko tesîrên pratîkî bikar bînin. == Nêrîna giştî == [[Anîmasyona komputerê]] dikare anîmasyoneke 3D ya pir berfireh be, lê anîmasyona komputerê ya 2D (ku dibe ku xuyangê anîmasyona kevneşopî hebe) dikare ji ber sebebèn şêwazî, [[banda]] kêm, an jî renderkirinên rast-wext ên bileztir were bikaranîn. Metodên din ên anîmasyonê yên hevpar teknîka [[stop motion]] li ser tiştên du- û sê-alî yên wekî [[Qutkirina kaxezî|qutkirinên kaxezî]], [[kukla]], an jî [[Anîmasiyona gil|fîgurên gilê]] bikar tînin. Kartonek anîmasyon, an jî bi tenê kartonek, fîlmek anîmasyonî ye, bi gelemperî [[kurtefîlm]] e, ko formek zêde temsîl dide. Ew form pir caran ji hêla [[komîk]], kartonên henek û formên din ên hunerî yên ne-anîmasyonî ve tê îlham kirin. Di dawiya salên 1980î de, kelîmeya "karton" kurt bû û bû ''toon'', ko behsa karakterên di hilberên anîmasyonî de, an jî bi taybetî, karakterên bi awayekî kartonî hatine xêzkirin, dikir. Ev kelîme yekê car di sala 1988ê de bi fîlma hîbrîd a çalakiya zindî/anîmasyonî ''[[Kî Hereqeta Roger Rabbit kir]]'' populerbûn bi dest xist, ko ToonTown, cîhanek ku ji hêla karakterên curbecur ên kartonî yê anîmasiyonê ve tê de dijîn, da nasîn. Di sala 1990ê de, ''[[Tiny Toon Adventures]]'' giyanê kartonî yê klasîk hembêz kir, nifşek nû ji karakterên kartonî da nasîn. Dûv re, di sala 1993yê de, ''[[Animaniacs]]'' hat, ko sê xwişk û birayên Warner ên bi şêwaza ''rubber horse'', Yakko, Wakko, û Dot, ko di salên 1930î de asê mane, di dawiyê de reviyan û di salên 1990î de xwe di [[Birca Avê ya Warner Bros]]. de dîtin. Xeyala anîmasyonê - wekî di fîlmên tevgerê de bi gelemperî - bi kevneşopî bi domdariya dîtinê û paşê bi [[fenomena phi]] û [[tevgera beta]] ve tê girêdan, lê sebebên rastîn ên neurolojîk hîn jî ne diyar in. Xeyala tevgerê ya ku ji ber rêzeçûnek bilez a resiman çêdibe ko bi kêmî ve ji hev cuda dibin, bi navberên neçaverêkirî, [[tesîrên stroboskopîk]] e. Her çend [[anîmator]] bi kevneşopî her beşek ji tevger û guhertinên fîguran li ser hucreyên zelal xêz dikirin ko dikarin li ser paşxaneyek cuda werin veguheztin, anîmasyona komputerê bi gelemperî li ser rêyên programkirinê di navbera çarçoveyên sereke de ye da ku fîgurên bi dîjîtal hatine afirandin li seranserê hawîrdorek bi dîjîtal hatine afirandin rêve bibe. Amûrên anîmasyonê yên mekanîkî û analog, ko li ser bingeha temsîl kirina bilez a rêze-resiman dişuxilin, ew in: [[fenakîstîskop]], [[zoetrop]], [[kitêbên guherbar]] (''flip book''), [[praksînoskop]] û fîlm. [[Televîzyon]] û [[Vîdeyo|vîdyo]], amûrên anîmasyonê yên elektronîkî yên populer in ku di destpêkê de analog bûn, lê niha bi awayekî dîjîtal dişuxilin. Ji bo temsîla li ser komputeran, teknolojiyên wekî [[GIF]] ên anîmasyonî û [[anîmasyonên Flash]] hatine pêşxistin. == Etîmolojî == == Çavkanî == {{Çavkanî}} fck1tjweaefwygwq23kuboc7sme7rvm 2101813 2101812 2026-11-05T07:14:33Z Kawa63 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Fîlm]] 2101813 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Anîmasyon teknîkeke [[çêkirina fîlman]] e ko tê de resim têne çêkirin an manîpulekirin û dûv re bi rêzê têne lîstin da ku xeyala [[Fîlm|resimên tevgerbar]] biafirînin. Di [[anîmasyona kevneşopî]] de, resim bi destan li ser [[Cel|xetên celuloîd]] ên zelal têne xêzkirin an boyaxkirin da ku werin [[Wêne|fotografkirin]] û li ser [[fîlm]] werin temsîl kirin. Anîmasyon wekî navgînek hunerî hatiye zanin, bi taybetî di [[Şahî|pîşesaziya şahiyê]] de. Gelek anîmasyon an anîmasyonên kevneşopî ne an jî [[Anîmasiyona komputerê|anîmasyonên komputerê]] ne ko bi resimên ji hêla komputerê ve hatine çêkirin (CGI) têne çêkirin. [[Stop motion|Anîmasyona stop motion]], bi taybetî [[gil anîmasiyon]], jî li kêleka van formên din berbiçav e, herçiqas di rêjeyek kêmtir de be jî. Her çend her du bi serê xwe nînin jî, anîmasyon bi çalakiya zindî re berawird dibe. Gelek çêkerên fîlman fîlmên ku tevlîheviyek ji herduyan in çêkirine. Ji ber ko CGI her ku diçe resimên fotografiyê nêzîkî dike, çêkerên fîlman dikarin bi nisbeten bi hêsanî tesîrên dîtbarî yên anîmasyonî yên 3D (VFX) di fîlmê xwe de kom bikin, li şûna ko tesîrên pratîkî bikar bînin. == Nêrîna giştî == [[Anîmasyona komputerê]] dikare anîmasyoneke 3D ya pir berfireh be, lê anîmasyona komputerê ya 2D (ku dibe ku xuyangê anîmasyona kevneşopî hebe) dikare ji ber sebebèn şêwazî, [[banda]] kêm, an jî renderkirinên rast-wext ên bileztir were bikaranîn. Metodên din ên anîmasyonê yên hevpar teknîka [[stop motion]] li ser tiştên du- û sê-alî yên wekî [[Qutkirina kaxezî|qutkirinên kaxezî]], [[kukla]], an jî [[Anîmasiyona gil|fîgurên gilê]] bikar tînin. Kartonek anîmasyon, an jî bi tenê kartonek, fîlmek anîmasyonî ye, bi gelemperî [[kurtefîlm]] e, ko formek zêde temsîl dide. Ew form pir caran ji hêla [[komîk]], kartonên henek û formên din ên hunerî yên ne-anîmasyonî ve tê îlham kirin. Di dawiya salên 1980î de, kelîmeya "karton" kurt bû û bû ''toon'', ko behsa karakterên di hilberên anîmasyonî de, an jî bi taybetî, karakterên bi awayekî kartonî hatine xêzkirin, dikir. Ev kelîme yekê car di sala 1988ê de bi fîlma hîbrîd a çalakiya zindî/anîmasyonî ''[[Kî Hereqeta Roger Rabbit kir]]'' populerbûn bi dest xist, ko ToonTown, cîhanek ku ji hêla karakterên curbecur ên kartonî yê anîmasiyonê ve tê de dijîn, da nasîn. Di sala 1990ê de, ''[[Tiny Toon Adventures]]'' giyanê kartonî yê klasîk hembêz kir, nifşek nû ji karakterên kartonî da nasîn. Dûv re, di sala 1993yê de, ''[[Animaniacs]]'' hat, ko sê xwişk û birayên Warner ên bi şêwaza ''rubber horse'', Yakko, Wakko, û Dot, ko di salên 1930î de asê mane, di dawiyê de reviyan û di salên 1990î de xwe di [[Birca Avê ya Warner Bros]]. de dîtin. Xeyala anîmasyonê - wekî di fîlmên tevgerê de bi gelemperî - bi kevneşopî bi domdariya dîtinê û paşê bi [[fenomena phi]] û [[tevgera beta]] ve tê girêdan, lê sebebên rastîn ên neurolojîk hîn jî ne diyar in. Xeyala tevgerê ya ku ji ber rêzeçûnek bilez a resiman çêdibe ko bi kêmî ve ji hev cuda dibin, bi navberên neçaverêkirî, [[tesîrên stroboskopîk]] e. Her çend [[anîmator]] bi kevneşopî her beşek ji tevger û guhertinên fîguran li ser hucreyên zelal xêz dikirin ko dikarin li ser paşxaneyek cuda werin veguheztin, anîmasyona komputerê bi gelemperî li ser rêyên programkirinê di navbera çarçoveyên sereke de ye da ku fîgurên bi dîjîtal hatine afirandin li seranserê hawîrdorek bi dîjîtal hatine afirandin rêve bibe. Amûrên anîmasyonê yên mekanîkî û analog, ko li ser bingeha temsîl kirina bilez a rêze-resiman dişuxilin, ew in: [[fenakîstîskop]], [[zoetrop]], [[kitêbên guherbar]] (''flip book''), [[praksînoskop]] û fîlm. [[Televîzyon]] û [[Vîdeyo|vîdyo]], amûrên anîmasyonê yên elektronîkî yên populer in ku di destpêkê de analog bûn, lê niha bi awayekî dîjîtal dişuxilin. Ji bo temsîla li ser komputeran, teknolojiyên wekî [[GIF]] ên anîmasyonî û [[anîmasyonên Flash]] hatine pêşxistin. == Etîmolojî == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fîlm]] 2vakxjliizx09x16zwj28b9xkilm324 2101814 2101813 2026-11-05T07:14:51Z Kawa63 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Anîmasyon]] 2101814 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Anîmasyon teknîkeke [[çêkirina fîlman]] e ko tê de resim têne çêkirin an manîpulekirin û dûv re bi rêzê têne lîstin da ku xeyala [[Fîlm|resimên tevgerbar]] biafirînin. Di [[anîmasyona kevneşopî]] de, resim bi destan li ser [[Cel|xetên celuloîd]] ên zelal têne xêzkirin an boyaxkirin da ku werin [[Wêne|fotografkirin]] û li ser [[fîlm]] werin temsîl kirin. Anîmasyon wekî navgînek hunerî hatiye zanin, bi taybetî di [[Şahî|pîşesaziya şahiyê]] de. Gelek anîmasyon an anîmasyonên kevneşopî ne an jî [[Anîmasiyona komputerê|anîmasyonên komputerê]] ne ko bi resimên ji hêla komputerê ve hatine çêkirin (CGI) têne çêkirin. [[Stop motion|Anîmasyona stop motion]], bi taybetî [[gil anîmasiyon]], jî li kêleka van formên din berbiçav e, herçiqas di rêjeyek kêmtir de be jî. Her çend her du bi serê xwe nînin jî, anîmasyon bi çalakiya zindî re berawird dibe. Gelek çêkerên fîlman fîlmên ku tevlîheviyek ji herduyan in çêkirine. Ji ber ko CGI her ku diçe resimên fotografiyê nêzîkî dike, çêkerên fîlman dikarin bi nisbeten bi hêsanî tesîrên dîtbarî yên anîmasyonî yên 3D (VFX) di fîlmê xwe de kom bikin, li şûna ko tesîrên pratîkî bikar bînin. == Nêrîna giştî == [[Anîmasyona komputerê]] dikare anîmasyoneke 3D ya pir berfireh be, lê anîmasyona komputerê ya 2D (ku dibe ku xuyangê anîmasyona kevneşopî hebe) dikare ji ber sebebèn şêwazî, [[banda]] kêm, an jî renderkirinên rast-wext ên bileztir were bikaranîn. Metodên din ên anîmasyonê yên hevpar teknîka [[stop motion]] li ser tiştên du- û sê-alî yên wekî [[Qutkirina kaxezî|qutkirinên kaxezî]], [[kukla]], an jî [[Anîmasiyona gil|fîgurên gilê]] bikar tînin. Kartonek anîmasyon, an jî bi tenê kartonek, fîlmek anîmasyonî ye, bi gelemperî [[kurtefîlm]] e, ko formek zêde temsîl dide. Ew form pir caran ji hêla [[komîk]], kartonên henek û formên din ên hunerî yên ne-anîmasyonî ve tê îlham kirin. Di dawiya salên 1980î de, kelîmeya "karton" kurt bû û bû ''toon'', ko behsa karakterên di hilberên anîmasyonî de, an jî bi taybetî, karakterên bi awayekî kartonî hatine xêzkirin, dikir. Ev kelîme yekê car di sala 1988ê de bi fîlma hîbrîd a çalakiya zindî/anîmasyonî ''[[Kî Hereqeta Roger Rabbit kir]]'' populerbûn bi dest xist, ko ToonTown, cîhanek ku ji hêla karakterên curbecur ên kartonî yê anîmasiyonê ve tê de dijîn, da nasîn. Di sala 1990ê de, ''[[Tiny Toon Adventures]]'' giyanê kartonî yê klasîk hembêz kir, nifşek nû ji karakterên kartonî da nasîn. Dûv re, di sala 1993yê de, ''[[Animaniacs]]'' hat, ko sê xwişk û birayên Warner ên bi şêwaza ''rubber horse'', Yakko, Wakko, û Dot, ko di salên 1930î de asê mane, di dawiyê de reviyan û di salên 1990î de xwe di [[Birca Avê ya Warner Bros]]. de dîtin. Xeyala anîmasyonê - wekî di fîlmên tevgerê de bi gelemperî - bi kevneşopî bi domdariya dîtinê û paşê bi [[fenomena phi]] û [[tevgera beta]] ve tê girêdan, lê sebebên rastîn ên neurolojîk hîn jî ne diyar in. Xeyala tevgerê ya ku ji ber rêzeçûnek bilez a resiman çêdibe ko bi kêmî ve ji hev cuda dibin, bi navberên neçaverêkirî, [[tesîrên stroboskopîk]] e. Her çend [[anîmator]] bi kevneşopî her beşek ji tevger û guhertinên fîguran li ser hucreyên zelal xêz dikirin ko dikarin li ser paşxaneyek cuda werin veguheztin, anîmasyona komputerê bi gelemperî li ser rêyên programkirinê di navbera çarçoveyên sereke de ye da ku fîgurên bi dîjîtal hatine afirandin li seranserê hawîrdorek bi dîjîtal hatine afirandin rêve bibe. Amûrên anîmasyonê yên mekanîkî û analog, ko li ser bingeha temsîl kirina bilez a rêze-resiman dişuxilin, ew in: [[fenakîstîskop]], [[zoetrop]], [[kitêbên guherbar]] (''flip book''), [[praksînoskop]] û fîlm. [[Televîzyon]] û [[Vîdeyo|vîdyo]], amûrên anîmasyonê yên elektronîkî yên populer in ku di destpêkê de analog bûn, lê niha bi awayekî dîjîtal dişuxilin. Ji bo temsîla li ser komputeran, teknolojiyên wekî [[GIF]] ên anîmasyonî û [[anîmasyonên Flash]] hatine pêşxistin. == Etîmolojî == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fîlm]] [[Kategorî:Anîmasyon]] m7e86jo3kd3y50dakttrny926hwjwbf 2101815 2101814 2026-11-05T08:49:00Z Kawa63 105128 /* Nêrîna giştî */ 2101815 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Anîmasyon teknîkeke [[çêkirina fîlman]] e ko tê de resim têne çêkirin an manîpulekirin û dûv re bi rêzê têne lîstin da ku xeyala [[Fîlm|resimên tevgerbar]] biafirînin. Di [[anîmasyona kevneşopî]] de, resim bi destan li ser [[Cel|xetên celuloîd]] ên zelal têne xêzkirin an boyaxkirin da ku werin [[Wêne|fotografkirin]] û li ser [[fîlm]] werin temsîl kirin. Anîmasyon wekî navgînek hunerî hatiye zanin, bi taybetî di [[Şahî|pîşesaziya şahiyê]] de. Gelek anîmasyon an anîmasyonên kevneşopî ne an jî [[Anîmasiyona komputerê|anîmasyonên komputerê]] ne ko bi resimên ji hêla komputerê ve hatine çêkirin (CGI) têne çêkirin. [[Stop motion|Anîmasyona stop motion]], bi taybetî [[gil anîmasiyon]], jî li kêleka van formên din berbiçav e, herçiqas di rêjeyek kêmtir de be jî. Her çend her du bi serê xwe nînin jî, anîmasyon bi çalakiya zindî re berawird dibe. Gelek çêkerên fîlman fîlmên ku tevlîheviyek ji herduyan in çêkirine. Ji ber ko CGI her ku diçe resimên fotografiyê nêzîkî dike, çêkerên fîlman dikarin bi nisbeten bi hêsanî tesîrên dîtbarî yên anîmasyonî yên 3D (VFX) di fîlmê xwe de kom bikin, li şûna ko tesîrên pratîkî bikar bînin. == Nêrîna giştî == [[Anîmasyona komputerê]] dikare anîmasyoneke 3D ya pir berfireh be, lê anîmasyona komputerê ya 2D (ku dibe ku xuyangê anîmasyona kevneşopî hebe) dikare ji ber sebebèn şêwazî, [[banda]] kêm, an jî renderkirinên rast-wext ên bileztir were bikaranîn. Metodên din ên anîmasyonê yên hevpar teknîka [[stop motion]] li ser tiştên du- û sê-alî yên wekî [[Qutkirina kaxezî|qutkirinên kaxezî]], [[kukla]], an jî [[Anîmasiyona gil|fîgurên gilê]] bikar tînin. Kartonek anîmasyon, an jî bi tenê kartonek, fîlmek anîmasyonî ye, bi gelemperî [[kurtefîlm]] e, ko formek zêde temsîl dide. Ew form pir caran ji hêla [[komîk]], kartonên henek û formên din ên hunerî yên ne-anîmasyonî ve tê îlham kirin. Di dawiya salên 1980î de, kelîmeya "karton" kurt bû û bû ''toon'', ko behsa karakterên di hilberên anîmasyonî de, an jî bi taybetî, karakterên bi awayekî kartonî hatine xêzkirin, dikir. Ev kelîme yekê car di sala 1988ê de bi fîlma hîbrîd a çalakiya zindî/anîmasyonî ''[[Kî Hereqeta Roger Rabbit kir]]'' populerbûn bi dest xist, ko ToonTown, cîhanek ku ji hêla karakterên curbecur ên kartonî yê anîmasiyonê ve tê de dijîn, da nasîn. Di sala 1990ê de, ''[[Tiny Toon Adventures]]'' giyanê kartonî yê klasîk hembêz kir, nifşek nû ji karakterên kartonî da nasîn. Dûv re, di sala 1993yê de, ''[[Animaniacs]]'' hat, ko sê xwişk û birayên Warner ên bi şêwaza ''rubber horse'', Yakko, Wakko, û Dot, ko di salên 1930î de asê mane, di dawiyê de reviyan û di salên 1990î de xwe di [[Birca Avê ya Warner Bros]]. de dîtin. Xeyala anîmasyonê - wekî di fîlmên tevgerê de bi gelemperî - bi kevneşopî bi domdariya dîtinê û paşê bi [[fenomena phi]] û [[tevgera beta]] ve tê girêdan, lê sebebên rastîn ên neurolojîk hîn jî ne diyar in. Xeyala tevgerê ya ku ji ber rêzeçûnek bilez a resiman çêdibe ko bi kêmî ve ji hev cuda dibin, bi navberên neçaverêkirî, [[tesîrên stroboskopîk]] e. Her çend [[anîmator]] bi kevneşopî her beşek ji tevger û guhertinên fîguran li ser hucreyên zelal xêz dikirin ko dikarin li ser paşxaneyek cuda werin veguheztin, anîmasyona komputerê bi gelemperî li ser rêyên programkirinê di navbera çarçoveyên sereke de ye da ku fîgurên bi dîjîtal hatine afirandin li seranserê hawîrdorek bi dîjîtal hatine afirandin rêve bibe. Amûrên anîmasyonê yên mekanîkî û analog, ko li ser bingeha temsîl kirina bilez a rêze-resiman dişuxilin, ew in: [[fenakîstîskop]], [[zoetrop]], [[kitêbên guherbar]] (''flip book''), [[praksînoskop]] û fîlm. [[Televîzyon]] û [[Vîdeyo|vîdyo]], amûrên anîmasyonê yên elektronîkî yên populer in ku di destpêkê de analog bûn, lê niha bi awayekî dîjîtal dişuxilin. Ji bo temsîla li ser komputeran, teknolojiyên wekî [[GIF]] ên anîmasyonî û [[anîmasyonên Flash]] hatine pêşxistin. Ji bilî [[kurtefîlm]], [[fîlmên dirêj]], [[Programa televîzyonê|programên televîzyonê]], GIFên anîmasyonî û cureyên din ên medyayê ku ji bo temsîla resumên livok hatine veqetandin, anîmasyon di [[Lîstika vîdyoyê|lîstikên vîdyoyî]], [[Grafîka hareketê|grafîkên hareketê]], [[Navrûya bikarh|navrûyên bikarhêner]] û [[Tesîra dîtbarî|tesîrên dîtbarî]] de jî berbelav e. == Etîmolojî == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fîlm]] [[Kategorî:Anîmasyon]] nbqyqb2oa2wc6dmiqvzomoydh4wmaxw 2101816 2101815 2026-11-05T09:37:23Z Kawa63 105128 /* Nêrîna giştî */ 2101816 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Anîmasyon teknîkeke [[çêkirina fîlman]] e ko tê de resim têne çêkirin an manîpulekirin û dûv re bi rêzê têne lîstin da ku xeyala [[Fîlm|resimên tevgerbar]] biafirînin. Di [[anîmasyona kevneşopî]] de, resim bi destan li ser [[Cel|xetên celuloîd]] ên zelal têne xêzkirin an boyaxkirin da ku werin [[Wêne|fotografkirin]] û li ser [[fîlm]] werin temsîl kirin. Anîmasyon wekî navgînek hunerî hatiye zanin, bi taybetî di [[Şahî|pîşesaziya şahiyê]] de. Gelek anîmasyon an anîmasyonên kevneşopî ne an jî [[Anîmasiyona komputerê|anîmasyonên komputerê]] ne ko bi resimên ji hêla komputerê ve hatine çêkirin (CGI) têne çêkirin. [[Stop motion|Anîmasyona stop motion]], bi taybetî [[gil anîmasiyon]], jî li kêleka van formên din berbiçav e, herçiqas di rêjeyek kêmtir de be jî. Her çend her du bi serê xwe nînin jî, anîmasyon bi çalakiya zindî re berawird dibe. Gelek çêkerên fîlman fîlmên ku tevlîheviyek ji herduyan in çêkirine. Ji ber ko CGI her ku diçe resimên fotografiyê nêzîkî dike, çêkerên fîlman dikarin bi nisbeten bi hêsanî tesîrên dîtbarî yên anîmasyonî yên 3D (VFX) di fîlmê xwe de kom bikin, li şûna ko tesîrên pratîkî bikar bînin. == Nêrîna giştî == [[Anîmasyona komputerê]] dikare anîmasyoneke 3D ya pir berfireh be, lê anîmasyona komputerê ya 2D (ku dibe ku xuyangê anîmasyona kevneşopî hebe) dikare ji ber sebebèn şêwazî, [[banda]] kêm, an jî renderkirinên rast-wext ên bileztir were bikaranîn. Metodên din ên anîmasyonê yên hevpar teknîka [[stop motion]] li ser tiştên du- û sê-alî yên wekî [[Qutkirina kaxezî|qutkirinên kaxezî]], [[kukla]], an jî [[Anîmasiyona gil|fîgurên gilê]] bikar tînin. Kartonek anîmasyon, an jî bi tenê kartonek, fîlmek anîmasyonî ye, bi gelemperî [[kurtefîlm]] e, ko formek zêde temsîl dide. Ew form pir caran ji hêla [[komîk]], kartonên henek û formên din ên hunerî yên ne-anîmasyonî ve tê îlham kirin. Di dawiya salên 1980î de, kelîmeya "karton" kurt bû û bû ''toon'', ko behsa karakterên di hilberên anîmasyonî de, an jî bi taybetî, karakterên bi awayekî kartonî hatine xêzkirin, dikir. Ev kelîme yekê car di sala 1988ê de bi fîlma hîbrîd a çalakiya zindî/anîmasyonî ''[[Kî Hereqeta Roger Rabbit kir]]'' populerbûn bi dest xist, ko ToonTown, cîhanek ku ji hêla karakterên curbecur ên kartonî yê anîmasiyonê ve tê de dijîn, da nasîn. Di sala 1990ê de, ''[[Tiny Toon Adventures]]'' giyanê kartonî yê klasîk hembêz kir, nifşek nû ji karakterên kartonî da nasîn. Dûv re, di sala 1993yê de, ''[[Animaniacs]]'' hat, ko sê xwişk û birayên Warner ên bi şêwaza ''rubber horse'', Yakko, Wakko, û Dot, ko di salên 1930î de asê mane, di dawiyê de reviyan û di salên 1990î de xwe di [[Birca Avê ya Warner Bros]]. de dîtin. Xeyala anîmasyonê - wekî di fîlmên tevgerê de bi gelemperî - bi kevneşopî bi domdariya dîtinê û paşê bi [[fenomena phi]] û [[tevgera beta]] ve tê girêdan, lê sebebên rastîn ên neurolojîk hîn jî ne diyar in. Xeyala tevgerê ya ku ji ber rêzeçûnek bilez a resiman çêdibe ko bi kêmî ve ji hev cuda dibin, bi navberên neçaverêkirî, [[tesîrên stroboskopîk]] e. Her çend [[anîmator]] bi kevneşopî her beşek ji tevger û guhertinên fîguran li ser hucreyên zelal xêz dikirin ko dikarin li ser paşxaneyek cuda werin veguheztin, anîmasyona komputerê bi gelemperî li ser rêyên programkirinê di navbera çarçoveyên sereke de ye da ku fîgurên bi dîjîtal hatine afirandin li seranserê hawîrdorek bi dîjîtal hatine afirandin rêve bibe. Amûrên anîmasyonê yên mekanîkî û analog, ko li ser bingeha temsîl kirina bilez a rêze-resiman dişuxilin, ew in: [[fenakîstîskop]], [[zoetrop]], [[kitêbên guherbar]] (''flip book''), [[praksînoskop]] û fîlm. [[Televîzyon]] û [[Vîdeyo|vîdyo]], amûrên anîmasyonê yên elektronîkî yên populer in ku di destpêkê de analog bûn, lê niha bi awayekî dîjîtal dişuxilin. Ji bo temsîla li ser komputeran, teknolojiyên wekî [[GIF]] ên anîmasyonî û [[anîmasyonên Flash]] hatine pêşxistin. Ji bilî [[kurtefîlm]], [[fîlmên dirêj]], [[Programa televîzyonê|programên televîzyonê]], GIFên anîmasyonî û cureyên din ên medyayê ku ji bo temsîla resumên livok hatine veqetandin, anîmasyon di [[Lîstika vîdyoyê|lîstikên vîdyoyî]], [[Grafîka hareketê|grafîkên hareketê]], [[Navrûya bikarh|navrûyên bikarhêner]] û [[Tesîra dîtbarî|tesîrên dîtbarî]] de jî berbelav e. Hereketa fizîkî ya parçeyên resimê bi rêya mekanîkên hêsan - mesela, resimên ko di pêşandanên fenerên sêrbaz de diguherin - jî dikare wekî anîmasyon were hesibandin. Manîpulasyona mekanîkî ya kukla û tiştên sê-alî ji bo teqlîdkirina zindiyan di otomatan de xwedî tarîxek pir dirêj e. Otomatîkên elektronîkî ji hêla [[Disney Channel|Disney]] ve wekî anîmatronîk hatin populer kirin. == Etîmolojî == == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fîlm]] [[Kategorî:Anîmasyon]] hhlhdqr61sdvuvcim8pfmhn3z4pz4b4 2101817 2101816 2026-11-05T09:39:02Z Kawa63 105128 /* Etîmolojî */ 2101817 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Anîmasyon teknîkeke [[çêkirina fîlman]] e ko tê de resim têne çêkirin an manîpulekirin û dûv re bi rêzê têne lîstin da ku xeyala [[Fîlm|resimên tevgerbar]] biafirînin. Di [[anîmasyona kevneşopî]] de, resim bi destan li ser [[Cel|xetên celuloîd]] ên zelal têne xêzkirin an boyaxkirin da ku werin [[Wêne|fotografkirin]] û li ser [[fîlm]] werin temsîl kirin. Anîmasyon wekî navgînek hunerî hatiye zanin, bi taybetî di [[Şahî|pîşesaziya şahiyê]] de. Gelek anîmasyon an anîmasyonên kevneşopî ne an jî [[Anîmasiyona komputerê|anîmasyonên komputerê]] ne ko bi resimên ji hêla komputerê ve hatine çêkirin (CGI) têne çêkirin. [[Stop motion|Anîmasyona stop motion]], bi taybetî [[gil anîmasiyon]], jî li kêleka van formên din berbiçav e, herçiqas di rêjeyek kêmtir de be jî. Her çend her du bi serê xwe nînin jî, anîmasyon bi çalakiya zindî re berawird dibe. Gelek çêkerên fîlman fîlmên ku tevlîheviyek ji herduyan in çêkirine. Ji ber ko CGI her ku diçe resimên fotografiyê nêzîkî dike, çêkerên fîlman dikarin bi nisbeten bi hêsanî tesîrên dîtbarî yên anîmasyonî yên 3D (VFX) di fîlmê xwe de kom bikin, li şûna ko tesîrên pratîkî bikar bînin. == Nêrîna giştî == [[Anîmasyona komputerê]] dikare anîmasyoneke 3D ya pir berfireh be, lê anîmasyona komputerê ya 2D (ku dibe ku xuyangê anîmasyona kevneşopî hebe) dikare ji ber sebebèn şêwazî, [[banda]] kêm, an jî renderkirinên rast-wext ên bileztir were bikaranîn. Metodên din ên anîmasyonê yên hevpar teknîka [[stop motion]] li ser tiştên du- û sê-alî yên wekî [[Qutkirina kaxezî|qutkirinên kaxezî]], [[kukla]], an jî [[Anîmasiyona gil|fîgurên gilê]] bikar tînin. Kartonek anîmasyon, an jî bi tenê kartonek, fîlmek anîmasyonî ye, bi gelemperî [[kurtefîlm]] e, ko formek zêde temsîl dide. Ew form pir caran ji hêla [[komîk]], kartonên henek û formên din ên hunerî yên ne-anîmasyonî ve tê îlham kirin. Di dawiya salên 1980î de, kelîmeya "karton" kurt bû û bû ''toon'', ko behsa karakterên di hilberên anîmasyonî de, an jî bi taybetî, karakterên bi awayekî kartonî hatine xêzkirin, dikir. Ev kelîme yekê car di sala 1988ê de bi fîlma hîbrîd a çalakiya zindî/anîmasyonî ''[[Kî Hereqeta Roger Rabbit kir]]'' populerbûn bi dest xist, ko ToonTown, cîhanek ku ji hêla karakterên curbecur ên kartonî yê anîmasiyonê ve tê de dijîn, da nasîn. Di sala 1990ê de, ''[[Tiny Toon Adventures]]'' giyanê kartonî yê klasîk hembêz kir, nifşek nû ji karakterên kartonî da nasîn. Dûv re, di sala 1993yê de, ''[[Animaniacs]]'' hat, ko sê xwişk û birayên Warner ên bi şêwaza ''rubber horse'', Yakko, Wakko, û Dot, ko di salên 1930î de asê mane, di dawiyê de reviyan û di salên 1990î de xwe di [[Birca Avê ya Warner Bros]]. de dîtin. Xeyala anîmasyonê - wekî di fîlmên tevgerê de bi gelemperî - bi kevneşopî bi domdariya dîtinê û paşê bi [[fenomena phi]] û [[tevgera beta]] ve tê girêdan, lê sebebên rastîn ên neurolojîk hîn jî ne diyar in. Xeyala tevgerê ya ku ji ber rêzeçûnek bilez a resiman çêdibe ko bi kêmî ve ji hev cuda dibin, bi navberên neçaverêkirî, [[tesîrên stroboskopîk]] e. Her çend [[anîmator]] bi kevneşopî her beşek ji tevger û guhertinên fîguran li ser hucreyên zelal xêz dikirin ko dikarin li ser paşxaneyek cuda werin veguheztin, anîmasyona komputerê bi gelemperî li ser rêyên programkirinê di navbera çarçoveyên sereke de ye da ku fîgurên bi dîjîtal hatine afirandin li seranserê hawîrdorek bi dîjîtal hatine afirandin rêve bibe. Amûrên anîmasyonê yên mekanîkî û analog, ko li ser bingeha temsîl kirina bilez a rêze-resiman dişuxilin, ew in: [[fenakîstîskop]], [[zoetrop]], [[kitêbên guherbar]] (''flip book''), [[praksînoskop]] û fîlm. [[Televîzyon]] û [[Vîdeyo|vîdyo]], amûrên anîmasyonê yên elektronîkî yên populer in ku di destpêkê de analog bûn, lê niha bi awayekî dîjîtal dişuxilin. Ji bo temsîla li ser komputeran, teknolojiyên wekî [[GIF]] ên anîmasyonî û [[anîmasyonên Flash]] hatine pêşxistin. Ji bilî [[kurtefîlm]], [[fîlmên dirêj]], [[Programa televîzyonê|programên televîzyonê]], GIFên anîmasyonî û cureyên din ên medyayê ku ji bo temsîla resumên livok hatine veqetandin, anîmasyon di [[Lîstika vîdyoyê|lîstikên vîdyoyî]], [[Grafîka hareketê|grafîkên hareketê]], [[Navrûya bikarh|navrûyên bikarhêner]] û [[Tesîra dîtbarî|tesîrên dîtbarî]] de jî berbelav e. Hereketa fizîkî ya parçeyên resimê bi rêya mekanîkên hêsan - mesela, resimên ko di pêşandanên fenerên sêrbaz de diguherin - jî dikare wekî anîmasyon were hesibandin. Manîpulasyona mekanîkî ya kukla û tiştên sê-alî ji bo teqlîdkirina zindiyan di otomatan de xwedî tarîxek pir dirêj e. Otomatîkên elektronîkî ji hêla [[Disney Channel|Disney]] ve wekî anîmatronîk hatin populer kirin. == Etîmolojî == Kelîmeya ''anîmasyon'' ji kelîmeya [[Zimanê latînî|latînî]] ''animātiō'' tê, ko tê maneya "dayîna heyatê". == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fîlm]] [[Kategorî:Anîmasyon]] px5u4l229m1r5zy5z53h06iz6j6mcas 2101818 2101817 2026-11-05T09:40:23Z Kawa63 105128 /* */ 2101818 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Multiple image|align=right|direction=vertical|width=150|image2=Animexample3edit.png|width2=150|caption2=|image1=Animexample.gif|width1=85h|caption1=|footer_align=center|height1=16|height2=80|total_width=|alt1=Weare}} Anîmasyon teknîkeke [[çêkirina fîlman]] e ko tê de resim têne çêkirin an manîpulekirin û dûv re bi rêzê têne lîstin da ku xeyala [[Fîlm|resimên tevgerbar]] biafirînin. Di [[anîmasyona kevneşopî]] de, resim bi destan li ser [[Cel|xetên celuloîd]] ên zelal têne xêzkirin an boyaxkirin da ku werin [[Wêne|fotografkirin]] û li ser [[fîlm]] werin temsîl kirin. Anîmasyon wekî navgînek hunerî hatiye zanin, bi taybetî di [[Şahî|pîşesaziya şahiyê]] de. Gelek anîmasyon an anîmasyonên kevneşopî ne an jî [[Anîmasiyona komputerê|anîmasyonên komputerê]] ne ko bi resimên ji hêla komputerê ve hatine çêkirin (CGI) têne çêkirin. [[Stop motion|Anîmasyona stop motion]], bi taybetî [[gil anîmasiyon]], jî li kêleka van formên din berbiçav e, herçiqas di rêjeyek kêmtir de be jî. Her çend her du bi serê xwe nînin jî, anîmasyon bi çalakiya zindî re berawird dibe. Gelek çêkerên fîlman fîlmên ku tevlîheviyek ji herduyan in çêkirine. Ji ber ko CGI her ku diçe resimên fotografiyê nêzîkî dike, çêkerên fîlman dikarin bi nisbeten bi hêsanî tesîrên dîtbarî yên anîmasyonî yên 3D (VFX) di fîlmê xwe de kom bikin, li şûna ko tesîrên pratîkî bikar bînin. == Nêrîna giştî == [[Anîmasyona komputerê]] dikare anîmasyoneke 3D ya pir berfireh be, lê anîmasyona komputerê ya 2D (ku dibe ku xuyangê anîmasyona kevneşopî hebe) dikare ji ber sebebèn şêwazî, [[banda]] kêm, an jî renderkirinên rast-wext ên bileztir were bikaranîn. Metodên din ên anîmasyonê yên hevpar teknîka [[stop motion]] li ser tiştên du- û sê-alî yên wekî [[Qutkirina kaxezî|qutkirinên kaxezî]], [[kukla]], an jî [[Anîmasiyona gil|fîgurên gilê]] bikar tînin. Kartonek anîmasyon, an jî bi tenê kartonek, fîlmek anîmasyonî ye, bi gelemperî [[kurtefîlm]] e, ko formek zêde temsîl dide. Ew form pir caran ji hêla [[komîk]], kartonên henek û formên din ên hunerî yên ne-anîmasyonî ve tê îlham kirin. Di dawiya salên 1980î de, kelîmeya "karton" kurt bû û bû ''toon'', ko behsa karakterên di hilberên anîmasyonî de, an jî bi taybetî, karakterên bi awayekî kartonî hatine xêzkirin, dikir. Ev kelîme yekê car di sala 1988ê de bi fîlma hîbrîd a çalakiya zindî/anîmasyonî ''[[Kî Hereqeta Roger Rabbit kir]]'' populerbûn bi dest xist, ko ToonTown, cîhanek ku ji hêla karakterên curbecur ên kartonî yê anîmasiyonê ve tê de dijîn, da nasîn. Di sala 1990ê de, ''[[Tiny Toon Adventures]]'' giyanê kartonî yê klasîk hembêz kir, nifşek nû ji karakterên kartonî da nasîn. Dûv re, di sala 1993yê de, ''[[Animaniacs]]'' hat, ko sê xwişk û birayên Warner ên bi şêwaza ''rubber horse'', Yakko, Wakko, û Dot, ko di salên 1930î de asê mane, di dawiyê de reviyan û di salên 1990î de xwe di [[Birca Avê ya Warner Bros]]. de dîtin. Xeyala anîmasyonê - wekî di fîlmên tevgerê de bi gelemperî - bi kevneşopî bi domdariya dîtinê û paşê bi [[fenomena phi]] û [[tevgera beta]] ve tê girêdan, lê sebebên rastîn ên neurolojîk hîn jî ne diyar in. Xeyala tevgerê ya ku ji ber rêzeçûnek bilez a resiman çêdibe ko bi kêmî ve ji hev cuda dibin, bi navberên neçaverêkirî, [[tesîrên stroboskopîk]] e. Her çend [[anîmator]] bi kevneşopî her beşek ji tevger û guhertinên fîguran li ser hucreyên zelal xêz dikirin ko dikarin li ser paşxaneyek cuda werin veguheztin, anîmasyona komputerê bi gelemperî li ser rêyên programkirinê di navbera çarçoveyên sereke de ye da ku fîgurên bi dîjîtal hatine afirandin li seranserê hawîrdorek bi dîjîtal hatine afirandin rêve bibe. Amûrên anîmasyonê yên mekanîkî û analog, ko li ser bingeha temsîl kirina bilez a rêze-resiman dişuxilin, ew in: [[fenakîstîskop]], [[zoetrop]], [[kitêbên guherbar]] (''flip book''), [[praksînoskop]] û fîlm. [[Televîzyon]] û [[Vîdeyo|vîdyo]], amûrên anîmasyonê yên elektronîkî yên populer in ku di destpêkê de analog bûn, lê niha bi awayekî dîjîtal dişuxilin. Ji bo temsîla li ser komputeran, teknolojiyên wekî [[GIF]] ên anîmasyonî û [[anîmasyonên Flash]] hatine pêşxistin. Ji bilî [[kurtefîlm]], [[fîlmên dirêj]], [[Programa televîzyonê|programên televîzyonê]], GIFên anîmasyonî û cureyên din ên medyayê ku ji bo temsîla resumên livok hatine veqetandin, anîmasyon di [[Lîstika vîdyoyê|lîstikên vîdyoyî]], [[Grafîka hareketê|grafîkên hareketê]], [[Navrûya bikarh|navrûyên bikarhêner]] û [[Tesîra dîtbarî|tesîrên dîtbarî]] de jî berbelav e. Hereketa fizîkî ya parçeyên resimê bi rêya mekanîkên hêsan - mesela, resimên ko di pêşandanên fenerên sêrbaz de diguherin - jî dikare wekî anîmasyon were hesibandin. Manîpulasyona mekanîkî ya kukla û tiştên sê-alî ji bo teqlîdkirina zindiyan di otomatan de xwedî tarîxek pir dirêj e. Otomatîkên elektronîkî ji hêla [[Disney Channel|Disney]] ve wekî anîmatronîk hatin populer kirin. == Etîmolojî == Kelîmeya ''anîmasyon'' ji kelîmeya [[Zimanê latînî|latînî]] ''animātiō'' tê, ko tê maneya "dayîna heyatê". == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fîlm]] [[Kategorî:Anîmasyon]] lw5zl41bj2sblnains3sb5dzj6gnvwx 2101819 2101818 2026-11-05T09:41:49Z Kawa63 105128 /* */ 2101819 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Multiple image|align=right|direction=vertical|width=150|image2=Animexample3edit.png|width2=150|caption2=|image1=Animexample.gif|width1=85h|caption1=Anîmasyona komputurê ya 2D ku bi leza 10 çarçove di çirkeyekê de (FPS) dimeşe|footer_align=center|height1=16|height2=80|total_width=|alt1=Weare}} Anîmasyon teknîkeke [[çêkirina fîlman]] e ko tê de resim têne çêkirin an manîpulekirin û dûv re bi rêzê têne lîstin da ku xeyala [[Fîlm|resimên tevgerbar]] biafirînin. Di [[anîmasyona kevneşopî]] de, resim bi destan li ser [[Cel|xetên celuloîd]] ên zelal têne xêzkirin an boyaxkirin da ku werin [[Wêne|fotografkirin]] û li ser [[fîlm]] werin temsîl kirin. Anîmasyon wekî navgînek hunerî hatiye zanin, bi taybetî di [[Şahî|pîşesaziya şahiyê]] de. Gelek anîmasyon an anîmasyonên kevneşopî ne an jî [[Anîmasiyona komputerê|anîmasyonên komputerê]] ne ko bi resimên ji hêla komputerê ve hatine çêkirin (CGI) têne çêkirin. [[Stop motion|Anîmasyona stop motion]], bi taybetî [[gil anîmasiyon]], jî li kêleka van formên din berbiçav e, herçiqas di rêjeyek kêmtir de be jî. Her çend her du bi serê xwe nînin jî, anîmasyon bi çalakiya zindî re berawird dibe. Gelek çêkerên fîlman fîlmên ku tevlîheviyek ji herduyan in çêkirine. Ji ber ko CGI her ku diçe resimên fotografiyê nêzîkî dike, çêkerên fîlman dikarin bi nisbeten bi hêsanî tesîrên dîtbarî yên anîmasyonî yên 3D (VFX) di fîlmê xwe de kom bikin, li şûna ko tesîrên pratîkî bikar bînin. == Nêrîna giştî == [[Anîmasyona komputerê]] dikare anîmasyoneke 3D ya pir berfireh be, lê anîmasyona komputerê ya 2D (ku dibe ku xuyangê anîmasyona kevneşopî hebe) dikare ji ber sebebèn şêwazî, [[banda]] kêm, an jî renderkirinên rast-wext ên bileztir were bikaranîn. Metodên din ên anîmasyonê yên hevpar teknîka [[stop motion]] li ser tiştên du- û sê-alî yên wekî [[Qutkirina kaxezî|qutkirinên kaxezî]], [[kukla]], an jî [[Anîmasiyona gil|fîgurên gilê]] bikar tînin. Kartonek anîmasyon, an jî bi tenê kartonek, fîlmek anîmasyonî ye, bi gelemperî [[kurtefîlm]] e, ko formek zêde temsîl dide. Ew form pir caran ji hêla [[komîk]], kartonên henek û formên din ên hunerî yên ne-anîmasyonî ve tê îlham kirin. Di dawiya salên 1980î de, kelîmeya "karton" kurt bû û bû ''toon'', ko behsa karakterên di hilberên anîmasyonî de, an jî bi taybetî, karakterên bi awayekî kartonî hatine xêzkirin, dikir. Ev kelîme yekê car di sala 1988ê de bi fîlma hîbrîd a çalakiya zindî/anîmasyonî ''[[Kî Hereqeta Roger Rabbit kir]]'' populerbûn bi dest xist, ko ToonTown, cîhanek ku ji hêla karakterên curbecur ên kartonî yê anîmasiyonê ve tê de dijîn, da nasîn. Di sala 1990ê de, ''[[Tiny Toon Adventures]]'' giyanê kartonî yê klasîk hembêz kir, nifşek nû ji karakterên kartonî da nasîn. Dûv re, di sala 1993yê de, ''[[Animaniacs]]'' hat, ko sê xwişk û birayên Warner ên bi şêwaza ''rubber horse'', Yakko, Wakko, û Dot, ko di salên 1930î de asê mane, di dawiyê de reviyan û di salên 1990î de xwe di [[Birca Avê ya Warner Bros]]. de dîtin. Xeyala anîmasyonê - wekî di fîlmên tevgerê de bi gelemperî - bi kevneşopî bi domdariya dîtinê û paşê bi [[fenomena phi]] û [[tevgera beta]] ve tê girêdan, lê sebebên rastîn ên neurolojîk hîn jî ne diyar in. Xeyala tevgerê ya ku ji ber rêzeçûnek bilez a resiman çêdibe ko bi kêmî ve ji hev cuda dibin, bi navberên neçaverêkirî, [[tesîrên stroboskopîk]] e. Her çend [[anîmator]] bi kevneşopî her beşek ji tevger û guhertinên fîguran li ser hucreyên zelal xêz dikirin ko dikarin li ser paşxaneyek cuda werin veguheztin, anîmasyona komputerê bi gelemperî li ser rêyên programkirinê di navbera çarçoveyên sereke de ye da ku fîgurên bi dîjîtal hatine afirandin li seranserê hawîrdorek bi dîjîtal hatine afirandin rêve bibe. Amûrên anîmasyonê yên mekanîkî û analog, ko li ser bingeha temsîl kirina bilez a rêze-resiman dişuxilin, ew in: [[fenakîstîskop]], [[zoetrop]], [[kitêbên guherbar]] (''flip book''), [[praksînoskop]] û fîlm. [[Televîzyon]] û [[Vîdeyo|vîdyo]], amûrên anîmasyonê yên elektronîkî yên populer in ku di destpêkê de analog bûn, lê niha bi awayekî dîjîtal dişuxilin. Ji bo temsîla li ser komputeran, teknolojiyên wekî [[GIF]] ên anîmasyonî û [[anîmasyonên Flash]] hatine pêşxistin. Ji bilî [[kurtefîlm]], [[fîlmên dirêj]], [[Programa televîzyonê|programên televîzyonê]], GIFên anîmasyonî û cureyên din ên medyayê ku ji bo temsîla resumên livok hatine veqetandin, anîmasyon di [[Lîstika vîdyoyê|lîstikên vîdyoyî]], [[Grafîka hareketê|grafîkên hareketê]], [[Navrûya bikarh|navrûyên bikarhêner]] û [[Tesîra dîtbarî|tesîrên dîtbarî]] de jî berbelav e. Hereketa fizîkî ya parçeyên resimê bi rêya mekanîkên hêsan - mesela, resimên ko di pêşandanên fenerên sêrbaz de diguherin - jî dikare wekî anîmasyon were hesibandin. Manîpulasyona mekanîkî ya kukla û tiştên sê-alî ji bo teqlîdkirina zindiyan di otomatan de xwedî tarîxek pir dirêj e. Otomatîkên elektronîkî ji hêla [[Disney Channel|Disney]] ve wekî anîmatronîk hatin populer kirin. == Etîmolojî == Kelîmeya ''anîmasyon'' ji kelîmeya [[Zimanê latînî|latînî]] ''animātiō'' tê, ko tê maneya "dayîna heyatê". == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fîlm]] [[Kategorî:Anîmasyon]] 61b5dx7jh279mrv9n6plb2m2z6nbylj 2101820 2101819 2026-11-05T11:25:43Z Kawa63 105128 /* */ 2101820 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Multiple image|align=right|direction=vertical|width=150|image2=Animexample3edit.png|width2=150|caption2=Anîmasyona li jor ji wan şeş çarçoveyan pêk tê ko bêdawî dubare dibin|image1=Animexample.gif|width1=85h|caption1=Anîmasyona komputurê ya 2D ku bi leza 10 çarçove di çirkeyekê de (FPS) dimeşe|footer_align=center|height1=16|height2=80|total_width=|alt1=Weare}} Anîmasyon teknîkeke [[çêkirina fîlman]] e ko tê de resim têne çêkirin an manîpulekirin û dûv re bi rêzê têne lîstin da ku xeyala [[Fîlm|resimên tevgerbar]] biafirînin. Di [[anîmasyona kevneşopî]] de, resim bi destan li ser [[Cel|xetên celuloîd]] ên zelal têne xêzkirin an boyaxkirin da ku werin [[Wêne|fotografkirin]] û li ser [[fîlm]] werin temsîl kirin. Anîmasyon wekî navgînek hunerî hatiye zanin, bi taybetî di [[Şahî|pîşesaziya şahiyê]] de. Gelek anîmasyon an anîmasyonên kevneşopî ne an jî [[Anîmasiyona komputerê|anîmasyonên komputerê]] ne ko bi resimên ji hêla komputerê ve hatine çêkirin (CGI) têne çêkirin. [[Stop motion|Anîmasyona stop motion]], bi taybetî [[gil anîmasiyon]], jî li kêleka van formên din berbiçav e, herçiqas di rêjeyek kêmtir de be jî. Her çend her du bi serê xwe nînin jî, anîmasyon bi çalakiya zindî re berawird dibe. Gelek çêkerên fîlman fîlmên ku tevlîheviyek ji herduyan in çêkirine. Ji ber ko CGI her ku diçe resimên fotografiyê nêzîkî dike, çêkerên fîlman dikarin bi nisbeten bi hêsanî tesîrên dîtbarî yên anîmasyonî yên 3D (VFX) di fîlmê xwe de kom bikin, li şûna ko tesîrên pratîkî bikar bînin. == Nêrîna giştî == [[Anîmasyona komputerê]] dikare anîmasyoneke 3D ya pir berfireh be, lê anîmasyona komputerê ya 2D (ku dibe ku xuyangê anîmasyona kevneşopî hebe) dikare ji ber sebebèn şêwazî, [[banda]] kêm, an jî renderkirinên rast-wext ên bileztir were bikaranîn. Metodên din ên anîmasyonê yên hevpar teknîka [[stop motion]] li ser tiştên du- û sê-alî yên wekî [[Qutkirina kaxezî|qutkirinên kaxezî]], [[kukla]], an jî [[Anîmasiyona gil|fîgurên gilê]] bikar tînin. Kartonek anîmasyon, an jî bi tenê kartonek, fîlmek anîmasyonî ye, bi gelemperî [[kurtefîlm]] e, ko formek zêde temsîl dide. Ew form pir caran ji hêla [[komîk]], kartonên henek û formên din ên hunerî yên ne-anîmasyonî ve tê îlham kirin. Di dawiya salên 1980î de, kelîmeya "karton" kurt bû û bû ''toon'', ko behsa karakterên di hilberên anîmasyonî de, an jî bi taybetî, karakterên bi awayekî kartonî hatine xêzkirin, dikir. Ev kelîme yekê car di sala 1988ê de bi fîlma hîbrîd a çalakiya zindî/anîmasyonî ''[[Kî Hereqeta Roger Rabbit kir]]'' populerbûn bi dest xist, ko ToonTown, cîhanek ku ji hêla karakterên curbecur ên kartonî yê anîmasiyonê ve tê de dijîn, da nasîn. Di sala 1990ê de, ''[[Tiny Toon Adventures]]'' giyanê kartonî yê klasîk hembêz kir, nifşek nû ji karakterên kartonî da nasîn. Dûv re, di sala 1993yê de, ''[[Animaniacs]]'' hat, ko sê xwişk û birayên Warner ên bi şêwaza ''rubber horse'', Yakko, Wakko, û Dot, ko di salên 1930î de asê mane, di dawiyê de reviyan û di salên 1990î de xwe di [[Birca Avê ya Warner Bros]]. de dîtin. Xeyala anîmasyonê - wekî di fîlmên tevgerê de bi gelemperî - bi kevneşopî bi domdariya dîtinê û paşê bi [[fenomena phi]] û [[tevgera beta]] ve tê girêdan, lê sebebên rastîn ên neurolojîk hîn jî ne diyar in. Xeyala tevgerê ya ku ji ber rêzeçûnek bilez a resiman çêdibe ko bi kêmî ve ji hev cuda dibin, bi navberên neçaverêkirî, [[tesîrên stroboskopîk]] e. Her çend [[anîmator]] bi kevneşopî her beşek ji tevger û guhertinên fîguran li ser hucreyên zelal xêz dikirin ko dikarin li ser paşxaneyek cuda werin veguheztin, anîmasyona komputerê bi gelemperî li ser rêyên programkirinê di navbera çarçoveyên sereke de ye da ku fîgurên bi dîjîtal hatine afirandin li seranserê hawîrdorek bi dîjîtal hatine afirandin rêve bibe. Amûrên anîmasyonê yên mekanîkî û analog, ko li ser bingeha temsîl kirina bilez a rêze-resiman dişuxilin, ew in: [[fenakîstîskop]], [[zoetrop]], [[kitêbên guherbar]] (''flip book''), [[praksînoskop]] û fîlm. [[Televîzyon]] û [[Vîdeyo|vîdyo]], amûrên anîmasyonê yên elektronîkî yên populer in ku di destpêkê de analog bûn, lê niha bi awayekî dîjîtal dişuxilin. Ji bo temsîla li ser komputeran, teknolojiyên wekî [[GIF]] ên anîmasyonî û [[anîmasyonên Flash]] hatine pêşxistin. Ji bilî [[kurtefîlm]], [[fîlmên dirêj]], [[Programa televîzyonê|programên televîzyonê]], GIFên anîmasyonî û cureyên din ên medyayê ku ji bo temsîla resumên livok hatine veqetandin, anîmasyon di [[Lîstika vîdyoyê|lîstikên vîdyoyî]], [[Grafîka hareketê|grafîkên hareketê]], [[Navrûya bikarh|navrûyên bikarhêner]] û [[Tesîra dîtbarî|tesîrên dîtbarî]] de jî berbelav e. Hereketa fizîkî ya parçeyên resimê bi rêya mekanîkên hêsan - mesela, resimên ko di pêşandanên fenerên sêrbaz de diguherin - jî dikare wekî anîmasyon were hesibandin. Manîpulasyona mekanîkî ya kukla û tiştên sê-alî ji bo teqlîdkirina zindiyan di otomatan de xwedî tarîxek pir dirêj e. Otomatîkên elektronîkî ji hêla [[Disney Channel|Disney]] ve wekî anîmatronîk hatin populer kirin. == Etîmolojî == Kelîmeya ''anîmasyon'' ji kelîmeya [[Zimanê latînî|latînî]] ''animātiō'' tê, ko tê maneya "dayîna heyatê". == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fîlm]] [[Kategorî:Anîmasyon]] ox0ry7fcs1zek9hbkdwd9pw2td6v67t 2101821 2101820 2026-11-05T11:26:00Z Kawa63 105128 /* */ 2101821 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Multiple image|align=right|direction=vertical|width=150|image2=Animexample3edit.png|width2=150|caption2=Anîmasyona li jor ji wan şeş çarçoveyan pêk tê ko bêdawî dubare dibin|image1=Animexample.gif|width1=85h|caption1=Anîmasyona komputurê ya 2D ku bi leza 10 çarçove di çirkeyekê de (FPS) dimeşe|footer_align=center|height1=16|height2=80|total_width=|alt1=Weare}} '''Anîmasyon''' teknîkeke [[çêkirina fîlman]] e ko tê de resim têne çêkirin an manîpulekirin û dûv re bi rêzê têne lîstin da ku xeyala [[Fîlm|resimên tevgerbar]] biafirînin. Di [[anîmasyona kevneşopî]] de, resim bi destan li ser [[Cel|xetên celuloîd]] ên zelal têne xêzkirin an boyaxkirin da ku werin [[Wêne|fotografkirin]] û li ser [[fîlm]] werin temsîl kirin. Anîmasyon wekî navgînek hunerî hatiye zanin, bi taybetî di [[Şahî|pîşesaziya şahiyê]] de. Gelek anîmasyon an anîmasyonên kevneşopî ne an jî [[Anîmasiyona komputerê|anîmasyonên komputerê]] ne ko bi resimên ji hêla komputerê ve hatine çêkirin (CGI) têne çêkirin. [[Stop motion|Anîmasyona stop motion]], bi taybetî [[gil anîmasiyon]], jî li kêleka van formên din berbiçav e, herçiqas di rêjeyek kêmtir de be jî. Her çend her du bi serê xwe nînin jî, anîmasyon bi çalakiya zindî re berawird dibe. Gelek çêkerên fîlman fîlmên ku tevlîheviyek ji herduyan in çêkirine. Ji ber ko CGI her ku diçe resimên fotografiyê nêzîkî dike, çêkerên fîlman dikarin bi nisbeten bi hêsanî tesîrên dîtbarî yên anîmasyonî yên 3D (VFX) di fîlmê xwe de kom bikin, li şûna ko tesîrên pratîkî bikar bînin. == Nêrîna giştî == [[Anîmasyona komputerê]] dikare anîmasyoneke 3D ya pir berfireh be, lê anîmasyona komputerê ya 2D (ku dibe ku xuyangê anîmasyona kevneşopî hebe) dikare ji ber sebebèn şêwazî, [[banda]] kêm, an jî renderkirinên rast-wext ên bileztir were bikaranîn. Metodên din ên anîmasyonê yên hevpar teknîka [[stop motion]] li ser tiştên du- û sê-alî yên wekî [[Qutkirina kaxezî|qutkirinên kaxezî]], [[kukla]], an jî [[Anîmasiyona gil|fîgurên gilê]] bikar tînin. Kartonek anîmasyon, an jî bi tenê kartonek, fîlmek anîmasyonî ye, bi gelemperî [[kurtefîlm]] e, ko formek zêde temsîl dide. Ew form pir caran ji hêla [[komîk]], kartonên henek û formên din ên hunerî yên ne-anîmasyonî ve tê îlham kirin. Di dawiya salên 1980î de, kelîmeya "karton" kurt bû û bû ''toon'', ko behsa karakterên di hilberên anîmasyonî de, an jî bi taybetî, karakterên bi awayekî kartonî hatine xêzkirin, dikir. Ev kelîme yekê car di sala 1988ê de bi fîlma hîbrîd a çalakiya zindî/anîmasyonî ''[[Kî Hereqeta Roger Rabbit kir]]'' populerbûn bi dest xist, ko ToonTown, cîhanek ku ji hêla karakterên curbecur ên kartonî yê anîmasiyonê ve tê de dijîn, da nasîn. Di sala 1990ê de, ''[[Tiny Toon Adventures]]'' giyanê kartonî yê klasîk hembêz kir, nifşek nû ji karakterên kartonî da nasîn. Dûv re, di sala 1993yê de, ''[[Animaniacs]]'' hat, ko sê xwişk û birayên Warner ên bi şêwaza ''rubber horse'', Yakko, Wakko, û Dot, ko di salên 1930î de asê mane, di dawiyê de reviyan û di salên 1990î de xwe di [[Birca Avê ya Warner Bros]]. de dîtin. Xeyala anîmasyonê - wekî di fîlmên tevgerê de bi gelemperî - bi kevneşopî bi domdariya dîtinê û paşê bi [[fenomena phi]] û [[tevgera beta]] ve tê girêdan, lê sebebên rastîn ên neurolojîk hîn jî ne diyar in. Xeyala tevgerê ya ku ji ber rêzeçûnek bilez a resiman çêdibe ko bi kêmî ve ji hev cuda dibin, bi navberên neçaverêkirî, [[tesîrên stroboskopîk]] e. Her çend [[anîmator]] bi kevneşopî her beşek ji tevger û guhertinên fîguran li ser hucreyên zelal xêz dikirin ko dikarin li ser paşxaneyek cuda werin veguheztin, anîmasyona komputerê bi gelemperî li ser rêyên programkirinê di navbera çarçoveyên sereke de ye da ku fîgurên bi dîjîtal hatine afirandin li seranserê hawîrdorek bi dîjîtal hatine afirandin rêve bibe. Amûrên anîmasyonê yên mekanîkî û analog, ko li ser bingeha temsîl kirina bilez a rêze-resiman dişuxilin, ew in: [[fenakîstîskop]], [[zoetrop]], [[kitêbên guherbar]] (''flip book''), [[praksînoskop]] û fîlm. [[Televîzyon]] û [[Vîdeyo|vîdyo]], amûrên anîmasyonê yên elektronîkî yên populer in ku di destpêkê de analog bûn, lê niha bi awayekî dîjîtal dişuxilin. Ji bo temsîla li ser komputeran, teknolojiyên wekî [[GIF]] ên anîmasyonî û [[anîmasyonên Flash]] hatine pêşxistin. Ji bilî [[kurtefîlm]], [[fîlmên dirêj]], [[Programa televîzyonê|programên televîzyonê]], GIFên anîmasyonî û cureyên din ên medyayê ku ji bo temsîla resumên livok hatine veqetandin, anîmasyon di [[Lîstika vîdyoyê|lîstikên vîdyoyî]], [[Grafîka hareketê|grafîkên hareketê]], [[Navrûya bikarh|navrûyên bikarhêner]] û [[Tesîra dîtbarî|tesîrên dîtbarî]] de jî berbelav e. Hereketa fizîkî ya parçeyên resimê bi rêya mekanîkên hêsan - mesela, resimên ko di pêşandanên fenerên sêrbaz de diguherin - jî dikare wekî anîmasyon were hesibandin. Manîpulasyona mekanîkî ya kukla û tiştên sê-alî ji bo teqlîdkirina zindiyan di otomatan de xwedî tarîxek pir dirêj e. Otomatîkên elektronîkî ji hêla [[Disney Channel|Disney]] ve wekî anîmatronîk hatin populer kirin. == Etîmolojî == Kelîmeya ''anîmasyon'' ji kelîmeya [[Zimanê latînî|latînî]] ''animātiō'' tê, ko tê maneya "dayîna heyatê". == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fîlm]] [[Kategorî:Anîmasyon]] m6k4yopjufljnkyac0nb082cv4eu7be 2101822 2101821 2026-11-05T11:26:40Z Kawa63 105128 /* Nêrîna giştî */ 2101822 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Multiple image|align=right|direction=vertical|width=150|image2=Animexample3edit.png|width2=150|caption2=Anîmasyona li jor ji wan şeş çarçoveyan pêk tê ko bêdawî dubare dibin|image1=Animexample.gif|width1=85h|caption1=Anîmasyona komputurê ya 2D ku bi leza 10 çarçove di çirkeyekê de (FPS) dimeşe|footer_align=center|height1=16|height2=80|total_width=|alt1=Weare}} '''Anîmasyon''' teknîkeke [[çêkirina fîlman]] e ko tê de resim têne çêkirin an manîpulekirin û dûv re bi rêzê têne lîstin da ku xeyala [[Fîlm|resimên tevgerbar]] biafirînin. Di [[anîmasyona kevneşopî]] de, resim bi destan li ser [[Cel|xetên celuloîd]] ên zelal têne xêzkirin an boyaxkirin da ku werin [[Wêne|fotografkirin]] û li ser [[fîlm]] werin temsîl kirin. Anîmasyon wekî navgînek hunerî hatiye zanin, bi taybetî di [[Şahî|pîşesaziya şahiyê]] de. Gelek anîmasyon an anîmasyonên kevneşopî ne an jî [[Anîmasiyona komputerê|anîmasyonên komputerê]] ne ko bi resimên ji hêla komputerê ve hatine çêkirin (CGI) têne çêkirin. [[Stop motion|Anîmasyona stop motion]], bi taybetî [[gil anîmasiyon]], jî li kêleka van formên din berbiçav e, herçiqas di rêjeyek kêmtir de be jî. Her çend her du bi serê xwe nînin jî, anîmasyon bi çalakiya zindî re berawird dibe. Gelek çêkerên fîlman fîlmên ku tevlîheviyek ji herduyan in çêkirine. Ji ber ko CGI her ku diçe resimên fotografiyê nêzîkî dike, çêkerên fîlman dikarin bi nisbeten bi hêsanî tesîrên dîtbarî yên anîmasyonî yên 3D (VFX) di fîlmê xwe de kom bikin, li şûna ko tesîrên pratîkî bikar bînin. == Nêrîna giştî == [[Anîmasyona komputerê]] dikare anîmasyoneke 3D ya pir berfireh be, lê anîmasyona komputerê ya 2D (ku dibe ku xuyangê anîmasyona kevneşopî hebe) dikare ji ber sebebèn şêwazî, [[banda]] kêm, an jî renderkirinên rast-wext ên bileztir were bikaranîn. Metodên din ên anîmasyonê yên hevpar teknîka [[stop motion]] li ser tiştên du- û sê-alî yên wekî [[Qutkirina kaxezî|qutkirinên kaxezî]], [[kukla]], an jî [[Anîmasiyona gil|fîgurên gilê]] bikar tînin.<ref>{{Cite journal |last=Hildegardis Ratu |first=Yubellia |last2=Susilawati |first2=Endang |last3=Salam |first3=Urai |date=2024-07-25 |title=Improving Student's Listening Comprehension Skill Using Animation Video |url=https://doi.org/10.51454/jet.v5i2.377 |journal=Journal of Education and Teaching (JET) |volume=5 |issue=2 |pages=187–200 |doi=10.51454/jet.v5i2.377 |issn=2746-1467 |doi-access=free}}</ref> Kartonek anîmasyon, an jî bi tenê kartonek, fîlmek anîmasyonî ye, bi gelemperî [[kurtefîlm]] e, ko formek zêde temsîl dide. Ew form pir caran ji hêla [[komîk]], kartonên henek û formên din ên hunerî yên ne-anîmasyonî ve tê îlham kirin. Di dawiya salên 1980î de, kelîmeya "karton" kurt bû û bû ''toon'', ko behsa karakterên di hilberên anîmasyonî de, an jî bi taybetî, karakterên bi awayekî kartonî hatine xêzkirin, dikir. Ev kelîme yekê car di sala 1988ê de bi fîlma hîbrîd a çalakiya zindî/anîmasyonî ''[[Kî Hereqeta Roger Rabbit kir]]'' populerbûn bi dest xist, ko ToonTown, cîhanek ku ji hêla karakterên curbecur ên kartonî yê anîmasiyonê ve tê de dijîn, da nasîn. Di sala 1990ê de, ''[[Tiny Toon Adventures]]'' giyanê kartonî yê klasîk hembêz kir, nifşek nû ji karakterên kartonî da nasîn. Dûv re, di sala 1993yê de, ''[[Animaniacs]]'' hat, ko sê xwişk û birayên Warner ên bi şêwaza ''rubber horse'', Yakko, Wakko, û Dot, ko di salên 1930î de asê mane, di dawiyê de reviyan û di salên 1990î de xwe di [[Birca Avê ya Warner Bros]]. de dîtin. Xeyala anîmasyonê - wekî di fîlmên tevgerê de bi gelemperî - bi kevneşopî bi domdariya dîtinê û paşê bi [[fenomena phi]] û [[tevgera beta]] ve tê girêdan, lê sebebên rastîn ên neurolojîk hîn jî ne diyar in. Xeyala tevgerê ya ku ji ber rêzeçûnek bilez a resiman çêdibe ko bi kêmî ve ji hev cuda dibin, bi navberên neçaverêkirî, [[tesîrên stroboskopîk]] e. Her çend [[anîmator]] bi kevneşopî her beşek ji tevger û guhertinên fîguran li ser hucreyên zelal xêz dikirin ko dikarin li ser paşxaneyek cuda werin veguheztin, anîmasyona komputerê bi gelemperî li ser rêyên programkirinê di navbera çarçoveyên sereke de ye da ku fîgurên bi dîjîtal hatine afirandin li seranserê hawîrdorek bi dîjîtal hatine afirandin rêve bibe. Amûrên anîmasyonê yên mekanîkî û analog, ko li ser bingeha temsîl kirina bilez a rêze-resiman dişuxilin, ew in: [[fenakîstîskop]], [[zoetrop]], [[kitêbên guherbar]] (''flip book''), [[praksînoskop]] û fîlm. [[Televîzyon]] û [[Vîdeyo|vîdyo]], amûrên anîmasyonê yên elektronîkî yên populer in ku di destpêkê de analog bûn, lê niha bi awayekî dîjîtal dişuxilin. Ji bo temsîla li ser komputeran, teknolojiyên wekî [[GIF]] ên anîmasyonî û [[anîmasyonên Flash]] hatine pêşxistin. Ji bilî [[kurtefîlm]], [[fîlmên dirêj]], [[Programa televîzyonê|programên televîzyonê]], GIFên anîmasyonî û cureyên din ên medyayê ku ji bo temsîla resumên livok hatine veqetandin, anîmasyon di [[Lîstika vîdyoyê|lîstikên vîdyoyî]], [[Grafîka hareketê|grafîkên hareketê]], [[Navrûya bikarh|navrûyên bikarhêner]] û [[Tesîra dîtbarî|tesîrên dîtbarî]] de jî berbelav e.{{sfn|Buchan|2013}} Hereketa fizîkî ya parçeyên resimê bi rêya mekanîkên hêsan - mesela, resimên ko di pêşandanên fenerên sêrbaz de diguherin - jî dikare wekî anîmasyon were hesibandin. Manîpulasyona mekanîkî ya kukla û tiştên sê-alî ji bo teqlîdkirina zindiyan di otomatan de xwedî tarîxek pir dirêj e. Otomatîkên elektronîkî ji hêla [[Disney Channel|Disney]] ve wekî anîmatronîk hatin populer kirin. == Etîmolojî == Kelîmeya ''anîmasyon'' ji kelîmeya [[Zimanê latînî|latînî]] ''animātiō'' tê, ko tê maneya "dayîna heyatê". == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fîlm]] [[Kategorî:Anîmasyon]] ijoq701q9yg9h75nhll2t8duvohbx0l 2101823 2101822 2026-11-05T11:27:12Z Kawa63 105128 /* Etîmolojî */ 2101823 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Multiple image|align=right|direction=vertical|width=150|image2=Animexample3edit.png|width2=150|caption2=Anîmasyona li jor ji wan şeş çarçoveyan pêk tê ko bêdawî dubare dibin|image1=Animexample.gif|width1=85h|caption1=Anîmasyona komputurê ya 2D ku bi leza 10 çarçove di çirkeyekê de (FPS) dimeşe|footer_align=center|height1=16|height2=80|total_width=|alt1=Weare}} '''Anîmasyon''' teknîkeke [[çêkirina fîlman]] e ko tê de resim têne çêkirin an manîpulekirin û dûv re bi rêzê têne lîstin da ku xeyala [[Fîlm|resimên tevgerbar]] biafirînin. Di [[anîmasyona kevneşopî]] de, resim bi destan li ser [[Cel|xetên celuloîd]] ên zelal têne xêzkirin an boyaxkirin da ku werin [[Wêne|fotografkirin]] û li ser [[fîlm]] werin temsîl kirin. Anîmasyon wekî navgînek hunerî hatiye zanin, bi taybetî di [[Şahî|pîşesaziya şahiyê]] de. Gelek anîmasyon an anîmasyonên kevneşopî ne an jî [[Anîmasiyona komputerê|anîmasyonên komputerê]] ne ko bi resimên ji hêla komputerê ve hatine çêkirin (CGI) têne çêkirin. [[Stop motion|Anîmasyona stop motion]], bi taybetî [[gil anîmasiyon]], jî li kêleka van formên din berbiçav e, herçiqas di rêjeyek kêmtir de be jî. Her çend her du bi serê xwe nînin jî, anîmasyon bi çalakiya zindî re berawird dibe. Gelek çêkerên fîlman fîlmên ku tevlîheviyek ji herduyan in çêkirine. Ji ber ko CGI her ku diçe resimên fotografiyê nêzîkî dike, çêkerên fîlman dikarin bi nisbeten bi hêsanî tesîrên dîtbarî yên anîmasyonî yên 3D (VFX) di fîlmê xwe de kom bikin, li şûna ko tesîrên pratîkî bikar bînin. == Nêrîna giştî == [[Anîmasyona komputerê]] dikare anîmasyoneke 3D ya pir berfireh be, lê anîmasyona komputerê ya 2D (ku dibe ku xuyangê anîmasyona kevneşopî hebe) dikare ji ber sebebèn şêwazî, [[banda]] kêm, an jî renderkirinên rast-wext ên bileztir were bikaranîn. Metodên din ên anîmasyonê yên hevpar teknîka [[stop motion]] li ser tiştên du- û sê-alî yên wekî [[Qutkirina kaxezî|qutkirinên kaxezî]], [[kukla]], an jî [[Anîmasiyona gil|fîgurên gilê]] bikar tînin.<ref>{{Cite journal |last=Hildegardis Ratu |first=Yubellia |last2=Susilawati |first2=Endang |last3=Salam |first3=Urai |date=2024-07-25 |title=Improving Student's Listening Comprehension Skill Using Animation Video |url=https://doi.org/10.51454/jet.v5i2.377 |journal=Journal of Education and Teaching (JET) |volume=5 |issue=2 |pages=187–200 |doi=10.51454/jet.v5i2.377 |issn=2746-1467 |doi-access=free}}</ref> Kartonek anîmasyon, an jî bi tenê kartonek, fîlmek anîmasyonî ye, bi gelemperî [[kurtefîlm]] e, ko formek zêde temsîl dide. Ew form pir caran ji hêla [[komîk]], kartonên henek û formên din ên hunerî yên ne-anîmasyonî ve tê îlham kirin. Di dawiya salên 1980î de, kelîmeya "karton" kurt bû û bû ''toon'', ko behsa karakterên di hilberên anîmasyonî de, an jî bi taybetî, karakterên bi awayekî kartonî hatine xêzkirin, dikir. Ev kelîme yekê car di sala 1988ê de bi fîlma hîbrîd a çalakiya zindî/anîmasyonî ''[[Kî Hereqeta Roger Rabbit kir]]'' populerbûn bi dest xist, ko ToonTown, cîhanek ku ji hêla karakterên curbecur ên kartonî yê anîmasiyonê ve tê de dijîn, da nasîn. Di sala 1990ê de, ''[[Tiny Toon Adventures]]'' giyanê kartonî yê klasîk hembêz kir, nifşek nû ji karakterên kartonî da nasîn. Dûv re, di sala 1993yê de, ''[[Animaniacs]]'' hat, ko sê xwişk û birayên Warner ên bi şêwaza ''rubber horse'', Yakko, Wakko, û Dot, ko di salên 1930î de asê mane, di dawiyê de reviyan û di salên 1990î de xwe di [[Birca Avê ya Warner Bros]]. de dîtin. Xeyala anîmasyonê - wekî di fîlmên tevgerê de bi gelemperî - bi kevneşopî bi domdariya dîtinê û paşê bi [[fenomena phi]] û [[tevgera beta]] ve tê girêdan, lê sebebên rastîn ên neurolojîk hîn jî ne diyar in. Xeyala tevgerê ya ku ji ber rêzeçûnek bilez a resiman çêdibe ko bi kêmî ve ji hev cuda dibin, bi navberên neçaverêkirî, [[tesîrên stroboskopîk]] e. Her çend [[anîmator]] bi kevneşopî her beşek ji tevger û guhertinên fîguran li ser hucreyên zelal xêz dikirin ko dikarin li ser paşxaneyek cuda werin veguheztin, anîmasyona komputerê bi gelemperî li ser rêyên programkirinê di navbera çarçoveyên sereke de ye da ku fîgurên bi dîjîtal hatine afirandin li seranserê hawîrdorek bi dîjîtal hatine afirandin rêve bibe. Amûrên anîmasyonê yên mekanîkî û analog, ko li ser bingeha temsîl kirina bilez a rêze-resiman dişuxilin, ew in: [[fenakîstîskop]], [[zoetrop]], [[kitêbên guherbar]] (''flip book''), [[praksînoskop]] û fîlm. [[Televîzyon]] û [[Vîdeyo|vîdyo]], amûrên anîmasyonê yên elektronîkî yên populer in ku di destpêkê de analog bûn, lê niha bi awayekî dîjîtal dişuxilin. Ji bo temsîla li ser komputeran, teknolojiyên wekî [[GIF]] ên anîmasyonî û [[anîmasyonên Flash]] hatine pêşxistin. Ji bilî [[kurtefîlm]], [[fîlmên dirêj]], [[Programa televîzyonê|programên televîzyonê]], GIFên anîmasyonî û cureyên din ên medyayê ku ji bo temsîla resumên livok hatine veqetandin, anîmasyon di [[Lîstika vîdyoyê|lîstikên vîdyoyî]], [[Grafîka hareketê|grafîkên hareketê]], [[Navrûya bikarh|navrûyên bikarhêner]] û [[Tesîra dîtbarî|tesîrên dîtbarî]] de jî berbelav e.{{sfn|Buchan|2013}} Hereketa fizîkî ya parçeyên resimê bi rêya mekanîkên hêsan - mesela, resimên ko di pêşandanên fenerên sêrbaz de diguherin - jî dikare wekî anîmasyon were hesibandin. Manîpulasyona mekanîkî ya kukla û tiştên sê-alî ji bo teqlîdkirina zindiyan di otomatan de xwedî tarîxek pir dirêj e. Otomatîkên elektronîkî ji hêla [[Disney Channel|Disney]] ve wekî anîmatronîk hatin populer kirin. == Etîmolojî == Kelîmeya ''anîmasyon'' ji kelîmeya [[Zimanê latînî|latînî]] ''animātiō'' tê, ko tê maneya "dayîna heyatê".<ref>{{Cite web |url=https://www.hills-batam.com/spa.html |title=The definition of animation on dictionary.com |access-date=7 November 2025 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20260204084159/https://www.hills-batam.com/spa.html |archive-date=4 February 2026}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fîlm]] [[Kategorî:Anîmasyon]] qo40wiuavx0oa87tjtkw4nn567o6rne 2101824 2101823 2026-11-05T11:27:28Z Kawa63 105128 /* */ 2101824 wikitext text/x-wiki {{Multiple image|align=right|direction=vertical|width=150|image2=Animexample3edit.png|width2=150|caption2=Anîmasyona li jor ji wan şeş çarçoveyan pêk tê ko bêdawî dubare dibin|image1=Animexample.gif|width1=85h|caption1=Anîmasyona komputurê ya 2D ku bi leza 10 çarçove di çirkeyekê de (FPS) dimeşe|footer_align=center|height1=16|height2=80|total_width=|alt1=Weare}} '''Anîmasyon''' teknîkeke [[çêkirina fîlman]] e ko tê de resim têne çêkirin an manîpulekirin û dûv re bi rêzê têne lîstin da ku xeyala [[Fîlm|resimên tevgerbar]] biafirînin. Di [[anîmasyona kevneşopî]] de, resim bi destan li ser [[Cel|xetên celuloîd]] ên zelal têne xêzkirin an boyaxkirin da ku werin [[Wêne|fotografkirin]] û li ser [[fîlm]] werin temsîl kirin. Anîmasyon wekî navgînek hunerî hatiye zanin, bi taybetî di [[Şahî|pîşesaziya şahiyê]] de. Gelek anîmasyon an anîmasyonên kevneşopî ne an jî [[Anîmasiyona komputerê|anîmasyonên komputerê]] ne ko bi resimên ji hêla komputerê ve hatine çêkirin (CGI) têne çêkirin. [[Stop motion|Anîmasyona stop motion]], bi taybetî [[gil anîmasiyon]], jî li kêleka van formên din berbiçav e, herçiqas di rêjeyek kêmtir de be jî. Her çend her du bi serê xwe nînin jî, anîmasyon bi çalakiya zindî re berawird dibe. Gelek çêkerên fîlman fîlmên ku tevlîheviyek ji herduyan in çêkirine. Ji ber ko CGI her ku diçe resimên fotografiyê nêzîkî dike, çêkerên fîlman dikarin bi nisbeten bi hêsanî tesîrên dîtbarî yên anîmasyonî yên 3D (VFX) di fîlmê xwe de kom bikin, li şûna ko tesîrên pratîkî bikar bînin. == Nêrîna giştî == [[Anîmasyona komputerê]] dikare anîmasyoneke 3D ya pir berfireh be, lê anîmasyona komputerê ya 2D (ku dibe ku xuyangê anîmasyona kevneşopî hebe) dikare ji ber sebebèn şêwazî, [[banda]] kêm, an jî renderkirinên rast-wext ên bileztir were bikaranîn. Metodên din ên anîmasyonê yên hevpar teknîka [[stop motion]] li ser tiştên du- û sê-alî yên wekî [[Qutkirina kaxezî|qutkirinên kaxezî]], [[kukla]], an jî [[Anîmasiyona gil|fîgurên gilê]] bikar tînin.<ref>{{Cite journal |last=Hildegardis Ratu |first=Yubellia |last2=Susilawati |first2=Endang |last3=Salam |first3=Urai |date=2024-07-25 |title=Improving Student's Listening Comprehension Skill Using Animation Video |url=https://doi.org/10.51454/jet.v5i2.377 |journal=Journal of Education and Teaching (JET) |volume=5 |issue=2 |pages=187–200 |doi=10.51454/jet.v5i2.377 |issn=2746-1467 |doi-access=free}}</ref> Kartonek anîmasyon, an jî bi tenê kartonek, fîlmek anîmasyonî ye, bi gelemperî [[kurtefîlm]] e, ko formek zêde temsîl dide. Ew form pir caran ji hêla [[komîk]], kartonên henek û formên din ên hunerî yên ne-anîmasyonî ve tê îlham kirin. Di dawiya salên 1980î de, kelîmeya "karton" kurt bû û bû ''toon'', ko behsa karakterên di hilberên anîmasyonî de, an jî bi taybetî, karakterên bi awayekî kartonî hatine xêzkirin, dikir. Ev kelîme yekê car di sala 1988ê de bi fîlma hîbrîd a çalakiya zindî/anîmasyonî ''[[Kî Hereqeta Roger Rabbit kir]]'' populerbûn bi dest xist, ko ToonTown, cîhanek ku ji hêla karakterên curbecur ên kartonî yê anîmasiyonê ve tê de dijîn, da nasîn. Di sala 1990ê de, ''[[Tiny Toon Adventures]]'' giyanê kartonî yê klasîk hembêz kir, nifşek nû ji karakterên kartonî da nasîn. Dûv re, di sala 1993yê de, ''[[Animaniacs]]'' hat, ko sê xwişk û birayên Warner ên bi şêwaza ''rubber horse'', Yakko, Wakko, û Dot, ko di salên 1930î de asê mane, di dawiyê de reviyan û di salên 1990î de xwe di [[Birca Avê ya Warner Bros]]. de dîtin. Xeyala anîmasyonê - wekî di fîlmên tevgerê de bi gelemperî - bi kevneşopî bi domdariya dîtinê û paşê bi [[fenomena phi]] û [[tevgera beta]] ve tê girêdan, lê sebebên rastîn ên neurolojîk hîn jî ne diyar in. Xeyala tevgerê ya ku ji ber rêzeçûnek bilez a resiman çêdibe ko bi kêmî ve ji hev cuda dibin, bi navberên neçaverêkirî, [[tesîrên stroboskopîk]] e. Her çend [[anîmator]] bi kevneşopî her beşek ji tevger û guhertinên fîguran li ser hucreyên zelal xêz dikirin ko dikarin li ser paşxaneyek cuda werin veguheztin, anîmasyona komputerê bi gelemperî li ser rêyên programkirinê di navbera çarçoveyên sereke de ye da ku fîgurên bi dîjîtal hatine afirandin li seranserê hawîrdorek bi dîjîtal hatine afirandin rêve bibe. Amûrên anîmasyonê yên mekanîkî û analog, ko li ser bingeha temsîl kirina bilez a rêze-resiman dişuxilin, ew in: [[fenakîstîskop]], [[zoetrop]], [[kitêbên guherbar]] (''flip book''), [[praksînoskop]] û fîlm. [[Televîzyon]] û [[Vîdeyo|vîdyo]], amûrên anîmasyonê yên elektronîkî yên populer in ku di destpêkê de analog bûn, lê niha bi awayekî dîjîtal dişuxilin. Ji bo temsîla li ser komputeran, teknolojiyên wekî [[GIF]] ên anîmasyonî û [[anîmasyonên Flash]] hatine pêşxistin. Ji bilî [[kurtefîlm]], [[fîlmên dirêj]], [[Programa televîzyonê|programên televîzyonê]], GIFên anîmasyonî û cureyên din ên medyayê ku ji bo temsîla resumên livok hatine veqetandin, anîmasyon di [[Lîstika vîdyoyê|lîstikên vîdyoyî]], [[Grafîka hareketê|grafîkên hareketê]], [[Navrûya bikarh|navrûyên bikarhêner]] û [[Tesîra dîtbarî|tesîrên dîtbarî]] de jî berbelav e.{{sfn|Buchan|2013}} Hereketa fizîkî ya parçeyên resimê bi rêya mekanîkên hêsan - mesela, resimên ko di pêşandanên fenerên sêrbaz de diguherin - jî dikare wekî anîmasyon were hesibandin. Manîpulasyona mekanîkî ya kukla û tiştên sê-alî ji bo teqlîdkirina zindiyan di otomatan de xwedî tarîxek pir dirêj e. Otomatîkên elektronîkî ji hêla [[Disney Channel|Disney]] ve wekî anîmatronîk hatin populer kirin. == Etîmolojî == Kelîmeya ''anîmasyon'' ji kelîmeya [[Zimanê latînî|latînî]] ''animātiō'' tê, ko tê maneya "dayîna heyatê".<ref>{{Cite web |url=https://www.hills-batam.com/spa.html |title=The definition of animation on dictionary.com |access-date=7 November 2025 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20260204084159/https://www.hills-batam.com/spa.html |archive-date=4 February 2026}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Fîlm]] [[Kategorî:Anîmasyon]] 94qz2omdulkpa86ws90ajtbmqadre9i