Wîkîpediya kuwiki https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter Medya Taybet Gotûbêj Bikarhêner Gotûbêja bikarhêner Wîkîpediya Gotûbêja Wîkîpediyayê Wêne Gotûbêja wêneyî MediaWiki Gotûbêja MediaWiki Şablon Gotûbêja şablonê Alîkarî Gotûbêja alîkariyê Kategorî Gotûbêja kategoriyê Portal Gotûbêja portalê TimedText TimedText talk Modul Gotûbêja modulê Event Event talk Kurdistan 0 6657 2101886 2101378 2026-11-06T03:19:17Z Penaber49 39672 /* */ 2101886 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2 | konvansiyonel navê dirêj = Kurdistan<br>{{nobold|{{ziman|ckb|کوردستان}}}} | wêneyê ala = Flag of Kurdistan.svg | sirûda netewî = ''[[Ey Reqîb]]''<br/>{{Ziman|ckb|ئەی ڕەقیب}}<br/> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{Navîn|[[Wêne:Kurdistan (Instrumental).ogg]]}}</div> | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Herêmên niştecihbûnê yên kurdan (li gorî [[Ajansa Navendî ya Saloxgeriyê|CIA]], 1992)<ref>{{Jêder-malper |sernav=Kurdish lands |url=https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=20 çiriya pêşîn 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191020110824/https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=The Kurdish lands. |url=https://www.loc.gov/item/93682579/ |malper=Library of Congress |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=15 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200515013340/https://www.loc.gov/item/93682579/ |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | paytext = [[Amed]] an [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] (li gorî perspektîvên herêmî û dîrokî) | bajarê mezin = [[Amed]], [[Dîlok]], [[Hewlêr]], [[Silêmanî]], [[Sine]], [[Ûrmiye]], [[Wan]] | awayê ziman = Zimanên sereke | ziman = [[Zimanê kurdî|Kurdî]] ([[kurmancî]], [[soranî]], [[Zimanên zazakî-goranî|zazakî-goranî]]), [[Zimanê erebî|erebî]], [[Zimanê farisî|farisî]], [[Zimanê tirkî|tirkî]] | komên etnîkî = [[Kurd]], [[tirk]], [[ereb]], [[faris]], [[suryanî]], [[tirkmen]] | demonîm = [[Kurd]] | rûerd km2 = 392000 | rûerd jêrenot = <ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2002 |sernav=Kurds, Kurdistān |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |kovar=Encyclopaedia of Islam |çap=2 |weşanger=[[Brill Publishers|BRILL]] |isbn=9789004161214 |paşnav1=Bois |pêşnav1=Th |paşnav2=Minorsky |pêşnav2=V. |paşnav3=MacKenzie |pêşnav3=D. N. |roja-arşîvê=26 adar 2023 |roja-gihiştinê=20 çiriya pêşîn 2025 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230326022054/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | nifûs texmînkirin = 40–45 milyon<ref>{{Jêder-malper |tarîx=12 nîsan 2023 |sernav=Kurdish People Fast Facts |url=https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2023 |malper=CNN |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200110105918/https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | hatûçûn = rast }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeo-çandî yê [[Rojhilata Navîn]] û [[Rojavayê Asyayê]] ye ku bingeha [[çand]], [[ziman]] û [[nasname]]ya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakurê navendî) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê bi çiyayên bilind û deştên tektonîk ên bilind hatiye karakterîzekirin ku ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an vediguhere deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên berfireh ên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ev erdnîgariya çiyayî ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan bi awayekî bênavber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]]ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatiye nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikaranîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn ji bo destnîşankirina herêma bakur û herêma başûr û herêma rojhilata Kurdistana îro hatiye bikaranîn.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di [[Serdema Navîn|serdema navîn]] de navê Kurdistanê bi forma îro cara yekem di kronîkên [[Selcûqî|selçûqiyan]] ên sedsala 11an de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek [[Lîsteya xanedan û dewletên kurdan|xanedan û mîrektiyên kurd]] ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikûm kirine. Parçebûna Kurdistanê yekem car di 17ê gulana 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[peymana Zehabê]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşandina xanedaniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasê yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq|Iraq]] û [[Îran]] heye bi çar parçe an beşan hatiye parçekirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di sedsala 20an de li herêmên cihêreng ên Kurdistanê û li herêmên derveyê Kurdistanê dewlet û rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Kurdistanê]] (1946) hatine damezrandin. Piştî [[peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistanê bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye parçekirin. Dewletên ku li ser esasên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabeşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar parçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de parçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Etîmolojî == === Binavkirina di serdema sumeran de === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' hatiye binavkirin ku tê wateya welatiyên çiyayî.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] ya Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên desnîşan kirina Kurdistanê hatiye nivîsandin. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'' an ''Karda'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. === Navê Kurdistanê === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' ku ji du peyvên hevgirtî yên ''kurd''+''istan'' pêk hatiye ku tê wateya "welatê kurdan" cara yekem di sedsala 11an de di kronîkên [[selcûqî|selcûqiyan]] de hatiye bikaranîn ku selcûqiyan navçêya Bahara li başûrê [[Hamedan]]ê wekê "Kurdistan" bi nav kiriye. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wekê Kurdistan hatibû nas kirin. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} [[Wêne:Map of Kurds demography.png|thumb|Belavbûna kurdan li Kurdistanê û li deverên din ên dereveyê Kurdistanê]] Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetmendiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/401/boundaries-political-geography/ |sernav=Boundaries & Political Geography - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en-US }}</ref> Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> [[Wêne:Mountains of Kurdistan,.,.jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide]] [[Wêne:Jezirah 0001.jpg|thumb|Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide]] Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr }}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |url=https://archive.org/details/earlyperennialst0000roge |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fizîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km<sup>2</sup>]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/494/the-water/ |sernav=The Water - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |url=https://archive.org/details/readersdigestnat00sche |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ye ku li xala herî rojhilatê Kurdistanê cih girtiye. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |url=https://archive.org/details/historicaldictio0000gunt_k3q4 |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> === Xweza û jîngeh === Erdnîgariya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke ku ji aliyê çiyayên bilind ên Torosan û Zagrosan hatiye karakterîze kirin. Xwezaya Kurdistan bi çavkaniyên ava xwe yên zêde, çiyayên bilind, geliyên kûr, zozanên bilind ên kesk û bi deştên berfireh hatiye nas kirin. Topografiya çiyayî ya Kurdistanê û şert û mercên avhewayê yên guherbar herêmê bûye sedem ku Kurdistan bibe xwedî biyocureyeke dewlemend. Çiyayên Zagrosê û çiyayên Torosê ku deverên sereke yên çiyayî yên Kurdistanê ne ji bo ger û geştên xwezayî di nav cihên herî populer ên herêmî de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://untamedborders.com/itinerary/trek-kurdistan-zagros-mountain/ |sernav=Trek Kurdistan - Zagros Mountain Trail |malper=Untamed Borders - Adventure travel |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Xwezaya Kurdistanê"> Mount Ararat-3.jpg|Çiyayê Agiriyê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Kanyona Rewandizê Akhtamar Island on Lake Van with the Armenian Cathedral of the Holy Cross.jpg|Gola Wanê Urmia-Lake-3.jpg|Gola Ûrmiyê Nemrut Krateri.jpg|Gola Krater a Nemrûdê </gallery> Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye ku di nav dewletên desthilatdar de hatiye perçe kirin. Ji aliyê dewletên serwer ên li ser axa Kurdistanê bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiyên derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[kurdên Anatoliya Navîn]], [[kurdên Xoresanê]], [[kurdên Qefqazê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&# Abbas-&# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498 }}</ref><ref name="Schaller2008">{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528 }}</ref> Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref name="Long2013"/> kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&pg=PT150 }}</ref> û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin. Piştê peymana Zehabê û peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdistan bi çar beşên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Islamic civilization: an encyclopedia |weşanger=Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-96691-7 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Meri |pêşnavê-edîtor=Josef W. |series=Routledge encyclopedias of the Middle Ages |paşnavê-edîtor2=Bacharach |pêşnavê-edîtor2=Jere L. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://wwi.lib.byu.edu/index.php/Treaty_of_Lausanne |sernav=Treaty of Lausanne - World War I Document Archive |malper=wwi.lib.byu.edu |roja-gihiştinê=2026-06-30 |ziman=en }}</ref> === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = | width = 330 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê yek ji beş û herêmên Kurdistanê ye û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên pişavtin (asîmîlasyon) [[Tirkiye]]yê de maye ku heta roja îro bi gelek awayan li hemberî ziman û çanda kurdî polîtîkayên astengkirinê û polîtîkayên înkar kirine ji aliyê Tirkiyeyê ve hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/524552/kurtce-yazilar-bakanlik-talimatiyla-siliniyormus |sernav=Li Bakurê Kurdistanê nivîsên bi kurdî bi fermana wezaretê têne jêbirin. |malper=Evrensel.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr-TR |paşnav=Gazetesi |pêşnav=Evrensel }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://artigercek.com/guncel/khk-ile-kapatilan-kurtce-gazete-welat-internet-uzerinden-yayina-basladi-144935h |sernav=Rojnameya Kurdî ya girtî Welat li ser înternetê dest bi weşanê kir |malper=Artı Gerçek |tarîx=2020-11-27 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr |paşnav=Gerçek |pêşnav=Artı }}</ref> Li gel zextên Tirkiyeyê dînamîk ên siyasî yên Bakurê Kurdistanê di nav hewildanên statû û di nav hewldanên ji nav birina zexta li ser ziman û çanda kurdî de ne ku bi salan e di bin zext ên giran û înkar kirina Tirkiyeyê de maye. Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind ku bi gelemperî herêmeke çiyayî ye û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fizîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku }}</ref> û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":4" /> Xala herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fizîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref> [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":1" /> ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} [[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]] [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]] Başûrê Kurdistanê wekê herêmên din ên Kurdistanê bi deverên çiyayî, deverên deştî û bi çiyayên bilind û geliyên kûr hatiye karakterîze kirin. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&pg=PT195&printsec=frontcover }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku }}</ref> Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî ji ber polîtîkayên erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin rêveberiya rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/861150/slug |sernav=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |malper=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |tarîx=2025-09-01 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt }}</ref> Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died, medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19 }}</ref> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} {{Nexşeya Rojhilata Kurdistanê|mezinahî=220px|hêl=right|sernav=Sinorên Rojhilata Kurdistanê}} Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ji rojava ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |url=https://archive.org/details/readersdigestnat00sche |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref> Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên [[Bakurê Kurdistanê]] û li seranserê sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku [[Îlam (parêzgeh)|parêzgeha Îlamê]] û hinek deverên [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=""Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers"" |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê. Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] (<small>{{mapframe|30.95,51.4333|zoom=6|type=maplink}}</small>) ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên berfireh hene ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn.<ref name=":7" /><ref name=":8" /> Ev deştên Rojhilata Kurdistanê ku di nav çiyayên Zagrosê berfireh bûne ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X }}</ref> ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|thumb|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavayê Kurdistanê an jî bi kurtasî Rojava herêma herî jêrîn ê Kurdistanê ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=We Have No Friends But the Mountains: Transmitting Kurdish Indigenous Knowledge, Culture, and Identity in Changing Contexts |paşnav=Brenneman |pêşnav=Robert Lee |weşanger=University of Minnesota |tarîx=2006 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hRT-KVhnbi0C }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: A Concise Handbook |paşnav=Izady |pêşnav=Mehrdad R. |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=1992 |isbn=978-0-8448-1727-9 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?hl=de&id=I9mr6OgLjBoC&pg=164&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false }}</ref> û yek ji herêmên dîrokî yê Kurdistanê ye ku di navbera salên 1600 {{bz}} – 1260 {{bz}} malavaniya dewleta [[Mîtanî|mîtaniyan]] kiriye ku yek ji gelên proto-kurd bûn.<ref name=":13">{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2023-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230624124120/https://www.academia.edu/642020 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":3" /> Rojavayê Kurdistanê bi dirêjahiya 900 kîlometreyan li seranserê Bakurê Kurdistanê dirêj bûye û yek ji herêmên deştî yên Kurdistanê ye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.geo-ref.net/ph/xks.htm |sernav=Map Rojava - Popultion density by administrative division |malper=www.geo-ref.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê li gorî erdnîgariya herêmên din ên Kurdistanê erdnigariyeke deştî ye ku herêm xwedî deştên mezin û berfireh e. Herêm ji aliyê rojava ve ji çiyayên [[Efrîn]]ê dest pê dike û heta çemê Dîcle û sinorê Başûrê Kurdistanê ya li rojhilat ([[Dêrika Hemko]]yê) berdewam dike. Rojavayê Kurdistanê li rojhilat deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe û ev deverên deştî heya herêma [[Kobanî|Kobanê]] berdewam dike. Deverên çiyayî yên Rojavayê Kurdistanê bi taybetî li herêma [[Efrîn (herêm)|Efrînê]] ye ku ev herêm xwedî deverên çiyayî û daristanî ye.<ref name=":6" /> Herêma Efrînê deverên herî rojavayî ye ku ji ber cihê xwe yê erdnîgarî xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] e. Li herêmê din ên ber bi rojhilat ve ku deştên berfireh ên [[Mezopotamya]]yê vedigire nav xwe xwedî avhewaya bejahî ya nîv-hişk ew ku di mehên havinan de germ û ziwa ye û di mehên zivistanan de jî jî sar û şil e. Çemên herî giringên Rojavayê Kurdistanê çemê [[Firat]] û çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] ne ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikevin û di nav axa Rojavayê Kurdistanê re ber bi jêr ve diherikin. Li ser çemê Firatê çend bendavên mezin hatine çêkirin ku ji bo enerjî û avdaniyê xwedî giringî yên stratejîk in. Deştên giring ên Rojavayê Kurdistanê Deşta Hesîçeyê, Deşta Qamişloyê, Deşta Kobanê (Deşta Herêma Firatê) û Deşta Girê Spî ye ku ev deşt herêmên giring ên çandiniya li Rojavayê Kurdistanê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/western-kurdistan-rojava |sernav=Western Kurdistan (Rojava) |malper=Kurdish History |tarîx=2026-02-25 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en |paşnav=Sabir |pêşnav=Sherko }}</ref> === Bîyocure === ==== Flora ==== [[Wêne:Inverted tulips in the village of kırıkdag - panoramio.jpg|thumb|Guldexwîna Kurdistanê, Colemêrgê, Bakurê Kurdistanê]] Kurdistanê (Çiyayên Torosê, Çiyayên Zagrosê, Deştên Mezopotamyayê û Hewza Dîcle-Firatê) ji aliyê flora û faunayê ve xwedî biyocureyeke dewlemend e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.florakurdica.com/ |sernav=Flora Kurdica - A project documenting the diverse flora of Kurdistan |malper=www.florakurdica.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref> Çiyayên Toros-Zagros û deştên bilind ên ku li seranserê erdnîgariya Kurdistanê dirêj bûne, yek ji navendên herî dewlemend ên cîhanê ye ku xwedî florayeke endemîk e. Ekosîstemên çiyayî yên dijwar ên Kurdistanê ji bo cureyên kevnar ên ku ji [[Serdema qeşayê|serdemên qeşayê]] şîn mane û filitîne bûye penageh û rêjeyeke zêde endemîzma deverî (lokal) (tenê li geliyek an li çiyayekî mezin dibin) pêş ketiye. Yek ji cureyên endemîk ên riwekên Kurdistanê [[Tule|guldexwîna Kurdistanê]] (Tulipa kurdica) ye ku cureyek guldexwîna kovî ya pir kêm e ku li [[Deşta Mûşê]] û li deverên çiyayên Zagrosê bi rengên sor-porteqalî şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.natureiraq.org/uploads/9/2/7/0/9270858/haji_omran-iq018-sep-25-final.pdf |sernav="Haji Omran Mountain (IQ018)" }}</ref> Gula Kurdistanê (Cousinia kurdistanica / carduchorum) cureyek gulên bi stêrê yê Kurdistanê ye ku ji malbata gulan e ku bi koka xwe ya stûr û bi berxwedana xwe ya li hember şert û mercên dijwar ên avhewayê tê nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gbif.org/species/3101721 |sernav=Cousinia Cass. |malper=www.gbif.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref> [[Zengila Zoma|Zengila zoma]] (Fritillaria imperialis) yek ji gulên sembolîk ên Kurdistanê ye ku li Kurdistanê bi awayekê kovî şîn dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pieroni |pêşnav=Andrea |paşnav2=Zahir |pêşnav2=Hawre |paşnav3=Amin |pêşnav3=Hawraz Ibrahim M. |paşnav4=Sõukand |pêşnav4=Renata |tarîx=2019-11-27 |sernav=Where tulips and crocuses are popular food snacks: Kurdish traditional foraging reveals traces of mobile pastoralism in Southern Iraqi Kurdistan |url=https://doi.org/10.1186/s13002-019-0341-0 |kovar=Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine |ziman=en |cild=15 |hejmar=1 |rr=59 |doi=10.1186/s13002-019-0341-0 |issn=1746-4269 |pmc=6882212 |pmid=31775812 }}</ref> Ev gul nemaze li deverên bilind ên kevirî yên Colemêrg, Wan, Şirnex û li herêma Çiyayên Zagrosê şîn dibin. Li hinek deveran gul bi navên "bûka digirî" û "taca padîşah" tê zanîn. [[Pizîlaq|bilbizêka Kurdistanê]] (Bellevalia kurdistanica) yek ji riwekeke endemîk e ku di mehên biharê de dema ku berf dihele li zozanên bilind kulîlk şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000761460 |sernav=Bellevalia kurdistanica }}</ref> Ji ber ku yekemcar çandinî li ser axa Kurdistan hatiye destpêkirin li deverên cihêreng ên Kurdistanê cureyên genim û cehê kovî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morrell |pêşnav=Peter L. |paşnav2=Clegg |pêşnav2=Michael T. |tarîx=2007-02-27 |sernav=Genetic evidence for a second domestication of barley (Hordeum vulgare) east of the Fertile Crescent |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1805597/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=104 |hejmar=9 |rr=3289–3294 |doi=10.1073/pnas.0611377104 |issn=0027-8424 |pmc=1805597 |pmid=17360640 }}</ref> ==== Fauna ==== [[Wêne:Golden Eagle (53334412798).jpg|thumb|Dîmenek ji Eyloyê Zêrîn ku yek ji balindeyên Kurdistanê ye.]] Qada faunaya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke cihêreng e ku ji aliyê erdnîgariyeke çiyayî ku li seranserê Kurdistanê berfireh û dirêj bûye hatiye karakterîze kirin. Kurdistan warê cureyên endemîk ên guhandarên nêçîrvan ên wek [[hirç]], [[gur]], [[Rûvî|rovî]], [[werşeq]] û [[pilingê Kurdistanê]] ye û her wiha Kurdistanê xwedî biyocureyeke dewlemend ên wekê çûk, perperok û xijendeyan e. [[Pezkovî]] yek ji ajalên kovî yên Kurdistanê ye ku bi taybetî li deverên çiyayiyên [[Dêrsim (herêm)|Dersimê]] û li hinek deverên din ên Kurdistanê têne dîtin. [[Ask|Xezal]], [[pezkovî]] û [[pilingê Kurdistanê]] (Panthera pardus tulliana) di nav cureyên îkonîk de ne ku kêm têne dîtin û li çiyayên bilind, kevirî û asê yên Kurdistanê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Li çiyayên Zagrosê pilingên Kurdistanê hate dîtin |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Pezkovî yên Kurdistanê û pilingê Kurdistanê hebûna wan di bin metirsiyê de ye. [[pilingê Kurdistanê]] li deverên çiyayî yên Zagrosê û Torosan têne dîtin. Di nav cureya [[balindeyên Kurdistanê]] de gelek cureyên teyran û çûkan hene. Di nav balindeyên Kurdistanê teyrên wekê [[Çirg|bet]], eylo, [[Leglega spî|leylek]], [[kew]], [[teyrê pepûkê]], [[Qiraka bikumik|qirak]], [[quling]], reşêlek, [[Qirika reş|qijik]], [[Silêmanê dunikul|daydok]] û [[qelaşînk]] hene. Bet an jî cirg yek ji cureyên endemîk ên balindeyên Kurdistanê ye ku tenê li Deşta Mûşê dijîn û ji ber ku hebûna wan din metirsiyê de ye, di bin parastinê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/mus-ovasi-toy-kuslarina-da-yuva-oluyor/3214290 |sernav=Deşta Mûşê ji bo Betan dibe hêlîn |malper=Anadolu Ajansı |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=tr }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Faunaya Kurdistanê"> Persian Leopard sitting.jpg|Pilingê Kurdistanê Euroazijski ris Lynx lynx Zagreb 112010 1.jpg|Werşeq Flickr - Rainbirder - Eurasian Crane (Grus grus) (cropped).jpg|Quling Дрофа Otis tarda.jpg|Bet/Cirg Alectoris chukar.jpg|Kew </gallery> === Avhewa === Avhewaya Kurdistanê hem xwedî taybetmendiyên avhewaya parzemînî û hem jî xwedî taybetmendiyên avhewaya çiyayî ye. Rêzeçiyayên Toros û Zagrosê herêmên bilind ên bakur û rojhilatê Kurdistanê faktorên sereke yên guhertina avhewaya Kurdistanê ne. Deverên jêrîn ên Kurdistanê an jî başûrê Torosan û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ji ber deştên berfireh û ji ber nêzîkatiya [[Deryaya Navîn]] ji avhewaya Deryaya Navîn a germ bi bandor bûye ku di mehên havînan de germ û şil e û di mehên zivistanan de jî bi baran û bi qismî hênik e. Herêmên jorîn ên Kurdistanê û herêma [[Rojhilata Kurdistanê]] ji ber herêmên bilind ên çiyayî xwedî [[Avhewaye parzemînî|avhewayeke parzemînî]] ye ku di mehên havînan de hênik e û di mehên zivistanan de jî sar, bi berf û bi baran e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/907505/slug |sernav=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |malper=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |tarîx=2026-04-12 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Li deverên çiyayî û bilind, an jî li herêmên jorîn ên Kurdistanê germahiya navînî ya havînê li gorî bilindahiyan gelek diguhere ku bi gelemperî ji 16&nbsp;°C heta 19&nbsp;°C û li deştên nizm jî ji 25&nbsp;°C heta 30&nbsp;°C diguhere. Di mehên [[zivistan]]an de ev herêm pir sar in ku berfek zêde dibare û berf demek dirêj li erdê dimîne. Germahiya navînî ya di mehên zivistanan de ji -4&nbsp;°C heta -15&nbsp;°C diguhere. Nemaze li deverên bilind ji ber bilindahî û bandora avhewaya parzemînî germahiya şevê ji -20&nbsp;°C heta -30&nbsp;°C dadikeve. Li gorî daneyên di navbera salên 1991 û 2020an de barîna navînî ya salane ya li herêmên bilind ên Kurdistanê di navbera 500 û 600 mm de ye (bi navînî 537 mm) de bû. Bi taybetî li herêma jorîn ê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê) cudahiyên germahiyê di navbera şev û rojê de û di navbera demsalên havîn û zivistanê de pir zêde ne. Li herêmên û deştên jêrîn ên Kurdistanê (deştên berfireh ên Rojavayê Kurdistanê û deştên Başûrê Kurdistanê) di mehên havînan de gelek germ in û di mehên zivistanan de jî bi baran û hênik derbas dibin. [[Havîn]] ên herêmê jêrîn dirêjtir û germ in ku gelî û deştên nizm û germahiya havînê pir caran ji 40&nbsp;°C derbas dibe. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye ku diroka jiyana mirovahiya li vir ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji girê arkeolojîk ê Girê Mirazan ku dîroka girê ji 10.000 salên {{bz}} vedigere.]] Kurdistan yek ji deverên herî kevn ên [[Cîhan]]ê ye ku li gorî delîlên arkeolojîk, delîlên jiyana mirovan ji serdema [[Pleîstosen]]ê ve li Kurdistanê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Cosgrove |pêşnav=Richard |tarîx=2001 |sernav=Neanderthals and Modern Humans in Western Asia. Takeru Akazawa, Kenichi Aoki and Ofer Bar-Yosef editors. 1998. Kluwer Academic/Plenum Publishers, New York, xi + 539 pp. $79.50 (cloth), ISBN 0-306-45924-8. |url=https://doi.org/10.2307/2694622 |kovar=American Antiquity |cild=66 |hejmar=2 |rr=382–383 |doi=10.2307/2694622 |issn=0002-7316 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2004-11-15 |sernav=Matthews, R. 2003. The Archaeology of Mesopotamia: Theories and Approaches. |url=https://doi.org/10.5334/pia.214 |kovar=Papers from the Institute of Archaeology |cild=15 |hejmar=0 |doi=10.5334/pia.214 |issn=2041-9015 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Elizabeth |pêşnav=Twohig |tarîx=2005 |sernav=Chris Scarre (ed.), The Human Past: World Prehistory &amp; the Development of Human Societies. (London: Thames &amp; Hudson, 2005, 784 pp., 753 illus [211 in col.], pbk, ISBN 0–500–28531–4) |url=https://doi.org/10.1017/s1461957100070054 |kovar=European Journal of Archaeology |cild=8 |hejmar=3 |rr=315–316 |doi=10.1017/s1461957100070054 |issn=1461-9571 }}</ref> Bi qasê 2,5 milyon sal berê di serdema pleyîstosen de (serdema qeşayê) li Kurdistanê serdemeke jeolojîk a krîtîk qewimiye ku di vê serdemê de çiyayên [[Toros]] û çiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] bi tebeqeyên qeşayî hatine girtin û civakên mirovên destpêk ên wekê [[Neandertal|Neanderthal]] û ''[[Homo sapiens]]'' wekê nêçîrvan-berhevkar di şikeft û stargehên keviran de li jiyanê mane. Di vê serdemê de ku bi qasê 2,5 milyon sal û heta 11.700 salên berê niha diguhere, li çiyayên bilind ên Kurdistanê (Zagros û Toros) cemed hebûn û li deverên nizm ên Kurdistanê nebat û şînahî serdest bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=H. E. |paşnav2=Jr |tarîx=1962-01-15 |sernav=Pleistocene glaciation in Kurdistan |url=https://egqsj.copernicus.org/articles/12/131/1962/ |kovar=E&G Quaternary Science Journal |ziman=en |cild=12 |hejmar=1 |rr=131–164 |doi=10.3285/eg.12.1.12 |issn=0424-7116 }}</ref> Li gorî delîlên ku li qada arkeolojîk a şikefta [[Şaneder]] a li quntara çiyayên Zagrosê (Başûrê Kurdistanê) hatiye kirin dîroka Neanderthalên ku li şikefta Şanederê bicih bûne ji 75 hezar salên berê niha vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/ |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |malper=historyofkurd.com |roja-gihiştinê=2026-07-13 |roja-arşîvê=2026-05-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260521050644/https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê yek ji herêmên cîhanê ye ku malavaniya yekem şaristaniyên kevnar ên mirovahiyê kiriye ku şaristaniyên li herêma [[Mezopotamyaya Jorîn]] û şaristaniyên çiyayên Zagrosê vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=University of Cambridge |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Lewsey |pêşnav=Published: 2 May 2024Story: Fred }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê navenda [[Şoreşa Neolîtîkê]] (Serdema Kevirî ya Nû) ye ku dîroka mirovahiyê ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnî, çandinî û ber bi bikaranîna metalan ve veguheriye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên li [[Girê Kortikê]] hatiye diyar kirin ku ji 10400 û 9250 salên {{bz}} vir ve jiyana mirovî li van deverên arkeolojîk ên Kurdistanê heye. Perestgeha herî kevin ê Cîhanê [[Girê Mirazan]] e (Bakurê Kurdistanê) ku dîroka perestgehê ji sala 9500 berê zayînê vedigere<ref>{{Jêder-malper |url=https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |sernav="Kêmasîya ku li Girê Mirazan derketîye holê bêdewletbûna kurdan e" {{!}} Le Monde diplomatique Kurdî |malper=diplo-kurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=ku |roja-arşîvê=2021-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210602214843/https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Rûdaw Kurdî |sernav=Çîroka Girê Miraza behsa çi dike? |tarîx=2019-01-09 |url=https://www.youtube.com/watch?v=SF0NwdWolS8 |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> û wargeha herî kevin ê Cîhanê [[Qota Berçem]]ê ku dîroka wargehê 8000 salên berê zayînê vedigere li Kurdistanê hatine avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dainst.blog/the-tepe-telegrams/2016/05/08/the-current-distribution-of-sites-with-t-shaped-pillars/ |sernav=The current distribution of sites with T-shaped pillars – Tepe Telegrams |tarîx=2019-04-25 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en-US |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260518024932/https://www.dainst.blog/the-tepe-telegrams/2016/05/08/the-current-distribution-of-sites-with-t-shaped-pillars/ |roja-arşîvê=2026-05-18 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Girê Mirazan: Genesis of the Gods: The Temple of the Watchers and the Discovery of Eden |paşnav=Collins |pêşnav=Andrew |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2014-05-01 |isbn=978-1-59143-835-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q1koDwAAQBAJ&pg=PT93 }}</ref> Bermahiyên ji serdemên paleolîtîk û mezolîtîkê di [[Şikeftên Hasûnî]] ya li nêzîkê [[Farqîn]]a [[Amed]]ê û [[Şikeftên Hîlarê]] ya li nêzîkî navçeya [[Erxenî]] ya Amedê hatine tespîtkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sur.bel.tr/tarihce |sernav=Dîroka Bakurê Kurdistanê |malper=www.sur.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Navçeya [[Heskîf]]a kevn ku di roja îro de di bin ava Bendava Heskîfê de maye yek ji qadên arkeolojîk ên Kurdistanê bû ku di lêkolînên arkeolojîk ên ku li [[Girê Heskîfê]] hatibûn kirin de hatiye tespîtkirin ku jiyana mirovî ya li Heskîfê ji 12000 salên berê zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ebsco.com/ |sernav=Hasankeyf (town) {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |malper=EBSCO |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://seethis.place/tyrkiet/hasankeyf/en/ |sernav=Hasankeyf — Ruined City, Êlih {{!}} See This Place |malper=seethis.place |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref> Di vê serdemê de çiyayên Zagrosê cihê destpêka kedîkirina pez, bizin û çandina dexlên wekê genim bû li Kurdistanê hatiye çandin. Gundên destpêkê yên li Rojhilata Kurdistanê (wekê gundên li [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]]) mînakên herî kevn ên şaristaniya mirovahiyê ne. Deverên Zagrosan ku navendeke sereke ya şoreşa neolîtîkê ye li vê herêmê, mirov ji nêçîrvaniyê derbasî çandiniyê û xwedîkirina ajalan bûne. Di vê serdemê de mirovên [[Neandertal|Neanderthal]] û mirovên pêşîn li şikeftên Çiyayên Zagrosê jiyan kirine ku li herêma [[Kirmaşan]]ê û li derdora Silêmaniyê şopên destpêkê yên jiyana şikeftan hatine dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E.L. |tarîx=1990 |sernav=Architectural innovation and experimentation at Ganj Dareh, Iran |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1990.9980111 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=323–335 |doi=10.1080/00438243.1990.9980111 |issn=0043-8243 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E. L. |tarîx=1974 |sernav=Ganj Dareh Tepe |url=https://www.persee.fr/doc/paleo_0153-9345_1974_num_2_1_4186 |kovar=Paléorient |ziman=fr |cild=2 |hejmar=1 |rr=207–209 |doi=10.3406/paleo.1974.4186 |issn=0153-9345 }}</ref> Li Rojava Kurdistanê ku navenda [[Hîlala Berhemdar|Heyva Berhemdar]] e di vê serdemê de mirov ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnê ve çûne û gelek bingehên pêşîn ên [[Şaristanî|şaristaniyan]] li vê herêmê hatiye avakirin. Berê ku mirov derbasî jiyana niştecihbûnê bibin di vê serdemê de civakên koçer ên pêşîn li qeraxên çemên [[Firat]]ê, çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] bi nêçîr û berhevkirinê jiyana xwe berdewam kirine. Tewerên destan û amûrên kevnar ên ji kevirê hesteyên ji vê serdemê li Geliyê Firatê hatine dîtin. [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] yek ji van deverên li Cîhanê ye ku di navbera salên 10000 û 5000 berê zayînê de çandinî û xwedîkirina ajalan cara yekem li vir dest pê kiriye. Mirov ji şikeftan derketine, li kêleka çeman gundên mayînde yên pêşîn ava kirine, genim çandine û dest bi çêkirina dîzan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/2022/03/04/complete-guide-on-ancient-mesopotamia/ |sernav=Complete Guide on Ancient Mesopotamia |malper=History of Kurdistan |tarîx=2019-05-09 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |paşnav=admin_en |roja-arşîvê=2026-02-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260211210756/https://historyofkurd.com/english/2022/03/04/complete-guide-on-ancient-mesopotamia/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|thumb|Li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê ku deverên gutî û sobartoyan nîşan dide]] Kurdistanê di serdema kevnare de (berê serdema klasîk û di dema serdema klasîk) ji ber taybetmendiya xwe yê erdnîgarî serdemeke stratejîk derbas dike ku şahidiya gelek xanedaniyên biçûk û şahidiya xanedaniyên mezin ên bihêz kiriye. Ev serdem ku li dora sala 3000ê {{bz}} heta dawiya serdema kevnare ya klasîk berdewam dike, ji bo avakirina nasnameya etnîkî (nîjadî) û siyasî ya Kurdistanê serdemeke giring e. Çavkaniyên Mezopotamyayê ([[sumer]], [[Akadî|akad]], [[Suryanî|asûr]]) pir caran behsa gelên xwemaliyên ku li çiyayên Zagrosê û li derdorê çiyayên Zagrosê dijîn dikin ku ev civak ji aliyê zanayarên nûjen ên îro ve wekê bav û kalên [[ziman]]î û [[çand]]î yên herî kevin ên kurdên nûjen hatine destnîşan kirin. Navê herî kevn ê Kurdistanê Kar-da-ka di vê serdemê de ji aliyê ji aliyê sumeriyan ve ji bo deverên rojhilat û bakurê [[Mezopotamya]]yê (erdnîgariya Kurdistana îro) hatiye bikaranîn ku yekem car di nivîsarên tabletên sumeran de derbas dibe ku dîroka tabletên navê kevn ê Kurdistanê (Kar-da-ka) ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê (~ 2100 b.z.) vedigere.<ref name=":12" /> [[Wêne:Carte du Mitanni.png|thumb| Di sala 1490ê {{bz}} de Keyaniya Mîtannî ku di bin rêveberiya Barattarna de deverkê berfireh ên Kurdistanê û deverekê berfireh ên herêmê vegirtiye]] Gelên xwemaliyên Kurdistanê [[gutî]],<ref name=":9">{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-06-21 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[subarto]]yî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=North Mesopotamia in the third millennium BC |weşanger=Routledge |tarîx=2013-08-29 |rr=486–501 |isbn=978-0-203-09660-4 |çap=0 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Crawford |pêşnavê-edîtor=Harriet |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781136219122/chapters/10.4324/9780203096604-37 |doi=10.4324/9780203096604-37 }}</ref> [[hurî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> [[mîtanî]]<ref name=":11">{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_33 |kovar=academia.edu }}</ref> û [[lolobî]]<ref name="Bahrani2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ }}</ref> ku ji aliyê zanyarên serdema nûjen ve wekê gelên [[Proto kurdî|proto-kurd]] hatine destnîşan kirin di vê serdemê derketine holê û li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikûm kirine. Gûtî yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku wekê yek ji gelên proto-kurd hatine destnîşan kirin ku li dora sala 2200ê berê zayînê ji çiyayên Zagrosê daketine û dawî li xanedaniya akadî anîne ku nêzîkî sedsalekê li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikum kirine.<ref name=":9" /> Di heman demê de lolobî ku yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn konfederasyoneke bihêz a eşîrî bûn ku li deverên wekê [[Helebce]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] jiyane û bi dewletên Mezopotamyayê re di nav şer û pêvçûnan de bûn.<ref name="Bahrani2008" /> Di heman demê de [[Kasayî|kasîtî]] ku yek gelên xwemaliyên serdema kevnare ya Kurdistanê bûn dawî li xanedaniya [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] anîne û yek ji xanedaniyên herî aram ê Mezopatamyayê ava kirine ku serdemeke dirêj li Mezopotamyayê û li hinek deverên Kurdistanê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of ancient Iran |url=https://archive.org/details/oxfordhandbookof0000unse_s1j3 |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-19-973330-9 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Potts |pêşnavê-edîtor=Daniel T. |series=Oxford handbooks }}</ref> [[Hurî]] û mîtanî ku yek ji gelên proto-kurd û yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku di serdema kevnare de li Bakurê Kurdistanê û li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] keyaniya mezin a [[Mîtanî]] ava kirine ku di navbera salên 1500-1300 berê zayînê de wekê hêzeke giring ê herêmî li Kurdistanê hikum kirine. Keyaniya Mîtanî ku yek ji hêzên giring ên Kurdistanê û herêmê bû, ligel hevalbendê xwe ya [[Misira kevnare|Misirê]] yek ji hêzên super ên serdema kevnare bûn ku navenda keyaniyê li Rojavayê Kurdistanê bû. Paytexta keyaniyê li bajarê [[Waşşûkanî|Waşşûkanniyê]] ([[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]]) bû ku sinorê keyaniyê ji [[Deryaya Navîn]] heta çiyayên Zagrosê û ji [[Gola Wanê]] heta [[Kerkûk]]ê berfireh bibû.<ref name=":11" /><ref name=":13"/> [[Wêne:Median Empire-en.svg|thumb|Di sedsala 6ê a berî zayînê de nexşeya Împeratoriya Med, Misir, Împeratoriya Lîdyayê û Împeratoriya Neo-Babîlê]] [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]], [[Medya (herêm)|Medya]] an jî împeratoriya Medyayê ku yek ji împeratoriyên herî bi hêzên serdema kevnare bû ku di navbera salên 700 û 550 berê zayînê de li seranserê Kurdistanê û li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikum kiriye. Împaratoriya Medan ji aliyê [[med]]an ve hatibû avakirin ku gelekî kurd ên ji deverên Zagrosê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/455/are-kurds-descended-from-the-medes/ |sernav=Are Kurds Descended From the Medes? - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/institute/who_are_the_kurds.php |sernav=Who Are the Kurds? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en }}</ref> Paytexta împeratoriyê li bajarê [[Ekbatana|Ektabanayê]] ([[Hemedan]]) bû ku li ser sinorê îro yê [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. Di sala 612ê berê zayînê medan bi babîlan re hevpeymaniyek çêkiriye û li dijî xanedaniya asûriyan ku gelek caran êrîşê axa Medyayê kiribûn hilweşandiye û li seranserê Kurdistanê, [[Îran]]ê û li Mezopotamyayê bibûn hêzek mezin. Sinorên Împaratoriya Medyayê li rojava ([[Bakurê Kurdistanê]]) ji [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]] (çemê halîsê) despê kiriye û heya xetên sinor ên ku herêmên partî û baxtriyayê despê dike, li rojhilat dirêj bibû. Berfirehiya împeratoriyê ji bakur ji [[Deryaya Qezwînê]] despê kiriye û li sinorê başûr heya [[Kendava Farsê]] berdewam kiriye. Împaratoriya Medyayê di destpêka sedsala 6ê berî zayînê de, di asta herî berfireh de, qadeke berfirehê bi qasê 2,8 milyon kîlometreçargoşe rûerd vegirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Median_dynasty |sernav=Median dynasty |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/the-medes-the-forefathers-of-the-kurds |sernav=The Medes - the Forefathers of the Kurds |malper=Kurdish History |tarîx=2026-01-31 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=R |pêşnav=Daniel }}</ref> [[Kardox|Keyaniya Kordyeneyê]] (Gordyene an Kardoxya) keyaniyeke serdema kevnareyê Kurdistanê bû ku di navbera salên 189 berê zayînê û sala 90ê piştê zayînê de li Bakurê Kurdistanê (li deverên [[Şirnex]], [[Cizîr]] û [[Bidlîs]]ê) hikum kiriye. Bi qelsbûna [[Împeratoriya Seleukî]] re Keyaniya Kordyeneyê serxwebûna xwe bi dest xistiye ku ji aliyê kardoxiyan ve hatiye birêvebirin ku yek ji gelên proto-kurd ên Kurdistanê bûn. Kardoxî yek ji gelên proto-kurd ên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê bûn ku li hemberê farisan li ber xwe dane û ji aliyê dîroknasê kevnar Xenophon ve di berhema wî ya Anabasis de behsa wan hatiye kirin ku bingeha vê Keyaniya Kordyeneyê danîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/carduchi-latin-form-of-greek-kardokhoi/ |sernav=CARDUCHI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Michał |pêşnav=Marciak, |sernav=GORDYENE |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |kovar=referenceworks |ziman=en |roja-gihiştinê=2026-06-22 |roja-arşîvê=2024-02-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240211204120/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di çavkaniyên kevnare de Kordyene wekê herêmeke çiyayî û berhemdar ku bi mêrgên xwe dewlemend hatiye wesifandin. Di heman demê de şopên baweriyên wekê xwedawendê ezman ê hûrî Tešup li deverên Keyaniya Kordyeneyê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bulatbiyev |pêşnav=Idris |tarîx=2021-01-01 |sernav=On the Etymology of the Hurrian Theonym Teššub |url=https://www.academia.edu/112462877/On_the_Etymology_of_the_Hurrian_Theonym_Te%C5%A1%C5%A1ub |kovar=CAUCASIOLOGIC PAPERS №11 }}</ref> === Serdema navîn === ==== Rêveberî û xanedaniyên Kurdistanê ==== Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de Kurdistan ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. Di vê serdemê de xanedaniyên kurd ên wekê [[Xanedana Şedadî]] (951–1174), [[Xanedana Merwanî]] (990–1085), [[Xanedana Hesnewî]] (959–1015), [[Xanedana Rewadî]] (955–1071), [[Xanedana Enazî]] (990–1117), [[Xanedaniya Zend]] (1750-1794) û [[Xanedana Eyûbî|Dewleta Eyûbiyan]] (1171–1250) li Kurdistanê û li herêmên derve yên Kurdistanê hatine avakirin. [[Wêne:Rawadids shaddadids nakhchivan1.png|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Şedadiyan (bi rengê keskê vekirî û zer) ku bi sê navendan hatiye birêvebirin]] [[Xanedana Şedadî|Xanedaniya Şedadî]] ku yek ji xanedaniyên kurd ên serdema navîn bû ku li derveyê Kurdistanê hatiye avakirin û di navbera salên 951 û 1174an de li herêmeke berfirehê [[Ermenistan]] û li hinek deverên [[Azerbaycan]]ê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century |paşnav=Kennedy |pêşnav=Hugh |weşanger=Routledge |tarîx=2015-12-14 |isbn=978-1-317-37639-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Kak0CwAAQBAJ&dq=%22The+Kurdish+dynasties+which+emerged+in+the+second+half%22&pg=PA215 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Peacock |pêşnav=Andrew |tarîx=2005 |sernav=Nomadic Society and the Seljūq Campaigns in Caucasia |url=https://brill.com/view/journals/ic/9/2/article-p205_1.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=9 |hejmar=2 |rr=205–230 |doi=10.1163/157338405774829331 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/shaddadids/ |sernav=SHADDADIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Xanedanî ji aliyê [[Muhemmedê Şedad|Mihemedê Şedadî]] ve hatiye damezrandin ku navenda xanedaniyê li [[Dvîn]] bû û piştre jî sinorê xanedaniyê heya [[Erran]] û [[Ermenistan]]ê berfireh bûye û bajarê [[Gence]]yê wekê paytexta xanedaniyê xizmet kiriye.<ref name="Kurdistan242018">{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/431021/slug |sernav=LÊKOLÎN - Şaristaniyeke Kurdî di Serdema Navîn de: Şedadî |malper=Kurdistan24 |tarîx=2018-09-09 |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Di serdema xwe yê herî bihêz de xanedanî ji sê navendên cuda ve hatiye birêvebirin.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Genceyê ku navenda herî bihêz û navenda herî berfireh ê xanedaniyê bû ku di sala 971ê de ji aliyê Elî Leşkerî ve wekê paytext hatiye ragihandin, bajarê Genceyê di vê serdemê de veguheriye navendeke giring ê çand û zanistê.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Aniyê di salên 1040î de ji aliyê qiral Eswar Şavur ve hatiye damezrandin ku li hemberê cîranên (keyaniyên ermenî û gurcî) wekê herêmeke bergirk (herêmên tampon) xizmet kiriye û navenda Dvînê jî wekê yekem navenda niştecîbûnê mabû ku bingeha dewletê pêk anîbû.<ref name="Kurdistan242018" /> [[Wêne:Nexşeya Xanedana Merwaniyan.svg|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Merwanî]] Yek ji xanadaniyên bi hêz ên serdema navîn a Kurdistanê [[Xanedana Merwanî]] bû ku di salên 990 û 1085an li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê û li hinek deverên Başûrê Kurdistanê hikum kiriye. Xanedanî ji aliyê [[Bazê Dostikî]] ve hatiye damezrandin û di serdema xwe yê herî berfireh de ji aliyê rojhilat rojava ve ji [[Gola Wanê]] heta Rihayê û ji bakur ber bi başûr ve ji [[Mûş]]ê heya [[Mûsil]]ê berfireh bibû. Paytexta xanedaniyê navçeya [[Farqîn|Meyafarqînê]] bû û bi qasê 95 salan li herêmeke berfireh ê Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&dq=%22In+the+West+were+the+Marwanids%22&pg=PA382 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish national movement: its origins and development |url=https://archive.org/details/kurdishnationalm0000jwai |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-8156-3093-7 |çap=1. ed., [Nachdr.] |cih=Syracuse, New York |series=Contemporary issues in the Middle East }}</ref> [[Xanedana Hesnewî]] ku yek ji xanadaniyên bi hêzên Kurdistanê bû li deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye. Xanedana Hesnewiyan di navbera salên 959 û 1015an de li herêma Zagrosê (li bajarên wekê [[Şehrezûr|Şehrîzûr]], Dînewar, [[Hemedan]] û [[Nihawend]]) ku di nav herêma di navbera rojhilat û başûrê Kurdistanê de ne hikumdarî kiriye.<ref name="Alsancakli2023">{{Jêder-kovar |paşnav=Alsancakli |pêşnav=Sacha |tarîx=2023-01-01 |sernav=Tales of Woe, Ruthless Foes, and Patriotic Heroes: A Historical-Literary Study of Kurdish (Dis)unity in the Early Modern Era |url=https://www.academia.edu/106699468/Tales_of_Woe_Ruthless_Foes_and_Patriotic_Heroes_A_Historical_Literary_Study_of_Kurdish_Dis_unity_in_the_Early_Modern_Era |kovar=Alireza Korangy and Mahlagha Mortezaee (eds.), Essays on Modern Kurdish Literature, Berlin: De Gruyter, pp. 39-96 |doi=10.1515/9783110634686-004 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese, Kurds, Iranians and the Silk Road: A Historical Perspective |paşnav=Dadparvar |pêşnav=Shabnam |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |tarîx=2025-04-29 |isbn=978-1-0364-4785-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=h5xbEQAAQBAJ |paşnav2=Shams |pêşnav2=Ismail }}</ref> [[Xanedana Rewadî]] (955–1071) yek ji xanadaniyên kurd ên serdema navîn e ku li Rojhilata Kurdistanê û li hinek deverên Azerbaycan û Ermenistanê hatiye damezrandin. Di destpêka avabûna xanedaniyê de paytexta xanedaniyê li Erdebîlê bû û piştre jî paytexta xanedaniye derbasê [[Tewrêz]]ê bûye. Di heman demê de yek ji xanadaniyên vê serdemê [[Xanedana Enazî]] (990–1117) ye ku deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê wekê berdewamiya Xanedana Hesnewî hatiye damezrandin. Navend û bajarên herî giring ên di bin desthilatdariya xanedaniyê de bûn bajarên [[Qesra Şîrîn]], [[Kirmaşan]], [[Şehrezûr|Şarezûr]], [[Herêma Dînewerê|Dînewer]] û bajarê [[Daqûq|Daquqê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=ʿAnnazid dynasty {{!}} Middle East, Iraq & Iran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Annazid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref name="Alsancakli2023"/> Yek ji xanadaniyên bihêz û xanedaniyên giring serdema navîn ên Kurdistanê (Lur/Lek) [[Xanedana Zend]] (1750-1794) bû ku li Rojhilata Kurdistanê û li herêmeke berfireh ê Îranê û li hinek deverên [[Qefqasya]]yê hikum kiriye. Rêveber û damezrînerê xanedaniyê [[Kerîm Xanê Zend]] bû ku şerê navxweyî Îranê bi dawî kiriye û bajarê [[Şîraz]]ê wekê paytexta xanedaniyê ava kiriye ku bi vî awayê li herêmê serdemeke dadmend û aştiyane daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Karim Khan Zand: A History of Iran, 1747-1779 |paşnav=Perry |pêşnav=John R. |weşanger=University of Chicago Press |tarîx=2015-05-14 |isbn=978-0-226-66102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_eaEDwAAQBAJ }}</ref> Xanedaniya Zend di destpêkê de di sedsala 18an de li Rojhilata Kurdistanê û navenda Îranê hikum kiriye û piştre jî berfireh bûye ku piraniya mayî ya Îrana hemdem (ji xeynê parêzgeha [[Sîstan û Belûçistan (parêzgeh)|Sîstan û Belûçistan]] û herêma [[Xorasane|Xorasanê]] bêyî Sebzewar) û di heman demê de hinek deverên Başûrê Kurdistanê jî di nav xwe de girtibû. Bajarê Şîrazê di vê serdemê de veguherîneke mezin a çandî û mîmarî bidest xistiye ku avahiyên di vê serdemê hatine avakirin heya roja li ser pîyan mane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/302/origin-of-the-kurds/ |sernav=Origin of The Kurds - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en-US }}</ref> ==== Xanedaniya Eyûbiyan ==== [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan (1171 – 1250)]] [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên kurd bû<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de Bakurê Kurdistanê, [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Selahedînê Eyûbî berê ku Dewleta Eyûbiyan ava bike di karûbarên dewletê de xizmeta hikumdar [[Nûredîn Zengî]] kiribû ku li Misira Fatimiyan fermandariya artêşa Nûredîn Zengî kiriye ku li wir ew wekê wezîreke bû. Piştî mirina Nûredîn Zengî di sala 1174an de, Selahedîn Eyûbî ji aliyê [[Xanedana Ebasiyan|Xanedana Ebasî]] ve wekê yekem siltanê Misirê hatiye ragihandin, û bi lez û bez siltanetiya nû yê Misirê ber bi derveyê Misirê be berfireh bûye ku piraniya Sûriyeyê girtiye nav xwe. Seferên leşkerî yên Selahedînê Eyûbî bi qasê 350 sal bandor li sinor û rewşa hebûna giştî ya siltanetiya Misirê kiriye. Piştî mirina Selahedîn di sala 1193an de, ji bo deshilatdariya xanedaniyê di navbera kurên wî ji bo niqaş û pêvçûn derketiye lê birayê Selahedîn, Adil Eyûbî di dawiyê de di sala 1200an de bûye siltanê xanedaniyê. Piştê mirina [[Selahedînê Eyûbî]] hemî sultanên Eyûbî yên Misrê yên paşê neviyên Selahedînê Eyûbî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ayyubids/ |sernav=AYYUBIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Di salên 1230an de, mîrektiyên Sûriyeyê hewl dane li dijî Misirê serxwebûna xwe ragihînin. Di vê serdemê de dewleta Eyûbî parçebûyî dimîne heta ku siltan Salih Eyûbî heta sala 1247an ji xeynî [[Heleb]]ê careke din dîsa yekîtiya xanedaniyê vegerandiye. Piştî mirina Salih Eyûbî di sala 1249an de, kurê wî Muazzem Turanşah li Misrê cihê Salih Eyûb girtiye. Lê heta wê demê, xanedanên ereb ên herêmî yên misliman Eyûbiyan ji Yemen û ji Hîcazê derxistibûn. Piştre di demek kurt de xanedanî ji aliyê generalê memlûk ê xanedaniyê ve hatiye hilweşandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-01-01 |isbn=978-0-7914-5994-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=p032TMrEI5oC }}</ref> ==== Êrîşên mongolan ==== Di dawiya serdema navîn de Kurdistan yek ji van herêman e ku rastê êrîş, talanî û wêraniyên giran ên mongolan hatiye. Di qonaxên dagirkirinên mongol ên di sedsalên 14 û 15an de ku di bin fermandariya Cengîz Xan û piştre jî di fermandariya Hulagû Xan de pêk hatine, li Kurdistanê wêranî û talankirinên mezin qewimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hulagu |sernav=HÜLÂGÛ |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr }}</ref> Di vê serdemê de piştî dorpêçkirina Bexdayê (1258) herêm ketiye bin desthilatdariya îlxaniyan û mîrektiyên kurd ên li herêmê hem berxwedaneke dijwar nîşan dane û hem jî carinan siyaseteke hevsengiya leşkerî meşandine. Talankirinên mongolan yekem car di salên 1220an de dema ku li pêy Celaledîn Xwarezmşah diçûn ji aliyê fermandarên Cengîz Xan ve pêk hatiye ku Kurdistan bi talanên mezin re rû bi rû maye. Piştê ketina Bexdayê di sala 1258an de û piştê hilweşîna Xîlafeta Ebasiyan, mongolan berê xwe daye Kurdistanê û pirraniya Kurdistanê ji aliyê îlxaniyan ve hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Digital Transformation: and its impact on society |paşnav=Strømmen-Bakhtiar |pêşnav=Abbas |weşanger=Informing Science Press |isbn=978-1-68110-050-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=sEXODwAAQBAJ&pg=PA235&lpg=PA235&dq=Baghdad,+then+the+capital+of+the+Abbasid+Caliphate,+the+Mongols+embarked+on+a+seven-day+killing+spree+that+killed+200,000+to+1,000,000+inhabitants+of+the+city.&source=bl&ots=rPOY_bFydj&sig=ACfU3U0xbMfzorEELyO_pjfON-BhHkixGw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiVxfXk3-TrAhVuo4sKHYoSC5YQ6AEwAHoECAEQAQ#v=onepage&q=Baghdad,%20then%20the%20capital%20of%20the%20Abbasid%20Caliphate,%20the%20Mongols%20embarked%20on%20a%20seven-day%20killing%20spree%20that%20killed%20200,000%20to%201,000,000%20inhabitants%20of%20the%20city.&f=false }}</ref> Li kelehên kurdan ên herêmî (bi taybetî li Colemêrgê û li derdora Colemêrgê) li dijî êrîşên mongolan şer û pêşveçûna bi xwîn û berxwedanên dijwar hatiye meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pirtukakurdi.com/urun/kurtler-ve-mogollar |sernav=Li dijî mongolan berxwedana kurdan |malper=www.pirtukakurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/221/kurdistan-toward-a-cultural-historical-definition/ |sernav=Kurdistan: Toward a Cultural-Historical Definition - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Lausanne 2.jpg|thumb|Şandeya tirk piştî îmzekirina Peymana Lozanê ku serokatiya şandeyê ji aliyê Îsmet Înönü (li navîn) ve dihat kirin ku di encama vê peymanê de Kurdistan hatiye perçe kirin]] Serdema nûjena Kurdistanê şahidiya gelek bûyer û pêvajoyên dramatîk kiriye ku yekem perçe kirin û parvekirina Kurdistanê, komkujiyên ku bûye sedema mirina bi sedhezaran kurdan, koçber kirina kurdan û [[guhertinên demografîk]] ên li ser axa Kurdistanê di vê serdemê de pêk hatiye.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/1988-anfal-campaign-iraqi-kurdistan.html |sernav=The 1988 Anfal Campaign in Iraqi Kurdistan {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance - Research Network |malper=www.sciencespo.fr |tarîx=2016-01-19 |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241217183310/https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/1988-anfal-campaign-iraqi-kurdistan.html |roja-arşîvê=2024-12-17 |url-status=dead }}</ref><ref name=":14">{{Jêder-nûçe |paşnav=Dana Taib Menmy ــ Iraq |sernav=Halabja marks 34 years since Saddam Hussein’s gas attack |url=https://www.newarab.com/news/halabja-marks-34-years-saddam-husseins-gas-attack |roja-gihiştinê=2026-06-23 |xebat=The New Arab |ziman=en-EN |roja-arşîvê=2024-12-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241204180031/https://www.newarab.com/news/halabja-marks-34-years-saddam-husseins-gas-attack |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/kurdistan/dewlet-sopen-komkujiya-zilane-ji-hole-radike-116107 |sernav=Dewlet şopên komkujiya Zîlanê ji holê radike! |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=ku }}</ref> Ev serdem ji sedsala 19an ve bi hilweşandina mîrnişînên kevneşopî yên kurd ku ji aliyê xanedaniya osmaniyan ve hatiye hilweşandin dest pê dike û bi perçe kirina Kurdistanê berdewam dike ku piştê [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] di navbera çar dewletan de hatiye perçe kirin û heta têkoşînên siyasî yên roja îro berdewam dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yalcin-Heckmann |pêşnav=Lale |paşnav2=van Bruinessen |pêşnav2=Martin |tarîx=1993 |sernav=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan. |url=https://doi.org/10.2307/2803444 |kovar=Man |cild=28 |hejmar=2 |rr=387 |doi=10.2307/2803444 |issn=0025-1496 }}</ref> Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17ê gulana sala 1639an de bi [[Peymana Zehabê]] piştê şerê osmanî û safewiyan di navbera [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|safewiyan]] de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://infowelat.com/380-sal-bi-ser-peymana-qesra-sirin-re-derbas-dibe.html |sernav=Qesra Şîrîn Kurdistan kir du parçe |malper=Infowelat |tarîx=2019-05-21 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en |paşnav=infowelat.com }}</ref> Perçebûna dawî ya Kurdistanê bi [[Peymana Lozanê]] ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê hatiye perçe kirin ku piştî perçebûna Kurdistanê,<ref name="McDowall2021">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=2021 |isbn=978-0-7556-0076-2 |url=https://doi.org/10.5040/9780755600762 }}</ref> Kurdistanê bi komkujî û qirkirinên giran, guhertinên demografîk, polîtîkayên koçberiyê, [[bişavtin]] (asîmîlasyon) û bi astengî û qedexe bûna li hemberê çand û zimanê kurdî re rû bi rû maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-4502-0033 |sernav=middle-east-watch-reports-the-anfal-campaign-in-iraqi-kurdistan-the-destruction-of-koreme-jan-1993-126-pp |malper=Human Rights Documents online |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Settlement Issue in Turkey and the Kurds |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |weşanger=BRILL |tarîx=2007-05-28 |isbn=978-90-474-2011-8 |url=https://doi.org/10.1163/ej.9789004155572.i-355 }}</ref> Komkujiyên wekê [[Komkujiya Enfalê 1988|Komkujiya Enfalê]] (1988),<ref name=":10" /> [[Komkujiya Helebceyê 1988|Komkujiya Helebceyê]] (1988),<ref name=":14" /> [[Komkujiya Geliyê Zîlan 1930|Komkujiya Geliyê Zîlan]] (1930)<ref name=":15" /> û [[Serhildana Dêrsimê 1937|Komkujiya Dersimê]] (1937)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ayata |pêşnav=Bilgin |paşnav2=Hakyemez |pêşnav2=Serra |tarîx=2013-03-01 |sernav=The AKP’s engagement with Turkey’s past crimes: an analysis of PM Erdoğan’s “Dersim apology” |url=https://doi.org/10.1007/s10624-013-9304-3 |kovar=Dialectical Anthropology |ziman=en |cild=37 |hejmar=1 |rr=131–143 |doi=10.1007/s10624-013-9304-3 |issn=1573-0786 }}</ref> ku di van komkujiyan de çekên kîmyewî û bi bikaranîna şêwazên curbicur ên komkujiyan hebûn, ji aliyê dewletên ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin pêk hatine. Di encama van komkujiyên ku di dîrokên cihêreng de li Kurdistanê pêk hatine bi sedhezaran kurd jiyana xwe jidest dane. Bi armanca guhertina demografiya Kurdistanê li çar perçeyên Kurdistanê bi milyonan kurd ji cih û warên xwe hatine derxistin û komên etnîkî yên wekê tirk û ereb li gund û deverên Kurdistanê hatine bicihkirin. Di serdemê de rêveberiyên serbixwe yên wekê [[Komara Agiriyê]] (1927 – 1931) [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] (1946) ku li Kurdistanê hatine avakirin li hemberê êrîşên dewletên ku li ser axa hatine damezrandin rû bi rû mane û ji aliyê van dewletan ve hatine hilweşandin û di encamê de gelek pêşengên kurd hatine sirgûn kirin an jî hatine bidarvekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |paşnav2=Eagleton |pêşnav2=William |tarîx=1963 |sernav=The Kurdish Republic of 1946 |url=https://doi.org/10.2307/1569911 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283 |doi=10.2307/1569911 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021" /> ==== Mîrektiyên Kurdistanê ==== [[Wêne:Kurdish states 1835.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiyên Kurdistanê (1300 - 1900)]] Di navbera sedsalên 13an û 19an de herêmên Kurdistanê ji aliyê gelek mîrektî yên serbixwe yên kurd ve hatiye birêvebirin ku ev mîrektî di karûbarên xwe yên navxweyî de serbixwe mane û avaniya xwe yên leşkerî û îdarî parastine. Mîrektiyên giring ên kurd ku di tomarên dîrokî de derdikevin pêş [[Mîrektiya Soran]] (1399 - 1836), [[Mîrektiya Botan]] (1335–1855), [[Mîrektiya Erdelan]]ê (1400–1868) [[Mîrektiya Baban]] (1649-1850), [[Mîrektiya Hekarî|Mîrektiya Hekariyê]] (1380–1847) û [[Mîrektiya Paloyê]] (1495-1841) ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdishglobe.net/display-article.html?id=01049DD6BFAED3CC91CD1C6113D2014A |sernav=Mîrektiyên Kurdistanê |malper=www.kurdishglobe.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-02-12 |isbn=978-0-7914-5993-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CttLWEaTrJUC&pg=PA49 |paşnav2=Özo?lu |pêşnav2=Hakan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Formation of Ottoman Kurdistan: Social, Economic and Political Developments in Ottoman Kurdistan before the Nineteenth Century (1514–1800) |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2017 |rr=64–92 |isbn=978-1-107-18123-6 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Yadirgi |pêşnavê-edîtor=Veli |url=https://www.cambridge.org/core/books/political-economy-of-the-kurds-of-turkey/formation-of-ottoman-kurdistan-social-economic-and-political-developments-in-ottoman-kurdistan-before-the-nineteenth-century-15141800/382C2DF544D0CFEBB91CA2C0C0D3FD83 }}</ref> [[Wêne:Bohtan.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Botan (1335–1855)]] [[Mîrektiya Botan]] ku serdemeke dirêj li Kurdistanê hikum kiriye yek mîrektiya herî mezin û yek ji mîrektiyên bihêz ên Kurdistanê bû ku li deverên berfireh ên [[Bakurê Kurdistanê]] hikum kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=kurdistanchronicle |sernav=The Emirate of Botan |url=https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |roja-arşîvê=2024-12-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241204082735/https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mîrektiya Botan di dema xwe yê herî bi berfireh de deverên bajarên wekê [[Şirnex]], [[Sêrt]], hinek deverên [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]], [[Amed]], [[Zaxo]], [[Şingal]] û [[Êlih]]ê a îro vegirtiye. Mîrektî ji aliyê malbata ezîzan ve hatiye birêvebirin ku malbateke bi kok ên Kurdistanê ne. Mîrektiyê navê xwe ji eşîra botiyan wergirtiye ku eşîreke bi şervaniya xwe hatine nas kirin. Mîrê dawî ya mîrektiyê mîrê herî bi navdar ê mîrektiyê [[Bedirxan Beg]] (1821-1847) bû ku bi avakirina artêşeke bihêz, binesaziya pîşesaziyê û rêveberiyeke nîvserbixwe li herêmê ava kiriye.<ref name="Ates2021">{{Jêder-kitêb |sernav=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |paşnav=Ates |pêşnav=Sabri |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=73–103 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Aktürk |pêşnav=Ahmet Serdar |tarîx=2018 |sernav=Family, Empire, and Nation: Kurdish Bedirkhanis and the Politics of Origins in a Changing Era |url=https://journals.upress.ufl.edu/JGSS/article/view/729 |kovar=Journal of Global South Studies |ziman=en |cild=35 |hejmar=2 |rr=390–423 |doi=10.1353/gss.2018.0032 |issn=2476-1419 }}</ref> [[Mîrektiya Soran]] yek mîrnişînên Kurditanê bû ku li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku di nav de deverên berfireh ên Bakurê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê û deverên berfireh ên Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref> Mîrektiya Soran ji sala 1514an heya sala 1835an wekê hêzeke girig ê Kurdistanê hebûna xwe parastiye. Mîrektî di dawiya sedsala 12an de ji aliyê [[Îsa Beg]] ve hatiye damezrandin ku dîroka xwe ya bi qasî 650 salî de ji aliyê 24 mîran ve hatiye birêvebirin. Di seranserê dîroka mîrekiyê de bajarên wekê [[Herîr, Hewlêr|Herîr]], [[Şeqlawe|Şeklawe]], [[Xelîfan, Hewlêr|Xelîfan]] û [[Dîvîn]]ê wekê navendên mîrektiyê xizmet kirine û navçeya Rewandizê paytexta dawî û bajarê herî giring ê mîrektiyê bû. Mîrektî demek kurt ji aliyê Xanzad ve ku rêvebereke jin bû hatiye birêvebirin. Mîrektiya Soran di serdema [[Mîr Muhemmed Paşa|Mîr Muhemmed]] de serdema xwe ya zêrîn derbas kiriye ku di sala 1814an de hatiye ser desthilatdariyê. Mîr Muhemmed di artêşê de reformên mezin kiriye, bikaranîna çekên agirîn daye destpêkirin û keleh û bircên leşkerî ava kiriye.<ref name="Ates2021"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA |url=https://books.google.com/books?id=hQIxDwAAQBAJ }}</ref> ==== Komarên Kurdistanê ==== [[Wêne:Republic of Ararat.png|thumb|230px|Nexşeya Komara Agiriyê (1927–1931)]] [[Komara Agiriyê]] ku yek ji komarên sedsala 19ê Kurdistanê bû di navbera salên 1927 û 1931ê li herêmeke berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Komar rêveberiyeke yekalî bû ku ji aliyê serokên [[Xoybûn|Cemiyeta Xoybûnê]] ve di dema [[Serhildanên Agiriyê]] hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan: crafting of national selves |url=https://archive.org/details/kurdistancraftin0000hous |paşnav=Houston |pêşnav=Christopher |weşanger=Indiana Univ. Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-253-22050-9 |cih=Bloomington, Ind }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the peoples of Africa and the Middle East |url=https://archive.org/details/encyclopediaofpe0000unse_h6k0 |weşanger=Facts On File |tarîx=2009 |isbn=978-0-8160-7158-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Stokes |pêşnavê-edîtor=Jamie |series=Facts on File library of world history }}</ref> Gundê [[Kurdava]] ku niha gundekî bi ser navçeya [[Bazîd]]ê ve ye wekê paytexta demkî ya komarê hatibû hilbijartin. Komarê li herêma rizgarkirî ala xwe bilind kiriye, rojnameyek bi navê Agirî derxistiye û ji bo naskirina komarê name ji hêzên mezin re şandiye ku di nav de [[Cemiyeta Miletan]] jî hebû daxwaza naskirina navneteweyî ya Komara Agiriyê kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |sernav=Dengê Kurdistan> |malper=www.dengekurdistan.nu |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2021-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210305123517/http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |sernav=Republics of Ararat |malper=www.ekurds.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2020-12-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201217050457/http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Biroyê Heskî Têlî]] wekê serokê rêveberiya sivîl ê komarê hatiye erkdar kirin û ji bo baskê leşkerî [[Îhsan Nûrî Paşa]] ku efserê berê ya osmanî bû hatibû erkdar kirin. Yek ji komarên sedsala 19an ku li Kurdistanê hatiye damezrandin [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] bû ku ji aliyê [[Qazî Mihemed]] ve di sala 1946an de li Rojhilata Kurdistanê, li bajarê Mehabadê hatiye ragihandin. Komara Mehabadê di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] (1941) de dema ku hêzên hevpeymanan ku di nav de hêza [[Brîtanyaya Mezin]] û hêza [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hebû ji bo ku polîtîkayên alîgirî yên Şah Riza ku aliyê [[Almanyaya Nazî|Almanyayê]] dikir êrîşê Îranê kiribûn hatibû damezrandin. Qazî Mihemed wek serokê komarê hatibû hilbijartin û kabîneyeke hikûmetê ku ji 13 wezîran pêk dihat hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |tarîx=1963 |sernav=William Eagleton: The Kurdish Republic of 1946, London: Oxford University Press, 1963, VII, 142. Seiten, 30/- |url=https://doi.org/10.1163/157006063x00246 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283–284 |doi=10.1163/157006063x00246 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021"/> ==== Herêmên otonom ên Kurdistanê ==== Di roja îro de du herêmên xweser an jî herêmên otonom ên Kurdistanê hene. [[Herêma Kurdistanê]] ku yek ji herêmên otonom ên Kurdistanê ye di sala 2005an hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Loft |pêşnav=Philip |tarîx=2026-12-06 |sernav=Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile |url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-10398/ |kovar=commonslibrary.parliament.uk |ziman=en-GB }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de [[Başûrê Kurdistanê]] di bin desthilatiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] de pêşketinên giring ên siyasî û aborî bidestxistiye ku di nav van salên dawî de li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev salên dawî wekê destpêka "serdema zêrîn" Başûrê Kurdistanê hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=fr }}</ref> Di heman demê de di serdema Hikûmeta Herêma Kurdistanê li bajarên wekê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]], projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşveçûnên nûjen bidest xistine. Herêma Kurdistanê di sala 2005an statûya xwe yê qanûnî bidest xistiye û ji xeynî hinek deveran Başûrê Kurdistanê ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêvebirin. Yek herêmên xweser ên Kurdistanê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye piştê ku piştê şerê navxweyî yê Sûriyê herêm bi awayekê defakto xweseriya bidest xistiye. Her çiqas Rojavayê Kurdistanê bi awayekî fermî rêveberiyeke otonom bidest ne xistibe jî herêm ji sala 2013an ve vir ve ji aliyê [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê]] ve tê birêvebirin.<ref name="Allsopp2019">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref><ref name="Allsopp2019"/> == Demografî == [[Wêne:Komên etnîkî yên Kurdistanê2.jpg|thumb|çep|Grafîka komên etnîkî yên Kurdistanê]] Nifûs serekeyê Kurdistanê ji [[kurd]]an pêk tê ku li tevahiya Kurdistanê di navbera 40-45 milyonan de hatiye texmîn kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 |sernav=The Kurdish population |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=fr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youngpioneertours.com/ethnicities-in-kurdistan/ |sernav=Ethnicities in Kurdistan - Who Lives In Southern Kurdistan in 2026? |malper=Young Pioneer Tours |tarîx=2025-01-02 |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en }}</ref> Ji xeynê nifûsa heyî ya kurdan komên etnîkî yên wekê [[tirk]], [[ereb]], [[Gelê Farsê|fars]], [[ermenî]] û [[suryanî]] jî li Kurdistanê dijîn. Her çiqas bi awayekê fermî nehatibe diyar kirin, ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne nifûsa kurdên li Bakurê Kurdistanê di navbera 18 û 20 milyon kes de hatiye texmîn kirin. Di heman demê hejmara nifûsa Bakurê Kurdistanê ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne hejmara wan navbera 5 û 6 milyon kes hatiye texmîn kirin. Nifûsa Rojhilata Kurdistanê di navbera 8 û 10 milyonan de ye û nifûsa Başûrê Kurdistanê jî ji 10 milyonan derbas bûye ku li gorî hejmara nifûsa sala 2025an nifûsa herêmê 10 milyon û 496 hezar û 112 kes hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/kurmanci/kurdistan/021220257 |sernav=Nifûsa Başûrê Kurdistanê 10 milyon derbas kir |malper=Rudaw |tarîx=2025-12-02 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=kurmanci |paşnav=RÛDAW }}</ref> Ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê deverên navxweyî yên Sûriyê bûne li Rojavayê Kurdistanê bi qasê 2,5 milyon kurd dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/syrias-ethnic-and-religious-groups-explained/a-71014065 |sernav=Syria's ethnic and religious groups explained |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://dckurd.org/kurdistan/ |sernav=KURDISTAN {{!}} Washington Kurdish Institute |tarîx=2015-05-03 |roja-gihiştinê=2026-07-02 |ziman=en-US |paşnav=Institute |pêşnav=Washington Kurdish }}</ref> Bi nifûsa 1,86 milyon kesan (2026) bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê bajarê [[Dîlok]]ê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/gaziantep-nufusu |sernav=Nifûsa Dîlokê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi nifûsa 1,58 milyon kes (2026) ku di nav de deverên metropolî jî hene duyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] e ku niha paytexta [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldometers.info/tr/demografi/irak-demografisi/ |sernav=Hewlêr Demographics 2026 (Population, Age, Sex, Trends) |malper=Worldometer |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr }}</ref> Bi nifûsa 1,18 milyon kes (2026) sêyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê jî [[Amed]]ê ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/diyarbakir-nufusu |sernav=Nifûsa Amedê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr }}</ref> û çarem bajarê herî qerebalix bi nifûsa 871.000 kes (2026) [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.macrotrends.net/global-metrics/cities/21540/sulaimaniya/population |sernav=Sulaimaniya, Kurdistan Metro Area Population (1950-2026) {{!}} MacroTrends |malper=www.macrotrends.net |roja-gihiştinê=2026-06-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250807082009/https://www.macrotrends.net/global-metrics/cities/21540/sulaimaniya/population |roja-arşîvê=2025-08-07 |url-status=dead }}</ref> === Komên etnîkî yên Kurdistanê === Ji xeynê kurdan ku koma etnîkî ya xwemalî ya Kurdistanê ne gelên koçberên wekê tirk û ereb di dîrokên cihêreng koçê bajarên Kurdistanê bûne. Berê perçe bûna Kurdistanê û piştê perçebûna Kurdistanê an jî di sedsala 18an de û di sedsala 19an de bi polîtîkayên guhertina demografiya Kurdistanê gelek kurd ji Kurdistanê hatine sirgûn kirin û komên koçber ên wekê ereb û tirk li Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Schaller2008"/> Di roja îro de li Kurdistanê de komên etnîkî yên wekê kurd, tirk, ereb, ecem, azerî, ermenî û asûrî dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdarastirmalari.com/details/zidi-ve-musluman-kurtlerin-ortak-gecmisi |sernav=Dîroka hevbeş a kurdên êzîdî û kurdên misilman |malper=Kürd Araştırmaları |roja-gihiştinê=2026-07-02 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youngpioneertours.com/ethnicities-in-kurdistan/ |sernav=Ethnicities in Kurdistan - Who Lives In Iraqi Kurdistan in 2026? |malper=Young Pioneer Tours |tarîx=2025-01-02 |roja-gihiştinê=2026-07-02 |ziman=en }}</ref> {{multiple image | align = center | direction = square | caption_align = center | header = Bajarên mezin ên Kurdistanê | header_align = left/right/center | image1 = Deriyê Çiyê Amed 2010.JPG | width1 = 220 | alt1 = [[Amed]] | caption1 = [[Amed]] | image2 = Shar Park, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg | alt2 = Hewlêr | width2 = 240 | caption2 = [[Hewlêr]] | image3 = Aerial Photo Of Sanandaj 13960613 01.jpg | alt3 = | width3 = 220 | caption3 = [[Sine]] | image4 = Assyrian Church of the East parish in al-Hasakah.jpg | alt4 = [[Hesîçe]] | width4 = 220 | caption4 = [[Hesîçe]] }} === Ziman === {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} [[Wêne:Kurdish languages map.svg|thumb| Belavbûna zimanê kurdî|{{Unbulleted list|style=text-align:left;padding-top:5px; |{{legend|#ef6662|[[Kurmancî]]}} |{{legend|#c63143|[[Soranî]]}} |{{legend|#a56c24|[[Zazakî]]}} |{{legend|#c8a65d|[[Xwarîn]] (zimanê [[Goranî]] jî di nav de ye)}} |{{legend|#b3d423|Herêmên tevlîhev}} |}}]] [[Zimanê kurdî]] zimanê sereke yê Kurdistanê ye ku zaravayên cihêreng ên zimanê kurdî li seranserê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/388/kurdish-language/ |sernav=Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish language {{!}} Kurdish Dialects, Writing System & Grammar {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Kurdish-language |roja-gihiştinê=2026-06-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Zaravaya [[kurmancî]] (kurdiya bakur) zaravaya herî berbelav ê Kurdistanê ye ku li seranserê Bakurê Kurdistanê, li seranserê Rojavayê Kurdistanê, li deverê [[Behdînan]] a Başûrê Kurdistanê û devereke berfireh ê bakurê [[Rojhilata Kurdistanê]] ji aliyê kurdan ve tê axavtin. Di heman demê de zaravaya [[zazakî]] ku yek ji zaravayên kurdî ye li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Standard Alphabet for reducing unwritten languages and foreign graphic systems to a uniform orthography in European letters |paşnav=Lepsius |pêşnav=Carl Richard |weşanger=Seeleys |tarîx=1863 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=9cb_l3NJv-4C&printsec=frontcover&dq=Standard+Alphabet+for+Reducing+Unwritten+Languages+and+Foreign+Graphic&hl=tr&sa=X&ved=2ahUKEwj5ldHb66HwAhXtoosKHazKBFUQ6AEwAHoECAQQAg#v=snippet&q=zaza&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Treasury of languages; a rudimentary dictionary of universal philology |paşnav=Bonwick |pêşnav=James |weşanger=London : Hall and Co. |tarîx=1873 |kesên-din=University of California Libraries |url=http://archive.org/details/treasuryoflangua00bonwiala }}</ref> Zaravaya [[soranî]] (kurdiya navendî) yek ji zaravayên sereke yên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The History and Development of Literary Central Kurdish |paşnav=Sheyholislami |pêşnav=Jaffer |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=633–662 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/history-and-development-of-literary-central-kurdish/FBF398CC551D62E4C751A9445A5A4E3C |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli |doi=10.1017/9781108623711.026 }}</ref> Zaravaya [[xwarîn]]î (kurdiya başûr) yek ji zaravayên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-ii-history-of-kurdish-studies/ |sernav=KURDISH LANGUAGE ii. History of Kurdish Studies |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectes kurdes méridionaux: étude linguistique et dialectlogique |paşnav=Fattah |pêşnav=Ismaïl Kamandar |weşanger=Peeters |tarîx=2000 |isbn=978-90-429-0918-2 |cih=Leuven |series=Acta iranica }}</ref> Di heman demê demê zimanê biyanî yên wekê zimanê tirkî, zimanê erebî û zimanê farisî ji aliyê kurdên li herêmên Kurdistanê û aliyê komên etnîkî yên ku koçê herêmên Kurdistanê bûne têne axaftin. Zimanê kurdî ji xeynê Kurdistanê li herêmeke berfireh ê [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] ji aliyê [[Kurdên Anatolyayê]] û li herêma Xorasanê jî ji aliyê [[Kurdên Xorasanê]] ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Nefel |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/391/the-history-of-kurdish-language/ |sernav=The History of Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> Di roja îro de zimanê kurdî li Başûrê Kurdistanê û li Rojavayê Kurdistanê wekê zimanê fermî û zimanê perwerdehiyê tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Duman |pêşnav=Dr Yasin |sernav=Li Rojavayê Kurdistanê Perwerdehiya bi Zimanê Kurdî û Rêveberiya Sêzimanî [Education in Kurdish and Multilingual Administration in Rojava, Western Kurdistan] |url=https://www.academia.edu/16571017/Li_Rojavay%C3%AA_Kurdistan%C3%AA_Perwerdehiya_bi_Ziman%C3%AA_Kurd%C3%AE_%C3%BB_R%C3%AAveberiya_S%C3%AAziman%C3%AE_Education_in_Kurdish_and_Multilingual_Administration_in_Rojava_Western_Kurdistan_ |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.gov.krd/dfr/dfr.gov.krd/p/p9728.html |sernav=Zimanên fermî yên Herêma Kurdistanê |malper=archive.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Zimanê kurdî yek ji zimanên ji malbata zimanê hind û îranî ye ku bi koda zimanî yên wekê [[ISO 639-1]] ku û bi koda zimanî ya [[ISO 639-2]] kur hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iso.org/standard/22109.html |sernav=ISO 639-1:2002 |malper=ISO |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/standards/iso639-2/php/code_list.php |sernav=ISO 639-2 Language Code List - Codes for the representation of names of languages (Library of Congress) |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> === Dîn === {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} Her çiqas baweriya herî berbelav ê Kurdistanê [[Sunîtî|îslama sunnî]] be jî<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali |pêşnav=Othman |tarîx=1997-10-01 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914 |url=https://doi.org/10.1080/13602009708716377 |kovar=Journal of Muslim Minority Affairs |cild=17 |hejmar=2 |rr=283–291 |doi=10.1080/13602009708716377 |issn=1360-2004 }}</ref> li Kurdistanê gelek baweriyên cihêreng têne dîtin. Li gel îslama sunî li hinek deverên Bakurê Kurdistanê [[elewîtî]] jî baweriyeke berbelav e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/569/alevism/ |sernav=Alevism - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> Dînê [[zerdeştî]] ku baweriyeke berê îslamê bû û dîneke kevn ê Kurdistanê bû heya roja îro li Kurdistanê hebûna xwe parastiye ku li hinek deverên Kurdistanê kesê xwedî baweriya zerdeştî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szanto |pêşnav=Edith |tarîx=2018-05-15 |sernav=“Zoroaster was a Kurd!”: Neo-Zoroastrianism among the Iraqi Kurds |url=https://brill.com/view/journals/ic/22/1/article-p96_8.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=22 |hejmar=1 |rr=96–110 |doi=10.1163/1573384X-20180108 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de [[Şiîtî|îslama şîe]] jî yek ji baweriyên Kurdistanê ye ku li Rojhilata Kurdistanê kesên xwedî vê baweriyê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The balance of truth: essays in honour of Professor Geoffrey Lewis |weşanger=The Isis Press |tarîx=2000 |isbn=978-975-428-162-0 |çap=First printing |cih=Istanbul |paşnavê-edîtor=Balım-Harding |pêşnavê-edîtor=Çiğdem |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Geoffrey L. }}</ref> [[Êzdîtî]] ku baweriyeke sînkretîk û yekxwedayî ye, yek ji dînên kevn ê Kurdistanê ye ku li Başûrê Kurdistanê bi taybetî li [[Şingal]]ê baweriya sereke yê kurdên êzîdî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Yezidism--its Background, Observances, and Textual Tradition |paşnav=Kreyenbroek |pêşnav=Philip G. |weşanger=E. Mellen Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-7734-9004-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OTQqAQAAMAAJ&q=Ancient+iranian }}</ref> Li Kurdistanê baweriya [[yarsan]]î baweriyeke berbelav ê Kurdistanê ye ku bi giranî li Başûrê Kurdistanê û li seranserê sinorê Rojhilata Kurdistanê berbelav e û baweriyeke xwedî taybetmendiyên ezoterîk û mîstîk e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uu.nl/organisatie/faculteit-geesteswetenschappen |sernav=Faculteit Geesteswetenschappen - Universiteit Utrecht |malper=www.uu.nl |tarîx=2026-06-22 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=nl }}</ref> Di heman demê de li Kurdistanê kesên xwedî baweriya xiristiyaniyê jî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan: Political Development and Emergent Democracy |paşnav=Stansfield |pêşnav=Gareth R. V. |weşanger=Routledge |tarîx=2003-08-29 |isbn=978-1-134-41416-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FB4ErXPRRd0C&q=hawraman+kurdistan+assyrians&pg=PA214 }}</ref> == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} Çanda Kurdistanê an jî çanda kurdan mîrateke dewlemend a Kurdistanê ye ku kurd yek ji gelên xwemaliyên yên Rojhilata Navîn ku şopên şaristaniyên kevnar û baweriyên kevin ji erdnîgariya Kurdistanê wergirtine. Çanda Kurdistanê ku li dora Mezopotamya û Çiyayên Zagrosê ava bûye, bi wêje, muzîk, têkiliyên malbatî yên xurt û bi koka xwe yên mîtolojîk derketiye pêş. === Çanda gelêrî === [[Wêne:Map of Kurdish vocal styles.png|thumb|çep|Nexşeya zimannasî û etnomuzîkolojî ya Kurdistanê ku belavbûna herêmî ya şêwazên muzîka kevneşopî ya kurdî nîşan dide]] [[Wêne:Kurdish girl in iran.jpg|thumb|Dîmenek keçên kurd ku di pîrozbahiya [[Newroz]]a sala 2024an de govendê girtine (Rojhilata Kurdistanê)]] [[Wêne:Tambourine playing ceremony.jpg|thumb|Dîmenek ji keçên kurd ku li defê didin (Palangan, Rojhilata Kurdistanê)]] Yek ji çandên kevneşopî yên Kurdistanê çanda dengbêjiyê ye ku bi gelemperî bê enstrûmanan ji aliyê dengbêjan be tê gotin û bi stranên û helbestên dengbêjan bûyerên giring ên dîrokî yên Kurdistanê hatine tomarkirin. Taybetmendiya çanda dengbêjiyê ev bû ku di serdemên ku çanda nivîskî belav nebûye de bûye sedem ku koçberiyên mezin, şer, pevçûnên eşîrî, çîrokên evînê yên destanî, trajediyên mezin û bûyerên dîrokî nifş bi nifş were veguhastin û neyên jibîrkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Beyter |pêşnav=Önder |tarîx=2024-12-30 |sernav=Şerê Gamêşvanê di Wesîqeyên Dîrokî û Kilamên Dengbêjan da |url=https://doi.org/10.55118/kurdiyat.1555616 |kovar=Kurdiyat |hejmar=10 |rr=67–87 |doi=10.55118/kurdiyat.1555616 |issn=2717-8315 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DEMİRAL |pêşnav=Serkan |paşnav2=KOÇAK |pêşnav2=Zafer |paşnav3=KOÇAK |pêşnav3=Esmeray |tarîx=2022-03-15 |sernav=Xezîneya Çanda Devkî ya Anatolyayê Dengbejî |url=https://doi.org/10.37154/cudes.2022.48 |kovar=JOURNAL OF CURRENT DEBATES IN SOCIAL SCIENCES |doi=10.37154/cudes.2022.48 |issn=2632-1734 }}</ref> Di çanda Kurdistanê de muzîk ne tenê çandeke şahiyê ye. Çanda muzîka Kurdistanê di serdema nûjen de jî li ser formata xwe heyî berdewam kiriye ku bûyerên li Kurdistanê qewimî ne tîne ziman ku di nav de koçberî, bûyerên dîrokî, evîn û bûyerên rewşa hemdem ê Kurdistanê hene. Enstrumanên serekeyên muzîka gelêrî ya kurdî bilûr, def/erebane, tembûr, dihol û zirneye. Her çiqas muzîka kurdî şêwaza modal a herêma Rojhilata Navîn nîşan bide jî, bi teknîkên xwe yên vokal, rîtm û melodiyên xwe yên melankolîk ên bêhempa ji muzîka Rojhilata Navîn cuda dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blum |pêşnav=Stephen |paşnav2=Christensen |pêşnav2=Dieter |paşnav3=Shiloah |pêşnav3=Amnon |tarîx=2001 |sernav=Kurdish music |url=https://doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.15686 |kovar=Oxford Music Online |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-1-56159-263-0 }}</ref> Di çanda kurdî de stîla dans an reqsa kurdî wekê "govend" hatiye binavkirin. Govend di çanda Kurdistanê de sembola kolektîv, yekîtî û hevgirtinê ye ku di dema gerandina govendê de kesên ku govendê digerînin destê hev digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://jindergi.com/ceviri/direnis-olarak-kurt-dansi-govendden-baleye/ |sernav=Reqsa Kurdî wek berxwedan: Ji Govendê heta Baletê |malper=Jin dergi |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=tr }}</ref> Her dem di dema gerandina govendê de keseke pispor serkêşiya govendê dike. Ev kesê serkêş ku li serê govendê dileyize wekê serkêşê govendê tê binavkirin û kesê ku li dawiya govendê dileyize wekê berpêşê govendê tê binavkirin. Serkêşê govendê bi destmala ku digire rîtm, leza û guhertinên fîguran kontrol dike û govendê birêve dibe. Bi gelemperî govend bi rîtmên hêdî û an jî bi govenda sê pê dest pê dikin û her ku rîtm zûtir dibe, ger û rîtma govendê bileztir dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishlessons.com/kurdish-dance/ |sernav=Kurdish Dance |malper=Kurdish Kurmanji Lessons |tarîx=2023-10-28 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US |paşnav=Lessons |pêşnav=Kurdish }}</ref> Di serdema nûjen de govenda kurdî wekê nasnameya polîtîk a çanda neteweyî ya Kurdistanê hatiye dîtin ku ji aliyê kurdên ve li qadên civînên polîtîk bigire heya şahî û komcivînên biçûk dikare were lîstin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Karakecili |pêşnav=Fethi |sernav=Kurdish Dance Identity In Contemporary Turkey. |url=https://www.academia.edu/6546183/Kurdish_Dance_Identity_In_Contemporary_Turkey |kovar=academia.edu }}</ref> === Wêje === Wêjeya kurdî ji aliyê dîrokî ve li ser kevneşopiyeke devkî ya kûr û mîrateyeke nivîskî ya dewlemend hatiye avakirin ku ji sedsala 15an û vir ve pêşketiye. Berhemên ku bi zaravayên kurmancî û soranî hatine hilberandin ku di çarçoveya medrese û mîrektiyên Kurdistanê de pêş ketiye. Helbestvanên kurd ên herî pêşîn ên naskirî [[Ebdulsemedê Babek|Evdilsemedê Babek]], [[Eliyê Herîrî]], [[Mela Huseynê Bateyî]], [[Melayê Cizîrî]], [[Feqiyê Teyran|Faqiyê Tayran]] û [[Ehmedê Xanî]] ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/533728/slug |sernav=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |malper=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |tarîx=2017-02-11 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://polen.itu.edu.tr/bitstream/11527/18141/1/513167.pdf |sernav=DSpace |malper=polen.itu.edu.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Şaîrên Klasîk ên Kurd |weşanger=Jîna Nû |tarîx=1988 |isbn=978-91-970927-8-4 |çap=Çapa 1 |cih=Uppsala |paşnavê-edîtor=Yûsuf |pêşnavê-edîtor=Abdulreqîb |series=Weşanên Jîna Nû |paşnavê-edîtor2=Sêr |pêşnavê-edîtor2=El ̂ }}</ref> Evdilsemedê Babek di sedsala 10an de, Elî Herîrî di sedsala 11an de û helbestvanên din jî di navbera sedsalên 15 û 17an de jiyane û bi zaravayê kurmancî ya kurdî berhemên xwe nivîsandine. Di vê serdemê de, navenda wêjeya ya Kurdistanê [[Mîrektiya Botan]]ê bû ku paytexta mîrektiyê li [[Cizîr]]ê bû. Di heman demê de ji xeynê Cizîrê, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] û [[Sine]] jî navendên din ên giring ên wêjeyî yên Kurdistanê bûn. Zimanekî din ê giring ê wêjeyî ya Kurdistanê goranî bû ku zaravaya goranî ji aliyê [[Mîrektiya Erdelan]] û Sineyê ve dihat piştgirîkirin. Lê piştre wêjeya goranî hêdî hêdî bandora xwe winda kiriye. Destanên herî navdar ên Kurdistanê destan ên mîtolojîk ên [[Siyabend û Xecê]] û [[Mem û Zîn]]ê ne. Ev destan û çîrok ên mîtolojîk bi rêya stranên dengbejî û çirokbejan heya roja îro hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Siyabend û Xecê: destan |paşnav=Zinar |pêşnav=Zeynelabidîn |weşanger=Pencînar, Weşanxaneya Çanda Kurdî (Kurdiska kulturförl |tarîx=1992 |isbn=978-91-630-1222-8 |cih=Stockholm }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Destpêka edebiyata Kurdî |paşnav=Uzun |pêşnav=Mehmed |weşanger=Ithaki Publishing |tarîx=2011 |isbn=978-975-273-369-5 |ziman=ku |url=https://books.google.fr/books?id=nD1EUhRIms8C&pg=PA38&dq=siyamend+%C3%BB+xec%C3%AA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwial8CJqvntAhWGy4UKHUN1CPMQ6AEwA3oECAIQAg#v=onepage&q=siyamend%20%C3%BB%20xec%C3%AA&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://sirnak.ktb.gov.tr/TR-56428/mem-u-zin.html |sernav=Mem u Zin |malper=sirnak.ktb.gov.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200814104414/https://sirnak.ktb.gov.tr/TR-56428/mem-u-zin.html |roja-arşîvê=2020-08-14 |url-status=dead }}</ref> == Rêveberiyên xweser == === Herêma Kurdistanê === {{Gotara bingehîn|Herêma Kurdistanê}} Di serdema nûjen de tekane herêma xweser ku bi statuya destûrî ya navneteweyî hatiye nas kirin Herêma Kurdistanê ye ku di roja îro de hinek deverên Başûrê Kurdistanê ji aliyê rêveberiya [[Herêma Kurdistanê]] tê birêvebirin. <ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/ |sernav=Region {{!}} Facts & Figures |malper=Kurdistan Regional Government |roja-gihiştinê=2026-07-11 |ziman=en }}</ref> Navenda rêveberiya Herêma Kurdistanê li Hewlêrê ye ku li gel [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] gelek kar û xebatên dîplomatîk li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê bireve birin. Herêma Kurdistanê wekê herêmeke federal a otonom ji aliyê destûra ningehîn a Iraqê ve bi qanûnî hatiye naskirin. Di roja îro de parêzgehên wekê parêzgeha [[Dihok]]ê, parêzgeha Hewlêrê, parêzgeha Silêmaniyê û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebceyê]] ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve tê birêvebirin. Her çiqas devereke berfireh ê [[Başûrê Kurdistanê]] ji aliyê rêveberiya kurd were birêvebirin jî lê heya roja îro jî hinek deverên Başûrê Kurdistanê beşdarê rêveberiya hikûmeta Herêma Kurdistanê nebûye ku demografiya van deverên Başûrê Kurdistanê di dîrokên cihêreng de ji aliyê hikumeta baesê ve hatiye guhertin û kurd ji van deveran hatine derxistin û erebên hawîrde li van deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin. Herêm Kurdistanê xwedî parlamento, hikumet û hêzên çekdarî ([[Pêşmerge]]) xweser e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Destination Kurdistan: Is This Autonomous Iraqi Region a Budding Tourist Hot Spot? {{!}} TIME.com |url=https://world.time.com/2012/12/31/destination-kurdistan-is-this-autonomous-iraqi-region-a-budding-tourist-hotspot/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=TIME.com |ziman=en-us }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tîrmeh 2026 }}</ref> === Rojavayê Kurdistanê === Di roja îro yek ji rêveberiyên serbixwe yê defakto li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye ku ji rêveberiya Bakur û rojhilatê Sûriyê ve tê birêvebirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=The New Arab & agencies |sernav=Syria Kurds adopt constitution for autonomous federal region |url=https://www.alaraby.co.uk/english/news/2016/12/30/syria-kurds-adopt-constitution-for-autonomous-federal-region |roja-gihiştinê=2026-07-11 |xebat=alaraby |ziman=en }}</ref><ref name=":17">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref> Her çiqas deverên Rojhilata Kurdistanê bi awayekê fermî heya ji ji aliyê rêveberiya xweser ve neyê birêvebirin jî di roja îro de devereke berfireh ê Rojavayê Kurdistanê bi awayekê defakto di bin [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê|rêveberiya xweser]] de ye. Herêmê di sala 2012an de di çarçoveya pevçûna Rojava ya berdewam û şerê navxweyî yê berfireh ê Sûriyeyê de ku hêza wê ya leşkerî ya fermî, [[Hêzên Sûriya Demokratîk]] (SDF), tê de beşdar bûye, xweseriyeke kirayrî ya serbixwe bi dest xistiye. Her herêm çiqas hinek pêwendiyên derve birêve dibe jî, ji xeynî parlamentoya [[Ketelonya]]yê ne ji aliyê hikûmeta Sûriyeyê, ne dewlet, ne jî saziyên din ên hikûmetê ve bi fermî wekê rêveberiyeke xweser nehatiye naskirin. Rojavayê Kurdistanê xwedî demografiyeke pir-etnîkî ye û li herêmê nifûseke girîng a ereb, kurd û asûrî heye û civakên biçûktir ên herêmê jî ji tirkmen, ermenî, ji çerkezan pêk tê.<ref name=":17"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Middle Eastern Minorities: The Impact of the Arab Spring |paşnav=Zabad |pêşnav=Ibrahim |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2017-03-27 |isbn=978-1-317-09673-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=XiAlDwAAQBAJ }}</ref> == Ala û nîşan == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} === Alaya Kurdistanê === [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Ala Kurdistanê Alaya Kurdistanê sembola neteweyî ya gelê kurd e ku di roja îro de wekê alaya fermî ya [[Herêma Kurdistanê]] hatiye bilind kirin. Ayala Kurdistanê cara yekem di sala 1920an de ji aliyê Komeleya Tealî ya Kurdistanê ve li [[Stembol]]ê hatiye sêwirandin<ref name=":16">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/the_national_flag_of_kurdistan.php |sernav=The National Flag of Kurdistan |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |sernav=Seîd Veroj/ Ala Kurdistanê; berhemê têkoşîna netewî ya miletê Kurd e û berîya sed (100) salan hatîye çêkirin {{!}} Kovara Bîr |malper=kovarabir.com |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr |roja-arşîvê=2024-07-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240717203808/https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û piştre jî ji bi guhertoyên cihêreng ji aliyê [[Komara Agiriyê|Komara Agirî]] û [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] ve hatiye bilind kirin. Alaya Kurdistanê ji jor ber bi jêr ve ji sê xetên rasteber pêk hatiye ku bi rengên [[sor]], [[Spî (reng)|spî]] û [[kesk]] hatiye xemilandin û nîşana roja zer bi 21 yek tîrêjan ([[Rojê Kurdî|roja kurdan]]) li navenda alayê cih digire. Rêjeya firehî û dirêjahiya Alaya Kurdistanê 2:3ê ye. Wateya rengê Alaya Kurdistanê wiha hatiye diyarkirin: rengê sor; xwîna şehîd û pakrewanên Kurdistanê rave dike ku ji bo ji bo azadiya Kurdistanê jiyana xwe jidest dane, rengî spî: aramî, aştî, azadî û wekheviyê rave dike, rengê kesk; sirûşt û xwezaya Kurdistanê rave dike û roja kurd jî li dijî tarîtiyê ronahiyê rave dike.<ref name=":16" /> Alaya Kurdistanê di roja îro de wekê alaya fermî yê Herêma Kurdistanê hatiye naskirin û di dema civîn û hevdîtinên dîplomatîk ên rêveberiya Herêma Kurdistanê de ji bo destnîşankirina Herêma Kurdistanê li kêleka alayên cihêreng ên dewletên Cîhanê tê danîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/449956/slug |sernav=Neçirvan Barzani ile Trump Davos’ta görüştü |malper=Nêçîrvan Barzanî û Trump li Davosê civiyan. |tarîx=2020-01-22 |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> === Roja kurd === [[Wêne:Roj emblem.svg|thumb|200px|Roja kurd ku sembola neteweyî ya Kurdistanê ye]] [[Rojê Kurdî|Roja kurdî]] ya Kurdistanê yek ji sembolên herî bingehîn ên çand, dîrok û nasnameya neteweyî ya kurdan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thekurdishproject.org/history-and-culture/kurdish-culture/kurdish-flag/ |sernav=Learn About the Kurdistan Flag |malper=The Kurdish Project |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Roja kurdî semboleke ku ji demên kevnar ve li Mezopotamyayê û li Zagrosê hatiye bikar anîn ku di roja îro de sembola sereke yê Kurdistanê ye ku nûnertiya çand, ronakbarî û azadiya Kurdistanê dike. Di heman demê de roja kurd ji şaristaniyên kevnar ên Mezopotamyayê ve xwedî giringiyeke dînî, çandî û dîrokî ye. Di roja îro de jî roja kurd bi fermî li ser alaya Kurdistanê cih digire. Roj ji 21 tîrêjan pêk hatiye ku di baweriyên kevnar ên Mezopotamya û sembola ji nû ve hebûn û ronakbariyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/english/kurdistan/210720171 |sernav=Years before independence talk someone had foresight to standardize the Kurdish flag |malper=Rudaw |tarîx=2017-07-21 |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> Pîroziya roj û agirê vedigere baweriyên kevnar û mîtolojiyên kevnare yên Kurdistanê. Roja kurdî di serdema Medan de sembola sereke yê padîşahî û desthilatdariyê bû. Di heman demê de ji ber roj ku tariyê têk dibe, di çanda Kurdistanê de nîşana baweriya ku qencî her tim li dijî xirabiyê biser dikeve û edaleta her tim li dijî zilmê biser dikeve. Di heman de di serdema nûjen de hejmara 21 tîrêjên roja kurd bi cejna Newrozê ve hatiye girêdan ku cejneke neteweyî ya Kurdistanê ye ku di her sal di 21ê adarê de ji aliyê kurdan tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=The Christian Science Monitor |tarîx=2004-03-23 |sernav=For Kurds, a day of bonfires, legends, and independence |url=https://www.csmonitor.com/2004/0323/p07s02-woiq.html |roja-gihiştinê=2026-07-01 |xebat=The Christian Science Monitor |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish diasporas: a comparative study of Kurdish refugee communities |url=https://archive.org/details/kurdishdiasporas0000wahl |paşnav=Wahlbeck |pêşnav=Östen |weşanger=St. Martin's Press in association with Centre for Research in Ethnic Relations, University of Warwick |tarîx=1999 |isbn=978-0-312-22067-9 |cih=New York |series=Migration, minorities, and citizenship }}</ref> == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e ku helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en }}</ref> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] 25x3dcbhk0t3w39yoktiul4hk1286vm 2101887 2101886 2026-11-06T03:22:45Z Penaber49 39672 Sererastkirineke biçûk 2101887 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2 | konvansiyonel navê dirêj = Kurdistan<br>{{nobold|{{ziman|ckb|کوردستان}}}} | wêneyê ala = Flag of Kurdistan.svg | sirûda netewî = ''[[Ey Reqîb]]''<br/>{{Ziman|ckb|ئەی ڕەقیب}}<br/> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{Navîn|[[Wêne:Kurdistan (Instrumental).ogg]]}}</div> | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Herêmên niştecihbûnê yên kurdan (li gorî [[Ajansa Navendî ya Saloxgeriyê|CIA]], 1992)<ref>{{Jêder-malper |sernav=Kurdish lands |url=https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=20 çiriya pêşîn 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191020110824/https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=The Kurdish lands. |url=https://www.loc.gov/item/93682579/ |malper=Library of Congress |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=15 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200515013340/https://www.loc.gov/item/93682579/ |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | paytext = [[Amed]] an [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] (li gorî perspektîvên herêmî û dîrokî) | bajarê mezin = [[Amed]], [[Dîlok]], [[Hewlêr]], [[Silêmanî]], [[Sine]], [[Ûrmiye]], [[Wan]] | awayê ziman = Zimanên sereke | ziman = [[Zimanê kurdî|Kurdî]] ([[kurmancî]], [[soranî]], [[Zimanên zazakî-goranî|zazakî-goranî]]), [[Zimanê erebî|erebî]], [[Zimanê farisî|farisî]], [[Zimanê tirkî|tirkî]] | komên etnîkî = [[Kurd]], [[tirk]], [[ereb]], [[faris]], [[suryanî]], [[tirkmen]] | demonîm = [[Kurd]] | rûerd km2 = 392000 | rûerd jêrenot = <ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2002 |sernav=Kurds, Kurdistān |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |kovar=Encyclopaedia of Islam |çap=2 |weşanger=[[Brill Publishers|BRILL]] |isbn=9789004161214 |paşnav1=Bois |pêşnav1=Th |paşnav2=Minorsky |pêşnav2=V. |paşnav3=MacKenzie |pêşnav3=D. N. |roja-arşîvê=26 adar 2023 |roja-gihiştinê=20 çiriya pêşîn 2025 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230326022054/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | nifûs texmînkirin = 40–45 milyon<ref>{{Jêder-malper |tarîx=12 nîsan 2023 |sernav=Kurdish People Fast Facts |url=https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2023 |malper=CNN |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200110105918/https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | hatûçûn = rast }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeo-çandî yê [[Rojhilata Navîn]] û [[Rojavayê Asyayê]] ye ku bingeha [[çand]], [[ziman]] û [[nasname]]ya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakurê navendî) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê bi çiyayên bilind û bi deştên tektonîk ên bilind hatiye karakterîzekirin ku ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] heya rêzeçiyayên Torosan berdewam dike û ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an vediguhere deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên berfireh ên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ev erdnîgariya çiyayî ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan bi awayekî bênavber ji sala 3000ê berê zayînê ve malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]]ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatiye nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikaranîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn ji bo destnîşankirina herêma bakur û herêma başûr û herêma rojhilata Kurdistana îro hatiye bikaranîn.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di [[Serdema Navîn|serdema navîn]] de navê Kurdistanê bi forma îro cara yekem di kronîkên [[Selcûqî|selçûqiyan]] ên sedsala 11an de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek [[Lîsteya xanedan û dewletên kurdan|xanedan û mîrektiyên kurd]] ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikûm kirine. Parçebûna Kurdistanê yekem car di 17ê gulana 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[peymana Zehabê]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşandina xanedaniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasê yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq|Iraq]] û [[Îran]] heye bi çar parçe an beşan hatiye parçekirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di sedsala 20an de li herêmên cihêreng ên Kurdistanê û li herêmên derveyê Kurdistanê dewlet û rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Kurdistanê]] (1946) hatine damezrandin. Piştî [[peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistanê bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye parçekirin. Dewletên ku li ser esasên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabeşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar parçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de parçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Etîmolojî == === Binavkirina di serdema sumeran de === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' hatiye binavkirin ku tê wateya welatiyên çiyayî.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] ya Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên desnîşan kirina Kurdistanê hatiye nivîsandin. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'' an ''Karda'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. === Navê Kurdistanê === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' ku ji du peyvên hevgirtî yên ''kurd''+''istan'' pêk hatiye ku tê wateya "welatê kurdan" cara yekem di sedsala 11an de di kronîkên [[selcûqî|selcûqiyan]] de hatiye bikaranîn ku selcûqiyan navçêya Bahara li başûrê [[Hamedan]]ê wekê "Kurdistan" bi nav kiriye. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wekê Kurdistan hatibû nas kirin. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} [[Wêne:Map of Kurds demography.png|thumb|Belavbûna kurdan li Kurdistanê û li deverên din ên dereveyê Kurdistanê]] Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetmendiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/401/boundaries-political-geography/ |sernav=Boundaries & Political Geography - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en-US }}</ref> Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> [[Wêne:Mountains of Kurdistan,.,.jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide]] [[Wêne:Jezirah 0001.jpg|thumb|Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide]] Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr }}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |url=https://archive.org/details/earlyperennialst0000roge |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fizîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km<sup>2</sup>]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/494/the-water/ |sernav=The Water - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |url=https://archive.org/details/readersdigestnat00sche |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ye ku li xala herî rojhilatê Kurdistanê cih girtiye. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |url=https://archive.org/details/historicaldictio0000gunt_k3q4 |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> === Xweza û jîngeh === Erdnîgariya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke ku ji aliyê çiyayên bilind ên Torosan û Zagrosan hatiye karakterîze kirin. Xwezaya Kurdistan bi çavkaniyên ava xwe yên zêde, çiyayên bilind, geliyên kûr, zozanên bilind ên kesk û bi deştên berfireh hatiye nas kirin. Topografiya çiyayî ya Kurdistanê û şert û mercên avhewayê yên guherbar herêmê bûye sedem ku Kurdistan bibe xwedî biyocureyeke dewlemend. Çiyayên Zagrosê û çiyayên Torosê ku deverên sereke yên çiyayî yên Kurdistanê ne ji bo ger û geştên xwezayî di nav cihên herî populer ên herêmî de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://untamedborders.com/itinerary/trek-kurdistan-zagros-mountain/ |sernav=Trek Kurdistan - Zagros Mountain Trail |malper=Untamed Borders - Adventure travel |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Xwezaya Kurdistanê"> Mount Ararat-3.jpg|Çiyayê Agiriyê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Kanyona Rewandizê Akhtamar Island on Lake Van with the Armenian Cathedral of the Holy Cross.jpg|Gola Wanê Urmia-Lake-3.jpg|Gola Ûrmiyê Nemrut Krateri.jpg|Gola Krater a Nemrûdê </gallery> Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye ku di nav dewletên desthilatdar de hatiye perçe kirin. Ji aliyê dewletên serwer ên li ser axa Kurdistanê bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiyên derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[kurdên Anatoliya Navîn]], [[kurdên Xoresanê]], [[kurdên Qefqazê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&# Abbas-&# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498 }}</ref><ref name="Schaller2008">{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528 }}</ref> Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref name="Long2013"/> kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&pg=PT150 }}</ref> û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin. Piştê peymana Zehabê û peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdistan bi çar beşên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Islamic civilization: an encyclopedia |weşanger=Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-96691-7 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Meri |pêşnavê-edîtor=Josef W. |series=Routledge encyclopedias of the Middle Ages |paşnavê-edîtor2=Bacharach |pêşnavê-edîtor2=Jere L. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://wwi.lib.byu.edu/index.php/Treaty_of_Lausanne |sernav=Treaty of Lausanne - World War I Document Archive |malper=wwi.lib.byu.edu |roja-gihiştinê=2026-06-30 |ziman=en }}</ref> === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = | width = 330 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê yek ji beş û herêmên Kurdistanê ye û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên pişavtin (asîmîlasyon) [[Tirkiye]]yê de maye ku heta roja îro bi gelek awayan li hemberî ziman û çanda kurdî polîtîkayên astengkirinê û polîtîkayên înkar kirine ji aliyê Tirkiyeyê ve hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/524552/kurtce-yazilar-bakanlik-talimatiyla-siliniyormus |sernav=Li Bakurê Kurdistanê nivîsên bi kurdî bi fermana wezaretê têne jêbirin. |malper=Evrensel.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr-TR |paşnav=Gazetesi |pêşnav=Evrensel }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://artigercek.com/guncel/khk-ile-kapatilan-kurtce-gazete-welat-internet-uzerinden-yayina-basladi-144935h |sernav=Rojnameya Kurdî ya girtî Welat li ser înternetê dest bi weşanê kir |malper=Artı Gerçek |tarîx=2020-11-27 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr |paşnav=Gerçek |pêşnav=Artı }}</ref> Li gel zextên Tirkiyeyê dînamîk ên siyasî yên Bakurê Kurdistanê di nav hewildanên statû û di nav hewldanên ji nav birina zexta li ser ziman û çanda kurdî de ne ku bi salan e di bin zext ên giran û înkar kirina Tirkiyeyê de maye. Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind ku bi gelemperî herêmeke çiyayî ye û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fizîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku }}</ref> û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":4" /> Xala herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fizîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref> [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":1" /> ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} [[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]] [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]] Başûrê Kurdistanê wekê herêmên din ên Kurdistanê bi deverên çiyayî, deverên deştî û bi çiyayên bilind û geliyên kûr hatiye karakterîze kirin. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&pg=PT195&printsec=frontcover }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku }}</ref> Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî ji ber polîtîkayên erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin rêveberiya rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/861150/slug |sernav=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |malper=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |tarîx=2025-09-01 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt }}</ref> Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died, medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19 }}</ref> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} {{Nexşeya Rojhilata Kurdistanê|mezinahî=220px|hêl=right|sernav=Sinorên Rojhilata Kurdistanê}} Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ji rojava ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |url=https://archive.org/details/readersdigestnat00sche |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref> Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên [[Bakurê Kurdistanê]] û li seranserê sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku [[Îlam (parêzgeh)|parêzgeha Îlamê]] û hinek deverên [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=""Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers"" |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê. Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] (<small>{{mapframe|30.95,51.4333|zoom=6|type=maplink}}</small>) ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên berfireh hene ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn.<ref name=":7" /><ref name=":8" /> Ev deştên Rojhilata Kurdistanê ku di nav çiyayên Zagrosê berfireh bûne ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X }}</ref> ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|thumb|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavayê Kurdistanê an jî bi kurtasî Rojava herêma herî jêrîn ê Kurdistanê ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=We Have No Friends But the Mountains: Transmitting Kurdish Indigenous Knowledge, Culture, and Identity in Changing Contexts |paşnav=Brenneman |pêşnav=Robert Lee |weşanger=University of Minnesota |tarîx=2006 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hRT-KVhnbi0C }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: A Concise Handbook |paşnav=Izady |pêşnav=Mehrdad R. |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=1992 |isbn=978-0-8448-1727-9 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?hl=de&id=I9mr6OgLjBoC&pg=164&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false }}</ref> û yek ji herêmên dîrokî yê Kurdistanê ye ku di navbera salên 1600 {{bz}} – 1260 {{bz}} malavaniya dewleta [[Mîtanî|mîtaniyan]] kiriye ku yek ji gelên proto-kurd bûn.<ref name=":13">{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2023-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230624124120/https://www.academia.edu/642020 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":3" /> Rojavayê Kurdistanê bi dirêjahiya 900 kîlometreyan li seranserê Bakurê Kurdistanê dirêj bûye û yek ji herêmên deştî yên Kurdistanê ye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.geo-ref.net/ph/xks.htm |sernav=Map Rojava - Popultion density by administrative division |malper=www.geo-ref.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê li gorî erdnîgariya herêmên din ên Kurdistanê erdnigariyeke deştî ye ku herêm xwedî deştên mezin û berfireh e. Herêm ji aliyê rojava ve ji çiyayên [[Efrîn]]ê dest pê dike û heta çemê Dîcle û sinorê Başûrê Kurdistanê ya li rojhilat ([[Dêrika Hemko]]yê) berdewam dike. Rojavayê Kurdistanê li rojhilat deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe û ev deverên deştî heya herêma [[Kobanî|Kobanê]] berdewam dike. Deverên çiyayî yên Rojavayê Kurdistanê bi taybetî li herêma [[Efrîn (herêm)|Efrînê]] ye ku ev herêm xwedî deverên çiyayî û daristanî ye.<ref name=":6" /> Herêma Efrînê deverên herî rojavayî ye ku ji ber cihê xwe yê erdnîgarî xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] e. Li herêmê din ên ber bi rojhilat ve ku deştên berfireh ên [[Mezopotamya]]yê vedigire nav xwe xwedî avhewaya bejahî ya nîv-hişk ew ku di mehên havinan de germ û ziwa ye û di mehên zivistanan de jî jî sar û şil e. Çemên herî giringên Rojavayê Kurdistanê çemê [[Firat]] û çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] ne ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikevin û di nav axa Rojavayê Kurdistanê re ber bi jêr ve diherikin. Li ser çemê Firatê çend bendavên mezin hatine çêkirin ku ji bo enerjî û avdaniyê xwedî giringî yên stratejîk in. Deştên giring ên Rojavayê Kurdistanê Deşta Hesîçeyê, Deşta Qamişloyê, Deşta Kobanê (Deşta Herêma Firatê) û Deşta Girê Spî ye ku ev deşt herêmên giring ên çandiniya li Rojavayê Kurdistanê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/western-kurdistan-rojava |sernav=Western Kurdistan (Rojava) |malper=Kurdish History |tarîx=2026-02-25 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en |paşnav=Sabir |pêşnav=Sherko }}</ref> === Bîyocure === ==== Flora ==== [[Wêne:Inverted tulips in the village of kırıkdag - panoramio.jpg|thumb|Guldexwîna Kurdistanê, Colemêrgê, Bakurê Kurdistanê]] Kurdistanê (Çiyayên Torosê, Çiyayên Zagrosê, Deştên Mezopotamyayê û Hewza Dîcle-Firatê) ji aliyê flora û faunayê ve xwedî biyocureyeke dewlemend e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.florakurdica.com/ |sernav=Flora Kurdica - A project documenting the diverse flora of Kurdistan |malper=www.florakurdica.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref> Çiyayên Toros-Zagros û deştên bilind ên ku li seranserê erdnîgariya Kurdistanê dirêj bûne, yek ji navendên herî dewlemend ên cîhanê ye ku xwedî florayeke endemîk e. Ekosîstemên çiyayî yên dijwar ên Kurdistanê ji bo cureyên kevnar ên ku ji [[Serdema qeşayê|serdemên qeşayê]] şîn mane û filitîne bûye penageh û rêjeyeke zêde endemîzma deverî (lokal) (tenê li geliyek an li çiyayekî mezin dibin) pêş ketiye. Yek ji cureyên endemîk ên riwekên Kurdistanê [[Tule|guldexwîna Kurdistanê]] (Tulipa kurdica) ye ku cureyek guldexwîna kovî ya pir kêm e ku li [[Deşta Mûşê]] û li deverên çiyayên Zagrosê bi rengên sor-porteqalî şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.natureiraq.org/uploads/9/2/7/0/9270858/haji_omran-iq018-sep-25-final.pdf |sernav="Haji Omran Mountain (IQ018)" }}</ref> Gula Kurdistanê (Cousinia kurdistanica / carduchorum) cureyek gulên bi stêrê yê Kurdistanê ye ku ji malbata gulan e ku bi koka xwe ya stûr û bi berxwedana xwe ya li hember şert û mercên dijwar ên avhewayê tê nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gbif.org/species/3101721 |sernav=Cousinia Cass. |malper=www.gbif.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref> [[Zengila Zoma|Zengila zoma]] (Fritillaria imperialis) yek ji gulên sembolîk ên Kurdistanê ye ku li Kurdistanê bi awayekê kovî şîn dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pieroni |pêşnav=Andrea |paşnav2=Zahir |pêşnav2=Hawre |paşnav3=Amin |pêşnav3=Hawraz Ibrahim M. |paşnav4=Sõukand |pêşnav4=Renata |tarîx=2019-11-27 |sernav=Where tulips and crocuses are popular food snacks: Kurdish traditional foraging reveals traces of mobile pastoralism in Southern Iraqi Kurdistan |url=https://doi.org/10.1186/s13002-019-0341-0 |kovar=Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine |ziman=en |cild=15 |hejmar=1 |rr=59 |doi=10.1186/s13002-019-0341-0 |issn=1746-4269 |pmc=6882212 |pmid=31775812 }}</ref> Ev gul nemaze li deverên bilind ên kevirî yên Colemêrg, Wan, Şirnex û li herêma Çiyayên Zagrosê şîn dibin. Li hinek deveran gul bi navên "bûka digirî" û "taca padîşah" tê zanîn. [[Pizîlaq|bilbizêka Kurdistanê]] (Bellevalia kurdistanica) yek ji riwekeke endemîk e ku di mehên biharê de dema ku berf dihele li zozanên bilind kulîlk şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000761460 |sernav=Bellevalia kurdistanica }}</ref> Ji ber ku yekemcar çandinî li ser axa Kurdistan hatiye destpêkirin li deverên cihêreng ên Kurdistanê cureyên genim û cehê kovî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morrell |pêşnav=Peter L. |paşnav2=Clegg |pêşnav2=Michael T. |tarîx=2007-02-27 |sernav=Genetic evidence for a second domestication of barley (Hordeum vulgare) east of the Fertile Crescent |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1805597/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=104 |hejmar=9 |rr=3289–3294 |doi=10.1073/pnas.0611377104 |issn=0027-8424 |pmc=1805597 |pmid=17360640 }}</ref> ==== Fauna ==== [[Wêne:Golden Eagle (53334412798).jpg|thumb|Dîmenek ji Eyloyê Zêrîn ku yek ji balindeyên Kurdistanê ye.]] Qada faunaya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke cihêreng e ku ji aliyê erdnîgariyeke çiyayî ku li seranserê Kurdistanê berfireh û dirêj bûye hatiye karakterîze kirin. Kurdistan warê cureyên endemîk ên guhandarên nêçîrvan ên wek [[hirç]], [[gur]], [[Rûvî|rovî]], [[werşeq]] û [[pilingê Kurdistanê]] ye û her wiha Kurdistanê xwedî biyocureyeke dewlemend ên wekê çûk, perperok û xijendeyan e. [[Pezkovî]] yek ji ajalên kovî yên Kurdistanê ye ku bi taybetî li deverên çiyayiyên [[Dêrsim (herêm)|Dersimê]] û li hinek deverên din ên Kurdistanê têne dîtin. [[Ask|Xezal]], [[pezkovî]] û [[pilingê Kurdistanê]] (Panthera pardus tulliana) di nav cureyên îkonîk de ne ku kêm têne dîtin û li çiyayên bilind, kevirî û asê yên Kurdistanê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Li çiyayên Zagrosê pilingên Kurdistanê hate dîtin |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Pezkovî yên Kurdistanê û pilingê Kurdistanê hebûna wan di bin metirsiyê de ye. [[pilingê Kurdistanê]] li deverên çiyayî yên Zagrosê û Torosan têne dîtin. Di nav cureya [[balindeyên Kurdistanê]] de gelek cureyên teyran û çûkan hene. Di nav balindeyên Kurdistanê teyrên wekê [[Çirg|bet]], eylo, [[Leglega spî|leylek]], [[kew]], [[teyrê pepûkê]], [[Qiraka bikumik|qirak]], [[quling]], reşêlek, [[Qirika reş|qijik]], [[Silêmanê dunikul|daydok]] û [[qelaşînk]] hene. Bet an jî cirg yek ji cureyên endemîk ên balindeyên Kurdistanê ye ku tenê li Deşta Mûşê dijîn û ji ber ku hebûna wan din metirsiyê de ye, di bin parastinê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/mus-ovasi-toy-kuslarina-da-yuva-oluyor/3214290 |sernav=Deşta Mûşê ji bo Betan dibe hêlîn |malper=Anadolu Ajansı |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=tr }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Faunaya Kurdistanê"> Persian Leopard sitting.jpg|Pilingê Kurdistanê Euroazijski ris Lynx lynx Zagreb 112010 1.jpg|Werşeq Flickr - Rainbirder - Eurasian Crane (Grus grus) (cropped).jpg|Quling Дрофа Otis tarda.jpg|Bet/Cirg Alectoris chukar.jpg|Kew </gallery> === Avhewa === Avhewaya Kurdistanê hem xwedî taybetmendiyên avhewaya parzemînî û hem jî xwedî taybetmendiyên avhewaya çiyayî ye. Rêzeçiyayên Toros û Zagrosê herêmên bilind ên bakur û rojhilatê Kurdistanê faktorên sereke yên guhertina avhewaya Kurdistanê ne. Deverên jêrîn ên Kurdistanê an jî başûrê Torosan û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ji ber deştên berfireh û ji ber nêzîkatiya [[Deryaya Navîn]] ji avhewaya Deryaya Navîn a germ bi bandor bûye ku di mehên havînan de germ û şil e û di mehên zivistanan de jî bi baran û bi qismî hênik e. Herêmên jorîn ên Kurdistanê û herêma [[Rojhilata Kurdistanê]] ji ber herêmên bilind ên çiyayî xwedî [[Avhewaye parzemînî|avhewayeke parzemînî]] ye ku di mehên havînan de hênik e û di mehên zivistanan de jî sar, bi berf û bi baran e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/907505/slug |sernav=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |malper=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |tarîx=2026-04-12 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Li deverên çiyayî û bilind, an jî li herêmên jorîn ên Kurdistanê germahiya navînî ya havînê li gorî bilindahiyan gelek diguhere ku bi gelemperî ji 16&nbsp;°C heta 19&nbsp;°C û li deştên nizm jî ji 25&nbsp;°C heta 30&nbsp;°C diguhere. Di mehên [[zivistan]]an de ev herêm pir sar in ku berfek zêde dibare û berf demek dirêj li erdê dimîne. Germahiya navînî ya di mehên zivistanan de ji -4&nbsp;°C heta -15&nbsp;°C diguhere. Nemaze li deverên bilind ji ber bilindahî û bandora avhewaya parzemînî germahiya şevê ji -20&nbsp;°C heta -30&nbsp;°C dadikeve. Li gorî daneyên di navbera salên 1991 û 2020an de barîna navînî ya salane ya li herêmên bilind ên Kurdistanê di navbera 500 û 600 mm de ye (bi navînî 537 mm) de bû. Bi taybetî li herêma jorîn ê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê) cudahiyên germahiyê di navbera şev û rojê de û di navbera demsalên havîn û zivistanê de pir zêde ne. Li herêmên û deştên jêrîn ên Kurdistanê (deştên berfireh ên Rojavayê Kurdistanê û deştên Başûrê Kurdistanê) di mehên havînan de gelek germ in û di mehên zivistanan de jî bi baran û hênik derbas dibin. [[Havîn]] ên herêmê jêrîn dirêjtir û germ in ku gelî û deştên nizm û germahiya havînê pir caran ji 40&nbsp;°C derbas dibe. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye ku diroka jiyana mirovahiya li vir ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji girê arkeolojîk ê Girê Mirazan ku dîroka girê ji 10.000 salên {{bz}} vedigere.]] Kurdistan yek ji deverên herî kevn ên [[Cîhan]]ê ye ku li gorî delîlên arkeolojîk, delîlên jiyana mirovan ji serdema [[Pleîstosen]]ê ve li Kurdistanê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Cosgrove |pêşnav=Richard |tarîx=2001 |sernav=Neanderthals and Modern Humans in Western Asia. Takeru Akazawa, Kenichi Aoki and Ofer Bar-Yosef editors. 1998. Kluwer Academic/Plenum Publishers, New York, xi + 539 pp. $79.50 (cloth), ISBN 0-306-45924-8. |url=https://doi.org/10.2307/2694622 |kovar=American Antiquity |cild=66 |hejmar=2 |rr=382–383 |doi=10.2307/2694622 |issn=0002-7316 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2004-11-15 |sernav=Matthews, R. 2003. The Archaeology of Mesopotamia: Theories and Approaches. |url=https://doi.org/10.5334/pia.214 |kovar=Papers from the Institute of Archaeology |cild=15 |hejmar=0 |doi=10.5334/pia.214 |issn=2041-9015 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Elizabeth |pêşnav=Twohig |tarîx=2005 |sernav=Chris Scarre (ed.), The Human Past: World Prehistory &amp; the Development of Human Societies. (London: Thames &amp; Hudson, 2005, 784 pp., 753 illus [211 in col.], pbk, ISBN 0–500–28531–4) |url=https://doi.org/10.1017/s1461957100070054 |kovar=European Journal of Archaeology |cild=8 |hejmar=3 |rr=315–316 |doi=10.1017/s1461957100070054 |issn=1461-9571 }}</ref> Bi qasê 2,5 milyon sal berê di serdema pleyîstosen de (serdema qeşayê) li Kurdistanê serdemeke jeolojîk a krîtîk qewimiye ku di vê serdemê de çiyayên [[Toros]] û çiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] bi tebeqeyên qeşayî hatine girtin û civakên mirovên destpêk ên wekê [[Neandertal|Neanderthal]] û ''[[Homo sapiens]]'' wekê nêçîrvan-berhevkar di şikeft û stargehên keviran de li jiyanê mane. Di vê serdemê de ku bi qasê 2,5 milyon sal û heta 11.700 salên berê niha diguhere, li çiyayên bilind ên Kurdistanê (Zagros û Toros) cemed hebûn û li deverên nizm ên Kurdistanê nebat û şînahî serdest bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=H. E. |paşnav2=Jr |tarîx=1962-01-15 |sernav=Pleistocene glaciation in Kurdistan |url=https://egqsj.copernicus.org/articles/12/131/1962/ |kovar=E&G Quaternary Science Journal |ziman=en |cild=12 |hejmar=1 |rr=131–164 |doi=10.3285/eg.12.1.12 |issn=0424-7116 }}</ref> Li gorî delîlên ku li qada arkeolojîk a şikefta [[Şaneder]] a li quntara çiyayên Zagrosê (Başûrê Kurdistanê) hatiye kirin dîroka Neanderthalên ku li şikefta Şanederê bicih bûne ji 75 hezar salên berê niha vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/ |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |malper=historyofkurd.com |roja-gihiştinê=2026-07-13 |roja-arşîvê=2026-05-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260521050644/https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê yek ji herêmên cîhanê ye ku malavaniya yekem şaristaniyên kevnar ên mirovahiyê kiriye ku şaristaniyên li herêma [[Mezopotamyaya Jorîn]] û şaristaniyên çiyayên Zagrosê vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=University of Cambridge |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Lewsey |pêşnav=Published: 2 May 2024Story: Fred }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê navenda [[Şoreşa Neolîtîkê]] (Serdema Kevirî ya Nû) ye ku dîroka mirovahiyê ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnî, çandinî û ber bi bikaranîna metalan ve veguheriye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên li [[Girê Kortikê]] hatiye diyar kirin ku ji 10400 û 9250 salên {{bz}} vir ve jiyana mirovî li van deverên arkeolojîk ên Kurdistanê heye. Perestgeha herî kevin ê Cîhanê [[Girê Mirazan]] e (Bakurê Kurdistanê) ku dîroka perestgehê ji sala 9500 berê zayînê vedigere<ref>{{Jêder-malper |url=https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |sernav="Kêmasîya ku li Girê Mirazan derketîye holê bêdewletbûna kurdan e" {{!}} Le Monde diplomatique Kurdî |malper=diplo-kurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=ku |roja-arşîvê=2021-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210602214843/https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Rûdaw Kurdî |sernav=Çîroka Girê Miraza behsa çi dike? |tarîx=2019-01-09 |url=https://www.youtube.com/watch?v=SF0NwdWolS8 |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> û wargeha herî kevin ê Cîhanê [[Qota Berçem]]ê ku dîroka wargehê 8000 salên berê zayînê vedigere li Kurdistanê hatine avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dainst.blog/the-tepe-telegrams/2016/05/08/the-current-distribution-of-sites-with-t-shaped-pillars/ |sernav=The current distribution of sites with T-shaped pillars – Tepe Telegrams |tarîx=2019-04-25 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en-US |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260518024932/https://www.dainst.blog/the-tepe-telegrams/2016/05/08/the-current-distribution-of-sites-with-t-shaped-pillars/ |roja-arşîvê=2026-05-18 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Girê Mirazan: Genesis of the Gods: The Temple of the Watchers and the Discovery of Eden |paşnav=Collins |pêşnav=Andrew |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2014-05-01 |isbn=978-1-59143-835-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q1koDwAAQBAJ&pg=PT93 }}</ref> Bermahiyên ji serdemên paleolîtîk û mezolîtîkê di [[Şikeftên Hasûnî]] ya li nêzîkê [[Farqîn]]a [[Amed]]ê û [[Şikeftên Hîlarê]] ya li nêzîkî navçeya [[Erxenî]] ya Amedê hatine tespîtkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sur.bel.tr/tarihce |sernav=Dîroka Bakurê Kurdistanê |malper=www.sur.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Navçeya [[Heskîf]]a kevn ku di roja îro de di bin ava Bendava Heskîfê de maye yek ji qadên arkeolojîk ên Kurdistanê bû ku di lêkolînên arkeolojîk ên ku li [[Girê Heskîfê]] hatibûn kirin de hatiye tespîtkirin ku jiyana mirovî ya li Heskîfê ji 12000 salên berê zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ebsco.com/ |sernav=Hasankeyf (town) {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |malper=EBSCO |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://seethis.place/tyrkiet/hasankeyf/en/ |sernav=Hasankeyf — Ruined City, Êlih {{!}} See This Place |malper=seethis.place |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref> Di vê serdemê de çiyayên Zagrosê cihê destpêka kedîkirina pez, bizin û çandina dexlên wekê genim bû li Kurdistanê hatiye çandin. Gundên destpêkê yên li Rojhilata Kurdistanê (wekê gundên li [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]]) mînakên herî kevn ên şaristaniya mirovahiyê ne. Deverên Zagrosan ku navendeke sereke ya şoreşa neolîtîkê ye li vê herêmê, mirov ji nêçîrvaniyê derbasî çandiniyê û xwedîkirina ajalan bûne. Di vê serdemê de mirovên [[Neandertal|Neanderthal]] û mirovên pêşîn li şikeftên Çiyayên Zagrosê jiyan kirine ku li herêma [[Kirmaşan]]ê û li derdora Silêmaniyê şopên destpêkê yên jiyana şikeftan hatine dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E.L. |tarîx=1990 |sernav=Architectural innovation and experimentation at Ganj Dareh, Iran |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1990.9980111 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=323–335 |doi=10.1080/00438243.1990.9980111 |issn=0043-8243 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E. L. |tarîx=1974 |sernav=Ganj Dareh Tepe |url=https://www.persee.fr/doc/paleo_0153-9345_1974_num_2_1_4186 |kovar=Paléorient |ziman=fr |cild=2 |hejmar=1 |rr=207–209 |doi=10.3406/paleo.1974.4186 |issn=0153-9345 }}</ref> Li Rojava Kurdistanê ku navenda [[Hîlala Berhemdar|Heyva Berhemdar]] e di vê serdemê de mirov ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnê ve çûne û gelek bingehên pêşîn ên [[Şaristanî|şaristaniyan]] li vê herêmê hatiye avakirin. Berê ku mirov derbasî jiyana niştecihbûnê bibin di vê serdemê de civakên koçer ên pêşîn li qeraxên çemên [[Firat]]ê, çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] bi nêçîr û berhevkirinê jiyana xwe berdewam kirine. Tewerên destan û amûrên kevnar ên ji kevirê hesteyên ji vê serdemê li Geliyê Firatê hatine dîtin. [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] yek ji van deverên li Cîhanê ye ku di navbera salên 10000 û 5000 berê zayînê de çandinî û xwedîkirina ajalan cara yekem li vir dest pê kiriye. Mirov ji şikeftan derketine, li kêleka çeman gundên mayînde yên pêşîn ava kirine, genim çandine û dest bi çêkirina dîzan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/2022/03/04/complete-guide-on-ancient-mesopotamia/ |sernav=Complete Guide on Ancient Mesopotamia |malper=History of Kurdistan |tarîx=2019-05-09 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |paşnav=admin_en |roja-arşîvê=2026-02-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260211210756/https://historyofkurd.com/english/2022/03/04/complete-guide-on-ancient-mesopotamia/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|thumb|Li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê ku deverên gutî û sobartoyan nîşan dide]] Kurdistanê di serdema kevnare de (berê serdema klasîk û di dema serdema klasîk) ji ber taybetmendiya xwe yê erdnîgarî serdemeke stratejîk derbas dike ku şahidiya gelek xanedaniyên biçûk û şahidiya xanedaniyên mezin ên bihêz kiriye. Ev serdem ku li dora sala 3000ê {{bz}} heta dawiya serdema kevnare ya klasîk berdewam dike, ji bo avakirina nasnameya etnîkî (nîjadî) û siyasî ya Kurdistanê serdemeke giring e. Çavkaniyên Mezopotamyayê ([[sumer]], [[Akadî|akad]], [[Suryanî|asûr]]) pir caran behsa gelên xwemaliyên ku li çiyayên Zagrosê û li derdorê çiyayên Zagrosê dijîn dikin ku ev civak ji aliyê zanayarên nûjen ên îro ve wekê bav û kalên [[ziman]]î û [[çand]]î yên herî kevin ên kurdên nûjen hatine destnîşan kirin. Navê herî kevn ê Kurdistanê Kar-da-ka di vê serdemê de ji aliyê ji aliyê sumeriyan ve ji bo deverên rojhilat û bakurê [[Mezopotamya]]yê (erdnîgariya Kurdistana îro) hatiye bikaranîn ku yekem car di nivîsarên tabletên sumeran de derbas dibe ku dîroka tabletên navê kevn ê Kurdistanê (Kar-da-ka) ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê (~ 2100 b.z.) vedigere.<ref name=":12" /> [[Wêne:Carte du Mitanni.png|thumb| Di sala 1490ê {{bz}} de Keyaniya Mîtannî ku di bin rêveberiya Barattarna de deverkê berfireh ên Kurdistanê û deverekê berfireh ên herêmê vegirtiye]] Gelên xwemaliyên Kurdistanê [[gutî]],<ref name=":9">{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-06-21 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[subarto]]yî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=North Mesopotamia in the third millennium BC |weşanger=Routledge |tarîx=2013-08-29 |rr=486–501 |isbn=978-0-203-09660-4 |çap=0 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Crawford |pêşnavê-edîtor=Harriet |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781136219122/chapters/10.4324/9780203096604-37 |doi=10.4324/9780203096604-37 }}</ref> [[hurî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> [[mîtanî]]<ref name=":11">{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_33 |kovar=academia.edu }}</ref> û [[lolobî]]<ref name="Bahrani2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ }}</ref> ku ji aliyê zanyarên serdema nûjen ve wekê gelên [[Proto kurdî|proto-kurd]] hatine destnîşan kirin di vê serdemê derketine holê û li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikûm kirine. Gûtî yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku wekê yek ji gelên proto-kurd hatine destnîşan kirin ku li dora sala 2200ê berê zayînê ji çiyayên Zagrosê daketine û dawî li xanedaniya akadî anîne ku nêzîkî sedsalekê li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikum kirine.<ref name=":9" /> Di heman demê de lolobî ku yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn konfederasyoneke bihêz a eşîrî bûn ku li deverên wekê [[Helebce]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] jiyane û bi dewletên Mezopotamyayê re di nav şer û pêvçûnan de bûn.<ref name="Bahrani2008" /> Di heman demê de [[Kasayî|kasîtî]] ku yek gelên xwemaliyên serdema kevnare ya Kurdistanê bûn dawî li xanedaniya [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] anîne û yek ji xanedaniyên herî aram ê Mezopatamyayê ava kirine ku serdemeke dirêj li Mezopotamyayê û li hinek deverên Kurdistanê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of ancient Iran |url=https://archive.org/details/oxfordhandbookof0000unse_s1j3 |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-19-973330-9 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Potts |pêşnavê-edîtor=Daniel T. |series=Oxford handbooks }}</ref> [[Hurî]] û mîtanî ku yek ji gelên proto-kurd û yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku di serdema kevnare de li Bakurê Kurdistanê û li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] keyaniya mezin a [[Mîtanî]] ava kirine ku di navbera salên 1500-1300 berê zayînê de wekê hêzeke giring ê herêmî li Kurdistanê hikum kirine. Keyaniya Mîtanî ku yek ji hêzên giring ên Kurdistanê û herêmê bû, ligel hevalbendê xwe ya [[Misira kevnare|Misirê]] yek ji hêzên super ên serdema kevnare bûn ku navenda keyaniyê li Rojavayê Kurdistanê bû. Paytexta keyaniyê li bajarê [[Waşşûkanî|Waşşûkanniyê]] ([[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]]) bû ku sinorê keyaniyê ji [[Deryaya Navîn]] heta çiyayên Zagrosê û ji [[Gola Wanê]] heta [[Kerkûk]]ê berfireh bibû.<ref name=":11" /><ref name=":13"/> [[Wêne:Median Empire-en.svg|thumb|Di sedsala 6ê a berî zayînê de nexşeya Împeratoriya Med, Misir, Împeratoriya Lîdyayê û Împeratoriya Neo-Babîlê]] [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]], [[Medya (herêm)|Medya]] an jî împeratoriya Medyayê ku yek ji împeratoriyên herî bi hêzên serdema kevnare bû ku di navbera salên 700 û 550 berê zayînê de li seranserê Kurdistanê û li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikum kiriye. Împaratoriya Medan ji aliyê [[med]]an ve hatibû avakirin ku gelekî kurd ên ji deverên Zagrosê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/455/are-kurds-descended-from-the-medes/ |sernav=Are Kurds Descended From the Medes? - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/institute/who_are_the_kurds.php |sernav=Who Are the Kurds? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en }}</ref> Paytexta împeratoriyê li bajarê [[Ekbatana|Ektabanayê]] ([[Hemedan]]) bû ku li ser sinorê îro yê [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. Di sala 612ê berê zayînê medan bi babîlan re hevpeymaniyek çêkiriye û li dijî xanedaniya asûriyan ku gelek caran êrîşê axa Medyayê kiribûn hilweşandiye û li seranserê Kurdistanê, [[Îran]]ê û li Mezopotamyayê bibûn hêzek mezin. Sinorên Împaratoriya Medyayê li rojava ([[Bakurê Kurdistanê]]) ji [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]] (çemê halîsê) despê kiriye û heya xetên sinor ên ku herêmên partî û baxtriyayê despê dike, li rojhilat dirêj bibû. Berfirehiya împeratoriyê ji bakur ji [[Deryaya Qezwînê]] despê kiriye û li sinorê başûr heya [[Kendava Farsê]] berdewam kiriye. Împaratoriya Medyayê di destpêka sedsala 6ê berî zayînê de, di asta herî berfireh de, qadeke berfirehê bi qasê 2,8 milyon kîlometreçargoşe rûerd vegirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Median_dynasty |sernav=Median dynasty |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/the-medes-the-forefathers-of-the-kurds |sernav=The Medes - the Forefathers of the Kurds |malper=Kurdish History |tarîx=2026-01-31 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=R |pêşnav=Daniel }}</ref> [[Kardox|Keyaniya Kordyeneyê]] (Gordyene an Kardoxya) keyaniyeke serdema kevnareyê Kurdistanê bû ku di navbera salên 189 berê zayînê û sala 90ê piştê zayînê de li Bakurê Kurdistanê (li deverên [[Şirnex]], [[Cizîr]] û [[Bidlîs]]ê) hikum kiriye. Bi qelsbûna [[Împeratoriya Seleukî]] re Keyaniya Kordyeneyê serxwebûna xwe bi dest xistiye ku ji aliyê kardoxiyan ve hatiye birêvebirin ku yek ji gelên proto-kurd ên Kurdistanê bûn. Kardoxî yek ji gelên proto-kurd ên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê bûn ku li hemberê farisan li ber xwe dane û ji aliyê dîroknasê kevnar Xenophon ve di berhema wî ya Anabasis de behsa wan hatiye kirin ku bingeha vê Keyaniya Kordyeneyê danîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/carduchi-latin-form-of-greek-kardokhoi/ |sernav=CARDUCHI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Michał |pêşnav=Marciak, |sernav=GORDYENE |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |kovar=referenceworks |ziman=en |roja-gihiştinê=2026-06-22 |roja-arşîvê=2024-02-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240211204120/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di çavkaniyên kevnare de Kordyene wekê herêmeke çiyayî û berhemdar ku bi mêrgên xwe dewlemend hatiye wesifandin. Di heman demê de şopên baweriyên wekê xwedawendê ezman ê hûrî Tešup li deverên Keyaniya Kordyeneyê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bulatbiyev |pêşnav=Idris |tarîx=2021-01-01 |sernav=On the Etymology of the Hurrian Theonym Teššub |url=https://www.academia.edu/112462877/On_the_Etymology_of_the_Hurrian_Theonym_Te%C5%A1%C5%A1ub |kovar=CAUCASIOLOGIC PAPERS №11 }}</ref> === Serdema navîn === ==== Rêveberî û xanedaniyên Kurdistanê ==== Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de Kurdistan ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. Di vê serdemê de xanedaniyên kurd ên wekê [[Xanedana Şedadî]] (951–1174), [[Xanedana Merwanî]] (990–1085), [[Xanedana Hesnewî]] (959–1015), [[Xanedana Rewadî]] (955–1071), [[Xanedana Enazî]] (990–1117), [[Xanedaniya Zend]] (1750-1794) û [[Xanedana Eyûbî|Dewleta Eyûbiyan]] (1171–1250) li Kurdistanê û li herêmên derve yên Kurdistanê hatine avakirin. [[Wêne:Rawadids shaddadids nakhchivan1.png|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Şedadiyan (bi rengê keskê vekirî û zer) ku bi sê navendan hatiye birêvebirin]] [[Xanedana Şedadî|Xanedaniya Şedadî]] ku yek ji xanedaniyên kurd ên serdema navîn bû ku li derveyê Kurdistanê hatiye avakirin û di navbera salên 951 û 1174an de li herêmeke berfirehê [[Ermenistan]] û li hinek deverên [[Azerbaycan]]ê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century |paşnav=Kennedy |pêşnav=Hugh |weşanger=Routledge |tarîx=2015-12-14 |isbn=978-1-317-37639-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Kak0CwAAQBAJ&dq=%22The+Kurdish+dynasties+which+emerged+in+the+second+half%22&pg=PA215 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Peacock |pêşnav=Andrew |tarîx=2005 |sernav=Nomadic Society and the Seljūq Campaigns in Caucasia |url=https://brill.com/view/journals/ic/9/2/article-p205_1.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=9 |hejmar=2 |rr=205–230 |doi=10.1163/157338405774829331 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/shaddadids/ |sernav=SHADDADIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Xanedanî ji aliyê [[Muhemmedê Şedad|Mihemedê Şedadî]] ve hatiye damezrandin ku navenda xanedaniyê li [[Dvîn]] bû û piştre jî sinorê xanedaniyê heya [[Erran]] û [[Ermenistan]]ê berfireh bûye û bajarê [[Gence]]yê wekê paytexta xanedaniyê xizmet kiriye.<ref name="Kurdistan242018">{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/431021/slug |sernav=LÊKOLÎN - Şaristaniyeke Kurdî di Serdema Navîn de: Şedadî |malper=Kurdistan24 |tarîx=2018-09-09 |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Di serdema xwe yê herî bihêz de xanedanî ji sê navendên cuda ve hatiye birêvebirin.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Genceyê ku navenda herî bihêz û navenda herî berfireh ê xanedaniyê bû ku di sala 971ê de ji aliyê Elî Leşkerî ve wekê paytext hatiye ragihandin, bajarê Genceyê di vê serdemê de veguheriye navendeke giring ê çand û zanistê.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Aniyê di salên 1040î de ji aliyê qiral Eswar Şavur ve hatiye damezrandin ku li hemberê cîranên (keyaniyên ermenî û gurcî) wekê herêmeke bergirk (herêmên tampon) xizmet kiriye û navenda Dvînê jî wekê yekem navenda niştecîbûnê mabû ku bingeha dewletê pêk anîbû.<ref name="Kurdistan242018" /> [[Wêne:Nexşeya Xanedana Merwaniyan.svg|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Merwanî]] Yek ji xanadaniyên bi hêz ên serdema navîn a Kurdistanê [[Xanedana Merwanî]] bû ku di salên 990 û 1085an li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê û li hinek deverên Başûrê Kurdistanê hikum kiriye. Xanedanî ji aliyê [[Bazê Dostikî]] ve hatiye damezrandin û di serdema xwe yê herî berfireh de ji aliyê rojhilat rojava ve ji [[Gola Wanê]] heta Rihayê û ji bakur ber bi başûr ve ji [[Mûş]]ê heya [[Mûsil]]ê berfireh bibû. Paytexta xanedaniyê navçeya [[Farqîn|Meyafarqînê]] bû û bi qasê 95 salan li herêmeke berfireh ê Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&dq=%22In+the+West+were+the+Marwanids%22&pg=PA382 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish national movement: its origins and development |url=https://archive.org/details/kurdishnationalm0000jwai |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-8156-3093-7 |çap=1. ed., [Nachdr.] |cih=Syracuse, New York |series=Contemporary issues in the Middle East }}</ref> [[Xanedana Hesnewî]] ku yek ji xanadaniyên bi hêzên Kurdistanê bû li deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye. Xanedana Hesnewiyan di navbera salên 959 û 1015an de li herêma Zagrosê (li bajarên wekê [[Şehrezûr|Şehrîzûr]], Dînewar, [[Hemedan]] û [[Nihawend]]) ku di nav herêma di navbera rojhilat û başûrê Kurdistanê de ne hikumdarî kiriye.<ref name="Alsancakli2023">{{Jêder-kovar |paşnav=Alsancakli |pêşnav=Sacha |tarîx=2023-01-01 |sernav=Tales of Woe, Ruthless Foes, and Patriotic Heroes: A Historical-Literary Study of Kurdish (Dis)unity in the Early Modern Era |url=https://www.academia.edu/106699468/Tales_of_Woe_Ruthless_Foes_and_Patriotic_Heroes_A_Historical_Literary_Study_of_Kurdish_Dis_unity_in_the_Early_Modern_Era |kovar=Alireza Korangy and Mahlagha Mortezaee (eds.), Essays on Modern Kurdish Literature, Berlin: De Gruyter, pp. 39-96 |doi=10.1515/9783110634686-004 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese, Kurds, Iranians and the Silk Road: A Historical Perspective |paşnav=Dadparvar |pêşnav=Shabnam |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |tarîx=2025-04-29 |isbn=978-1-0364-4785-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=h5xbEQAAQBAJ |paşnav2=Shams |pêşnav2=Ismail }}</ref> [[Xanedana Rewadî]] (955–1071) yek ji xanadaniyên kurd ên serdema navîn e ku li Rojhilata Kurdistanê û li hinek deverên Azerbaycan û Ermenistanê hatiye damezrandin. Di destpêka avabûna xanedaniyê de paytexta xanedaniyê li Erdebîlê bû û piştre jî paytexta xanedaniye derbasê [[Tewrêz]]ê bûye. Di heman demê de yek ji xanadaniyên vê serdemê [[Xanedana Enazî]] (990–1117) ye ku deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê wekê berdewamiya Xanedana Hesnewî hatiye damezrandin. Navend û bajarên herî giring ên di bin desthilatdariya xanedaniyê de bûn bajarên [[Qesra Şîrîn]], [[Kirmaşan]], [[Şehrezûr|Şarezûr]], [[Herêma Dînewerê|Dînewer]] û bajarê [[Daqûq|Daquqê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=ʿAnnazid dynasty {{!}} Middle East, Iraq & Iran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Annazid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref name="Alsancakli2023"/> Yek ji xanadaniyên bihêz û xanedaniyên giring serdema navîn ên Kurdistanê (Lur/Lek) [[Xanedana Zend]] (1750-1794) bû ku li Rojhilata Kurdistanê û li herêmeke berfireh ê Îranê û li hinek deverên [[Qefqasya]]yê hikum kiriye. Rêveber û damezrînerê xanedaniyê [[Kerîm Xanê Zend]] bû ku şerê navxweyî Îranê bi dawî kiriye û bajarê [[Şîraz]]ê wekê paytexta xanedaniyê ava kiriye ku bi vî awayê li herêmê serdemeke dadmend û aştiyane daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Karim Khan Zand: A History of Iran, 1747-1779 |paşnav=Perry |pêşnav=John R. |weşanger=University of Chicago Press |tarîx=2015-05-14 |isbn=978-0-226-66102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_eaEDwAAQBAJ }}</ref> Xanedaniya Zend di destpêkê de di sedsala 18an de li Rojhilata Kurdistanê û navenda Îranê hikum kiriye û piştre jî berfireh bûye ku piraniya mayî ya Îrana hemdem (ji xeynê parêzgeha [[Sîstan û Belûçistan (parêzgeh)|Sîstan û Belûçistan]] û herêma [[Xorasane|Xorasanê]] bêyî Sebzewar) û di heman demê de hinek deverên Başûrê Kurdistanê jî di nav xwe de girtibû. Bajarê Şîrazê di vê serdemê de veguherîneke mezin a çandî û mîmarî bidest xistiye ku avahiyên di vê serdemê hatine avakirin heya roja li ser pîyan mane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/302/origin-of-the-kurds/ |sernav=Origin of The Kurds - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en-US }}</ref> ==== Xanedaniya Eyûbiyan ==== [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan (1171 – 1250)]] [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên kurd bû<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de Bakurê Kurdistanê, [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Selahedînê Eyûbî berê ku Dewleta Eyûbiyan ava bike di karûbarên dewletê de xizmeta hikumdar [[Nûredîn Zengî]] kiribû ku li Misira Fatimiyan fermandariya artêşa Nûredîn Zengî kiriye ku li wir ew wekê wezîreke bû. Piştî mirina Nûredîn Zengî di sala 1174an de, Selahedîn Eyûbî ji aliyê [[Xanedana Ebasiyan|Xanedana Ebasî]] ve wekê yekem siltanê Misirê hatiye ragihandin, û bi lez û bez siltanetiya nû yê Misirê ber bi derveyê Misirê be berfireh bûye ku piraniya Sûriyeyê girtiye nav xwe. Seferên leşkerî yên Selahedînê Eyûbî bi qasê 350 sal bandor li sinor û rewşa hebûna giştî ya siltanetiya Misirê kiriye. Piştî mirina Selahedîn di sala 1193an de, ji bo deshilatdariya xanedaniyê di navbera kurên wî ji bo niqaş û pêvçûn derketiye lê birayê Selahedîn, Adil Eyûbî di dawiyê de di sala 1200an de bûye siltanê xanedaniyê. Piştê mirina [[Selahedînê Eyûbî]] hemî sultanên Eyûbî yên Misrê yên paşê neviyên Selahedînê Eyûbî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ayyubids/ |sernav=AYYUBIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Di salên 1230an de, mîrektiyên Sûriyeyê hewl dane li dijî Misirê serxwebûna xwe ragihînin. Di vê serdemê de dewleta Eyûbî parçebûyî dimîne heta ku siltan Salih Eyûbî heta sala 1247an ji xeynî [[Heleb]]ê careke din dîsa yekîtiya xanedaniyê vegerandiye. Piştî mirina Salih Eyûbî di sala 1249an de, kurê wî Muazzem Turanşah li Misrê cihê Salih Eyûb girtiye. Lê heta wê demê, xanedanên ereb ên herêmî yên misliman Eyûbiyan ji Yemen û ji Hîcazê derxistibûn. Piştre di demek kurt de xanedanî ji aliyê generalê memlûk ê xanedaniyê ve hatiye hilweşandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-01-01 |isbn=978-0-7914-5994-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=p032TMrEI5oC }}</ref> ==== Êrîşên mongolan ==== Di dawiya serdema navîn de Kurdistan yek ji van herêman e ku rastê êrîş, talanî û wêraniyên giran ên mongolan hatiye. Di qonaxên dagirkirinên mongol ên di sedsalên 14 û 15an de ku di bin fermandariya Cengîz Xan û piştre jî di fermandariya Hulagû Xan de pêk hatine, li Kurdistanê wêranî û talankirinên mezin qewimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hulagu |sernav=HÜLÂGÛ |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr }}</ref> Di vê serdemê de piştî dorpêçkirina Bexdayê (1258) herêm ketiye bin desthilatdariya îlxaniyan û mîrektiyên kurd ên li herêmê hem berxwedaneke dijwar nîşan dane û hem jî carinan siyaseteke hevsengiya leşkerî meşandine. Talankirinên mongolan yekem car di salên 1220an de dema ku li pêy Celaledîn Xwarezmşah diçûn ji aliyê fermandarên Cengîz Xan ve pêk hatiye ku Kurdistan bi talanên mezin re rû bi rû maye. Piştê ketina Bexdayê di sala 1258an de û piştê hilweşîna Xîlafeta Ebasiyan, mongolan berê xwe daye Kurdistanê û pirraniya Kurdistanê ji aliyê îlxaniyan ve hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Digital Transformation: and its impact on society |paşnav=Strømmen-Bakhtiar |pêşnav=Abbas |weşanger=Informing Science Press |isbn=978-1-68110-050-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=sEXODwAAQBAJ&pg=PA235&lpg=PA235&dq=Baghdad,+then+the+capital+of+the+Abbasid+Caliphate,+the+Mongols+embarked+on+a+seven-day+killing+spree+that+killed+200,000+to+1,000,000+inhabitants+of+the+city.&source=bl&ots=rPOY_bFydj&sig=ACfU3U0xbMfzorEELyO_pjfON-BhHkixGw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiVxfXk3-TrAhVuo4sKHYoSC5YQ6AEwAHoECAEQAQ#v=onepage&q=Baghdad,%20then%20the%20capital%20of%20the%20Abbasid%20Caliphate,%20the%20Mongols%20embarked%20on%20a%20seven-day%20killing%20spree%20that%20killed%20200,000%20to%201,000,000%20inhabitants%20of%20the%20city.&f=false }}</ref> Li kelehên kurdan ên herêmî (bi taybetî li Colemêrgê û li derdora Colemêrgê) li dijî êrîşên mongolan şer û pêşveçûna bi xwîn û berxwedanên dijwar hatiye meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pirtukakurdi.com/urun/kurtler-ve-mogollar |sernav=Li dijî mongolan berxwedana kurdan |malper=www.pirtukakurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/221/kurdistan-toward-a-cultural-historical-definition/ |sernav=Kurdistan: Toward a Cultural-Historical Definition - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Lausanne 2.jpg|thumb|Şandeya tirk piştî îmzekirina Peymana Lozanê ku serokatiya şandeyê ji aliyê Îsmet Înönü (li navîn) ve dihat kirin ku di encama vê peymanê de Kurdistan hatiye perçe kirin]] Serdema nûjena Kurdistanê şahidiya gelek bûyer û pêvajoyên dramatîk kiriye ku yekem perçe kirin û parvekirina Kurdistanê, komkujiyên ku bûye sedema mirina bi sedhezaran kurdan, koçber kirina kurdan û [[guhertinên demografîk]] ên li ser axa Kurdistanê di vê serdemê de pêk hatiye.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/1988-anfal-campaign-iraqi-kurdistan.html |sernav=The 1988 Anfal Campaign in Iraqi Kurdistan {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance - Research Network |malper=www.sciencespo.fr |tarîx=2016-01-19 |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241217183310/https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/1988-anfal-campaign-iraqi-kurdistan.html |roja-arşîvê=2024-12-17 |url-status=dead }}</ref><ref name=":14">{{Jêder-nûçe |paşnav=Dana Taib Menmy ــ Iraq |sernav=Halabja marks 34 years since Saddam Hussein’s gas attack |url=https://www.newarab.com/news/halabja-marks-34-years-saddam-husseins-gas-attack |roja-gihiştinê=2026-06-23 |xebat=The New Arab |ziman=en-EN |roja-arşîvê=2024-12-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241204180031/https://www.newarab.com/news/halabja-marks-34-years-saddam-husseins-gas-attack |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/kurdistan/dewlet-sopen-komkujiya-zilane-ji-hole-radike-116107 |sernav=Dewlet şopên komkujiya Zîlanê ji holê radike! |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=ku }}</ref> Ev serdem ji sedsala 19an ve bi hilweşandina mîrnişînên kevneşopî yên kurd ku ji aliyê xanedaniya osmaniyan ve hatiye hilweşandin dest pê dike û bi perçe kirina Kurdistanê berdewam dike ku piştê [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] di navbera çar dewletan de hatiye perçe kirin û heta têkoşînên siyasî yên roja îro berdewam dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yalcin-Heckmann |pêşnav=Lale |paşnav2=van Bruinessen |pêşnav2=Martin |tarîx=1993 |sernav=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan. |url=https://doi.org/10.2307/2803444 |kovar=Man |cild=28 |hejmar=2 |rr=387 |doi=10.2307/2803444 |issn=0025-1496 }}</ref> Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17ê gulana sala 1639an de bi [[Peymana Zehabê]] piştê şerê osmanî û safewiyan di navbera [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|safewiyan]] de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://infowelat.com/380-sal-bi-ser-peymana-qesra-sirin-re-derbas-dibe.html |sernav=Qesra Şîrîn Kurdistan kir du parçe |malper=Infowelat |tarîx=2019-05-21 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en |paşnav=infowelat.com }}</ref> Perçebûna dawî ya Kurdistanê bi [[Peymana Lozanê]] ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê hatiye perçe kirin ku piştî perçebûna Kurdistanê,<ref name="McDowall2021">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=2021 |isbn=978-0-7556-0076-2 |url=https://doi.org/10.5040/9780755600762 }}</ref> Kurdistanê bi komkujî û qirkirinên giran, guhertinên demografîk, polîtîkayên koçberiyê, [[bişavtin]] (asîmîlasyon) û bi astengî û qedexe bûna li hemberê çand û zimanê kurdî re rû bi rû maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-4502-0033 |sernav=middle-east-watch-reports-the-anfal-campaign-in-iraqi-kurdistan-the-destruction-of-koreme-jan-1993-126-pp |malper=Human Rights Documents online |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Settlement Issue in Turkey and the Kurds |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |weşanger=BRILL |tarîx=2007-05-28 |isbn=978-90-474-2011-8 |url=https://doi.org/10.1163/ej.9789004155572.i-355 }}</ref> Komkujiyên wekê [[Komkujiya Enfalê 1988|Komkujiya Enfalê]] (1988),<ref name=":10" /> [[Komkujiya Helebceyê 1988|Komkujiya Helebceyê]] (1988),<ref name=":14" /> [[Komkujiya Geliyê Zîlan 1930|Komkujiya Geliyê Zîlan]] (1930)<ref name=":15" /> û [[Serhildana Dêrsimê 1937|Komkujiya Dersimê]] (1937)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ayata |pêşnav=Bilgin |paşnav2=Hakyemez |pêşnav2=Serra |tarîx=2013-03-01 |sernav=The AKP’s engagement with Turkey’s past crimes: an analysis of PM Erdoğan’s “Dersim apology” |url=https://doi.org/10.1007/s10624-013-9304-3 |kovar=Dialectical Anthropology |ziman=en |cild=37 |hejmar=1 |rr=131–143 |doi=10.1007/s10624-013-9304-3 |issn=1573-0786 }}</ref> ku di van komkujiyan de çekên kîmyewî û bi bikaranîna şêwazên curbicur ên komkujiyan hebûn, ji aliyê dewletên ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin pêk hatine. Di encama van komkujiyên ku di dîrokên cihêreng de li Kurdistanê pêk hatine bi sedhezaran kurd jiyana xwe jidest dane. Bi armanca guhertina demografiya Kurdistanê li çar perçeyên Kurdistanê bi milyonan kurd ji cih û warên xwe hatine derxistin û komên etnîkî yên wekê tirk û ereb li gund û deverên Kurdistanê hatine bicihkirin. Di serdemê de rêveberiyên serbixwe yên wekê [[Komara Agiriyê]] (1927 – 1931) [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] (1946) ku li Kurdistanê hatine avakirin li hemberê êrîşên dewletên ku li ser axa hatine damezrandin rû bi rû mane û ji aliyê van dewletan ve hatine hilweşandin û di encamê de gelek pêşengên kurd hatine sirgûn kirin an jî hatine bidarvekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |paşnav2=Eagleton |pêşnav2=William |tarîx=1963 |sernav=The Kurdish Republic of 1946 |url=https://doi.org/10.2307/1569911 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283 |doi=10.2307/1569911 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021" /> ==== Mîrektiyên Kurdistanê ==== [[Wêne:Kurdish states 1835.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiyên Kurdistanê (1300 - 1900)]] Di navbera sedsalên 13an û 19an de herêmên Kurdistanê ji aliyê gelek mîrektî yên serbixwe yên kurd ve hatiye birêvebirin ku ev mîrektî di karûbarên xwe yên navxweyî de serbixwe mane û avaniya xwe yên leşkerî û îdarî parastine. Mîrektiyên giring ên kurd ku di tomarên dîrokî de derdikevin pêş [[Mîrektiya Soran]] (1399 - 1836), [[Mîrektiya Botan]] (1335–1855), [[Mîrektiya Erdelan]]ê (1400–1868) [[Mîrektiya Baban]] (1649-1850), [[Mîrektiya Hekarî|Mîrektiya Hekariyê]] (1380–1847) û [[Mîrektiya Paloyê]] (1495-1841) ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdishglobe.net/display-article.html?id=01049DD6BFAED3CC91CD1C6113D2014A |sernav=Mîrektiyên Kurdistanê |malper=www.kurdishglobe.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-02-12 |isbn=978-0-7914-5993-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CttLWEaTrJUC&pg=PA49 |paşnav2=Özo?lu |pêşnav2=Hakan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Formation of Ottoman Kurdistan: Social, Economic and Political Developments in Ottoman Kurdistan before the Nineteenth Century (1514–1800) |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2017 |rr=64–92 |isbn=978-1-107-18123-6 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Yadirgi |pêşnavê-edîtor=Veli |url=https://www.cambridge.org/core/books/political-economy-of-the-kurds-of-turkey/formation-of-ottoman-kurdistan-social-economic-and-political-developments-in-ottoman-kurdistan-before-the-nineteenth-century-15141800/382C2DF544D0CFEBB91CA2C0C0D3FD83 }}</ref> [[Wêne:Bohtan.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Botan (1335–1855)]] [[Mîrektiya Botan]] ku serdemeke dirêj li Kurdistanê hikum kiriye yek mîrektiya herî mezin û yek ji mîrektiyên bihêz ên Kurdistanê bû ku li deverên berfireh ên [[Bakurê Kurdistanê]] hikum kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=kurdistanchronicle |sernav=The Emirate of Botan |url=https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |roja-arşîvê=2024-12-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241204082735/https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mîrektiya Botan di dema xwe yê herî bi berfireh de deverên bajarên wekê [[Şirnex]], [[Sêrt]], hinek deverên [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]], [[Amed]], [[Zaxo]], [[Şingal]] û [[Êlih]]ê a îro vegirtiye. Mîrektî ji aliyê malbata ezîzan ve hatiye birêvebirin ku malbateke bi kok ên Kurdistanê ne. Mîrektiyê navê xwe ji eşîra botiyan wergirtiye ku eşîreke bi şervaniya xwe hatine nas kirin. Mîrê dawî ya mîrektiyê mîrê herî bi navdar ê mîrektiyê [[Bedirxan Beg]] (1821-1847) bû ku bi avakirina artêşeke bihêz, binesaziya pîşesaziyê û rêveberiyeke nîvserbixwe li herêmê ava kiriye.<ref name="Ates2021">{{Jêder-kitêb |sernav=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |paşnav=Ates |pêşnav=Sabri |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=73–103 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Aktürk |pêşnav=Ahmet Serdar |tarîx=2018 |sernav=Family, Empire, and Nation: Kurdish Bedirkhanis and the Politics of Origins in a Changing Era |url=https://journals.upress.ufl.edu/JGSS/article/view/729 |kovar=Journal of Global South Studies |ziman=en |cild=35 |hejmar=2 |rr=390–423 |doi=10.1353/gss.2018.0032 |issn=2476-1419 }}</ref> [[Mîrektiya Soran]] yek mîrnişînên Kurditanê bû ku li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku di nav de deverên berfireh ên Bakurê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê û deverên berfireh ên Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref> Mîrektiya Soran ji sala 1514an heya sala 1835an wekê hêzeke girig ê Kurdistanê hebûna xwe parastiye. Mîrektî di dawiya sedsala 12an de ji aliyê [[Îsa Beg]] ve hatiye damezrandin ku dîroka xwe ya bi qasî 650 salî de ji aliyê 24 mîran ve hatiye birêvebirin. Di seranserê dîroka mîrekiyê de bajarên wekê [[Herîr, Hewlêr|Herîr]], [[Şeqlawe|Şeklawe]], [[Xelîfan, Hewlêr|Xelîfan]] û [[Dîvîn]]ê wekê navendên mîrektiyê xizmet kirine û navçeya Rewandizê paytexta dawî û bajarê herî giring ê mîrektiyê bû. Mîrektî demek kurt ji aliyê Xanzad ve ku rêvebereke jin bû hatiye birêvebirin. Mîrektiya Soran di serdema [[Mîr Muhemmed Paşa|Mîr Muhemmed]] de serdema xwe ya zêrîn derbas kiriye ku di sala 1814an de hatiye ser desthilatdariyê. Mîr Muhemmed di artêşê de reformên mezin kiriye, bikaranîna çekên agirîn daye destpêkirin û keleh û bircên leşkerî ava kiriye.<ref name="Ates2021"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA |url=https://books.google.com/books?id=hQIxDwAAQBAJ }}</ref> ==== Komarên Kurdistanê ==== [[Wêne:Republic of Ararat.png|thumb|230px|Nexşeya Komara Agiriyê (1927–1931)]] [[Komara Agiriyê]] ku yek ji komarên sedsala 19ê Kurdistanê bû di navbera salên 1927 û 1931ê li herêmeke berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Komar rêveberiyeke yekalî bû ku ji aliyê serokên [[Xoybûn|Cemiyeta Xoybûnê]] ve di dema [[Serhildanên Agiriyê]] hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan: crafting of national selves |url=https://archive.org/details/kurdistancraftin0000hous |paşnav=Houston |pêşnav=Christopher |weşanger=Indiana Univ. Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-253-22050-9 |cih=Bloomington, Ind }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the peoples of Africa and the Middle East |url=https://archive.org/details/encyclopediaofpe0000unse_h6k0 |weşanger=Facts On File |tarîx=2009 |isbn=978-0-8160-7158-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Stokes |pêşnavê-edîtor=Jamie |series=Facts on File library of world history }}</ref> Gundê [[Kurdava]] ku niha gundekî bi ser navçeya [[Bazîd]]ê ve ye wekê paytexta demkî ya komarê hatibû hilbijartin. Komarê li herêma rizgarkirî ala xwe bilind kiriye, rojnameyek bi navê Agirî derxistiye û ji bo naskirina komarê name ji hêzên mezin re şandiye ku di nav de [[Cemiyeta Miletan]] jî hebû daxwaza naskirina navneteweyî ya Komara Agiriyê kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |sernav=Dengê Kurdistan> |malper=www.dengekurdistan.nu |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2021-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210305123517/http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |sernav=Republics of Ararat |malper=www.ekurds.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2020-12-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201217050457/http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Biroyê Heskî Têlî]] wekê serokê rêveberiya sivîl ê komarê hatiye erkdar kirin û ji bo baskê leşkerî [[Îhsan Nûrî Paşa]] ku efserê berê ya osmanî bû hatibû erkdar kirin. Yek ji komarên sedsala 19an ku li Kurdistanê hatiye damezrandin [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] bû ku ji aliyê [[Qazî Mihemed]] ve di sala 1946an de li Rojhilata Kurdistanê, li bajarê Mehabadê hatiye ragihandin. Komara Mehabadê di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] (1941) de dema ku hêzên hevpeymanan ku di nav de hêza [[Brîtanyaya Mezin]] û hêza [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hebû ji bo ku polîtîkayên alîgirî yên Şah Riza ku aliyê [[Almanyaya Nazî|Almanyayê]] dikir êrîşê Îranê kiribûn hatibû damezrandin. Qazî Mihemed wek serokê komarê hatibû hilbijartin û kabîneyeke hikûmetê ku ji 13 wezîran pêk dihat hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |tarîx=1963 |sernav=William Eagleton: The Kurdish Republic of 1946, London: Oxford University Press, 1963, VII, 142. Seiten, 30/- |url=https://doi.org/10.1163/157006063x00246 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283–284 |doi=10.1163/157006063x00246 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021"/> ==== Herêmên otonom ên Kurdistanê ==== Di roja îro de du herêmên xweser an jî herêmên otonom ên Kurdistanê hene. [[Herêma Kurdistanê]] ku yek ji herêmên otonom ên Kurdistanê ye di sala 2005an hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Loft |pêşnav=Philip |tarîx=2026-12-06 |sernav=Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile |url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-10398/ |kovar=commonslibrary.parliament.uk |ziman=en-GB }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de [[Başûrê Kurdistanê]] di bin desthilatiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] de pêşketinên giring ên siyasî û aborî bidestxistiye ku di nav van salên dawî de li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev salên dawî wekê destpêka "serdema zêrîn" Başûrê Kurdistanê hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=fr }}</ref> Di heman demê de di serdema Hikûmeta Herêma Kurdistanê li bajarên wekê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]], projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşveçûnên nûjen bidest xistine. Herêma Kurdistanê di sala 2005an statûya xwe yê qanûnî bidest xistiye û ji xeynî hinek deveran Başûrê Kurdistanê ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêvebirin. Yek herêmên xweser ên Kurdistanê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye piştê ku piştê şerê navxweyî yê Sûriyê herêm bi awayekê defakto xweseriya bidest xistiye. Her çiqas Rojavayê Kurdistanê bi awayekî fermî rêveberiyeke otonom bidest ne xistibe jî herêm ji sala 2013an ve vir ve ji aliyê [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê]] ve tê birêvebirin.<ref name="Allsopp2019">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref><ref name="Allsopp2019"/> == Demografî == [[Wêne:Komên etnîkî yên Kurdistanê2.jpg|thumb|çep|Grafîka komên etnîkî yên Kurdistanê]] Nifûs serekeyê Kurdistanê ji [[kurd]]an pêk tê ku li tevahiya Kurdistanê di navbera 40-45 milyonan de hatiye texmîn kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 |sernav=The Kurdish population |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=fr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youngpioneertours.com/ethnicities-in-kurdistan/ |sernav=Ethnicities in Kurdistan - Who Lives In Southern Kurdistan in 2026? |malper=Young Pioneer Tours |tarîx=2025-01-02 |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en }}</ref> Ji xeynê nifûsa heyî ya kurdan komên etnîkî yên wekê [[tirk]], [[ereb]], [[Gelê Farsê|fars]], [[ermenî]] û [[suryanî]] jî li Kurdistanê dijîn. Her çiqas bi awayekê fermî nehatibe diyar kirin, ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne nifûsa kurdên li Bakurê Kurdistanê di navbera 18 û 20 milyon kes de hatiye texmîn kirin. Di heman demê hejmara nifûsa Bakurê Kurdistanê ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne hejmara wan navbera 5 û 6 milyon kes hatiye texmîn kirin. Nifûsa Rojhilata Kurdistanê di navbera 8 û 10 milyonan de ye û nifûsa Başûrê Kurdistanê jî ji 10 milyonan derbas bûye ku li gorî hejmara nifûsa sala 2025an nifûsa herêmê 10 milyon û 496 hezar û 112 kes hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/kurmanci/kurdistan/021220257 |sernav=Nifûsa Başûrê Kurdistanê 10 milyon derbas kir |malper=Rudaw |tarîx=2025-12-02 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=kurmanci |paşnav=RÛDAW }}</ref> Ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê deverên navxweyî yên Sûriyê bûne li Rojavayê Kurdistanê bi qasê 2,5 milyon kurd dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/syrias-ethnic-and-religious-groups-explained/a-71014065 |sernav=Syria's ethnic and religious groups explained |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://dckurd.org/kurdistan/ |sernav=KURDISTAN {{!}} Washington Kurdish Institute |tarîx=2015-05-03 |roja-gihiştinê=2026-07-02 |ziman=en-US |paşnav=Institute |pêşnav=Washington Kurdish }}</ref> Bi nifûsa 1,86 milyon kesan (2026) bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê bajarê [[Dîlok]]ê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/gaziantep-nufusu |sernav=Nifûsa Dîlokê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi nifûsa 1,58 milyon kes (2026) ku di nav de deverên metropolî jî hene duyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] e ku niha paytexta [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldometers.info/tr/demografi/irak-demografisi/ |sernav=Hewlêr Demographics 2026 (Population, Age, Sex, Trends) |malper=Worldometer |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr }}</ref> Bi nifûsa 1,18 milyon kes (2026) sêyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê jî [[Amed]]ê ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/diyarbakir-nufusu |sernav=Nifûsa Amedê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr }}</ref> û çarem bajarê herî qerebalix bi nifûsa 871.000 kes (2026) [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.macrotrends.net/global-metrics/cities/21540/sulaimaniya/population |sernav=Sulaimaniya, Kurdistan Metro Area Population (1950-2026) {{!}} MacroTrends |malper=www.macrotrends.net |roja-gihiştinê=2026-06-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250807082009/https://www.macrotrends.net/global-metrics/cities/21540/sulaimaniya/population |roja-arşîvê=2025-08-07 |url-status=dead }}</ref> === Komên etnîkî yên Kurdistanê === Ji xeynê kurdan ku koma etnîkî ya xwemalî ya Kurdistanê ne gelên koçberên wekê tirk û ereb di dîrokên cihêreng koçê bajarên Kurdistanê bûne. Berê perçe bûna Kurdistanê û piştê perçebûna Kurdistanê an jî di sedsala 18an de û di sedsala 19an de bi polîtîkayên guhertina demografiya Kurdistanê gelek kurd ji Kurdistanê hatine sirgûn kirin û komên koçber ên wekê ereb û tirk li Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Schaller2008"/> Di roja îro de li Kurdistanê de komên etnîkî yên wekê kurd, tirk, ereb, ecem, azerî, ermenî û asûrî dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdarastirmalari.com/details/zidi-ve-musluman-kurtlerin-ortak-gecmisi |sernav=Dîroka hevbeş a kurdên êzîdî û kurdên misilman |malper=Kürd Araştırmaları |roja-gihiştinê=2026-07-02 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youngpioneertours.com/ethnicities-in-kurdistan/ |sernav=Ethnicities in Kurdistan - Who Lives In Iraqi Kurdistan in 2026? |malper=Young Pioneer Tours |tarîx=2025-01-02 |roja-gihiştinê=2026-07-02 |ziman=en }}</ref> {{multiple image | align = center | direction = square | caption_align = center | header = Bajarên mezin ên Kurdistanê | header_align = left/right/center | image1 = Deriyê Çiyê Amed 2010.JPG | width1 = 220 | alt1 = [[Amed]] | caption1 = [[Amed]] | image2 = Shar Park, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg | alt2 = Hewlêr | width2 = 240 | caption2 = [[Hewlêr]] | image3 = Aerial Photo Of Sanandaj 13960613 01.jpg | alt3 = | width3 = 220 | caption3 = [[Sine]] | image4 = Assyrian Church of the East parish in al-Hasakah.jpg | alt4 = [[Hesîçe]] | width4 = 220 | caption4 = [[Hesîçe]] }} === Ziman === {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} [[Wêne:Kurdish languages map.svg|thumb| Belavbûna zimanê kurdî|{{Unbulleted list|style=text-align:left;padding-top:5px; |{{legend|#ef6662|[[Kurmancî]]}} |{{legend|#c63143|[[Soranî]]}} |{{legend|#a56c24|[[Zazakî]]}} |{{legend|#c8a65d|[[Xwarîn]] (zimanê [[Goranî]] jî di nav de ye)}} |{{legend|#b3d423|Herêmên tevlîhev}} |}}]] [[Zimanê kurdî]] zimanê sereke yê Kurdistanê ye ku zaravayên cihêreng ên zimanê kurdî li seranserê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/388/kurdish-language/ |sernav=Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish language {{!}} Kurdish Dialects, Writing System & Grammar {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Kurdish-language |roja-gihiştinê=2026-06-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Zaravaya [[kurmancî]] (kurdiya bakur) zaravaya herî berbelav ê Kurdistanê ye ku li seranserê Bakurê Kurdistanê, li seranserê Rojavayê Kurdistanê, li deverê [[Behdînan]] a Başûrê Kurdistanê û devereke berfireh ê bakurê [[Rojhilata Kurdistanê]] ji aliyê kurdan ve tê axavtin. Di heman demê de zaravaya [[zazakî]] ku yek ji zaravayên kurdî ye li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Standard Alphabet for reducing unwritten languages and foreign graphic systems to a uniform orthography in European letters |paşnav=Lepsius |pêşnav=Carl Richard |weşanger=Seeleys |tarîx=1863 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=9cb_l3NJv-4C&printsec=frontcover&dq=Standard+Alphabet+for+Reducing+Unwritten+Languages+and+Foreign+Graphic&hl=tr&sa=X&ved=2ahUKEwj5ldHb66HwAhXtoosKHazKBFUQ6AEwAHoECAQQAg#v=snippet&q=zaza&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Treasury of languages; a rudimentary dictionary of universal philology |paşnav=Bonwick |pêşnav=James |weşanger=London : Hall and Co. |tarîx=1873 |kesên-din=University of California Libraries |url=http://archive.org/details/treasuryoflangua00bonwiala }}</ref> Zaravaya [[soranî]] (kurdiya navendî) yek ji zaravayên sereke yên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The History and Development of Literary Central Kurdish |paşnav=Sheyholislami |pêşnav=Jaffer |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=633–662 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/history-and-development-of-literary-central-kurdish/FBF398CC551D62E4C751A9445A5A4E3C |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli |doi=10.1017/9781108623711.026 }}</ref> Zaravaya [[xwarîn]]î (kurdiya başûr) yek ji zaravayên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-ii-history-of-kurdish-studies/ |sernav=KURDISH LANGUAGE ii. History of Kurdish Studies |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectes kurdes méridionaux: étude linguistique et dialectlogique |paşnav=Fattah |pêşnav=Ismaïl Kamandar |weşanger=Peeters |tarîx=2000 |isbn=978-90-429-0918-2 |cih=Leuven |series=Acta iranica }}</ref> Di heman demê demê zimanê biyanî yên wekê zimanê tirkî, zimanê erebî û zimanê farisî ji aliyê kurdên li herêmên Kurdistanê û aliyê komên etnîkî yên ku koçê herêmên Kurdistanê bûne têne axaftin. Zimanê kurdî ji xeynê Kurdistanê li herêmeke berfireh ê [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] ji aliyê [[Kurdên Anatolyayê]] û li herêma Xorasanê jî ji aliyê [[Kurdên Xorasanê]] ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Nefel |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/391/the-history-of-kurdish-language/ |sernav=The History of Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> Di roja îro de zimanê kurdî li Başûrê Kurdistanê û li Rojavayê Kurdistanê wekê zimanê fermî û zimanê perwerdehiyê tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Duman |pêşnav=Dr Yasin |sernav=Li Rojavayê Kurdistanê Perwerdehiya bi Zimanê Kurdî û Rêveberiya Sêzimanî [Education in Kurdish and Multilingual Administration in Rojava, Western Kurdistan] |url=https://www.academia.edu/16571017/Li_Rojavay%C3%AA_Kurdistan%C3%AA_Perwerdehiya_bi_Ziman%C3%AA_Kurd%C3%AE_%C3%BB_R%C3%AAveberiya_S%C3%AAziman%C3%AE_Education_in_Kurdish_and_Multilingual_Administration_in_Rojava_Western_Kurdistan_ |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.gov.krd/dfr/dfr.gov.krd/p/p9728.html |sernav=Zimanên fermî yên Herêma Kurdistanê |malper=archive.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Zimanê kurdî yek ji zimanên ji malbata zimanê hind û îranî ye ku bi koda zimanî yên wekê [[ISO 639-1]] ku û bi koda zimanî ya [[ISO 639-2]] kur hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iso.org/standard/22109.html |sernav=ISO 639-1:2002 |malper=ISO |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/standards/iso639-2/php/code_list.php |sernav=ISO 639-2 Language Code List - Codes for the representation of names of languages (Library of Congress) |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> === Dîn === {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} Her çiqas baweriya herî berbelav ê Kurdistanê [[Sunîtî|îslama sunnî]] be jî<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali |pêşnav=Othman |tarîx=1997-10-01 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914 |url=https://doi.org/10.1080/13602009708716377 |kovar=Journal of Muslim Minority Affairs |cild=17 |hejmar=2 |rr=283–291 |doi=10.1080/13602009708716377 |issn=1360-2004 }}</ref> li Kurdistanê gelek baweriyên cihêreng têne dîtin. Li gel îslama sunî li hinek deverên Bakurê Kurdistanê [[elewîtî]] jî baweriyeke berbelav e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/569/alevism/ |sernav=Alevism - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> Dînê [[zerdeştî]] ku baweriyeke berê îslamê bû û dîneke kevn ê Kurdistanê bû heya roja îro li Kurdistanê hebûna xwe parastiye ku li hinek deverên Kurdistanê kesê xwedî baweriya zerdeştî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szanto |pêşnav=Edith |tarîx=2018-05-15 |sernav=“Zoroaster was a Kurd!”: Neo-Zoroastrianism among the Iraqi Kurds |url=https://brill.com/view/journals/ic/22/1/article-p96_8.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=22 |hejmar=1 |rr=96–110 |doi=10.1163/1573384X-20180108 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de [[Şiîtî|îslama şîe]] jî yek ji baweriyên Kurdistanê ye ku li Rojhilata Kurdistanê kesên xwedî vê baweriyê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The balance of truth: essays in honour of Professor Geoffrey Lewis |weşanger=The Isis Press |tarîx=2000 |isbn=978-975-428-162-0 |çap=First printing |cih=Istanbul |paşnavê-edîtor=Balım-Harding |pêşnavê-edîtor=Çiğdem |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Geoffrey L. }}</ref> [[Êzdîtî]] ku baweriyeke sînkretîk û yekxwedayî ye, yek ji dînên kevn ê Kurdistanê ye ku li Başûrê Kurdistanê bi taybetî li [[Şingal]]ê baweriya sereke yê kurdên êzîdî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Yezidism--its Background, Observances, and Textual Tradition |paşnav=Kreyenbroek |pêşnav=Philip G. |weşanger=E. Mellen Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-7734-9004-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OTQqAQAAMAAJ&q=Ancient+iranian }}</ref> Li Kurdistanê baweriya [[yarsan]]î baweriyeke berbelav ê Kurdistanê ye ku bi giranî li Başûrê Kurdistanê û li seranserê sinorê Rojhilata Kurdistanê berbelav e û baweriyeke xwedî taybetmendiyên ezoterîk û mîstîk e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uu.nl/organisatie/faculteit-geesteswetenschappen |sernav=Faculteit Geesteswetenschappen - Universiteit Utrecht |malper=www.uu.nl |tarîx=2026-06-22 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=nl }}</ref> Di heman demê de li Kurdistanê kesên xwedî baweriya xiristiyaniyê jî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan: Political Development and Emergent Democracy |paşnav=Stansfield |pêşnav=Gareth R. V. |weşanger=Routledge |tarîx=2003-08-29 |isbn=978-1-134-41416-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FB4ErXPRRd0C&q=hawraman+kurdistan+assyrians&pg=PA214 }}</ref> == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} Çanda Kurdistanê an jî çanda kurdan mîrateke dewlemend a Kurdistanê ye ku kurd yek ji gelên xwemaliyên yên Rojhilata Navîn ku şopên şaristaniyên kevnar û baweriyên kevin ji erdnîgariya Kurdistanê wergirtine. Çanda Kurdistanê ku li dora Mezopotamya û Çiyayên Zagrosê ava bûye, bi wêje, muzîk, têkiliyên malbatî yên xurt û bi koka xwe yên mîtolojîk derketiye pêş. === Çanda gelêrî === [[Wêne:Map of Kurdish vocal styles.png|thumb|çep|Nexşeya zimannasî û etnomuzîkolojî ya Kurdistanê ku belavbûna herêmî ya şêwazên muzîka kevneşopî ya kurdî nîşan dide]] [[Wêne:Kurdish girl in iran.jpg|thumb|Dîmenek keçên kurd ku di pîrozbahiya [[Newroz]]a sala 2024an de govendê girtine (Rojhilata Kurdistanê)]] [[Wêne:Tambourine playing ceremony.jpg|thumb|Dîmenek ji keçên kurd ku li defê didin (Palangan, Rojhilata Kurdistanê)]] Yek ji çandên kevneşopî yên Kurdistanê çanda dengbêjiyê ye ku bi gelemperî bê enstrûmanan ji aliyê dengbêjan be tê gotin û bi stranên û helbestên dengbêjan bûyerên giring ên dîrokî yên Kurdistanê hatine tomarkirin. Taybetmendiya çanda dengbêjiyê ev bû ku di serdemên ku çanda nivîskî belav nebûye de bûye sedem ku koçberiyên mezin, şer, pevçûnên eşîrî, çîrokên evînê yên destanî, trajediyên mezin û bûyerên dîrokî nifş bi nifş were veguhastin û neyên jibîrkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Beyter |pêşnav=Önder |tarîx=2024-12-30 |sernav=Şerê Gamêşvanê di Wesîqeyên Dîrokî û Kilamên Dengbêjan da |url=https://doi.org/10.55118/kurdiyat.1555616 |kovar=Kurdiyat |hejmar=10 |rr=67–87 |doi=10.55118/kurdiyat.1555616 |issn=2717-8315 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DEMİRAL |pêşnav=Serkan |paşnav2=KOÇAK |pêşnav2=Zafer |paşnav3=KOÇAK |pêşnav3=Esmeray |tarîx=2022-03-15 |sernav=Xezîneya Çanda Devkî ya Anatolyayê Dengbejî |url=https://doi.org/10.37154/cudes.2022.48 |kovar=JOURNAL OF CURRENT DEBATES IN SOCIAL SCIENCES |doi=10.37154/cudes.2022.48 |issn=2632-1734 }}</ref> Di çanda Kurdistanê de muzîk ne tenê çandeke şahiyê ye. Çanda muzîka Kurdistanê di serdema nûjen de jî li ser formata xwe heyî berdewam kiriye ku bûyerên li Kurdistanê qewimî ne tîne ziman ku di nav de koçberî, bûyerên dîrokî, evîn û bûyerên rewşa hemdem ê Kurdistanê hene. Enstrumanên serekeyên muzîka gelêrî ya kurdî bilûr, def/erebane, tembûr, dihol û zirneye. Her çiqas muzîka kurdî şêwaza modal a herêma Rojhilata Navîn nîşan bide jî, bi teknîkên xwe yên vokal, rîtm û melodiyên xwe yên melankolîk ên bêhempa ji muzîka Rojhilata Navîn cuda dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blum |pêşnav=Stephen |paşnav2=Christensen |pêşnav2=Dieter |paşnav3=Shiloah |pêşnav3=Amnon |tarîx=2001 |sernav=Kurdish music |url=https://doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.15686 |kovar=Oxford Music Online |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-1-56159-263-0 }}</ref> Di çanda kurdî de stîla dans an reqsa kurdî wekê "govend" hatiye binavkirin. Govend di çanda Kurdistanê de sembola kolektîv, yekîtî û hevgirtinê ye ku di dema gerandina govendê de kesên ku govendê digerînin destê hev digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://jindergi.com/ceviri/direnis-olarak-kurt-dansi-govendden-baleye/ |sernav=Reqsa Kurdî wek berxwedan: Ji Govendê heta Baletê |malper=Jin dergi |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=tr }}</ref> Her dem di dema gerandina govendê de keseke pispor serkêşiya govendê dike. Ev kesê serkêş ku li serê govendê dileyize wekê serkêşê govendê tê binavkirin û kesê ku li dawiya govendê dileyize wekê berpêşê govendê tê binavkirin. Serkêşê govendê bi destmala ku digire rîtm, leza û guhertinên fîguran kontrol dike û govendê birêve dibe. Bi gelemperî govend bi rîtmên hêdî û an jî bi govenda sê pê dest pê dikin û her ku rîtm zûtir dibe, ger û rîtma govendê bileztir dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishlessons.com/kurdish-dance/ |sernav=Kurdish Dance |malper=Kurdish Kurmanji Lessons |tarîx=2023-10-28 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US |paşnav=Lessons |pêşnav=Kurdish }}</ref> Di serdema nûjen de govenda kurdî wekê nasnameya polîtîk a çanda neteweyî ya Kurdistanê hatiye dîtin ku ji aliyê kurdên ve li qadên civînên polîtîk bigire heya şahî û komcivînên biçûk dikare were lîstin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Karakecili |pêşnav=Fethi |sernav=Kurdish Dance Identity In Contemporary Turkey. |url=https://www.academia.edu/6546183/Kurdish_Dance_Identity_In_Contemporary_Turkey |kovar=academia.edu }}</ref> === Wêje === Wêjeya kurdî ji aliyê dîrokî ve li ser kevneşopiyeke devkî ya kûr û mîrateyeke nivîskî ya dewlemend hatiye avakirin ku ji sedsala 15an û vir ve pêşketiye. Berhemên ku bi zaravayên kurmancî û soranî hatine hilberandin ku di çarçoveya medrese û mîrektiyên Kurdistanê de pêş ketiye. Helbestvanên kurd ên herî pêşîn ên naskirî [[Ebdulsemedê Babek|Evdilsemedê Babek]], [[Eliyê Herîrî]], [[Mela Huseynê Bateyî]], [[Melayê Cizîrî]], [[Feqiyê Teyran|Faqiyê Tayran]] û [[Ehmedê Xanî]] ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/533728/slug |sernav=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |malper=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |tarîx=2017-02-11 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://polen.itu.edu.tr/bitstream/11527/18141/1/513167.pdf |sernav=DSpace |malper=polen.itu.edu.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Şaîrên Klasîk ên Kurd |weşanger=Jîna Nû |tarîx=1988 |isbn=978-91-970927-8-4 |çap=Çapa 1 |cih=Uppsala |paşnavê-edîtor=Yûsuf |pêşnavê-edîtor=Abdulreqîb |series=Weşanên Jîna Nû |paşnavê-edîtor2=Sêr |pêşnavê-edîtor2=El ̂ }}</ref> Evdilsemedê Babek di sedsala 10an de, Elî Herîrî di sedsala 11an de û helbestvanên din jî di navbera sedsalên 15 û 17an de jiyane û bi zaravayê kurmancî ya kurdî berhemên xwe nivîsandine. Di vê serdemê de, navenda wêjeya ya Kurdistanê [[Mîrektiya Botan]]ê bû ku paytexta mîrektiyê li [[Cizîr]]ê bû. Di heman demê de ji xeynê Cizîrê, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] û [[Sine]] jî navendên din ên giring ên wêjeyî yên Kurdistanê bûn. Zimanekî din ê giring ê wêjeyî ya Kurdistanê goranî bû ku zaravaya goranî ji aliyê [[Mîrektiya Erdelan]] û Sineyê ve dihat piştgirîkirin. Lê piştre wêjeya goranî hêdî hêdî bandora xwe winda kiriye. Destanên herî navdar ên Kurdistanê destan ên mîtolojîk ên [[Siyabend û Xecê]] û [[Mem û Zîn]]ê ne. Ev destan û çîrok ên mîtolojîk bi rêya stranên dengbejî û çirokbejan heya roja îro hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Siyabend û Xecê: destan |paşnav=Zinar |pêşnav=Zeynelabidîn |weşanger=Pencînar, Weşanxaneya Çanda Kurdî (Kurdiska kulturförl |tarîx=1992 |isbn=978-91-630-1222-8 |cih=Stockholm }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Destpêka edebiyata Kurdî |paşnav=Uzun |pêşnav=Mehmed |weşanger=Ithaki Publishing |tarîx=2011 |isbn=978-975-273-369-5 |ziman=ku |url=https://books.google.fr/books?id=nD1EUhRIms8C&pg=PA38&dq=siyamend+%C3%BB+xec%C3%AA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwial8CJqvntAhWGy4UKHUN1CPMQ6AEwA3oECAIQAg#v=onepage&q=siyamend%20%C3%BB%20xec%C3%AA&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://sirnak.ktb.gov.tr/TR-56428/mem-u-zin.html |sernav=Mem u Zin |malper=sirnak.ktb.gov.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200814104414/https://sirnak.ktb.gov.tr/TR-56428/mem-u-zin.html |roja-arşîvê=2020-08-14 |url-status=dead }}</ref> == Rêveberiyên xweser == === Herêma Kurdistanê === {{Gotara bingehîn|Herêma Kurdistanê}} Di serdema nûjen de tekane herêma xweser ku bi statuya destûrî ya navneteweyî hatiye nas kirin Herêma Kurdistanê ye ku di roja îro de hinek deverên Başûrê Kurdistanê ji aliyê rêveberiya [[Herêma Kurdistanê]] tê birêvebirin. <ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/ |sernav=Region {{!}} Facts & Figures |malper=Kurdistan Regional Government |roja-gihiştinê=2026-07-11 |ziman=en }}</ref> Navenda rêveberiya Herêma Kurdistanê li Hewlêrê ye ku li gel [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] gelek kar û xebatên dîplomatîk li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê bireve birin. Herêma Kurdistanê wekê herêmeke federal a otonom ji aliyê destûra ningehîn a Iraqê ve bi qanûnî hatiye naskirin. Di roja îro de parêzgehên wekê parêzgeha [[Dihok]]ê, parêzgeha Hewlêrê, parêzgeha Silêmaniyê û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebceyê]] ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve tê birêvebirin. Her çiqas devereke berfireh ê [[Başûrê Kurdistanê]] ji aliyê rêveberiya kurd were birêvebirin jî lê heya roja îro jî hinek deverên Başûrê Kurdistanê beşdarê rêveberiya hikûmeta Herêma Kurdistanê nebûye ku demografiya van deverên Başûrê Kurdistanê di dîrokên cihêreng de ji aliyê hikumeta baesê ve hatiye guhertin û kurd ji van deveran hatine derxistin û erebên hawîrde li van deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin. Herêm Kurdistanê xwedî parlamento, hikumet û hêzên çekdarî ([[Pêşmerge]]) xweser e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Destination Kurdistan: Is This Autonomous Iraqi Region a Budding Tourist Hot Spot? {{!}} TIME.com |url=https://world.time.com/2012/12/31/destination-kurdistan-is-this-autonomous-iraqi-region-a-budding-tourist-hotspot/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=TIME.com |ziman=en-us }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tîrmeh 2026 }}</ref> === Rojavayê Kurdistanê === Di roja îro yek ji rêveberiyên serbixwe yê defakto li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye ku ji rêveberiya Bakur û rojhilatê Sûriyê ve tê birêvebirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=The New Arab & agencies |sernav=Syria Kurds adopt constitution for autonomous federal region |url=https://www.alaraby.co.uk/english/news/2016/12/30/syria-kurds-adopt-constitution-for-autonomous-federal-region |roja-gihiştinê=2026-07-11 |xebat=alaraby |ziman=en }}</ref><ref name=":17">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref> Her çiqas deverên Rojhilata Kurdistanê bi awayekê fermî heya ji ji aliyê rêveberiya xweser ve neyê birêvebirin jî di roja îro de devereke berfireh ê Rojavayê Kurdistanê bi awayekê defakto di bin [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê|rêveberiya xweser]] de ye. Herêmê di sala 2012an de di çarçoveya pevçûna Rojava ya berdewam û şerê navxweyî yê berfireh ê Sûriyeyê de ku hêza wê ya leşkerî ya fermî, [[Hêzên Sûriya Demokratîk]] (SDF), tê de beşdar bûye, xweseriyeke kirayrî ya serbixwe bi dest xistiye. Her herêm çiqas hinek pêwendiyên derve birêve dibe jî, ji xeynî parlamentoya [[Ketelonya]]yê ne ji aliyê hikûmeta Sûriyeyê, ne dewlet, ne jî saziyên din ên hikûmetê ve bi fermî wekê rêveberiyeke xweser nehatiye naskirin. Rojavayê Kurdistanê xwedî demografiyeke pir-etnîkî ye û li herêmê nifûseke girîng a ereb, kurd û asûrî heye û civakên biçûktir ên herêmê jî ji tirkmen, ermenî, ji çerkezan pêk tê.<ref name=":17"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Middle Eastern Minorities: The Impact of the Arab Spring |paşnav=Zabad |pêşnav=Ibrahim |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2017-03-27 |isbn=978-1-317-09673-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=XiAlDwAAQBAJ }}</ref> == Ala û nîşan == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} === Alaya Kurdistanê === [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Ala Kurdistanê Alaya Kurdistanê sembola neteweyî ya gelê kurd e ku di roja îro de wekê alaya fermî ya [[Herêma Kurdistanê]] hatiye bilind kirin. Ayala Kurdistanê cara yekem di sala 1920an de ji aliyê Komeleya Tealî ya Kurdistanê ve li [[Stembol]]ê hatiye sêwirandin<ref name=":16">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/the_national_flag_of_kurdistan.php |sernav=The National Flag of Kurdistan |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |sernav=Seîd Veroj/ Ala Kurdistanê; berhemê têkoşîna netewî ya miletê Kurd e û berîya sed (100) salan hatîye çêkirin {{!}} Kovara Bîr |malper=kovarabir.com |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr |roja-arşîvê=2024-07-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240717203808/https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û piştre jî ji bi guhertoyên cihêreng ji aliyê [[Komara Agiriyê|Komara Agirî]] û [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] ve hatiye bilind kirin. Alaya Kurdistanê ji jor ber bi jêr ve ji sê xetên rasteber pêk hatiye ku bi rengên [[sor]], [[Spî (reng)|spî]] û [[kesk]] hatiye xemilandin û nîşana roja zer bi 21 yek tîrêjan ([[Rojê Kurdî|roja kurdan]]) li navenda alayê cih digire. Rêjeya firehî û dirêjahiya Alaya Kurdistanê 2:3ê ye. Wateya rengê Alaya Kurdistanê wiha hatiye diyarkirin: rengê sor; xwîna şehîd û pakrewanên Kurdistanê rave dike ku ji bo ji bo azadiya Kurdistanê jiyana xwe jidest dane, rengî spî: aramî, aştî, azadî û wekheviyê rave dike, rengê kesk; sirûşt û xwezaya Kurdistanê rave dike û roja kurd jî li dijî tarîtiyê ronahiyê rave dike.<ref name=":16" /> Alaya Kurdistanê di roja îro de wekê alaya fermî yê Herêma Kurdistanê hatiye naskirin û di dema civîn û hevdîtinên dîplomatîk ên rêveberiya Herêma Kurdistanê de ji bo destnîşankirina Herêma Kurdistanê li kêleka alayên cihêreng ên dewletên Cîhanê tê danîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/449956/slug |sernav=Neçirvan Barzani ile Trump Davos’ta görüştü |malper=Nêçîrvan Barzanî û Trump li Davosê civiyan. |tarîx=2020-01-22 |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> === Roja kurd === [[Wêne:Roj emblem.svg|thumb|200px|Roja kurd ku sembola neteweyî ya Kurdistanê ye]] [[Rojê Kurdî|Roja kurdî]] ya Kurdistanê yek ji sembolên herî bingehîn ên çand, dîrok û nasnameya neteweyî ya kurdan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thekurdishproject.org/history-and-culture/kurdish-culture/kurdish-flag/ |sernav=Learn About the Kurdistan Flag |malper=The Kurdish Project |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Roja kurdî semboleke ku ji demên kevnar ve li Mezopotamyayê û li Zagrosê hatiye bikar anîn ku di roja îro de sembola sereke yê Kurdistanê ye ku nûnertiya çand, ronakbarî û azadiya Kurdistanê dike. Di heman demê de roja kurd ji şaristaniyên kevnar ên Mezopotamyayê ve xwedî giringiyeke dînî, çandî û dîrokî ye. Di roja îro de jî roja kurd bi fermî li ser alaya Kurdistanê cih digire. Roj ji 21 tîrêjan pêk hatiye ku di baweriyên kevnar ên Mezopotamya û sembola ji nû ve hebûn û ronakbariyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/english/kurdistan/210720171 |sernav=Years before independence talk someone had foresight to standardize the Kurdish flag |malper=Rudaw |tarîx=2017-07-21 |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> Pîroziya roj û agirê vedigere baweriyên kevnar û mîtolojiyên kevnare yên Kurdistanê. Roja kurdî di serdema Medan de sembola sereke yê padîşahî û desthilatdariyê bû. Di heman demê de ji ber roj ku tariyê têk dibe, di çanda Kurdistanê de nîşana baweriya ku qencî her tim li dijî xirabiyê biser dikeve û edaleta her tim li dijî zilmê biser dikeve. Di heman de di serdema nûjen de hejmara 21 tîrêjên roja kurd bi cejna Newrozê ve hatiye girêdan ku cejneke neteweyî ya Kurdistanê ye ku di her sal di 21ê adarê de ji aliyê kurdan tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=The Christian Science Monitor |tarîx=2004-03-23 |sernav=For Kurds, a day of bonfires, legends, and independence |url=https://www.csmonitor.com/2004/0323/p07s02-woiq.html |roja-gihiştinê=2026-07-01 |xebat=The Christian Science Monitor |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish diasporas: a comparative study of Kurdish refugee communities |url=https://archive.org/details/kurdishdiasporas0000wahl |paşnav=Wahlbeck |pêşnav=Östen |weşanger=St. Martin's Press in association with Centre for Research in Ethnic Relations, University of Warwick |tarîx=1999 |isbn=978-0-312-22067-9 |cih=New York |series=Migration, minorities, and citizenship }}</ref> == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e ku helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en }}</ref> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] n2u2xjalmsjsbzgoj8f87xsexnbhi3l 2101888 2101887 2026-11-06T03:31:19Z Penaber49 39672 /* */ 2101888 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|rasterast '''Kurdistanê''' rave dike. Ji bo gotare din ên di derbarê '''Kurdistan''' de li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2 | konvansiyonel navê dirêj = Kurdistan<br>{{nobold|{{ziman|ckb|کوردستان}}}} | wêneyê ala = Flag of Kurdistan.svg | sirûda netewî = ''[[Ey Reqîb]]''<br/>{{Ziman|ckb|ئەی ڕەقیب}}<br/> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{Navîn|[[Wêne:Kurdistan (Instrumental).ogg]]}}</div> | wêneyê mertal = Roj emblem.svg | wêneyê nexşe = Kurdish inhabited areas.svg | nexşe sernav = Herêmên niştecihbûnê yên kurdan (li gorî [[Ajansa Navendî ya Saloxgeriyê|CIA]], 1992)<ref>{{Jêder-malper |sernav=Kurdish lands |url=https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=20 çiriya pêşîn 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191020110824/https://legacy.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/kurdish_lands_92.jpg |rewşa-urlyê=zindî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=The Kurdish lands. |url=https://www.loc.gov/item/93682579/ |malper=Library of Congress |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2019 |roja-arşîvê=15 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200515013340/https://www.loc.gov/item/93682579/ |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | wêneyê nexşe2 = Kurdistan map - NironDarwesh.png | paytext = [[Amed]] an [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] (li gorî perspektîvên herêmî û dîrokî) | bajarê mezin = [[Amed]], [[Dîlok]], [[Hewlêr]], [[Silêmanî]], [[Sine]], [[Ûrmiye]], [[Wan]] | awayê ziman = Zimanên sereke | ziman = [[Zimanê kurdî|Kurdî]] ([[kurmancî]], [[soranî]], [[Zimanên zazakî-goranî|zazakî-goranî]]), [[Zimanê erebî|erebî]], [[Zimanê farisî|farisî]], [[Zimanê tirkî|tirkî]] | komên etnîkî = [[Kurd]], [[tirk]], [[ereb]], [[faris]], [[suryanî]], [[tirkmen]] | demonîm = [[Kurd]] | rûerd km2 = 392000 | rûerd jêrenot = <ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2002 |sernav=Kurds, Kurdistān |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |kovar=Encyclopaedia of Islam |çap=2 |weşanger=[[Brill Publishers|BRILL]] |isbn=9789004161214 |paşnav1=Bois |pêşnav1=Th |paşnav2=Minorsky |pêşnav2=V. |paşnav3=MacKenzie |pêşnav3=D. N. |roja-arşîvê=26 adar 2023 |roja-gihiştinê=20 çiriya pêşîn 2025 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230326022054/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | nifûs texmînkirin = 40–45 milyon<ref>{{Jêder-malper |tarîx=12 nîsan 2023 |sernav=Kurdish People Fast Facts |url=https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2023 |malper=CNN |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200110105918/https://edition.cnn.com/2014/08/18/world/kurdish-people-fast-facts/index.html |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | hatûçûn = rast }} {{Parastin|small=yes}} '''Kurdistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1 }}</ref> ({{ziman|ku-Arab|کوردستان}}; {{IPA-ku|audio=Kurdistan.ogg|k|ʊ|r|d|ɪ|s|t|a:|n}}) welatekî jeo-çandî yê [[Rojhilata Navîn]] û [[Rojavayê Asyayê]] ye ku bingeha [[çand]], [[ziman]] û [[nasname]]ya neteweyî ya kurdan li vir hatiye avakirin. Ji aliyê erdnîgarî ve Kurdistan ji girê çiyayê Spîkorê (ji xala herî bakurê navendî) ku deştên bilind ên bakurê Torosên rojava vedigire nav xwe û heya bakurê rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] dirêj dibe. Herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê bi çiyayên bilind û bi deştên tektonîk ên bilind hatiye karakterîzekirin ku ev profîla çiyayî ya li [[Bakurê Kurdistanê]] heya rêzeçiyayên Torosan berdewam dike û ber bi rojava ve an jî li rojavayê [[Toros]]an vediguhere deştên berfireh ên mezin heya ku digihîje deştên berfireh ên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]. Heman erdnîgariya çiyayî ya bakurê Torosan bi ser Zagrosan ve heya xala herî başûr berdewam dike û erdnîgariya çiyayî Zagrosê li seranserê [[Rojhilata Kurdistanê]] tê dîtin. Ev erdnîgariya çiyayî ji Zagrosan ber bi [[Başûrê Kurdistanê]] ve careke din dîsa vediguhere erdnîgariyeke deştî. Kurdistan cihwareke gelek kevn e ku bi awayekê bênavber ji sala 3000ê berê zayînê ve (ji 5000 salên berê niha ve) malavaniya proto kurdên wekê [[gutî]], [[subarto]]yî, [[hurî]], [[mîtanî]], [[lolobî]] û malavaniya [[kurd]]ên nûjen ê îro kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Spread of the Cuneiform Culture to the Urartian North (IX–VII Century BCE) |paşnav=Salvini |pêşnav=Mirjo |weşanger=Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften |tarîx=2014-07-27 |isbn=978-3-945561-00-3 |cih=Berlin |ziman=en |url=https://mprl-series.mpg.de/proceedings/7/16/index.html |series=MPRL – Proceedings }}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/397253487_Proto-Kurdish_Historical_Development_and_Linguistic_Distinctiveness_within_the_Northwestern_Iranian_Languages |sernav=Proto-Kurdish Historical Development and Linguistic Distinctiveness within the Northwestern Iranian Languages }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Herêm ji aliyê [[sumer]]iyan wekê ''kar-da-ka'' (ku tê wateya welatiyên çiyayî) hatiye binavkirin ku ev nav di tabletên sumerî de hatiye nivîsandin û dîroka van tabletan vedigere Xanedaniya Sêyem a Urê ({{nêzîkî}} 2100 {{bz}}) ku ji bo danasîna herêmên li bakur û li rojhilatê [[Mezopotamya]]yê hatiye bikaranîn. Navê ''kar-da-ka'' ya ku ji aliyê sumeriyan ve hatiye bikaranîn ji bo destnîşankirina herêma bakur û herêma başûr û herêma rojhilata Kurdistana îro hatiye bikaranîn.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.semanticscholar.org/paper/Kar-da-KI-ka-21-st-ce.-B.C.E.-Karda-Land-of-Valiant-Hennerbichler/57930be0cb76815e0710de9994b413c7d3af0603 |sernav=Kar-da KI -ka 21 st ce. B.C.E. Karda Land of Valiant Mountain People Central Zagros East Terminological Analysis |malper=www.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2026-06-04 }}</ref> Di heman demê de di serdemên cihêreng de û ji aliyê gel û civakên cihêreng ên herêmê ve dever û herêmên Kurdistanê bi navên wekê '''Karda''', '''Kur-tî''', '''Kardoxî''' an '''Kardokhî''' û '''Kordyene''' hatiye binavkirin. Di [[Serdema Navîn|serdema navîn]] de navê Kurdistanê bi forma îro cara yekem di kronîkên [[Selcûqî|selçûqiyan]] ên sedsala 11an de derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford dictionary of the Middle Ages |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-19-957483-4 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Bjork |pêşnavê-edîtor=Robert E. }}</ref> Ji sedsalên 8an heta sedsala 19an gelek [[Lîsteya xanedan û dewletên kurdan|xanedan û mîrektiyên kurd]] ên ji hev cuda hatine damezrandin ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hikûm kirine. Parçebûna Kurdistanê yekem car di 17ê gulana 1639an de pêk hatiye ku piştê şerê [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|sefewîyan]] bi [[peymana Zehabê]] ku di navbera sefewî û osmaniyan hatibû çêkirin Kurdistan di navbera osmanî û safewiyan de dibe du perçe. Piştre jî piştî hilweşandina xanedaniya osmaniyan Kurdistan di navbera çar dewletên neteweperest ên ku li ser esasê yek-netewe hatine avakirin ku di nav de dewletên wekê [[Tirkiye]], [[Sûrî]], [[Îraq|Iraq]] û [[Îran]] heye bi çar parçe an beşan hatiye parçekirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.kurdistan24.net/tr/opinion/80591-Lozan-Antla%C5%9Fmas%C4%B1%E2%80%99n%C4%B1n-K%C3%BCrdistan-ve-K%C3%BCrt-milleti-i%C3%A7in-do%C4%9Furdu%C4%9Fu-sonu%C3%A7lar |sernav=Encamên Peymana Lozanê ji bo Kurdistan û netewa Kurd }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/middleeast/16052016 |sernav=Sed sal derbas bû ku Kurdistan kirine çar perçe |malper=www.rudaw.net |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di sedsala 20an de li herêmên cihêreng ên Kurdistanê û li herêmên derveyê Kurdistanê dewlet û rêveberiyên kurd ên wekê [[Dewleta Kurd (1918–1919)|Dewleta Kurd]] (1918–1919), [[Keyaniya Kurdistanê]] (1921–1924), [[Kurdistana Sor]] (1923–1929), [[Komara Agiriyê]] (1927–1930) û [[Komara Kurdistanê]] (1946) hatine damezrandin. Piştî [[peymana Lozanê]] erdnîgariya Kurdistanê bi vê peymanê di navbera çar dewletên neteweperest de hatiye parçekirin. Dewletên ku li ser esasên yek-netewe (mîlîtarîst) hatine avakirin, herêmên Kurdistanê ku di bin serweriyên wan de dimîne, ji aliyê van dewletan ve demografiya gelek bajar û gundên Kurdistanê bi neteweyên wekê tirk û ereban hatiye guhertin. Li ser van beşên Kurdistanê ku di bin serweriya van dewletên neteweperest de dimîne bi awayên tund zext û înkarkirin li ser [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda]] kurdan hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/bianet/siyaset/274531-cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi |sernav=Înkarkirin û qedexeya sed salan li Bakurê Kurdistanê }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://susma24.com/kurtce-diye-bir-dil/ |sernav=Kürtçe diye bir dil |tarîx=2021-11-30 |malper=Susma24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-07 }}</ref> Di roja îro de li gorî dabeşkirinên erdnîgarî Kurdistan bi çar parçeyên erdnîgarî hatiye destnîşankirin û hatiye binavkirin. Beşên erdnigarî yên Kurdistanê wekê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê]] hatine binavkirin. Ev beşên erdnigarî di heman demê de parçeyên ku ji aliyê dewletên desthildar ve hatine desteserkirin destnîşan dikin. == Etîmolojî == === Binavkirina di serdema sumeran de === Di navbera salên 2100 û sala 90ê berê zayînê de (bi qasê 2.010 sal) Kurdistan ji aliyê gel û civakên cihêreng ve bi navê cihêreng hatiye binavkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://demokratikmodernite.org/kurt-olgusunun-sosyo-tarihsel-olusumu/ |sernav=Pêkhatina Civakî-Dîrokî ya Fenomena Kurd {{!}} Modernîteya Demokratîk |tarîx=2024-11-05 |roja-gihiştinê=2026-06-06 |ziman=tr |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Deverên [[Bakurê Kurdistanê|bakur]], [[Başûrê Kurdistanê|başûr]] û [[Rojhilata Kurdistanê|rojhilata]] Kurdistanê li dora 2100ê berê zayînê ji aliyê [[sumer]]iyan ve wekê ''Kar-da'' an jî ''Kar-da-ka'' hatiye binavkirin ku tê wateya welatiyên çiyayî.<ref name=":0" /> Navê [[Zimanê sumerî|sumerî]] ya Kurdistanê (''Kar-da-ka'') ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê vedigere ku di tabletên sumeriyan de ji bo deverên desnîşan kirina Kurdistanê hatiye nivîsandin. Di heman de di serdema [[Babîl (dewlet)|babîlîyan]] de jî ({{nêzîkî}} 1894 –539 berê zayînê) deverên Kurdistan bi navên wekê ''Karta'' an ''Karda'' hatiye binavkirin.<ref name=":0" /> Piştê civakên sumerî li dora salên 189 û 90ê berê zayînê Kurdistan ji aliyê yewnaniyan ve bi navên wekê ''Gordyene'' û ''Kurdyene'' ([[Kardox]])<ref>N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952 , pp. 156–163.</ref><ref>A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)</ref><ref>M. Sicker, The pre-Islamic Middle East, 231 pp., Greenwood Publishing Group, 2000, (see p.181)</ref><ref>J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp., Bouma Publishers, 1998. (see p.44)</ref><ref>J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp., 1985</ref><ref>George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp., Warne, 1867. (see p.556)</ref><ref>F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp., 1966. (see p.342)</ref> û ji aliyê romayiyan ve jî bi navê ''Cordoene'' an jî ''Kordoene'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |sernav=The History of the Decline and Fall of The Roman Empire - Vol 2 - Chapter XXIV Part IV |malper=www.worldwideschool.org |roja-gihiştinê=2026-06-06 |roja-arşîvê=2000-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000122232611/http://www.worldwideschool.org/library/books/hst/roman/TheDeclineandFallofTheRomanEmpire-2/chap45.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Navê dema berfirehbûna ereb û îslamê === Piştê berfirehbûna erebên [[misilman]] (633-650 piştî zayînê) Kurdistan bi navên wekê ''Erdu'l-Ekrad'' (axa kurdan) û ''Biladu'l-Ekrad'' (warê kurdan) hatiye binavkirin. === Navê Kurdistanê === Berî dagîrkirina selcûqiyan, dîroknivîs [[Matthiasê Edessayî]] di dîroknameya xwe yê bi ermenî de navê ''K'rdstanac'' dabû herêmeke Kurdistanê ku di nav de [[Amed]] û navçeya îro ya [[Sêwreg]]ê hebû.<ref>Garnik Asatrian: ''Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte'', erschienen in ''Iran & the Caucasus'', Vol. 5 (2001), S.&nbsp;41–74</ref> Peyva ''Kurdistan'' ku ji du peyvên hevgirtî yên ''kurd''+''istan'' pêk hatiye ku tê wateya "welatê kurdan" cara yekem di sedsala 11an de di kronîkên [[selcûqî|selcûqiyan]] de hatiye bikaranîn ku selcûqiyan navçêya Bahara li başûrê [[Hamedan]]ê wekê "Kurdistan" bi nav kiriye. Li gorî [[Şerefxanê Bedlîsî|Şerefxan]] herêma mîrgeha [[Melkiş]]î ya [[Dêrsim]]ê wekê Kurdistan hatibû nas kirin. == Erdnîgarî == {{Gotara bingehîn|Erdnîgariya Kurdistanê}} [[Wêne:Map of Kurds demography.png|thumb|Belavbûna kurdan li Kurdistanê û li deverên din ên dereveyê Kurdistanê]] Erdnîgariya Kurdistanê<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Kurdistan? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-is-Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/237425416_The_Political_Geography_of_Kurdistan |sernav=(PDF) The Political Geography of Kurdistan |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-06-13 |ziman=en }}</ref> xwedî taybetmendiyên cihêreng e ku [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] xwedî erdnîgariyeke çiyayî yên bilind û asê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/401/boundaries-political-geography/ |sernav=Boundaries & Political Geography - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-07-12 |ziman=en-US }}</ref> Ev profîla çiyayî li hinek deverên jêrîn ên Bakurê Kurdistanê û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] vediguherin herêmên deştî yên berfireh. Heman profîla çiyayî û deştî li [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam dike ku herêm xwedî deverên çiyayî yên bilind û asê û xwedî deştên berfireh e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4694456 |sernav=Erdnîgarîya Kurdistanê-1 Agirî }}</ref> [[Wêne:Mountains of Kurdistan,.,.jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayên Colemêrgê ku yek ji deverên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê nîşan dide]] [[Wêne:Jezirah 0001.jpg|thumb|Dîmenek ji deşta Hesîçeyê ku yek ji deverên deştî yên Rojavaya Kurdistanê nîşan dide]] Herêma çîyayî ya Bakurê Kurdistanê deverê herî çiyayî ya herî berfireh ê Kurdistanê ye ku bilindahiya navînî ya herêmê li dora 2000-2200 metreye û herêm bi deştên bilind ên berfireh, çiyayên volkanîk ên razandî û bi deştên tektonîkî hatiye karakterîze kirin. Çiyayên volkanîk ên wekê [[Çiyayê Agirî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> [[Çiyayê Sîpanê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/ciyaye-sipan-sipane-xelate/ |sernav=Çîyayê Sîpan (Sîpanê Xelatê) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku-kmr }}</ref> [[Çiyayê Tendûrekê]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lebedev |pêşnav=V. A. |paşnav2=Sharkov |pêşnav2=E. V. |paşnav3=Ünal |pêşnav3=E. |paşnav4=Keskin |pêşnav4=M. |tarîx=2016-03-01 |sernav=Late Pleistocene Tendûrek Volcano Geochronology and petrographic characteristics of igneous rocks |url=https://doi.org/10.1134/S0869591116020041 |kovar=Petrology |ziman=en |cild=24 |hejmar=2 |rr=127–152 |doi=10.1134/S0869591116020041 |issn=1556-2085 }}</ref> [[Qerejdax|Çiyayê Qerejdaxê]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perennials: over 1250 plants in superb colour photographs. Voume 1: Early perennials |url=https://archive.org/details/earlyperennialst0000roge |paşnav=Phillips |pêşnav=Roger |weşanger=Macmillan |tarîx=1994 |isbn=978-0-330-32774-9 |çap=Reissued |cih=London |paşnav2=Rix |pêşnav2=Martyn |series=The garden plant series }}</ref> û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]]<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 }}</ref> li Bakurê Kurdistanê ye. Di heman demê de xala herî bilind ê Kurdistanê bi bilindahiya bi bilindahiya 5.137 metreyan Çiyayê Agirî ye. Rêzeçiyayê [[Toros]]ê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne li Bakurê Kurdistanê berfireh bûye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya taybetmendiyên xwezayî ku erdnîgariya fizîkî, avhewa û cihêrengiya biyolojîk a Bakurê Kurdistanê guhertiye. [[Gola Wanê]] ku gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye û xwedî rûbereke 3.713 [[Çargoşê kîlomêtre|km<sup>2</sup>]] ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2017-05-01 |sernav=The structural elements and tectonics of the Lake Van basin Northern Kurdistan) from multi-channel seismic reflection profiles |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464343X1730002X |kovar=Journal of African Earth Sciences |ziman=en-US |cild=129 |doi=10.1016/j.jafrear |issn=1464-343X }}</ref> Çavkaniyên çemê [[Firat]] û çemê [[Dîcle]]yê ku du çemên giring û stratejîk ên [[Rojhilata Navîn]] nin ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ber bi başûr û ber bi rojavayê Kurdistanê ve li seranserê Kurdistanê diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |sernav=Partow, Hassan (2001), The Mesopotamian Marshlands: Demise of an Ecosystem (PDF), Nairobi: UNEP, ISBN 92-807-2069-4, archived from the original (PDF) on 15 December 2017, retrieved 10 August 2010 |roja-gihiştinê=14 hezîran 2026 |roja-arşîvê=15 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171215044941/http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/tigris/mesopotamia.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/494/the-water/ |sernav=The Water - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ku rêzeçiyayên herî mezin û rêzeçiyê herî stratejîk ên Kurdistanê ye bi qasî 1600 kîlometreyan ji Bakurê Kurdistanê ber başûr ve li seranserê Rojhilata Kurdistanê dirêj û berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |url=https://archive.org/details/readersdigestnat00sche |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y. |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Allen |pêşnavê-edîtor2=Oliver E. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region of Iraq: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-14 |doi=10.1080/17445647.2021.1906339 }}</ref> [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] ku goleke endorheîk e<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Synchronized Chronology: Rethinking Middle East Antiquity : a Simple Correction to Egyptian Chronology Resolves the Major Problems in Biblical and Greek Archaeology |paşnav=Henry |pêşnav=Roger |weşanger=Algora Publishing |tarîx=2003 |isbn=978-0-87586-185-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OXk1dlWp-CUC&pg=PA138 }}</ref> yek golên mezin ên Kurdistanê ye ku li xala herî rojhilatê Kurdistanê cih girtiye. Xalên herî bilind ên Rojhilata Kurdistanê çiyayên bilind ên wekê Şaho, Çehel Çeşme û çiyayê Elvendê ye ku bilindahiya wan ji 3.000 metreyan zêdetirin e. Çemên giring ên wekê Sîrwan (Diyala), Zêyê Biçûk (Zapa Biçûk), Jaghatu (Zarrineh-rud) ji deverên çiyayî yên Rojhilata Kurdistanê derdikevin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Casana |pêşnav=Jesse |paşnav2=Glatz |pêşnav2=Claudia |tarîx=2017 |sernav=THE LAND BEHIND THE LAND BEHIND BAGHDAD: ARCHAEOLOGICAL LANDSCAPES OF THE UPPER DIYALA (SIRWAN) RIVER VALLEY |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/land-behind-the-land-behind-baghdad-archaeological-landscapes-of-the-upper-diyala-sirwan-river-valley1/8345679CD8CA9ABB03EC896ACEDA64DF |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=79 |rr=47–69 |doi=10.1017/irq.2017.3 |issn=0021-0889 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Zarrineh_River |sernav=Zarrineh River |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/en/geography/3496 |sernav=Sirwan is not only the name of a river! |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-10-23 |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en }}</ref> Di navbera çiyayan de geliyên berhemdar û avî hene ku ji bo çandiniyê guncaw in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/482/agriculture/ |sernav=Agriculture - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-16 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kordestān {{!}} History, Culture & Geography {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kordestan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[Çiyayên Qendîlê]] ku beşek ji Zagrosan e ku di nav sinorê Başûrê Kurdistanê de ye ku yek ji deverên çiyayî yên Başûrê Kurdistanê ye û yek ji deverên asê yên Kurdistanê ye.<ref name="Gunter2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |url=https://archive.org/details/historicaldictio0000gunt_k3q4 |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-7507-4 |çap=2 |cih=Lanham, Md. |series=Historical dictionaries of peoples and cultures }}</ref> Bilindeyên girên çiyayên Qendîlê heya 3.500 mêtreyan bilind bûne ku di nav xwe de gelek geliyên asê vegirtiye.<ref name="Gunter2011" /> Ber bi rojava ve deverên çiyayî yên bilind û asê kêm dibin û ev dever her ku berbi rojava ve diçe vediguhere deştên mezin ên berfireh. Geliyê Şarezorê geliyê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji bo çandiniyê ciheke guncaw e. Başûrê Kurdistanê di warê erdnîgariyê de xwedî profîleke nîv deştî ye ku herêm ber bi bakur û rojhilat ve çiyayî ye û ber bi rojava ve jî xwedî herêmên deştî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/en/kurdistan-region/ |sernav=Kurdistan |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdistan {{!}} Map, Religion, People, Country, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-06-16 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Rojavayê Kurdistanê ku ji deştên jêrînên Bakurê Kurdiatanê dest pê dike, hewza çemê Firatê vedigire û xwedî erdnîgaroyeke nîv-hişkê deştî ye. Axa deştên Rojavayê Kurdistanê bi gelemperî ji deşt û erdên çandiniyê yên berhemdar pêk tê. Rojavayê Kurdistanê xwedî taybetmendiyeke avhaweke veguhêz e ku di navbera avhewaya [[Deryaya Navîn]] û avhewaya hişk ê çolê de ye. Herêm ber bi deryaya navîn ve ([[Efrîn]] û navçeyên Efrînê) xwedî deverên çiyayî ne û ber bi rojhilat ve jî ([[Kobanî|Kobanê]], [[Girê Spî|Grê Spî,]] [[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]], [[Hesîçe]] û [[Qamişlo|Qmişlo]]) xwedî erdnîgariyeke deştî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |tarîx=2022 |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava and North and East Syria |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/joac.12449 |kovar=Journal of Agrarian Change |ziman=en |cild=22 |hejmar=3 |rr=592–607 |doi=10.1111/joac.12449 |issn=1471-0358 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/354315946_Autonomy_as_a_third_mode_of_ordering_Agriculture_and_the_Kurdish_movement_in_Rojava_and_North_and_East_Syria |sernav=Autonomy as a third mode of ordering: Agriculture and the Kurdish movement in Rojava }}</ref> === Xweza û jîngeh === Erdnîgariya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke ku ji aliyê çiyayên bilind ên Torosan û Zagrosan hatiye karakterîze kirin. Xwezaya Kurdistan bi çavkaniyên ava xwe yên zêde, çiyayên bilind, geliyên kûr, zozanên bilind ên kesk û bi deştên berfireh hatiye nas kirin. Topografiya çiyayî ya Kurdistanê û şert û mercên avhewayê yên guherbar herêmê bûye sedem ku Kurdistan bibe xwedî biyocureyeke dewlemend. Çiyayên Zagrosê û çiyayên Torosê ku deverên sereke yên çiyayî yên Kurdistanê ne ji bo ger û geştên xwezayî di nav cihên herî populer ên herêmî de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://untamedborders.com/itinerary/trek-kurdistan-zagros-mountain/ |sernav=Trek Kurdistan - Zagros Mountain Trail |malper=Untamed Borders - Adventure travel |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Xwezaya Kurdistanê"> Mount Ararat-3.jpg|Çiyayê Agiriyê Canyon, north eastern Kurdistan.jpg|Kanyona Rewandizê Akhtamar Island on Lake Van with the Armenian Cathedral of the Holy Cross.jpg|Gola Wanê Urmia-Lake-3.jpg|Gola Ûrmiyê Nemrut Krateri.jpg|Gola Krater a Nemrûdê </gallery> Kurdistan di roja îro de welatekî dagirkirî û parçekirî ye ku di nav dewletên desthilatdar de hatiye perçe kirin. Ji aliyê dewletên serwer ên li ser axa Kurdistanê bi hezaran gundên kurdan hatine şewitandin û bi milyona kurd ji cih û warên wan hatine derxistin, mecbûrî koçberiyên derveyî Kurdistanê hatine kirin. Di van sedsalên dawî de bi armanca bidestxistin û kontrolkirina axa Kurdistanê gelek êlên kurdan ji Kurdistanê hatine durxistin (di nav komên ku ji Kurdistanê hatine dersinor kirin [[kurdên Anatoliya Navîn]], [[kurdên Xoresanê]], [[kurdên Qefqazê]] hene) û li deverên derveyê Kurdistanê hatin bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Kurdên Anatoliya Navîn |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali Madih |pêşnav=&# Abbas-&# |tarîx=2007 |sernav=The Kurds of Khorasan |url=https://brill.com/view/journals/ic/11/1/article-p11_2.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=11 |hejmar=1 |rr=11–31 |doi=10.1163/157338407X224879 |issn=1609-8498 }}</ref><ref name="Schaller2008">{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008-03-01 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=https://doi.org/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528 }}</ref> Di heman demê de bi armaca asîmîlekirina kurdan û dagirkirina cih û deverên Kurdistanê gelek êlên ne kurd li Kurdistanê hatine bicihkirin ku di nav de erebkirina Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma Sedam,<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref name="Long2013"/> kembera erebî li Rojavayê Kurdistanê ji aliyê rejîma Beşar Esad<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Syria's kurds: history, politics and society |paşnav=Tejel |pêşnav=Jordi |weşanger=Routledge |tarîx=2009 |isbn=978-0-203-89211-4 |cih=London New York |series=Routledge advances in Middle East and Islamic studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Spring: A New Map of the Middle East |paşnav=Phillips |pêşnav=David L. |weşanger=Routledge |tarîx=2017-07-05 |isbn=978-1-351-48036-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nh8xDwAAQBAJ&pg=PT150 }}</ref> û bicihkirina bi milyonan tirk û tirkomanên li Bakurê Kurdistanê ji aliyê Tirkiyeyê ve hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkirine: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi van hewldanan hatiye armanc kirin ku demografiya Kurdistanê were guhertin. Piştê peymana Zehabê û peymana Lozanê ku bûye sedema perçebûna Kurdistanê, di roja îro de Kurdistan bi çar beşên erdnîgariyên wekê Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê hatiye binav kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Islamic civilization: an encyclopedia |weşanger=Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-96691-7 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Meri |pêşnavê-edîtor=Josef W. |series=Routledge encyclopedias of the Middle Ages |paşnavê-edîtor2=Bacharach |pêşnavê-edîtor2=Jere L. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://wwi.lib.byu.edu/index.php/Treaty_of_Lausanne |sernav=Treaty of Lausanne - World War I Document Archive |malper=wwi.lib.byu.edu |roja-gihiştinê=2026-06-30 |ziman=en }}</ref> === Beşên Kurdistanê === ==== Bakurê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Bakurê Kurdistanê}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = | width = 330 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Kurdên Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê. }} Bakurê Kurdistanê yek ji beş û herêmên Kurdistanê ye û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye ku di roja îro de di bin desthilatî û zextên pişavtin (asîmîlasyon) [[Tirkiye]]yê de maye ku heta roja îro bi gelek awayan li hemberî ziman û çanda kurdî polîtîkayên astengkirinê û polîtîkayên înkar kirine ji aliyê Tirkiyeyê ve hatine meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/524552/kurtce-yazilar-bakanlik-talimatiyla-siliniyormus |sernav=Li Bakurê Kurdistanê nivîsên bi kurdî bi fermana wezaretê têne jêbirin. |malper=Evrensel.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr-TR |paşnav=Gazetesi |pêşnav=Evrensel }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://artigercek.com/guncel/khk-ile-kapatilan-kurtce-gazete-welat-internet-uzerinden-yayina-basladi-144935h |sernav=Rojnameya Kurdî ya girtî Welat li ser înternetê dest bi weşanê kir |malper=Artı Gerçek |tarîx=2020-11-27 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=tr |paşnav=Gerçek |pêşnav=Artı }}</ref> Li gel zextên Tirkiyeyê dînamîk ên siyasî yên Bakurê Kurdistanê di nav hewildanên statû û di nav hewldanên ji nav birina zexta li ser ziman û çanda kurdî de ne ku bi salan e di bin zext ên giran û înkar kirina Tirkiyeyê de maye. Beşa Bakurê Kurdistanê ji aliyê rûberê ve herêma herî bilind ku bi gelemperî herêmeke çiyayî ye û herêma herî berfireh ê Kurdistanê ye. Bilindahiya navînî ya Bakurê Kurdistanê di navbera 2000 û 2200 metreyan de ye û xwedî avhewayek parzemînî ya hişk e ku avhewaya hişk hêdî hêdî ji rojava ber bi rojhilat ve zêde dibe. Erdnîgariya fizîkî ya Bakurê Kurdistanê ji aliyê tevgerên plakeyan û çalakiya volkanîk ên giran ve hatiye karakterîze kirin ku herêm veguheriye herêmeke çiyayî û deştên tektonîk ên bilin. Deştên bilind ên wekê [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]], [[Deşta Erziromê]] û [[Deşta Îdirê]] li herêma jorîn a (bakurê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.ismailbesikcivakfi.org/ku/calaki/nceyen-der-bare-me-de//erdnigariya-kurdistane-1-agiri-derket |sernav=‘Erdnîgariya Kurdistanê-1: AGIRÎ’ derket |malper=Weqfa Îsmaîl Beşîkcî |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=ku }}</ref> û [[Deşta Heranê]] û deştên din berfireh ên nizm li herêma jêrîn ên (başûrê Torosê) Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":4" /> Xala herî bilind a Kurdistanê Çiyayê Agiriyê (5.137 m) li Bakurê Kurdistanê ye û çiyayên volkanîk ên vemirî yên wekê Agiriya Biçûk, Çiyayê Sîpanê Çiyayê Tendûrekê û Çiyayê Nemrud li herêma jorîn a Bakurê Kurdistanê ne. Rêzeçiyayê Torosê ku beşek ji sîstema kembera qatkirî ya Alp-Hîmalaya ne ku ji [[Gurgum]]ê destpê dike ber bi jor ve berfireh dibe û piştre jî ber jêr ve heya [[Colemêrg]]ê nişîv dibe rêzeçiyayeke Kurdistanên ye ku li Bakurê Kurdistanê bûye sedema cihêrengiya erdnîgarî ya fizîkî û bûye sedema guhertina avhewayê. Di heman demê Bakurê Kurdistanê çavkaniya çemên mezin ên Kurdistanê ye ku çemên wekê Çemê Firatê, Çemê Dîcleyê, [[Çemê Mizur|Çemê Mûnzirê]] û [[Çemê Miradê]] ji Bakurê Kurdistanê derdikevin ku çavkaniyên giring ên ava Kurdistanê ne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://ansiklopediyakurdistane.com/kategori/erdnigari |sernav=Erdnîgariya Kurdistanê |malper=ansiklopediyakurdistane.com |roja-gihiştinê=2026-06-18 }}</ref> [[Gola Wanê]] ku ji ber bi bendgirtina lavên volkanên çiyayê [[Nemrûd (volkan)|Nemrûdê]] çêbûye û gola herî mezin ê Kurdistanê ye li Bakurê Kurdistanê ye.<ref name=":1" /> ==== Başûrê Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Başûrê Kurdistanê}} [[Wêne:Bashúrí Kurdistan.png|thumb|Başûrê Kurdistanê]] [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|çep|190px|Sinorê fermî yê Herêma Kurdistanê û herêmên din ên Başûrê Kurdistana derveyî desthilatiya Herêma Kurdistanê]] Başûrê Kurdistanê wekê herêmên din ên Kurdistanê bi deverên çiyayî, deverên deştî û bi çiyayên bilind û geliyên kûr hatiye karakterîze kirin. Herêm ji aliyê rojhilat ve di nav deverên çiyayên Zagrosê de ye û ber bi rojava ve vediguhere herêmeke nizm ên deştî yên berfireh ku di nav van deştan de deştên wekê Deştê Hewlêrê, Deşta Şarezûrê, Deşta Zaxoyê, Deşta Şingalê, Deşta Herîrê û Deşta Ranyayê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: An Encyclopedia of Life, Culture, and Society |paşnav=Maisel |pêşnav=Sebastian |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2018-06-21 |isbn=979-8-216-10853-5 |ziman=en |url=https://www.google.com/books/edition/The_Kurds/ywPHEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=western+southern+Iraq+Kurdistan+%22rolling+hills%22&pg=PT195&printsec=frontcover }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/1512 |sernav=Deştên mezin yên Kurdistanê |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-03-26 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=ku }}</ref> Di dîrokên cihêreng de bi armancên guhertina demografiya Başûrê Kurdistanê û bi armancên berfireh kirina dagirkirina li ser axa Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve bi êrîş û komkujiyan bi sed hezaran kurd hatine kuştin û bi milyonan kurd jî ji cih û warên xwe hatine koçber kirin û erebên hawîrde yên ku ji deverên cihêreng ên Iraqê hatine anîn li gund û deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-06-19 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Her çiqas herêm ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve were birêvebirin jî ji ber polîtîkayên erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê bajar û bajarokên wekê [[Kerkûk]], [[Şingal]], [[Mexmûr]], [[Xaneqîn]] û [[Xurmatû]] heya roja îro neketiye bin rêveberiya rêveberiya xweser a nû yê [[Herêma Kurdistanê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/861150/slug |sernav=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |malper=KRG Interior Minister Calls for Implementation of Article 140 and Sinjar Agreement |tarîx=2025-09-01 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Çiyayên Qendîlê ku beşek çiyayên Zagrosê ye yek ji deverên çiyayî yên asê yên Başûrê Kurdistanê ye. Xala herî bilindê Başûrê Kurdistanê bi bilindahiya 3.611 mêtre bilindeya [[Çixî Derê]] ye. Çiyayên din ên Başûrê Kurdistanê [[Çiyayên Şingalê|Çiyayê Şingalê]], [[Çiyayên Hemrîn|Çiyayê Hemrînê]] û [[Çiyayê Nisirê]] ne. Çemên wekê Çemê Zapa Mezin û Çemê Zapa Biçûk li herêmê ye ku ber bi rojhilat û rojava ve diherikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdshop.net/kt/geography/2225 |sernav=Erdnîgariya Başûrê Kurdistanê, di çend çavkaniyên dîrokî yên cuda de |malper=KURDŞOP (kurdshop.net) |tarîx=2023-06-19 |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=kt }}</ref> Çemê Dîcleyê ku ji Bakurê Kurdistanê derdikeve ber bi başûr ve diherike û derbasê Başûrê Kurdistanê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.naval-history.net/WW1Battle1408Mesopotamia.htm |sernav=Mesopotamia, Tigris-Euphrates, 1914-1917, despatches, killed and died, medals |malper=www.naval-history.net |roja-gihiştinê=2026-06-19 }}</ref> ==== Rojhilata Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojhilata Kurdistanê}} {{Nexşeya Rojhilata Kurdistanê|mezinahî=220px|hêl=right|sernav=Sinorên Rojhilata Kurdistanê}} Rojhilata Kurdistanê yek herêmên Kurdistanê ye ku wekê hinek deverên herêma bakur û başûrê Kurdistanê xwedî taybetmendiya erdnîgariyeke çiyayî û bilind e ku li seranserê rêzeçiyayê Zagrosê dirêj bûye û ji rojava ber bi rojhilat ve jî berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Reader's Digest natural wonders of the world |url=https://archive.org/details/readersdigestnat00sche |weşanger=Reader's Digest Association |tarîx=1980 |isbn=978-0-89577-087-5 |cih=Pleasantville, N.Y |paşnavê-edîtor=Scheffel |pêşnavê-edîtor=Richard L. |paşnavê-edîtor2=Wernert |pêşnavê-edîtor2=Susan J. |paşnavê-edîtor3=Reader's Digest Association }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref> Rojhilata Kurdistanê li seranserê sinorên [[Bakurê Kurdistanê]] û li seranserê sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] ji navçeya [[Makû]]yê ku xala herî bakurê Rojhilata Kurdistanê ye destpê dike û li seranserê çiyayên Zagrosê berdewam dike û heya xalên herî başûr ku [[Îlam (parêzgeh)|parêzgeha Îlamê]] û hinek deverên [[Hemedan (parêzgeh)|parêzgeha Hemedanê]] di nav de ye berdewam dike. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê ber bi rojhilat ve jî ji sinorê Başûrê Kurdistanê destpê dike û heya [[Gola Ûrmiyeyê|Gola Ûrmiyê]] û heya sinorê parêzgeha Zencanê berfireh bûye berdewam dike.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.geolsoc.org.uk/science-and-policy/plate-tectonic-stories/zagros-ramge/ |sernav=The Geological Society |malper=www.geolsoc.org.uk |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=""Geomorphology of the northwestern Kurdistan Region: landscapes of the Zagros Mountains drained by the Tigris and Great Zab Rivers"" |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] bingeha topografiya Rojhilatê Kurdistanê ava kiriye û hinek çiyayên herî bilind û deverên asê yên Kurdistanê dikeve nav sinorê Rojhilata Kurdistanê. Rêzeçiyayê Zagrosê ji bo dîrok, çand û parastina herêmê bûye stargeh û penageheke stratejîk a giring ê Rojhilata Kurdistanê. Xala herî bilind ê Rojhilata Kurdistanê [[Çiyayê Denayê]] (<small>{{mapframe|30.95,51.4333|zoom=6|type=maplink}}</small>) ye ku bilindahiya çiyayê heya 4.409 mêtreyê bilind bûye. Xalên din ên bilind ên Rojhilata Kurdistanê ji çiyayên wekê Çiyayê Şaho (3.390 m), Çiyayê Çehl Çeşme / Çalçesme (3.173 m), Çiyayê Elwenê (3.584 m) û Çiyayê Dawoyê (3.487 m) pêk hatine. Li seranserê erdnîgariya çiyayî ya Rojhilatê Kurdistanê (Zagrosê), di navbera çiya û zinarên bilind de deştên çandiniyê yên berfireh hene ku ji bo çandiniyê têne bikaranîn.<ref name=":7" /><ref name=":8" /> Ev deştên Rojhilata Kurdistanê ku di nav çiyayên Zagrosê berfireh bûne ji bo aborî, niştecihbûn û dabînkirina xwarina herêmê deverên giring ên Rojhilata Kurdistanê ne ku di nav de deştên wekê Deşta Ûrmiyeyê, Deşta Şarwêranê, Deşta Mergewerê, Deşta Tîrgeverê, Deşta Xoyê, Deşta Selmasê, Deşta Bêlewarê, Deşta Merîwanê, Deşta Dîwanderê, Deşta Seqizê, Deşta Kirmaşanê, Deşta Şarezûrê (beşa rojhilat), Deşta Dêhloranê û Deşta Mehranê hene. Gola Ûrmiyê, Gola Kaniya Berazan û Gola Zirêwarê golên Rojhilata Kurdistanê ne. Di heman demê de Rojhilata Kurdistanê çavkaniya çemên wekê Çemê Sirwanê, [[Zêyê Biçûk|Çemê Zêyê Biçûk]], [[Zêyê Mezin|Çemê Zêyê Mezin]], Çemê Zelê, Çemê Qizilê û Çemê Gadarê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1077604 |sernav=Iraq and the Persian Gulf {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |tarîx=1957 |sernav=Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan (Mongolica, 4) |url=https://www.jstor.org/stable/609632 |kovar=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |cild=19 |hejmar=1 |rr=58–81 |issn=0041-977X }}</ref> ==== Rojavaya Kurdistanê ==== {{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}} [[Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|thumb|çep|thumb|{{Legend|#e2d974|border=1px solid grey|Rojavaya Kurdistanê}}]] Rojavayê Kurdistanê an jî bi kurtasî Rojava herêma herî jêrîn ê Kurdistanê ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=We Have No Friends But the Mountains: Transmitting Kurdish Indigenous Knowledge, Culture, and Identity in Changing Contexts |paşnav=Brenneman |pêşnav=Robert Lee |weşanger=University of Minnesota |tarîx=2006 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hRT-KVhnbi0C }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds: A Concise Handbook |paşnav=Izady |pêşnav=Mehrdad R. |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=1992 |isbn=978-0-8448-1727-9 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?hl=de&id=I9mr6OgLjBoC&pg=164&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false }}</ref> û yek ji herêmên dîrokî yê Kurdistanê ye ku di navbera salên 1600 {{bz}} – 1260 {{bz}} malavaniya dewleta [[Mîtanî|mîtaniyan]] kiriye ku yek ji gelên proto-kurd bûn.<ref name=":13">{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies |roja-gihiştinê=2026-06-19 |roja-arşîvê=2023-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230624124120/https://www.academia.edu/642020 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":3" /> Rojavayê Kurdistanê bi dirêjahiya 900 kîlometreyan li seranserê Bakurê Kurdistanê dirêj bûye û yek ji herêmên deştî yên Kurdistanê ye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.geo-ref.net/ph/xks.htm |sernav=Map Rojava - Popultion density by administrative division |malper=www.geo-ref.net |roja-gihiştinê=2026-06-21 }}</ref> Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê li gorî erdnîgariya herêmên din ên Kurdistanê erdnigariyeke deştî ye ku herêm xwedî deştên mezin û berfireh e. Herêm ji aliyê rojava ve ji çiyayên [[Efrîn]]ê dest pê dike û heta çemê Dîcle û sinorê Başûrê Kurdistanê ya li rojhilat ([[Dêrika Hemko]]yê) berdewam dike. Rojavayê Kurdistanê li rojhilat deştên berfireh ên Mezopotamyayê vedigire nav xwe û ev deverên deştî heya herêma [[Kobanî|Kobanê]] berdewam dike. Deverên çiyayî yên Rojavayê Kurdistanê bi taybetî li herêma [[Efrîn (herêm)|Efrînê]] ye ku ev herêm xwedî deverên çiyayî û daristanî ye.<ref name=":6" /> Herêma Efrînê deverên herî rojavayî ye ku ji ber cihê xwe yê erdnîgarî xwedî avhewayek [[Deryaya Navîn]] e. Li herêmê din ên ber bi rojhilat ve ku deştên berfireh ên [[Mezopotamya]]yê vedigire nav xwe xwedî avhewaya bejahî ya nîv-hişk ew ku di mehên havinan de germ û ziwa ye û di mehên zivistanan de jî jî sar û şil e. Çemên herî giringên Rojavayê Kurdistanê çemê [[Firat]] û çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] ne ku ji [[Bakurê Kurdistanê]] derdikevin û di nav axa Rojavayê Kurdistanê re ber bi jêr ve diherikin. Li ser çemê Firatê çend bendavên mezin hatine çêkirin ku ji bo enerjî û avdaniyê xwedî giringî yên stratejîk in. Deştên giring ên Rojavayê Kurdistanê Deşta Hesîçeyê, Deşta Qamişloyê, Deşta Kobanê (Deşta Herêma Firatê) û Deşta Girê Spî ye ku ev deşt herêmên giring ên çandiniya li Rojavayê Kurdistanê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/western-kurdistan-rojava |sernav=Western Kurdistan (Rojava) |malper=Kurdish History |tarîx=2026-02-25 |roja-gihiştinê=2026-06-19 |ziman=en |paşnav=Sabir |pêşnav=Sherko }}</ref> === Bîyocure === ==== Flora ==== [[Wêne:Inverted tulips in the village of kırıkdag - panoramio.jpg|thumb|Guldexwîna Kurdistanê, Colemêrgê, Bakurê Kurdistanê]] Kurdistanê (Çiyayên Torosê, Çiyayên Zagrosê, Deştên Mezopotamyayê û Hewza Dîcle-Firatê) ji aliyê flora û faunayê ve xwedî biyocureyeke dewlemend e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.florakurdica.com/ |sernav=Flora Kurdica - A project documenting the diverse flora of Kurdistan |malper=www.florakurdica.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref> Çiyayên Toros-Zagros û deştên bilind ên ku li seranserê erdnîgariya Kurdistanê dirêj bûne, yek ji navendên herî dewlemend ên cîhanê ye ku xwedî florayeke endemîk e. Ekosîstemên çiyayî yên dijwar ên Kurdistanê ji bo cureyên kevnar ên ku ji [[Serdema qeşayê|serdemên qeşayê]] şîn mane û filitîne bûye penageh û rêjeyeke zêde endemîzma deverî (lokal) (tenê li geliyek an li çiyayekî mezin dibin) pêş ketiye. Yek ji cureyên endemîk ên riwekên Kurdistanê [[Tule|guldexwîna Kurdistanê]] (Tulipa kurdica) ye ku cureyek guldexwîna kovî ya pir kêm e ku li [[Deşta Mûşê]] û li deverên çiyayên Zagrosê bi rengên sor-porteqalî şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.natureiraq.org/uploads/9/2/7/0/9270858/haji_omran-iq018-sep-25-final.pdf |sernav="Haji Omran Mountain (IQ018)" }}</ref> Gula Kurdistanê (Cousinia kurdistanica / carduchorum) cureyek gulên bi stêrê yê Kurdistanê ye ku ji malbata gulan e ku bi koka xwe ya stûr û bi berxwedana xwe ya li hember şert û mercên dijwar ên avhewayê tê nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gbif.org/species/3101721 |sernav=Cousinia Cass. |malper=www.gbif.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en }}</ref> [[Zengila Zoma|Zengila zoma]] (Fritillaria imperialis) yek ji gulên sembolîk ên Kurdistanê ye ku li Kurdistanê bi awayekê kovî şîn dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pieroni |pêşnav=Andrea |paşnav2=Zahir |pêşnav2=Hawre |paşnav3=Amin |pêşnav3=Hawraz Ibrahim M. |paşnav4=Sõukand |pêşnav4=Renata |tarîx=2019-11-27 |sernav=Where tulips and crocuses are popular food snacks: Kurdish traditional foraging reveals traces of mobile pastoralism in Southern Iraqi Kurdistan |url=https://doi.org/10.1186/s13002-019-0341-0 |kovar=Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine |ziman=en |cild=15 |hejmar=1 |rr=59 |doi=10.1186/s13002-019-0341-0 |issn=1746-4269 |pmc=6882212 |pmid=31775812 }}</ref> Ev gul nemaze li deverên bilind ên kevirî yên Colemêrg, Wan, Şirnex û li herêma Çiyayên Zagrosê şîn dibin. Li hinek deveran gul bi navên "bûka digirî" û "taca padîşah" tê zanîn. [[Pizîlaq|bilbizêka Kurdistanê]] (Bellevalia kurdistanica) yek ji riwekeke endemîk e ku di mehên biharê de dema ku berf dihele li zozanên bilind kulîlk şîn dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000761460 |sernav=Bellevalia kurdistanica }}</ref> Ji ber ku yekemcar çandinî li ser axa Kurdistan hatiye destpêkirin li deverên cihêreng ên Kurdistanê cureyên genim û cehê kovî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Morrell |pêşnav=Peter L. |paşnav2=Clegg |pêşnav2=Michael T. |tarîx=2007-02-27 |sernav=Genetic evidence for a second domestication of barley (Hordeum vulgare) east of the Fertile Crescent |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1805597/ |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=104 |hejmar=9 |rr=3289–3294 |doi=10.1073/pnas.0611377104 |issn=0027-8424 |pmc=1805597 |pmid=17360640 }}</ref> ==== Fauna ==== [[Wêne:Golden Eagle (53334412798).jpg|thumb|Dîmenek ji Eyloyê Zêrîn ku yek ji balindeyên Kurdistanê ye.]] Qada faunaya Kurdistanê xwedî ekosîstemeke cihêreng e ku ji aliyê erdnîgariyeke çiyayî ku li seranserê Kurdistanê berfireh û dirêj bûye hatiye karakterîze kirin. Kurdistan warê cureyên endemîk ên guhandarên nêçîrvan ên wek [[hirç]], [[gur]], [[Rûvî|rovî]], [[werşeq]] û [[pilingê Kurdistanê]] ye û her wiha Kurdistanê xwedî biyocureyeke dewlemend ên wekê çûk, perperok û xijendeyan e. [[Pezkovî]] yek ji ajalên kovî yên Kurdistanê ye ku bi taybetî li deverên çiyayiyên [[Dêrsim (herêm)|Dersimê]] û li hinek deverên din ên Kurdistanê têne dîtin. [[Ask|Xezal]], [[pezkovî]] û [[pilingê Kurdistanê]] (Panthera pardus tulliana) di nav cureyên îkonîk de ne ku kêm têne dîtin û li çiyayên bilind, kevirî û asê yên Kurdistanê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Li çiyayên Zagrosê pilingên Kurdistanê hate dîtin |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Pezkovî yên Kurdistanê û pilingê Kurdistanê hebûna wan di bin metirsiyê de ye. [[pilingê Kurdistanê]] li deverên çiyayî yên Zagrosê û Torosan têne dîtin. Di nav cureya [[balindeyên Kurdistanê]] de gelek cureyên teyran û çûkan hene. Di nav balindeyên Kurdistanê teyrên wekê [[Çirg|bet]], eylo, [[Leglega spî|leylek]], [[kew]], [[teyrê pepûkê]], [[Qiraka bikumik|qirak]], [[quling]], reşêlek, [[Qirika reş|qijik]], [[Silêmanê dunikul|daydok]] û [[qelaşînk]] hene. Bet an jî cirg yek ji cureyên endemîk ên balindeyên Kurdistanê ye ku tenê li Deşta Mûşê dijîn û ji ber ku hebûna wan din metirsiyê de ye, di bin parastinê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/tr/yasam/mus-ovasi-toy-kuslarina-da-yuva-oluyor/3214290 |sernav=Deşta Mûşê ji bo Betan dibe hêlîn |malper=Anadolu Ajansı |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=tr }}</ref> <gallery mode="packed" caption="Faunaya Kurdistanê"> Persian Leopard sitting.jpg|Pilingê Kurdistanê Euroazijski ris Lynx lynx Zagreb 112010 1.jpg|Werşeq Flickr - Rainbirder - Eurasian Crane (Grus grus) (cropped).jpg|Quling Дрофа Otis tarda.jpg|Bet/Cirg Alectoris chukar.jpg|Kew </gallery> === Avhewa === Avhewaya Kurdistanê hem xwedî taybetmendiyên avhewaya parzemînî û hem jî xwedî taybetmendiyên avhewaya çiyayî ye. Rêzeçiyayên Toros û Zagrosê herêmên bilind ên bakur û rojhilatê Kurdistanê faktorên sereke yên guhertina avhewaya Kurdistanê ne. Deverên jêrîn ên Kurdistanê an jî başûrê Torosan û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ji ber deştên berfireh û ji ber nêzîkatiya [[Deryaya Navîn]] ji avhewaya Deryaya Navîn a germ bi bandor bûye ku di mehên havînan de germ û şil e û di mehên zivistanan de jî bi baran û bi qismî hênik e. Herêmên jorîn ên Kurdistanê û herêma [[Rojhilata Kurdistanê]] ji ber herêmên bilind ên çiyayî xwedî [[Avhewaye parzemînî|avhewayeke parzemînî]] ye ku di mehên havînan de hênik e û di mehên zivistanan de jî sar, bi berf û bi baran e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/907505/slug |sernav=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |malper=Li Bakurê Kurdistanê ji ber berfa biharê rêyên 170 gundan hatin girtin |tarîx=2026-04-12 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Li deverên çiyayî û bilind, an jî li herêmên jorîn ên Kurdistanê germahiya navînî ya havînê li gorî bilindahiyan gelek diguhere ku bi gelemperî ji 16&nbsp;°C heta 19&nbsp;°C û li deştên nizm jî ji 25&nbsp;°C heta 30&nbsp;°C diguhere. Di mehên [[zivistan]]an de ev herêm pir sar in ku berfek zêde dibare û berf demek dirêj li erdê dimîne. Germahiya navînî ya di mehên zivistanan de ji -4&nbsp;°C heta -15&nbsp;°C diguhere. Nemaze li deverên bilind ji ber bilindahî û bandora avhewaya parzemînî germahiya şevê ji -20&nbsp;°C heta -30&nbsp;°C dadikeve. Li gorî daneyên di navbera salên 1991 û 2020an de barîna navînî ya salane ya li herêmên bilind ên Kurdistanê di navbera 500 û 600 mm de ye (bi navînî 537 mm) de bû. Bi taybetî li herêma jorîn ê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê) cudahiyên germahiyê di navbera şev û rojê de û di navbera demsalên havîn û zivistanê de pir zêde ne. Li herêmên û deştên jêrîn ên Kurdistanê (deştên berfireh ên Rojavayê Kurdistanê û deştên Başûrê Kurdistanê) di mehên havînan de gelek germ in û di mehên zivistanan de jî bi baran û hênik derbas dibin. [[Havîn]] ên herêmê jêrîn dirêjtir û germ in ku gelî û deştên nizm û germahiya havînê pir caran ji 40&nbsp;°C derbas dibe. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye ku diroka jiyana mirovahiya li vir ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|Dîmenek ji girê arkeolojîk ê Girê Mirazan ku dîroka girê ji 10.000 salên {{bz}} vedigere.]] Kurdistan yek ji deverên herî kevn ên [[Cîhan]]ê ye ku li gorî delîlên arkeolojîk, delîlên jiyana mirovan ji serdema [[Pleîstosen]]ê ve li Kurdistanê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Cosgrove |pêşnav=Richard |tarîx=2001 |sernav=Neanderthals and Modern Humans in Western Asia. Takeru Akazawa, Kenichi Aoki and Ofer Bar-Yosef editors. 1998. Kluwer Academic/Plenum Publishers, New York, xi + 539 pp. $79.50 (cloth), ISBN 0-306-45924-8. |url=https://doi.org/10.2307/2694622 |kovar=American Antiquity |cild=66 |hejmar=2 |rr=382–383 |doi=10.2307/2694622 |issn=0002-7316 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2004-11-15 |sernav=Matthews, R. 2003. The Archaeology of Mesopotamia: Theories and Approaches. |url=https://doi.org/10.5334/pia.214 |kovar=Papers from the Institute of Archaeology |cild=15 |hejmar=0 |doi=10.5334/pia.214 |issn=2041-9015 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Elizabeth |pêşnav=Twohig |tarîx=2005 |sernav=Chris Scarre (ed.), The Human Past: World Prehistory &amp; the Development of Human Societies. (London: Thames &amp; Hudson, 2005, 784 pp., 753 illus [211 in col.], pbk, ISBN 0–500–28531–4) |url=https://doi.org/10.1017/s1461957100070054 |kovar=European Journal of Archaeology |cild=8 |hejmar=3 |rr=315–316 |doi=10.1017/s1461957100070054 |issn=1461-9571 }}</ref> Bi qasê 2,5 milyon sal berê di serdema pleyîstosen de (serdema qeşayê) li Kurdistanê serdemeke jeolojîk a krîtîk qewimiye ku di vê serdemê de çiyayên [[Toros]] û çiyayê [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] bi tebeqeyên qeşayî hatine girtin û civakên mirovên destpêk ên wekê [[Neandertal|Neanderthal]] û ''[[Homo sapiens]]'' wekê nêçîrvan-berhevkar di şikeft û stargehên keviran de li jiyanê mane. Di vê serdemê de ku bi qasê 2,5 milyon sal û heta 11.700 salên berê niha diguhere, li çiyayên bilind ên Kurdistanê (Zagros û Toros) cemed hebûn û li deverên nizm ên Kurdistanê nebat û şînahî serdest bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=H. E. |paşnav2=Jr |tarîx=1962-01-15 |sernav=Pleistocene glaciation in Kurdistan |url=https://egqsj.copernicus.org/articles/12/131/1962/ |kovar=E&G Quaternary Science Journal |ziman=en |cild=12 |hejmar=1 |rr=131–164 |doi=10.3285/eg.12.1.12 |issn=0424-7116 }}</ref> Li gorî delîlên ku li qada arkeolojîk a şikefta [[Şaneder]] a li quntara çiyayên Zagrosê (Başûrê Kurdistanê) hatiye kirin dîroka Neanderthalên ku li şikefta Şanederê bicih bûne ji 75 hezar salên berê niha vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/ |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |malper=historyofkurd.com |roja-gihiştinê=2026-07-13 |roja-arşîvê=2026-05-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260521050644/https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê yek ji herêmên cîhanê ye ku malavaniya yekem şaristaniyên kevnar ên mirovahiyê kiriye ku şaristaniyên li herêma [[Mezopotamyaya Jorîn]] û şaristaniyên çiyayên Zagrosê vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=University of Cambridge |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Lewsey |pêşnav=Published: 2 May 2024Story: Fred }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Di heman demê de Kurdistanê navenda [[Şoreşa Neolîtîkê]] (Serdema Kevirî ya Nû) ye ku dîroka mirovahiyê ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnî, çandinî û ber bi bikaranîna metalan ve veguheriye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên li [[Girê Kortikê]] hatiye diyar kirin ku ji 10400 û 9250 salên {{bz}} vir ve jiyana mirovî li van deverên arkeolojîk ên Kurdistanê heye. Perestgeha herî kevin ê Cîhanê [[Girê Mirazan]] e (Bakurê Kurdistanê) ku dîroka perestgehê ji sala 9500 berê zayînê vedigere<ref>{{Jêder-malper |url=https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |sernav="Kêmasîya ku li Girê Mirazan derketîye holê bêdewletbûna kurdan e" {{!}} Le Monde diplomatique Kurdî |malper=diplo-kurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=ku |roja-arşîvê=2021-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210602214843/https://diplo-kurdi.com/index.php/ku/node/2038 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder |paşnav=Rûdaw Kurdî |sernav=Çîroka Girê Miraza behsa çi dike? |tarîx=2019-01-09 |url=https://www.youtube.com/watch?v=SF0NwdWolS8 |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> û wargeha herî kevin ê Cîhanê [[Qota Berçem]]ê ku dîroka wargehê 8000 salên berê zayînê vedigere li Kurdistanê hatine avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dainst.blog/the-tepe-telegrams/2016/05/08/the-current-distribution-of-sites-with-t-shaped-pillars/ |sernav=The current distribution of sites with T-shaped pillars – Tepe Telegrams |tarîx=2019-04-25 |roja-gihiştinê=2026-06-20 |ziman=en-US |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260518024932/https://www.dainst.blog/the-tepe-telegrams/2016/05/08/the-current-distribution-of-sites-with-t-shaped-pillars/ |roja-arşîvê=2026-05-18 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Girê Mirazan: Genesis of the Gods: The Temple of the Watchers and the Discovery of Eden |paşnav=Collins |pêşnav=Andrew |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2014-05-01 |isbn=978-1-59143-835-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q1koDwAAQBAJ&pg=PT93 }}</ref> Bermahiyên ji serdemên paleolîtîk û mezolîtîkê di [[Şikeftên Hasûnî]] ya li nêzîkê [[Farqîn]]a [[Amed]]ê û [[Şikeftên Hîlarê]] ya li nêzîkî navçeya [[Erxenî]] ya Amedê hatine tespîtkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sur.bel.tr/tarihce |sernav=Dîroka Bakurê Kurdistanê |malper=www.sur.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-06-20 }}</ref> Navçeya [[Heskîf]]a kevn ku di roja îro de di bin ava Bendava Heskîfê de maye yek ji qadên arkeolojîk ên Kurdistanê bû ku di lêkolînên arkeolojîk ên ku li [[Girê Heskîfê]] hatibûn kirin de hatiye tespîtkirin ku jiyana mirovî ya li Heskîfê ji 12000 salên berê zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ebsco.com/ |sernav=Hasankeyf (town) {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |malper=EBSCO |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://seethis.place/tyrkiet/hasankeyf/en/ |sernav=Hasankeyf — Ruined City, Êlih {{!}} See This Place |malper=seethis.place |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref> Di vê serdemê de çiyayên Zagrosê cihê destpêka kedîkirina pez, bizin û çandina dexlên wekê genim bû li Kurdistanê hatiye çandin. Gundên destpêkê yên li Rojhilata Kurdistanê (wekê gundên li [[Kirmaşan (parêzgeh)|parêzgeha Kirmaşanê]]) mînakên herî kevn ên şaristaniya mirovahiyê ne. Deverên Zagrosan ku navendeke sereke ya şoreşa neolîtîkê ye li vê herêmê, mirov ji nêçîrvaniyê derbasî çandiniyê û xwedîkirina ajalan bûne. Di vê serdemê de mirovên [[Neandertal|Neanderthal]] û mirovên pêşîn li şikeftên Çiyayên Zagrosê jiyan kirine ku li herêma [[Kirmaşan]]ê û li derdora Silêmaniyê şopên destpêkê yên jiyana şikeftan hatine dîtin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E.L. |tarîx=1990 |sernav=Architectural innovation and experimentation at Ganj Dareh, Iran |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1990.9980111 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=21 |hejmar=3 |rr=323–335 |doi=10.1080/00438243.1990.9980111 |issn=0043-8243 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Philip E. L. |tarîx=1974 |sernav=Ganj Dareh Tepe |url=https://www.persee.fr/doc/paleo_0153-9345_1974_num_2_1_4186 |kovar=Paléorient |ziman=fr |cild=2 |hejmar=1 |rr=207–209 |doi=10.3406/paleo.1974.4186 |issn=0153-9345 }}</ref> Li Rojava Kurdistanê ku navenda [[Hîlala Berhemdar|Heyva Berhemdar]] e di vê serdemê de mirov ji jiyana nêçîrvan-berhevkar ber bi jiyana niştecîbûnê ve çûne û gelek bingehên pêşîn ên [[Şaristanî|şaristaniyan]] li vê herêmê hatiye avakirin. Berê ku mirov derbasî jiyana niştecihbûnê bibin di vê serdemê de civakên koçer ên pêşîn li qeraxên çemên [[Firat]]ê, çemê [[Xabûr (Firat)|Xabûrê]] bi nêçîr û berhevkirinê jiyana xwe berdewam kirine. Tewerên destan û amûrên kevnar ên ji kevirê hesteyên ji vê serdemê li Geliyê Firatê hatine dîtin. [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] yek ji van deverên li Cîhanê ye ku di navbera salên 10000 û 5000 berê zayînê de çandinî û xwedîkirina ajalan cara yekem li vir dest pê kiriye. Mirov ji şikeftan derketine, li kêleka çeman gundên mayînde yên pêşîn ava kirine, genim çandine û dest bi çêkirina dîzan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/2022/03/04/complete-guide-on-ancient-mesopotamia/ |sernav=Complete Guide on Ancient Mesopotamia |malper=History of Kurdistan |tarîx=2019-05-09 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |paşnav=admin_en |roja-arşîvê=2026-02-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260211210756/https://historyofkurd.com/english/2022/03/04/complete-guide-on-ancient-mesopotamia/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins/ |sernav=Exploring Kurdish Origins - Prof. Mehrdad R. Izady - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema kevnare === [[Wêne:Near East topographic map with toponyms 3000bc-en.svg|thumb|Li dora 3000 salê {{bz}} nexşeya Mezopotamyayê ku deverên gutî û sobartoyan nîşan dide]] Kurdistanê di serdema kevnare de (berê serdema klasîk û di dema serdema klasîk) ji ber taybetmendiya xwe yê erdnîgarî serdemeke stratejîk derbas dike ku şahidiya gelek xanedaniyên biçûk û şahidiya xanedaniyên mezin ên bihêz kiriye. Ev serdem ku li dora sala 3000ê {{bz}} heta dawiya serdema kevnare ya klasîk berdewam dike, ji bo avakirina nasnameya etnîkî (nîjadî) û siyasî ya Kurdistanê serdemeke giring e. Çavkaniyên Mezopotamyayê ([[sumer]], [[Akadî|akad]], [[Suryanî|asûr]]) pir caran behsa gelên xwemaliyên ku li çiyayên Zagrosê û li derdorê çiyayên Zagrosê dijîn dikin ku ev civak ji aliyê zanayarên nûjen ên îro ve wekê bav û kalên [[ziman]]î û [[çand]]î yên herî kevin ên kurdên nûjen hatine destnîşan kirin. Navê herî kevn ê Kurdistanê Kar-da-ka di vê serdemê de ji aliyê ji aliyê sumeriyan ve ji bo deverên rojhilat û bakurê [[Mezopotamya]]yê (erdnîgariya Kurdistana îro) hatiye bikaranîn ku yekem car di nivîsarên tabletên sumeran de derbas dibe ku dîroka tabletên navê kevn ê Kurdistanê (Kar-da-ka) ji serdema Xanedaniya Sêyem a Urê (~ 2100 b.z.) vedigere.<ref name=":12" /> [[Wêne:Carte du Mitanni.png|thumb| Di sala 1490ê {{bz}} de Keyaniya Mîtannî ku di bin rêveberiya Barattarna de deverkê berfireh ên Kurdistanê û deverekê berfireh ên herêmê vegirtiye]] Gelên xwemaliyên Kurdistanê [[gutî]],<ref name=":9">{{Jêder-nûçe |sernav=Guti {{!}} Persian Dynasty, Ancient Mesopotamia, Elamite Empire {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Guti |roja-gihiştinê=2026-06-21 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> [[subarto]]yî,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=North Mesopotamia in the third millennium BC |weşanger=Routledge |tarîx=2013-08-29 |rr=486–501 |isbn=978-0-203-09660-4 |çap=0 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Crawford |pêşnavê-edîtor=Harriet |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781136219122/chapters/10.4324/9780203096604-37 |doi=10.4324/9780203096604-37 }}</ref> [[hurî]],<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> [[mîtanî]]<ref name=":11">{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_33 |kovar=academia.edu }}</ref> û [[lolobî]]<ref name="Bahrani2008">{{Jêder-kitêb |sernav=Rituals of War: The Body and Violence in Mesopotamia |paşnav=Bahrani |pêşnav=Zainab |weşanger=Zone Books |tarîx=2008-03-06 |isbn=978-1-890951-84-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8FvfAAAAMAAJ }}</ref> ku ji aliyê zanyarên serdema nûjen ve wekê gelên [[Proto kurdî|proto-kurd]] hatine destnîşan kirin di vê serdemê derketine holê û li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikûm kirine. Gûtî yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku wekê yek ji gelên proto-kurd hatine destnîşan kirin ku li dora sala 2200ê berê zayînê ji çiyayên Zagrosê daketine û dawî li xanedaniya akadî anîne ku nêzîkî sedsalekê li deverên berfireh ên Kurdistanê û Mezopotamyayê hikum kirine.<ref name=":9" /> Di heman demê de lolobî ku yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn konfederasyoneke bihêz a eşîrî bûn ku li deverên wekê [[Helebce]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] jiyane û bi dewletên Mezopotamyayê re di nav şer û pêvçûnan de bûn.<ref name="Bahrani2008" /> Di heman demê de [[Kasayî|kasîtî]] ku yek gelên xwemaliyên serdema kevnare ya Kurdistanê bûn dawî li xanedaniya [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] anîne û yek ji xanedaniyên herî aram ê Mezopatamyayê ava kirine ku serdemeke dirêj li Mezopotamyayê û li hinek deverên Kurdistanê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of ancient Iran |url=https://archive.org/details/oxfordhandbookof0000unse_s1j3 |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-19-973330-9 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Potts |pêşnavê-edîtor=Daniel T. |series=Oxford handbooks }}</ref> [[Hurî]] û mîtanî ku yek ji gelên proto-kurd û yek ji gelên xwemaliyên Kurdistanê bûn ku di serdema kevnare de li Bakurê Kurdistanê û li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] keyaniya mezin a [[Mîtanî]] ava kirine ku di navbera salên 1500-1300 berê zayînê de wekê hêzeke giring ê herêmî li Kurdistanê hikum kirine. Keyaniya Mîtanî ku yek ji hêzên giring ên Kurdistanê û herêmê bû, ligel hevalbendê xwe ya [[Misira kevnare|Misirê]] yek ji hêzên super ên serdema kevnare bûn ku navenda keyaniyê li Rojavayê Kurdistanê bû. Paytexta keyaniyê li bajarê [[Waşşûkanî|Waşşûkanniyê]] ([[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serê Kaniyê]]) bû ku sinorê keyaniyê ji [[Deryaya Navîn]] heta çiyayên Zagrosê û ji [[Gola Wanê]] heta [[Kerkûk]]ê berfireh bibû.<ref name=":11" /><ref name=":13"/> [[Wêne:Median Empire-en.svg|thumb|Di sedsala 6ê a berî zayînê de nexşeya Împeratoriya Med, Misir, Împeratoriya Lîdyayê û Împeratoriya Neo-Babîlê]] [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]], [[Medya (herêm)|Medya]] an jî împeratoriya Medyayê ku yek ji împeratoriyên herî bi hêzên serdema kevnare bû ku di navbera salên 700 û 550 berê zayînê de li seranserê Kurdistanê û li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikum kiriye. Împaratoriya Medan ji aliyê [[med]]an ve hatibû avakirin ku gelekî kurd ên ji deverên Zagrosê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/455/are-kurds-descended-from-the-medes/ |sernav=Are Kurds Descended From the Medes? - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/institute/who_are_the_kurds.php |sernav=Who Are the Kurds? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en }}</ref> Paytexta împeratoriyê li bajarê [[Ekbatana|Ektabanayê]] ([[Hemedan]]) bû ku li ser sinorê îro yê [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. Di sala 612ê berê zayînê medan bi babîlan re hevpeymaniyek çêkiriye û li dijî xanedaniya asûriyan ku gelek caran êrîşê axa Medyayê kiribûn hilweşandiye û li seranserê Kurdistanê, [[Îran]]ê û li Mezopotamyayê bibûn hêzek mezin. Sinorên Împaratoriya Medyayê li rojava ([[Bakurê Kurdistanê]]) ji [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]] (çemê halîsê) despê kiriye û heya xetên sinor ên ku herêmên partî û baxtriyayê despê dike, li rojhilat dirêj bibû. Berfirehiya împeratoriyê ji bakur ji [[Deryaya Qezwînê]] despê kiriye û li sinorê başûr heya [[Kendava Farsê]] berdewam kiriye. Împaratoriya Medyayê di destpêka sedsala 6ê berî zayînê de, di asta herî berfireh de, qadeke berfirehê bi qasê 2,8 milyon kîlometreçargoşe rûerd vegirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://grokipedia.com/page/Median_dynasty |sernav=Median dynasty |malper=Grokipedia |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdish-history.com/post/the-medes-the-forefathers-of-the-kurds |sernav=The Medes - the Forefathers of the Kurds |malper=Kurdish History |tarîx=2026-01-31 |roja-gihiştinê=2026-06-21 |ziman=en |paşnav=R |pêşnav=Daniel }}</ref> [[Kardox|Keyaniya Kordyeneyê]] (Gordyene an Kardoxya) keyaniyeke serdema kevnareyê Kurdistanê bû ku di navbera salên 189 berê zayînê û sala 90ê piştê zayînê de li Bakurê Kurdistanê (li deverên [[Şirnex]], [[Cizîr]] û [[Bidlîs]]ê) hikum kiriye. Bi qelsbûna [[Împeratoriya Seleukî]] re Keyaniya Kordyeneyê serxwebûna xwe bi dest xistiye ku ji aliyê kardoxiyan ve hatiye birêvebirin ku yek ji gelên proto-kurd ên Kurdistanê bûn. Kardoxî yek ji gelên proto-kurd ên çiyayî yên Bakurê Kurdistanê bûn ku li hemberê farisan li ber xwe dane û ji aliyê dîroknasê kevnar Xenophon ve di berhema wî ya Anabasis de behsa wan hatiye kirin ku bingeha vê Keyaniya Kordyeneyê danîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/carduchi-latin-form-of-greek-kardokhoi/ |sernav=CARDUCHI |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Michał |pêşnav=Marciak, |sernav=GORDYENE |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |kovar=referenceworks |ziman=en |roja-gihiştinê=2026-06-22 |roja-arşîvê=2024-02-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240211204120/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/gordyene-COM_336455 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di çavkaniyên kevnare de Kordyene wekê herêmeke çiyayî û berhemdar ku bi mêrgên xwe dewlemend hatiye wesifandin. Di heman demê de şopên baweriyên wekê xwedawendê ezman ê hûrî Tešup li deverên Keyaniya Kordyeneyê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bulatbiyev |pêşnav=Idris |tarîx=2021-01-01 |sernav=On the Etymology of the Hurrian Theonym Teššub |url=https://www.academia.edu/112462877/On_the_Etymology_of_the_Hurrian_Theonym_Te%C5%A1%C5%A1ub |kovar=CAUCASIOLOGIC PAPERS №11 }}</ref> === Serdema navîn === ==== Rêveberî û xanedaniyên Kurdistanê ==== Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de Kurdistan ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. Di vê serdemê de xanedaniyên kurd ên wekê [[Xanedana Şedadî]] (951–1174), [[Xanedana Merwanî]] (990–1085), [[Xanedana Hesnewî]] (959–1015), [[Xanedana Rewadî]] (955–1071), [[Xanedana Enazî]] (990–1117), [[Xanedaniya Zend]] (1750-1794) û [[Xanedana Eyûbî|Dewleta Eyûbiyan]] (1171–1250) li Kurdistanê û li herêmên derve yên Kurdistanê hatine avakirin. [[Wêne:Rawadids shaddadids nakhchivan1.png|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Şedadiyan (bi rengê keskê vekirî û zer) ku bi sê navendan hatiye birêvebirin]] [[Xanedana Şedadî|Xanedaniya Şedadî]] ku yek ji xanedaniyên kurd ên serdema navîn bû ku li derveyê Kurdistanê hatiye avakirin û di navbera salên 951 û 1174an de li herêmeke berfirehê [[Ermenistan]] û li hinek deverên [[Azerbaycan]]ê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century |paşnav=Kennedy |pêşnav=Hugh |weşanger=Routledge |tarîx=2015-12-14 |isbn=978-1-317-37639-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Kak0CwAAQBAJ&dq=%22The+Kurdish+dynasties+which+emerged+in+the+second+half%22&pg=PA215 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Peacock |pêşnav=Andrew |tarîx=2005 |sernav=Nomadic Society and the Seljūq Campaigns in Caucasia |url=https://brill.com/view/journals/ic/9/2/article-p205_1.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=9 |hejmar=2 |rr=205–230 |doi=10.1163/157338405774829331 |issn=1609-8498 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/shaddadids/ |sernav=SHADDADIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Xanedanî ji aliyê [[Muhemmedê Şedad|Mihemedê Şedadî]] ve hatiye damezrandin ku navenda xanedaniyê li [[Dvîn]] bû û piştre jî sinorê xanedaniyê heya [[Erran]] û [[Ermenistan]]ê berfireh bûye û bajarê [[Gence]]yê wekê paytexta xanedaniyê xizmet kiriye.<ref name="Kurdistan242018">{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/431021/slug |sernav=LÊKOLÎN - Şaristaniyeke Kurdî di Serdema Navîn de: Şedadî |malper=Kurdistan24 |tarîx=2018-09-09 |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Di serdema xwe yê herî bihêz de xanedanî ji sê navendên cuda ve hatiye birêvebirin.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Genceyê ku navenda herî bihêz û navenda herî berfireh ê xanedaniyê bû ku di sala 971ê de ji aliyê Elî Leşkerî ve wekê paytext hatiye ragihandin, bajarê Genceyê di vê serdemê de veguheriye navendeke giring ê çand û zanistê.<ref name="Kurdistan242018" /> Navenda Aniyê di salên 1040î de ji aliyê qiral Eswar Şavur ve hatiye damezrandin ku li hemberê cîranên (keyaniyên ermenî û gurcî) wekê herêmeke bergirk (herêmên tampon) xizmet kiriye û navenda Dvînê jî wekê yekem navenda niştecîbûnê mabû ku bingeha dewletê pêk anîbû.<ref name="Kurdistan242018" /> [[Wêne:Nexşeya Xanedana Merwaniyan.svg|thumb|çep|Nexşeya Xanedana Merwanî]] Yek ji xanadaniyên bi hêz ên serdema navîn a Kurdistanê [[Xanedana Merwanî]] bû ku di salên 990 û 1085an li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê û li hinek deverên Başûrê Kurdistanê hikum kiriye. Xanedanî ji aliyê [[Bazê Dostikî]] ve hatiye damezrandin û di serdema xwe yê herî berfireh de ji aliyê rojhilat rojava ve ji [[Gola Wanê]] heta Rihayê û ji bakur ber bi başûr ve ji [[Mûş]]ê heya [[Mûsil]]ê berfireh bibû. Paytexta xanedaniyê navçeya [[Farqîn|Meyafarqînê]] bû û bi qasê 95 salan li herêmeke berfireh ê Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East |paşnav=Stokes |pêşnav=Jamie |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2009 |isbn=978-1-4381-2676-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&dq=%22In+the+West+were+the+Marwanids%22&pg=PA382 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish national movement: its origins and development |url=https://archive.org/details/kurdishnationalm0000jwai |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-8156-3093-7 |çap=1. ed., [Nachdr.] |cih=Syracuse, New York |series=Contemporary issues in the Middle East }}</ref> [[Xanedana Hesnewî]] ku yek ji xanadaniyên bi hêzên Kurdistanê bû li deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye. Xanedana Hesnewiyan di navbera salên 959 û 1015an de li herêma Zagrosê (li bajarên wekê [[Şehrezûr|Şehrîzûr]], Dînewar, [[Hemedan]] û [[Nihawend]]) ku di nav herêma di navbera rojhilat û başûrê Kurdistanê de ne hikumdarî kiriye.<ref name="Alsancakli2023">{{Jêder-kovar |paşnav=Alsancakli |pêşnav=Sacha |tarîx=2023-01-01 |sernav=Tales of Woe, Ruthless Foes, and Patriotic Heroes: A Historical-Literary Study of Kurdish (Dis)unity in the Early Modern Era |url=https://www.academia.edu/106699468/Tales_of_Woe_Ruthless_Foes_and_Patriotic_Heroes_A_Historical_Literary_Study_of_Kurdish_Dis_unity_in_the_Early_Modern_Era |kovar=Alireza Korangy and Mahlagha Mortezaee (eds.), Essays on Modern Kurdish Literature, Berlin: De Gruyter, pp. 39-96 |doi=10.1515/9783110634686-004 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese, Kurds, Iranians and the Silk Road: A Historical Perspective |paşnav=Dadparvar |pêşnav=Shabnam |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |tarîx=2025-04-29 |isbn=978-1-0364-4785-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=h5xbEQAAQBAJ |paşnav2=Shams |pêşnav2=Ismail }}</ref> [[Xanedana Rewadî]] (955–1071) yek ji xanadaniyên kurd ên serdema navîn e ku li Rojhilata Kurdistanê û li hinek deverên Azerbaycan û Ermenistanê hatiye damezrandin. Di destpêka avabûna xanedaniyê de paytexta xanedaniyê li Erdebîlê bû û piştre jî paytexta xanedaniye derbasê [[Tewrêz]]ê bûye. Di heman demê de yek ji xanadaniyên vê serdemê [[Xanedana Enazî]] (990–1117) ye ku deverên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê wekê berdewamiya Xanedana Hesnewî hatiye damezrandin. Navend û bajarên herî giring ên di bin desthilatdariya xanedaniyê de bûn bajarên [[Qesra Şîrîn]], [[Kirmaşan]], [[Şehrezûr|Şarezûr]], [[Herêma Dînewerê|Dînewer]] û bajarê [[Daqûq|Daquqê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=ʿAnnazid dynasty {{!}} Middle East, Iraq & Iran {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Annazid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref name="Alsancakli2023"/> Yek ji xanadaniyên bihêz û xanedaniyên giring serdema navîn ên Kurdistanê (Lur/Lek) [[Xanedana Zend]] (1750-1794) bû ku li Rojhilata Kurdistanê û li herêmeke berfireh ê Îranê û li hinek deverên [[Qefqasya]]yê hikum kiriye. Rêveber û damezrînerê xanedaniyê [[Kerîm Xanê Zend]] bû ku şerê navxweyî Îranê bi dawî kiriye û bajarê [[Şîraz]]ê wekê paytexta xanedaniyê ava kiriye ku bi vî awayê li herêmê serdemeke dadmend û aştiyane daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Karim Khan Zand: A History of Iran, 1747-1779 |paşnav=Perry |pêşnav=John R. |weşanger=University of Chicago Press |tarîx=2015-05-14 |isbn=978-0-226-66102-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_eaEDwAAQBAJ }}</ref> Xanedaniya Zend di destpêkê de di sedsala 18an de li Rojhilata Kurdistanê û navenda Îranê hikum kiriye û piştre jî berfireh bûye ku piraniya mayî ya Îrana hemdem (ji xeynê parêzgeha [[Sîstan û Belûçistan (parêzgeh)|Sîstan û Belûçistan]] û herêma [[Xorasane|Xorasanê]] bêyî Sebzewar) û di heman demê de hinek deverên Başûrê Kurdistanê jî di nav xwe de girtibû. Bajarê Şîrazê di vê serdemê de veguherîneke mezin a çandî û mîmarî bidest xistiye ku avahiyên di vê serdemê hatine avakirin heya roja li ser pîyan mane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/302/origin-of-the-kurds/ |sernav=Origin of The Kurds - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en-US }}</ref> ==== Xanedaniya Eyûbiyan ==== [[Wêne:Ayyubid Sultanate 1193 AD.jpg|thumb|Nexşeya Xanedana Eyyubiyan (1171 – 1250)]] [[Xanedana Eyûbî|Xanedana Eyûbiyan]] ku yek ji dewletên kurd bû<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History |paşnav=Vladimir Minorsky |url=http://archive.org/details/Minorsky1953StudiesCaucasianHistory }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Harmattan |tarîx=2006 |isbn=978-2-296-00105-3 |ziman=fr |url=https://books.google.iq/books?vid=ISBN9782296001053&redir_esc=y }}</ref> ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê [[Rojhilata Navîn]] hikum kiriye ku di nav de Bakurê Kurdistanê, [[Misir]], [[Sûrî|Sûriye]], [[Filistîn (herêm)|Filistîn]], [[Hîcaz]] û [[Yemen]] hebû ku ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Ayyubid dynasty {{!}} Rulers, History, Founder, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Ayyubid-dynasty |roja-gihiştinê=2026-06-22 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Selahedînê Eyûbî berê ku Dewleta Eyûbiyan ava bike di karûbarên dewletê de xizmeta hikumdar [[Nûredîn Zengî]] kiribû ku li Misira Fatimiyan fermandariya artêşa Nûredîn Zengî kiriye ku li wir ew wekê wezîreke bû. Piştî mirina Nûredîn Zengî di sala 1174an de, Selahedîn Eyûbî ji aliyê [[Xanedana Ebasiyan|Xanedana Ebasî]] ve wekê yekem siltanê Misirê hatiye ragihandin, û bi lez û bez siltanetiya nû yê Misirê ber bi derveyê Misirê be berfireh bûye ku piraniya Sûriyeyê girtiye nav xwe. Seferên leşkerî yên Selahedînê Eyûbî bi qasê 350 sal bandor li sinor û rewşa hebûna giştî ya siltanetiya Misirê kiriye. Piştî mirina Selahedîn di sala 1193an de, ji bo deshilatdariya xanedaniyê di navbera kurên wî ji bo niqaş û pêvçûn derketiye lê birayê Selahedîn, Adil Eyûbî di dawiyê de di sala 1200an de bûye siltanê xanedaniyê. Piştê mirina [[Selahedînê Eyûbî]] hemî sultanên Eyûbî yên Misrê yên paşê neviyên Selahedînê Eyûbî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ayyubids/ |sernav=AYYUBIDS |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=en-US }}</ref> Di salên 1230an de, mîrektiyên Sûriyeyê hewl dane li dijî Misirê serxwebûna xwe ragihînin. Di vê serdemê de dewleta Eyûbî parçebûyî dimîne heta ku siltan Salih Eyûbî heta sala 1247an ji xeynî [[Heleb]]ê careke din dîsa yekîtiya xanedaniyê vegerandiye. Piştî mirina Salih Eyûbî di sala 1249an de, kurê wî Muazzem Turanşah li Misrê cihê Salih Eyûb girtiye. Lê heta wê demê, xanedanên ereb ên herêmî yên misliman Eyûbiyan ji Yemen û ji Hîcazê derxistibûn. Piştre di demek kurt de xanedanî ji aliyê generalê memlûk ê xanedaniyê ve hatiye hilweşandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-01-01 |isbn=978-0-7914-5994-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=p032TMrEI5oC }}</ref> ==== Êrîşên mongolan ==== Di dawiya serdema navîn de Kurdistan yek ji van herêman e ku rastê êrîş, talanî û wêraniyên giran ên mongolan hatiye. Di qonaxên dagirkirinên mongol ên di sedsalên 14 û 15an de ku di bin fermandariya Cengîz Xan û piştre jî di fermandariya Hulagû Xan de pêk hatine, li Kurdistanê wêranî û talankirinên mezin qewimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hulagu |sernav=HÜLÂGÛ |malper=TDV İslâm Ansiklopedisi |roja-gihiştinê=2026-06-22 |ziman=tr }}</ref> Di vê serdemê de piştî dorpêçkirina Bexdayê (1258) herêm ketiye bin desthilatdariya îlxaniyan û mîrektiyên kurd ên li herêmê hem berxwedaneke dijwar nîşan dane û hem jî carinan siyaseteke hevsengiya leşkerî meşandine. Talankirinên mongolan yekem car di salên 1220an de dema ku li pêy Celaledîn Xwarezmşah diçûn ji aliyê fermandarên Cengîz Xan ve pêk hatiye ku Kurdistan bi talanên mezin re rû bi rû maye. Piştê ketina Bexdayê di sala 1258an de û piştê hilweşîna Xîlafeta Ebasiyan, mongolan berê xwe daye Kurdistanê û pirraniya Kurdistanê ji aliyê îlxaniyan ve hatibû dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to Digital Transformation: and its impact on society |paşnav=Strømmen-Bakhtiar |pêşnav=Abbas |weşanger=Informing Science Press |isbn=978-1-68110-050-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=sEXODwAAQBAJ&pg=PA235&lpg=PA235&dq=Baghdad,+then+the+capital+of+the+Abbasid+Caliphate,+the+Mongols+embarked+on+a+seven-day+killing+spree+that+killed+200,000+to+1,000,000+inhabitants+of+the+city.&source=bl&ots=rPOY_bFydj&sig=ACfU3U0xbMfzorEELyO_pjfON-BhHkixGw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiVxfXk3-TrAhVuo4sKHYoSC5YQ6AEwAHoECAEQAQ#v=onepage&q=Baghdad,%20then%20the%20capital%20of%20the%20Abbasid%20Caliphate,%20the%20Mongols%20embarked%20on%20a%20seven-day%20killing%20spree%20that%20killed%20200,000%20to%201,000,000%20inhabitants%20of%20the%20city.&f=false }}</ref> Li kelehên kurdan ên herêmî (bi taybetî li Colemêrgê û li derdora Colemêrgê) li dijî êrîşên mongolan şer û pêşveçûna bi xwîn û berxwedanên dijwar hatiye meşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pirtukakurdi.com/urun/kurtler-ve-mogollar |sernav=Li dijî mongolan berxwedana kurdan |malper=www.pirtukakurdi.com |roja-gihiştinê=2026-06-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/221/kurdistan-toward-a-cultural-historical-definition/ |sernav=Kurdistan: Toward a Cultural-Historical Definition - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Lausanne 2.jpg|thumb|Şandeya tirk piştî îmzekirina Peymana Lozanê ku serokatiya şandeyê ji aliyê Îsmet Înönü (li navîn) ve dihat kirin ku di encama vê peymanê de Kurdistan hatiye perçe kirin]] Serdema nûjena Kurdistanê şahidiya gelek bûyer û pêvajoyên dramatîk kiriye ku yekem perçe kirin û parvekirina Kurdistanê, komkujiyên ku bûye sedema mirina bi sedhezaran kurdan, koçber kirina kurdan û [[guhertinên demografîk]] ên li ser axa Kurdistanê di vê serdemê de pêk hatiye.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/1988-anfal-campaign-iraqi-kurdistan.html |sernav=The 1988 Anfal Campaign in Iraqi Kurdistan {{!}} Sciences Po Mass Violence and Resistance - Research Network |malper=www.sciencespo.fr |tarîx=2016-01-19 |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241217183310/https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/1988-anfal-campaign-iraqi-kurdistan.html |roja-arşîvê=2024-12-17 |url-status=dead }}</ref><ref name=":14">{{Jêder-nûçe |paşnav=Dana Taib Menmy ــ Iraq |sernav=Halabja marks 34 years since Saddam Hussein’s gas attack |url=https://www.newarab.com/news/halabja-marks-34-years-saddam-husseins-gas-attack |roja-gihiştinê=2026-06-23 |xebat=The New Arab |ziman=en-EN |roja-arşîvê=2024-12-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241204180031/https://www.newarab.com/news/halabja-marks-34-years-saddam-husseins-gas-attack |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/kurdistan/dewlet-sopen-komkujiya-zilane-ji-hole-radike-116107 |sernav=Dewlet şopên komkujiya Zîlanê ji holê radike! |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=ku }}</ref> Ev serdem ji sedsala 19an ve bi hilweşandina mîrnişînên kevneşopî yên kurd ku ji aliyê xanedaniya osmaniyan ve hatiye hilweşandin dest pê dike û bi perçe kirina Kurdistanê berdewam dike ku piştê [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] di navbera çar dewletan de hatiye perçe kirin û heta têkoşînên siyasî yên roja îro berdewam dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yalcin-Heckmann |pêşnav=Lale |paşnav2=van Bruinessen |pêşnav2=Martin |tarîx=1993 |sernav=Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan. |url=https://doi.org/10.2307/2803444 |kovar=Man |cild=28 |hejmar=2 |rr=387 |doi=10.2307/2803444 |issn=0025-1496 }}</ref> Perçebûna Kurdistanê yekemcar di 17ê gulana sala 1639an de bi [[Peymana Zehabê]] piştê şerê osmanî û safewiyan di navbera [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|safewiyan]] de hatiye perçe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://infowelat.com/380-sal-bi-ser-peymana-qesra-sirin-re-derbas-dibe.html |sernav=Qesra Şîrîn Kurdistan kir du parçe |malper=Infowelat |tarîx=2019-05-21 |roja-gihiştinê=2026-07-06 |ziman=en |paşnav=infowelat.com }}</ref> Perçebûna dawî ya Kurdistanê bi [[Peymana Lozanê]] ku di navbera sê dewletên neteweperest ên wekê Tirkiye, Sûriyê û Iraqê hatiye perçe kirin ku piştî perçebûna Kurdistanê,<ref name="McDowall2021">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=I.B. Tauris |tarîx=2021 |isbn=978-0-7556-0076-2 |url=https://doi.org/10.5040/9780755600762 }}</ref> Kurdistanê bi komkujî û qirkirinên giran, guhertinên demografîk, polîtîkayên koçberiyê, [[bişavtin]] (asîmîlasyon) û bi astengî û qedexe bûna li hemberê çand û zimanê kurdî re rû bi rû maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-4502-0033 |sernav=middle-east-watch-reports-the-anfal-campaign-in-iraqi-kurdistan-the-destruction-of-koreme-jan-1993-126-pp |malper=Human Rights Documents online |roja-gihiştinê=2026-06-23 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Settlement Issue in Turkey and the Kurds |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |weşanger=BRILL |tarîx=2007-05-28 |isbn=978-90-474-2011-8 |url=https://doi.org/10.1163/ej.9789004155572.i-355 }}</ref> Komkujiyên wekê [[Komkujiya Enfalê 1988|Komkujiya Enfalê]] (1988),<ref name=":10" /> [[Komkujiya Helebceyê 1988|Komkujiya Helebceyê]] (1988),<ref name=":14" /> [[Komkujiya Geliyê Zîlan 1930|Komkujiya Geliyê Zîlan]] (1930)<ref name=":15" /> û [[Serhildana Dêrsimê 1937|Komkujiya Dersimê]] (1937)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ayata |pêşnav=Bilgin |paşnav2=Hakyemez |pêşnav2=Serra |tarîx=2013-03-01 |sernav=The AKP’s engagement with Turkey’s past crimes: an analysis of PM Erdoğan’s “Dersim apology” |url=https://doi.org/10.1007/s10624-013-9304-3 |kovar=Dialectical Anthropology |ziman=en |cild=37 |hejmar=1 |rr=131–143 |doi=10.1007/s10624-013-9304-3 |issn=1573-0786 }}</ref> ku di van komkujiyan de çekên kîmyewî û bi bikaranîna şêwazên curbicur ên komkujiyan hebûn, ji aliyê dewletên ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin pêk hatine. Di encama van komkujiyên ku di dîrokên cihêreng de li Kurdistanê pêk hatine bi sedhezaran kurd jiyana xwe jidest dane. Bi armanca guhertina demografiya Kurdistanê li çar perçeyên Kurdistanê bi milyonan kurd ji cih û warên xwe hatine derxistin û komên etnîkî yên wekê tirk û ereb li gund û deverên Kurdistanê hatine bicihkirin. Di serdemê de rêveberiyên serbixwe yên wekê [[Komara Agiriyê]] (1927 – 1931) [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] (1946) ku li Kurdistanê hatine avakirin li hemberê êrîşên dewletên ku li ser axa hatine damezrandin rû bi rû mane û ji aliyê van dewletan ve hatine hilweşandin û di encamê de gelek pêşengên kurd hatine sirgûn kirin an jî hatine bidarvekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |paşnav2=Eagleton |pêşnav2=William |tarîx=1963 |sernav=The Kurdish Republic of 1946 |url=https://doi.org/10.2307/1569911 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283 |doi=10.2307/1569911 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021" /> ==== Mîrektiyên Kurdistanê ==== [[Wêne:Kurdish states 1835.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiyên Kurdistanê (1300 - 1900)]] Di navbera sedsalên 13an û 19an de herêmên Kurdistanê ji aliyê gelek mîrektî yên serbixwe yên kurd ve hatiye birêvebirin ku ev mîrektî di karûbarên xwe yên navxweyî de serbixwe mane û avaniya xwe yên leşkerî û îdarî parastine. Mîrektiyên giring ên kurd ku di tomarên dîrokî de derdikevin pêş [[Mîrektiya Soran]] (1399 - 1836), [[Mîrektiya Botan]] (1335–1855), [[Mîrektiya Erdelan]]ê (1400–1868) [[Mîrektiya Baban]] (1649-1850), [[Mîrektiya Hekarî|Mîrektiya Hekariyê]] (1380–1847) û [[Mîrektiya Paloyê]] (1495-1841) ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdishglobe.net/display-article.html?id=01049DD6BFAED3CC91CD1C6113D2014A |sernav=Mîrektiyên Kurdistanê |malper=www.kurdishglobe.net |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-02-12 |isbn=978-0-7914-5993-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CttLWEaTrJUC&pg=PA49 |paşnav2=Özo?lu |pêşnav2=Hakan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Formation of Ottoman Kurdistan: Social, Economic and Political Developments in Ottoman Kurdistan before the Nineteenth Century (1514–1800) |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2017 |rr=64–92 |isbn=978-1-107-18123-6 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Yadirgi |pêşnavê-edîtor=Veli |url=https://www.cambridge.org/core/books/political-economy-of-the-kurds-of-turkey/formation-of-ottoman-kurdistan-social-economic-and-political-developments-in-ottoman-kurdistan-before-the-nineteenth-century-15141800/382C2DF544D0CFEBB91CA2C0C0D3FD83 }}</ref> [[Wêne:Bohtan.png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Botan (1335–1855)]] [[Mîrektiya Botan]] ku serdemeke dirêj li Kurdistanê hikum kiriye yek mîrektiya herî mezin û yek ji mîrektiyên bihêz ên Kurdistanê bû ku li deverên berfireh ên [[Bakurê Kurdistanê]] hikum kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=kurdistanchronicle |sernav=The Emirate of Botan |url=https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |roja-arşîvê=2024-12-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241204082735/https://kurdistanchronicle.com/babat/3305 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mîrektiya Botan di dema xwe yê herî bi berfireh de deverên bajarên wekê [[Şirnex]], [[Sêrt]], hinek deverên [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]], [[Amed]], [[Zaxo]], [[Şingal]] û [[Êlih]]ê a îro vegirtiye. Mîrektî ji aliyê malbata ezîzan ve hatiye birêvebirin ku malbateke bi kok ên Kurdistanê ne. Mîrektiyê navê xwe ji eşîra botiyan wergirtiye ku eşîreke bi şervaniya xwe hatine nas kirin. Mîrê dawî ya mîrektiyê mîrê herî bi navdar ê mîrektiyê [[Bedirxan Beg]] (1821-1847) bû ku bi avakirina artêşeke bihêz, binesaziya pîşesaziyê û rêveberiyeke nîvserbixwe li herêmê ava kiriye.<ref name="Ates2021">{{Jêder-kitêb |sernav=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |paşnav=Ates |pêşnav=Sabri |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=73–103 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Aktürk |pêşnav=Ahmet Serdar |tarîx=2018 |sernav=Family, Empire, and Nation: Kurdish Bedirkhanis and the Politics of Origins in a Changing Era |url=https://journals.upress.ufl.edu/JGSS/article/view/729 |kovar=Journal of Global South Studies |ziman=en |cild=35 |hejmar=2 |rr=390–423 |doi=10.1353/gss.2018.0032 |issn=2476-1419 }}</ref> [[Mîrektiya Soran]] yek mîrnişînên Kurditanê bû ku li herêmeke berfireh ê Kurdistanê ku di nav de deverên berfireh ên Bakurê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê û deverên berfireh ên Rojhilata Kurdistanê hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref> Mîrektiya Soran ji sala 1514an heya sala 1835an wekê hêzeke girig ê Kurdistanê hebûna xwe parastiye. Mîrektî di dawiya sedsala 12an de ji aliyê [[Îsa Beg]] ve hatiye damezrandin ku dîroka xwe ya bi qasî 650 salî de ji aliyê 24 mîran ve hatiye birêvebirin. Di seranserê dîroka mîrekiyê de bajarên wekê [[Herîr, Hewlêr|Herîr]], [[Şeqlawe|Şeklawe]], [[Xelîfan, Hewlêr|Xelîfan]] û [[Dîvîn]]ê wekê navendên mîrektiyê xizmet kirine û navçeya Rewandizê paytexta dawî û bajarê herî giring ê mîrektiyê bû. Mîrektî demek kurt ji aliyê Xanzad ve ku rêvebereke jin bû hatiye birêvebirin. Mîrektiya Soran di serdema [[Mîr Muhemmed Paşa|Mîr Muhemmed]] de serdema xwe ya zêrîn derbas kiriye ku di sala 1814an de hatiye ser desthilatdariyê. Mîr Muhemmed di artêşê de reformên mezin kiriye, bikaranîna çekên agirîn daye destpêkirin û keleh û bircên leşkerî ava kiriye.<ref name="Ates2021"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA |url=https://books.google.com/books?id=hQIxDwAAQBAJ }}</ref> ==== Komarên Kurdistanê ==== [[Wêne:Republic of Ararat.png|thumb|230px|Nexşeya Komara Agiriyê (1927–1931)]] [[Komara Agiriyê]] ku yek ji komarên sedsala 19ê Kurdistanê bû di navbera salên 1927 û 1931ê li herêmeke berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye damezrandin. Komar rêveberiyeke yekalî bû ku ji aliyê serokên [[Xoybûn|Cemiyeta Xoybûnê]] ve di dema [[Serhildanên Agiriyê]] hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan: crafting of national selves |url=https://archive.org/details/kurdistancraftin0000hous |paşnav=Houston |pêşnav=Christopher |weşanger=Indiana Univ. Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-253-22050-9 |cih=Bloomington, Ind }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the peoples of Africa and the Middle East |url=https://archive.org/details/encyclopediaofpe0000unse_h6k0 |weşanger=Facts On File |tarîx=2009 |isbn=978-0-8160-7158-6 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Stokes |pêşnavê-edîtor=Jamie |series=Facts on File library of world history }}</ref> Gundê [[Kurdava]] ku niha gundekî bi ser navçeya [[Bazîd]]ê ve ye wekê paytexta demkî ya komarê hatibû hilbijartin. Komarê li herêma rizgarkirî ala xwe bilind kiriye, rojnameyek bi navê Agirî derxistiye û ji bo naskirina komarê name ji hêzên mezin re şandiye ku di nav de [[Cemiyeta Miletan]] jî hebû daxwaza naskirina navneteweyî ya Komara Agiriyê kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |sernav=Dengê Kurdistan> |malper=www.dengekurdistan.nu |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2021-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210305123517/http://www.dengekurdistan.nu/printart.aspx?an=1893 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |sernav=Republics of Ararat |malper=www.ekurds.com |roja-gihiştinê=2026-06-23 |roja-arşîvê=2020-12-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201217050457/http://www.ekurds.com/english/republicsofararat.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Biroyê Heskî Têlî]] wekê serokê rêveberiya sivîl ê komarê hatiye erkdar kirin û ji bo baskê leşkerî [[Îhsan Nûrî Paşa]] ku efserê berê ya osmanî bû hatibû erkdar kirin. Yek ji komarên sedsala 19an ku li Kurdistanê hatiye damezrandin [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] bû ku ji aliyê [[Qazî Mihemed]] ve di sala 1946an de li Rojhilata Kurdistanê, li bajarê Mehabadê hatiye ragihandin. Komara Mehabadê di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] (1941) de dema ku hêzên hevpeymanan ku di nav de hêza [[Brîtanyaya Mezin]] û hêza [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hebû ji bo ku polîtîkayên alîgirî yên Şah Riza ku aliyê [[Almanyaya Nazî|Almanyayê]] dikir êrîşê Îranê kiribûn hatibû damezrandin. Qazî Mihemed wek serokê komarê hatibû hilbijartin û kabîneyeke hikûmetê ku ji 13 wezîran pêk dihat hatibû damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Weigert |pêşnav=Gideon |tarîx=1963 |sernav=William Eagleton: The Kurdish Republic of 1946, London: Oxford University Press, 1963, VII, 142. Seiten, 30/- |url=https://doi.org/10.1163/157006063x00246 |kovar=Die Welt des Islams |cild=8 |hejmar=4 |rr=283–284 |doi=10.1163/157006063x00246 |issn=0043-2539 }}</ref><ref name="McDowall2021"/> ==== Herêmên otonom ên Kurdistanê ==== Di roja îro de du herêmên xweser an jî herêmên otonom ên Kurdistanê hene. [[Herêma Kurdistanê]] ku yek ji herêmên otonom ên Kurdistanê ye di sala 2005an hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Loft |pêşnav=Philip |tarîx=2026-12-06 |sernav=Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile |url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-10398/ |kovar=commonslibrary.parliament.uk |ziman=en-GB }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de [[Başûrê Kurdistanê]] di bin desthilatiya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] de pêşketinên giring ên siyasî û aborî bidestxistiye ku di nav van salên dawî de li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev salên dawî wekê destpêka "serdema zêrîn" Başûrê Kurdistanê hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-23 |ziman=fr }}</ref> Di heman demê de di serdema Hikûmeta Herêma Kurdistanê li bajarên wekê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]], projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşveçûnên nûjen bidest xistine. Herêma Kurdistanê di sala 2005an statûya xwe yê qanûnî bidest xistiye û ji xeynî hinek deveran Başûrê Kurdistanê ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêvebirin. Yek herêmên xweser ên Kurdistanê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye piştê ku piştê şerê navxweyî yê Sûriyê herêm bi awayekê defakto xweseriya bidest xistiye. Her çiqas Rojavayê Kurdistanê bi awayekî fermî rêveberiyeke otonom bidest ne xistibe jî herêm ji sala 2013an ve vir ve ji aliyê [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê]] ve tê birêvebirin.<ref name="Allsopp2019">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref><ref name="Allsopp2019"/> == Demografî == [[Wêne:Komên etnîkî yên Kurdistanê2.jpg|thumb|çep|Grafîka komên etnîkî yên Kurdistanê]] Nifûs serekeyê Kurdistanê ji [[kurd]]an pêk tê ku li tevahiya Kurdistanê di navbera 40-45 milyonan de hatiye texmîn kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 |sernav=The Kurdish population |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=fr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youngpioneertours.com/ethnicities-in-kurdistan/ |sernav=Ethnicities in Kurdistan - Who Lives In Southern Kurdistan in 2026? |malper=Young Pioneer Tours |tarîx=2025-01-02 |roja-gihiştinê=2026-06-28 |ziman=en }}</ref> Ji xeynê nifûsa heyî ya kurdan komên etnîkî yên wekê [[tirk]], [[ereb]], [[Gelê Farsê|fars]], [[ermenî]] û [[suryanî]] jî li Kurdistanê dijîn. Her çiqas bi awayekê fermî nehatibe diyar kirin, ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne nifûsa kurdên li Bakurê Kurdistanê di navbera 18 û 20 milyon kes de hatiye texmîn kirin. Di heman demê hejmara nifûsa Bakurê Kurdistanê ku koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne hejmara wan navbera 5 û 6 milyon kes hatiye texmîn kirin. Nifûsa Rojhilata Kurdistanê di navbera 8 û 10 milyonan de ye û nifûsa Başûrê Kurdistanê jî ji 10 milyonan derbas bûye ku li gorî hejmara nifûsa sala 2025an nifûsa herêmê 10 milyon û 496 hezar û 112 kes hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/kurmanci/kurdistan/021220257 |sernav=Nifûsa Başûrê Kurdistanê 10 milyon derbas kir |malper=Rudaw |tarîx=2025-12-02 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=kurmanci |paşnav=RÛDAW }}</ref> Ji xeynê nifûsa kurdên ku koçê deverên navxweyî yên Sûriyê bûne li Rojavayê Kurdistanê bi qasê 2,5 milyon kurd dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/syrias-ethnic-and-religious-groups-explained/a-71014065 |sernav=Syria's ethnic and religious groups explained |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://dckurd.org/kurdistan/ |sernav=KURDISTAN {{!}} Washington Kurdish Institute |tarîx=2015-05-03 |roja-gihiştinê=2026-07-02 |ziman=en-US |paşnav=Institute |pêşnav=Washington Kurdish }}</ref> Bi nifûsa 1,86 milyon kesan (2026) bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê bajarê [[Dîlok]]ê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/gaziantep-nufusu |sernav=Nifûsa Dîlokê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr }}</ref> Di heman demê de bi nifûsa 1,58 milyon kes (2026) ku di nav de deverên metropolî jî hene duyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] e ku niha paytexta [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldometers.info/tr/demografi/irak-demografisi/ |sernav=Hewlêr Demographics 2026 (Population, Age, Sex, Trends) |malper=Worldometer |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr }}</ref> Bi nifûsa 1,18 milyon kes (2026) sêyem bajarê herî qelebalix ê Kurdistanê jî [[Amed]]ê ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nufusu.com/il/diyarbakir-nufusu |sernav=Nifûsa Amedê |malper=www.nufusu.com |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr }}</ref> û çarem bajarê herî qerebalix bi nifûsa 871.000 kes (2026) [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.macrotrends.net/global-metrics/cities/21540/sulaimaniya/population |sernav=Sulaimaniya, Kurdistan Metro Area Population (1950-2026) {{!}} MacroTrends |malper=www.macrotrends.net |roja-gihiştinê=2026-06-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250807082009/https://www.macrotrends.net/global-metrics/cities/21540/sulaimaniya/population |roja-arşîvê=2025-08-07 |url-status=dead }}</ref> === Komên etnîkî yên Kurdistanê === Ji xeynê kurdan ku koma etnîkî ya xwemalî ya Kurdistanê ne gelên koçberên wekê tirk û ereb di dîrokên cihêreng koçê bajarên Kurdistanê bûne. Berê perçe bûna Kurdistanê û piştê perçebûna Kurdistanê an jî di sedsala 18an de û di sedsala 19an de bi polîtîkayên guhertina demografiya Kurdistanê gelek kurd ji Kurdistanê hatine sirgûn kirin û komên koçber ên wekê ereb û tirk li Kurdistanê hatine bicihkirin.<ref name="Schaller2008"/> Di roja îro de li Kurdistanê de komên etnîkî yên wekê kurd, tirk, ereb, ecem, azerî, ermenî û asûrî dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdarastirmalari.com/details/zidi-ve-musluman-kurtlerin-ortak-gecmisi |sernav=Dîroka hevbeş a kurdên êzîdî û kurdên misilman |malper=Kürd Araştırmaları |roja-gihiştinê=2026-07-02 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youngpioneertours.com/ethnicities-in-kurdistan/ |sernav=Ethnicities in Kurdistan - Who Lives In Iraqi Kurdistan in 2026? |malper=Young Pioneer Tours |tarîx=2025-01-02 |roja-gihiştinê=2026-07-02 |ziman=en }}</ref> {{multiple image | align = center | direction = square | caption_align = center | header = Bajarên mezin ên Kurdistanê | header_align = left/right/center | image1 = Deriyê Çiyê Amed 2010.JPG | width1 = 220 | alt1 = [[Amed]] | caption1 = [[Amed]] | image2 = Shar Park, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg | alt2 = Hewlêr | width2 = 240 | caption2 = [[Hewlêr]] | image3 = Aerial Photo Of Sanandaj 13960613 01.jpg | alt3 = | width3 = 220 | caption3 = [[Sine]] | image4 = Assyrian Church of the East parish in al-Hasakah.jpg | alt4 = [[Hesîçe]] | width4 = 220 | caption4 = [[Hesîçe]] }} === Ziman === {{Gotara bingehîn|zimanê kurdî}} [[Wêne:Kurdish languages map.svg|thumb| Belavbûna zimanê kurdî|{{Unbulleted list|style=text-align:left;padding-top:5px; |{{legend|#ef6662|[[Kurmancî]]}} |{{legend|#c63143|[[Soranî]]}} |{{legend|#a56c24|[[Zazakî]]}} |{{legend|#c8a65d|[[Xwarîn]] (zimanê [[Goranî]] jî di nav de ye)}} |{{legend|#b3d423|Herêmên tevlîhev}} |}}]] [[Zimanê kurdî]] zimanê sereke yê Kurdistanê ye ku zaravayên cihêreng ên zimanê kurdî li seranserê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/388/kurdish-language/ |sernav=Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish language {{!}} Kurdish Dialects, Writing System & Grammar {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Kurdish-language |roja-gihiştinê=2026-06-24 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Zaravaya [[kurmancî]] (kurdiya bakur) zaravaya herî berbelav ê Kurdistanê ye ku li seranserê Bakurê Kurdistanê, li seranserê Rojavayê Kurdistanê, li deverê [[Behdînan]] a Başûrê Kurdistanê û devereke berfireh ê bakurê [[Rojhilata Kurdistanê]] ji aliyê kurdan ve tê axavtin. Di heman demê de zaravaya [[zazakî]] ku yek ji zaravayên kurdî ye li herêmeke berfireh ê Bakurê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Standard Alphabet for reducing unwritten languages and foreign graphic systems to a uniform orthography in European letters |paşnav=Lepsius |pêşnav=Carl Richard |weşanger=Seeleys |tarîx=1863 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=9cb_l3NJv-4C&printsec=frontcover&dq=Standard+Alphabet+for+Reducing+Unwritten+Languages+and+Foreign+Graphic&hl=tr&sa=X&ved=2ahUKEwj5ldHb66HwAhXtoosKHazKBFUQ6AEwAHoECAQQAg#v=snippet&q=zaza&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Treasury of languages; a rudimentary dictionary of universal philology |paşnav=Bonwick |pêşnav=James |weşanger=London : Hall and Co. |tarîx=1873 |kesên-din=University of California Libraries |url=http://archive.org/details/treasuryoflangua00bonwiala }}</ref> Zaravaya [[soranî]] (kurdiya navendî) yek ji zaravayên sereke yên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The History and Development of Literary Central Kurdish |paşnav=Sheyholislami |pêşnav=Jaffer |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=633–662 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/history-and-development-of-literary-central-kurdish/FBF398CC551D62E4C751A9445A5A4E3C |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli |doi=10.1017/9781108623711.026 }}</ref> Zaravaya [[xwarîn]]î (kurdiya başûr) yek ji zaravayên zimanê kurdî ye ku li deverên berfireh ên Başûrê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-ii-history-of-kurdish-studies/ |sernav=KURDISH LANGUAGE ii. History of Kurdish Studies |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectes kurdes méridionaux: étude linguistique et dialectlogique |paşnav=Fattah |pêşnav=Ismaïl Kamandar |weşanger=Peeters |tarîx=2000 |isbn=978-90-429-0918-2 |cih=Leuven |series=Acta iranica }}</ref> Di heman demê demê zimanê biyanî yên wekê zimanê tirkî, zimanê erebî û zimanê farisî ji aliyê kurdên li herêmên Kurdistanê û aliyê komên etnîkî yên ku koçê herêmên Kurdistanê bûne têne axaftin. Zimanê kurdî ji xeynê Kurdistanê li herêmeke berfireh ê [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] ji aliyê [[Kurdên Anatolyayê]] û li herêma Xorasanê jî ji aliyê [[Kurdên Xorasanê]] ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_print.asp?ArticleNr=2111 |sernav=Nefel |malper=www.nefel.com |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/391/the-history-of-kurdish-language/ |sernav=The History of Kurdish Language - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US }}</ref> Di roja îro de zimanê kurdî li Başûrê Kurdistanê û li Rojavayê Kurdistanê wekê zimanê fermî û zimanê perwerdehiyê tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Duman |pêşnav=Dr Yasin |sernav=Li Rojavayê Kurdistanê Perwerdehiya bi Zimanê Kurdî û Rêveberiya Sêzimanî [Education in Kurdish and Multilingual Administration in Rojava, Western Kurdistan] |url=https://www.academia.edu/16571017/Li_Rojavay%C3%AA_Kurdistan%C3%AA_Perwerdehiya_bi_Ziman%C3%AA_Kurd%C3%AE_%C3%BB_R%C3%AAveberiya_S%C3%AAziman%C3%AE_Education_in_Kurdish_and_Multilingual_Administration_in_Rojava_Western_Kurdistan_ |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.gov.krd/dfr/dfr.gov.krd/p/p9728.html |sernav=Zimanên fermî yên Herêma Kurdistanê |malper=archive.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> Zimanê kurdî yek ji zimanên ji malbata zimanê hind û îranî ye ku bi koda zimanî yên wekê [[ISO 639-1]] ku û bi koda zimanî ya [[ISO 639-2]] kur hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iso.org/standard/22109.html |sernav=ISO 639-1:2002 |malper=ISO |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/standards/iso639-2/php/code_list.php |sernav=ISO 639-2 Language Code List - Codes for the representation of names of languages (Library of Congress) |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-06-24 }}</ref> === Dîn === {{Gotara bingehîn|Dînên kurdan}} Her çiqas baweriya herî berbelav ê Kurdistanê [[Sunîtî|îslama sunnî]] be jî<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali |pêşnav=Othman |tarîx=1997-10-01 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914 |url=https://doi.org/10.1080/13602009708716377 |kovar=Journal of Muslim Minority Affairs |cild=17 |hejmar=2 |rr=283–291 |doi=10.1080/13602009708716377 |issn=1360-2004 }}</ref> li Kurdistanê gelek baweriyên cihêreng têne dîtin. Li gel îslama sunî li hinek deverên Bakurê Kurdistanê [[elewîtî]] jî baweriyeke berbelav e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanica.com/569/alevism/ |sernav=Alevism - KURDISTANICA |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=en-US }}</ref> Dînê [[zerdeştî]] ku baweriyeke berê îslamê bû û dîneke kevn ê Kurdistanê bû heya roja îro li Kurdistanê hebûna xwe parastiye ku li hinek deverên Kurdistanê kesê xwedî baweriya zerdeştî têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Szanto |pêşnav=Edith |tarîx=2018-05-15 |sernav=“Zoroaster was a Kurd!”: Neo-Zoroastrianism among the Iraqi Kurds |url=https://brill.com/view/journals/ic/22/1/article-p96_8.xml |kovar=Iran and the Caucasus |cild=22 |hejmar=1 |rr=96–110 |doi=10.1163/1573384X-20180108 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de [[Şiîtî|îslama şîe]] jî yek ji baweriyên Kurdistanê ye ku li Rojhilata Kurdistanê kesên xwedî vê baweriyê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The balance of truth: essays in honour of Professor Geoffrey Lewis |weşanger=The Isis Press |tarîx=2000 |isbn=978-975-428-162-0 |çap=First printing |cih=Istanbul |paşnavê-edîtor=Balım-Harding |pêşnavê-edîtor=Çiğdem |paşnavê-edîtor2=Lewis |pêşnavê-edîtor2=Geoffrey L. }}</ref> [[Êzdîtî]] ku baweriyeke sînkretîk û yekxwedayî ye, yek ji dînên kevn ê Kurdistanê ye ku li Başûrê Kurdistanê bi taybetî li [[Şingal]]ê baweriya sereke yê kurdên êzîdî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Yezidism--its Background, Observances, and Textual Tradition |paşnav=Kreyenbroek |pêşnav=Philip G. |weşanger=E. Mellen Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-7734-9004-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OTQqAQAAMAAJ&q=Ancient+iranian }}</ref> Li Kurdistanê baweriya [[yarsan]]î baweriyeke berbelav ê Kurdistanê ye ku bi giranî li Başûrê Kurdistanê û li seranserê sinorê Rojhilata Kurdistanê berbelav e û baweriyeke xwedî taybetmendiyên ezoterîk û mîstîk e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uu.nl/organisatie/faculteit-geesteswetenschappen |sernav=Faculteit Geesteswetenschappen - Universiteit Utrecht |malper=www.uu.nl |tarîx=2026-06-22 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=nl }}</ref> Di heman demê de li Kurdistanê kesên xwedî baweriya xiristiyaniyê jî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan: Political Development and Emergent Democracy |paşnav=Stansfield |pêşnav=Gareth R. V. |weşanger=Routledge |tarîx=2003-08-29 |isbn=978-1-134-41416-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FB4ErXPRRd0C&q=hawraman+kurdistan+assyrians&pg=PA214 }}</ref> == Çand == {{Gotara bingehîn|Çanda kurdî}} Çanda Kurdistanê an jî çanda kurdan mîrateke dewlemend a Kurdistanê ye ku kurd yek ji gelên xwemaliyên yên Rojhilata Navîn ku şopên şaristaniyên kevnar û baweriyên kevin ji erdnîgariya Kurdistanê wergirtine. Çanda Kurdistanê ku li dora Mezopotamya û Çiyayên Zagrosê ava bûye, bi wêje, muzîk, têkiliyên malbatî yên xurt û bi koka xwe yên mîtolojîk derketiye pêş. === Çanda gelêrî === [[Wêne:Map of Kurdish vocal styles.png|thumb|çep|Nexşeya zimannasî û etnomuzîkolojî ya Kurdistanê ku belavbûna herêmî ya şêwazên muzîka kevneşopî ya kurdî nîşan dide]] [[Wêne:Kurdish girl in iran.jpg|thumb|Dîmenek keçên kurd ku di pîrozbahiya [[Newroz]]a sala 2024an de govendê girtine (Rojhilata Kurdistanê)]] [[Wêne:Tambourine playing ceremony.jpg|thumb|Dîmenek ji keçên kurd ku li defê didin (Palangan, Rojhilata Kurdistanê)]] Yek ji çandên kevneşopî yên Kurdistanê çanda dengbêjiyê ye ku bi gelemperî bê enstrûmanan ji aliyê dengbêjan be tê gotin û bi stranên û helbestên dengbêjan bûyerên giring ên dîrokî yên Kurdistanê hatine tomarkirin. Taybetmendiya çanda dengbêjiyê ev bû ku di serdemên ku çanda nivîskî belav nebûye de bûye sedem ku koçberiyên mezin, şer, pevçûnên eşîrî, çîrokên evînê yên destanî, trajediyên mezin û bûyerên dîrokî nifş bi nifş were veguhastin û neyên jibîrkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Beyter |pêşnav=Önder |tarîx=2024-12-30 |sernav=Şerê Gamêşvanê di Wesîqeyên Dîrokî û Kilamên Dengbêjan da |url=https://doi.org/10.55118/kurdiyat.1555616 |kovar=Kurdiyat |hejmar=10 |rr=67–87 |doi=10.55118/kurdiyat.1555616 |issn=2717-8315 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=DEMİRAL |pêşnav=Serkan |paşnav2=KOÇAK |pêşnav2=Zafer |paşnav3=KOÇAK |pêşnav3=Esmeray |tarîx=2022-03-15 |sernav=Xezîneya Çanda Devkî ya Anatolyayê Dengbejî |url=https://doi.org/10.37154/cudes.2022.48 |kovar=JOURNAL OF CURRENT DEBATES IN SOCIAL SCIENCES |doi=10.37154/cudes.2022.48 |issn=2632-1734 }}</ref> Di çanda Kurdistanê de muzîk ne tenê çandeke şahiyê ye. Çanda muzîka Kurdistanê di serdema nûjen de jî li ser formata xwe heyî berdewam kiriye ku bûyerên li Kurdistanê qewimî ne tîne ziman ku di nav de koçberî, bûyerên dîrokî, evîn û bûyerên rewşa hemdem ê Kurdistanê hene. Enstrumanên serekeyên muzîka gelêrî ya kurdî bilûr, def/erebane, tembûr, dihol û zirneye. Her çiqas muzîka kurdî şêwaza modal a herêma Rojhilata Navîn nîşan bide jî, bi teknîkên xwe yên vokal, rîtm û melodiyên xwe yên melankolîk ên bêhempa ji muzîka Rojhilata Navîn cuda dibe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blum |pêşnav=Stephen |paşnav2=Christensen |pêşnav2=Dieter |paşnav3=Shiloah |pêşnav3=Amnon |tarîx=2001 |sernav=Kurdish music |url=https://doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.15686 |kovar=Oxford Music Online |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-1-56159-263-0 }}</ref> Di çanda kurdî de stîla dans an reqsa kurdî wekê "govend" hatiye binavkirin. Govend di çanda Kurdistanê de sembola kolektîv, yekîtî û hevgirtinê ye ku di dema gerandina govendê de kesên ku govendê digerînin destê hev digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://jindergi.com/ceviri/direnis-olarak-kurt-dansi-govendden-baleye/ |sernav=Reqsa Kurdî wek berxwedan: Ji Govendê heta Baletê |malper=Jin dergi |roja-gihiştinê=2026-06-27 |ziman=tr }}</ref> Her dem di dema gerandina govendê de keseke pispor serkêşiya govendê dike. Ev kesê serkêş ku li serê govendê dileyize wekê serkêşê govendê tê binavkirin û kesê ku li dawiya govendê dileyize wekê berpêşê govendê tê binavkirin. Serkêşê govendê bi destmala ku digire rîtm, leza û guhertinên fîguran kontrol dike û govendê birêve dibe. Bi gelemperî govend bi rîtmên hêdî û an jî bi govenda sê pê dest pê dikin û her ku rîtm zûtir dibe, ger û rîtma govendê bileztir dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishlessons.com/kurdish-dance/ |sernav=Kurdish Dance |malper=Kurdish Kurmanji Lessons |tarîx=2023-10-28 |roja-gihiştinê=2026-06-24 |ziman=en-US |paşnav=Lessons |pêşnav=Kurdish }}</ref> Di serdema nûjen de govenda kurdî wekê nasnameya polîtîk a çanda neteweyî ya Kurdistanê hatiye dîtin ku ji aliyê kurdên ve li qadên civînên polîtîk bigire heya şahî û komcivînên biçûk dikare were lîstin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Karakecili |pêşnav=Fethi |sernav=Kurdish Dance Identity In Contemporary Turkey. |url=https://www.academia.edu/6546183/Kurdish_Dance_Identity_In_Contemporary_Turkey |kovar=academia.edu }}</ref> === Wêje === Wêjeya kurdî ji aliyê dîrokî ve li ser kevneşopiyeke devkî ya kûr û mîrateyeke nivîskî ya dewlemend hatiye avakirin ku ji sedsala 15an û vir ve pêşketiye. Berhemên ku bi zaravayên kurmancî û soranî hatine hilberandin ku di çarçoveya medrese û mîrektiyên Kurdistanê de pêş ketiye. Helbestvanên kurd ên herî pêşîn ên naskirî [[Ebdulsemedê Babek|Evdilsemedê Babek]], [[Eliyê Herîrî]], [[Mela Huseynê Bateyî]], [[Melayê Cizîrî]], [[Feqiyê Teyran|Faqiyê Tayran]] û [[Ehmedê Xanî]] ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/533728/slug |sernav=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |malper=Navdarên Kurd: Evdilsemedê Babek |tarîx=2017-02-11 |roja-gihiştinê=2026-06-25 |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://polen.itu.edu.tr/bitstream/11527/18141/1/513167.pdf |sernav=DSpace |malper=polen.itu.edu.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Şaîrên Klasîk ên Kurd |weşanger=Jîna Nû |tarîx=1988 |isbn=978-91-970927-8-4 |çap=Çapa 1 |cih=Uppsala |paşnavê-edîtor=Yûsuf |pêşnavê-edîtor=Abdulreqîb |series=Weşanên Jîna Nû |paşnavê-edîtor2=Sêr |pêşnavê-edîtor2=El ̂ }}</ref> Evdilsemedê Babek di sedsala 10an de, Elî Herîrî di sedsala 11an de û helbestvanên din jî di navbera sedsalên 15 û 17an de jiyane û bi zaravayê kurmancî ya kurdî berhemên xwe nivîsandine. Di vê serdemê de, navenda wêjeya ya Kurdistanê [[Mîrektiya Botan]]ê bû ku paytexta mîrektiyê li [[Cizîr]]ê bû. Di heman demê de ji xeynê Cizîrê, [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] û [[Sine]] jî navendên din ên giring ên wêjeyî yên Kurdistanê bûn. Zimanekî din ê giring ê wêjeyî ya Kurdistanê goranî bû ku zaravaya goranî ji aliyê [[Mîrektiya Erdelan]] û Sineyê ve dihat piştgirîkirin. Lê piştre wêjeya goranî hêdî hêdî bandora xwe winda kiriye. Destanên herî navdar ên Kurdistanê destan ên mîtolojîk ên [[Siyabend û Xecê]] û [[Mem û Zîn]]ê ne. Ev destan û çîrok ên mîtolojîk bi rêya stranên dengbejî û çirokbejan heya roja îro hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Siyabend û Xecê: destan |paşnav=Zinar |pêşnav=Zeynelabidîn |weşanger=Pencînar, Weşanxaneya Çanda Kurdî (Kurdiska kulturförl |tarîx=1992 |isbn=978-91-630-1222-8 |cih=Stockholm }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Destpêka edebiyata Kurdî |paşnav=Uzun |pêşnav=Mehmed |weşanger=Ithaki Publishing |tarîx=2011 |isbn=978-975-273-369-5 |ziman=ku |url=https://books.google.fr/books?id=nD1EUhRIms8C&pg=PA38&dq=siyamend+%C3%BB+xec%C3%AA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwial8CJqvntAhWGy4UKHUN1CPMQ6AEwA3oECAIQAg#v=onepage&q=siyamend%20%C3%BB%20xec%C3%AA&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://sirnak.ktb.gov.tr/TR-56428/mem-u-zin.html |sernav=Mem u Zin |malper=sirnak.ktb.gov.tr |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200814104414/https://sirnak.ktb.gov.tr/TR-56428/mem-u-zin.html |roja-arşîvê=2020-08-14 |url-status=dead }}</ref> == Rêveberiyên xweser == === Herêma Kurdistanê === {{Gotara bingehîn|Herêma Kurdistanê}} Di serdema nûjen de tekane herêma xweser ku bi statuya destûrî ya navneteweyî hatiye nas kirin Herêma Kurdistanê ye ku di roja îro de hinek deverên Başûrê Kurdistanê ji aliyê rêveberiya [[Herêma Kurdistanê]] tê birêvebirin. <ref name="Long2013"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/ |sernav=Region {{!}} Facts & Figures |malper=Kurdistan Regional Government |roja-gihiştinê=2026-07-11 |ziman=en }}</ref> Navenda rêveberiya Herêma Kurdistanê li Hewlêrê ye ku li gel [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] gelek kar û xebatên dîplomatîk li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] tê bireve birin. Herêma Kurdistanê wekê herêmeke federal a otonom ji aliyê destûra ningehîn a Iraqê ve bi qanûnî hatiye naskirin. Di roja îro de parêzgehên wekê parêzgeha [[Dihok]]ê, parêzgeha Hewlêrê, parêzgeha Silêmaniyê û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebceyê]] ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve tê birêvebirin. Her çiqas devereke berfireh ê [[Başûrê Kurdistanê]] ji aliyê rêveberiya kurd were birêvebirin jî lê heya roja îro jî hinek deverên Başûrê Kurdistanê beşdarê rêveberiya hikûmeta Herêma Kurdistanê nebûye ku demografiya van deverên Başûrê Kurdistanê di dîrokên cihêreng de ji aliyê hikumeta baesê ve hatiye guhertin û kurd ji van deveran hatine derxistin û erebên hawîrde li van deverên Başûrê Kurdistanê hatine bicihkirin. Herêm Kurdistanê xwedî parlamento, hikumet û hêzên çekdarî ([[Pêşmerge]]) xweser e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Destination Kurdistan: Is This Autonomous Iraqi Region a Budding Tourist Hot Spot? {{!}} TIME.com |url=https://world.time.com/2012/12/31/destination-kurdistan-is-this-autonomous-iraqi-region-a-budding-tourist-hotspot/ |roja-gihiştinê=2026-07-12 |xebat=TIME.com |ziman=en-us }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tîrmeh 2026 }}</ref> === Rojavayê Kurdistanê === Di roja îro yek ji rêveberiyên serbixwe yê defakto li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ye ku ji rêveberiya Bakur û rojhilatê Sûriyê ve tê birêvebirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=The New Arab & agencies |sernav=Syria Kurds adopt constitution for autonomous federal region |url=https://www.alaraby.co.uk/english/news/2016/12/30/syria-kurds-adopt-constitution-for-autonomous-federal-region |roja-gihiştinê=2026-07-11 |xebat=alaraby |ziman=en }}</ref><ref name=":17">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Northern Syria: Governance, Diversity and Conflicts |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2019-08-08 |isbn=978-1-78831-598-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9vWlDwAAQBAJ |paşnav2=Wilgenburg |pêşnav2=Wladimir van }}</ref> Her çiqas deverên Rojhilata Kurdistanê bi awayekê fermî heya ji ji aliyê rêveberiya xweser ve neyê birêvebirin jî di roja îro de devereke berfireh ê Rojavayê Kurdistanê bi awayekê defakto di bin [[Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê|rêveberiya xweser]] de ye. Herêmê di sala 2012an de di çarçoveya pevçûna Rojava ya berdewam û şerê navxweyî yê berfireh ê Sûriyeyê de ku hêza wê ya leşkerî ya fermî, [[Hêzên Sûriya Demokratîk]] (SDF), tê de beşdar bûye, xweseriyeke kirayrî ya serbixwe bi dest xistiye. Her herêm çiqas hinek pêwendiyên derve birêve dibe jî, ji xeynî parlamentoya [[Ketelonya]]yê ne ji aliyê hikûmeta Sûriyeyê, ne dewlet, ne jî saziyên din ên hikûmetê ve bi fermî wekê rêveberiyeke xweser nehatiye naskirin. Rojavayê Kurdistanê xwedî demografiyeke pir-etnîkî ye û li herêmê nifûseke girîng a ereb, kurd û asûrî heye û civakên biçûktir ên herêmê jî ji tirkmen, ermenî, ji çerkezan pêk tê.<ref name=":17"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Middle Eastern Minorities: The Impact of the Arab Spring |paşnav=Zabad |pêşnav=Ibrahim |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2017-03-27 |isbn=978-1-317-09673-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=XiAlDwAAQBAJ }}</ref> == Ala û nîşan == {{Gotara bingehîn|Alaya Kurdistanê}} === Alaya Kurdistanê === [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|thumb|Alaya Kurdistanê]] Ala Kurdistanê Alaya Kurdistanê sembola neteweyî ya gelê kurd e ku di roja îro de wekê alaya fermî ya [[Herêma Kurdistanê]] hatiye bilind kirin. Ayala Kurdistanê cara yekem di sala 1920an de ji aliyê Komeleya Tealî ya Kurdistanê ve li [[Stembol]]ê hatiye sêwirandin<ref name=":16">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/kurdorama/the_national_flag_of_kurdistan.php |sernav=The National Flag of Kurdistan |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |sernav=Seîd Veroj/ Ala Kurdistanê; berhemê têkoşîna netewî ya miletê Kurd e û berîya sed (100) salan hatîye çêkirin {{!}} Kovara Bîr |malper=kovarabir.com |roja-gihiştinê=2026-06-25 |ziman=tr |roja-arşîvê=2024-07-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240717203808/https://kovarabir.com/8671/seid-veroj-ala-kurdistane-berheme-tekosina-netewi-ya-milete-kurd-e-u-bere-sed-100-sal-hatiye-cekirin/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û piştre jî ji bi guhertoyên cihêreng ji aliyê [[Komara Agiriyê|Komara Agirî]] û [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] ve hatiye bilind kirin. Alaya Kurdistanê ji jor ber bi jêr ve ji sê xetên rasteber pêk hatiye ku bi rengên [[sor]], [[Spî (reng)|spî]] û [[kesk]] hatiye xemilandin û nîşana roja zer bi 21 yek tîrêjan ([[Rojê Kurdî|roja kurdan]]) li navenda alayê cih digire. Rêjeya firehî û dirêjahiya Alaya Kurdistanê 2:3ê ye. Wateya rengê Alaya Kurdistanê wiha hatiye diyarkirin: rengê sor; xwîna şehîd û pakrewanên Kurdistanê rave dike ku ji bo ji bo azadiya Kurdistanê jiyana xwe jidest dane, rengî spî: aramî, aştî, azadî û wekheviyê rave dike, rengê kesk; sirûşt û xwezaya Kurdistanê rave dike û roja kurd jî li dijî tarîtiyê ronahiyê rave dike.<ref name=":16" /> Alaya Kurdistanê di roja îro de wekê alaya fermî yê Herêma Kurdistanê hatiye naskirin û di dema civîn û hevdîtinên dîplomatîk ên rêveberiya Herêma Kurdistanê de ji bo destnîşankirina Herêma Kurdistanê li kêleka alayên cihêreng ên dewletên Cîhanê tê danîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/449956/slug |sernav=Neçirvan Barzani ile Trump Davos’ta görüştü |malper=Nêçîrvan Barzanî û Trump li Davosê civiyan. |tarîx=2020-01-22 |roja-gihiştinê=2026-06-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> === Roja kurd === [[Wêne:Roj emblem.svg|thumb|200px|Roja kurd ku sembola neteweyî ya Kurdistanê ye]] [[Rojê Kurdî|Roja kurdî]] ya Kurdistanê yek ji sembolên herî bingehîn ên çand, dîrok û nasnameya neteweyî ya kurdan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thekurdishproject.org/history-and-culture/kurdish-culture/kurdish-flag/ |sernav=Learn About the Kurdistan Flag |malper=The Kurdish Project |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en-US }}</ref> Roja kurdî semboleke ku ji demên kevnar ve li Mezopotamyayê û li Zagrosê hatiye bikar anîn ku di roja îro de sembola sereke yê Kurdistanê ye ku nûnertiya çand, ronakbarî û azadiya Kurdistanê dike. Di heman demê de roja kurd ji şaristaniyên kevnar ên Mezopotamyayê ve xwedî giringiyeke dînî, çandî û dîrokî ye. Di roja îro de jî roja kurd bi fermî li ser alaya Kurdistanê cih digire. Roj ji 21 tîrêjan pêk hatiye ku di baweriyên kevnar ên Mezopotamya û sembola ji nû ve hebûn û ronakbariyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/english/kurdistan/210720171 |sernav=Years before independence talk someone had foresight to standardize the Kurdish flag |malper=Rudaw |tarîx=2017-07-21 |roja-gihiştinê=2026-06-26 |ziman=en }}</ref> Pîroziya roj û agirê vedigere baweriyên kevnar û mîtolojiyên kevnare yên Kurdistanê. Roja kurdî di serdema Medan de sembola sereke yê padîşahî û desthilatdariyê bû. Di heman demê de ji ber roj ku tariyê têk dibe, di çanda Kurdistanê de nîşana baweriya ku qencî her tim li dijî xirabiyê biser dikeve û edaleta her tim li dijî zilmê biser dikeve. Di heman de di serdema nûjen de hejmara 21 tîrêjên roja kurd bi cejna Newrozê ve hatiye girêdan ku cejneke neteweyî ya Kurdistanê ye ku di her sal di 21ê adarê de ji aliyê kurdan tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=The Christian Science Monitor |tarîx=2004-03-23 |sernav=For Kurds, a day of bonfires, legends, and independence |url=https://www.csmonitor.com/2004/0323/p07s02-woiq.html |roja-gihiştinê=2026-07-01 |xebat=The Christian Science Monitor |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish diasporas: a comparative study of Kurdish refugee communities |url=https://archive.org/details/kurdishdiasporas0000wahl |paşnav=Wahlbeck |pêşnav=Östen |weşanger=St. Martin's Press in association with Centre for Research in Ethnic Relations, University of Warwick |tarîx=1999 |isbn=978-0-312-22067-9 |cih=New York |series=Migration, minorities, and citizenship }}</ref> == Sirûda netewî == Sirûda netewi ya Kurdistanê helbesta [[Ey Reqîb]] e ku helbestek e ku ji aliyê helbestvanê kurd [[Dildar]] ([[1918]]-[[1948]]) ve di sala [[1946]]an de hatiye nivîsandin. Sirûd di destpêkê de bi zaravayê [[soranî]] hatiye nivîsandin û pişt re jî ji bo zaravayên din ên kurdî hatiye wergerandin. Ev helbest di sala 1946an de di dema [[Komara Mehabadê]] hatiye nivîsandin ku bûye sirûda Komara Mehabadê û di roja îro de jî wek sirûda neteweyî ya kurdan tê naskirin û tê bikaranîn. Parlementoya [[Başûrê Kurdistanê]] sirûda “[[Ey Reqîb]]” wek [[sirûda neteweyî]] ya fermî qebûl kiriye û bi fermî ji hêla [[Parlamen|perlemana]] herêmî ve di sala 1992an de hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Iraq_2005 |sernav=Iraq 2005 Constitution - Constitute |malper=www.constituteproject.org |roja-gihiştinê=2026-06-18 |ziman=en }}</ref> == Binêre == * [[Rûerdên bajarên kurdistanî]] * [[Çemên Kurdistanê]] * [[Çiyayên Kurdistanê]] * [[Listeya bajarên Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Kurdistan}} {{Wîkîferheng|Kurdistan}} * [http://www.saradistribution.com/galeri.htm Galeriya wêneyan. Wêneyên mirovên navdar ên Kurd û Xwezaya Kurdistanê] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Çiyayên Kurdistanê}} {{Çemên Kurdistanê}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Asyaya Rojava]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên çandî]] [[Kategorî:Herêmên dabeşkirî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistan| ]] qjsj199allkqiq6imbw5ztebqnygpo1 Rengkorî 0 21761 2101892 1783653 2026-11-06T07:25:51Z Biyolojiyabikurdi 31567 2101892 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Ishihara 9.svg|thumb|Kesên bi nexweşiya rengkoriya sor û kesk in, di wêneyê de hejmara 74ê nabînin.]] Li mirov de têkçûna bînîna rengîn a ji ber tunebûn an jî kêmbûna yek an jî zêdetir corên pîgmentên bînînê, wekî '''rengkorî''' (bi înglîzî: ''color blindness'') tê navkirin.<ref> S.W.D. and King, R.C. (2002) A dictionary of genetics. 7th. ed. New York, NY, USD: Oxford University Press. </ref> Bînîna rengîn di [[Çavê mirov|çavên mirov]] de ji aliyê sê cor [[Xaneya qoçekî|xaneyên qoçekî]] ve tê rêkxistin. Her corek xaneya qoçekî, ji bo mijîna [[Şebenga karomiqnatîsî|ronahiya bînraw]] corek pîgment lixwe digire. Ronahiya sor, kesk û şîn ji aliyê pîgmentên (opsîn) xaneyên qoçekî ve tê mijandin. Heke di kesek de tunebûna yek an jî zêdetir corên xaneyên qoçekî rû bide, li wî kesî de nexweşiya rengkorî peyda dibe. Kesên rengkor, hin rengan ji hev dernaxin.<ref name="medical physiology">Guyton, A. and Hall, J., 2011.Guyton And Hall Textbook Of Medical Physiology. Philadelphia: Saunders Elsevier.</ref> Nexweşiya rengkorî cara pêşîn ji aliyê kîmyagerê Înglîzî '''[[John Dalton]]''' (1766-1844) ve hat şîrovekirin. Loma ji bo vê nexweşiyê, hin caran ji dewsa nexweşiya rengkoriyê, peyva “Daltonîzm” jî tê bikaranîn.<ref>Ross, Sydney. "John Dalton". ''Encyclopedia Britannica'', 23 Jul. 2022, [https://www.britannica.com/biography/John-Dalton]. Accessed 16 March 2023. </ref> == Sedema nexweşiyê == [[Wêne:Rengkoriya sorû kesk ku.png|thumb|Nexweşî herî zêde di nêran de peyda dibe]] Di xaneyên qoçekî de proteînên ronahiyewergir (bi înglîzî: ''photoreceptor proteins'') hene û wekî pîgmenta opsîn tê navkirin. Genen ko şîfre didin bo çêkirina opsîna kesk û ya sor, li ser [[kromozom]]a X-ê de li nêzîkî hev cih digirin. Lê gena ji bo çêkirina opsîna şîn li ser kromozomek din de cih digire. Bi gelemperî mutasyon di genên bo opsîna sor û ya kesk de rû dide.<ref name="Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> Loma di nav corên nexweşiyên rengkorî de, ya herî zêde tê dîtin, '''nexweşiya rengkoriya sor û kesk''' e (bi înglîzî: ''red-green color blindness''). Di vê nexweşiyê de opsîna xaneyên qoçekî yên bo mijandina rengê sor an jî rengê kesk kêm in, loma, kesê nexweş nikare rêngê sor û kesk ji hev der bixe. == Bomaweyî == [[Wêne:X recessive carrier mother ku.svg|thumb|214x214px|Kur kromozoma X-ê ji dayikê werdigirin.]] Nexweşiya rengkoriya sor û kesk, nexweşiyek bomaweyî ye, ji aliyê [[allel]]ên bezîw ên li ser kromozoma X a herdu bavanan diguhaze weçeyan. Ango têkçûna rengkoriyê, nexweşiyek bezîw a bi X-ê ve girêdayî ye. Ji ber ko di nêran de ji kromozoma X-ê tenê yek heye, nexweşî herî zêde di kesên nêr de peyda dibe. Divê mê ji herdu bavanên xwe allela mutant a bezîw werbigire ko sîfetê di rûxsara xwe de xuya bike. Gava ji bavanek allela mutant a bezîw, ji bavanê din allela zal biguhaze bo weçeya mê, ji ber bandora allela zal, nexweşî peyda nabe. Mêya dureg bi rûxsara sax xuya dibe, lê ji ber ko allela mutant jî lixwe digire, wekî mêya hilgir tê navkirin.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> Ji mêya hilgir bi egera %50 yê kurên nexweş û keçên hilgir peyda dibin.<ref name="OpenStax, Anatomy & Physiology">Betts, J., Desaix, P., Johnson, E., Johnson, J., Korol, O., & Kruse, D. et al. (2017). Anatomy & physiology. Houston, Texas: OpenStax College, Rice University,</ref> Ji ber ko nêr tenê yek kromozomek X-ê lixwe digirin, gava nêr ji diya xwe kromozoma X-ê ya bi gena nexweşiyê werdigire tûşî nexweşiyê dibe. Heke ji diya xwe kromozoma X a sax werbigire, tûşî nexweşiyê nabe. Ango ji bo nexweşiyên girêdaye X-ê , nêr an nexweş in, an jî sax in, rewşa hilgirbûn rû nade. Kur nexweşiyê ji dayika xwe werdigirin.<ref name="medical physiology" /> == Bandora nexweşiyê li ser jiyana rojane == Ji ber ko nexweşiyek bomaweyî ye, tedawiya nexweşiya rengkoriyê tune. Lê ev ne nexweşiyek xeter e. Kesên bi vê nexweşiyê ne bi hin rêbazan, dikarin di jiyana rojane de, bi asayî bijîn. Di mirovên bi nexweşiya rengkoriya sor û kesk de jihevderxistina rengên lambeyên trafîkê de alozî çêdibe. Kesên nexweş, nikarin lambeya sor û ya kesk ji hev derxînin. Ji bo van kesan a herî baş, ji berkirina (ezberkirin) cihê lembayan e. Bi gelemperî lembaya sor li jor, a kesk li jêr e. Kesên nexweş sebze û meweyên xav (kal) û yên gihiştî ji hev dernaxin. Wekî mînak, [[Bacansork|firingiya]] xav kesk e, firingiya gihiştî sor e, lê kesen nexweş nikarin rengê sor ji rengê kesk cuda bikin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Nexweşî]] sb9oqpxvlxsgofay7jigk45z1ui2o9q Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy 3 76051 2101852 2097743 2026-11-05T13:56:53Z Kawa63 105128 /* Meqeleyên nîvço */ beşeke nû 2101852 wikitext text/x-wiki == Vebijêrk == Birayê ezîz, "vebijêrk" navdêr e nabe ku wekî sifet bi kar bînî, hem jî tê maneya opsiyon, di nav çend opsiyonan de tiştekî hildibijêrî. Loma Dîroka_li vir tiştekî dinivîsim ji bo ku nekeve netîceyên Googlê_vebijêrk nabe li ser Googlê "Dîroka alternatîf" gelek netîce dide. Ji kerema xwe vê xeletiyê rast bike. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:01, 12 hezîran 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Heval tu jî '''Heqên însanan''' an jî '''Artîst''' û '''ne''' [[Mafên mirovan]] an jî [[Hunermend]] dinivîsî .Dema min peyva '''Nederlenda''' wek [[Holenda]] bi sedem guherandibû ew ji bo te problem bû û te nivîsandibû ku heqê kesî tune peyvên kesekî din biguhêrîn e . Her wiha peyva vêbijêrk di gelek ferhengên nûjen de tomarkirî ye . :https://ferhengkurdi.org/peyv/vebij%C3%AArk-m [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:11, 12 hezîran 2026 (UTC) ::Binêre https://ferhengkurdi.org/peyv/vebij%C3%AArk-m dibêje "vebijêrk (m)" yanî îsmê ku bi cinsiyeta "mê" ye yanî îsm/navdêr e. Ne rengdêr/sifet e. Ji kerema xwe ji kesekî ewle pirs bike ka ferqa îsm û sifet çi ye, û çawa tên bikaranîn. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:21, 12 hezîran 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] [[Wîkîferheng]] bi almanî '''Alternative û''' :::'''alternativ''' dinivîs e. '''Alternative [[Navdêr]]''' û hemû navdêr bi almanî mezin tên nivîsandin û '''alternativ''' rengdêr e û lewma bi almanî biçûk tê nivîsandin. Bi zimanê tirkî '''alternatif''' dikare hem rengdêr û hem jî navdêr be - li gorî ka di hevokê de çawa tê bikar anîn. Ev dişibihe zimanên almanî an îngilîzî. :::https://ku.wiktionary.org/wiki/vebij%C3%AArk [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:47, 12 hezîran 2026 (UTC) ::::Li ser [[:wikt:vebijêrk]] <sup>?</sup>alternativ dibêje yanî ev tercime gumanbar e bi botê hatiye îlawekirin. Maalesef hin kes gelek kelîme û sayfe (wekî [[:wikt:alternativ]]) bi botê li ser Wîkîferhengê çêkirine, problema mezintir jî bi bikaranîna botê kelîmeyên kurdî, îngilîzî, tirkî, almanî hatine miqayesekirin û li gorî netîceya ku nehatiye kontrolkirin gelek tercime li qismê Wergerê hatiye dayîn. Loma gereg gelek dîqet bikî wextê Wîkîferhengê bi kar tînî. Alternativ dikare sifet be lê vebijêrk tercimeya "seçenek" a tirkî ya ve + bijêr(bijartin)+ -k [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:02, 12 hezîran 2026 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ez şer naxwazim. Min '''vêbijêrk''' hildabû ji ber ku bi kurdî du rastnivîs hene '''alternatîv''' û '''alternatîf'''. Nivîsandina '''îf''' :::::bi bandora zimanê tirkî çê bûyê .Wîkîpediyaya bi kurdî -'''îv''' tercîh dike . Lewma heke tu dixwazî em dikarin sernav wek '''Dîroka alternatîv''' biguhêrîn in. Baş bûya em bizanin ger '''dîroka vêbijêrk''' wek hemwate derbasdar an çewt e . Lê ez ne zimannas im û ez texmîn ku tu jî ne zimannas î. Helwesta pisporan li vir pêwîst e [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 20:36, 12 hezîran 2026 (UTC) ::::::Belkî dîplomaya min a ji yek ji unîversîteyên herî mezin ên Tirkiyeyê nabêje zimannas lê min beşeke gelek nêzîkî zimannasiya îngilîzî xwendiye, dersên me gişt li ser zimannasiyê bûn. Loma ez li ser xisûsên zimanî zêdetir bala xwe didim. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:47, 12 hezîran 2026 (UTC) :::::::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ji bo te aniha rastnivîsa kroatî wek xirwat / xirwatî ji bo te sensûr e ? Her wiha te berê bi xwe gotibû ku [[Xirwatistan|Xirwat]] û [[Xirwatistan]] rastnivîsa derbasdar e . Te xwe sernavê Kroatya wek [[Xirwatistan]] guherandibû . Li gorî mentiqa te tu jî sensûrkarî ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 13:00, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Rastnivîs û hemmane cuda ne. Min zanebûnî dest neda bikaranînên kroatya di vê maddeyê de lê tu çûyî gî kiriye xirwat. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 13:06, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] tu xwe di sernavan de peyva kitêb û wek roman diguherin î .Yanî ez nabêjim ku ew guhertin baş an xirab e . Heta te peyvên îcadkirî wek '''Nederlenda''' betal kir . Dema tu tiştî diguherînî temam e . Ema heke kesek din vê dike ew paşê dibe [[sensûr]], tiştê wisa [[Durû|durûtî]] ye. Ez nabêjim ku ez bê çewtî xeletî me. Li ser Wîkîpediyayê pêwîst e ku mirov bi hev re û ne li dijê hev bixebitin. Û aniha min dît ku ew mixabin ew wisa nebûye . :::::::::Berî ku ez gelek saeten jiyana xwe li vir bêwate winda bikim, ez tercîh dikim ku pirtûkek baş bixwînim an rêzefîlmek an fîlmek temaşe bikim. @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ,@[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ez guneh xwe nakim, hincet nakim ema piştî 8 salan ez dixwazim xatirê xwe ji we bixwazim . Silav û rêz :::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 13:39, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::Silav, ne hewceye ko tu ji ber kiryarên wîkîhez, dev ji xebatên xwe berdî. Heval Wîkîhez hewl dide li dewsa kurdî, kurd peyvên bi tirkî û erebî bi kar bînin da ko hêdî hêdî kurdî nêzîkê wan zimanan bibe û di nav wan de bihele. Wîkîhez di peyamên vê rûpelê de van peyvan bikar aniye. ::::::::::“sifet, mane, netîce, îsm, cinsîyet, ferq, îlawekirin, kelîme, sayfe, miqayese, xisûs “ Gelo zimanê kurdî ji bo van peyvan têr nakê ? Mirov çima li dewsa van peyvan peyvên kurdî bi kar naîne? ::::::::::-- rengdêr, wate, encam, nav, zayend, cudahî, lê zêdekirin, peyv, rûpel, berhevdanîn, mijar- babet -- [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 18:19, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::@[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] Êvar baş . Ez nabêjim ku min berê çewtî û xeletî ne kiriye. Lê aniha ez li ser guhertinan gotûbêj dikim . Da ku zêde şer der nekeve . Berê min vê jî zêde nekir . Ew jî çewt û xelet bû. Aniha ew lîste çê dike bi tiştên ku ew wek sensûr bi nav dike. Yanî ew guhertin bêdeng nake her tim navê min îşaret dike . Eşkere ye ku ew kesek e ku dixwaze min aciz bike an jî provoke bike. Ez jî dikarim lîstek bi guhertinên wî çê bikim û navê wî îşaret bikim. Lê ez wê nakim. Ne hewce ye ku her kes ji her kesê din hez bike, lê li Wîkîpediyaya Kurdî gelek kêm nivîskar û rêveber hene. Eger em ji hev nefret bikin, em ê nikaribin bi hev re bixebitin. Ez vê yekê xebat ne ji bo xwe dikim, lê ji bo ku ziman û çanda kurdî nemirin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:57, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=1997&diff=next&oldid=1988081 sansûra te ya kelîmeyeke min] û yên herî nû [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=User_talk:Avestaboy&oldid=2506165688] {{dîwar}} [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:34, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Qiral, Qral, Qiralîçe an Qralîçe ? :::::::::::::Min kêmasiyên van peyvan bi hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] re gotûbêj kiribû. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 21:10, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::Silav ji her kesê re. Di vî warî de ez hê jî li ser fikrê xwe yê berê me. Mixabin di warên xebatên ziman de hemî saziyên kurdî bi kêmasî ne. Fikreke min ê ji bo projeyeke nû yê rêzimana Wîkîpediya kurdî heye an jî ji bo berfirehkirina Rupela Wîkîpediya şêwaz. Wekê ku hûn dizanin zimanê kurdî şaxeke ji zimanên îranî ye. Ji bo parastina reseniya kurmancî divê em tenê li ser van zimanan lêkolîn bikin ger peyvek deyn bigirin divê ji van zimanan deyn bigirin ne ji zimanên semîtîk an jî altayî. Di heman demê de mirov dikare ji xeynî soranî (ji ber ku gelek peyvên soranî têne bikaranîn) lêkolîn li ser zaravayên din ên kurdî jî bike. Di heman demê de divê ev peyv li gorî xwezaya zimanê kurmancî be. Wek mînak di van demên dawî de ez li cihê peyva lûtke peya bilinde bikar tînim. Ev peyv li gorî peyva lûtke êdî li gorî xwezaya kurmancî ye. Mirov dikare van mînakan zêde bike. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 20:16, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], tu yek ji xebatkarên herî newestanbar ê Wîkîpediya Kurdî yî... û ez hêvîdar im ku tu bi awayekî bêtirs û bi sebrî karê xwe yê tê de berdewam bikî. Hertim wêrek bî! Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 22:10, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::{{r|Wikihez}} Belkî tu ferq nakî feqet tu atmosferek xirab û nebaş di Wîkîpediyayê de çêdikî... Her ku diçe difikirim ku tu nikanî bi yên din re di komê de bişuxilî. Bo mînak, te hemû parametreyên şablonan bi botê û li gorî daxwaza xwe guherandiye; feqet te qet di nav rupela gotûbêjê de tiştek li ser vê xebatê nenivîsiye: te "nexşeya_ciyan" kiriye "[//ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Babaxak%C3%AE&diff=prev&oldid=1652471 nexşeya_reptiyeyê]", problem nîne feqet te nêrînên bikaranên din pirs kir? Tevgera te ne tiştekî nû ye (gelek kesan berê jî te re gotine): [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=W%C3%AEk%C3%AEpediya:R%C3%AAveber/Balyozxane&diff=prev&oldid=1131978]. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 03:53, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] weleh ez jî bi rastî naxwazim dev jî nivîsandinê ber dim .Bi vî awayî ema nikare bidome. Berê betalkirinên wî hîn mafdar bûn. Ema aniha betalkirinên wî ne normal in. Berê bi xwe gotibû ku peyvên Kroat û Kroatya di ferhengê de tune . ::::::::::::[[Gotûbêja kategoriyê:Xirwat]] ::::::::::::Niha wî lîsteyek amade kiriye ku navê min jî tê de ye û bêguman navê min jî destnîşan kiriye. @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] berê jî pêşniyar kiribû ku navê gotara Kîpros were guhartin û bibe [[Qibris]] û me jî ew pejirand. Min jî paşê di gotarên xwe de nivîsa Kîpros guhart û kir Qibris. ::::::::::::Di her Wîkîpedyayekê de mirov li gorî standardeke rastnivîsê tevdigere. Ez li dijî rexneya avaker û konstruktîv nînim, lê tiştê ku @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] dike ne rexne ye; ew zêdetir biçûkxistin û kêmnirxkirina kesekî ye. Dibe ku ew bi xwe jî vê yekê fam neke. ::::::::::::Bi rastî, ez êdî tu hewesê vê yekê nînim. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 09:51, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]]/@[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]] bi dîtina min, eve kampanyayeke mobîng û biçûkkirina xebatkarekî Wîkîpediyê ya jimêjveyî ye. Rêbazên Wikipedia li ser çi dibêjin? Hûn wek rêveberên projeya me çi dibêjin û çi dikarin bikin? Nehêlin van êrişên ser @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] berdewam bikin û piştguh nexin. Gelek spas, silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:26, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] Min got ez ê cewabê nedim ji ber ku ez çi bibêjim hûn dibêjin usliba te xirab e tevî ku gelek bala xwe didim. Gotinên min yên herî normal [https://ku.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAj:Philadelphia#c-Wikihez-20260610083000-Sernav] bi navê tinaz û îronî [https://ku.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAj:Kal%C3%AEforniya#c-Ghybu-20260610173400-Wikihez-20260610082700] tên tarîfkirin. :::::::::::::Avestaboy bi dehan caran hatibû hişyarkirin ku kelîmeyên kesên din neguherîne lê dîsa jî diçe kelîmeyên min diguherîne ew [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q173065&diff=prev&oldid=2503674476] ne li dijî min êrîş e lê betalkirinên min ên Avestaboyî mobîng e. Helal be ji we re. Min ev sayfeya sansûrên Avestaboyî di 2024an de çêkiribû, ji ber ku bi hezaran guhartinên wî yên kêfî hene, diviyabû ez tiştekî wisa çêkim. Wî cara pêşî bi xwe guhartina min a kelîmeyeke wî bi navê "sensûr" tarîf kiribû. Li vir ti problem nîne. Ez ti car kelîmeyên te naguherînim, tu jî yên min naguherînî çi heqê Avestaboy heye kelîmeyên min diguherîne bi behaneya rastnivîsînê? [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=1997&diff=next&oldid=1988081] Eger qiral an qral xelet be, însan yek ji wan tercîh dike, naçe kelîmeyeke din naxe sayfeyê. Me li ser vê yekê gî gotibûn bila ti kes kelîmeyên kesên din neguherîne, Avestaboyî hîn jî diguhere, ez vî tiştî fêm nakim hûn çima piştgîrî didin wî tevî ku xeletiya mezin wî dike? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:12, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]]@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q19526&diff=prev&oldid=2500634688], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q458750&diff=prev&oldid=2500634265], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q188093&diff=prev&oldid=2500632354], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q298703&diff=prev&oldid=2500631080] Vana ne êrîşên li ser zimanê min e? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:19, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q270728&diff=prev&oldid=2500629322] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q15616513&diff=prev&oldid=2481462599] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:22, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q15616513&diff=prev&oldid=2481462599], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q40930&diff=prev&oldid=2475659037], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q9685&diff=prev&oldid=2468708353] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:24, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q2519376&diff=prev&oldid=2481457613] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:25, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q1073256&diff=prev&oldid=2481455142] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q10132&diff=prev&oldid=2461465527] ::::::::::::::::::Ma ez mecbûr im her daîm li paşiya xwe binêrim ka tiştekî ku min nivisiye hatibe sansûrkirin an na? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:27, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::::Min di 2024an de [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Diana,_prensesa_W%C3%AAls%C3%AA&diff=prev&oldid=1693346] sansûra wî betal kiriye dîsa çûye [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Diana,_prensesa_W%C3%AAls%C3%AA&diff=prev&oldid=1986317] qraliyet kiriye keyanî. Ma ev tiştekî normal e? Wextê ez butona "betal bike" bi kar tînim jî, dibêje "Yanî ew guhertin bêdeng nake her tim navê min îşaret dike." Ez ê tabî kî navê wî etîket bikim da ku bibîne, bi dizî guhartin xelettir e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:57, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ez di hin tiştan de maf didim te . Pirr caran te ema li Wîkîdaneyê (Wikidata) bê kontrol kopî û bê dil çewtî parve kiribû . Li gorî danasîna te [[Împeratoriya Osmanî]] Qiraliyet û ne Împeratorî û Siltanat bû . Li gorî te [[Împeratoriya Rûsî]] Qraliyetek li Ewropayê bû û ne Împeratoriyek li Ewropa, Asya û Amerîkaya Bakur bû. Her wiha te di gelek danasînên xwe de dewletên ewropî bi '''Copypaste''' wek dewlet an Qiraliyetên xiristiyanî bi nav kiribû. Şirovekirinên û danasînên te wisa nîşan dide ku hemû wan dewletên olî bûn, mîna [[Vatîkan|Vatîkanê]]. ::::::::::::::Li ser 1000 gotaran li ser Wiķîdane (Wikidata) ::::::::::::::bê dil hatiye '''Şaîr , Şairê/a''' an '''Nivîskarê / a''' hatine nivîsandin. Dema ku ew kêmasî tên guhertin paşê ew li gorî te dibe sensûr ? Me ne gotûbû ku em qet neguherînin. Me gotibû ku em '''bê gotûbêj''' ne guherînin .Lê heke em durist bin, ne tu û ne jî ez her dem bi tevahî li gorî vê yekê tevdigeriyan. Hin caran ji bo hin guhertinan ji min re destûr hatiye dayîn, her çend tu wê demê li ser malperê ne çalak bûyî. Her weha, gelek nivîskar û rêveberên Wîkîpediya kurdî bi rêkûpêk ne çalak in, ji ber vê yekê ez gelek caran neçar dimînim ku demeke dirêj li benda bersivê bimînim. ::::::::::::::Wek ku @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] jî li jorê ji got, te jî bê destûr hin guhertin kir. Li gorî mantiqa te, ez jî dikarim bi heman awayî wek te lîsteyekê amade bikim û sernavê wê bikim “Sensûra Wikihez” û paşê navê te îşaret bikim ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 12:15, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Na, me got ti kelîme neyê guhartin ji xeynî sernavê made û kategoriyan. Dîsa jî, piştî wê gotûbêjê, ji xeynî Gelhe/Gelhenasî ku navên beşên vala ne, te li ku derê dîtiye min kelîmeyeke kesekî din guhartiye? Xêra xwe wana yek bi yek li vir rêz bike, ez ê bixwe li ser wan binivîsim "min sansûra xwe vegerand". :::::::::::::::Sererastkirinên te yên [[Împeratoriya Rûsî]], [[Împeratoriya Osmanî]] baş in, wextê bi niyeteke baş diguherînî ez wana betal nakim, tu dibêjî "dewleta tarîxî" tenê ne bes e, wê demê gereg tu jî tenê "dewleta dîrokî" [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q4833446&diff=prev&oldid=2505044207] nenivîsî. Ez bi copy-paste naxebitim, lîsteya madeyan li gorî kategoriyan derdixim û bi riya [https://quickstatements.toolforge.org/#/batch quickstatements] wana carekê de dinivîsim. Ne tiştekî zor e tu jî dikarî vê yekê hîn bibî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:30, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/wiki/Q20610247] li vir tenê dibêje helbestvan, ez herim niha "şairê kurd" serarast bikim, ma ev nabe sansûrkirin? ez tiştek wisa nakim lê tu her tim dikî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:35, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::Kanî "Li ser 1000 gotaran li ser Wiķîdane (Wikidata) bê dil hatiye Şaîr , Şairê/a an Nivîskarê / a" ?? ::::::::::::::::: tenê [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Special:Search&limit=20&offset=0&ns0=1&search=insource%3A%2Fniv%C3%AEskar%C3%AA%5C%2Fa%2F 171] nivîskarê/a hene, yek [https://www.wikidata.org/w/index.php?search=insource%3A%2F%C5%9Fa%C3%AEr%C3%AA%5C%2Fa%2F&title=Special%3ASearch&profile=advanced&fulltext=1&ns0=1 şairê/a] tine ye. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:41, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] mala te ew wek îronî bû . Wek mînak X him tîp him jî wek tiştên nenas e . 171 jî pirr in. Lê gorî min ew sîstemek ne rind e û bê dil û çêkirî ye . Her wiha te pir cara @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] di gotara [[E. E. Cummings]] de te li ser Wikidatayê şaîr/a amerîkî nivîsandibû . Paşê min jî peyvên helbestvan, wênesaz û şanonîvsekî amerîkî ji gotara bingehîn tomar kir. Ji ber ku ew ne tenê helbestvan bû. Ew jî çewt e . Te jî danasînê wek şaîrê û nivîskarê guherand [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 13:18, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::Ez fêm nakim hûn çawa îdia dikin @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] mobîngê dike. Wikihez yek ji endamên herî baş e û gelek ji wextê xwe bi betalkirina vandalismên @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] xerc kiriye. Min jî gelek wextê bi wê xerc kiriye. Û hê jî têra xwe guhertinên bêheq mane. Wextê ko wiqas salan wî ewqas tişt vandalîze dikirin dengê we dernediket. ::::::::::::::Va, berî hinek salan me wiqasî li serê minaqeşe kir jî ev şexs fêm nake û bi guhertinên xwe dewam dike ev çawa dibe sûcê Wikihez? Heke Avestaboy dev ji bêhurmetiya xwe berdabane me hew tiştekî digot û hûn vêce sûc dixine sukra Wikihez? Li vir mobîngek hatibe kirin, ji aliyê Avestaboy ve li ser timamê wîkîpediyayê hatiye kirin, ew e ê ko bêhurmet bi deh hezaran kelîme guhertine û zimanê xelkê sansûr kiriye. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 13:27, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::Na, me gelekî tolerans nîşanî wî daye. Bi botê pirr gotaran bê gotûbejê guherandiye! Me destûra botê ji bo vê yekê da? Hemû kategorî bi peyva "dîrok" hatine çêkirin ew jî bi peyva "tarîx" çêdike: dizanî ku şaş e dîsa jî çêdike (bersiva wî: Avestaboy witra diki ez jî dikim...). :::::::::::::::Li ser Wîkîferhengê û ''[https://translatewiki.net/wiki/Portal:Ku translatewiki.net]'' jî witira dike, bnr. [[:wikt:Gotûbêj:wate]] û [[wikt:Gotûbêj:helbest]]. Peyamên ku li ser ''translatewiki.net'' (an Wikidata) hatine nivîsîn li vira jî tên dîtin, çima pirs nake? :::::::::::::::Xeletên Avestaboy jî hene feqet rûpela gotûbêjê bikar tîne (piranî kes bersiv nade), heqeret nake û bi botan rûpelan li gor dixwaza xwe naguherîne. Guherandinên bi destan û bi botê yek ninin! Wîkîpediya projeyeke hevkarî ye; bi min hûn nizanîn di nav projeyeke komê de bişuxilin, bi dîtina min daxwaza we ew jî nîne. Malperek vekin û her tişt li gor dixwaza xwe bikin, jixwe te malperek vekiriye, ew projeyê ji bo alternatîvê mezin bikin. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 14:48, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] Wîkîpediya ya her kesî ye heqê te nîne tu berdî me. Te çiqasî zû min jî tevlî kir û dest pê kir bêjî "we", "hûn". Ma qey min Avestaboy û te xistiye yek? Ev çi bû? Ez ne kefîlê her emelê Wikihez im, lê çi kiribe nekiribe ti carî nagihe zerara ko Avestaboy daye wîkîpediyayê. Her delîlê me jî heye, bi hezaran guhertinên bêsebeb kiriye û wextê me bi edilandina wan derbas bû û wê derbas bibe. Heqê wî nînbû û nîne jî. Çima dewam dike? [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 14:56, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::Ez ne naîf im û mixabin ez difikirim ku hûn ê li vir ne bextewar bin ji ber ku pirsgirêk di rastiyê de Avestaboy nîne. Ez bawer im ku ev "şer" bi Avestaboy be an bê Avestaboy, qet nakeve dawiyê. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 15:10, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] Çima ev şer bi kesên din re dernakave? Çima MikaelF carek jî be kelimeyeke min naguherîne lê Avestaboy hîn beriya çend rojan gelek tişt guhart wextê min ev mesaj şand te cewab neda? Guhartinên botên min gî yên min in eger xeletiyek hebe ez ê rast bikim. Feqat pêşî hûn mecbûr in ku Avestaboy jî îqna bikin ku Kategorî li gorî kategoriyên heyî çêke ka gotûbêja [[:Kategorî:Pargîdaniyên jîriya çêkirî]] li ku derê ye? Piştî gotûbêja me min ti Kategorî çênekir û ji bo kategoriyên bi "tarîx" jî ez li hêviya we me. Ez ê wana jî "rast bikim" wextê ku em kategoriyên din rast kirin wekî Ajalnas û ajalnasî ku bi hezaran ji alîya Avestaboy ve hatiye çêkirin û te tiştek negot tenê wextê ku min kategoriyên ne ligor dilê te çêkir, te ev şert anî. Ji kerema xwe bêteref be, heqê te tine ye tu ti kesî defî wîkiyê bikî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 15:18, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Min pir carinan çewtî û xeletî kir . Min carek jî gotibû pir carinan betalkirinên te mafdar bûn. Carinan jî ema betalkirinên an jî sedemên te ne baş bûn. Te jî hin caran bê destûr gotûbêj guhertin kiribû. Ez hin wan guhertin piştgir dikim ema belkî hin kesên din vê nakin . Her wiha min te re gotibû ku te danasînên çewt belav kiribû. Wek mînak te çend [[Împeratorî]] kiribû Qiraliyet an jî dewletên ewropî kiriye dewletên xiristiyan. Li gorî min ew ji bo dewletên olï û dînî wek mînak [[Vatîkan]] an jî [[Keyaniya Orşelîmê]] temam e . Her wiha têr nake ku li ser Wiķîdaneyê bi botek :::::::::::::::::::pirr caran tenê resam , nivîskar/a hwd binivîsî . Min îro wan danasîna berfireh kir wek resamê spanî , resamê holendî hwd . Ji bo agahîdankên otomatîk ew temam e ku tê siyasetmedar ê/a binivîsî. Min bi hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] re li ser gumanên xwe li ser peyvên Padîşah û Qiral/Qral gotûbêj kiribû. Tu jî çend rojan li ser Wîkîpediyayê ne çalak bûyî. Weleh heke ez rast bêjim min texmîn kiribû ku te dev jî nivîsandinê berdabû . Tu bi gelemperî wek min pirr çalakî. Her wiha standartkirina rastnivîsê li gorî min ne sensûr e . @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] rexnegirên '''min''' hene û rexnegirên @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] jî hene. Û li gorî min di nav bikarhênerên din de tenê hevalê @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] li ser vê bêalî û objektîv e . Ez hêvî dikim ku em di siberojê de pirsgirêkan bi gotûbêjan çareser bikin. Ez dixwazim ema paşê mafê xwe hildim ji bo pêşniyarên xwe . Bira hemû dengdan û gotûbêj bê asteng û bê zimanê tûj bin. Her mirov xwedî helwestên cuda ne. :::::::::::::::::::Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 17:24, 17 hezîran 2026 (UTC) {{outdent|:::::::::::::::::}}@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q19526&diff=prev&oldid=2500634688], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q458750&diff=prev&oldid=2500634265], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q188093&diff=prev&oldid=2500632354], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q298703&diff=prev&oldid=2500631080] Vana ne êrîşên li ser zimanê min e? [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q270728&diff=prev&oldid=2500629322] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q15616513&diff=prev&oldid=2481462599] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q15616513&diff=prev&oldid=2481462599], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q40930&diff=prev&oldid=2475659037], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q9685&diff=prev&oldid=2468708353] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q2519376&diff=prev&oldid=2481457613] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q1073256&diff=prev&oldid=2481455142] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q10132&diff=prev&oldid=2461465527] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 15:24, 17 hezîran 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] Not: ti ferq di navbera çêkirina +2000 kategorîyan bi destî û bi botê tîne ye. Her du jî yasax in. Lê tiştê ji yekî re helal nikare ji yekî din re bibe heram. Ez naxwazim dest bidim kategoriyên bi navê "xelet" yên ku Avestaboy çêkir ji ber ku ev ne tiştekî normal e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 16:01, 17 hezîran 2026 (UTC) ::Merheba ji we hemûyan re, hêvîdar im hûn baş in. Bibexşin ev demek e ez ne çalak im. Berî ku ez bibêjim ev û ew nizanim çi dikin, mixabin divê ez bibêjim ku ev çend sal in wîkiya me bûye cihê nîqaşên ne xweş. Berê komeke li hev xwedî derdiket hebû, rêzgirtin hebû, birêz {{Ragihandin|MikaelF}} û {{Ragihandin|Ghybu}} şahidên wê demê ne. Bi rastî jî helal be ji sebra van herdu camêran re ku hê jî bênavber li vir kar dikin û hewl didin di navbera bikarhênerên din de çareyan bibînin. Lewma dibêjim: Ez we pîroz dikim û mala we ava ji bo karên we yên bi salan! ::Ji bo hevalên dî, bêyî ku ez navekî bibêjim bi xêra xwe li ser van çend xalan bifikirin: ::*Wîkîpediya bi karê kolektîv pêk tê, lewre ya hemû kurdan e. ::*Wîkîpediya bi çavkaniyan pêk tê, lewma eger çavkaniyeke we ya baş hebe hûn dikarin li gorî wê guhertinan bikin. ::*Bikarhênerên ku kurmanciya we ne baş e, bila hewl bidin kurmanciya xwe bi pêş bixin û naverokên nivîsaran bi serê xwe neguherin. ::*Divê xebatkar weke zimannasên dema vala nexebitin. Tu bi rastî zimannas î? Naxwe li gorî çavkaniyên xwe yên akademîk guhertinan bike. Ti gotin ji gotina din baştir nîne. Heke nivîsarek (bi sernavekî yan ji aliyê naverokê ve xwediyê filan gotinan be) pêk hatibe divê piştî nîqaşa beşdarên din guhertinên nû bên kirin. ::*Bi xêra xwe gotinên nû bi xwe çênekin, hebe çavkanî çinînbin wan li wîkiyê zêde mekin. ::*Wîkîpediya ne cihê êrîş û nîqaşên şexsî ye. Ne mecbûr e hûn hemû ji hev hez bikin, lê mecbûr e hûn bikaribin bi di gel yekdu bixebitin. Hevahengî pêwîst e. ::*Bila gotûbêjên we bi "Te jî filan û bêvan kir" dest pê nekin. Her gotûbêjek mijareke nû ye, lewma divê hûn di nav çarçoveya wê mijarê de li çareyan bigerin. ::Bimînin di xweşiyê de! Serkeftin ji we re!—<small>[[Bikarhêner:Gomada|<span style="background:Yellow">'''''<span style="font-family:Verdana;color:red">Gom<span style="color:#006400">ada</span></span></span>''''']]<sup>[[Gotûbêja bikarhêner:Gomada|peyam]]</sup></small> 11:01, 21 tîrmeh 2026 (UTC) ==Illustrated û illustrator bi kurdî== Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] , @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] aniha ez dixwazim gotara xwe berdewam binivîs im . Gelo peyvên xêzkirin û xêzkar ji bo peyvên illustrated û [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:56, 18 hezîran 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] illustrated: biwêne, wênedar, kitêbeke biwêne/wênedar [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 13:49, 18 hezîran 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], illustrator: îlustrator? wêneçêker? wênevan?? [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 13:58, 18 hezîran 2026 (UTC) ::Min aniha ferhenga [[Salah Sadallah]] wek [[Portable Document Format|PDF]] daxist û li vir tê nivîsandin: [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 18:42, 18 hezîran 2026 (UTC) :::Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], tu çawan î, baş î? [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 19:11, 23 tîrmeh 2026 (UTC) == Heq == Merheba Avestaboy, Te dev ji maf berda? Ez îro rabûm min ev guhartina te [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Got%C3%BBb%C3%AAj:Sab%C3%AEna_Yusubova&oldid=2084764] dît çiqas kêfxweş bûm nikarim bi ti kelîme û peyvan îfade bikim :) [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:46, 9 tebax 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] min ne dev ji vê peyvê berda . Bi tirkî hak etmez tê gotin û min nizanbû ku maf nake rast e an jî baş tê fêmkirin. Peyva '''maf îro''' peyva serdestî ye û hêsan tê bilêvkirin. Ji ber vê yekê ez peyva '''maf''' tercîh dikim . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:21, 9 tebax 2026 (UTC) ::{{emoji|1F622|size=36}} [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:30, 9 tebax 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] her wiha min dît ku tu gelek caran peyva '''seyfe''' :::bi kar tînî . Ez jî vê peyvê bi mirovên nexwende bi kar tînim . Lê heke ez şaş nebim ev peyv [[Tirkmancî]] (sayfa) ye. Bi kurdî '''rûpel''' an '''sehîfe''' :::rast in . :::https://ferhengkurdi.org/peyv/seh%C3%AEfe-m [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:39, 9 tebax 2026 (UTC) ::::sayfe xweş e, telafûza wê hêsan e. Tenê gotûbêjan de ez sayfe bi kar tînim, eger nav gotaran de bibînî ku min sayfe nivîsiye tu dikarî bikî rûpel. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:24, 9 tebax 2026 (UTC) :::::{{r|Wikihez}} [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Got%C3%BBb%C3%AAja_bikarh%C3%AAner:Avestaboy&diff=prev&oldid=2084944] / [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Got%C3%BBb%C3%AAja_bikarh%C3%AAner:Avestaboy&diff=prev&oldid=2084952] Tu çi dikî? Tu li bikarhênerên din dikenî? Ji bîr meke tu ne li ser Twitterê yê û rûpela gotûbêjê ji bo wê nehatiye çêkirin. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 02:52, 10 tebax 2026 (UTC) ::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] Fikrê bikarhênerekî din pirs dikim. "dikenî" çi eleqe min fêm nekir? Ya pêşîn ji bo kêfxweşiyê ye ya diduyan ji bo huznê ye? Li cem te cuda "render" dikin nizanim... Tu çawa hatî vê qeneatê? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 07:47, 10 tebax 2026 (UTC) == Merheba == Merheba @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], di nêzîkî her gotarê ku tê çêkir valahî di nav niqte û şiroveke nû tune ye. Wê bi kerema xwe rast bike. Gelek sipas. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 17:50, 8 çiriya pêşîn 2026 (UTC) == Meqeleyên nîvço == Merheba @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] min carek te hişyar kiribû, di wê de -> [[:Kategorî:Gotarên berdewam dike]] çend meqeleyên te hene ko bi mehan diçin û xilas jî nabin. ''Şablona xebatê'' têne di wexteke 7 rojan derbasdar e. Eger di wan 7 rojanan de ti guhartin ne hatiye kirin, divê ko ew şablon were jêbirin an meqele bi gî. Meqeleyên nîvço yên nû çêkirî ti fayda xwe nadin wîkîpediyaya kurdî. Eger ko wexta tê jî pir tune ye, tu dikarî meqele kurttir çêkî, fayda wê pirtir e ji meqeleyên nîvçoyî, têne agahiyên taybet te de binivîse û temam e. Hîn ez di xebatên te de dimînim ko tu di nav ''niqte'' û ''şiroveke nû'' '''valahî''' bernadî. Bi kerema xwe ser wê yekê binêre jî. Gelek sipas bo xizmeta te li vir. [[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kawa63|gotûbêj]]) 13:56, 5 çiriya paşîn 2026 (UTC) qzwztcalgf4qb8txyg6bgvgj270o0r9 2101853 2101852 2026-11-05T13:57:48Z Kawa63 105128 2101853 wikitext text/x-wiki == Vebijêrk == Birayê ezîz, "vebijêrk" navdêr e nabe ku wekî sifet bi kar bînî, hem jî tê maneya opsiyon, di nav çend opsiyonan de tiştekî hildibijêrî. Loma Dîroka_li vir tiştekî dinivîsim ji bo ku nekeve netîceyên Googlê_vebijêrk nabe li ser Googlê "Dîroka alternatîf" gelek netîce dide. Ji kerema xwe vê xeletiyê rast bike. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:01, 12 hezîran 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Heval tu jî '''Heqên însanan''' an jî '''Artîst''' û '''ne''' [[Mafên mirovan]] an jî [[Hunermend]] dinivîsî .Dema min peyva '''Nederlenda''' wek [[Holenda]] bi sedem guherandibû ew ji bo te problem bû û te nivîsandibû ku heqê kesî tune peyvên kesekî din biguhêrîn e . Her wiha peyva vêbijêrk di gelek ferhengên nûjen de tomarkirî ye . :https://ferhengkurdi.org/peyv/vebij%C3%AArk-m [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:11, 12 hezîran 2026 (UTC) ::Binêre https://ferhengkurdi.org/peyv/vebij%C3%AArk-m dibêje "vebijêrk (m)" yanî îsmê ku bi cinsiyeta "mê" ye yanî îsm/navdêr e. Ne rengdêr/sifet e. Ji kerema xwe ji kesekî ewle pirs bike ka ferqa îsm û sifet çi ye, û çawa tên bikaranîn. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:21, 12 hezîran 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] [[Wîkîferheng]] bi almanî '''Alternative û''' :::'''alternativ''' dinivîs e. '''Alternative [[Navdêr]]''' û hemû navdêr bi almanî mezin tên nivîsandin û '''alternativ''' rengdêr e û lewma bi almanî biçûk tê nivîsandin. Bi zimanê tirkî '''alternatif''' dikare hem rengdêr û hem jî navdêr be - li gorî ka di hevokê de çawa tê bikar anîn. Ev dişibihe zimanên almanî an îngilîzî. :::https://ku.wiktionary.org/wiki/vebij%C3%AArk [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:47, 12 hezîran 2026 (UTC) ::::Li ser [[:wikt:vebijêrk]] <sup>?</sup>alternativ dibêje yanî ev tercime gumanbar e bi botê hatiye îlawekirin. Maalesef hin kes gelek kelîme û sayfe (wekî [[:wikt:alternativ]]) bi botê li ser Wîkîferhengê çêkirine, problema mezintir jî bi bikaranîna botê kelîmeyên kurdî, îngilîzî, tirkî, almanî hatine miqayesekirin û li gorî netîceya ku nehatiye kontrolkirin gelek tercime li qismê Wergerê hatiye dayîn. Loma gereg gelek dîqet bikî wextê Wîkîferhengê bi kar tînî. Alternativ dikare sifet be lê vebijêrk tercimeya "seçenek" a tirkî ya ve + bijêr(bijartin)+ -k [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:02, 12 hezîran 2026 (UTC) :::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ez şer naxwazim. Min '''vêbijêrk''' hildabû ji ber ku bi kurdî du rastnivîs hene '''alternatîv''' û '''alternatîf'''. Nivîsandina '''îf''' :::::bi bandora zimanê tirkî çê bûyê .Wîkîpediyaya bi kurdî -'''îv''' tercîh dike . Lewma heke tu dixwazî em dikarin sernav wek '''Dîroka alternatîv''' biguhêrîn in. Baş bûya em bizanin ger '''dîroka vêbijêrk''' wek hemwate derbasdar an çewt e . Lê ez ne zimannas im û ez texmîn ku tu jî ne zimannas î. Helwesta pisporan li vir pêwîst e [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 20:36, 12 hezîran 2026 (UTC) ::::::Belkî dîplomaya min a ji yek ji unîversîteyên herî mezin ên Tirkiyeyê nabêje zimannas lê min beşeke gelek nêzîkî zimannasiya îngilîzî xwendiye, dersên me gişt li ser zimannasiyê bûn. Loma ez li ser xisûsên zimanî zêdetir bala xwe didim. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:47, 12 hezîran 2026 (UTC) :::::::Silav @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ji bo te aniha rastnivîsa kroatî wek xirwat / xirwatî ji bo te sensûr e ? Her wiha te berê bi xwe gotibû ku [[Xirwatistan|Xirwat]] û [[Xirwatistan]] rastnivîsa derbasdar e . Te xwe sernavê Kroatya wek [[Xirwatistan]] guherandibû . Li gorî mentiqa te tu jî sensûrkarî ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 13:00, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Rastnivîs û hemmane cuda ne. Min zanebûnî dest neda bikaranînên kroatya di vê maddeyê de lê tu çûyî gî kiriye xirwat. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 13:06, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] tu xwe di sernavan de peyva kitêb û wek roman diguherin î .Yanî ez nabêjim ku ew guhertin baş an xirab e . Heta te peyvên îcadkirî wek '''Nederlenda''' betal kir . Dema tu tiştî diguherînî temam e . Ema heke kesek din vê dike ew paşê dibe [[sensûr]], tiştê wisa [[Durû|durûtî]] ye. Ez nabêjim ku ez bê çewtî xeletî me. Li ser Wîkîpediyayê pêwîst e ku mirov bi hev re û ne li dijê hev bixebitin. Û aniha min dît ku ew mixabin ew wisa nebûye . :::::::::Berî ku ez gelek saeten jiyana xwe li vir bêwate winda bikim, ez tercîh dikim ku pirtûkek baş bixwînim an rêzefîlmek an fîlmek temaşe bikim. @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ,@[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ez guneh xwe nakim, hincet nakim ema piştî 8 salan ez dixwazim xatirê xwe ji we bixwazim . Silav û rêz :::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 13:39, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::Silav, ne hewceye ko tu ji ber kiryarên wîkîhez, dev ji xebatên xwe berdî. Heval Wîkîhez hewl dide li dewsa kurdî, kurd peyvên bi tirkî û erebî bi kar bînin da ko hêdî hêdî kurdî nêzîkê wan zimanan bibe û di nav wan de bihele. Wîkîhez di peyamên vê rûpelê de van peyvan bikar aniye. ::::::::::“sifet, mane, netîce, îsm, cinsîyet, ferq, îlawekirin, kelîme, sayfe, miqayese, xisûs “ Gelo zimanê kurdî ji bo van peyvan têr nakê ? Mirov çima li dewsa van peyvan peyvên kurdî bi kar naîne? ::::::::::-- rengdêr, wate, encam, nav, zayend, cudahî, lê zêdekirin, peyv, rûpel, berhevdanîn, mijar- babet -- [[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|gotûbêj]]) 18:19, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::@[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] Êvar baş . Ez nabêjim ku min berê çewtî û xeletî ne kiriye. Lê aniha ez li ser guhertinan gotûbêj dikim . Da ku zêde şer der nekeve . Berê min vê jî zêde nekir . Ew jî çewt û xelet bû. Aniha ew lîste çê dike bi tiştên ku ew wek sensûr bi nav dike. Yanî ew guhertin bêdeng nake her tim navê min îşaret dike . Eşkere ye ku ew kesek e ku dixwaze min aciz bike an jî provoke bike. Ez jî dikarim lîstek bi guhertinên wî çê bikim û navê wî îşaret bikim. Lê ez wê nakim. Ne hewce ye ku her kes ji her kesê din hez bike, lê li Wîkîpediyaya Kurdî gelek kêm nivîskar û rêveber hene. Eger em ji hev nefret bikin, em ê nikaribin bi hev re bixebitin. Ez vê yekê xebat ne ji bo xwe dikim, lê ji bo ku ziman û çanda kurdî nemirin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:57, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=1997&diff=next&oldid=1988081 sansûra te ya kelîmeyeke min] û yên herî nû [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=User_talk:Avestaboy&oldid=2506165688] {{dîwar}} [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:34, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Qiral, Qral, Qiralîçe an Qralîçe ? :::::::::::::Min kêmasiyên van peyvan bi hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] re gotûbêj kiribû. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 21:10, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::Silav ji her kesê re. Di vî warî de ez hê jî li ser fikrê xwe yê berê me. Mixabin di warên xebatên ziman de hemî saziyên kurdî bi kêmasî ne. Fikreke min ê ji bo projeyeke nû yê rêzimana Wîkîpediya kurdî heye an jî ji bo berfirehkirina Rupela Wîkîpediya şêwaz. Wekê ku hûn dizanin zimanê kurdî şaxeke ji zimanên îranî ye. Ji bo parastina reseniya kurmancî divê em tenê li ser van zimanan lêkolîn bikin ger peyvek deyn bigirin divê ji van zimanan deyn bigirin ne ji zimanên semîtîk an jî altayî. Di heman demê de mirov dikare ji xeynî soranî (ji ber ku gelek peyvên soranî têne bikaranîn) lêkolîn li ser zaravayên din ên kurdî jî bike. Di heman demê de divê ev peyv li gorî xwezaya zimanê kurmancî be. Wek mînak di van demên dawî de ez li cihê peyva lûtke peya bilinde bikar tînim. Ev peyv li gorî peyva lûtke êdî li gorî xwezaya kurmancî ye. Mirov dikare van mînakan zêde bike. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 20:16, 15 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], tu yek ji xebatkarên herî newestanbar ê Wîkîpediya Kurdî yî... û ez hêvîdar im ku tu bi awayekî bêtirs û bi sebrî karê xwe yê tê de berdewam bikî. Hertim wêrek bî! Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 22:10, 15 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::{{r|Wikihez}} Belkî tu ferq nakî feqet tu atmosferek xirab û nebaş di Wîkîpediyayê de çêdikî... Her ku diçe difikirim ku tu nikanî bi yên din re di komê de bişuxilî. Bo mînak, te hemû parametreyên şablonan bi botê û li gorî daxwaza xwe guherandiye; feqet te qet di nav rupela gotûbêjê de tiştek li ser vê xebatê nenivîsiye: te "nexşeya_ciyan" kiriye "[//ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Babaxak%C3%AE&diff=prev&oldid=1652471 nexşeya_reptiyeyê]", problem nîne feqet te nêrînên bikaranên din pirs kir? Tevgera te ne tiştekî nû ye (gelek kesan berê jî te re gotine): [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=W%C3%AEk%C3%AEpediya:R%C3%AAveber/Balyozxane&diff=prev&oldid=1131978]. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 03:53, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] weleh ez jî bi rastî naxwazim dev jî nivîsandinê ber dim .Bi vî awayî ema nikare bidome. Berê betalkirinên wî hîn mafdar bûn. Ema aniha betalkirinên wî ne normal in. Berê bi xwe gotibû ku peyvên Kroat û Kroatya di ferhengê de tune . ::::::::::::[[Gotûbêja kategoriyê:Xirwat]] ::::::::::::Niha wî lîsteyek amade kiriye ku navê min jî tê de ye û bêguman navê min jî destnîşan kiriye. @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] berê jî pêşniyar kiribû ku navê gotara Kîpros were guhartin û bibe [[Qibris]] û me jî ew pejirand. Min jî paşê di gotarên xwe de nivîsa Kîpros guhart û kir Qibris. ::::::::::::Di her Wîkîpedyayekê de mirov li gorî standardeke rastnivîsê tevdigere. Ez li dijî rexneya avaker û konstruktîv nînim, lê tiştê ku @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] dike ne rexne ye; ew zêdetir biçûkxistin û kêmnirxkirina kesekî ye. Dibe ku ew bi xwe jî vê yekê fam neke. ::::::::::::Bi rastî, ez êdî tu hewesê vê yekê nînim. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 09:51, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]]/@[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]] bi dîtina min, eve kampanyayeke mobîng û biçûkkirina xebatkarekî Wîkîpediyê ya jimêjveyî ye. Rêbazên Wikipedia li ser çi dibêjin? Hûn wek rêveberên projeya me çi dibêjin û çi dikarin bikin? Nehêlin van êrişên ser @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] berdewam bikin û piştguh nexin. Gelek spas, silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:26, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] Min got ez ê cewabê nedim ji ber ku ez çi bibêjim hûn dibêjin usliba te xirab e tevî ku gelek bala xwe didim. Gotinên min yên herî normal [https://ku.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAj:Philadelphia#c-Wikihez-20260610083000-Sernav] bi navê tinaz û îronî [https://ku.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAj:Kal%C3%AEforniya#c-Ghybu-20260610173400-Wikihez-20260610082700] tên tarîfkirin. :::::::::::::Avestaboy bi dehan caran hatibû hişyarkirin ku kelîmeyên kesên din neguherîne lê dîsa jî diçe kelîmeyên min diguherîne ew [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q173065&diff=prev&oldid=2503674476] ne li dijî min êrîş e lê betalkirinên min ên Avestaboyî mobîng e. Helal be ji we re. Min ev sayfeya sansûrên Avestaboyî di 2024an de çêkiribû, ji ber ku bi hezaran guhartinên wî yên kêfî hene, diviyabû ez tiştekî wisa çêkim. Wî cara pêşî bi xwe guhartina min a kelîmeyeke wî bi navê "sensûr" tarîf kiribû. Li vir ti problem nîne. Ez ti car kelîmeyên te naguherînim, tu jî yên min naguherînî çi heqê Avestaboy heye kelîmeyên min diguherîne bi behaneya rastnivîsînê? [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=1997&diff=next&oldid=1988081] Eger qiral an qral xelet be, însan yek ji wan tercîh dike, naçe kelîmeyeke din naxe sayfeyê. Me li ser vê yekê gî gotibûn bila ti kes kelîmeyên kesên din neguherîne, Avestaboyî hîn jî diguhere, ez vî tiştî fêm nakim hûn çima piştgîrî didin wî tevî ku xeletiya mezin wî dike? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:12, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]]@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q19526&diff=prev&oldid=2500634688], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q458750&diff=prev&oldid=2500634265], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q188093&diff=prev&oldid=2500632354], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q298703&diff=prev&oldid=2500631080] Vana ne êrîşên li ser zimanê min e? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:19, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q270728&diff=prev&oldid=2500629322] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q15616513&diff=prev&oldid=2481462599] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:22, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q15616513&diff=prev&oldid=2481462599], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q40930&diff=prev&oldid=2475659037], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q9685&diff=prev&oldid=2468708353] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:24, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q2519376&diff=prev&oldid=2481457613] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:25, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q1073256&diff=prev&oldid=2481455142] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q10132&diff=prev&oldid=2461465527] ::::::::::::::::::Ma ez mecbûr im her daîm li paşiya xwe binêrim ka tiştekî ku min nivisiye hatibe sansûrkirin an na? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:27, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::::Min di 2024an de [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Diana,_prensesa_W%C3%AAls%C3%AA&diff=prev&oldid=1693346] sansûra wî betal kiriye dîsa çûye [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Diana,_prensesa_W%C3%AAls%C3%AA&diff=prev&oldid=1986317] qraliyet kiriye keyanî. Ma ev tiştekî normal e? Wextê ez butona "betal bike" bi kar tînim jî, dibêje "Yanî ew guhertin bêdeng nake her tim navê min îşaret dike." Ez ê tabî kî navê wî etîket bikim da ku bibîne, bi dizî guhartin xelettir e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 11:57, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ez di hin tiştan de maf didim te . Pirr caran te ema li Wîkîdaneyê (Wikidata) bê kontrol kopî û bê dil çewtî parve kiribû . Li gorî danasîna te [[Împeratoriya Osmanî]] Qiraliyet û ne Împeratorî û Siltanat bû . Li gorî te [[Împeratoriya Rûsî]] Qraliyetek li Ewropayê bû û ne Împeratoriyek li Ewropa, Asya û Amerîkaya Bakur bû. Her wiha te di gelek danasînên xwe de dewletên ewropî bi '''Copypaste''' wek dewlet an Qiraliyetên xiristiyanî bi nav kiribû. Şirovekirinên û danasînên te wisa nîşan dide ku hemû wan dewletên olî bûn, mîna [[Vatîkan|Vatîkanê]]. ::::::::::::::Li ser 1000 gotaran li ser Wiķîdane (Wikidata) ::::::::::::::bê dil hatiye '''Şaîr , Şairê/a''' an '''Nivîskarê / a''' hatine nivîsandin. Dema ku ew kêmasî tên guhertin paşê ew li gorî te dibe sensûr ? Me ne gotûbû ku em qet neguherînin. Me gotibû ku em '''bê gotûbêj''' ne guherînin .Lê heke em durist bin, ne tu û ne jî ez her dem bi tevahî li gorî vê yekê tevdigeriyan. Hin caran ji bo hin guhertinan ji min re destûr hatiye dayîn, her çend tu wê demê li ser malperê ne çalak bûyî. Her weha, gelek nivîskar û rêveberên Wîkîpediya kurdî bi rêkûpêk ne çalak in, ji ber vê yekê ez gelek caran neçar dimînim ku demeke dirêj li benda bersivê bimînim. ::::::::::::::Wek ku @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] jî li jorê ji got, te jî bê destûr hin guhertin kir. Li gorî mantiqa te, ez jî dikarim bi heman awayî wek te lîsteyekê amade bikim û sernavê wê bikim “Sensûra Wikihez” û paşê navê te îşaret bikim ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 12:15, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Na, me got ti kelîme neyê guhartin ji xeynî sernavê made û kategoriyan. Dîsa jî, piştî wê gotûbêjê, ji xeynî Gelhe/Gelhenasî ku navên beşên vala ne, te li ku derê dîtiye min kelîmeyeke kesekî din guhartiye? Xêra xwe wana yek bi yek li vir rêz bike, ez ê bixwe li ser wan binivîsim "min sansûra xwe vegerand". :::::::::::::::Sererastkirinên te yên [[Împeratoriya Rûsî]], [[Împeratoriya Osmanî]] baş in, wextê bi niyeteke baş diguherînî ez wana betal nakim, tu dibêjî "dewleta tarîxî" tenê ne bes e, wê demê gereg tu jî tenê "dewleta dîrokî" [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q4833446&diff=prev&oldid=2505044207] nenivîsî. Ez bi copy-paste naxebitim, lîsteya madeyan li gorî kategoriyan derdixim û bi riya [https://quickstatements.toolforge.org/#/batch quickstatements] wana carekê de dinivîsim. Ne tiştekî zor e tu jî dikarî vê yekê hîn bibî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:30, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::[https://www.wikidata.org/wiki/Q20610247] li vir tenê dibêje helbestvan, ez herim niha "şairê kurd" serarast bikim, ma ev nabe sansûrkirin? ez tiştek wisa nakim lê tu her tim dikî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:35, 16 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::Kanî "Li ser 1000 gotaran li ser Wiķîdane (Wikidata) bê dil hatiye Şaîr , Şairê/a an Nivîskarê / a" ?? ::::::::::::::::: tenê [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Special:Search&limit=20&offset=0&ns0=1&search=insource%3A%2Fniv%C3%AEskar%C3%AA%5C%2Fa%2F 171] nivîskarê/a hene, yek [https://www.wikidata.org/w/index.php?search=insource%3A%2F%C5%9Fa%C3%AEr%C3%AA%5C%2Fa%2F&title=Special%3ASearch&profile=advanced&fulltext=1&ns0=1 şairê/a] tine ye. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 12:41, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] mala te ew wek îronî bû . Wek mînak X him tîp him jî wek tiştên nenas e . 171 jî pirr in. Lê gorî min ew sîstemek ne rind e û bê dil û çêkirî ye . Her wiha te pir cara @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] di gotara [[E. E. Cummings]] de te li ser Wikidatayê şaîr/a amerîkî nivîsandibû . Paşê min jî peyvên helbestvan, wênesaz û şanonîvsekî amerîkî ji gotara bingehîn tomar kir. Ji ber ku ew ne tenê helbestvan bû. Ew jî çewt e . Te jî danasînê wek şaîrê û nivîskarê guherand [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 13:18, 16 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::Ez fêm nakim hûn çawa îdia dikin @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] mobîngê dike. Wikihez yek ji endamên herî baş e û gelek ji wextê xwe bi betalkirina vandalismên @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] xerc kiriye. Min jî gelek wextê bi wê xerc kiriye. Û hê jî têra xwe guhertinên bêheq mane. Wextê ko wiqas salan wî ewqas tişt vandalîze dikirin dengê we dernediket. ::::::::::::::Va, berî hinek salan me wiqasî li serê minaqeşe kir jî ev şexs fêm nake û bi guhertinên xwe dewam dike ev çawa dibe sûcê Wikihez? Heke Avestaboy dev ji bêhurmetiya xwe berdabane me hew tiştekî digot û hûn vêce sûc dixine sukra Wikihez? Li vir mobîngek hatibe kirin, ji aliyê Avestaboy ve li ser timamê wîkîpediyayê hatiye kirin, ew e ê ko bêhurmet bi deh hezaran kelîme guhertine û zimanê xelkê sansûr kiriye. [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 13:27, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::Na, me gelekî tolerans nîşanî wî daye. Bi botê pirr gotaran bê gotûbejê guherandiye! Me destûra botê ji bo vê yekê da? Hemû kategorî bi peyva "dîrok" hatine çêkirin ew jî bi peyva "tarîx" çêdike: dizanî ku şaş e dîsa jî çêdike (bersiva wî: Avestaboy witra diki ez jî dikim...). :::::::::::::::Li ser Wîkîferhengê û ''[https://translatewiki.net/wiki/Portal:Ku translatewiki.net]'' jî witira dike, bnr. [[:wikt:Gotûbêj:wate]] û [[wikt:Gotûbêj:helbest]]. Peyamên ku li ser ''translatewiki.net'' (an Wikidata) hatine nivîsîn li vira jî tên dîtin, çima pirs nake? :::::::::::::::Xeletên Avestaboy jî hene feqet rûpela gotûbêjê bikar tîne (piranî kes bersiv nade), heqeret nake û bi botan rûpelan li gor dixwaza xwe naguherîne. Guherandinên bi destan û bi botê yek ninin! Wîkîpediya projeyeke hevkarî ye; bi min hûn nizanîn di nav projeyeke komê de bişuxilin, bi dîtina min daxwaza we ew jî nîne. Malperek vekin û her tişt li gor dixwaza xwe bikin, jixwe te malperek vekiriye, ew projeyê ji bo alternatîvê mezin bikin. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 14:48, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] Wîkîpediya ya her kesî ye heqê te nîne tu berdî me. Te çiqasî zû min jî tevlî kir û dest pê kir bêjî "we", "hûn". Ma qey min Avestaboy û te xistiye yek? Ev çi bû? Ez ne kefîlê her emelê Wikihez im, lê çi kiribe nekiribe ti carî nagihe zerara ko Avestaboy daye wîkîpediyayê. Her delîlê me jî heye, bi hezaran guhertinên bêsebeb kiriye û wextê me bi edilandina wan derbas bû û wê derbas bibe. Heqê wî nînbû û nîne jî. Çima dewam dike? [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 14:56, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::Ez ne naîf im û mixabin ez difikirim ku hûn ê li vir ne bextewar bin ji ber ku pirsgirêk di rastiyê de Avestaboy nîne. Ez bawer im ku ev "şer" bi Avestaboy be an bê Avestaboy, qet nakeve dawiyê. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 15:10, 17 hezîran 2026 (UTC) ::::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] Çima ev şer bi kesên din re dernakave? Çima MikaelF carek jî be kelimeyeke min naguherîne lê Avestaboy hîn beriya çend rojan gelek tişt guhart wextê min ev mesaj şand te cewab neda? Guhartinên botên min gî yên min in eger xeletiyek hebe ez ê rast bikim. Feqat pêşî hûn mecbûr in ku Avestaboy jî îqna bikin ku Kategorî li gorî kategoriyên heyî çêke ka gotûbêja [[:Kategorî:Pargîdaniyên jîriya çêkirî]] li ku derê ye? Piştî gotûbêja me min ti Kategorî çênekir û ji bo kategoriyên bi "tarîx" jî ez li hêviya we me. Ez ê wana jî "rast bikim" wextê ku em kategoriyên din rast kirin wekî Ajalnas û ajalnasî ku bi hezaran ji alîya Avestaboy ve hatiye çêkirin û te tiştek negot tenê wextê ku min kategoriyên ne ligor dilê te çêkir, te ev şert anî. Ji kerema xwe bêteref be, heqê te tine ye tu ti kesî defî wîkiyê bikî. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 15:18, 17 hezîran 2026 (UTC) :::::::::::::::::::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] Min pir carinan çewtî û xeletî kir . Min carek jî gotibû pir carinan betalkirinên te mafdar bûn. Carinan jî ema betalkirinên an jî sedemên te ne baş bûn. Te jî hin caran bê destûr gotûbêj guhertin kiribû. Ez hin wan guhertin piştgir dikim ema belkî hin kesên din vê nakin . Her wiha min te re gotibû ku te danasînên çewt belav kiribû. Wek mînak te çend [[Împeratorî]] kiribû Qiraliyet an jî dewletên ewropî kiriye dewletên xiristiyan. Li gorî min ew ji bo dewletên olï û dînî wek mînak [[Vatîkan]] an jî [[Keyaniya Orşelîmê]] temam e . Her wiha têr nake ku li ser Wiķîdaneyê bi botek :::::::::::::::::::pirr caran tenê resam , nivîskar/a hwd binivîsî . Min îro wan danasîna berfireh kir wek resamê spanî , resamê holendî hwd . Ji bo agahîdankên otomatîk ew temam e ku tê siyasetmedar ê/a binivîsî. Min bi hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] re li ser gumanên xwe li ser peyvên Padîşah û Qiral/Qral gotûbêj kiribû. Tu jî çend rojan li ser Wîkîpediyayê ne çalak bûyî. Weleh heke ez rast bêjim min texmîn kiribû ku te dev jî nivîsandinê berdabû . Tu bi gelemperî wek min pirr çalakî. Her wiha standartkirina rastnivîsê li gorî min ne sensûr e . @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] rexnegirên '''min''' hene û rexnegirên @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] jî hene. Û li gorî min di nav bikarhênerên din de tenê hevalê @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] li ser vê bêalî û objektîv e . Ez hêvî dikim ku em di siberojê de pirsgirêkan bi gotûbêjan çareser bikin. Ez dixwazim ema paşê mafê xwe hildim ji bo pêşniyarên xwe . Bira hemû dengdan û gotûbêj bê asteng û bê zimanê tûj bin. Her mirov xwedî helwestên cuda ne. :::::::::::::::::::Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 17:24, 17 hezîran 2026 (UTC) {{outdent|:::::::::::::::::}}@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q19526&diff=prev&oldid=2500634688], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q458750&diff=prev&oldid=2500634265], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q188093&diff=prev&oldid=2500632354], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q298703&diff=prev&oldid=2500631080] Vana ne êrîşên li ser zimanê min e? [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q270728&diff=prev&oldid=2500629322] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q15616513&diff=prev&oldid=2481462599] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q15616513&diff=prev&oldid=2481462599], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q40930&diff=prev&oldid=2475659037], [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q9685&diff=prev&oldid=2468708353] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q2519376&diff=prev&oldid=2481457613] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q1073256&diff=prev&oldid=2481455142] [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q10132&diff=prev&oldid=2461465527] [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 15:24, 17 hezîran 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] Not: ti ferq di navbera çêkirina +2000 kategorîyan bi destî û bi botê tîne ye. Her du jî yasax in. Lê tiştê ji yekî re helal nikare ji yekî din re bibe heram. Ez naxwazim dest bidim kategoriyên bi navê "xelet" yên ku Avestaboy çêkir ji ber ku ev ne tiştekî normal e. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 16:01, 17 hezîran 2026 (UTC) ::Merheba ji we hemûyan re, hêvîdar im hûn baş in. Bibexşin ev demek e ez ne çalak im. Berî ku ez bibêjim ev û ew nizanim çi dikin, mixabin divê ez bibêjim ku ev çend sal in wîkiya me bûye cihê nîqaşên ne xweş. Berê komeke li hev xwedî derdiket hebû, rêzgirtin hebû, birêz {{Ragihandin|MikaelF}} û {{Ragihandin|Ghybu}} şahidên wê demê ne. Bi rastî jî helal be ji sebra van herdu camêran re ku hê jî bênavber li vir kar dikin û hewl didin di navbera bikarhênerên din de çareyan bibînin. Lewma dibêjim: Ez we pîroz dikim û mala we ava ji bo karên we yên bi salan! ::Ji bo hevalên dî, bêyî ku ez navekî bibêjim bi xêra xwe li ser van çend xalan bifikirin: ::*Wîkîpediya bi karê kolektîv pêk tê, lewre ya hemû kurdan e. ::*Wîkîpediya bi çavkaniyan pêk tê, lewma eger çavkaniyeke we ya baş hebe hûn dikarin li gorî wê guhertinan bikin. ::*Bikarhênerên ku kurmanciya we ne baş e, bila hewl bidin kurmanciya xwe bi pêş bixin û naverokên nivîsaran bi serê xwe neguherin. ::*Divê xebatkar weke zimannasên dema vala nexebitin. Tu bi rastî zimannas î? Naxwe li gorî çavkaniyên xwe yên akademîk guhertinan bike. Ti gotin ji gotina din baştir nîne. Heke nivîsarek (bi sernavekî yan ji aliyê naverokê ve xwediyê filan gotinan be) pêk hatibe divê piştî nîqaşa beşdarên din guhertinên nû bên kirin. ::*Bi xêra xwe gotinên nû bi xwe çênekin, hebe çavkanî çinînbin wan li wîkiyê zêde mekin. ::*Wîkîpediya ne cihê êrîş û nîqaşên şexsî ye. Ne mecbûr e hûn hemû ji hev hez bikin, lê mecbûr e hûn bikaribin bi di gel yekdu bixebitin. Hevahengî pêwîst e. ::*Bila gotûbêjên we bi "Te jî filan û bêvan kir" dest pê nekin. Her gotûbêjek mijareke nû ye, lewma divê hûn di nav çarçoveya wê mijarê de li çareyan bigerin. ::Bimînin di xweşiyê de! Serkeftin ji we re!—<small>[[Bikarhêner:Gomada|<span style="background:Yellow">'''''<span style="font-family:Verdana;color:red">Gom<span style="color:#006400">ada</span></span></span>''''']]<sup>[[Gotûbêja bikarhêner:Gomada|peyam]]</sup></small> 11:01, 21 tîrmeh 2026 (UTC) ==Illustrated û illustrator bi kurdî== Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] , @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] aniha ez dixwazim gotara xwe berdewam binivîs im . Gelo peyvên xêzkirin û xêzkar ji bo peyvên illustrated û [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:56, 18 hezîran 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] illustrated: biwêne, wênedar, kitêbeke biwêne/wênedar [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 13:49, 18 hezîran 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], illustrator: îlustrator? wêneçêker? wênevan?? [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 13:58, 18 hezîran 2026 (UTC) ::Min aniha ferhenga [[Salah Sadallah]] wek [[Portable Document Format|PDF]] daxist û li vir tê nivîsandin: [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 18:42, 18 hezîran 2026 (UTC) :::Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], tu çawan î, baş î? [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 19:11, 23 tîrmeh 2026 (UTC) == Heq == Merheba Avestaboy, Te dev ji maf berda? Ez îro rabûm min ev guhartina te [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Got%C3%BBb%C3%AAj:Sab%C3%AEna_Yusubova&oldid=2084764] dît çiqas kêfxweş bûm nikarim bi ti kelîme û peyvan îfade bikim :) [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 18:46, 9 tebax 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] min ne dev ji vê peyvê berda . Bi tirkî hak etmez tê gotin û min nizanbû ku maf nake rast e an jî baş tê fêmkirin. Peyva '''maf îro''' peyva serdestî ye û hêsan tê bilêvkirin. Ji ber vê yekê ez peyva '''maf''' tercîh dikim . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:21, 9 tebax 2026 (UTC) ::{{emoji|1F622|size=36}} [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 19:30, 9 tebax 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] her wiha min dît ku tu gelek caran peyva '''seyfe''' :::bi kar tînî . Ez jî vê peyvê bi mirovên nexwende bi kar tînim . Lê heke ez şaş nebim ev peyv [[Tirkmancî]] (sayfa) ye. Bi kurdî '''rûpel''' an '''sehîfe''' :::rast in . :::https://ferhengkurdi.org/peyv/seh%C3%AEfe-m [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy#top|gotûbêj]]) 19:39, 9 tebax 2026 (UTC) ::::sayfe xweş e, telafûza wê hêsan e. Tenê gotûbêjan de ez sayfe bi kar tînim, eger nav gotaran de bibînî ku min sayfe nivîsiye tu dikarî bikî rûpel. [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 20:24, 9 tebax 2026 (UTC) :::::{{r|Wikihez}} [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Got%C3%BBb%C3%AAja_bikarh%C3%AAner:Avestaboy&diff=prev&oldid=2084944] / [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Got%C3%BBb%C3%AAja_bikarh%C3%AAner:Avestaboy&diff=prev&oldid=2084952] Tu çi dikî? Tu li bikarhênerên din dikenî? Ji bîr meke tu ne li ser Twitterê yê û rûpela gotûbêjê ji bo wê nehatiye çêkirin. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 02:52, 10 tebax 2026 (UTC) ::::::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] Fikrê bikarhênerekî din pirs dikim. "dikenî" çi eleqe min fêm nekir? Ya pêşîn ji bo kêfxweşiyê ye ya diduyan ji bo huznê ye? Li cem te cuda "render" dikin nizanim... Tu çawa hatî vê qeneatê? [[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Wikihez|gotûbêj]]) 07:47, 10 tebax 2026 (UTC) == Merheba == Merheba @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], di nêzîkî her gotarê ku tê çêkir valahî di nav niqte û şiroveke nû tune ye. Wê bi kerema xwe rast bike. Gelek sipas. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 17:50, 8 çiriya pêşîn 2026 (UTC) == Meqeleyên nîvço == Merheba @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] min carek te hişyar kiribû, di wê de -> [[:Kategorî:Gotarên berdewam dike]] çend meqeleyên te hene ko bi mehan diçin û xilas jî nabin. ''Şablona xebatê'' têne di wexteke 7 rojan derbasdar e. Eger di wan 7 rojanan de ti guhartin ne hatiye kirin, divê ko ew şablon were jêbirin an meqele bi gî. Meqeleyên nîvço yên nû çêkirî ti fayda xwe nadin wîkîpediyaya kurdî. Eger ko wexta tê jî pir tune ye, tu dikarî meqele kurttir çêkî, fayda wê pirtir e ji meqeleyên nîvçoyî, têne agahiyên taybet te de binivîse û temam e. Hîn ez di xebatên te de dimînim ko tu di nav ''niqte'' û ''şiroveke nû'' '''valahî''' bernadî, min berê behsa wê kiribû. Bi kerema xwe ser wê yekê binêre jî. Gelek sipas bo xizmeta te li vir. [[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kawa63|gotûbêj]]) 13:56, 5 çiriya paşîn 2026 (UTC) r0ehud7qlzoe3bmv6xvyqvdogxs203x Nexweşiya xaneya dasî 0 138148 2101869 1885975 2026-11-05T17:48:08Z Biyolojiyabikurdi 31567 2101869 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Kêmxwîniya xaneya dasî ku.svg|thumb|Nexweşiya xaneya dasî ji ber mutasyona nukleotîdek pêk tê.]] [[Wêne:Autorecessive ku.svg|thumb|Ji bavanên hilgirê nexweşiya xaneya dasî, bi egera %25ê zarokek nexweş çê dibe.]] '''Nexweşiya xaneya dasî''' (bi înglîzî: ''sickle cell disease'') nexweşiyek bomaweyî ya sîfeta laşî ya bezîw e<ref name="Campbell">Campbell, N. A., & Reece, J. B. (2008). Biology (8th ed.). San Francisco, CA: Benjamin-Cummings Publishing Company.</ref> (bi înglîzî: ''autosomal recessive''), ji ber mutasyona [[nukleotîd]]ek pêk tê.<ref name="Biology with Physiology">Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., & Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.</ref> Di mirov de bi [[allel]]ên bezîw ên li ser [[kromozom]]ên laşî de ji bavanan diguhaze weçeyan.<ref name="human physiology">Roberts S. Human Physiology. Global Media, 2007.</ref> Gava weçe ji her bavanek allelek têkçûyê werdigire, di weçeyê de nexweş 3iya xaneya dasî peyda dibe. Ango kesên bi vê nexweşiyê ne, ji bo vê sîfetê yekreg in.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> Nexweşî ji ber mutasyona gena li ser kromozoma 11mîn pêk tê.<ref name="visualizing-human-biology">Ireland, K. A. (2010). Visualizing Human Biology (3rd ed.). Hoboken, NJ: John Wiley & Sons.</ref> Ji ber ko mê û nêr herdu jî vê kromozoma laşî lixwe digirin, rêjeya peydabûna nexweşiyê di weçeyên nêr û mêyan de wekhev e. Ji herdu bavanên hilgir, bi egera %25ê zarokê bi nexweşiya xaneya dasî pêyda dibe. Nexweşiya xaneya dasî hin caran wekî '''kêmxwîniya xaneya dasî''' jî tê navkirin,<ref name="OpenStax, Anatomy & Physiology">Betts, J., Desaix, P., Johnson, E., Johnson, J., Korol, O., & Kruse, D. et al. (2017). Anatomy & physiology. Houston, Texas: OpenStax College, Rice University,</ref> lê bi eslê xwe [[kêmxwînî]] yek ji nîşaneyên nexweşiyê ye. Nexweşiya xaneya dasî, ligel kêmxwîniyê, dibe sedema têkçûna [[Dilê mirov|dil]], [[gurçik]] û hin endamên din . == Pêkhateya hemoglobîna asa == Xaneyên [[xiroka sor]] ji bo guhaztina oksîjen û karbona dîoksîdê, [[hemoglobîn]] lixwe digirin. Hemoglobîn ji çar polîpeptîdên gogî pêk tê. Polîpeptîdên gogî wekî globîn tên navkirin. Her globînek komeleyek hemê lixwe digire. Di hemoglobîna asayî de de 2 zincîrê α (Alfa), 2 zincîrê β (Beta) globîn heye.<ref name="Molecular biology">Clark, D. P., Pazdernik, N. J., & McGehee, M. R. (2018). Molecular Biology (3rd ed.). London: Academic press,Elsevier.</ref> Hemoglobîna asayî wekî '''hemoglobîna- A''' tê navkirin. Di zincîra [[asîdên amînî]] ya β-globîn a hemoglobîna-A de, di rêza şeşem de asîda amînî ya bi navê asîda glutamî cih digire.<ref name="Human Physiology">Fox, Stuart Ira.Human Physiology. McGraw-Hill Education, 2016.</ref> == Pêkhateya hemoglobîna nexweşên xaneya dasî == Hemoglobînên kesên bi nexweşiya xaneya dasî, hemoglobînên neasyî ne. Ji ber mutasyona nukleotîdek, li dewsa asîda glutamî (bi înglîzî: ''glutamic acid''), asîda amînî ya bi navê valîn (bi înglîzî: ''valine'') bi zîncîra β-globinê ve tê girêdan. Hemoglobîna ko β-globin a mutant lixwe digire, wekî h'''emoglobîna-S''' (bi înglîzî: ''hemoglobin S'' ''(sickle cell hemoglobin'')) tê navkirin.<ref name="Essentials of Medical Physiology">Sembulingam, K., and Prema Sembulingam. Essentials of Medical Physiology. 6th ed., Jaypee Brothers Medical Publishers, 2012.</ref> Asîda glutamî avxwaz e (bi înglîzî: ''hydrophilic''), lê valîn dijav e (bi înglîzî: ''hydrophobic'') loma cihguhertina van asîdên amînî, şêwe û erkê hemoglobînê diguherîne.<ref name="Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> Ji ber guherîna asîda amînî, molekulên hemoglobînê li hev dizeliqin, di nav xirokên sor de pêkhateyek rîşalî pêk tê. Xirokên sor ên asayî bi şeweyê xepleyî ne, xirokên sor ên bi hemoglobîna neasayî bi şeweyê dasî ne.<ref name="McGraw-Hill" /><ref name="Biology" /> Gava hemoglobîna-S di hawirdorek kêmoksîjenî de be, wekî mînak dema oksîjen ji xirokên sor diqetin û dikevin [[xane]]yên laş, hemoglobîn di nav xirokên sor de belurên (krîstal) dirêjkî çêdike, dirêjiya beluran hin cararan bi qasî 15 mîkrometre ye, loma şeweyê xirokên sor êdî ne bi şeweyî xepleyî lê bi şêweyê dasî xuya dibe.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> == Bandora hemoglobîna neasayî li ser tendiristiyê == Ji ber şêweyê dasî, xirokên sor nikarin di nav [[Lûleya xwînê|lûleyên xwînê]] de bi hêsanî biherikin. Xirokên sor di hin beşên [[Mûlûleya xwînê|mûlûleyan]] de kom dibin û mûlûleya xwînê dixitimînin. Di beşa xitimî de bi têra xwe xwîn û oksîjen nagihîje xane û [[Şane (biyolojî)|şaneyan]]. Di mirovê nexweş de lawazî, bêhêzî, êş û bi demkî dubarebûna bilindbûna [[Ta (biyolojî)|tayê]] laş (tagirtin) rû dide. Herwisa dil, [[Mejî (mejiyê mezin)|mejî]] û gurçik jî ziyan digirin. === Krîza nexweşiya xaneya dasî === [[Wêne:Risk-Factors-for-Sickle-Cell-Anemia (1)2 ku.jpg|thumb|260x260px|Ji ber guherîna asîda amînî, molekulên hemoglobînê bi hev dizeliqin, di nav xirokên sor de pêkhateyek rîşalî pêk tê. ]] Di kesên bi nexweşiya xaneya dasî de, serê tûj ê belûrên hemoglobîna-S [[Parzûna xaneyê|parzûna xanayê]] diqelişîne, loma xirokên sor têk dişkên. Nexweşên xaneya dasî bi gelemperî bi çerxa rêzebûyeran rûbirû diminin, ji vê rewşê re tê gotin “krîza nexweşiya xaneya dasî. Di vê çerxê de kêmoksîjenî dibe sedema dasîbûnê, ji ber dasîbûna xirokên sor, xane diqelişin û tên perçekirin. Ji ber kêmbûna xirokên sor, mêjera oksîjenê hê kêmtir dibe. Ji ber kêmoksîjeniyê dasîbûna hê pirtir xirokên sor û herwisa têkşikestina hê pirtir xaneyên xwînê rû dide. Gava ev pêvajo dest pê dike, ew bi awayekî lez didome, di nav çend saetan de kêmbûnek xeter di hejmara xaneyên xwînê yên sor de çêdibe.<ref name="medical physiology">Guyton, A. and Hall, J., 2011.Guyton And Hall Textbook Of Medical Physiology. Philadelphia: Saunders Elsevier.</ref> === Kêmxwîniya xaneya dasî === Di xwîna asayî de temenê xirokên sor bi qasî 120 roj e, lê temenê xaneyên dasî bi qasî 2 hefte ye, loma di kesên bi nexweşiya xaneya dasî de nexweşiya kêmxwînî jî rû dide. Herwisa kesên bi vê nexweşiyê ne, di [[geh]]ên laşê wan de êş peyda dibe, dibe ko evan kesan bi zerikê bikevin an jî di [[Zeravdank|kîsikê zeravê]] wan de kevir çêbibin.<ref name="Human biology15ed">Mader, S., & Windelspecht, M. (2017). Human Biology (15th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> === Avantaja duregbûnê === Di kesên bi hemoglobîna S dureg in, ango hilgir in, allela asa dikare nîvê hemoglobîna asa çêbike, loma di kesên hilgir de nîşanên nexweşiyê xuya nabe. Kesên hilgirê nexweşiya xaneya dasî ne, li dij nexweşiya '''lerzûta''' (bi înglîzî: ''malaria'') bergiriya wan xurt e.<ref name="Genetics">Hartl, D. L., & Jones, E. W. (1998). Genetics: Principles and analysis. Sudbury, MA: Jones and Bartlett. ISBN 0-7637-0489-X </ref> Ev rewş wekî avantaja duregbûnê tê navkirin.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> == Herêmên di bin bandora nexweşiyê == Nexweşiya xaneya dasî bi gelemperî di parzemîna [[afrîka]]yê de û li parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|amerîkayê]] de jî di nav mirovên bi eslê afrîkî de belavbûyî ye. Li hin beşên afrîkayê de %45ê gelheyê (nifûs) hilgirê vê nexweşiyê ne, %6ê wan jî herdu allelên nexweşiyê lixwe digirin, yekreg in, ango nexweş in.<ref name="McGraw-Hill" />Herwisa neweşiya xaneya dasî Li [[hindistan]] û [[Rojhilata Navîn|rojhilata navîn]] jî belavbûyî ye.<ref>Weatherall DJ, Clegg JB. Inherited haemoglobin disorders: an increasing global health problem. Bull World Health Organ. 2001;79(8):704-12. Epub 2001 Oct 24. PMID: 11545326; PMCID: PMC2566499.</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Tenduristî li Afrîkayê]] k5w5n8cbja5qk9hhddgy8wex0l6jtyz Grey's Anatomy (rêzefîlm) 0 213883 2101889 2100976 2026-11-06T04:05:50Z Stephan1000000 37929 470 2101889 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Agahîdanka giştî | hejmara_beşan = 470 | hejmara_sezonan = 23 }} '''Grey's Anatomy''' rêzefîlmeke televîzyonê ya [[DYA|amerîkî]] ye ku ji hêla [[Shonda Rhimes]] ve hatiye afirandin. Di rola sereke de [[Ellen Pompeo]] dileyize. Rêzefîlm di 27ê adarê, 2005an de li ser [[American Broadcasting Company|ABCê]] hate pêşandan. Ew di dîroka televîzyona amerîkî de drama bijîjkî ya herî dirêj e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://people.com/tv/greys-anatomy-longest-primetime-medical-drama/ |sernav='Grey's Anatomy' Set to Become the Longest-Running Primetime Medical Drama on TV — Surpassing 'ER'! |paşnav= |tarîx=2019-02-28 |malper=People |ziman=en |roja-gihiştinê=2024-02-23 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wisn.com/article/greys-anatomy-reaches-a-historic-milestone-with-400th-episode/43444826 |sernav=Grey’s Anatomy reaches a historic milestone with 400th episode |paşnav= |tarîx=2023-03-28 |malper=WISN |ziman=en |roja-gihiştinê=2024-02-23 }}</ref> == Aktorên sereke == * [[Ellen Pompeo]] - Meredith Grey == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Malpera fermî|https://www.abc.com/shows/greys-anatomy}} * {{IMDb fîlm|0413573}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bernameyên televîzyonê yên amerîkî bi zimanê înglizî]] [[Kategorî:Rêzefîlmên amerîkî]] neden90tiak48n4m69m1m32xoyhvipb 2101893 2101889 2026-11-06T10:03:56Z Avestaboy 34898 2101893 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Agahîdanka giştî | hejmara_beşan = 470 | hejmara_sezonan = 23 }} '''Grey's Anatomy''' rêzefîlmeke televîzyonê ya [[DYA|amerîkî]] ye ku ji hêla [[Shonda Rhimes]] ve hatiye afirandin. Di rola sereke de [[Ellen Pompeo]] dileyize. Rêzefîlm di 27ê adarê, 2005an de li ser [[American Broadcasting Company|ABCê]] hate pêşandan. Ew di dîroka televîzyona amerîkî de drama bijîjkî ya herî dirêj e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://people.com/tv/greys-anatomy-longest-primetime-medical-drama/ |sernav='Grey's Anatomy' Set to Become the Longest-Running Primetime Medical Drama on TV — Surpassing 'ER'! |paşnav= |tarîx=2019-02-28 |malper=People |ziman=en |roja-gihiştinê=2024-02-23 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wisn.com/article/greys-anatomy-reaches-a-historic-milestone-with-400th-episode/43444826 |sernav=Grey’s Anatomy reaches a historic milestone with 400th episode |paşnav= |tarîx=2023-03-28 |malper=WISN |ziman=en |roja-gihiştinê=2024-02-23 }}</ref> == Aktorên sereke == * [[Ellen Pompeo]] - Meredith Grey == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Malpera fermî|https://www.abc.com/shows/greys-anatomy}} * {{IMDb fîlm|0413573}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Bernameyên televîzyonê yên amerîkî bi zimanê înglizî]] [[Kategorî:Grey's Anatomy| ]] [[Kategorî:Rêzefîlmên amerîkî]] 29jf3x1kvp6fec9wlzk0tuy9gx78cqn Gotûbêja bikarhêner:Renamed user dd09ffc499dc12bbe0b5a57f7843853f 3 272475 2101885 1820162 2026-11-05T22:19:41Z AccountVanishRequests 70961 AccountVanishRequests rûpela [[Gotûbêja bikarhêner:Margarita Koleva]] bêyî beralîkirinek bar kir [[Gotûbêja bikarhêner:Renamed user dd09ffc499dc12bbe0b5a57f7843853f]]: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Margarita Koleva|Margarita Koleva]]" to "[[Special:CentralAuth/Renamed user dd09ffc499dc12bbe0b5a57f7843853f|Renamed user dd09ffc499dc12bbe0b5a57f7843853f]]" 1820162 wikitext text/x-wiki {{xêrhatin|--[[Bikarhêner:Balyozbot|Balyozbot]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozbot|gotûbêj]]) 20:40, 16 tebax 2024 (UTC)}} jgqmq2ljp1qqik6h353wn01oacw46h3 Doutzen Kroes 0 307690 2101854 2101362 2026-11-05T14:07:56Z Avestaboy 34898 /* Modelsazî */ 2101854 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = Doutzen Kroes Cannes 2013.jpg | bejn = {{bejn|m=1.79}}<ref name="dna_models">{{cite web|url=https://www.dnamodels.com/div/women-main-board/model/doutzen-kroes2/p/276/c/-1/|title=DNA Models Doutzen Kroes|website=DNA Model Management LLC|access-date=15 çiriya pêşîn 2023}}</ref> }} '''Doutzen Kroes''' <small>bilêvkirina frîzî:</small> [ˈdɔutsn̩ ˈkrus], {{IPA-nl|ˈdʌutsə(ŋ) ˈkrus}} (jdb. 23ê kanûna paşîn a 1985an li Gytsjerk, Frîzya, Holenda) modeleke modeyê ya holendî ye. Wê di sala 2003an de li Holendayê dest bi kariyera xwe ya modelsaziyê kir û di demek kurt de ji hêla ajansa xwe ve hate şandin li New Yorkê, li wir ji hêla marqeya kincan [[Victoria's Secret]] ve hate hilbijartin. Wê ji 2008an heya 2014an wekî Firîşteya Victoria's Secretê xebitî û bû holendiya duyem ku piştî [[Karen Mulderê]] vî sernavî bi dest xist. Ew ji 2006an vir ve nûnera marqeya [[L'Oréal Paris|L'Oréal Parisê]] e.<ref>{{Cite web |url=http://nymag.com/fashion/models/dkroes/doutzenkroes/ |sernav=Doutzen Kroes Model Profile |malper=New York Magazine |roja-gihiştinê=2026-10-12 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160101095928/http://nymag.com/fashion/models/dkroes/doutzenkroes/ |roja-arşîvê=1 kanûna paşîn 2016}}</ref>​ Kroes ji sala 2008an û vir ve bi dahata xwe ya salane ya ji 5 mîlyon dolarî zêdetir, yek ji wan modelan e ku mûçeyê herî bilind distînin. Di sala 2014an de, wê di lîsteya [[Forbes (kovar)|Forbesê]] ya modelên bi dahata herî zêde de cihê duyem girtibû û hatibû texmînkirin ku di salekê de 8 mîlyon dolar bi dest xistibû.<ref name=":1">{{Cite web |url=https://www.forbes.com/sites/briansolomon/2012/06/14/the-worlds-highest-paid-models/ |sernav=The World's Highest Paid Models |malper=[[Forbes]] |tarîx=18 tebax 2014 |roja-gihiştinê=2026-10-12 |paşnav=Solomon |pêşnav=Solomon}}</ref> Di sala 2013an de, ew bû modela yekem ku di salekê de bi tenê serê xwe derketibû ser çar bergên navneteweyî yên cihêreng ên hejmara îlonê ya kovara ''Vogueê''.<ref>{{Cite news |paşnav=Kruspe |pêşnav=Dana |tarîx=27 tebax 2013 |sernav=Doutzen Kroes Lands an Unprecedented Four September Vogue Covers |url=http://fashionista.com/2013/08/doutzen-kroes-lands-an-unprecedented-four-september-vogue-covers |roja-gihiştinê=2026-10-12 |xebat=Fashionista |weşanger=Fashionista.com}}</ref> Fîlma wî ya yekem ''[[Nova Zembla (fîlm)|Nova Zembla]]'' (2011) bû. == Jiyana berî == ​Doutzen Kroes di 23yê kanûna paşîn a 1985an de, li gundê Eastermarê<ref>{{Cite web |url=https://www.wsj.com/articles/supermodel-doutzen-kroess-angelic-face-1423058615 |sernav=Supermodel Doutzen Kroes's Angelic Face |malper=The Wall Street Journal |tarîx=4 sibat 2015 |roja-gihiştinê=2026-10-12|paşnav=Strehlke|pêşnav=Sade}}</ref> yê li parêzgeha Frîzyayê ji dayik bû.​ Dayika wê Geartsje Leistra pêşî perîstar û piştre mamoste bû,<ref>{{Cite web |url=https://www.wsj.com/articles/supermodel-doutzen-kroess-angelic-face-1423058615 |sernav=Q&A With Supermodel Doutzen Kroes |malper=The Wall Street Journal |tarîx=4 sibat 2015 |roja-gihiştinê=2026-10-12 |jêgirtin=I wanted to become a teacher like my mother, or a charity worker. |paşnav=Strehlke |pêşnav=Sade}}</ref> bavê wê Johan Kroes jî psîkoterapîst bû. Dema ku ew keçeke ciwan bû, Kroesê aşop dikir ku bibe [[Patena lezê|patêvaneke lezê]] ya pîşedar.<ref>{{Cite web |url=https://www.vogue.com/article/doutzen-kroes-vogue-best-moments |sernav=Doutzen Kroes Is Never Out of Style |malper=Vogue |tarîx=14 nîsan 2016 |roja-gihiştinê=2026-10-12|paşnav=Okwodu|pêşnav=Janelle}}</ref> ​Xwişkeke Kroes a biçûk bi navê Rens heye û ew xureknas e<ref>{{Cite web |url=https://www.vogue.com.au/fashion/news/in-the-genes-fashions-model-sisters/image-gallery/dbf7c4fd33b21a196854bb75f0396ef2?page |sernav=In the genes: fashion's model sisters |malper=Vogue (Awistralya ) |roja-gihiştinê=2026-10-12|paşnav=Harris|pêşnav=Georgina}}</ref>. ==Kariyer== ===Modelsazî=== ​Wê di ciwaniya xwe de xwe wekî [[Keça kurkî|keçeke kurkî]] pênase dikir û tu carî bi awayekî jidil li ser modeliyê nefikirîbû, lê di sala 2003yan de wê wêneyên xwe ji ajansa modeliyê ya bi navê Paparazzi Model Management a li Amsterdamê re şandibû.<ref>{{Cite web |url=https://www.bloomberg.com/features/2016-doutzen-kroes/ |sernav=The Supermodel on a Mission |malper=Bloomberg |tarîx=16 çiriya paşîn 2016 |roja-gihiştinê=2026-10-12|paşnav=Winter|pêşnav=Caroline}}</ref> ​Di sala 2005an de, Kroes li ser malpera Vogue.comê ji aliyê xwendevanan ve wekî "Modela Salê" hate hilbijartin.<ref>{{Cite web |url=https://www.vogue.it/en/people-are-talking-about/star-news/2015/10/doutzen-kroes |sernav=Doutzen Kroes - story of a 2000s supermodel |malper=Vogue (Îtalya) |roja-gihiştinê=2026-10-12 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211029180756/https://www.vogue.it/en/people-are-talking-about/star-news/2015/10/doutzen-kroes |roja-arşîvê=29 çiriya pêşîn 2021}}</ref> Di hejmara gulana 2007an a kovara [[Vogue (kovar)|Vogueê]] de, ew li ser berga kovarê di nav kesên mîna [[Chanel Iman|Chanel Imanê]] de wekî yek ji "Modelên Sereke yên Dahatî yên Cîhanê" hate pêşkêşkirin.<ref>{{Cite web |url=https://www.vogue.com/slideshow/the-gangs-all-here-7-iconic-group-model-vogue-covers-photos#6 |sernav=Photos: The Gang's All Here: 7 Iconic Group Model ''Vogue'' Covers |malper=Vogue.com |tarîx=21 tebax 2014 |roja-gihiştinê=2026-10-12}}</ref>Li gel çendek ji van modelan, ew di [[Salnameya Pirelliyê]] ya sala 2008an de cih girt.<ref>{{Cite web |url=https://www.vanityfair.com/style/photos/2013/11/highlights-pirelli-calendar-50-years |sernav=Pirelli Never Tires |tarîx=21 çiriya paşîn 2013 |roja-gihiştinê=2026-10-12 |weşanger=Vanity Fair}}</ref> ​​Di sala 2006an de, li ser hefteyeke jiyana modeltiyê ya Kroesê belgefilmeke frîzî ya bi derhêneriya J.J.M. Jansen hate weşandin.Vê belgefilmê Kroesê li [[Hefteya Modeyê ya Mîlanoyê]] û nêrînên wê yên li ser pîşesaziya modeltiyê nîşan dan.<ref>{{Cite web |url=https://weromrop.omropfryslan.nl/nl/uitzending/doutzen-kroes-fries-topmodel-milaan |sernav=Doutzen Kroes. Fries topmodel in Milaan |tarîx=21 gulan 2006 |roja-gihiştinê=2026-10-12 |weşanger=Omrop Fryslân |ziman=nl |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20261012125506/https://weromrop.omropfryslan.nl/nl/uitzending/doutzen-kroes-fries-topmodel-milaan |roja-arşîvê=2026-10-12 |url-status=dead}}</ref> Di tîrmeha 2007an de, kovara Forbesê Kroesê di lîsteya 15 supermodelên ku li cîhanê herî zêde dahatê bi dest dixin de xiste rêza çardemîn, ku di duanzdeh mehên berê de dahata wê nêzîkî 1,5 milyon dolar dihat texmînkirin.<ref>{{Cite news |paşnav=Blakeley |pêşnav=Kiri |tarîx=16 tîrmeh 2007 |sernav=The World's Top-Earning Models |url=http://www.forbes.com/media/2007/07/19/models-media-bundchen-biz-media-cz_kb_0716t |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070815233405/http://www.forbes.com/media/2007/07/19/models-media-bundchen-biz-media-cz_kb_0716t |roja-arşîvê=2007-08-15 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |xebat=forbes.com |url-status=bot: unknown}}</ref> Di nîsana 2008an de, ew bi dahateke ku nêzîkî 6 milyon dolar dihat texmînkirin di rêza pêncem de bû.<ref>{{Cite news |paşnav=Blakeley |pêşnav=Kiri |tarîx=30 nîsan 2008 |sernav=The World's Top-Earning Models |url=https://www.forbes.com/media/2008/04/30/models-bundchen-klum-biz-media-cz_kb_0430topmodels.html |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080502015837/http://www.forbes.com/media/2008/04/30/models-bundchen-klum-biz-media-cz_kb_0430to |roja-arşîvê=2 gulan 2008 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |xebat=forbes.com}}</ref> Kovara Forbesê di salên 2009an (6 milyon dolar), 2010an (6 milyon dolar) û 2012an de (6,9 milyon dolar) Kroesê dîsa di rêza pêncem de nîşan da.<ref>{{Cite news |paşnav=Streib |pêşnav=Lauren |tarîx=27 gulan 2009 |sernav=In Pictures: The World's Top-Earning Models |url=https://www.forbes.com/2009/05/27/moss-bundchen-klum-business-media-models_slide_10.html |roja-gihiştinê=2026-10-15 |xebat=Forbes}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.forbes.com/2010/05/12/top-earning-models-business-entertainment-models_slide_10.html |sernav=Slide Show: The World's 10 Top-Earning Models |malper=Forbes.com |tarîx=13 gulan 2010 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |paşnav=Bertoni |pêşnav=Steven |paşnav2=Blankfeld |pêşnav2=Keren}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.forbes.com/sites/briansolomon/2012/06/14/the-worlds-highest-paid-models/ |sernav=The World's Highest Paid Models |malper=[[Forbes]] |tarîx=14 hezîran 2012 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |paşnav=Solomon |pêşnav=Brian}}</ref> Di sala 2014an de, Kroes bi dahata 8 milyon dolar ku di sala berê de bi dest xistibû, bilindî rêza duyem a lîsteyê bû.<ref name=":1" /> [[Wêne:Doutzencrop2.jpg|thumb|upright|Kroes di sala 2007an de li ser podyûma modeyê]] Di dawiya tebaxa 2008an de, Victoria's Secretê ji kovara [[People (kovar)|People]] re piştrast kir ku Kroes wê bibe firîştea herî nû ya Victoria's Secretê.<ref>{{Cite web |url=http://offtherack.people.com/2008/08/26/victoria |sernav=Victoria's Secret's Newest Angel Revealed: Doutzen Kroes |malper=Off the Rack |tarîx=26 tebax 2008 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |weşanger=People |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080901061902/http://offtherack.people.com/2008/08/26/victoria%E2%80%99s-secret%E2%80%99s-newest |roja-arşîvê=1 îlon 2008}}</ref> Kampanyaya wê ya yekemîn a wekî firîştea herî nû ya marqeyê "Supermodel Obsessions" bû.<ref>{{Cite web |url=https://people.com/style/victorias-secrets-newest-angel-revealed-doutzen-kroes/ |sernav=Victoria's Secret's Newest Angel Revealed: Doutzen Kroes |tarîx=26 tebax 2008 |roja-gihiştinê=2026-11-05 |weşanger=People}}</ref> Li şaxa Amsterdamê ya muzexaneya peykerên şimayî ya [[Madame Tussaudsê]], peykerekî şimayî yê Kroesê heye.Ji çiriya paşîn a 2009an heta tîrmeha 2010an, Kroesê ji bo çapa holendî ya [[Marie Claire (kovar|Marie Claireê]] derbarê jiyana xwe de quncikekî mehane nivîsî. Di sibata 2010an de, Kroes li gel firîşteyên din ên Victoria's Secretê [[Alessandra Ambrósio|Alessandra Ambrosio]] û [[Miranda Kerr|Miranda Kerrê]] di hefteya modeyê de ji bo Pradayê vegeriya ser podyûmê.Berpirsa giştî ya berê ya kovarên Glamour, [[Cosmopolitan (kovar|Cosmopolitan]] û ''Marie Claireê'', [[Bonnie Fullerê]] di bloga xwe de pesna Pradayê da ku ji bo pêşandana modeyê modeleka bejntijî wekî Kroesê bi kar anî. Di îlona 2013an de, Kroes bû modela yekem a dîrokê ku di mehekê de li ser serdevkê çar çapên navneteweyî yên kovara Vogueê derket. Di sala 2014an de, Kroes li gel [[Charlie Hunnam|Charlie Hunnamî]] di reklama parfûma nû ya Calvin Klein Revealê de cih girt û her wiha peymanên xwe yên demdirêj domand.Wê her wiha ragihand ku piştî heft salên hevkariya li gel markeyê, peymana xwe ya li gel Victoria's Secretê bi dawî tîne; wê di nîşandanên modeyê yên Victoria's Secretê yên salên 2005–2009an (ji bilî 2007an) û 2011–2014an de li ser podyûmê meşiya. Di sala 2016an de, Kroes wekî rûyê reklamê yê pargîdaniya binkirasan a holendî [[Hunkemöllerê]] hat ragihandin. Kroesê xeta xwe ya koleksiyonê ya bi navê 'Doutzen's Stories' derxist holê û heta îro di gelek kampanyayên markeya Hunkemöllerê de derket pêş. === Lîstikvanî === [[Wêne:Doutzen-Kroes-cannes.jpg|thumb|upright|Kroes di [[Festîvala Fîlman a Cannesê]] ya sala 2015an de]] Di 24ê çiriya paşîn a 2011an de, Kroes di fîlmê ''[[Nova Zembla (fîlm)|Nova Zembla]]''<nowiki/>'yê de - ku yekem fîlmê 3D yê holendî ye - cara yekem derket pêşberî kamerayê.Kroesê bi salan e ku li bajarê New Yorkê waneyên lîstikvaniyê distîne û di hevpeyvînan de diyar kir ku ew plana lîstikvaniya di fîlmên bê de dike. Di sala 2017an de, ew di fîlmê superlehengan ''[[Wonder Woman (fîlm|Wonder Woman]]'' de wekî şervana amazonî derket pêş. === Mirovdostî === Kroes bi awayekî çalak di rêxistina neqazancjêker Dance4Lifeê de cîh digire, ku ev rêxistin ji bo perwerdekirina ciwanan a li ser pêşîlêgirtina [[AIDS|HIV]] û [[AIDS|AIDSê]] stran û dansê bi kar tîne.Ew her wiha balyozeya kampanyaya 'Praat mar Frysk' ('Bi tenê bi frîzî biaxive') ye, ku armanca wê belavkirin û geşkirina zimanê frîzî ye — zimanê ku li [[Frîzya|Frîzyayê]], herêma zayînê ya Kroesê, tê axivîn. == Jiyana kesane== Di sala 2009an de, Kroesê bi DJyê holendî [[Sunnery James & Ryan Marciano|Sunnery James Gorré]] re dest bi peywendiyeke evîndariyê kir.Di 7ê çiriya paşîn a 2010an de, ew û Sunnery li gundê Eastermarê zewicîn.Ji vê cotyarê re du zarok hene — kurek û keçek — ku her du jî li Amsterdamê ji dayik bûne.Di hevpeyvîneke nîsana 2014an de li ser paşeroja keça xwe, Kroesê weha got: 'Lî şerê ku ez bibêjim «Tu gelekî bedew î», ez ê bibêjim «Tu jîr î», da ku di jiyanê de ji bilî bedewî û modeltiyê daxwazên wê yên cûda hebin. Tevî ku ez ji karê xwe hez dikim jî, ez cîhanê naguhêrim. Ez ê bievînînim ku ew bixwîne û armancên wê yên cuda hebin.Pêwîst e em fêrî keçan bikin ku ew dikarin bibin serok û hemû tişt ne tenê li ser bedewiyê ye. === Gengeşe === Li seranserê pandemiya COVID-19ê, Kroesê [[Teoriya komployê|teoriyên komployê]] yên di derbarê [[Nexweşiya Koronayê 2019-2020|COVID-19]] û derzîkirinê de belav kiribû.Di îlona 2021ê de, Kroesê bi riya hesabê xwe yê Instagramê dîtina xwe ya dijî derzîkirinê eşkere kiribû û bi vê yekê dibû sedema gengeşeyan. Wê di derbarê derzîkirina COVID-19ê de diyar kiribû ku ew «neçar namîne ku derziyê lê bixe».Di çiriya paşîn a 2021ê de, Kroesê li ser hesabê xwe yê Instagramê vîdeoyek belav kiribû û tê de angaşt kiribû ku derzîkirinên COVID-19ê beşek ji planeke «satanîstan» e ku dixwazin «gelheya cîhanê kêm bikin».Kroes a ku samana wê li gorî kovara [[Quote (kovar|''Quoteê'']] nêzîkî 29 mîlyon ewro tê texmînkirin, her wiha hatibû rexnekirin ku gava di heman demê de agahiyên çewt di derbarê pandemiyê de belav dikir, daxwaza tezmînata dewletê ya ji bo windakirina dahatê ya ji ber COVID-19ê kiribû. == Fîlmografî == {| class="wikitable" |- ! Sal !! Sernav !! Rol !! Nîşe |- | 2011 || ''[[Nova Zembla (film)|Nova Zembla]]'' || Catharina Plancius || |- | 2015 || ''J'marche pas en arrière'' || Jin || Kurtefîlm |- | rowspan="2"| 2017 || ''[[Wonder Woman (2017 film)|Wonder Woman]]'' || rowspan="4"| Venelia<ref>{{Jêder-magazîn |url=http://ew.com/movies/2017/05/30/wonder-woman-athletes-amazon-nation-themyscira/ |sernav=Wonder Woman: How real-life athletes united to populate the film's badass Amazon nation |magazîn=Entertainment Weekly |paşnav=Coggan |pêşnav=Devan |tarîx=30 gulan 2017 |roja-gihiştinê=2026-07-05 }}</ref>|| |- | ''[[Justice League (film)|Justice League]]'' || |- | 2020 || ''[[Wonder Woman 1984]]'' || |- | 2021 || ''[[Zack Snyder's Justice League]]'' || |} '''Televîzyon''' {| class="wikitable" |- ! Sal !! Sernav !! Rol !! Nîşe |- | 2005 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2005]]'' || rowspan="5"| Herself - Model || rowspan="2"| TV special |- | 2006 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2006]]'' |- | rowspan="2"| 2008 || ''[[Valentino: The Last Emperor]]'' || Belgefîlm |- | ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2008]]'' || rowspan="2"| TV special |- | 2009 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2009]]'' |- | 2009–2011 || ''[[RTL Boulevard]]'' || Herself/co-host || Rêzefîlma televîzyonê (4 beş) |- | 2011 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2011]]'' || rowspan="3"| Herself - Model || rowspan="3"| TV special |- | 2012 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2012]]'' |- | rowspan="3"| 2013 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2013]]'' |- | ''L'Oréal Men Expert'' || rowspan="2"| Herself || Publicity |- | ''RTL Late Night'' || TV series (Episode 1.84) |- | 2014 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2014]]'' || Herself - Model || TV special |- | 2024 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2024]]'' || Herself - Model || TV special |- | 2025 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2025]]'' || Herself - Model || TV special |} == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Doutzen Kroes}} * {{instagram|doutzen}} * {{Twitter}} * {{facebook|Doutzen|Doutzen Kroes}} * {{IMDb name|id=2143237|name=Doutzen Kroes}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Aktrîsên ji Amsterdamê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1985]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Modelên holendî yên jin]] [[Kategorî:Modelên ji Amsterdamê]] egcdp42795djs5y45t0cet3fz1jg40g 2101855 2101854 2026-11-05T14:17:54Z Avestaboy 34898 /* Modelsazî */ 2101855 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = Doutzen Kroes Cannes 2013.jpg | bejn = {{bejn|m=1.79}}<ref name="dna_models">{{cite web|url=https://www.dnamodels.com/div/women-main-board/model/doutzen-kroes2/p/276/c/-1/|title=DNA Models Doutzen Kroes|website=DNA Model Management LLC|access-date=15 çiriya pêşîn 2023}}</ref> }} '''Doutzen Kroes''' <small>bilêvkirina frîzî:</small> [ˈdɔutsn̩ ˈkrus], {{IPA-nl|ˈdʌutsə(ŋ) ˈkrus}} (jdb. 23ê kanûna paşîn a 1985an li Gytsjerk, Frîzya, Holenda) modeleke modeyê ya holendî ye. Wê di sala 2003an de li Holendayê dest bi kariyera xwe ya modelsaziyê kir û di demek kurt de ji hêla ajansa xwe ve hate şandin li New Yorkê, li wir ji hêla marqeya kincan [[Victoria's Secret]] ve hate hilbijartin. Wê ji 2008an heya 2014an wekî Firîşteya Victoria's Secretê xebitî û bû holendiya duyem ku piştî [[Karen Mulderê]] vî sernavî bi dest xist. Ew ji 2006an vir ve nûnera marqeya [[L'Oréal Paris|L'Oréal Parisê]] e.<ref>{{Cite web |url=http://nymag.com/fashion/models/dkroes/doutzenkroes/ |sernav=Doutzen Kroes Model Profile |malper=New York Magazine |roja-gihiştinê=2026-10-12 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160101095928/http://nymag.com/fashion/models/dkroes/doutzenkroes/ |roja-arşîvê=1 kanûna paşîn 2016}}</ref>​ Kroes ji sala 2008an û vir ve bi dahata xwe ya salane ya ji 5 mîlyon dolarî zêdetir, yek ji wan modelan e ku mûçeyê herî bilind distînin. Di sala 2014an de, wê di lîsteya [[Forbes (kovar)|Forbesê]] ya modelên bi dahata herî zêde de cihê duyem girtibû û hatibû texmînkirin ku di salekê de 8 mîlyon dolar bi dest xistibû.<ref name=":1">{{Cite web |url=https://www.forbes.com/sites/briansolomon/2012/06/14/the-worlds-highest-paid-models/ |sernav=The World's Highest Paid Models |malper=[[Forbes]] |tarîx=18 tebax 2014 |roja-gihiştinê=2026-10-12 |paşnav=Solomon |pêşnav=Solomon}}</ref> Di sala 2013an de, ew bû modela yekem ku di salekê de bi tenê serê xwe derketibû ser çar bergên navneteweyî yên cihêreng ên hejmara îlonê ya kovara ''Vogueê''.<ref>{{Cite news |paşnav=Kruspe |pêşnav=Dana |tarîx=27 tebax 2013 |sernav=Doutzen Kroes Lands an Unprecedented Four September Vogue Covers |url=http://fashionista.com/2013/08/doutzen-kroes-lands-an-unprecedented-four-september-vogue-covers |roja-gihiştinê=2026-10-12 |xebat=Fashionista |weşanger=Fashionista.com}}</ref> Fîlma wî ya yekem ''[[Nova Zembla (fîlm)|Nova Zembla]]'' (2011) bû. == Jiyana berî == ​Doutzen Kroes di 23yê kanûna paşîn a 1985an de, li gundê Eastermarê<ref>{{Cite web |url=https://www.wsj.com/articles/supermodel-doutzen-kroess-angelic-face-1423058615 |sernav=Supermodel Doutzen Kroes's Angelic Face |malper=The Wall Street Journal |tarîx=4 sibat 2015 |roja-gihiştinê=2026-10-12|paşnav=Strehlke|pêşnav=Sade}}</ref> yê li parêzgeha Frîzyayê ji dayik bû.​ Dayika wê Geartsje Leistra pêşî perîstar û piştre mamoste bû,<ref>{{Cite web |url=https://www.wsj.com/articles/supermodel-doutzen-kroess-angelic-face-1423058615 |sernav=Q&A With Supermodel Doutzen Kroes |malper=The Wall Street Journal |tarîx=4 sibat 2015 |roja-gihiştinê=2026-10-12 |jêgirtin=I wanted to become a teacher like my mother, or a charity worker. |paşnav=Strehlke |pêşnav=Sade}}</ref> bavê wê Johan Kroes jî psîkoterapîst bû. Dema ku ew keçeke ciwan bû, Kroesê aşop dikir ku bibe [[Patena lezê|patêvaneke lezê]] ya pîşedar.<ref>{{Cite web |url=https://www.vogue.com/article/doutzen-kroes-vogue-best-moments |sernav=Doutzen Kroes Is Never Out of Style |malper=Vogue |tarîx=14 nîsan 2016 |roja-gihiştinê=2026-10-12|paşnav=Okwodu|pêşnav=Janelle}}</ref> ​Xwişkeke Kroes a biçûk bi navê Rens heye û ew xureknas e<ref>{{Cite web |url=https://www.vogue.com.au/fashion/news/in-the-genes-fashions-model-sisters/image-gallery/dbf7c4fd33b21a196854bb75f0396ef2?page |sernav=In the genes: fashion's model sisters |malper=Vogue (Awistralya ) |roja-gihiştinê=2026-10-12|paşnav=Harris|pêşnav=Georgina}}</ref>. ==Kariyer== ===Modelsazî=== ​Wê di ciwaniya xwe de xwe wekî [[Keça kurkî|keçeke kurkî]] pênase dikir û tu carî bi awayekî jidil li ser modeliyê nefikirîbû, lê di sala 2003yan de wê wêneyên xwe ji ajansa modeliyê ya bi navê Paparazzi Model Management a li Amsterdamê re şandibû.<ref>{{Cite web |url=https://www.bloomberg.com/features/2016-doutzen-kroes/ |sernav=The Supermodel on a Mission |malper=Bloomberg |tarîx=16 çiriya paşîn 2016 |roja-gihiştinê=2026-10-12|paşnav=Winter|pêşnav=Caroline}}</ref> ​Di sala 2005an de, Kroes li ser malpera Vogue.comê ji aliyê xwendevanan ve wekî "Modela Salê" hate hilbijartin.<ref>{{Cite web |url=https://www.vogue.it/en/people-are-talking-about/star-news/2015/10/doutzen-kroes |sernav=Doutzen Kroes - story of a 2000s supermodel |malper=Vogue (Îtalya) |roja-gihiştinê=2026-10-12 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211029180756/https://www.vogue.it/en/people-are-talking-about/star-news/2015/10/doutzen-kroes |roja-arşîvê=29 çiriya pêşîn 2021}}</ref> Di hejmara gulana 2007an a kovara [[Vogue (kovar)|Vogueê]] de, ew li ser berga kovarê di nav kesên mîna [[Chanel Iman|Chanel Imanê]] de wekî yek ji "Modelên Sereke yên Dahatî yên Cîhanê" hate pêşkêşkirin.<ref>{{Cite web |url=https://www.vogue.com/slideshow/the-gangs-all-here-7-iconic-group-model-vogue-covers-photos#6 |sernav=Photos: The Gang's All Here: 7 Iconic Group Model ''Vogue'' Covers |malper=Vogue.com |tarîx=21 tebax 2014 |roja-gihiştinê=2026-10-12}}</ref>Li gel çendek ji van modelan, ew di [[Salnameya Pirelliyê]] ya sala 2008an de cih girt.<ref>{{Cite web |url=https://www.vanityfair.com/style/photos/2013/11/highlights-pirelli-calendar-50-years |sernav=Pirelli Never Tires |tarîx=21 çiriya paşîn 2013 |roja-gihiştinê=2026-10-12 |weşanger=Vanity Fair}}</ref> ​​Di sala 2006an de, li ser hefteyeke jiyana modeltiyê ya Kroesê belgefilmeke frîzî ya bi derhêneriya J.J.M. Jansen hate weşandin.Vê belgefilmê Kroesê li [[Hefteya Modeyê ya Mîlanoyê]] û nêrînên wê yên li ser pîşesaziya modeltiyê nîşan dan.<ref>{{Cite web |url=https://weromrop.omropfryslan.nl/nl/uitzending/doutzen-kroes-fries-topmodel-milaan |sernav=Doutzen Kroes. Fries topmodel in Milaan |tarîx=21 gulan 2006 |roja-gihiştinê=2026-10-12 |weşanger=Omrop Fryslân |ziman=nl |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20261012125506/https://weromrop.omropfryslan.nl/nl/uitzending/doutzen-kroes-fries-topmodel-milaan |roja-arşîvê=2026-10-12 |url-status=dead}}</ref> Di tîrmeha 2007an de, kovara Forbesê Kroesê di lîsteya 15 supermodelên ku li cîhanê herî zêde dahatê bi dest dixin de xiste rêza çardemîn, ku di duanzdeh mehên berê de dahata wê nêzîkî 1,5 milyon dolar dihat texmînkirin.<ref>{{Cite news |paşnav=Blakeley |pêşnav=Kiri |tarîx=16 tîrmeh 2007 |sernav=The World's Top-Earning Models |url=http://www.forbes.com/media/2007/07/19/models-media-bundchen-biz-media-cz_kb_0716t |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070815233405/http://www.forbes.com/media/2007/07/19/models-media-bundchen-biz-media-cz_kb_0716t |roja-arşîvê=2007-08-15 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |xebat=forbes.com |url-status=bot: unknown}}</ref> Di nîsana 2008an de, ew bi dahateke ku nêzîkî 6 milyon dolar dihat texmînkirin di rêza pêncem de bû.<ref>{{Cite news |paşnav=Blakeley |pêşnav=Kiri |tarîx=30 nîsan 2008 |sernav=The World's Top-Earning Models |url=https://www.forbes.com/media/2008/04/30/models-bundchen-klum-biz-media-cz_kb_0430topmodels.html |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080502015837/http://www.forbes.com/media/2008/04/30/models-bundchen-klum-biz-media-cz_kb_0430to |roja-arşîvê=2 gulan 2008 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |xebat=forbes.com}}</ref> Kovara Forbesê di salên 2009an (6 milyon dolar), 2010an (6 milyon dolar) û 2012an de (6,9 milyon dolar) Kroesê dîsa di rêza pêncem de nîşan da.<ref>{{Cite news |paşnav=Streib |pêşnav=Lauren |tarîx=27 gulan 2009 |sernav=In Pictures: The World's Top-Earning Models |url=https://www.forbes.com/2009/05/27/moss-bundchen-klum-business-media-models_slide_10.html |roja-gihiştinê=2026-10-15 |xebat=Forbes}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.forbes.com/2010/05/12/top-earning-models-business-entertainment-models_slide_10.html |sernav=Slide Show: The World's 10 Top-Earning Models |malper=Forbes.com |tarîx=13 gulan 2010 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |paşnav=Bertoni |pêşnav=Steven |paşnav2=Blankfeld |pêşnav2=Keren}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.forbes.com/sites/briansolomon/2012/06/14/the-worlds-highest-paid-models/ |sernav=The World's Highest Paid Models |malper=[[Forbes]] |tarîx=14 hezîran 2012 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |paşnav=Solomon |pêşnav=Brian}}</ref> Di sala 2014an de, Kroes bi dahata 8 milyon dolar ku di sala berê de bi dest xistibû, bilindî rêza duyem a lîsteyê bû.<ref name=":1" /> [[Wêne:Doutzencrop2.jpg|thumb|upright|Kroes di sala 2007an de li ser podyûma modeyê]] Di dawiya tebaxa 2008an de, Victoria's Secretê ji kovara [[People (kovar)|People]] re piştrast kir ku Kroes wê bibe firîştea herî nû ya Victoria's Secretê.<ref>{{Cite web |url=http://offtherack.people.com/2008/08/26/victoria |sernav=Victoria's Secret's Newest Angel Revealed: Doutzen Kroes |malper=Off the Rack |tarîx=26 tebax 2008 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |weşanger=People |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080901061902/http://offtherack.people.com/2008/08/26/victoria%E2%80%99s-secret%E2%80%99s-newest |roja-arşîvê=1 îlon 2008}}</ref> Kampanyaya wê ya yekemîn a wekî firîştea herî nû ya marqeyê "Supermodel Obsessions" bû.<ref>{{Cite web |url=https://people.com/style/victorias-secrets-newest-angel-revealed-doutzen-kroes/ |sernav=Victoria's Secret's Newest Angel Revealed: Doutzen Kroes |tarîx=26 tebax 2008 |roja-gihiştinê=2026-11-05 |weşanger=People}}</ref> Li şaxa Amsterdamê ya muzexaneya peykerên şimayî ya [[Madame Tussaudsê]], peykerekî şimayî yê Kroesê heye.Ji çiriya paşîn a 2009an heta tîrmeha 2010an, Kroesê ji bo çapa holendî ya [[Marie Claire (kovar|Marie Claireê]] derbarê jiyana xwe de quncikekî mehane nivîsî. Di sibata 2010an de, Kroes li gel firîşteyên din ên Victoria's Secretê [[Alessandra Ambrósio|Alessandra Ambrosio]] û [[Miranda Kerr|Miranda Kerrê]] di hefteya modeyê de ji bo Pradayê vegeriya ser podyûmê.Berpirsa giştî ya berê ya kovarên Glamour, [[Cosmopolitan (kovar|Cosmopolitan]] û ''Marie Claireê'', [[Bonnie Fullerê]] di bloga xwe de pesna Pradayê da ku ji bo pêşandana modeyê modeleka bejntijî wekî Kroesê bi kar anî.<ref>{{Cite web |url=http://www.hollywoodlife.com/2010/02/25/skinny-models-victorias-secret-angels-prada-milan-fashion-week/ |sernav=Hooray! Skinny Models Booted out of Top Fashion Show and Replace by Victoria's Secret Angels! |malper= |tarîx=25 sibat 2010 |roja-gihiştinê=2026-11-05 |weşanger=Hollywood Life |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100405073600/http://www.hollywoodlife.com/2010/02/25/skinny-models-victorias-secret-angels-prad |roja-arşîvê=5 nîsan 2010 |paşnav=Fuller |pêşnav=Bonnie}}</ref> Di îlona 2013an de, Kroes bû modela yekem a dîrokê ku di mehekê de li ser serdevkê çar çapên navneteweyî yên kovara Vogueê derket. Di sala 2014an de, Kroes li gel [[Charlie Hunnam|Charlie Hunnamî]] di reklama parfûma nû ya Calvin Klein Revealê de cih girt û her wiha peymanên xwe yên demdirêj domand.Wê her wiha ragihand ku piştî heft salên hevkariya li gel markeyê, peymana xwe ya li gel Victoria's Secretê bi dawî tîne; wê di nîşandanên modeyê yên Victoria's Secretê yên salên 2005–2009an (ji bilî 2007an) û 2011–2014an de li ser podyûmê meşiya. Di sala 2016an de, Kroes wekî rûyê reklamê yê pargîdaniya binkirasan a holendî [[Hunkemöllerê]] hat ragihandin. Kroesê xeta xwe ya koleksiyonê ya bi navê 'Doutzen's Stories' derxist holê û heta îro di gelek kampanyayên markeya Hunkemöllerê de derket pêş. === Lîstikvanî === [[Wêne:Doutzen-Kroes-cannes.jpg|thumb|upright|Kroes di [[Festîvala Fîlman a Cannesê]] ya sala 2015an de]] Di 24ê çiriya paşîn a 2011an de, Kroes di fîlmê ''[[Nova Zembla (fîlm)|Nova Zembla]]''<nowiki/>'yê de - ku yekem fîlmê 3D yê holendî ye - cara yekem derket pêşberî kamerayê.Kroesê bi salan e ku li bajarê New Yorkê waneyên lîstikvaniyê distîne û di hevpeyvînan de diyar kir ku ew plana lîstikvaniya di fîlmên bê de dike. Di sala 2017an de, ew di fîlmê superlehengan ''[[Wonder Woman (fîlm|Wonder Woman]]'' de wekî şervana amazonî derket pêş. === Mirovdostî === Kroes bi awayekî çalak di rêxistina neqazancjêker Dance4Lifeê de cîh digire, ku ev rêxistin ji bo perwerdekirina ciwanan a li ser pêşîlêgirtina [[AIDS|HIV]] û [[AIDS|AIDSê]] stran û dansê bi kar tîne.Ew her wiha balyozeya kampanyaya 'Praat mar Frysk' ('Bi tenê bi frîzî biaxive') ye, ku armanca wê belavkirin û geşkirina zimanê frîzî ye — zimanê ku li [[Frîzya|Frîzyayê]], herêma zayînê ya Kroesê, tê axivîn. == Jiyana kesane== Di sala 2009an de, Kroesê bi DJyê holendî [[Sunnery James & Ryan Marciano|Sunnery James Gorré]] re dest bi peywendiyeke evîndariyê kir.Di 7ê çiriya paşîn a 2010an de, ew û Sunnery li gundê Eastermarê zewicîn.Ji vê cotyarê re du zarok hene — kurek û keçek — ku her du jî li Amsterdamê ji dayik bûne.Di hevpeyvîneke nîsana 2014an de li ser paşeroja keça xwe, Kroesê weha got: 'Lî şerê ku ez bibêjim «Tu gelekî bedew î», ez ê bibêjim «Tu jîr î», da ku di jiyanê de ji bilî bedewî û modeltiyê daxwazên wê yên cûda hebin. Tevî ku ez ji karê xwe hez dikim jî, ez cîhanê naguhêrim. Ez ê bievînînim ku ew bixwîne û armancên wê yên cuda hebin.Pêwîst e em fêrî keçan bikin ku ew dikarin bibin serok û hemû tişt ne tenê li ser bedewiyê ye. === Gengeşe === Li seranserê pandemiya COVID-19ê, Kroesê [[Teoriya komployê|teoriyên komployê]] yên di derbarê [[Nexweşiya Koronayê 2019-2020|COVID-19]] û derzîkirinê de belav kiribû.Di îlona 2021ê de, Kroesê bi riya hesabê xwe yê Instagramê dîtina xwe ya dijî derzîkirinê eşkere kiribû û bi vê yekê dibû sedema gengeşeyan. Wê di derbarê derzîkirina COVID-19ê de diyar kiribû ku ew «neçar namîne ku derziyê lê bixe».Di çiriya paşîn a 2021ê de, Kroesê li ser hesabê xwe yê Instagramê vîdeoyek belav kiribû û tê de angaşt kiribû ku derzîkirinên COVID-19ê beşek ji planeke «satanîstan» e ku dixwazin «gelheya cîhanê kêm bikin».Kroes a ku samana wê li gorî kovara [[Quote (kovar|''Quoteê'']] nêzîkî 29 mîlyon ewro tê texmînkirin, her wiha hatibû rexnekirin ku gava di heman demê de agahiyên çewt di derbarê pandemiyê de belav dikir, daxwaza tezmînata dewletê ya ji bo windakirina dahatê ya ji ber COVID-19ê kiribû. == Fîlmografî == {| class="wikitable" |- ! Sal !! Sernav !! Rol !! Nîşe |- | 2011 || ''[[Nova Zembla (film)|Nova Zembla]]'' || Catharina Plancius || |- | 2015 || ''J'marche pas en arrière'' || Jin || Kurtefîlm |- | rowspan="2"| 2017 || ''[[Wonder Woman (2017 film)|Wonder Woman]]'' || rowspan="4"| Venelia<ref>{{Jêder-magazîn |url=http://ew.com/movies/2017/05/30/wonder-woman-athletes-amazon-nation-themyscira/ |sernav=Wonder Woman: How real-life athletes united to populate the film's badass Amazon nation |magazîn=Entertainment Weekly |paşnav=Coggan |pêşnav=Devan |tarîx=30 gulan 2017 |roja-gihiştinê=2026-07-05 }}</ref>|| |- | ''[[Justice League (film)|Justice League]]'' || |- | 2020 || ''[[Wonder Woman 1984]]'' || |- | 2021 || ''[[Zack Snyder's Justice League]]'' || |} '''Televîzyon''' {| class="wikitable" |- ! Sal !! Sernav !! Rol !! Nîşe |- | 2005 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2005]]'' || rowspan="5"| Herself - Model || rowspan="2"| TV special |- | 2006 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2006]]'' |- | rowspan="2"| 2008 || ''[[Valentino: The Last Emperor]]'' || Belgefîlm |- | ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2008]]'' || rowspan="2"| TV special |- | 2009 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2009]]'' |- | 2009–2011 || ''[[RTL Boulevard]]'' || Herself/co-host || Rêzefîlma televîzyonê (4 beş) |- | 2011 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2011]]'' || rowspan="3"| Herself - Model || rowspan="3"| TV special |- | 2012 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2012]]'' |- | rowspan="3"| 2013 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2013]]'' |- | ''L'Oréal Men Expert'' || rowspan="2"| Herself || Publicity |- | ''RTL Late Night'' || TV series (Episode 1.84) |- | 2014 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2014]]'' || Herself - Model || TV special |- | 2024 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2024]]'' || Herself - Model || TV special |- | 2025 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2025]]'' || Herself - Model || TV special |} == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Doutzen Kroes}} * {{instagram|doutzen}} * {{Twitter}} * {{facebook|Doutzen|Doutzen Kroes}} * {{IMDb name|id=2143237|name=Doutzen Kroes}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Aktrîsên ji Amsterdamê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1985]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Modelên holendî yên jin]] [[Kategorî:Modelên ji Amsterdamê]] rh4wpk49awzrgmh85csotawb3vao2w9 2101856 2101855 2026-11-05T14:21:00Z Avestaboy 34898 /* Modelsazî */ 2101856 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = Doutzen Kroes Cannes 2013.jpg | bejn = {{bejn|m=1.79}}<ref name="dna_models">{{cite web|url=https://www.dnamodels.com/div/women-main-board/model/doutzen-kroes2/p/276/c/-1/|title=DNA Models Doutzen Kroes|website=DNA Model Management LLC|access-date=15 çiriya pêşîn 2023}}</ref> }} '''Doutzen Kroes''' <small>bilêvkirina frîzî:</small> [ˈdɔutsn̩ ˈkrus], {{IPA-nl|ˈdʌutsə(ŋ) ˈkrus}} (jdb. 23ê kanûna paşîn a 1985an li Gytsjerk, Frîzya, Holenda) modeleke modeyê ya holendî ye. Wê di sala 2003an de li Holendayê dest bi kariyera xwe ya modelsaziyê kir û di demek kurt de ji hêla ajansa xwe ve hate şandin li New Yorkê, li wir ji hêla marqeya kincan [[Victoria's Secret]] ve hate hilbijartin. Wê ji 2008an heya 2014an wekî Firîşteya Victoria's Secretê xebitî û bû holendiya duyem ku piştî [[Karen Mulderê]] vî sernavî bi dest xist. Ew ji 2006an vir ve nûnera marqeya [[L'Oréal Paris|L'Oréal Parisê]] e.<ref>{{Cite web |url=http://nymag.com/fashion/models/dkroes/doutzenkroes/ |sernav=Doutzen Kroes Model Profile |malper=New York Magazine |roja-gihiştinê=2026-10-12 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160101095928/http://nymag.com/fashion/models/dkroes/doutzenkroes/ |roja-arşîvê=1 kanûna paşîn 2016}}</ref>​ Kroes ji sala 2008an û vir ve bi dahata xwe ya salane ya ji 5 mîlyon dolarî zêdetir, yek ji wan modelan e ku mûçeyê herî bilind distînin. Di sala 2014an de, wê di lîsteya [[Forbes (kovar)|Forbesê]] ya modelên bi dahata herî zêde de cihê duyem girtibû û hatibû texmînkirin ku di salekê de 8 mîlyon dolar bi dest xistibû.<ref name=":1">{{Cite web |url=https://www.forbes.com/sites/briansolomon/2012/06/14/the-worlds-highest-paid-models/ |sernav=The World's Highest Paid Models |malper=[[Forbes]] |tarîx=18 tebax 2014 |roja-gihiştinê=2026-10-12 |paşnav=Solomon |pêşnav=Solomon}}</ref> Di sala 2013an de, ew bû modela yekem ku di salekê de bi tenê serê xwe derketibû ser çar bergên navneteweyî yên cihêreng ên hejmara îlonê ya kovara ''Vogueê''.<ref name=":2">{{Cite news |paşnav=Kruspe |pêşnav=Dana |tarîx=27 tebax 2013 |sernav=Doutzen Kroes Lands an Unprecedented Four September Vogue Covers |url=http://fashionista.com/2013/08/doutzen-kroes-lands-an-unprecedented-four-september-vogue-covers |roja-gihiştinê=2026-10-12 |xebat=Fashionista |weşanger=Fashionista.com}}</ref> Fîlma wî ya yekem ''[[Nova Zembla (fîlm)|Nova Zembla]]'' (2011) bû. == Jiyana berî == ​Doutzen Kroes di 23yê kanûna paşîn a 1985an de, li gundê Eastermarê<ref>{{Cite web |url=https://www.wsj.com/articles/supermodel-doutzen-kroess-angelic-face-1423058615 |sernav=Supermodel Doutzen Kroes's Angelic Face |malper=The Wall Street Journal |tarîx=4 sibat 2015 |roja-gihiştinê=2026-10-12|paşnav=Strehlke|pêşnav=Sade}}</ref> yê li parêzgeha Frîzyayê ji dayik bû.​ Dayika wê Geartsje Leistra pêşî perîstar û piştre mamoste bû,<ref>{{Cite web |url=https://www.wsj.com/articles/supermodel-doutzen-kroess-angelic-face-1423058615 |sernav=Q&A With Supermodel Doutzen Kroes |malper=The Wall Street Journal |tarîx=4 sibat 2015 |roja-gihiştinê=2026-10-12 |jêgirtin=I wanted to become a teacher like my mother, or a charity worker. |paşnav=Strehlke |pêşnav=Sade}}</ref> bavê wê Johan Kroes jî psîkoterapîst bû. Dema ku ew keçeke ciwan bû, Kroesê aşop dikir ku bibe [[Patena lezê|patêvaneke lezê]] ya pîşedar.<ref>{{Cite web |url=https://www.vogue.com/article/doutzen-kroes-vogue-best-moments |sernav=Doutzen Kroes Is Never Out of Style |malper=Vogue |tarîx=14 nîsan 2016 |roja-gihiştinê=2026-10-12|paşnav=Okwodu|pêşnav=Janelle}}</ref> ​Xwişkeke Kroes a biçûk bi navê Rens heye û ew xureknas e<ref>{{Cite web |url=https://www.vogue.com.au/fashion/news/in-the-genes-fashions-model-sisters/image-gallery/dbf7c4fd33b21a196854bb75f0396ef2?page |sernav=In the genes: fashion's model sisters |malper=Vogue (Awistralya ) |roja-gihiştinê=2026-10-12|paşnav=Harris|pêşnav=Georgina}}</ref>. ==Kariyer== ===Modelsazî=== ​Wê di ciwaniya xwe de xwe wekî [[Keça kurkî|keçeke kurkî]] pênase dikir û tu carî bi awayekî jidil li ser modeliyê nefikirîbû, lê di sala 2003yan de wê wêneyên xwe ji ajansa modeliyê ya bi navê Paparazzi Model Management a li Amsterdamê re şandibû.<ref>{{Cite web |url=https://www.bloomberg.com/features/2016-doutzen-kroes/ |sernav=The Supermodel on a Mission |malper=Bloomberg |tarîx=16 çiriya paşîn 2016 |roja-gihiştinê=2026-10-12|paşnav=Winter|pêşnav=Caroline}}</ref> ​Di sala 2005an de, Kroes li ser malpera Vogue.comê ji aliyê xwendevanan ve wekî "Modela Salê" hate hilbijartin.<ref>{{Cite web |url=https://www.vogue.it/en/people-are-talking-about/star-news/2015/10/doutzen-kroes |sernav=Doutzen Kroes - story of a 2000s supermodel |malper=Vogue (Îtalya) |roja-gihiştinê=2026-10-12 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211029180756/https://www.vogue.it/en/people-are-talking-about/star-news/2015/10/doutzen-kroes |roja-arşîvê=29 çiriya pêşîn 2021}}</ref> Di hejmara gulana 2007an a kovara [[Vogue (kovar)|Vogueê]] de, ew li ser berga kovarê di nav kesên mîna [[Chanel Iman|Chanel Imanê]] de wekî yek ji "Modelên Sereke yên Dahatî yên Cîhanê" hate pêşkêşkirin.<ref>{{Cite web |url=https://www.vogue.com/slideshow/the-gangs-all-here-7-iconic-group-model-vogue-covers-photos#6 |sernav=Photos: The Gang's All Here: 7 Iconic Group Model ''Vogue'' Covers |malper=Vogue.com |tarîx=21 tebax 2014 |roja-gihiştinê=2026-10-12}}</ref>Li gel çendek ji van modelan, ew di [[Salnameya Pirelliyê]] ya sala 2008an de cih girt.<ref>{{Cite web |url=https://www.vanityfair.com/style/photos/2013/11/highlights-pirelli-calendar-50-years |sernav=Pirelli Never Tires |tarîx=21 çiriya paşîn 2013 |roja-gihiştinê=2026-10-12 |weşanger=Vanity Fair}}</ref> ​​Di sala 2006an de, li ser hefteyeke jiyana modeltiyê ya Kroesê belgefilmeke frîzî ya bi derhêneriya J.J.M. Jansen hate weşandin.Vê belgefilmê Kroesê li [[Hefteya Modeyê ya Mîlanoyê]] û nêrînên wê yên li ser pîşesaziya modeltiyê nîşan dan.<ref>{{Cite web |url=https://weromrop.omropfryslan.nl/nl/uitzending/doutzen-kroes-fries-topmodel-milaan |sernav=Doutzen Kroes. Fries topmodel in Milaan |tarîx=21 gulan 2006 |roja-gihiştinê=2026-10-12 |weşanger=Omrop Fryslân |ziman=nl |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20261012125506/https://weromrop.omropfryslan.nl/nl/uitzending/doutzen-kroes-fries-topmodel-milaan |roja-arşîvê=2026-10-12 |url-status=dead}}</ref> Di tîrmeha 2007an de, kovara Forbesê Kroesê di lîsteya 15 supermodelên ku li cîhanê herî zêde dahatê bi dest dixin de xiste rêza çardemîn, ku di duanzdeh mehên berê de dahata wê nêzîkî 1,5 milyon dolar dihat texmînkirin.<ref>{{Cite news |paşnav=Blakeley |pêşnav=Kiri |tarîx=16 tîrmeh 2007 |sernav=The World's Top-Earning Models |url=http://www.forbes.com/media/2007/07/19/models-media-bundchen-biz-media-cz_kb_0716t |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070815233405/http://www.forbes.com/media/2007/07/19/models-media-bundchen-biz-media-cz_kb_0716t |roja-arşîvê=2007-08-15 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |xebat=forbes.com |url-status=bot: unknown}}</ref> Di nîsana 2008an de, ew bi dahateke ku nêzîkî 6 milyon dolar dihat texmînkirin di rêza pêncem de bû.<ref>{{Cite news |paşnav=Blakeley |pêşnav=Kiri |tarîx=30 nîsan 2008 |sernav=The World's Top-Earning Models |url=https://www.forbes.com/media/2008/04/30/models-bundchen-klum-biz-media-cz_kb_0430topmodels.html |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080502015837/http://www.forbes.com/media/2008/04/30/models-bundchen-klum-biz-media-cz_kb_0430to |roja-arşîvê=2 gulan 2008 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |xebat=forbes.com}}</ref> Kovara Forbesê di salên 2009an (6 milyon dolar), 2010an (6 milyon dolar) û 2012an de (6,9 milyon dolar) Kroesê dîsa di rêza pêncem de nîşan da.<ref>{{Cite news |paşnav=Streib |pêşnav=Lauren |tarîx=27 gulan 2009 |sernav=In Pictures: The World's Top-Earning Models |url=https://www.forbes.com/2009/05/27/moss-bundchen-klum-business-media-models_slide_10.html |roja-gihiştinê=2026-10-15 |xebat=Forbes}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.forbes.com/2010/05/12/top-earning-models-business-entertainment-models_slide_10.html |sernav=Slide Show: The World's 10 Top-Earning Models |malper=Forbes.com |tarîx=13 gulan 2010 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |paşnav=Bertoni |pêşnav=Steven |paşnav2=Blankfeld |pêşnav2=Keren}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.forbes.com/sites/briansolomon/2012/06/14/the-worlds-highest-paid-models/ |sernav=The World's Highest Paid Models |malper=[[Forbes]] |tarîx=14 hezîran 2012 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |paşnav=Solomon |pêşnav=Brian}}</ref> Di sala 2014an de, Kroes bi dahata 8 milyon dolar ku di sala berê de bi dest xistibû, bilindî rêza duyem a lîsteyê bû.<ref name=":1" /> [[Wêne:Doutzencrop2.jpg|thumb|upright|Kroes di sala 2007an de li ser podyûma modeyê]] Di dawiya tebaxa 2008an de, Victoria's Secretê ji kovara [[People (kovar)|People]] re piştrast kir ku Kroes wê bibe firîştea herî nû ya Victoria's Secretê.<ref>{{Cite web |url=http://offtherack.people.com/2008/08/26/victoria |sernav=Victoria's Secret's Newest Angel Revealed: Doutzen Kroes |malper=Off the Rack |tarîx=26 tebax 2008 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |weşanger=People |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080901061902/http://offtherack.people.com/2008/08/26/victoria%E2%80%99s-secret%E2%80%99s-newest |roja-arşîvê=1 îlon 2008}}</ref> Kampanyaya wê ya yekemîn a wekî firîştea herî nû ya marqeyê "Supermodel Obsessions" bû.<ref>{{Cite web |url=https://people.com/style/victorias-secrets-newest-angel-revealed-doutzen-kroes/ |sernav=Victoria's Secret's Newest Angel Revealed: Doutzen Kroes |tarîx=26 tebax 2008 |roja-gihiştinê=2026-11-05 |weşanger=People}}</ref> Li şaxa Amsterdamê ya muzexaneya peykerên şimayî ya [[Madame Tussaudsê]], peykerekî şimayî yê Kroesê heye.Ji çiriya paşîn a 2009an heta tîrmeha 2010an, Kroesê ji bo çapa holendî ya [[Marie Claire (kovar|Marie Claireê]] derbarê jiyana xwe de quncikekî mehane nivîsî. Di sibata 2010an de, Kroes li gel firîşteyên din ên Victoria's Secretê [[Alessandra Ambrósio|Alessandra Ambrosio]] û [[Miranda Kerr|Miranda Kerrê]] di hefteya modeyê de ji bo Pradayê vegeriya ser podyûmê.Berpirsa giştî ya berê ya kovarên Glamour, [[Cosmopolitan (kovar|Cosmopolitan]] û ''Marie Claireê'', [[Bonnie Fullerê]] di bloga xwe de pesna Pradayê da ku ji bo pêşandana modeyê modeleka bejntijî wekî Kroesê bi kar anî.<ref>{{Cite web |url=http://www.hollywoodlife.com/2010/02/25/skinny-models-victorias-secret-angels-prada-milan-fashion-week/ |sernav=Hooray! Skinny Models Booted out of Top Fashion Show and Replace by Victoria's Secret Angels! |malper= |tarîx=25 sibat 2010 |roja-gihiştinê=2026-11-05 |weşanger=Hollywood Life |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100405073600/http://www.hollywoodlife.com/2010/02/25/skinny-models-victorias-secret-angels-prad |roja-arşîvê=5 nîsan 2010 |paşnav=Fuller |pêşnav=Bonnie}}</ref> Di îlona 2013an de, Kroes bû modela yekem a dîrokê ku di mehekê de li ser serdevkê çar çapên navneteweyî yên kovara Vogueê derket.<ref name=":2" /> Di sala 2014an de, Kroes li gel [[Charlie Hunnam|Charlie Hunnamî]] di reklama parfûma nû ya Calvin Klein Revealê de cih girt û her wiha peymanên xwe yên demdirêj domand.Wê her wiha ragihand ku piştî heft salên hevkariya li gel markeyê, peymana xwe ya li gel Victoria's Secretê bi dawî tîne; wê di nîşandanên modeyê yên Victoria's Secretê yên salên 2005–2009an (ji bilî 2007an) û 2011–2014an de li ser podyûmê meşiya. Di sala 2016an de, Kroes wekî rûyê reklamê yê pargîdaniya binkirasan a holendî [[Hunkemöllerê]] hat ragihandin. Kroesê xeta xwe ya koleksiyonê ya bi navê 'Doutzen's Stories' derxist holê û heta îro di gelek kampanyayên markeya Hunkemöllerê de derket pêş. === Lîstikvanî === [[Wêne:Doutzen-Kroes-cannes.jpg|thumb|upright|Kroes di [[Festîvala Fîlman a Cannesê]] ya sala 2015an de]] Di 24ê çiriya paşîn a 2011an de, Kroes di fîlmê ''[[Nova Zembla (fîlm)|Nova Zembla]]''<nowiki/>'yê de - ku yekem fîlmê 3D yê holendî ye - cara yekem derket pêşberî kamerayê.Kroesê bi salan e ku li bajarê New Yorkê waneyên lîstikvaniyê distîne û di hevpeyvînan de diyar kir ku ew plana lîstikvaniya di fîlmên bê de dike. Di sala 2017an de, ew di fîlmê superlehengan ''[[Wonder Woman (fîlm|Wonder Woman]]'' de wekî şervana amazonî derket pêş. === Mirovdostî === Kroes bi awayekî çalak di rêxistina neqazancjêker Dance4Lifeê de cîh digire, ku ev rêxistin ji bo perwerdekirina ciwanan a li ser pêşîlêgirtina [[AIDS|HIV]] û [[AIDS|AIDSê]] stran û dansê bi kar tîne.Ew her wiha balyozeya kampanyaya 'Praat mar Frysk' ('Bi tenê bi frîzî biaxive') ye, ku armanca wê belavkirin û geşkirina zimanê frîzî ye — zimanê ku li [[Frîzya|Frîzyayê]], herêma zayînê ya Kroesê, tê axivîn. == Jiyana kesane== Di sala 2009an de, Kroesê bi DJyê holendî [[Sunnery James & Ryan Marciano|Sunnery James Gorré]] re dest bi peywendiyeke evîndariyê kir.Di 7ê çiriya paşîn a 2010an de, ew û Sunnery li gundê Eastermarê zewicîn.Ji vê cotyarê re du zarok hene — kurek û keçek — ku her du jî li Amsterdamê ji dayik bûne.Di hevpeyvîneke nîsana 2014an de li ser paşeroja keça xwe, Kroesê weha got: 'Lî şerê ku ez bibêjim «Tu gelekî bedew î», ez ê bibêjim «Tu jîr î», da ku di jiyanê de ji bilî bedewî û modeltiyê daxwazên wê yên cûda hebin. Tevî ku ez ji karê xwe hez dikim jî, ez cîhanê naguhêrim. Ez ê bievînînim ku ew bixwîne û armancên wê yên cuda hebin.Pêwîst e em fêrî keçan bikin ku ew dikarin bibin serok û hemû tişt ne tenê li ser bedewiyê ye. === Gengeşe === Li seranserê pandemiya COVID-19ê, Kroesê [[Teoriya komployê|teoriyên komployê]] yên di derbarê [[Nexweşiya Koronayê 2019-2020|COVID-19]] û derzîkirinê de belav kiribû.Di îlona 2021ê de, Kroesê bi riya hesabê xwe yê Instagramê dîtina xwe ya dijî derzîkirinê eşkere kiribû û bi vê yekê dibû sedema gengeşeyan. Wê di derbarê derzîkirina COVID-19ê de diyar kiribû ku ew «neçar namîne ku derziyê lê bixe».Di çiriya paşîn a 2021ê de, Kroesê li ser hesabê xwe yê Instagramê vîdeoyek belav kiribû û tê de angaşt kiribû ku derzîkirinên COVID-19ê beşek ji planeke «satanîstan» e ku dixwazin «gelheya cîhanê kêm bikin».Kroes a ku samana wê li gorî kovara [[Quote (kovar|''Quoteê'']] nêzîkî 29 mîlyon ewro tê texmînkirin, her wiha hatibû rexnekirin ku gava di heman demê de agahiyên çewt di derbarê pandemiyê de belav dikir, daxwaza tezmînata dewletê ya ji bo windakirina dahatê ya ji ber COVID-19ê kiribû. == Fîlmografî == {| class="wikitable" |- ! Sal !! Sernav !! Rol !! Nîşe |- | 2011 || ''[[Nova Zembla (film)|Nova Zembla]]'' || Catharina Plancius || |- | 2015 || ''J'marche pas en arrière'' || Jin || Kurtefîlm |- | rowspan="2"| 2017 || ''[[Wonder Woman (2017 film)|Wonder Woman]]'' || rowspan="4"| Venelia<ref>{{Jêder-magazîn |url=http://ew.com/movies/2017/05/30/wonder-woman-athletes-amazon-nation-themyscira/ |sernav=Wonder Woman: How real-life athletes united to populate the film's badass Amazon nation |magazîn=Entertainment Weekly |paşnav=Coggan |pêşnav=Devan |tarîx=30 gulan 2017 |roja-gihiştinê=2026-07-05 }}</ref>|| |- | ''[[Justice League (film)|Justice League]]'' || |- | 2020 || ''[[Wonder Woman 1984]]'' || |- | 2021 || ''[[Zack Snyder's Justice League]]'' || |} '''Televîzyon''' {| class="wikitable" |- ! Sal !! Sernav !! Rol !! Nîşe |- | 2005 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2005]]'' || rowspan="5"| Herself - Model || rowspan="2"| TV special |- | 2006 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2006]]'' |- | rowspan="2"| 2008 || ''[[Valentino: The Last Emperor]]'' || Belgefîlm |- | ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2008]]'' || rowspan="2"| TV special |- | 2009 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2009]]'' |- | 2009–2011 || ''[[RTL Boulevard]]'' || Herself/co-host || Rêzefîlma televîzyonê (4 beş) |- | 2011 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2011]]'' || rowspan="3"| Herself - Model || rowspan="3"| TV special |- | 2012 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2012]]'' |- | rowspan="3"| 2013 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2013]]'' |- | ''L'Oréal Men Expert'' || rowspan="2"| Herself || Publicity |- | ''RTL Late Night'' || TV series (Episode 1.84) |- | 2014 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2014]]'' || Herself - Model || TV special |- | 2024 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2024]]'' || Herself - Model || TV special |- | 2025 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2025]]'' || Herself - Model || TV special |} == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Doutzen Kroes}} * {{instagram|doutzen}} * {{Twitter}} * {{facebook|Doutzen|Doutzen Kroes}} * {{IMDb name|id=2143237|name=Doutzen Kroes}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Aktrîsên ji Amsterdamê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1985]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Modelên holendî yên jin]] [[Kategorî:Modelên ji Amsterdamê]] j24hwf1g4l5nv35bjybakfaw7k62aqo 2101857 2101856 2026-11-05T14:27:25Z Avestaboy 34898 /* Modelsazî */ 2101857 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = Doutzen Kroes Cannes 2013.jpg | bejn = {{bejn|m=1.79}}<ref name="dna_models">{{cite web|url=https://www.dnamodels.com/div/women-main-board/model/doutzen-kroes2/p/276/c/-1/|title=DNA Models Doutzen Kroes|website=DNA Model Management LLC|access-date=15 çiriya pêşîn 2023}}</ref> }} '''Doutzen Kroes''' <small>bilêvkirina frîzî:</small> [ˈdɔutsn̩ ˈkrus], {{IPA-nl|ˈdʌutsə(ŋ) ˈkrus}} (jdb. 23ê kanûna paşîn a 1985an li Gytsjerk, Frîzya, Holenda) modeleke modeyê ya holendî ye. Wê di sala 2003an de li Holendayê dest bi kariyera xwe ya modelsaziyê kir û di demek kurt de ji hêla ajansa xwe ve hate şandin li New Yorkê, li wir ji hêla marqeya kincan [[Victoria's Secret]] ve hate hilbijartin. Wê ji 2008an heya 2014an wekî Firîşteya Victoria's Secretê xebitî û bû holendiya duyem ku piştî [[Karen Mulderê]] vî sernavî bi dest xist. Ew ji 2006an vir ve nûnera marqeya [[L'Oréal Paris|L'Oréal Parisê]] e.<ref>{{Cite web |url=http://nymag.com/fashion/models/dkroes/doutzenkroes/ |sernav=Doutzen Kroes Model Profile |malper=New York Magazine |roja-gihiştinê=2026-10-12 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160101095928/http://nymag.com/fashion/models/dkroes/doutzenkroes/ |roja-arşîvê=1 kanûna paşîn 2016}}</ref>​ Kroes ji sala 2008an û vir ve bi dahata xwe ya salane ya ji 5 mîlyon dolarî zêdetir, yek ji wan modelan e ku mûçeyê herî bilind distînin. Di sala 2014an de, wê di lîsteya [[Forbes (kovar)|Forbesê]] ya modelên bi dahata herî zêde de cihê duyem girtibû û hatibû texmînkirin ku di salekê de 8 mîlyon dolar bi dest xistibû.<ref name=":1">{{Cite web |url=https://www.forbes.com/sites/briansolomon/2012/06/14/the-worlds-highest-paid-models/ |sernav=The World's Highest Paid Models |malper=[[Forbes]] |tarîx=18 tebax 2014 |roja-gihiştinê=2026-10-12 |paşnav=Solomon |pêşnav=Solomon}}</ref> Di sala 2013an de, ew bû modela yekem ku di salekê de bi tenê serê xwe derketibû ser çar bergên navneteweyî yên cihêreng ên hejmara îlonê ya kovara ''Vogueê''.<ref name=":2">{{Cite news |paşnav=Kruspe |pêşnav=Dana |tarîx=27 tebax 2013 |sernav=Doutzen Kroes Lands an Unprecedented Four September Vogue Covers |url=http://fashionista.com/2013/08/doutzen-kroes-lands-an-unprecedented-four-september-vogue-covers |roja-gihiştinê=2026-10-12 |xebat=Fashionista |weşanger=Fashionista.com}}</ref> Fîlma wî ya yekem ''[[Nova Zembla (fîlm)|Nova Zembla]]'' (2011) bû. == Jiyana berî == ​Doutzen Kroes di 23yê kanûna paşîn a 1985an de, li gundê Eastermarê<ref>{{Cite web |url=https://www.wsj.com/articles/supermodel-doutzen-kroess-angelic-face-1423058615 |sernav=Supermodel Doutzen Kroes's Angelic Face |malper=The Wall Street Journal |tarîx=4 sibat 2015 |roja-gihiştinê=2026-10-12|paşnav=Strehlke|pêşnav=Sade}}</ref> yê li parêzgeha Frîzyayê ji dayik bû.​ Dayika wê Geartsje Leistra pêşî perîstar û piştre mamoste bû,<ref>{{Cite web |url=https://www.wsj.com/articles/supermodel-doutzen-kroess-angelic-face-1423058615 |sernav=Q&A With Supermodel Doutzen Kroes |malper=The Wall Street Journal |tarîx=4 sibat 2015 |roja-gihiştinê=2026-10-12 |jêgirtin=I wanted to become a teacher like my mother, or a charity worker. |paşnav=Strehlke |pêşnav=Sade}}</ref> bavê wê Johan Kroes jî psîkoterapîst bû. Dema ku ew keçeke ciwan bû, Kroesê aşop dikir ku bibe [[Patena lezê|patêvaneke lezê]] ya pîşedar.<ref>{{Cite web |url=https://www.vogue.com/article/doutzen-kroes-vogue-best-moments |sernav=Doutzen Kroes Is Never Out of Style |malper=Vogue |tarîx=14 nîsan 2016 |roja-gihiştinê=2026-10-12|paşnav=Okwodu|pêşnav=Janelle}}</ref> ​Xwişkeke Kroes a biçûk bi navê Rens heye û ew xureknas e<ref>{{Cite web |url=https://www.vogue.com.au/fashion/news/in-the-genes-fashions-model-sisters/image-gallery/dbf7c4fd33b21a196854bb75f0396ef2?page |sernav=In the genes: fashion's model sisters |malper=Vogue (Awistralya ) |roja-gihiştinê=2026-10-12|paşnav=Harris|pêşnav=Georgina}}</ref>. ==Kariyer== ===Modelsazî=== ​Wê di ciwaniya xwe de xwe wekî [[Keça kurkî|keçeke kurkî]] pênase dikir û tu carî bi awayekî jidil li ser modeliyê nefikirîbû, lê di sala 2003yan de wê wêneyên xwe ji ajansa modeliyê ya bi navê Paparazzi Model Management a li Amsterdamê re şandibû.<ref>{{Cite web |url=https://www.bloomberg.com/features/2016-doutzen-kroes/ |sernav=The Supermodel on a Mission |malper=Bloomberg |tarîx=16 çiriya paşîn 2016 |roja-gihiştinê=2026-10-12|paşnav=Winter|pêşnav=Caroline}}</ref> ​Di sala 2005an de, Kroes li ser malpera Vogue.comê ji aliyê xwendevanan ve wekî "Modela Salê" hate hilbijartin.<ref>{{Cite web |url=https://www.vogue.it/en/people-are-talking-about/star-news/2015/10/doutzen-kroes |sernav=Doutzen Kroes - story of a 2000s supermodel |malper=Vogue (Îtalya) |roja-gihiştinê=2026-10-12 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211029180756/https://www.vogue.it/en/people-are-talking-about/star-news/2015/10/doutzen-kroes |roja-arşîvê=29 çiriya pêşîn 2021}}</ref> Di hejmara gulana 2007an a kovara [[Vogue (kovar)|Vogueê]] de, ew li ser berga kovarê di nav kesên mîna [[Chanel Iman|Chanel Imanê]] de wekî yek ji "Modelên Sereke yên Dahatî yên Cîhanê" hate pêşkêşkirin.<ref>{{Cite web |url=https://www.vogue.com/slideshow/the-gangs-all-here-7-iconic-group-model-vogue-covers-photos#6 |sernav=Photos: The Gang's All Here: 7 Iconic Group Model ''Vogue'' Covers |malper=Vogue.com |tarîx=21 tebax 2014 |roja-gihiştinê=2026-10-12}}</ref>Li gel çendek ji van modelan, ew di [[Salnameya Pirelliyê]] ya sala 2008an de cih girt.<ref>{{Cite web |url=https://www.vanityfair.com/style/photos/2013/11/highlights-pirelli-calendar-50-years |sernav=Pirelli Never Tires |tarîx=21 çiriya paşîn 2013 |roja-gihiştinê=2026-10-12 |weşanger=Vanity Fair}}</ref> ​​Di sala 2006an de, li ser hefteyeke jiyana modeltiyê ya Kroesê belgefilmeke frîzî ya bi derhêneriya J.J.M. Jansen hate weşandin.Vê belgefilmê Kroesê li [[Hefteya Modeyê ya Mîlanoyê]] û nêrînên wê yên li ser pîşesaziya modeltiyê nîşan dan.<ref>{{Cite web |url=https://weromrop.omropfryslan.nl/nl/uitzending/doutzen-kroes-fries-topmodel-milaan |sernav=Doutzen Kroes. Fries topmodel in Milaan |tarîx=21 gulan 2006 |roja-gihiştinê=2026-10-12 |weşanger=Omrop Fryslân |ziman=nl |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20261012125506/https://weromrop.omropfryslan.nl/nl/uitzending/doutzen-kroes-fries-topmodel-milaan |roja-arşîvê=2026-10-12 |url-status=dead}}</ref> Di tîrmeha 2007an de, kovara Forbesê Kroesê di lîsteya 15 supermodelên ku li cîhanê herî zêde dahatê bi dest dixin de xiste rêza çardemîn, ku di duanzdeh mehên berê de dahata wê nêzîkî 1,5 milyon dolar dihat texmînkirin.<ref>{{Cite news |paşnav=Blakeley |pêşnav=Kiri |tarîx=16 tîrmeh 2007 |sernav=The World's Top-Earning Models |url=http://www.forbes.com/media/2007/07/19/models-media-bundchen-biz-media-cz_kb_0716t |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070815233405/http://www.forbes.com/media/2007/07/19/models-media-bundchen-biz-media-cz_kb_0716t |roja-arşîvê=2007-08-15 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |xebat=forbes.com |url-status=bot: unknown}}</ref> Di nîsana 2008an de, ew bi dahateke ku nêzîkî 6 milyon dolar dihat texmînkirin di rêza pêncem de bû.<ref>{{Cite news |paşnav=Blakeley |pêşnav=Kiri |tarîx=30 nîsan 2008 |sernav=The World's Top-Earning Models |url=https://www.forbes.com/media/2008/04/30/models-bundchen-klum-biz-media-cz_kb_0430topmodels.html |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080502015837/http://www.forbes.com/media/2008/04/30/models-bundchen-klum-biz-media-cz_kb_0430to |roja-arşîvê=2 gulan 2008 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |xebat=forbes.com}}</ref> Kovara Forbesê di salên 2009an (6 milyon dolar), 2010an (6 milyon dolar) û 2012an de (6,9 milyon dolar) Kroesê dîsa di rêza pêncem de nîşan da.<ref>{{Cite news |paşnav=Streib |pêşnav=Lauren |tarîx=27 gulan 2009 |sernav=In Pictures: The World's Top-Earning Models |url=https://www.forbes.com/2009/05/27/moss-bundchen-klum-business-media-models_slide_10.html |roja-gihiştinê=2026-10-15 |xebat=Forbes}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.forbes.com/2010/05/12/top-earning-models-business-entertainment-models_slide_10.html |sernav=Slide Show: The World's 10 Top-Earning Models |malper=Forbes.com |tarîx=13 gulan 2010 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |paşnav=Bertoni |pêşnav=Steven |paşnav2=Blankfeld |pêşnav2=Keren}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.forbes.com/sites/briansolomon/2012/06/14/the-worlds-highest-paid-models/ |sernav=The World's Highest Paid Models |malper=[[Forbes]] |tarîx=14 hezîran 2012 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |paşnav=Solomon |pêşnav=Brian}}</ref> Di sala 2014an de, Kroes bi dahata 8 milyon dolar ku di sala berê de bi dest xistibû, bilindî rêza duyem a lîsteyê bû.<ref name=":1" /> [[Wêne:Doutzencrop2.jpg|thumb|upright|Kroes di sala 2007an de li ser podyûma modeyê]] Di dawiya tebaxa 2008an de, Victoria's Secretê ji kovara [[People (kovar)|People]] re piştrast kir ku Kroes wê bibe firîştea herî nû ya Victoria's Secretê.<ref>{{Cite web |url=http://offtherack.people.com/2008/08/26/victoria |sernav=Victoria's Secret's Newest Angel Revealed: Doutzen Kroes |malper=Off the Rack |tarîx=26 tebax 2008 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |weşanger=People |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080901061902/http://offtherack.people.com/2008/08/26/victoria%E2%80%99s-secret%E2%80%99s-newest |roja-arşîvê=1 îlon 2008}}</ref> Kampanyaya wê ya yekemîn a wekî firîştea herî nû ya marqeyê "Supermodel Obsessions" bû.<ref>{{Cite web |url=https://people.com/style/victorias-secrets-newest-angel-revealed-doutzen-kroes/ |sernav=Victoria's Secret's Newest Angel Revealed: Doutzen Kroes |tarîx=26 tebax 2008 |roja-gihiştinê=2026-11-05 |weşanger=People}}</ref> Li şaxa Amsterdamê ya muzexaneya peykerên şimayî ya [[Madame Tussaudsê]], peykerekî şimayî yê Kroesê heye.Ji çiriya paşîn a 2009an heta tîrmeha 2010an, Kroesê ji bo çapa holendî ya [[Marie Claire (kovar|Marie Claireê]] derbarê jiyana xwe de quncikekî mehane nivîsî. Di sibata 2010an de, Kroes li gel firîşteyên din ên Victoria's Secretê [[Alessandra Ambrósio|Alessandra Ambrosio]] û [[Miranda Kerr|Miranda Kerrê]] di hefteya modeyê de ji bo Pradayê vegeriya ser podyûmê.Berpirsa giştî ya berê ya kovarên Glamour, [[Cosmopolitan (kovar|Cosmopolitan]] û ''Marie Claireê'', [[Bonnie Fullerê]] di bloga xwe de pesna Pradayê da ku ji bo pêşandana modeyê modeleka bejntijî wekî Kroesê bi kar anî.<ref>{{Cite web |url=http://www.hollywoodlife.com/2010/02/25/skinny-models-victorias-secret-angels-prada-milan-fashion-week/ |sernav=Hooray! Skinny Models Booted out of Top Fashion Show and Replace by Victoria's Secret Angels! |malper= |tarîx=25 sibat 2010 |roja-gihiştinê=2026-11-05 |weşanger=Hollywood Life |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100405073600/http://www.hollywoodlife.com/2010/02/25/skinny-models-victorias-secret-angels-prad |roja-arşîvê=5 nîsan 2010 |paşnav=Fuller |pêşnav=Bonnie}}</ref> Di îlona 2013an de, Kroes bû modela yekem a dîrokê ku di mehekê de li ser serdevkê çar çapên navneteweyî yên kovara Vogueê derket.<ref name=":2" /><ref>{{Cite web |url=http://fashion.telegraph.co.uk/article/TMG10273165/Doutzen-Kroes-scores-four-September-Vogue-covers.html |sernav=Doutzen Kroes scores four September Vogue covers |tarîx=29 tebax 2013 |roja-gihiştinê=2026-11-05 |weşanger=Fashion.telegraph.co.uk |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151222235830/http://fashion.telegraph.co.uk/article/TMG10273165/Doutzen-Kroes-scores-four-Septe |roja-arşîvê=22 kanûna pêşîn 2015 |paşnav=Lidbury |pêşnav=Olivia}}</ref> Di sala 2014an de, Kroes li gel [[Charlie Hunnam|Charlie Hunnamî]] di reklama parfûma nû ya Calvin Klein Revealê de cih girt û her wiha peymanên xwe yên demdirêj domand.Wê her wiha ragihand ku piştî heft salên hevkariya li gel markeyê, peymana xwe ya li gel Victoria's Secretê bi dawî tîne; wê di nîşandanên modeyê yên Victoria's Secretê yên salên 2005–2009an (ji bilî 2007an) û 2011–2014an de li ser podyûmê meşiya. Di sala 2016an de, Kroes wekî rûyê reklamê yê pargîdaniya binkirasan a holendî [[Hunkemöllerê]] hat ragihandin. Kroesê xeta xwe ya koleksiyonê ya bi navê 'Doutzen's Stories' derxist holê û heta îro di gelek kampanyayên markeya Hunkemöllerê de derket pêş. === Lîstikvanî === [[Wêne:Doutzen-Kroes-cannes.jpg|thumb|upright|Kroes di [[Festîvala Fîlman a Cannesê]] ya sala 2015an de]] Di 24ê çiriya paşîn a 2011an de, Kroes di fîlmê ''[[Nova Zembla (fîlm)|Nova Zembla]]''<nowiki/>'yê de - ku yekem fîlmê 3D yê holendî ye - cara yekem derket pêşberî kamerayê.Kroesê bi salan e ku li bajarê New Yorkê waneyên lîstikvaniyê distîne û di hevpeyvînan de diyar kir ku ew plana lîstikvaniya di fîlmên bê de dike. Di sala 2017an de, ew di fîlmê superlehengan ''[[Wonder Woman (fîlm|Wonder Woman]]'' de wekî şervana amazonî derket pêş. === Mirovdostî === Kroes bi awayekî çalak di rêxistina neqazancjêker Dance4Lifeê de cîh digire, ku ev rêxistin ji bo perwerdekirina ciwanan a li ser pêşîlêgirtina [[AIDS|HIV]] û [[AIDS|AIDSê]] stran û dansê bi kar tîne.Ew her wiha balyozeya kampanyaya 'Praat mar Frysk' ('Bi tenê bi frîzî biaxive') ye, ku armanca wê belavkirin û geşkirina zimanê frîzî ye — zimanê ku li [[Frîzya|Frîzyayê]], herêma zayînê ya Kroesê, tê axivîn. == Jiyana kesane== Di sala 2009an de, Kroesê bi DJyê holendî [[Sunnery James & Ryan Marciano|Sunnery James Gorré]] re dest bi peywendiyeke evîndariyê kir.Di 7ê çiriya paşîn a 2010an de, ew û Sunnery li gundê Eastermarê zewicîn.Ji vê cotyarê re du zarok hene — kurek û keçek — ku her du jî li Amsterdamê ji dayik bûne.Di hevpeyvîneke nîsana 2014an de li ser paşeroja keça xwe, Kroesê weha got: 'Lî şerê ku ez bibêjim «Tu gelekî bedew î», ez ê bibêjim «Tu jîr î», da ku di jiyanê de ji bilî bedewî û modeltiyê daxwazên wê yên cûda hebin. Tevî ku ez ji karê xwe hez dikim jî, ez cîhanê naguhêrim. Ez ê bievînînim ku ew bixwîne û armancên wê yên cuda hebin.Pêwîst e em fêrî keçan bikin ku ew dikarin bibin serok û hemû tişt ne tenê li ser bedewiyê ye. === Gengeşe === Li seranserê pandemiya COVID-19ê, Kroesê [[Teoriya komployê|teoriyên komployê]] yên di derbarê [[Nexweşiya Koronayê 2019-2020|COVID-19]] û derzîkirinê de belav kiribû.Di îlona 2021ê de, Kroesê bi riya hesabê xwe yê Instagramê dîtina xwe ya dijî derzîkirinê eşkere kiribû û bi vê yekê dibû sedema gengeşeyan. Wê di derbarê derzîkirina COVID-19ê de diyar kiribû ku ew «neçar namîne ku derziyê lê bixe».Di çiriya paşîn a 2021ê de, Kroesê li ser hesabê xwe yê Instagramê vîdeoyek belav kiribû û tê de angaşt kiribû ku derzîkirinên COVID-19ê beşek ji planeke «satanîstan» e ku dixwazin «gelheya cîhanê kêm bikin».Kroes a ku samana wê li gorî kovara [[Quote (kovar|''Quoteê'']] nêzîkî 29 mîlyon ewro tê texmînkirin, her wiha hatibû rexnekirin ku gava di heman demê de agahiyên çewt di derbarê pandemiyê de belav dikir, daxwaza tezmînata dewletê ya ji bo windakirina dahatê ya ji ber COVID-19ê kiribû. == Fîlmografî == {| class="wikitable" |- ! Sal !! Sernav !! Rol !! Nîşe |- | 2011 || ''[[Nova Zembla (film)|Nova Zembla]]'' || Catharina Plancius || |- | 2015 || ''J'marche pas en arrière'' || Jin || Kurtefîlm |- | rowspan="2"| 2017 || ''[[Wonder Woman (2017 film)|Wonder Woman]]'' || rowspan="4"| Venelia<ref>{{Jêder-magazîn |url=http://ew.com/movies/2017/05/30/wonder-woman-athletes-amazon-nation-themyscira/ |sernav=Wonder Woman: How real-life athletes united to populate the film's badass Amazon nation |magazîn=Entertainment Weekly |paşnav=Coggan |pêşnav=Devan |tarîx=30 gulan 2017 |roja-gihiştinê=2026-07-05 }}</ref>|| |- | ''[[Justice League (film)|Justice League]]'' || |- | 2020 || ''[[Wonder Woman 1984]]'' || |- | 2021 || ''[[Zack Snyder's Justice League]]'' || |} '''Televîzyon''' {| class="wikitable" |- ! Sal !! Sernav !! Rol !! Nîşe |- | 2005 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2005]]'' || rowspan="5"| Herself - Model || rowspan="2"| TV special |- | 2006 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2006]]'' |- | rowspan="2"| 2008 || ''[[Valentino: The Last Emperor]]'' || Belgefîlm |- | ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2008]]'' || rowspan="2"| TV special |- | 2009 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2009]]'' |- | 2009–2011 || ''[[RTL Boulevard]]'' || Herself/co-host || Rêzefîlma televîzyonê (4 beş) |- | 2011 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2011]]'' || rowspan="3"| Herself - Model || rowspan="3"| TV special |- | 2012 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2012]]'' |- | rowspan="3"| 2013 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2013]]'' |- | ''L'Oréal Men Expert'' || rowspan="2"| Herself || Publicity |- | ''RTL Late Night'' || TV series (Episode 1.84) |- | 2014 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2014]]'' || Herself - Model || TV special |- | 2024 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2024]]'' || Herself - Model || TV special |- | 2025 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2025]]'' || Herself - Model || TV special |} == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Doutzen Kroes}} * {{instagram|doutzen}} * {{Twitter}} * {{facebook|Doutzen|Doutzen Kroes}} * {{IMDb name|id=2143237|name=Doutzen Kroes}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Aktrîsên ji Amsterdamê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1985]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Modelên holendî yên jin]] [[Kategorî:Modelên ji Amsterdamê]] 7cuc7ozb4qokspab5gwuot3us17mzau 2101858 2101857 2026-11-05T14:35:00Z Avestaboy 34898 /* Modelsazî */ 2101858 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = Doutzen Kroes Cannes 2013.jpg | bejn = {{bejn|m=1.79}}<ref name="dna_models">{{cite web|url=https://www.dnamodels.com/div/women-main-board/model/doutzen-kroes2/p/276/c/-1/|title=DNA Models Doutzen Kroes|website=DNA Model Management LLC|access-date=15 çiriya pêşîn 2023}}</ref> }} '''Doutzen Kroes''' <small>bilêvkirina frîzî:</small> [ˈdɔutsn̩ ˈkrus], {{IPA-nl|ˈdʌutsə(ŋ) ˈkrus}} (jdb. 23ê kanûna paşîn a 1985an li Gytsjerk, Frîzya, Holenda) modeleke modeyê ya holendî ye. Wê di sala 2003an de li Holendayê dest bi kariyera xwe ya modelsaziyê kir û di demek kurt de ji hêla ajansa xwe ve hate şandin li New Yorkê, li wir ji hêla marqeya kincan [[Victoria's Secret]] ve hate hilbijartin. Wê ji 2008an heya 2014an wekî Firîşteya Victoria's Secretê xebitî û bû holendiya duyem ku piştî [[Karen Mulderê]] vî sernavî bi dest xist. Ew ji 2006an vir ve nûnera marqeya [[L'Oréal Paris|L'Oréal Parisê]] e.<ref>{{Cite web |url=http://nymag.com/fashion/models/dkroes/doutzenkroes/ |sernav=Doutzen Kroes Model Profile |malper=New York Magazine |roja-gihiştinê=2026-10-12 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160101095928/http://nymag.com/fashion/models/dkroes/doutzenkroes/ |roja-arşîvê=1 kanûna paşîn 2016}}</ref>​ Kroes ji sala 2008an û vir ve bi dahata xwe ya salane ya ji 5 mîlyon dolarî zêdetir, yek ji wan modelan e ku mûçeyê herî bilind distînin. Di sala 2014an de, wê di lîsteya [[Forbes (kovar)|Forbesê]] ya modelên bi dahata herî zêde de cihê duyem girtibû û hatibû texmînkirin ku di salekê de 8 mîlyon dolar bi dest xistibû.<ref name=":1">{{Cite web |url=https://www.forbes.com/sites/briansolomon/2012/06/14/the-worlds-highest-paid-models/ |sernav=The World's Highest Paid Models |malper=[[Forbes]] |tarîx=18 tebax 2014 |roja-gihiştinê=2026-10-12 |paşnav=Solomon |pêşnav=Solomon}}</ref> Di sala 2013an de, ew bû modela yekem ku di salekê de bi tenê serê xwe derketibû ser çar bergên navneteweyî yên cihêreng ên hejmara îlonê ya kovara ''Vogueê''.<ref name=":2">{{Cite news |paşnav=Kruspe |pêşnav=Dana |tarîx=27 tebax 2013 |sernav=Doutzen Kroes Lands an Unprecedented Four September Vogue Covers |url=http://fashionista.com/2013/08/doutzen-kroes-lands-an-unprecedented-four-september-vogue-covers |roja-gihiştinê=2026-10-12 |xebat=Fashionista |weşanger=Fashionista.com}}</ref> Fîlma wî ya yekem ''[[Nova Zembla (fîlm)|Nova Zembla]]'' (2011) bû. == Jiyana berî == ​Doutzen Kroes di 23yê kanûna paşîn a 1985an de, li gundê Eastermarê<ref>{{Cite web |url=https://www.wsj.com/articles/supermodel-doutzen-kroess-angelic-face-1423058615 |sernav=Supermodel Doutzen Kroes's Angelic Face |malper=The Wall Street Journal |tarîx=4 sibat 2015 |roja-gihiştinê=2026-10-12|paşnav=Strehlke|pêşnav=Sade}}</ref> yê li parêzgeha Frîzyayê ji dayik bû.​ Dayika wê Geartsje Leistra pêşî perîstar û piştre mamoste bû,<ref>{{Cite web |url=https://www.wsj.com/articles/supermodel-doutzen-kroess-angelic-face-1423058615 |sernav=Q&A With Supermodel Doutzen Kroes |malper=The Wall Street Journal |tarîx=4 sibat 2015 |roja-gihiştinê=2026-10-12 |jêgirtin=I wanted to become a teacher like my mother, or a charity worker. |paşnav=Strehlke |pêşnav=Sade}}</ref> bavê wê Johan Kroes jî psîkoterapîst bû. Dema ku ew keçeke ciwan bû, Kroesê aşop dikir ku bibe [[Patena lezê|patêvaneke lezê]] ya pîşedar.<ref>{{Cite web |url=https://www.vogue.com/article/doutzen-kroes-vogue-best-moments |sernav=Doutzen Kroes Is Never Out of Style |malper=Vogue |tarîx=14 nîsan 2016 |roja-gihiştinê=2026-10-12|paşnav=Okwodu|pêşnav=Janelle}}</ref> ​Xwişkeke Kroes a biçûk bi navê Rens heye û ew xureknas e<ref>{{Cite web |url=https://www.vogue.com.au/fashion/news/in-the-genes-fashions-model-sisters/image-gallery/dbf7c4fd33b21a196854bb75f0396ef2?page |sernav=In the genes: fashion's model sisters |malper=Vogue (Awistralya ) |roja-gihiştinê=2026-10-12|paşnav=Harris|pêşnav=Georgina}}</ref>. ==Kariyer== ===Modelsazî=== ​Wê di ciwaniya xwe de xwe wekî [[Keça kurkî|keçeke kurkî]] pênase dikir û tu carî bi awayekî jidil li ser modeliyê nefikirîbû, lê di sala 2003yan de wê wêneyên xwe ji ajansa modeliyê ya bi navê Paparazzi Model Management a li Amsterdamê re şandibû.<ref>{{Cite web |url=https://www.bloomberg.com/features/2016-doutzen-kroes/ |sernav=The Supermodel on a Mission |malper=Bloomberg |tarîx=16 çiriya paşîn 2016 |roja-gihiştinê=2026-10-12|paşnav=Winter|pêşnav=Caroline}}</ref> ​Di sala 2005an de, Kroes li ser malpera Vogue.comê ji aliyê xwendevanan ve wekî "Modela Salê" hate hilbijartin.<ref>{{Cite web |url=https://www.vogue.it/en/people-are-talking-about/star-news/2015/10/doutzen-kroes |sernav=Doutzen Kroes - story of a 2000s supermodel |malper=Vogue (Îtalya) |roja-gihiştinê=2026-10-12 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211029180756/https://www.vogue.it/en/people-are-talking-about/star-news/2015/10/doutzen-kroes |roja-arşîvê=29 çiriya pêşîn 2021}}</ref> Di hejmara gulana 2007an a kovara [[Vogue (kovar)|Vogueê]] de, ew li ser berga kovarê di nav kesên mîna [[Chanel Iman|Chanel Imanê]] de wekî yek ji "Modelên Sereke yên Dahatî yên Cîhanê" hate pêşkêşkirin.<ref>{{Cite web |url=https://www.vogue.com/slideshow/the-gangs-all-here-7-iconic-group-model-vogue-covers-photos#6 |sernav=Photos: The Gang's All Here: 7 Iconic Group Model ''Vogue'' Covers |malper=Vogue.com |tarîx=21 tebax 2014 |roja-gihiştinê=2026-10-12}}</ref>Li gel çendek ji van modelan, ew di [[Salnameya Pirelliyê]] ya sala 2008an de cih girt.<ref>{{Cite web |url=https://www.vanityfair.com/style/photos/2013/11/highlights-pirelli-calendar-50-years |sernav=Pirelli Never Tires |tarîx=21 çiriya paşîn 2013 |roja-gihiştinê=2026-10-12 |weşanger=Vanity Fair}}</ref> ​​Di sala 2006an de, li ser hefteyeke jiyana modeltiyê ya Kroesê belgefilmeke frîzî ya bi derhêneriya J.J.M. Jansen hate weşandin.Vê belgefilmê Kroesê li [[Hefteya Modeyê ya Mîlanoyê]] û nêrînên wê yên li ser pîşesaziya modeltiyê nîşan dan.<ref>{{Cite web |url=https://weromrop.omropfryslan.nl/nl/uitzending/doutzen-kroes-fries-topmodel-milaan |sernav=Doutzen Kroes. Fries topmodel in Milaan |tarîx=21 gulan 2006 |roja-gihiştinê=2026-10-12 |weşanger=Omrop Fryslân |ziman=nl |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20261012125506/https://weromrop.omropfryslan.nl/nl/uitzending/doutzen-kroes-fries-topmodel-milaan |roja-arşîvê=2026-10-12 |url-status=dead}}</ref> Di tîrmeha 2007an de, kovara Forbesê Kroesê di lîsteya 15 supermodelên ku li cîhanê herî zêde dahatê bi dest dixin de xiste rêza çardemîn, ku di duanzdeh mehên berê de dahata wê nêzîkî 1,5 milyon dolar dihat texmînkirin.<ref>{{Cite news |paşnav=Blakeley |pêşnav=Kiri |tarîx=16 tîrmeh 2007 |sernav=The World's Top-Earning Models |url=http://www.forbes.com/media/2007/07/19/models-media-bundchen-biz-media-cz_kb_0716t |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070815233405/http://www.forbes.com/media/2007/07/19/models-media-bundchen-biz-media-cz_kb_0716t |roja-arşîvê=2007-08-15 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |xebat=forbes.com |url-status=bot: unknown}}</ref> Di nîsana 2008an de, ew bi dahateke ku nêzîkî 6 milyon dolar dihat texmînkirin di rêza pêncem de bû.<ref>{{Cite news |paşnav=Blakeley |pêşnav=Kiri |tarîx=30 nîsan 2008 |sernav=The World's Top-Earning Models |url=https://www.forbes.com/media/2008/04/30/models-bundchen-klum-biz-media-cz_kb_0430topmodels.html |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080502015837/http://www.forbes.com/media/2008/04/30/models-bundchen-klum-biz-media-cz_kb_0430to |roja-arşîvê=2 gulan 2008 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |xebat=forbes.com}}</ref> Kovara Forbesê di salên 2009an (6 milyon dolar), 2010an (6 milyon dolar) û 2012an de (6,9 milyon dolar) Kroesê dîsa di rêza pêncem de nîşan da.<ref>{{Cite news |paşnav=Streib |pêşnav=Lauren |tarîx=27 gulan 2009 |sernav=In Pictures: The World's Top-Earning Models |url=https://www.forbes.com/2009/05/27/moss-bundchen-klum-business-media-models_slide_10.html |roja-gihiştinê=2026-10-15 |xebat=Forbes}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.forbes.com/2010/05/12/top-earning-models-business-entertainment-models_slide_10.html |sernav=Slide Show: The World's 10 Top-Earning Models |malper=Forbes.com |tarîx=13 gulan 2010 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |paşnav=Bertoni |pêşnav=Steven |paşnav2=Blankfeld |pêşnav2=Keren}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.forbes.com/sites/briansolomon/2012/06/14/the-worlds-highest-paid-models/ |sernav=The World's Highest Paid Models |malper=[[Forbes]] |tarîx=14 hezîran 2012 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |paşnav=Solomon |pêşnav=Brian}}</ref> Di sala 2014an de, Kroes bi dahata 8 milyon dolar ku di sala berê de bi dest xistibû, bilindî rêza duyem a lîsteyê bû.<ref name=":1" /> [[Wêne:Doutzencrop2.jpg|thumb|upright|Kroes di sala 2007an de li ser podyûma modeyê]] Di dawiya tebaxa 2008an de, Victoria's Secretê ji kovara [[People (kovar)|People]] re piştrast kir ku Kroes wê bibe firîştea herî nû ya Victoria's Secretê.<ref>{{Cite web |url=http://offtherack.people.com/2008/08/26/victoria |sernav=Victoria's Secret's Newest Angel Revealed: Doutzen Kroes |malper=Off the Rack |tarîx=26 tebax 2008 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |weşanger=People |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080901061902/http://offtherack.people.com/2008/08/26/victoria%E2%80%99s-secret%E2%80%99s-newest |roja-arşîvê=1 îlon 2008}}</ref> Kampanyaya wê ya yekemîn a wekî firîştea herî nû ya marqeyê "Supermodel Obsessions" bû.<ref>{{Cite web |url=https://people.com/style/victorias-secrets-newest-angel-revealed-doutzen-kroes/ |sernav=Victoria's Secret's Newest Angel Revealed: Doutzen Kroes |tarîx=26 tebax 2008 |roja-gihiştinê=2026-11-05 |weşanger=People}}</ref> Li şaxa Amsterdamê ya muzexaneya peykerên şimayî ya [[Madame Tussaudsê]], peykerekî şimayî yê Kroesê heye.Ji çiriya paşîn a 2009an heta tîrmeha 2010an, Kroesê ji bo çapa holendî ya [[Marie Claire (kovar|Marie Claireê]] derbarê jiyana xwe de quncikekî mehane nivîsî. Di sibata 2010an de, Kroes li gel firîşteyên din ên Victoria's Secretê [[Alessandra Ambrósio|Alessandra Ambrosio]] û [[Miranda Kerr|Miranda Kerrê]] di hefteya modeyê de ji bo Pradayê vegeriya ser podyûmê.Berpirsa giştî ya berê ya kovarên Glamour, [[Cosmopolitan (kovar|Cosmopolitan]] û ''Marie Claireê'', [[Bonnie Fullerê]] di bloga xwe de pesna Pradayê da ku ji bo pêşandana modeyê modeleka bejntijî wekî Kroesê bi kar anî.<ref>{{Cite web |url=http://www.hollywoodlife.com/2010/02/25/skinny-models-victorias-secret-angels-prada-milan-fashion-week/ |sernav=Hooray! Skinny Models Booted out of Top Fashion Show and Replace by Victoria's Secret Angels! |malper= |tarîx=25 sibat 2010 |roja-gihiştinê=2026-11-05 |weşanger=Hollywood Life |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100405073600/http://www.hollywoodlife.com/2010/02/25/skinny-models-victorias-secret-angels-prad |roja-arşîvê=5 nîsan 2010 |paşnav=Fuller |pêşnav=Bonnie}}</ref> Di îlona 2013an de, Kroes bû modela yekem a dîrokê ku di mehekê de li ser serdevkê çar çapên navneteweyî yên kovara Vogueê derket.<ref name=":2" /><ref>{{Cite web |url=http://fashion.telegraph.co.uk/article/TMG10273165/Doutzen-Kroes-scores-four-September-Vogue-covers.html |sernav=Doutzen Kroes scores four September Vogue covers |tarîx=29 tebax 2013 |roja-gihiştinê=2026-11-05 |weşanger=Fashion.telegraph.co.uk |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151222235830/http://fashion.telegraph.co.uk/article/TMG10273165/Doutzen-Kroes-scores-four-Septe |roja-arşîvê=22 kanûna pêşîn 2015 |paşnav=Lidbury |pêşnav=Olivia}}</ref> Di sala 2014an de, Kroes li gel [[Charlie Hunnam|Charlie Hunnamî]] di reklama parfûma nû ya Calvin Klein Revealê de cih girt û her wiha peymanên xwe yên demdirêj domand.<ref>{{Cite web |url=https://www.instyle.com/news/charlie-hunnam-and-doutzen-kroes-strip-down-calvin-kleins-latest-fragrance-ad |sernav=Charlie Hunnam and Doutzen Kroes Strip Down for Calvin Klein's Latest Fragrance Ad |tarîx=14 tîrmeh 2014 |roja-gihiştinê=2026-11-05 |weşanger=InStyle |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191023123957/https://www.instyle.com/news/charlie-hunnam-and-doutzen-kroes-strip-down-calvin-kl |roja-arşîvê=23 çiriya pêşîn 2019}}</ref> Wê her wiha ragihand ku piştî heft salên hevkariya li gel markeyê, peymana xwe ya li gel Victoria's Secretê bi dawî tîne; wê di nîşandanên modeyê yên Victoria's Secretê yên salên 2005–2009an (ji bilî 2007an) û 2011–2014an de li ser podyûmê meşiya. Di sala 2016an de, Kroes wekî rûyê reklamê yê pargîdaniya binkirasan a holendî [[Hunkemöllerê]] hat ragihandin. Kroesê xeta xwe ya koleksiyonê ya bi navê 'Doutzen's Stories' derxist holê û heta îro di gelek kampanyayên markeya Hunkemöllerê de derket pêş. === Lîstikvanî === [[Wêne:Doutzen-Kroes-cannes.jpg|thumb|upright|Kroes di [[Festîvala Fîlman a Cannesê]] ya sala 2015an de]] Di 24ê çiriya paşîn a 2011an de, Kroes di fîlmê ''[[Nova Zembla (fîlm)|Nova Zembla]]''<nowiki/>'yê de - ku yekem fîlmê 3D yê holendî ye - cara yekem derket pêşberî kamerayê.Kroesê bi salan e ku li bajarê New Yorkê waneyên lîstikvaniyê distîne û di hevpeyvînan de diyar kir ku ew plana lîstikvaniya di fîlmên bê de dike. Di sala 2017an de, ew di fîlmê superlehengan ''[[Wonder Woman (fîlm|Wonder Woman]]'' de wekî şervana amazonî derket pêş. === Mirovdostî === Kroes bi awayekî çalak di rêxistina neqazancjêker Dance4Lifeê de cîh digire, ku ev rêxistin ji bo perwerdekirina ciwanan a li ser pêşîlêgirtina [[AIDS|HIV]] û [[AIDS|AIDSê]] stran û dansê bi kar tîne.Ew her wiha balyozeya kampanyaya 'Praat mar Frysk' ('Bi tenê bi frîzî biaxive') ye, ku armanca wê belavkirin û geşkirina zimanê frîzî ye — zimanê ku li [[Frîzya|Frîzyayê]], herêma zayînê ya Kroesê, tê axivîn. == Jiyana kesane== Di sala 2009an de, Kroesê bi DJyê holendî [[Sunnery James & Ryan Marciano|Sunnery James Gorré]] re dest bi peywendiyeke evîndariyê kir.Di 7ê çiriya paşîn a 2010an de, ew û Sunnery li gundê Eastermarê zewicîn.Ji vê cotyarê re du zarok hene — kurek û keçek — ku her du jî li Amsterdamê ji dayik bûne.Di hevpeyvîneke nîsana 2014an de li ser paşeroja keça xwe, Kroesê weha got: 'Lî şerê ku ez bibêjim «Tu gelekî bedew î», ez ê bibêjim «Tu jîr î», da ku di jiyanê de ji bilî bedewî û modeltiyê daxwazên wê yên cûda hebin. Tevî ku ez ji karê xwe hez dikim jî, ez cîhanê naguhêrim. Ez ê bievînînim ku ew bixwîne û armancên wê yên cuda hebin.Pêwîst e em fêrî keçan bikin ku ew dikarin bibin serok û hemû tişt ne tenê li ser bedewiyê ye. === Gengeşe === Li seranserê pandemiya COVID-19ê, Kroesê [[Teoriya komployê|teoriyên komployê]] yên di derbarê [[Nexweşiya Koronayê 2019-2020|COVID-19]] û derzîkirinê de belav kiribû.Di îlona 2021ê de, Kroesê bi riya hesabê xwe yê Instagramê dîtina xwe ya dijî derzîkirinê eşkere kiribû û bi vê yekê dibû sedema gengeşeyan. Wê di derbarê derzîkirina COVID-19ê de diyar kiribû ku ew «neçar namîne ku derziyê lê bixe».Di çiriya paşîn a 2021ê de, Kroesê li ser hesabê xwe yê Instagramê vîdeoyek belav kiribû û tê de angaşt kiribû ku derzîkirinên COVID-19ê beşek ji planeke «satanîstan» e ku dixwazin «gelheya cîhanê kêm bikin».Kroes a ku samana wê li gorî kovara [[Quote (kovar|''Quoteê'']] nêzîkî 29 mîlyon ewro tê texmînkirin, her wiha hatibû rexnekirin ku gava di heman demê de agahiyên çewt di derbarê pandemiyê de belav dikir, daxwaza tezmînata dewletê ya ji bo windakirina dahatê ya ji ber COVID-19ê kiribû. == Fîlmografî == {| class="wikitable" |- ! Sal !! Sernav !! Rol !! Nîşe |- | 2011 || ''[[Nova Zembla (film)|Nova Zembla]]'' || Catharina Plancius || |- | 2015 || ''J'marche pas en arrière'' || Jin || Kurtefîlm |- | rowspan="2"| 2017 || ''[[Wonder Woman (2017 film)|Wonder Woman]]'' || rowspan="4"| Venelia<ref>{{Jêder-magazîn |url=http://ew.com/movies/2017/05/30/wonder-woman-athletes-amazon-nation-themyscira/ |sernav=Wonder Woman: How real-life athletes united to populate the film's badass Amazon nation |magazîn=Entertainment Weekly |paşnav=Coggan |pêşnav=Devan |tarîx=30 gulan 2017 |roja-gihiştinê=2026-07-05 }}</ref>|| |- | ''[[Justice League (film)|Justice League]]'' || |- | 2020 || ''[[Wonder Woman 1984]]'' || |- | 2021 || ''[[Zack Snyder's Justice League]]'' || |} '''Televîzyon''' {| class="wikitable" |- ! Sal !! Sernav !! Rol !! Nîşe |- | 2005 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2005]]'' || rowspan="5"| Herself - Model || rowspan="2"| TV special |- | 2006 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2006]]'' |- | rowspan="2"| 2008 || ''[[Valentino: The Last Emperor]]'' || Belgefîlm |- | ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2008]]'' || rowspan="2"| TV special |- | 2009 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2009]]'' |- | 2009–2011 || ''[[RTL Boulevard]]'' || Herself/co-host || Rêzefîlma televîzyonê (4 beş) |- | 2011 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2011]]'' || rowspan="3"| Herself - Model || rowspan="3"| TV special |- | 2012 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2012]]'' |- | rowspan="3"| 2013 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2013]]'' |- | ''L'Oréal Men Expert'' || rowspan="2"| Herself || Publicity |- | ''RTL Late Night'' || TV series (Episode 1.84) |- | 2014 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2014]]'' || Herself - Model || TV special |- | 2024 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2024]]'' || Herself - Model || TV special |- | 2025 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2025]]'' || Herself - Model || TV special |} == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Doutzen Kroes}} * {{instagram|doutzen}} * {{Twitter}} * {{facebook|Doutzen|Doutzen Kroes}} * {{IMDb name|id=2143237|name=Doutzen Kroes}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Aktrîsên ji Amsterdamê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1985]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Modelên holendî yên jin]] [[Kategorî:Modelên ji Amsterdamê]] a19x97boh08hrgsagco55lduzypo555 2101859 2101858 2026-11-05T14:43:38Z Avestaboy 34898 /* Modelsazî */ 2101859 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = Doutzen Kroes Cannes 2013.jpg | bejn = {{bejn|m=1.79}}<ref name="dna_models">{{cite web|url=https://www.dnamodels.com/div/women-main-board/model/doutzen-kroes2/p/276/c/-1/|title=DNA Models Doutzen Kroes|website=DNA Model Management LLC|access-date=15 çiriya pêşîn 2023}}</ref> }} '''Doutzen Kroes''' <small>bilêvkirina frîzî:</small> [ˈdɔutsn̩ ˈkrus], {{IPA-nl|ˈdʌutsə(ŋ) ˈkrus}} (jdb. 23ê kanûna paşîn a 1985an li Gytsjerk, Frîzya, Holenda) modeleke modeyê ya holendî ye. Wê di sala 2003an de li Holendayê dest bi kariyera xwe ya modelsaziyê kir û di demek kurt de ji hêla ajansa xwe ve hate şandin li New Yorkê, li wir ji hêla marqeya kincan [[Victoria's Secret]] ve hate hilbijartin. Wê ji 2008an heya 2014an wekî Firîşteya Victoria's Secretê xebitî û bû holendiya duyem ku piştî [[Karen Mulderê]] vî sernavî bi dest xist. Ew ji 2006an vir ve nûnera marqeya [[L'Oréal Paris|L'Oréal Parisê]] e.<ref>{{Cite web |url=http://nymag.com/fashion/models/dkroes/doutzenkroes/ |sernav=Doutzen Kroes Model Profile |malper=New York Magazine |roja-gihiştinê=2026-10-12 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160101095928/http://nymag.com/fashion/models/dkroes/doutzenkroes/ |roja-arşîvê=1 kanûna paşîn 2016}}</ref>​ Kroes ji sala 2008an û vir ve bi dahata xwe ya salane ya ji 5 mîlyon dolarî zêdetir, yek ji wan modelan e ku mûçeyê herî bilind distînin. Di sala 2014an de, wê di lîsteya [[Forbes (kovar)|Forbesê]] ya modelên bi dahata herî zêde de cihê duyem girtibû û hatibû texmînkirin ku di salekê de 8 mîlyon dolar bi dest xistibû.<ref name=":1">{{Cite web |url=https://www.forbes.com/sites/briansolomon/2012/06/14/the-worlds-highest-paid-models/ |sernav=The World's Highest Paid Models |malper=[[Forbes]] |tarîx=18 tebax 2014 |roja-gihiştinê=2026-10-12 |paşnav=Solomon |pêşnav=Solomon}}</ref> Di sala 2013an de, ew bû modela yekem ku di salekê de bi tenê serê xwe derketibû ser çar bergên navneteweyî yên cihêreng ên hejmara îlonê ya kovara ''Vogueê''.<ref name=":2">{{Cite news |paşnav=Kruspe |pêşnav=Dana |tarîx=27 tebax 2013 |sernav=Doutzen Kroes Lands an Unprecedented Four September Vogue Covers |url=http://fashionista.com/2013/08/doutzen-kroes-lands-an-unprecedented-four-september-vogue-covers |roja-gihiştinê=2026-10-12 |xebat=Fashionista |weşanger=Fashionista.com}}</ref> Fîlma wî ya yekem ''[[Nova Zembla (fîlm)|Nova Zembla]]'' (2011) bû. == Jiyana berî == ​Doutzen Kroes di 23yê kanûna paşîn a 1985an de, li gundê Eastermarê<ref>{{Cite web |url=https://www.wsj.com/articles/supermodel-doutzen-kroess-angelic-face-1423058615 |sernav=Supermodel Doutzen Kroes's Angelic Face |malper=The Wall Street Journal |tarîx=4 sibat 2015 |roja-gihiştinê=2026-10-12|paşnav=Strehlke|pêşnav=Sade}}</ref> yê li parêzgeha Frîzyayê ji dayik bû.​ Dayika wê Geartsje Leistra pêşî perîstar û piştre mamoste bû,<ref>{{Cite web |url=https://www.wsj.com/articles/supermodel-doutzen-kroess-angelic-face-1423058615 |sernav=Q&A With Supermodel Doutzen Kroes |malper=The Wall Street Journal |tarîx=4 sibat 2015 |roja-gihiştinê=2026-10-12 |jêgirtin=I wanted to become a teacher like my mother, or a charity worker. |paşnav=Strehlke |pêşnav=Sade}}</ref> bavê wê Johan Kroes jî psîkoterapîst bû. Dema ku ew keçeke ciwan bû, Kroesê aşop dikir ku bibe [[Patena lezê|patêvaneke lezê]] ya pîşedar.<ref>{{Cite web |url=https://www.vogue.com/article/doutzen-kroes-vogue-best-moments |sernav=Doutzen Kroes Is Never Out of Style |malper=Vogue |tarîx=14 nîsan 2016 |roja-gihiştinê=2026-10-12|paşnav=Okwodu|pêşnav=Janelle}}</ref> ​Xwişkeke Kroes a biçûk bi navê Rens heye û ew xureknas e<ref>{{Cite web |url=https://www.vogue.com.au/fashion/news/in-the-genes-fashions-model-sisters/image-gallery/dbf7c4fd33b21a196854bb75f0396ef2?page |sernav=In the genes: fashion's model sisters |malper=Vogue (Awistralya ) |roja-gihiştinê=2026-10-12|paşnav=Harris|pêşnav=Georgina}}</ref>. ==Kariyer== ===Modelsazî=== ​Wê di ciwaniya xwe de xwe wekî [[Keça kurkî|keçeke kurkî]] pênase dikir û tu carî bi awayekî jidil li ser modeliyê nefikirîbû, lê di sala 2003yan de wê wêneyên xwe ji ajansa modeliyê ya bi navê Paparazzi Model Management a li Amsterdamê re şandibû.<ref>{{Cite web |url=https://www.bloomberg.com/features/2016-doutzen-kroes/ |sernav=The Supermodel on a Mission |malper=Bloomberg |tarîx=16 çiriya paşîn 2016 |roja-gihiştinê=2026-10-12|paşnav=Winter|pêşnav=Caroline}}</ref> ​Di sala 2005an de, Kroes li ser malpera Vogue.comê ji aliyê xwendevanan ve wekî "Modela Salê" hate hilbijartin.<ref>{{Cite web |url=https://www.vogue.it/en/people-are-talking-about/star-news/2015/10/doutzen-kroes |sernav=Doutzen Kroes - story of a 2000s supermodel |malper=Vogue (Îtalya) |roja-gihiştinê=2026-10-12 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211029180756/https://www.vogue.it/en/people-are-talking-about/star-news/2015/10/doutzen-kroes |roja-arşîvê=29 çiriya pêşîn 2021}}</ref> Di hejmara gulana 2007an a kovara [[Vogue (kovar)|Vogueê]] de, ew li ser berga kovarê di nav kesên mîna [[Chanel Iman|Chanel Imanê]] de wekî yek ji "Modelên Sereke yên Dahatî yên Cîhanê" hate pêşkêşkirin.<ref>{{Cite web |url=https://www.vogue.com/slideshow/the-gangs-all-here-7-iconic-group-model-vogue-covers-photos#6 |sernav=Photos: The Gang's All Here: 7 Iconic Group Model ''Vogue'' Covers |malper=Vogue.com |tarîx=21 tebax 2014 |roja-gihiştinê=2026-10-12}}</ref>Li gel çendek ji van modelan, ew di [[Salnameya Pirelliyê]] ya sala 2008an de cih girt.<ref>{{Cite web |url=https://www.vanityfair.com/style/photos/2013/11/highlights-pirelli-calendar-50-years |sernav=Pirelli Never Tires |tarîx=21 çiriya paşîn 2013 |roja-gihiştinê=2026-10-12 |weşanger=Vanity Fair}}</ref> ​​Di sala 2006an de, li ser hefteyeke jiyana modeltiyê ya Kroesê belgefilmeke frîzî ya bi derhêneriya J.J.M. Jansen hate weşandin.Vê belgefilmê Kroesê li [[Hefteya Modeyê ya Mîlanoyê]] û nêrînên wê yên li ser pîşesaziya modeltiyê nîşan dan.<ref>{{Cite web |url=https://weromrop.omropfryslan.nl/nl/uitzending/doutzen-kroes-fries-topmodel-milaan |sernav=Doutzen Kroes. Fries topmodel in Milaan |tarîx=21 gulan 2006 |roja-gihiştinê=2026-10-12 |weşanger=Omrop Fryslân |ziman=nl |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20261012125506/https://weromrop.omropfryslan.nl/nl/uitzending/doutzen-kroes-fries-topmodel-milaan |roja-arşîvê=2026-10-12 |url-status=dead}}</ref> Di tîrmeha 2007an de, kovara Forbesê Kroesê di lîsteya 15 supermodelên ku li cîhanê herî zêde dahatê bi dest dixin de xiste rêza çardemîn, ku di duanzdeh mehên berê de dahata wê nêzîkî 1,5 milyon dolar dihat texmînkirin.<ref>{{Cite news |paşnav=Blakeley |pêşnav=Kiri |tarîx=16 tîrmeh 2007 |sernav=The World's Top-Earning Models |url=http://www.forbes.com/media/2007/07/19/models-media-bundchen-biz-media-cz_kb_0716t |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070815233405/http://www.forbes.com/media/2007/07/19/models-media-bundchen-biz-media-cz_kb_0716t |roja-arşîvê=2007-08-15 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |xebat=forbes.com |url-status=bot: unknown}}</ref> Di nîsana 2008an de, ew bi dahateke ku nêzîkî 6 milyon dolar dihat texmînkirin di rêza pêncem de bû.<ref>{{Cite news |paşnav=Blakeley |pêşnav=Kiri |tarîx=30 nîsan 2008 |sernav=The World's Top-Earning Models |url=https://www.forbes.com/media/2008/04/30/models-bundchen-klum-biz-media-cz_kb_0430topmodels.html |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080502015837/http://www.forbes.com/media/2008/04/30/models-bundchen-klum-biz-media-cz_kb_0430to |roja-arşîvê=2 gulan 2008 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |xebat=forbes.com}}</ref> Kovara Forbesê di salên 2009an (6 milyon dolar), 2010an (6 milyon dolar) û 2012an de (6,9 milyon dolar) Kroesê dîsa di rêza pêncem de nîşan da.<ref>{{Cite news |paşnav=Streib |pêşnav=Lauren |tarîx=27 gulan 2009 |sernav=In Pictures: The World's Top-Earning Models |url=https://www.forbes.com/2009/05/27/moss-bundchen-klum-business-media-models_slide_10.html |roja-gihiştinê=2026-10-15 |xebat=Forbes}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.forbes.com/2010/05/12/top-earning-models-business-entertainment-models_slide_10.html |sernav=Slide Show: The World's 10 Top-Earning Models |malper=Forbes.com |tarîx=13 gulan 2010 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |paşnav=Bertoni |pêşnav=Steven |paşnav2=Blankfeld |pêşnav2=Keren}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.forbes.com/sites/briansolomon/2012/06/14/the-worlds-highest-paid-models/ |sernav=The World's Highest Paid Models |malper=[[Forbes]] |tarîx=14 hezîran 2012 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |paşnav=Solomon |pêşnav=Brian}}</ref> Di sala 2014an de, Kroes bi dahata 8 milyon dolar ku di sala berê de bi dest xistibû, bilindî rêza duyem a lîsteyê bû.<ref name=":1" /> [[Wêne:Doutzencrop2.jpg|thumb|upright|Kroes di sala 2007an de li ser podyûma modeyê]] Di dawiya tebaxa 2008an de, Victoria's Secretê ji kovara [[People (kovar)|People]] re piştrast kir ku Kroes wê bibe firîştea herî nû ya Victoria's Secretê.<ref>{{Cite web |url=http://offtherack.people.com/2008/08/26/victoria |sernav=Victoria's Secret's Newest Angel Revealed: Doutzen Kroes |malper=Off the Rack |tarîx=26 tebax 2008 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |weşanger=People |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080901061902/http://offtherack.people.com/2008/08/26/victoria%E2%80%99s-secret%E2%80%99s-newest |roja-arşîvê=1 îlon 2008}}</ref> Kampanyaya wê ya yekemîn a wekî firîştea herî nû ya marqeyê "Supermodel Obsessions" bû.<ref>{{Cite web |url=https://people.com/style/victorias-secrets-newest-angel-revealed-doutzen-kroes/ |sernav=Victoria's Secret's Newest Angel Revealed: Doutzen Kroes |tarîx=26 tebax 2008 |roja-gihiştinê=2026-11-05 |weşanger=People}}</ref> Li şaxa Amsterdamê ya muzexaneya peykerên şimayî ya [[Madame Tussaudsê]], peykerekî şimayî yê Kroesê heye.Ji çiriya paşîn a 2009an heta tîrmeha 2010an, Kroesê ji bo çapa holendî ya [[Marie Claire (kovar|Marie Claireê]] derbarê jiyana xwe de quncikekî mehane nivîsî. Di sibata 2010an de, Kroes li gel firîşteyên din ên Victoria's Secretê [[Alessandra Ambrósio|Alessandra Ambrosio]] û [[Miranda Kerr|Miranda Kerrê]] di hefteya modeyê de ji bo Pradayê vegeriya ser podyûmê.Berpirsa giştî ya berê ya kovarên Glamour, [[Cosmopolitan (kovar|Cosmopolitan]] û ''Marie Claireê'', [[Bonnie Fullerê]] di bloga xwe de pesna Pradayê da ku ji bo pêşandana modeyê modeleka bejntijî wekî Kroesê bi kar anî.<ref>{{Cite web |url=http://www.hollywoodlife.com/2010/02/25/skinny-models-victorias-secret-angels-prada-milan-fashion-week/ |sernav=Hooray! Skinny Models Booted out of Top Fashion Show and Replace by Victoria's Secret Angels! |malper= |tarîx=25 sibat 2010 |roja-gihiştinê=2026-11-05 |weşanger=Hollywood Life |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100405073600/http://www.hollywoodlife.com/2010/02/25/skinny-models-victorias-secret-angels-prad |roja-arşîvê=5 nîsan 2010 |paşnav=Fuller |pêşnav=Bonnie}}</ref> Di îlona 2013an de, Kroes bû modela yekem a dîrokê ku di mehekê de li ser serdevkê çar çapên navneteweyî yên kovara Vogueê derket.<ref name=":2" /><ref>{{Cite web |url=http://fashion.telegraph.co.uk/article/TMG10273165/Doutzen-Kroes-scores-four-September-Vogue-covers.html |sernav=Doutzen Kroes scores four September Vogue covers |tarîx=29 tebax 2013 |roja-gihiştinê=2026-11-05 |weşanger=Fashion.telegraph.co.uk |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151222235830/http://fashion.telegraph.co.uk/article/TMG10273165/Doutzen-Kroes-scores-four-Septe |roja-arşîvê=22 kanûna pêşîn 2015 |paşnav=Lidbury |pêşnav=Olivia}}</ref> Di sala 2014an de, Kroes li gel [[Charlie Hunnam|Charlie Hunnamî]] di reklama parfûma nû ya Calvin Klein Revealê de cih girt û her wiha peymanên xwe yên demdirêj domand.<ref>{{Cite web |url=https://www.instyle.com/news/charlie-hunnam-and-doutzen-kroes-strip-down-calvin-kleins-latest-fragrance-ad |sernav=Charlie Hunnam and Doutzen Kroes Strip Down for Calvin Klein's Latest Fragrance Ad |tarîx=14 tîrmeh 2014 |roja-gihiştinê=2026-11-05 |weşanger=InStyle |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191023123957/https://www.instyle.com/news/charlie-hunnam-and-doutzen-kroes-strip-down-calvin-kl |roja-arşîvê=23 çiriya pêşîn 2019}}</ref> Wê her wiha ragihand ku piştî heft salên hevkariya li gel markeyê, peymana xwe ya li gel Victoria's Secretê bi dawî tîne; wê di nîşandanên modeyê yên Victoria's Secretê yên salên 2005–2009an (ji bilî 2007an) û 2011–2014an de li ser podyûmê meşiya. Di sala 2016an de, Kroes wekî rûyê reklamê yê pargîdaniya binkirasan a holendî [[Hunkemöllerê]] hat ragihandin. Kroesê xeta xwe ya koleksiyonê ya bi navê 'Doutzen's Stories' derxist holê û heta îro di gelek kampanyayên markeya Hunkemöllerê de derket pêş.<ref>{{Cite web |url=http://wwd.com/fashion-news/fashion-scoops/doutzen-kroes-model-new-hunkemoller-brand-ambassador-lingerie-collection-10519117 |sernav=Doutzen Kroes Named Hunkemöller Brand Ambassador |tarîx=îlon 2016 |weşanger=wwd.com |roja-arşîvê= |paşnav=Dier |pêşnav=Mellissa}}</ref> === Lîstikvanî === [[Wêne:Doutzen-Kroes-cannes.jpg|thumb|upright|Kroes di [[Festîvala Fîlman a Cannesê]] ya sala 2015an de]] Di 24ê çiriya paşîn a 2011an de, Kroes di fîlmê ''[[Nova Zembla (fîlm)|Nova Zembla]]''<nowiki/>'yê de - ku yekem fîlmê 3D yê holendî ye - cara yekem derket pêşberî kamerayê.Kroesê bi salan e ku li bajarê New Yorkê waneyên lîstikvaniyê distîne û di hevpeyvînan de diyar kir ku ew plana lîstikvaniya di fîlmên bê de dike. Di sala 2017an de, ew di fîlmê superlehengan ''[[Wonder Woman (fîlm|Wonder Woman]]'' de wekî şervana amazonî derket pêş. === Mirovdostî === Kroes bi awayekî çalak di rêxistina neqazancjêker Dance4Lifeê de cîh digire, ku ev rêxistin ji bo perwerdekirina ciwanan a li ser pêşîlêgirtina [[AIDS|HIV]] û [[AIDS|AIDSê]] stran û dansê bi kar tîne.Ew her wiha balyozeya kampanyaya 'Praat mar Frysk' ('Bi tenê bi frîzî biaxive') ye, ku armanca wê belavkirin û geşkirina zimanê frîzî ye — zimanê ku li [[Frîzya|Frîzyayê]], herêma zayînê ya Kroesê, tê axivîn. == Jiyana kesane== Di sala 2009an de, Kroesê bi DJyê holendî [[Sunnery James & Ryan Marciano|Sunnery James Gorré]] re dest bi peywendiyeke evîndariyê kir.Di 7ê çiriya paşîn a 2010an de, ew û Sunnery li gundê Eastermarê zewicîn.Ji vê cotyarê re du zarok hene — kurek û keçek — ku her du jî li Amsterdamê ji dayik bûne.Di hevpeyvîneke nîsana 2014an de li ser paşeroja keça xwe, Kroesê weha got: 'Lî şerê ku ez bibêjim «Tu gelekî bedew î», ez ê bibêjim «Tu jîr î», da ku di jiyanê de ji bilî bedewî û modeltiyê daxwazên wê yên cûda hebin. Tevî ku ez ji karê xwe hez dikim jî, ez cîhanê naguhêrim. Ez ê bievînînim ku ew bixwîne û armancên wê yên cuda hebin.Pêwîst e em fêrî keçan bikin ku ew dikarin bibin serok û hemû tişt ne tenê li ser bedewiyê ye. === Gengeşe === Li seranserê pandemiya COVID-19ê, Kroesê [[Teoriya komployê|teoriyên komployê]] yên di derbarê [[Nexweşiya Koronayê 2019-2020|COVID-19]] û derzîkirinê de belav kiribû.Di îlona 2021ê de, Kroesê bi riya hesabê xwe yê Instagramê dîtina xwe ya dijî derzîkirinê eşkere kiribû û bi vê yekê dibû sedema gengeşeyan. Wê di derbarê derzîkirina COVID-19ê de diyar kiribû ku ew «neçar namîne ku derziyê lê bixe».Di çiriya paşîn a 2021ê de, Kroesê li ser hesabê xwe yê Instagramê vîdeoyek belav kiribû û tê de angaşt kiribû ku derzîkirinên COVID-19ê beşek ji planeke «satanîstan» e ku dixwazin «gelheya cîhanê kêm bikin».Kroes a ku samana wê li gorî kovara [[Quote (kovar|''Quoteê'']] nêzîkî 29 mîlyon ewro tê texmînkirin, her wiha hatibû rexnekirin ku gava di heman demê de agahiyên çewt di derbarê pandemiyê de belav dikir, daxwaza tezmînata dewletê ya ji bo windakirina dahatê ya ji ber COVID-19ê kiribû. == Fîlmografî == {| class="wikitable" |- ! Sal !! Sernav !! Rol !! Nîşe |- | 2011 || ''[[Nova Zembla (film)|Nova Zembla]]'' || Catharina Plancius || |- | 2015 || ''J'marche pas en arrière'' || Jin || Kurtefîlm |- | rowspan="2"| 2017 || ''[[Wonder Woman (2017 film)|Wonder Woman]]'' || rowspan="4"| Venelia<ref>{{Jêder-magazîn |url=http://ew.com/movies/2017/05/30/wonder-woman-athletes-amazon-nation-themyscira/ |sernav=Wonder Woman: How real-life athletes united to populate the film's badass Amazon nation |magazîn=Entertainment Weekly |paşnav=Coggan |pêşnav=Devan |tarîx=30 gulan 2017 |roja-gihiştinê=2026-07-05 }}</ref>|| |- | ''[[Justice League (film)|Justice League]]'' || |- | 2020 || ''[[Wonder Woman 1984]]'' || |- | 2021 || ''[[Zack Snyder's Justice League]]'' || |} '''Televîzyon''' {| class="wikitable" |- ! Sal !! Sernav !! Rol !! Nîşe |- | 2005 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2005]]'' || rowspan="5"| Herself - Model || rowspan="2"| TV special |- | 2006 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2006]]'' |- | rowspan="2"| 2008 || ''[[Valentino: The Last Emperor]]'' || Belgefîlm |- | ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2008]]'' || rowspan="2"| TV special |- | 2009 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2009]]'' |- | 2009–2011 || ''[[RTL Boulevard]]'' || Herself/co-host || Rêzefîlma televîzyonê (4 beş) |- | 2011 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2011]]'' || rowspan="3"| Herself - Model || rowspan="3"| TV special |- | 2012 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2012]]'' |- | rowspan="3"| 2013 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2013]]'' |- | ''L'Oréal Men Expert'' || rowspan="2"| Herself || Publicity |- | ''RTL Late Night'' || TV series (Episode 1.84) |- | 2014 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2014]]'' || Herself - Model || TV special |- | 2024 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2024]]'' || Herself - Model || TV special |- | 2025 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2025]]'' || Herself - Model || TV special |} == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Doutzen Kroes}} * {{instagram|doutzen}} * {{Twitter}} * {{facebook|Doutzen|Doutzen Kroes}} * {{IMDb name|id=2143237|name=Doutzen Kroes}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Aktrîsên ji Amsterdamê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1985]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Modelên holendî yên jin]] [[Kategorî:Modelên ji Amsterdamê]] 7x9yruq0s7nurhhkfl54wdruygt7agf 2101860 2101859 2026-11-05T14:48:05Z Avestaboy 34898 /* Lîstikvanî */ 2101860 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = Doutzen Kroes Cannes 2013.jpg | bejn = {{bejn|m=1.79}}<ref name="dna_models">{{cite web|url=https://www.dnamodels.com/div/women-main-board/model/doutzen-kroes2/p/276/c/-1/|title=DNA Models Doutzen Kroes|website=DNA Model Management LLC|access-date=15 çiriya pêşîn 2023}}</ref> }} '''Doutzen Kroes''' <small>bilêvkirina frîzî:</small> [ˈdɔutsn̩ ˈkrus], {{IPA-nl|ˈdʌutsə(ŋ) ˈkrus}} (jdb. 23ê kanûna paşîn a 1985an li Gytsjerk, Frîzya, Holenda) modeleke modeyê ya holendî ye. Wê di sala 2003an de li Holendayê dest bi kariyera xwe ya modelsaziyê kir û di demek kurt de ji hêla ajansa xwe ve hate şandin li New Yorkê, li wir ji hêla marqeya kincan [[Victoria's Secret]] ve hate hilbijartin. Wê ji 2008an heya 2014an wekî Firîşteya Victoria's Secretê xebitî û bû holendiya duyem ku piştî [[Karen Mulderê]] vî sernavî bi dest xist. Ew ji 2006an vir ve nûnera marqeya [[L'Oréal Paris|L'Oréal Parisê]] e.<ref>{{Cite web |url=http://nymag.com/fashion/models/dkroes/doutzenkroes/ |sernav=Doutzen Kroes Model Profile |malper=New York Magazine |roja-gihiştinê=2026-10-12 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160101095928/http://nymag.com/fashion/models/dkroes/doutzenkroes/ |roja-arşîvê=1 kanûna paşîn 2016}}</ref>​ Kroes ji sala 2008an û vir ve bi dahata xwe ya salane ya ji 5 mîlyon dolarî zêdetir, yek ji wan modelan e ku mûçeyê herî bilind distînin. Di sala 2014an de, wê di lîsteya [[Forbes (kovar)|Forbesê]] ya modelên bi dahata herî zêde de cihê duyem girtibû û hatibû texmînkirin ku di salekê de 8 mîlyon dolar bi dest xistibû.<ref name=":1">{{Cite web |url=https://www.forbes.com/sites/briansolomon/2012/06/14/the-worlds-highest-paid-models/ |sernav=The World's Highest Paid Models |malper=[[Forbes]] |tarîx=18 tebax 2014 |roja-gihiştinê=2026-10-12 |paşnav=Solomon |pêşnav=Solomon}}</ref> Di sala 2013an de, ew bû modela yekem ku di salekê de bi tenê serê xwe derketibû ser çar bergên navneteweyî yên cihêreng ên hejmara îlonê ya kovara ''Vogueê''.<ref name=":2">{{Cite news |paşnav=Kruspe |pêşnav=Dana |tarîx=27 tebax 2013 |sernav=Doutzen Kroes Lands an Unprecedented Four September Vogue Covers |url=http://fashionista.com/2013/08/doutzen-kroes-lands-an-unprecedented-four-september-vogue-covers |roja-gihiştinê=2026-10-12 |xebat=Fashionista |weşanger=Fashionista.com}}</ref> Fîlma wî ya yekem ''[[Nova Zembla (fîlm)|Nova Zembla]]'' (2011) bû. == Jiyana berî == ​Doutzen Kroes di 23yê kanûna paşîn a 1985an de, li gundê Eastermarê<ref>{{Cite web |url=https://www.wsj.com/articles/supermodel-doutzen-kroess-angelic-face-1423058615 |sernav=Supermodel Doutzen Kroes's Angelic Face |malper=The Wall Street Journal |tarîx=4 sibat 2015 |roja-gihiştinê=2026-10-12|paşnav=Strehlke|pêşnav=Sade}}</ref> yê li parêzgeha Frîzyayê ji dayik bû.​ Dayika wê Geartsje Leistra pêşî perîstar û piştre mamoste bû,<ref>{{Cite web |url=https://www.wsj.com/articles/supermodel-doutzen-kroess-angelic-face-1423058615 |sernav=Q&A With Supermodel Doutzen Kroes |malper=The Wall Street Journal |tarîx=4 sibat 2015 |roja-gihiştinê=2026-10-12 |jêgirtin=I wanted to become a teacher like my mother, or a charity worker. |paşnav=Strehlke |pêşnav=Sade}}</ref> bavê wê Johan Kroes jî psîkoterapîst bû. Dema ku ew keçeke ciwan bû, Kroesê aşop dikir ku bibe [[Patena lezê|patêvaneke lezê]] ya pîşedar.<ref>{{Cite web |url=https://www.vogue.com/article/doutzen-kroes-vogue-best-moments |sernav=Doutzen Kroes Is Never Out of Style |malper=Vogue |tarîx=14 nîsan 2016 |roja-gihiştinê=2026-10-12|paşnav=Okwodu|pêşnav=Janelle}}</ref> ​Xwişkeke Kroes a biçûk bi navê Rens heye û ew xureknas e<ref>{{Cite web |url=https://www.vogue.com.au/fashion/news/in-the-genes-fashions-model-sisters/image-gallery/dbf7c4fd33b21a196854bb75f0396ef2?page |sernav=In the genes: fashion's model sisters |malper=Vogue (Awistralya ) |roja-gihiştinê=2026-10-12|paşnav=Harris|pêşnav=Georgina}}</ref>. ==Kariyer== ===Modelsazî=== ​Wê di ciwaniya xwe de xwe wekî [[Keça kurkî|keçeke kurkî]] pênase dikir û tu carî bi awayekî jidil li ser modeliyê nefikirîbû, lê di sala 2003yan de wê wêneyên xwe ji ajansa modeliyê ya bi navê Paparazzi Model Management a li Amsterdamê re şandibû.<ref>{{Cite web |url=https://www.bloomberg.com/features/2016-doutzen-kroes/ |sernav=The Supermodel on a Mission |malper=Bloomberg |tarîx=16 çiriya paşîn 2016 |roja-gihiştinê=2026-10-12|paşnav=Winter|pêşnav=Caroline}}</ref> ​Di sala 2005an de, Kroes li ser malpera Vogue.comê ji aliyê xwendevanan ve wekî "Modela Salê" hate hilbijartin.<ref>{{Cite web |url=https://www.vogue.it/en/people-are-talking-about/star-news/2015/10/doutzen-kroes |sernav=Doutzen Kroes - story of a 2000s supermodel |malper=Vogue (Îtalya) |roja-gihiştinê=2026-10-12 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211029180756/https://www.vogue.it/en/people-are-talking-about/star-news/2015/10/doutzen-kroes |roja-arşîvê=29 çiriya pêşîn 2021}}</ref> Di hejmara gulana 2007an a kovara [[Vogue (kovar)|Vogueê]] de, ew li ser berga kovarê di nav kesên mîna [[Chanel Iman|Chanel Imanê]] de wekî yek ji "Modelên Sereke yên Dahatî yên Cîhanê" hate pêşkêşkirin.<ref>{{Cite web |url=https://www.vogue.com/slideshow/the-gangs-all-here-7-iconic-group-model-vogue-covers-photos#6 |sernav=Photos: The Gang's All Here: 7 Iconic Group Model ''Vogue'' Covers |malper=Vogue.com |tarîx=21 tebax 2014 |roja-gihiştinê=2026-10-12}}</ref>Li gel çendek ji van modelan, ew di [[Salnameya Pirelliyê]] ya sala 2008an de cih girt.<ref>{{Cite web |url=https://www.vanityfair.com/style/photos/2013/11/highlights-pirelli-calendar-50-years |sernav=Pirelli Never Tires |tarîx=21 çiriya paşîn 2013 |roja-gihiştinê=2026-10-12 |weşanger=Vanity Fair}}</ref> ​​Di sala 2006an de, li ser hefteyeke jiyana modeltiyê ya Kroesê belgefilmeke frîzî ya bi derhêneriya J.J.M. Jansen hate weşandin.Vê belgefilmê Kroesê li [[Hefteya Modeyê ya Mîlanoyê]] û nêrînên wê yên li ser pîşesaziya modeltiyê nîşan dan.<ref>{{Cite web |url=https://weromrop.omropfryslan.nl/nl/uitzending/doutzen-kroes-fries-topmodel-milaan |sernav=Doutzen Kroes. Fries topmodel in Milaan |tarîx=21 gulan 2006 |roja-gihiştinê=2026-10-12 |weşanger=Omrop Fryslân |ziman=nl |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20261012125506/https://weromrop.omropfryslan.nl/nl/uitzending/doutzen-kroes-fries-topmodel-milaan |roja-arşîvê=2026-10-12 |url-status=dead}}</ref> Di tîrmeha 2007an de, kovara Forbesê Kroesê di lîsteya 15 supermodelên ku li cîhanê herî zêde dahatê bi dest dixin de xiste rêza çardemîn, ku di duanzdeh mehên berê de dahata wê nêzîkî 1,5 milyon dolar dihat texmînkirin.<ref>{{Cite news |paşnav=Blakeley |pêşnav=Kiri |tarîx=16 tîrmeh 2007 |sernav=The World's Top-Earning Models |url=http://www.forbes.com/media/2007/07/19/models-media-bundchen-biz-media-cz_kb_0716t |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070815233405/http://www.forbes.com/media/2007/07/19/models-media-bundchen-biz-media-cz_kb_0716t |roja-arşîvê=2007-08-15 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |xebat=forbes.com |url-status=bot: unknown}}</ref> Di nîsana 2008an de, ew bi dahateke ku nêzîkî 6 milyon dolar dihat texmînkirin di rêza pêncem de bû.<ref>{{Cite news |paşnav=Blakeley |pêşnav=Kiri |tarîx=30 nîsan 2008 |sernav=The World's Top-Earning Models |url=https://www.forbes.com/media/2008/04/30/models-bundchen-klum-biz-media-cz_kb_0430topmodels.html |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080502015837/http://www.forbes.com/media/2008/04/30/models-bundchen-klum-biz-media-cz_kb_0430to |roja-arşîvê=2 gulan 2008 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |xebat=forbes.com}}</ref> Kovara Forbesê di salên 2009an (6 milyon dolar), 2010an (6 milyon dolar) û 2012an de (6,9 milyon dolar) Kroesê dîsa di rêza pêncem de nîşan da.<ref>{{Cite news |paşnav=Streib |pêşnav=Lauren |tarîx=27 gulan 2009 |sernav=In Pictures: The World's Top-Earning Models |url=https://www.forbes.com/2009/05/27/moss-bundchen-klum-business-media-models_slide_10.html |roja-gihiştinê=2026-10-15 |xebat=Forbes}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.forbes.com/2010/05/12/top-earning-models-business-entertainment-models_slide_10.html |sernav=Slide Show: The World's 10 Top-Earning Models |malper=Forbes.com |tarîx=13 gulan 2010 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |paşnav=Bertoni |pêşnav=Steven |paşnav2=Blankfeld |pêşnav2=Keren}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.forbes.com/sites/briansolomon/2012/06/14/the-worlds-highest-paid-models/ |sernav=The World's Highest Paid Models |malper=[[Forbes]] |tarîx=14 hezîran 2012 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |paşnav=Solomon |pêşnav=Brian}}</ref> Di sala 2014an de, Kroes bi dahata 8 milyon dolar ku di sala berê de bi dest xistibû, bilindî rêza duyem a lîsteyê bû.<ref name=":1" /> [[Wêne:Doutzencrop2.jpg|thumb|upright|Kroes di sala 2007an de li ser podyûma modeyê]] Di dawiya tebaxa 2008an de, Victoria's Secretê ji kovara [[People (kovar)|People]] re piştrast kir ku Kroes wê bibe firîştea herî nû ya Victoria's Secretê.<ref>{{Cite web |url=http://offtherack.people.com/2008/08/26/victoria |sernav=Victoria's Secret's Newest Angel Revealed: Doutzen Kroes |malper=Off the Rack |tarîx=26 tebax 2008 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |weşanger=People |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080901061902/http://offtherack.people.com/2008/08/26/victoria%E2%80%99s-secret%E2%80%99s-newest |roja-arşîvê=1 îlon 2008}}</ref> Kampanyaya wê ya yekemîn a wekî firîştea herî nû ya marqeyê "Supermodel Obsessions" bû.<ref>{{Cite web |url=https://people.com/style/victorias-secrets-newest-angel-revealed-doutzen-kroes/ |sernav=Victoria's Secret's Newest Angel Revealed: Doutzen Kroes |tarîx=26 tebax 2008 |roja-gihiştinê=2026-11-05 |weşanger=People}}</ref> Li şaxa Amsterdamê ya muzexaneya peykerên şimayî ya [[Madame Tussaudsê]], peykerekî şimayî yê Kroesê heye.Ji çiriya paşîn a 2009an heta tîrmeha 2010an, Kroesê ji bo çapa holendî ya [[Marie Claire (kovar|Marie Claireê]] derbarê jiyana xwe de quncikekî mehane nivîsî. Di sibata 2010an de, Kroes li gel firîşteyên din ên Victoria's Secretê [[Alessandra Ambrósio|Alessandra Ambrosio]] û [[Miranda Kerr|Miranda Kerrê]] di hefteya modeyê de ji bo Pradayê vegeriya ser podyûmê.Berpirsa giştî ya berê ya kovarên Glamour, [[Cosmopolitan (kovar|Cosmopolitan]] û ''Marie Claireê'', [[Bonnie Fullerê]] di bloga xwe de pesna Pradayê da ku ji bo pêşandana modeyê modeleka bejntijî wekî Kroesê bi kar anî.<ref>{{Cite web |url=http://www.hollywoodlife.com/2010/02/25/skinny-models-victorias-secret-angels-prada-milan-fashion-week/ |sernav=Hooray! Skinny Models Booted out of Top Fashion Show and Replace by Victoria's Secret Angels! |malper= |tarîx=25 sibat 2010 |roja-gihiştinê=2026-11-05 |weşanger=Hollywood Life |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100405073600/http://www.hollywoodlife.com/2010/02/25/skinny-models-victorias-secret-angels-prad |roja-arşîvê=5 nîsan 2010 |paşnav=Fuller |pêşnav=Bonnie}}</ref> Di îlona 2013an de, Kroes bû modela yekem a dîrokê ku di mehekê de li ser serdevkê çar çapên navneteweyî yên kovara Vogueê derket.<ref name=":2" /><ref>{{Cite web |url=http://fashion.telegraph.co.uk/article/TMG10273165/Doutzen-Kroes-scores-four-September-Vogue-covers.html |sernav=Doutzen Kroes scores four September Vogue covers |tarîx=29 tebax 2013 |roja-gihiştinê=2026-11-05 |weşanger=Fashion.telegraph.co.uk |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151222235830/http://fashion.telegraph.co.uk/article/TMG10273165/Doutzen-Kroes-scores-four-Septe |roja-arşîvê=22 kanûna pêşîn 2015 |paşnav=Lidbury |pêşnav=Olivia}}</ref> Di sala 2014an de, Kroes li gel [[Charlie Hunnam|Charlie Hunnamî]] di reklama parfûma nû ya Calvin Klein Revealê de cih girt û her wiha peymanên xwe yên demdirêj domand.<ref>{{Cite web |url=https://www.instyle.com/news/charlie-hunnam-and-doutzen-kroes-strip-down-calvin-kleins-latest-fragrance-ad |sernav=Charlie Hunnam and Doutzen Kroes Strip Down for Calvin Klein's Latest Fragrance Ad |tarîx=14 tîrmeh 2014 |roja-gihiştinê=2026-11-05 |weşanger=InStyle |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191023123957/https://www.instyle.com/news/charlie-hunnam-and-doutzen-kroes-strip-down-calvin-kl |roja-arşîvê=23 çiriya pêşîn 2019}}</ref> Wê her wiha ragihand ku piştî heft salên hevkariya li gel markeyê, peymana xwe ya li gel Victoria's Secretê bi dawî tîne; wê di nîşandanên modeyê yên Victoria's Secretê yên salên 2005–2009an (ji bilî 2007an) û 2011–2014an de li ser podyûmê meşiya. Di sala 2016an de, Kroes wekî rûyê reklamê yê pargîdaniya binkirasan a holendî [[Hunkemöllerê]] hat ragihandin. Kroesê xeta xwe ya koleksiyonê ya bi navê 'Doutzen's Stories' derxist holê û heta îro di gelek kampanyayên markeya Hunkemöllerê de derket pêş.<ref>{{Cite web |url=http://wwd.com/fashion-news/fashion-scoops/doutzen-kroes-model-new-hunkemoller-brand-ambassador-lingerie-collection-10519117 |sernav=Doutzen Kroes Named Hunkemöller Brand Ambassador |tarîx=îlon 2016 |weşanger=wwd.com |roja-arşîvê= |paşnav=Dier |pêşnav=Mellissa}}</ref> === Lîstikvanî === [[Wêne:Doutzen-Kroes-cannes.jpg|thumb|upright|Kroes di [[Festîvala Fîlman a Cannesê]] ya sala 2015an de]] Di 24ê çiriya paşîn a 2011an de, Kroes di fîlmê ''[[Nova Zembla (fîlm)|Nova Zembla]]''<nowiki/>'yê de - ku yekem fîlmê 3D yê holendî ye - cara yekem derket pêşberî kamerayê.Kroesê bi salan e ku li bajarê New Yorkê waneyên lîstikvaniyê distîne û di hevpeyvînan de diyar kir ku ew plana lîstikvaniya di fîlmên bê de dike. Di sala 2017an de, ew di fîlmê superlehengan ''[[Wonder Woman (fîlm|Wonder Woman]]'' de wekî şervana amazonî derket pêş.<ref>{{Cite web |url=http://comicbook.com/2016/04/19/dutch-supermodel-doutzen-kroes-cast-in-wonder-woman-movie/ |sernav=Dutch Supermodel Doutzen Kroes Cast in Wonder Woman Movie |tarîx=18 nîsan 2016 |roja-gihiştinê=2026-11-05 |weşanger=Comicbook.com}}</ref> === Mirovdostî === Kroes bi awayekî çalak di rêxistina neqazancjêker Dance4Lifeê de cîh digire, ku ev rêxistin ji bo perwerdekirina ciwanan a li ser pêşîlêgirtina [[AIDS|HIV]] û [[AIDS|AIDSê]] stran û dansê bi kar tîne.Ew her wiha balyozeya kampanyaya 'Praat mar Frysk' ('Bi tenê bi frîzî biaxive') ye, ku armanca wê belavkirin û geşkirina zimanê frîzî ye — zimanê ku li [[Frîzya|Frîzyayê]], herêma zayînê ya Kroesê, tê axivîn. == Jiyana kesane== Di sala 2009an de, Kroesê bi DJyê holendî [[Sunnery James & Ryan Marciano|Sunnery James Gorré]] re dest bi peywendiyeke evîndariyê kir.Di 7ê çiriya paşîn a 2010an de, ew û Sunnery li gundê Eastermarê zewicîn.Ji vê cotyarê re du zarok hene — kurek û keçek — ku her du jî li Amsterdamê ji dayik bûne.Di hevpeyvîneke nîsana 2014an de li ser paşeroja keça xwe, Kroesê weha got: 'Lî şerê ku ez bibêjim «Tu gelekî bedew î», ez ê bibêjim «Tu jîr î», da ku di jiyanê de ji bilî bedewî û modeltiyê daxwazên wê yên cûda hebin. Tevî ku ez ji karê xwe hez dikim jî, ez cîhanê naguhêrim. Ez ê bievînînim ku ew bixwîne û armancên wê yên cuda hebin.Pêwîst e em fêrî keçan bikin ku ew dikarin bibin serok û hemû tişt ne tenê li ser bedewiyê ye. === Gengeşe === Li seranserê pandemiya COVID-19ê, Kroesê [[Teoriya komployê|teoriyên komployê]] yên di derbarê [[Nexweşiya Koronayê 2019-2020|COVID-19]] û derzîkirinê de belav kiribû.Di îlona 2021ê de, Kroesê bi riya hesabê xwe yê Instagramê dîtina xwe ya dijî derzîkirinê eşkere kiribû û bi vê yekê dibû sedema gengeşeyan. Wê di derbarê derzîkirina COVID-19ê de diyar kiribû ku ew «neçar namîne ku derziyê lê bixe».Di çiriya paşîn a 2021ê de, Kroesê li ser hesabê xwe yê Instagramê vîdeoyek belav kiribû û tê de angaşt kiribû ku derzîkirinên COVID-19ê beşek ji planeke «satanîstan» e ku dixwazin «gelheya cîhanê kêm bikin».Kroes a ku samana wê li gorî kovara [[Quote (kovar|''Quoteê'']] nêzîkî 29 mîlyon ewro tê texmînkirin, her wiha hatibû rexnekirin ku gava di heman demê de agahiyên çewt di derbarê pandemiyê de belav dikir, daxwaza tezmînata dewletê ya ji bo windakirina dahatê ya ji ber COVID-19ê kiribû. == Fîlmografî == {| class="wikitable" |- ! Sal !! Sernav !! Rol !! Nîşe |- | 2011 || ''[[Nova Zembla (film)|Nova Zembla]]'' || Catharina Plancius || |- | 2015 || ''J'marche pas en arrière'' || Jin || Kurtefîlm |- | rowspan="2"| 2017 || ''[[Wonder Woman (2017 film)|Wonder Woman]]'' || rowspan="4"| Venelia<ref>{{Jêder-magazîn |url=http://ew.com/movies/2017/05/30/wonder-woman-athletes-amazon-nation-themyscira/ |sernav=Wonder Woman: How real-life athletes united to populate the film's badass Amazon nation |magazîn=Entertainment Weekly |paşnav=Coggan |pêşnav=Devan |tarîx=30 gulan 2017 |roja-gihiştinê=2026-07-05 }}</ref>|| |- | ''[[Justice League (film)|Justice League]]'' || |- | 2020 || ''[[Wonder Woman 1984]]'' || |- | 2021 || ''[[Zack Snyder's Justice League]]'' || |} '''Televîzyon''' {| class="wikitable" |- ! Sal !! Sernav !! Rol !! Nîşe |- | 2005 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2005]]'' || rowspan="5"| Herself - Model || rowspan="2"| TV special |- | 2006 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2006]]'' |- | rowspan="2"| 2008 || ''[[Valentino: The Last Emperor]]'' || Belgefîlm |- | ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2008]]'' || rowspan="2"| TV special |- | 2009 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2009]]'' |- | 2009–2011 || ''[[RTL Boulevard]]'' || Herself/co-host || Rêzefîlma televîzyonê (4 beş) |- | 2011 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2011]]'' || rowspan="3"| Herself - Model || rowspan="3"| TV special |- | 2012 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2012]]'' |- | rowspan="3"| 2013 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2013]]'' |- | ''L'Oréal Men Expert'' || rowspan="2"| Herself || Publicity |- | ''RTL Late Night'' || TV series (Episode 1.84) |- | 2014 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2014]]'' || Herself - Model || TV special |- | 2024 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2024]]'' || Herself - Model || TV special |- | 2025 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2025]]'' || Herself - Model || TV special |} == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Doutzen Kroes}} * {{instagram|doutzen}} * {{Twitter}} * {{facebook|Doutzen|Doutzen Kroes}} * {{IMDb name|id=2143237|name=Doutzen Kroes}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Aktrîsên ji Amsterdamê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1985]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Modelên holendî yên jin]] [[Kategorî:Modelên ji Amsterdamê]] eh6fckg2vka5xsrnp9vcva2aqovd18l 2101861 2101860 2026-11-05T14:53:01Z Avestaboy 34898 /* Mirovdostî */ 2101861 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = Doutzen Kroes Cannes 2013.jpg | bejn = {{bejn|m=1.79}}<ref name="dna_models">{{cite web|url=https://www.dnamodels.com/div/women-main-board/model/doutzen-kroes2/p/276/c/-1/|title=DNA Models Doutzen Kroes|website=DNA Model Management LLC|access-date=15 çiriya pêşîn 2023}}</ref> }} '''Doutzen Kroes''' <small>bilêvkirina frîzî:</small> [ˈdɔutsn̩ ˈkrus], {{IPA-nl|ˈdʌutsə(ŋ) ˈkrus}} (jdb. 23ê kanûna paşîn a 1985an li Gytsjerk, Frîzya, Holenda) modeleke modeyê ya holendî ye. Wê di sala 2003an de li Holendayê dest bi kariyera xwe ya modelsaziyê kir û di demek kurt de ji hêla ajansa xwe ve hate şandin li New Yorkê, li wir ji hêla marqeya kincan [[Victoria's Secret]] ve hate hilbijartin. Wê ji 2008an heya 2014an wekî Firîşteya Victoria's Secretê xebitî û bû holendiya duyem ku piştî [[Karen Mulderê]] vî sernavî bi dest xist. Ew ji 2006an vir ve nûnera marqeya [[L'Oréal Paris|L'Oréal Parisê]] e.<ref>{{Cite web |url=http://nymag.com/fashion/models/dkroes/doutzenkroes/ |sernav=Doutzen Kroes Model Profile |malper=New York Magazine |roja-gihiştinê=2026-10-12 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160101095928/http://nymag.com/fashion/models/dkroes/doutzenkroes/ |roja-arşîvê=1 kanûna paşîn 2016}}</ref>​ Kroes ji sala 2008an û vir ve bi dahata xwe ya salane ya ji 5 mîlyon dolarî zêdetir, yek ji wan modelan e ku mûçeyê herî bilind distînin. Di sala 2014an de, wê di lîsteya [[Forbes (kovar)|Forbesê]] ya modelên bi dahata herî zêde de cihê duyem girtibû û hatibû texmînkirin ku di salekê de 8 mîlyon dolar bi dest xistibû.<ref name=":1">{{Cite web |url=https://www.forbes.com/sites/briansolomon/2012/06/14/the-worlds-highest-paid-models/ |sernav=The World's Highest Paid Models |malper=[[Forbes]] |tarîx=18 tebax 2014 |roja-gihiştinê=2026-10-12 |paşnav=Solomon |pêşnav=Solomon}}</ref> Di sala 2013an de, ew bû modela yekem ku di salekê de bi tenê serê xwe derketibû ser çar bergên navneteweyî yên cihêreng ên hejmara îlonê ya kovara ''Vogueê''.<ref name=":2">{{Cite news |paşnav=Kruspe |pêşnav=Dana |tarîx=27 tebax 2013 |sernav=Doutzen Kroes Lands an Unprecedented Four September Vogue Covers |url=http://fashionista.com/2013/08/doutzen-kroes-lands-an-unprecedented-four-september-vogue-covers |roja-gihiştinê=2026-10-12 |xebat=Fashionista |weşanger=Fashionista.com}}</ref> Fîlma wî ya yekem ''[[Nova Zembla (fîlm)|Nova Zembla]]'' (2011) bû. == Jiyana berî == ​Doutzen Kroes di 23yê kanûna paşîn a 1985an de, li gundê Eastermarê<ref>{{Cite web |url=https://www.wsj.com/articles/supermodel-doutzen-kroess-angelic-face-1423058615 |sernav=Supermodel Doutzen Kroes's Angelic Face |malper=The Wall Street Journal |tarîx=4 sibat 2015 |roja-gihiştinê=2026-10-12|paşnav=Strehlke|pêşnav=Sade}}</ref> yê li parêzgeha Frîzyayê ji dayik bû.​ Dayika wê Geartsje Leistra pêşî perîstar û piştre mamoste bû,<ref>{{Cite web |url=https://www.wsj.com/articles/supermodel-doutzen-kroess-angelic-face-1423058615 |sernav=Q&A With Supermodel Doutzen Kroes |malper=The Wall Street Journal |tarîx=4 sibat 2015 |roja-gihiştinê=2026-10-12 |jêgirtin=I wanted to become a teacher like my mother, or a charity worker. |paşnav=Strehlke |pêşnav=Sade}}</ref> bavê wê Johan Kroes jî psîkoterapîst bû. Dema ku ew keçeke ciwan bû, Kroesê aşop dikir ku bibe [[Patena lezê|patêvaneke lezê]] ya pîşedar.<ref>{{Cite web |url=https://www.vogue.com/article/doutzen-kroes-vogue-best-moments |sernav=Doutzen Kroes Is Never Out of Style |malper=Vogue |tarîx=14 nîsan 2016 |roja-gihiştinê=2026-10-12|paşnav=Okwodu|pêşnav=Janelle}}</ref> ​Xwişkeke Kroes a biçûk bi navê Rens heye û ew xureknas e<ref>{{Cite web |url=https://www.vogue.com.au/fashion/news/in-the-genes-fashions-model-sisters/image-gallery/dbf7c4fd33b21a196854bb75f0396ef2?page |sernav=In the genes: fashion's model sisters |malper=Vogue (Awistralya ) |roja-gihiştinê=2026-10-12|paşnav=Harris|pêşnav=Georgina}}</ref>. ==Kariyer== ===Modelsazî=== ​Wê di ciwaniya xwe de xwe wekî [[Keça kurkî|keçeke kurkî]] pênase dikir û tu carî bi awayekî jidil li ser modeliyê nefikirîbû, lê di sala 2003yan de wê wêneyên xwe ji ajansa modeliyê ya bi navê Paparazzi Model Management a li Amsterdamê re şandibû.<ref>{{Cite web |url=https://www.bloomberg.com/features/2016-doutzen-kroes/ |sernav=The Supermodel on a Mission |malper=Bloomberg |tarîx=16 çiriya paşîn 2016 |roja-gihiştinê=2026-10-12|paşnav=Winter|pêşnav=Caroline}}</ref> ​Di sala 2005an de, Kroes li ser malpera Vogue.comê ji aliyê xwendevanan ve wekî "Modela Salê" hate hilbijartin.<ref>{{Cite web |url=https://www.vogue.it/en/people-are-talking-about/star-news/2015/10/doutzen-kroes |sernav=Doutzen Kroes - story of a 2000s supermodel |malper=Vogue (Îtalya) |roja-gihiştinê=2026-10-12 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211029180756/https://www.vogue.it/en/people-are-talking-about/star-news/2015/10/doutzen-kroes |roja-arşîvê=29 çiriya pêşîn 2021}}</ref> Di hejmara gulana 2007an a kovara [[Vogue (kovar)|Vogueê]] de, ew li ser berga kovarê di nav kesên mîna [[Chanel Iman|Chanel Imanê]] de wekî yek ji "Modelên Sereke yên Dahatî yên Cîhanê" hate pêşkêşkirin.<ref>{{Cite web |url=https://www.vogue.com/slideshow/the-gangs-all-here-7-iconic-group-model-vogue-covers-photos#6 |sernav=Photos: The Gang's All Here: 7 Iconic Group Model ''Vogue'' Covers |malper=Vogue.com |tarîx=21 tebax 2014 |roja-gihiştinê=2026-10-12}}</ref>Li gel çendek ji van modelan, ew di [[Salnameya Pirelliyê]] ya sala 2008an de cih girt.<ref>{{Cite web |url=https://www.vanityfair.com/style/photos/2013/11/highlights-pirelli-calendar-50-years |sernav=Pirelli Never Tires |tarîx=21 çiriya paşîn 2013 |roja-gihiştinê=2026-10-12 |weşanger=Vanity Fair}}</ref> ​​Di sala 2006an de, li ser hefteyeke jiyana modeltiyê ya Kroesê belgefilmeke frîzî ya bi derhêneriya J.J.M. Jansen hate weşandin.Vê belgefilmê Kroesê li [[Hefteya Modeyê ya Mîlanoyê]] û nêrînên wê yên li ser pîşesaziya modeltiyê nîşan dan.<ref>{{Cite web |url=https://weromrop.omropfryslan.nl/nl/uitzending/doutzen-kroes-fries-topmodel-milaan |sernav=Doutzen Kroes. Fries topmodel in Milaan |tarîx=21 gulan 2006 |roja-gihiştinê=2026-10-12 |weşanger=Omrop Fryslân |ziman=nl |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20261012125506/https://weromrop.omropfryslan.nl/nl/uitzending/doutzen-kroes-fries-topmodel-milaan |roja-arşîvê=2026-10-12 |url-status=dead}}</ref> Di tîrmeha 2007an de, kovara Forbesê Kroesê di lîsteya 15 supermodelên ku li cîhanê herî zêde dahatê bi dest dixin de xiste rêza çardemîn, ku di duanzdeh mehên berê de dahata wê nêzîkî 1,5 milyon dolar dihat texmînkirin.<ref>{{Cite news |paşnav=Blakeley |pêşnav=Kiri |tarîx=16 tîrmeh 2007 |sernav=The World's Top-Earning Models |url=http://www.forbes.com/media/2007/07/19/models-media-bundchen-biz-media-cz_kb_0716t |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070815233405/http://www.forbes.com/media/2007/07/19/models-media-bundchen-biz-media-cz_kb_0716t |roja-arşîvê=2007-08-15 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |xebat=forbes.com |url-status=bot: unknown}}</ref> Di nîsana 2008an de, ew bi dahateke ku nêzîkî 6 milyon dolar dihat texmînkirin di rêza pêncem de bû.<ref>{{Cite news |paşnav=Blakeley |pêşnav=Kiri |tarîx=30 nîsan 2008 |sernav=The World's Top-Earning Models |url=https://www.forbes.com/media/2008/04/30/models-bundchen-klum-biz-media-cz_kb_0430topmodels.html |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080502015837/http://www.forbes.com/media/2008/04/30/models-bundchen-klum-biz-media-cz_kb_0430to |roja-arşîvê=2 gulan 2008 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |xebat=forbes.com}}</ref> Kovara Forbesê di salên 2009an (6 milyon dolar), 2010an (6 milyon dolar) û 2012an de (6,9 milyon dolar) Kroesê dîsa di rêza pêncem de nîşan da.<ref>{{Cite news |paşnav=Streib |pêşnav=Lauren |tarîx=27 gulan 2009 |sernav=In Pictures: The World's Top-Earning Models |url=https://www.forbes.com/2009/05/27/moss-bundchen-klum-business-media-models_slide_10.html |roja-gihiştinê=2026-10-15 |xebat=Forbes}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.forbes.com/2010/05/12/top-earning-models-business-entertainment-models_slide_10.html |sernav=Slide Show: The World's 10 Top-Earning Models |malper=Forbes.com |tarîx=13 gulan 2010 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |paşnav=Bertoni |pêşnav=Steven |paşnav2=Blankfeld |pêşnav2=Keren}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.forbes.com/sites/briansolomon/2012/06/14/the-worlds-highest-paid-models/ |sernav=The World's Highest Paid Models |malper=[[Forbes]] |tarîx=14 hezîran 2012 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |paşnav=Solomon |pêşnav=Brian}}</ref> Di sala 2014an de, Kroes bi dahata 8 milyon dolar ku di sala berê de bi dest xistibû, bilindî rêza duyem a lîsteyê bû.<ref name=":1" /> [[Wêne:Doutzencrop2.jpg|thumb|upright|Kroes di sala 2007an de li ser podyûma modeyê]] Di dawiya tebaxa 2008an de, Victoria's Secretê ji kovara [[People (kovar)|People]] re piştrast kir ku Kroes wê bibe firîştea herî nû ya Victoria's Secretê.<ref>{{Cite web |url=http://offtherack.people.com/2008/08/26/victoria |sernav=Victoria's Secret's Newest Angel Revealed: Doutzen Kroes |malper=Off the Rack |tarîx=26 tebax 2008 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |weşanger=People |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080901061902/http://offtherack.people.com/2008/08/26/victoria%E2%80%99s-secret%E2%80%99s-newest |roja-arşîvê=1 îlon 2008}}</ref> Kampanyaya wê ya yekemîn a wekî firîştea herî nû ya marqeyê "Supermodel Obsessions" bû.<ref>{{Cite web |url=https://people.com/style/victorias-secrets-newest-angel-revealed-doutzen-kroes/ |sernav=Victoria's Secret's Newest Angel Revealed: Doutzen Kroes |tarîx=26 tebax 2008 |roja-gihiştinê=2026-11-05 |weşanger=People}}</ref> Li şaxa Amsterdamê ya muzexaneya peykerên şimayî ya [[Madame Tussaudsê]], peykerekî şimayî yê Kroesê heye.Ji çiriya paşîn a 2009an heta tîrmeha 2010an, Kroesê ji bo çapa holendî ya [[Marie Claire (kovar|Marie Claireê]] derbarê jiyana xwe de quncikekî mehane nivîsî. Di sibata 2010an de, Kroes li gel firîşteyên din ên Victoria's Secretê [[Alessandra Ambrósio|Alessandra Ambrosio]] û [[Miranda Kerr|Miranda Kerrê]] di hefteya modeyê de ji bo Pradayê vegeriya ser podyûmê.Berpirsa giştî ya berê ya kovarên Glamour, [[Cosmopolitan (kovar|Cosmopolitan]] û ''Marie Claireê'', [[Bonnie Fullerê]] di bloga xwe de pesna Pradayê da ku ji bo pêşandana modeyê modeleka bejntijî wekî Kroesê bi kar anî.<ref>{{Cite web |url=http://www.hollywoodlife.com/2010/02/25/skinny-models-victorias-secret-angels-prada-milan-fashion-week/ |sernav=Hooray! Skinny Models Booted out of Top Fashion Show and Replace by Victoria's Secret Angels! |malper= |tarîx=25 sibat 2010 |roja-gihiştinê=2026-11-05 |weşanger=Hollywood Life |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100405073600/http://www.hollywoodlife.com/2010/02/25/skinny-models-victorias-secret-angels-prad |roja-arşîvê=5 nîsan 2010 |paşnav=Fuller |pêşnav=Bonnie}}</ref> Di îlona 2013an de, Kroes bû modela yekem a dîrokê ku di mehekê de li ser serdevkê çar çapên navneteweyî yên kovara Vogueê derket.<ref name=":2" /><ref>{{Cite web |url=http://fashion.telegraph.co.uk/article/TMG10273165/Doutzen-Kroes-scores-four-September-Vogue-covers.html |sernav=Doutzen Kroes scores four September Vogue covers |tarîx=29 tebax 2013 |roja-gihiştinê=2026-11-05 |weşanger=Fashion.telegraph.co.uk |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151222235830/http://fashion.telegraph.co.uk/article/TMG10273165/Doutzen-Kroes-scores-four-Septe |roja-arşîvê=22 kanûna pêşîn 2015 |paşnav=Lidbury |pêşnav=Olivia}}</ref> Di sala 2014an de, Kroes li gel [[Charlie Hunnam|Charlie Hunnamî]] di reklama parfûma nû ya Calvin Klein Revealê de cih girt û her wiha peymanên xwe yên demdirêj domand.<ref>{{Cite web |url=https://www.instyle.com/news/charlie-hunnam-and-doutzen-kroes-strip-down-calvin-kleins-latest-fragrance-ad |sernav=Charlie Hunnam and Doutzen Kroes Strip Down for Calvin Klein's Latest Fragrance Ad |tarîx=14 tîrmeh 2014 |roja-gihiştinê=2026-11-05 |weşanger=InStyle |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191023123957/https://www.instyle.com/news/charlie-hunnam-and-doutzen-kroes-strip-down-calvin-kl |roja-arşîvê=23 çiriya pêşîn 2019}}</ref> Wê her wiha ragihand ku piştî heft salên hevkariya li gel markeyê, peymana xwe ya li gel Victoria's Secretê bi dawî tîne; wê di nîşandanên modeyê yên Victoria's Secretê yên salên 2005–2009an (ji bilî 2007an) û 2011–2014an de li ser podyûmê meşiya. Di sala 2016an de, Kroes wekî rûyê reklamê yê pargîdaniya binkirasan a holendî [[Hunkemöllerê]] hat ragihandin. Kroesê xeta xwe ya koleksiyonê ya bi navê 'Doutzen's Stories' derxist holê û heta îro di gelek kampanyayên markeya Hunkemöllerê de derket pêş.<ref>{{Cite web |url=http://wwd.com/fashion-news/fashion-scoops/doutzen-kroes-model-new-hunkemoller-brand-ambassador-lingerie-collection-10519117 |sernav=Doutzen Kroes Named Hunkemöller Brand Ambassador |tarîx=îlon 2016 |weşanger=wwd.com |roja-arşîvê= |paşnav=Dier |pêşnav=Mellissa}}</ref> === Lîstikvanî === [[Wêne:Doutzen-Kroes-cannes.jpg|thumb|upright|Kroes di [[Festîvala Fîlman a Cannesê]] ya sala 2015an de]] Di 24ê çiriya paşîn a 2011an de, Kroes di fîlmê ''[[Nova Zembla (fîlm)|Nova Zembla]]''<nowiki/>'yê de - ku yekem fîlmê 3D yê holendî ye - cara yekem derket pêşberî kamerayê.Kroesê bi salan e ku li bajarê New Yorkê waneyên lîstikvaniyê distîne û di hevpeyvînan de diyar kir ku ew plana lîstikvaniya di fîlmên bê de dike. Di sala 2017an de, ew di fîlmê superlehengan ''[[Wonder Woman (fîlm|Wonder Woman]]'' de wekî şervana amazonî derket pêş.<ref>{{Cite web |url=http://comicbook.com/2016/04/19/dutch-supermodel-doutzen-kroes-cast-in-wonder-woman-movie/ |sernav=Dutch Supermodel Doutzen Kroes Cast in Wonder Woman Movie |tarîx=18 nîsan 2016 |roja-gihiştinê=2026-11-05 |weşanger=Comicbook.com}}</ref> === Mirovdostî === Kroes bi awayekî çalak di rêxistina neqazancjêker Dance4Lifeê de cîh digire, ku ev rêxistin ji bo perwerdekirina ciwanan a li ser pêşîlêgirtina [[AIDS|HIV]] û [[AIDS|AIDSê]] stran û dansê bi kar tîne.<ref>{{Cite web |url=http://www.pr.com/article/1200 |sernav=Victoria's Secret Angel Doutzen Kroes Talks Getting Gorgeous & Giving Back with Dance4Life |tarîx=16 sibat 2012 |weşanger=PR.com |paşnav=Kugel |pêşnav=Allison}}</ref> Ew her wiha balyozeya kampanyaya 'Praat mar Frysk' ('Bi tenê bi frîzî biaxive') ye, ku armanca wê belavkirin û geşkirina zimanê frîzî ye — zimanê ku li [[Frîzya|Frîzyayê]], herêma zayînê ya Kroesê, tê axivîn. == Jiyana kesane== Di sala 2009an de, Kroesê bi DJyê holendî [[Sunnery James & Ryan Marciano|Sunnery James Gorré]] re dest bi peywendiyeke evîndariyê kir.Di 7ê çiriya paşîn a 2010an de, ew û Sunnery li gundê Eastermarê zewicîn.Ji vê cotyarê re du zarok hene — kurek û keçek — ku her du jî li Amsterdamê ji dayik bûne.Di hevpeyvîneke nîsana 2014an de li ser paşeroja keça xwe, Kroesê weha got: 'Lî şerê ku ez bibêjim «Tu gelekî bedew î», ez ê bibêjim «Tu jîr î», da ku di jiyanê de ji bilî bedewî û modeltiyê daxwazên wê yên cûda hebin. Tevî ku ez ji karê xwe hez dikim jî, ez cîhanê naguhêrim. Ez ê bievînînim ku ew bixwîne û armancên wê yên cuda hebin.Pêwîst e em fêrî keçan bikin ku ew dikarin bibin serok û hemû tişt ne tenê li ser bedewiyê ye. === Gengeşe === Li seranserê pandemiya COVID-19ê, Kroesê [[Teoriya komployê|teoriyên komployê]] yên di derbarê [[Nexweşiya Koronayê 2019-2020|COVID-19]] û derzîkirinê de belav kiribû.Di îlona 2021ê de, Kroesê bi riya hesabê xwe yê Instagramê dîtina xwe ya dijî derzîkirinê eşkere kiribû û bi vê yekê dibû sedema gengeşeyan. Wê di derbarê derzîkirina COVID-19ê de diyar kiribû ku ew «neçar namîne ku derziyê lê bixe».Di çiriya paşîn a 2021ê de, Kroesê li ser hesabê xwe yê Instagramê vîdeoyek belav kiribû û tê de angaşt kiribû ku derzîkirinên COVID-19ê beşek ji planeke «satanîstan» e ku dixwazin «gelheya cîhanê kêm bikin».Kroes a ku samana wê li gorî kovara [[Quote (kovar|''Quoteê'']] nêzîkî 29 mîlyon ewro tê texmînkirin, her wiha hatibû rexnekirin ku gava di heman demê de agahiyên çewt di derbarê pandemiyê de belav dikir, daxwaza tezmînata dewletê ya ji bo windakirina dahatê ya ji ber COVID-19ê kiribû. == Fîlmografî == {| class="wikitable" |- ! Sal !! Sernav !! Rol !! Nîşe |- | 2011 || ''[[Nova Zembla (film)|Nova Zembla]]'' || Catharina Plancius || |- | 2015 || ''J'marche pas en arrière'' || Jin || Kurtefîlm |- | rowspan="2"| 2017 || ''[[Wonder Woman (2017 film)|Wonder Woman]]'' || rowspan="4"| Venelia<ref>{{Jêder-magazîn |url=http://ew.com/movies/2017/05/30/wonder-woman-athletes-amazon-nation-themyscira/ |sernav=Wonder Woman: How real-life athletes united to populate the film's badass Amazon nation |magazîn=Entertainment Weekly |paşnav=Coggan |pêşnav=Devan |tarîx=30 gulan 2017 |roja-gihiştinê=2026-07-05 }}</ref>|| |- | ''[[Justice League (film)|Justice League]]'' || |- | 2020 || ''[[Wonder Woman 1984]]'' || |- | 2021 || ''[[Zack Snyder's Justice League]]'' || |} '''Televîzyon''' {| class="wikitable" |- ! Sal !! Sernav !! Rol !! Nîşe |- | 2005 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2005]]'' || rowspan="5"| Herself - Model || rowspan="2"| TV special |- | 2006 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2006]]'' |- | rowspan="2"| 2008 || ''[[Valentino: The Last Emperor]]'' || Belgefîlm |- | ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2008]]'' || rowspan="2"| TV special |- | 2009 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2009]]'' |- | 2009–2011 || ''[[RTL Boulevard]]'' || Herself/co-host || Rêzefîlma televîzyonê (4 beş) |- | 2011 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2011]]'' || rowspan="3"| Herself - Model || rowspan="3"| TV special |- | 2012 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2012]]'' |- | rowspan="3"| 2013 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2013]]'' |- | ''L'Oréal Men Expert'' || rowspan="2"| Herself || Publicity |- | ''RTL Late Night'' || TV series (Episode 1.84) |- | 2014 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2014]]'' || Herself - Model || TV special |- | 2024 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2024]]'' || Herself - Model || TV special |- | 2025 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2025]]'' || Herself - Model || TV special |} == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Doutzen Kroes}} * {{instagram|doutzen}} * {{Twitter}} * {{facebook|Doutzen|Doutzen Kroes}} * {{IMDb name|id=2143237|name=Doutzen Kroes}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Aktrîsên ji Amsterdamê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1985]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Modelên holendî yên jin]] [[Kategorî:Modelên ji Amsterdamê]] 55p7twcp9n1xqzbwyxn728p8ov081kx 2101862 2101861 2026-11-05T14:54:32Z Avestaboy 34898 /* Mirovdostî */ 2101862 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = Doutzen Kroes Cannes 2013.jpg | bejn = {{bejn|m=1.79}}<ref name="dna_models">{{cite web|url=https://www.dnamodels.com/div/women-main-board/model/doutzen-kroes2/p/276/c/-1/|title=DNA Models Doutzen Kroes|website=DNA Model Management LLC|access-date=15 çiriya pêşîn 2023}}</ref> }} '''Doutzen Kroes''' <small>bilêvkirina frîzî:</small> [ˈdɔutsn̩ ˈkrus], {{IPA-nl|ˈdʌutsə(ŋ) ˈkrus}} (jdb. 23ê kanûna paşîn a 1985an li Gytsjerk, Frîzya, Holenda) modeleke modeyê ya holendî ye. Wê di sala 2003an de li Holendayê dest bi kariyera xwe ya modelsaziyê kir û di demek kurt de ji hêla ajansa xwe ve hate şandin li New Yorkê, li wir ji hêla marqeya kincan [[Victoria's Secret]] ve hate hilbijartin. Wê ji 2008an heya 2014an wekî Firîşteya Victoria's Secretê xebitî û bû holendiya duyem ku piştî [[Karen Mulderê]] vî sernavî bi dest xist. Ew ji 2006an vir ve nûnera marqeya [[L'Oréal Paris|L'Oréal Parisê]] e.<ref>{{Cite web |url=http://nymag.com/fashion/models/dkroes/doutzenkroes/ |sernav=Doutzen Kroes Model Profile |malper=New York Magazine |roja-gihiştinê=2026-10-12 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160101095928/http://nymag.com/fashion/models/dkroes/doutzenkroes/ |roja-arşîvê=1 kanûna paşîn 2016}}</ref>​ Kroes ji sala 2008an û vir ve bi dahata xwe ya salane ya ji 5 mîlyon dolarî zêdetir, yek ji wan modelan e ku mûçeyê herî bilind distînin. Di sala 2014an de, wê di lîsteya [[Forbes (kovar)|Forbesê]] ya modelên bi dahata herî zêde de cihê duyem girtibû û hatibû texmînkirin ku di salekê de 8 mîlyon dolar bi dest xistibû.<ref name=":1">{{Cite web |url=https://www.forbes.com/sites/briansolomon/2012/06/14/the-worlds-highest-paid-models/ |sernav=The World's Highest Paid Models |malper=[[Forbes]] |tarîx=18 tebax 2014 |roja-gihiştinê=2026-10-12 |paşnav=Solomon |pêşnav=Solomon}}</ref> Di sala 2013an de, ew bû modela yekem ku di salekê de bi tenê serê xwe derketibû ser çar bergên navneteweyî yên cihêreng ên hejmara îlonê ya kovara ''Vogueê''.<ref name=":2">{{Cite news |paşnav=Kruspe |pêşnav=Dana |tarîx=27 tebax 2013 |sernav=Doutzen Kroes Lands an Unprecedented Four September Vogue Covers |url=http://fashionista.com/2013/08/doutzen-kroes-lands-an-unprecedented-four-september-vogue-covers |roja-gihiştinê=2026-10-12 |xebat=Fashionista |weşanger=Fashionista.com}}</ref> Fîlma wî ya yekem ''[[Nova Zembla (fîlm)|Nova Zembla]]'' (2011) bû. == Jiyana berî == ​Doutzen Kroes di 23yê kanûna paşîn a 1985an de, li gundê Eastermarê<ref>{{Cite web |url=https://www.wsj.com/articles/supermodel-doutzen-kroess-angelic-face-1423058615 |sernav=Supermodel Doutzen Kroes's Angelic Face |malper=The Wall Street Journal |tarîx=4 sibat 2015 |roja-gihiştinê=2026-10-12|paşnav=Strehlke|pêşnav=Sade}}</ref> yê li parêzgeha Frîzyayê ji dayik bû.​ Dayika wê Geartsje Leistra pêşî perîstar û piştre mamoste bû,<ref>{{Cite web |url=https://www.wsj.com/articles/supermodel-doutzen-kroess-angelic-face-1423058615 |sernav=Q&A With Supermodel Doutzen Kroes |malper=The Wall Street Journal |tarîx=4 sibat 2015 |roja-gihiştinê=2026-10-12 |jêgirtin=I wanted to become a teacher like my mother, or a charity worker. |paşnav=Strehlke |pêşnav=Sade}}</ref> bavê wê Johan Kroes jî psîkoterapîst bû. Dema ku ew keçeke ciwan bû, Kroesê aşop dikir ku bibe [[Patena lezê|patêvaneke lezê]] ya pîşedar.<ref>{{Cite web |url=https://www.vogue.com/article/doutzen-kroes-vogue-best-moments |sernav=Doutzen Kroes Is Never Out of Style |malper=Vogue |tarîx=14 nîsan 2016 |roja-gihiştinê=2026-10-12|paşnav=Okwodu|pêşnav=Janelle}}</ref> ​Xwişkeke Kroes a biçûk bi navê Rens heye û ew xureknas e<ref>{{Cite web |url=https://www.vogue.com.au/fashion/news/in-the-genes-fashions-model-sisters/image-gallery/dbf7c4fd33b21a196854bb75f0396ef2?page |sernav=In the genes: fashion's model sisters |malper=Vogue (Awistralya ) |roja-gihiştinê=2026-10-12|paşnav=Harris|pêşnav=Georgina}}</ref>. ==Kariyer== ===Modelsazî=== ​Wê di ciwaniya xwe de xwe wekî [[Keça kurkî|keçeke kurkî]] pênase dikir û tu carî bi awayekî jidil li ser modeliyê nefikirîbû, lê di sala 2003yan de wê wêneyên xwe ji ajansa modeliyê ya bi navê Paparazzi Model Management a li Amsterdamê re şandibû.<ref>{{Cite web |url=https://www.bloomberg.com/features/2016-doutzen-kroes/ |sernav=The Supermodel on a Mission |malper=Bloomberg |tarîx=16 çiriya paşîn 2016 |roja-gihiştinê=2026-10-12|paşnav=Winter|pêşnav=Caroline}}</ref> ​Di sala 2005an de, Kroes li ser malpera Vogue.comê ji aliyê xwendevanan ve wekî "Modela Salê" hate hilbijartin.<ref>{{Cite web |url=https://www.vogue.it/en/people-are-talking-about/star-news/2015/10/doutzen-kroes |sernav=Doutzen Kroes - story of a 2000s supermodel |malper=Vogue (Îtalya) |roja-gihiştinê=2026-10-12 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211029180756/https://www.vogue.it/en/people-are-talking-about/star-news/2015/10/doutzen-kroes |roja-arşîvê=29 çiriya pêşîn 2021}}</ref> Di hejmara gulana 2007an a kovara [[Vogue (kovar)|Vogueê]] de, ew li ser berga kovarê di nav kesên mîna [[Chanel Iman|Chanel Imanê]] de wekî yek ji "Modelên Sereke yên Dahatî yên Cîhanê" hate pêşkêşkirin.<ref>{{Cite web |url=https://www.vogue.com/slideshow/the-gangs-all-here-7-iconic-group-model-vogue-covers-photos#6 |sernav=Photos: The Gang's All Here: 7 Iconic Group Model ''Vogue'' Covers |malper=Vogue.com |tarîx=21 tebax 2014 |roja-gihiştinê=2026-10-12}}</ref>Li gel çendek ji van modelan, ew di [[Salnameya Pirelliyê]] ya sala 2008an de cih girt.<ref>{{Cite web |url=https://www.vanityfair.com/style/photos/2013/11/highlights-pirelli-calendar-50-years |sernav=Pirelli Never Tires |tarîx=21 çiriya paşîn 2013 |roja-gihiştinê=2026-10-12 |weşanger=Vanity Fair}}</ref> ​​Di sala 2006an de, li ser hefteyeke jiyana modeltiyê ya Kroesê belgefilmeke frîzî ya bi derhêneriya J.J.M. Jansen hate weşandin.Vê belgefilmê Kroesê li [[Hefteya Modeyê ya Mîlanoyê]] û nêrînên wê yên li ser pîşesaziya modeltiyê nîşan dan.<ref>{{Cite web |url=https://weromrop.omropfryslan.nl/nl/uitzending/doutzen-kroes-fries-topmodel-milaan |sernav=Doutzen Kroes. Fries topmodel in Milaan |tarîx=21 gulan 2006 |roja-gihiştinê=2026-10-12 |weşanger=Omrop Fryslân |ziman=nl |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20261012125506/https://weromrop.omropfryslan.nl/nl/uitzending/doutzen-kroes-fries-topmodel-milaan |roja-arşîvê=2026-10-12 |url-status=dead}}</ref> Di tîrmeha 2007an de, kovara Forbesê Kroesê di lîsteya 15 supermodelên ku li cîhanê herî zêde dahatê bi dest dixin de xiste rêza çardemîn, ku di duanzdeh mehên berê de dahata wê nêzîkî 1,5 milyon dolar dihat texmînkirin.<ref>{{Cite news |paşnav=Blakeley |pêşnav=Kiri |tarîx=16 tîrmeh 2007 |sernav=The World's Top-Earning Models |url=http://www.forbes.com/media/2007/07/19/models-media-bundchen-biz-media-cz_kb_0716t |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070815233405/http://www.forbes.com/media/2007/07/19/models-media-bundchen-biz-media-cz_kb_0716t |roja-arşîvê=2007-08-15 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |xebat=forbes.com |url-status=bot: unknown}}</ref> Di nîsana 2008an de, ew bi dahateke ku nêzîkî 6 milyon dolar dihat texmînkirin di rêza pêncem de bû.<ref>{{Cite news |paşnav=Blakeley |pêşnav=Kiri |tarîx=30 nîsan 2008 |sernav=The World's Top-Earning Models |url=https://www.forbes.com/media/2008/04/30/models-bundchen-klum-biz-media-cz_kb_0430topmodels.html |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080502015837/http://www.forbes.com/media/2008/04/30/models-bundchen-klum-biz-media-cz_kb_0430to |roja-arşîvê=2 gulan 2008 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |xebat=forbes.com}}</ref> Kovara Forbesê di salên 2009an (6 milyon dolar), 2010an (6 milyon dolar) û 2012an de (6,9 milyon dolar) Kroesê dîsa di rêza pêncem de nîşan da.<ref>{{Cite news |paşnav=Streib |pêşnav=Lauren |tarîx=27 gulan 2009 |sernav=In Pictures: The World's Top-Earning Models |url=https://www.forbes.com/2009/05/27/moss-bundchen-klum-business-media-models_slide_10.html |roja-gihiştinê=2026-10-15 |xebat=Forbes}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.forbes.com/2010/05/12/top-earning-models-business-entertainment-models_slide_10.html |sernav=Slide Show: The World's 10 Top-Earning Models |malper=Forbes.com |tarîx=13 gulan 2010 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |paşnav=Bertoni |pêşnav=Steven |paşnav2=Blankfeld |pêşnav2=Keren}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.forbes.com/sites/briansolomon/2012/06/14/the-worlds-highest-paid-models/ |sernav=The World's Highest Paid Models |malper=[[Forbes]] |tarîx=14 hezîran 2012 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |paşnav=Solomon |pêşnav=Brian}}</ref> Di sala 2014an de, Kroes bi dahata 8 milyon dolar ku di sala berê de bi dest xistibû, bilindî rêza duyem a lîsteyê bû.<ref name=":1" /> [[Wêne:Doutzencrop2.jpg|thumb|upright|Kroes di sala 2007an de li ser podyûma modeyê]] Di dawiya tebaxa 2008an de, Victoria's Secretê ji kovara [[People (kovar)|People]] re piştrast kir ku Kroes wê bibe firîştea herî nû ya Victoria's Secretê.<ref>{{Cite web |url=http://offtherack.people.com/2008/08/26/victoria |sernav=Victoria's Secret's Newest Angel Revealed: Doutzen Kroes |malper=Off the Rack |tarîx=26 tebax 2008 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |weşanger=People |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080901061902/http://offtherack.people.com/2008/08/26/victoria%E2%80%99s-secret%E2%80%99s-newest |roja-arşîvê=1 îlon 2008}}</ref> Kampanyaya wê ya yekemîn a wekî firîştea herî nû ya marqeyê "Supermodel Obsessions" bû.<ref>{{Cite web |url=https://people.com/style/victorias-secrets-newest-angel-revealed-doutzen-kroes/ |sernav=Victoria's Secret's Newest Angel Revealed: Doutzen Kroes |tarîx=26 tebax 2008 |roja-gihiştinê=2026-11-05 |weşanger=People}}</ref> Li şaxa Amsterdamê ya muzexaneya peykerên şimayî ya [[Madame Tussaudsê]], peykerekî şimayî yê Kroesê heye.Ji çiriya paşîn a 2009an heta tîrmeha 2010an, Kroesê ji bo çapa holendî ya [[Marie Claire (kovar|Marie Claireê]] derbarê jiyana xwe de quncikekî mehane nivîsî. Di sibata 2010an de, Kroes li gel firîşteyên din ên Victoria's Secretê [[Alessandra Ambrósio|Alessandra Ambrosio]] û [[Miranda Kerr|Miranda Kerrê]] di hefteya modeyê de ji bo Pradayê vegeriya ser podyûmê.Berpirsa giştî ya berê ya kovarên Glamour, [[Cosmopolitan (kovar|Cosmopolitan]] û ''Marie Claireê'', [[Bonnie Fullerê]] di bloga xwe de pesna Pradayê da ku ji bo pêşandana modeyê modeleka bejntijî wekî Kroesê bi kar anî.<ref>{{Cite web |url=http://www.hollywoodlife.com/2010/02/25/skinny-models-victorias-secret-angels-prada-milan-fashion-week/ |sernav=Hooray! Skinny Models Booted out of Top Fashion Show and Replace by Victoria's Secret Angels! |malper= |tarîx=25 sibat 2010 |roja-gihiştinê=2026-11-05 |weşanger=Hollywood Life |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100405073600/http://www.hollywoodlife.com/2010/02/25/skinny-models-victorias-secret-angels-prad |roja-arşîvê=5 nîsan 2010 |paşnav=Fuller |pêşnav=Bonnie}}</ref> Di îlona 2013an de, Kroes bû modela yekem a dîrokê ku di mehekê de li ser serdevkê çar çapên navneteweyî yên kovara Vogueê derket.<ref name=":2" /><ref>{{Cite web |url=http://fashion.telegraph.co.uk/article/TMG10273165/Doutzen-Kroes-scores-four-September-Vogue-covers.html |sernav=Doutzen Kroes scores four September Vogue covers |tarîx=29 tebax 2013 |roja-gihiştinê=2026-11-05 |weşanger=Fashion.telegraph.co.uk |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151222235830/http://fashion.telegraph.co.uk/article/TMG10273165/Doutzen-Kroes-scores-four-Septe |roja-arşîvê=22 kanûna pêşîn 2015 |paşnav=Lidbury |pêşnav=Olivia}}</ref> Di sala 2014an de, Kroes li gel [[Charlie Hunnam|Charlie Hunnamî]] di reklama parfûma nû ya Calvin Klein Revealê de cih girt û her wiha peymanên xwe yên demdirêj domand.<ref>{{Cite web |url=https://www.instyle.com/news/charlie-hunnam-and-doutzen-kroes-strip-down-calvin-kleins-latest-fragrance-ad |sernav=Charlie Hunnam and Doutzen Kroes Strip Down for Calvin Klein's Latest Fragrance Ad |tarîx=14 tîrmeh 2014 |roja-gihiştinê=2026-11-05 |weşanger=InStyle |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191023123957/https://www.instyle.com/news/charlie-hunnam-and-doutzen-kroes-strip-down-calvin-kl |roja-arşîvê=23 çiriya pêşîn 2019}}</ref> Wê her wiha ragihand ku piştî heft salên hevkariya li gel markeyê, peymana xwe ya li gel Victoria's Secretê bi dawî tîne; wê di nîşandanên modeyê yên Victoria's Secretê yên salên 2005–2009an (ji bilî 2007an) û 2011–2014an de li ser podyûmê meşiya. Di sala 2016an de, Kroes wekî rûyê reklamê yê pargîdaniya binkirasan a holendî [[Hunkemöllerê]] hat ragihandin. Kroesê xeta xwe ya koleksiyonê ya bi navê 'Doutzen's Stories' derxist holê û heta îro di gelek kampanyayên markeya Hunkemöllerê de derket pêş.<ref>{{Cite web |url=http://wwd.com/fashion-news/fashion-scoops/doutzen-kroes-model-new-hunkemoller-brand-ambassador-lingerie-collection-10519117 |sernav=Doutzen Kroes Named Hunkemöller Brand Ambassador |tarîx=îlon 2016 |weşanger=wwd.com |roja-arşîvê= |paşnav=Dier |pêşnav=Mellissa}}</ref> === Lîstikvanî === [[Wêne:Doutzen-Kroes-cannes.jpg|thumb|upright|Kroes di [[Festîvala Fîlman a Cannesê]] ya sala 2015an de]] Di 24ê çiriya paşîn a 2011an de, Kroes di fîlmê ''[[Nova Zembla (fîlm)|Nova Zembla]]''<nowiki/>'yê de - ku yekem fîlmê 3D yê holendî ye - cara yekem derket pêşberî kamerayê.Kroesê bi salan e ku li bajarê New Yorkê waneyên lîstikvaniyê distîne û di hevpeyvînan de diyar kir ku ew plana lîstikvaniya di fîlmên bê de dike. Di sala 2017an de, ew di fîlmê superlehengan ''[[Wonder Woman (fîlm|Wonder Woman]]'' de wekî şervana amazonî derket pêş.<ref>{{Cite web |url=http://comicbook.com/2016/04/19/dutch-supermodel-doutzen-kroes-cast-in-wonder-woman-movie/ |sernav=Dutch Supermodel Doutzen Kroes Cast in Wonder Woman Movie |tarîx=18 nîsan 2016 |roja-gihiştinê=2026-11-05 |weşanger=Comicbook.com}}</ref> === Mirovdostî === Kroes bi awayekî çalak di rêxistina neqazancjêker Dance4Lifeê de cîh digire, ku ev rêxistin ji bo perwerdekirina ciwanan a li ser pêşîlêgirtina [[AIDS|HIV]] û [[AIDS|AIDSê]] stran û dansê bi kar tîne.<ref>{{Cite web |url=http://www.pr.com/article/1200 |sernav=Victoria's Secret Angel Doutzen Kroes Talks Getting Gorgeous & Giving Back with Dance4Life |tarîx=16 sibat 2012 |weşanger=PR.com |paşnav=Kugel |pêşnav=Allison}}</ref> Ew her wiha balyozeya kampanyaya 'Praat mar Frysk' ('Bi tenê bi frîzî bipeyve') ye, ku armanca wê belavkirin û geşkirina zimanê frîzî ye — zimanê ku li [[Frîzya|Frîzyayê]], herêma zayînê ya Kroesê, tê axivîn. == Jiyana kesane== Di sala 2009an de, Kroesê bi DJyê holendî [[Sunnery James & Ryan Marciano|Sunnery James Gorré]] re dest bi peywendiyeke evîndariyê kir.Di 7ê çiriya paşîn a 2010an de, ew û Sunnery li gundê Eastermarê zewicîn.Ji vê cotyarê re du zarok hene — kurek û keçek — ku her du jî li Amsterdamê ji dayik bûne.Di hevpeyvîneke nîsana 2014an de li ser paşeroja keça xwe, Kroesê weha got: 'Lî şerê ku ez bibêjim «Tu gelekî bedew î», ez ê bibêjim «Tu jîr î», da ku di jiyanê de ji bilî bedewî û modeltiyê daxwazên wê yên cûda hebin. Tevî ku ez ji karê xwe hez dikim jî, ez cîhanê naguhêrim. Ez ê bievînînim ku ew bixwîne û armancên wê yên cuda hebin.Pêwîst e em fêrî keçan bikin ku ew dikarin bibin serok û hemû tişt ne tenê li ser bedewiyê ye. === Gengeşe === Li seranserê pandemiya COVID-19ê, Kroesê [[Teoriya komployê|teoriyên komployê]] yên di derbarê [[Nexweşiya Koronayê 2019-2020|COVID-19]] û derzîkirinê de belav kiribû.Di îlona 2021ê de, Kroesê bi riya hesabê xwe yê Instagramê dîtina xwe ya dijî derzîkirinê eşkere kiribû û bi vê yekê dibû sedema gengeşeyan. Wê di derbarê derzîkirina COVID-19ê de diyar kiribû ku ew «neçar namîne ku derziyê lê bixe».Di çiriya paşîn a 2021ê de, Kroesê li ser hesabê xwe yê Instagramê vîdeoyek belav kiribû û tê de angaşt kiribû ku derzîkirinên COVID-19ê beşek ji planeke «satanîstan» e ku dixwazin «gelheya cîhanê kêm bikin».Kroes a ku samana wê li gorî kovara [[Quote (kovar|''Quoteê'']] nêzîkî 29 mîlyon ewro tê texmînkirin, her wiha hatibû rexnekirin ku gava di heman demê de agahiyên çewt di derbarê pandemiyê de belav dikir, daxwaza tezmînata dewletê ya ji bo windakirina dahatê ya ji ber COVID-19ê kiribû. == Fîlmografî == {| class="wikitable" |- ! Sal !! Sernav !! Rol !! Nîşe |- | 2011 || ''[[Nova Zembla (film)|Nova Zembla]]'' || Catharina Plancius || |- | 2015 || ''J'marche pas en arrière'' || Jin || Kurtefîlm |- | rowspan="2"| 2017 || ''[[Wonder Woman (2017 film)|Wonder Woman]]'' || rowspan="4"| Venelia<ref>{{Jêder-magazîn |url=http://ew.com/movies/2017/05/30/wonder-woman-athletes-amazon-nation-themyscira/ |sernav=Wonder Woman: How real-life athletes united to populate the film's badass Amazon nation |magazîn=Entertainment Weekly |paşnav=Coggan |pêşnav=Devan |tarîx=30 gulan 2017 |roja-gihiştinê=2026-07-05 }}</ref>|| |- | ''[[Justice League (film)|Justice League]]'' || |- | 2020 || ''[[Wonder Woman 1984]]'' || |- | 2021 || ''[[Zack Snyder's Justice League]]'' || |} '''Televîzyon''' {| class="wikitable" |- ! Sal !! Sernav !! Rol !! Nîşe |- | 2005 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2005]]'' || rowspan="5"| Herself - Model || rowspan="2"| TV special |- | 2006 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2006]]'' |- | rowspan="2"| 2008 || ''[[Valentino: The Last Emperor]]'' || Belgefîlm |- | ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2008]]'' || rowspan="2"| TV special |- | 2009 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2009]]'' |- | 2009–2011 || ''[[RTL Boulevard]]'' || Herself/co-host || Rêzefîlma televîzyonê (4 beş) |- | 2011 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2011]]'' || rowspan="3"| Herself - Model || rowspan="3"| TV special |- | 2012 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2012]]'' |- | rowspan="3"| 2013 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2013]]'' |- | ''L'Oréal Men Expert'' || rowspan="2"| Herself || Publicity |- | ''RTL Late Night'' || TV series (Episode 1.84) |- | 2014 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2014]]'' || Herself - Model || TV special |- | 2024 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2024]]'' || Herself - Model || TV special |- | 2025 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2025]]'' || Herself - Model || TV special |} == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Doutzen Kroes}} * {{instagram|doutzen}} * {{Twitter}} * {{facebook|Doutzen|Doutzen Kroes}} * {{IMDb name|id=2143237|name=Doutzen Kroes}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Aktrîsên ji Amsterdamê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1985]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Modelên holendî yên jin]] [[Kategorî:Modelên ji Amsterdamê]] jnww0zyhmgtcf6bijlbo0cpbwrpolgx 2101863 2101862 2026-11-05T15:00:59Z Avestaboy 34898 /* Mirovdostî */ 2101863 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = Doutzen Kroes Cannes 2013.jpg | bejn = {{bejn|m=1.79}}<ref name="dna_models">{{cite web|url=https://www.dnamodels.com/div/women-main-board/model/doutzen-kroes2/p/276/c/-1/|title=DNA Models Doutzen Kroes|website=DNA Model Management LLC|access-date=15 çiriya pêşîn 2023}}</ref> }} '''Doutzen Kroes''' <small>bilêvkirina frîzî:</small> [ˈdɔutsn̩ ˈkrus], {{IPA-nl|ˈdʌutsə(ŋ) ˈkrus}} (jdb. 23ê kanûna paşîn a 1985an li Gytsjerk, Frîzya, Holenda) modeleke modeyê ya holendî ye. Wê di sala 2003an de li Holendayê dest bi kariyera xwe ya modelsaziyê kir û di demek kurt de ji hêla ajansa xwe ve hate şandin li New Yorkê, li wir ji hêla marqeya kincan [[Victoria's Secret]] ve hate hilbijartin. Wê ji 2008an heya 2014an wekî Firîşteya Victoria's Secretê xebitî û bû holendiya duyem ku piştî [[Karen Mulderê]] vî sernavî bi dest xist. Ew ji 2006an vir ve nûnera marqeya [[L'Oréal Paris|L'Oréal Parisê]] e.<ref>{{Cite web |url=http://nymag.com/fashion/models/dkroes/doutzenkroes/ |sernav=Doutzen Kroes Model Profile |malper=New York Magazine |roja-gihiştinê=2026-10-12 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160101095928/http://nymag.com/fashion/models/dkroes/doutzenkroes/ |roja-arşîvê=1 kanûna paşîn 2016}}</ref>​ Kroes ji sala 2008an û vir ve bi dahata xwe ya salane ya ji 5 mîlyon dolarî zêdetir, yek ji wan modelan e ku mûçeyê herî bilind distînin. Di sala 2014an de, wê di lîsteya [[Forbes (kovar)|Forbesê]] ya modelên bi dahata herî zêde de cihê duyem girtibû û hatibû texmînkirin ku di salekê de 8 mîlyon dolar bi dest xistibû.<ref name=":1">{{Cite web |url=https://www.forbes.com/sites/briansolomon/2012/06/14/the-worlds-highest-paid-models/ |sernav=The World's Highest Paid Models |malper=[[Forbes]] |tarîx=18 tebax 2014 |roja-gihiştinê=2026-10-12 |paşnav=Solomon |pêşnav=Solomon}}</ref> Di sala 2013an de, ew bû modela yekem ku di salekê de bi tenê serê xwe derketibû ser çar bergên navneteweyî yên cihêreng ên hejmara îlonê ya kovara ''Vogueê''.<ref name=":2">{{Cite news |paşnav=Kruspe |pêşnav=Dana |tarîx=27 tebax 2013 |sernav=Doutzen Kroes Lands an Unprecedented Four September Vogue Covers |url=http://fashionista.com/2013/08/doutzen-kroes-lands-an-unprecedented-four-september-vogue-covers |roja-gihiştinê=2026-10-12 |xebat=Fashionista |weşanger=Fashionista.com}}</ref> Fîlma wî ya yekem ''[[Nova Zembla (fîlm)|Nova Zembla]]'' (2011) bû. == Jiyana berî == ​Doutzen Kroes di 23yê kanûna paşîn a 1985an de, li gundê Eastermarê<ref>{{Cite web |url=https://www.wsj.com/articles/supermodel-doutzen-kroess-angelic-face-1423058615 |sernav=Supermodel Doutzen Kroes's Angelic Face |malper=The Wall Street Journal |tarîx=4 sibat 2015 |roja-gihiştinê=2026-10-12|paşnav=Strehlke|pêşnav=Sade}}</ref> yê li parêzgeha Frîzyayê ji dayik bû.​ Dayika wê Geartsje Leistra pêşî perîstar û piştre mamoste bû,<ref>{{Cite web |url=https://www.wsj.com/articles/supermodel-doutzen-kroess-angelic-face-1423058615 |sernav=Q&A With Supermodel Doutzen Kroes |malper=The Wall Street Journal |tarîx=4 sibat 2015 |roja-gihiştinê=2026-10-12 |jêgirtin=I wanted to become a teacher like my mother, or a charity worker. |paşnav=Strehlke |pêşnav=Sade}}</ref> bavê wê Johan Kroes jî psîkoterapîst bû. Dema ku ew keçeke ciwan bû, Kroesê aşop dikir ku bibe [[Patena lezê|patêvaneke lezê]] ya pîşedar.<ref>{{Cite web |url=https://www.vogue.com/article/doutzen-kroes-vogue-best-moments |sernav=Doutzen Kroes Is Never Out of Style |malper=Vogue |tarîx=14 nîsan 2016 |roja-gihiştinê=2026-10-12|paşnav=Okwodu|pêşnav=Janelle}}</ref> ​Xwişkeke Kroes a biçûk bi navê Rens heye û ew xureknas e<ref>{{Cite web |url=https://www.vogue.com.au/fashion/news/in-the-genes-fashions-model-sisters/image-gallery/dbf7c4fd33b21a196854bb75f0396ef2?page |sernav=In the genes: fashion's model sisters |malper=Vogue (Awistralya ) |roja-gihiştinê=2026-10-12|paşnav=Harris|pêşnav=Georgina}}</ref>. ==Kariyer== ===Modelsazî=== ​Wê di ciwaniya xwe de xwe wekî [[Keça kurkî|keçeke kurkî]] pênase dikir û tu carî bi awayekî jidil li ser modeliyê nefikirîbû, lê di sala 2003yan de wê wêneyên xwe ji ajansa modeliyê ya bi navê Paparazzi Model Management a li Amsterdamê re şandibû.<ref>{{Cite web |url=https://www.bloomberg.com/features/2016-doutzen-kroes/ |sernav=The Supermodel on a Mission |malper=Bloomberg |tarîx=16 çiriya paşîn 2016 |roja-gihiştinê=2026-10-12|paşnav=Winter|pêşnav=Caroline}}</ref> ​Di sala 2005an de, Kroes li ser malpera Vogue.comê ji aliyê xwendevanan ve wekî "Modela Salê" hate hilbijartin.<ref>{{Cite web |url=https://www.vogue.it/en/people-are-talking-about/star-news/2015/10/doutzen-kroes |sernav=Doutzen Kroes - story of a 2000s supermodel |malper=Vogue (Îtalya) |roja-gihiştinê=2026-10-12 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211029180756/https://www.vogue.it/en/people-are-talking-about/star-news/2015/10/doutzen-kroes |roja-arşîvê=29 çiriya pêşîn 2021}}</ref> Di hejmara gulana 2007an a kovara [[Vogue (kovar)|Vogueê]] de, ew li ser berga kovarê di nav kesên mîna [[Chanel Iman|Chanel Imanê]] de wekî yek ji "Modelên Sereke yên Dahatî yên Cîhanê" hate pêşkêşkirin.<ref>{{Cite web |url=https://www.vogue.com/slideshow/the-gangs-all-here-7-iconic-group-model-vogue-covers-photos#6 |sernav=Photos: The Gang's All Here: 7 Iconic Group Model ''Vogue'' Covers |malper=Vogue.com |tarîx=21 tebax 2014 |roja-gihiştinê=2026-10-12}}</ref>Li gel çendek ji van modelan, ew di [[Salnameya Pirelliyê]] ya sala 2008an de cih girt.<ref>{{Cite web |url=https://www.vanityfair.com/style/photos/2013/11/highlights-pirelli-calendar-50-years |sernav=Pirelli Never Tires |tarîx=21 çiriya paşîn 2013 |roja-gihiştinê=2026-10-12 |weşanger=Vanity Fair}}</ref> ​​Di sala 2006an de, li ser hefteyeke jiyana modeltiyê ya Kroesê belgefilmeke frîzî ya bi derhêneriya J.J.M. Jansen hate weşandin.Vê belgefilmê Kroesê li [[Hefteya Modeyê ya Mîlanoyê]] û nêrînên wê yên li ser pîşesaziya modeltiyê nîşan dan.<ref>{{Cite web |url=https://weromrop.omropfryslan.nl/nl/uitzending/doutzen-kroes-fries-topmodel-milaan |sernav=Doutzen Kroes. Fries topmodel in Milaan |tarîx=21 gulan 2006 |roja-gihiştinê=2026-10-12 |weşanger=Omrop Fryslân |ziman=nl |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20261012125506/https://weromrop.omropfryslan.nl/nl/uitzending/doutzen-kroes-fries-topmodel-milaan |roja-arşîvê=2026-10-12 |url-status=dead}}</ref> Di tîrmeha 2007an de, kovara Forbesê Kroesê di lîsteya 15 supermodelên ku li cîhanê herî zêde dahatê bi dest dixin de xiste rêza çardemîn, ku di duanzdeh mehên berê de dahata wê nêzîkî 1,5 milyon dolar dihat texmînkirin.<ref>{{Cite news |paşnav=Blakeley |pêşnav=Kiri |tarîx=16 tîrmeh 2007 |sernav=The World's Top-Earning Models |url=http://www.forbes.com/media/2007/07/19/models-media-bundchen-biz-media-cz_kb_0716t |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070815233405/http://www.forbes.com/media/2007/07/19/models-media-bundchen-biz-media-cz_kb_0716t |roja-arşîvê=2007-08-15 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |xebat=forbes.com |url-status=bot: unknown}}</ref> Di nîsana 2008an de, ew bi dahateke ku nêzîkî 6 milyon dolar dihat texmînkirin di rêza pêncem de bû.<ref>{{Cite news |paşnav=Blakeley |pêşnav=Kiri |tarîx=30 nîsan 2008 |sernav=The World's Top-Earning Models |url=https://www.forbes.com/media/2008/04/30/models-bundchen-klum-biz-media-cz_kb_0430topmodels.html |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080502015837/http://www.forbes.com/media/2008/04/30/models-bundchen-klum-biz-media-cz_kb_0430to |roja-arşîvê=2 gulan 2008 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |xebat=forbes.com}}</ref> Kovara Forbesê di salên 2009an (6 milyon dolar), 2010an (6 milyon dolar) û 2012an de (6,9 milyon dolar) Kroesê dîsa di rêza pêncem de nîşan da.<ref>{{Cite news |paşnav=Streib |pêşnav=Lauren |tarîx=27 gulan 2009 |sernav=In Pictures: The World's Top-Earning Models |url=https://www.forbes.com/2009/05/27/moss-bundchen-klum-business-media-models_slide_10.html |roja-gihiştinê=2026-10-15 |xebat=Forbes}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.forbes.com/2010/05/12/top-earning-models-business-entertainment-models_slide_10.html |sernav=Slide Show: The World's 10 Top-Earning Models |malper=Forbes.com |tarîx=13 gulan 2010 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |paşnav=Bertoni |pêşnav=Steven |paşnav2=Blankfeld |pêşnav2=Keren}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.forbes.com/sites/briansolomon/2012/06/14/the-worlds-highest-paid-models/ |sernav=The World's Highest Paid Models |malper=[[Forbes]] |tarîx=14 hezîran 2012 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |paşnav=Solomon |pêşnav=Brian}}</ref> Di sala 2014an de, Kroes bi dahata 8 milyon dolar ku di sala berê de bi dest xistibû, bilindî rêza duyem a lîsteyê bû.<ref name=":1" /> [[Wêne:Doutzencrop2.jpg|thumb|upright|Kroes di sala 2007an de li ser podyûma modeyê]] Di dawiya tebaxa 2008an de, Victoria's Secretê ji kovara [[People (kovar)|People]] re piştrast kir ku Kroes wê bibe firîştea herî nû ya Victoria's Secretê.<ref>{{Cite web |url=http://offtherack.people.com/2008/08/26/victoria |sernav=Victoria's Secret's Newest Angel Revealed: Doutzen Kroes |malper=Off the Rack |tarîx=26 tebax 2008 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |weşanger=People |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080901061902/http://offtherack.people.com/2008/08/26/victoria%E2%80%99s-secret%E2%80%99s-newest |roja-arşîvê=1 îlon 2008}}</ref> Kampanyaya wê ya yekemîn a wekî firîştea herî nû ya marqeyê "Supermodel Obsessions" bû.<ref>{{Cite web |url=https://people.com/style/victorias-secrets-newest-angel-revealed-doutzen-kroes/ |sernav=Victoria's Secret's Newest Angel Revealed: Doutzen Kroes |tarîx=26 tebax 2008 |roja-gihiştinê=2026-11-05 |weşanger=People}}</ref> Li şaxa Amsterdamê ya muzexaneya peykerên şimayî ya [[Madame Tussaudsê]], peykerekî şimayî yê Kroesê heye.Ji çiriya paşîn a 2009an heta tîrmeha 2010an, Kroesê ji bo çapa holendî ya [[Marie Claire (kovar|Marie Claireê]] derbarê jiyana xwe de quncikekî mehane nivîsî. Di sibata 2010an de, Kroes li gel firîşteyên din ên Victoria's Secretê [[Alessandra Ambrósio|Alessandra Ambrosio]] û [[Miranda Kerr|Miranda Kerrê]] di hefteya modeyê de ji bo Pradayê vegeriya ser podyûmê.Berpirsa giştî ya berê ya kovarên Glamour, [[Cosmopolitan (kovar|Cosmopolitan]] û ''Marie Claireê'', [[Bonnie Fullerê]] di bloga xwe de pesna Pradayê da ku ji bo pêşandana modeyê modeleka bejntijî wekî Kroesê bi kar anî.<ref>{{Cite web |url=http://www.hollywoodlife.com/2010/02/25/skinny-models-victorias-secret-angels-prada-milan-fashion-week/ |sernav=Hooray! Skinny Models Booted out of Top Fashion Show and Replace by Victoria's Secret Angels! |malper= |tarîx=25 sibat 2010 |roja-gihiştinê=2026-11-05 |weşanger=Hollywood Life |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100405073600/http://www.hollywoodlife.com/2010/02/25/skinny-models-victorias-secret-angels-prad |roja-arşîvê=5 nîsan 2010 |paşnav=Fuller |pêşnav=Bonnie}}</ref> Di îlona 2013an de, Kroes bû modela yekem a dîrokê ku di mehekê de li ser serdevkê çar çapên navneteweyî yên kovara Vogueê derket.<ref name=":2" /><ref>{{Cite web |url=http://fashion.telegraph.co.uk/article/TMG10273165/Doutzen-Kroes-scores-four-September-Vogue-covers.html |sernav=Doutzen Kroes scores four September Vogue covers |tarîx=29 tebax 2013 |roja-gihiştinê=2026-11-05 |weşanger=Fashion.telegraph.co.uk |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151222235830/http://fashion.telegraph.co.uk/article/TMG10273165/Doutzen-Kroes-scores-four-Septe |roja-arşîvê=22 kanûna pêşîn 2015 |paşnav=Lidbury |pêşnav=Olivia}}</ref> Di sala 2014an de, Kroes li gel [[Charlie Hunnam|Charlie Hunnamî]] di reklama parfûma nû ya Calvin Klein Revealê de cih girt û her wiha peymanên xwe yên demdirêj domand.<ref>{{Cite web |url=https://www.instyle.com/news/charlie-hunnam-and-doutzen-kroes-strip-down-calvin-kleins-latest-fragrance-ad |sernav=Charlie Hunnam and Doutzen Kroes Strip Down for Calvin Klein's Latest Fragrance Ad |tarîx=14 tîrmeh 2014 |roja-gihiştinê=2026-11-05 |weşanger=InStyle |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191023123957/https://www.instyle.com/news/charlie-hunnam-and-doutzen-kroes-strip-down-calvin-kl |roja-arşîvê=23 çiriya pêşîn 2019}}</ref> Wê her wiha ragihand ku piştî heft salên hevkariya li gel markeyê, peymana xwe ya li gel Victoria's Secretê bi dawî tîne; wê di nîşandanên modeyê yên Victoria's Secretê yên salên 2005–2009an (ji bilî 2007an) û 2011–2014an de li ser podyûmê meşiya. Di sala 2016an de, Kroes wekî rûyê reklamê yê pargîdaniya binkirasan a holendî [[Hunkemöllerê]] hat ragihandin. Kroesê xeta xwe ya koleksiyonê ya bi navê 'Doutzen's Stories' derxist holê û heta îro di gelek kampanyayên markeya Hunkemöllerê de derket pêş.<ref>{{Cite web |url=http://wwd.com/fashion-news/fashion-scoops/doutzen-kroes-model-new-hunkemoller-brand-ambassador-lingerie-collection-10519117 |sernav=Doutzen Kroes Named Hunkemöller Brand Ambassador |tarîx=îlon 2016 |weşanger=wwd.com |roja-arşîvê= |paşnav=Dier |pêşnav=Mellissa}}</ref> === Lîstikvanî === [[Wêne:Doutzen-Kroes-cannes.jpg|thumb|upright|Kroes di [[Festîvala Fîlman a Cannesê]] ya sala 2015an de]] Di 24ê çiriya paşîn a 2011an de, Kroes di fîlmê ''[[Nova Zembla (fîlm)|Nova Zembla]]''<nowiki/>'yê de - ku yekem fîlmê 3D yê holendî ye - cara yekem derket pêşberî kamerayê.Kroesê bi salan e ku li bajarê New Yorkê waneyên lîstikvaniyê distîne û di hevpeyvînan de diyar kir ku ew plana lîstikvaniya di fîlmên bê de dike. Di sala 2017an de, ew di fîlmê superlehengan ''[[Wonder Woman (fîlm|Wonder Woman]]'' de wekî şervana amazonî derket pêş.<ref>{{Cite web |url=http://comicbook.com/2016/04/19/dutch-supermodel-doutzen-kroes-cast-in-wonder-woman-movie/ |sernav=Dutch Supermodel Doutzen Kroes Cast in Wonder Woman Movie |tarîx=18 nîsan 2016 |roja-gihiştinê=2026-11-05 |weşanger=Comicbook.com}}</ref> === Mirovdostî === Kroes bi awayekî çalak di rêxistina neqazancjêker Dance4Lifeê de cîh digire, ku ev rêxistin ji bo perwerdekirina ciwanan a li ser pêşîlêgirtina [[AIDS|HIV]] û [[AIDS|AIDSê]] stran û dansê bi kar tîne.<ref>{{Cite web |url=http://www.pr.com/article/1200 |sernav=Victoria's Secret Angel Doutzen Kroes Talks Getting Gorgeous & Giving Back with Dance4Life |tarîx=16 sibat 2012 |weşanger=PR.com |paşnav=Kugel |pêşnav=Allison}}</ref> Ew her wiha balyozeya kampanyaya 'Praat mar Frysk' ('Bi tenê bi frîzî bipeyve') ye, ku armanca wê belavkirin û geşkirina zimanê frîzî ye - zimanê ku li [[Frîzya|Frîzyayê]], herêma zayînê ya Kroesê, tê axivîn. == Jiyana kesane== Di sala 2009an de, Kroesê bi DJyê holendî [[Sunnery James & Ryan Marciano|Sunnery James Gorré]] re dest bi peywendiyeke evîndariyê kir.Di 7ê çiriya paşîn a 2010an de, ew û Sunnery li gundê Eastermarê zewicîn.Ji vê cotyarê re du zarok hene — kurek û keçek — ku her du jî li Amsterdamê ji dayik bûne.Di hevpeyvîneke nîsana 2014an de li ser paşeroja keça xwe, Kroesê weha got: 'Lî şerê ku ez bibêjim «Tu gelekî bedew î», ez ê bibêjim «Tu jîr î», da ku di jiyanê de ji bilî bedewî û modeltiyê daxwazên wê yên cûda hebin. Tevî ku ez ji karê xwe hez dikim jî, ez cîhanê naguhêrim. Ez ê bievînînim ku ew bixwîne û armancên wê yên cuda hebin.Pêwîst e em fêrî keçan bikin ku ew dikarin bibin serok û hemû tişt ne tenê li ser bedewiyê ye. === Gengeşe === Li seranserê pandemiya COVID-19ê, Kroesê [[Teoriya komployê|teoriyên komployê]] yên di derbarê [[Nexweşiya Koronayê 2019-2020|COVID-19]] û derzîkirinê de belav kiribû.Di îlona 2021ê de, Kroesê bi riya hesabê xwe yê Instagramê dîtina xwe ya dijî derzîkirinê eşkere kiribû û bi vê yekê dibû sedema gengeşeyan. Wê di derbarê derzîkirina COVID-19ê de diyar kiribû ku ew «neçar namîne ku derziyê lê bixe».Di çiriya paşîn a 2021ê de, Kroesê li ser hesabê xwe yê Instagramê vîdeoyek belav kiribû û tê de angaşt kiribû ku derzîkirinên COVID-19ê beşek ji planeke «satanîstan» e ku dixwazin «gelheya cîhanê kêm bikin».Kroes a ku samana wê li gorî kovara [[Quote (kovar|''Quoteê'']] nêzîkî 29 mîlyon ewro tê texmînkirin, her wiha hatibû rexnekirin ku gava di heman demê de agahiyên çewt di derbarê pandemiyê de belav dikir, daxwaza tezmînata dewletê ya ji bo windakirina dahatê ya ji ber COVID-19ê kiribû. == Fîlmografî == {| class="wikitable" |- ! Sal !! Sernav !! Rol !! Nîşe |- | 2011 || ''[[Nova Zembla (film)|Nova Zembla]]'' || Catharina Plancius || |- | 2015 || ''J'marche pas en arrière'' || Jin || Kurtefîlm |- | rowspan="2"| 2017 || ''[[Wonder Woman (2017 film)|Wonder Woman]]'' || rowspan="4"| Venelia<ref>{{Jêder-magazîn |url=http://ew.com/movies/2017/05/30/wonder-woman-athletes-amazon-nation-themyscira/ |sernav=Wonder Woman: How real-life athletes united to populate the film's badass Amazon nation |magazîn=Entertainment Weekly |paşnav=Coggan |pêşnav=Devan |tarîx=30 gulan 2017 |roja-gihiştinê=2026-07-05 }}</ref>|| |- | ''[[Justice League (film)|Justice League]]'' || |- | 2020 || ''[[Wonder Woman 1984]]'' || |- | 2021 || ''[[Zack Snyder's Justice League]]'' || |} '''Televîzyon''' {| class="wikitable" |- ! Sal !! Sernav !! Rol !! Nîşe |- | 2005 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2005]]'' || rowspan="5"| Herself - Model || rowspan="2"| TV special |- | 2006 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2006]]'' |- | rowspan="2"| 2008 || ''[[Valentino: The Last Emperor]]'' || Belgefîlm |- | ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2008]]'' || rowspan="2"| TV special |- | 2009 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2009]]'' |- | 2009–2011 || ''[[RTL Boulevard]]'' || Herself/co-host || Rêzefîlma televîzyonê (4 beş) |- | 2011 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2011]]'' || rowspan="3"| Herself - Model || rowspan="3"| TV special |- | 2012 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2012]]'' |- | rowspan="3"| 2013 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2013]]'' |- | ''L'Oréal Men Expert'' || rowspan="2"| Herself || Publicity |- | ''RTL Late Night'' || TV series (Episode 1.84) |- | 2014 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2014]]'' || Herself - Model || TV special |- | 2024 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2024]]'' || Herself - Model || TV special |- | 2025 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2025]]'' || Herself - Model || TV special |} == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Doutzen Kroes}} * {{instagram|doutzen}} * {{Twitter}} * {{facebook|Doutzen|Doutzen Kroes}} * {{IMDb name|id=2143237|name=Doutzen Kroes}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Aktrîsên ji Amsterdamê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1985]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Modelên holendî yên jin]] [[Kategorî:Modelên ji Amsterdamê]] 264gp1ixua0xkqf4njfczzzc1cifij2 2101864 2101863 2026-11-05T15:07:52Z Avestaboy 34898 /* Jiyana kesane */ 2101864 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = Doutzen Kroes Cannes 2013.jpg | bejn = {{bejn|m=1.79}}<ref name="dna_models">{{cite web|url=https://www.dnamodels.com/div/women-main-board/model/doutzen-kroes2/p/276/c/-1/|title=DNA Models Doutzen Kroes|website=DNA Model Management LLC|access-date=15 çiriya pêşîn 2023}}</ref> }} '''Doutzen Kroes''' <small>bilêvkirina frîzî:</small> [ˈdɔutsn̩ ˈkrus], {{IPA-nl|ˈdʌutsə(ŋ) ˈkrus}} (jdb. 23ê kanûna paşîn a 1985an li Gytsjerk, Frîzya, Holenda) modeleke modeyê ya holendî ye. Wê di sala 2003an de li Holendayê dest bi kariyera xwe ya modelsaziyê kir û di demek kurt de ji hêla ajansa xwe ve hate şandin li New Yorkê, li wir ji hêla marqeya kincan [[Victoria's Secret]] ve hate hilbijartin. Wê ji 2008an heya 2014an wekî Firîşteya Victoria's Secretê xebitî û bû holendiya duyem ku piştî [[Karen Mulderê]] vî sernavî bi dest xist. Ew ji 2006an vir ve nûnera marqeya [[L'Oréal Paris|L'Oréal Parisê]] e.<ref>{{Cite web |url=http://nymag.com/fashion/models/dkroes/doutzenkroes/ |sernav=Doutzen Kroes Model Profile |malper=New York Magazine |roja-gihiştinê=2026-10-12 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160101095928/http://nymag.com/fashion/models/dkroes/doutzenkroes/ |roja-arşîvê=1 kanûna paşîn 2016}}</ref>​ Kroes ji sala 2008an û vir ve bi dahata xwe ya salane ya ji 5 mîlyon dolarî zêdetir, yek ji wan modelan e ku mûçeyê herî bilind distînin. Di sala 2014an de, wê di lîsteya [[Forbes (kovar)|Forbesê]] ya modelên bi dahata herî zêde de cihê duyem girtibû û hatibû texmînkirin ku di salekê de 8 mîlyon dolar bi dest xistibû.<ref name=":1">{{Cite web |url=https://www.forbes.com/sites/briansolomon/2012/06/14/the-worlds-highest-paid-models/ |sernav=The World's Highest Paid Models |malper=[[Forbes]] |tarîx=18 tebax 2014 |roja-gihiştinê=2026-10-12 |paşnav=Solomon |pêşnav=Solomon}}</ref> Di sala 2013an de, ew bû modela yekem ku di salekê de bi tenê serê xwe derketibû ser çar bergên navneteweyî yên cihêreng ên hejmara îlonê ya kovara ''Vogueê''.<ref name=":2">{{Cite news |paşnav=Kruspe |pêşnav=Dana |tarîx=27 tebax 2013 |sernav=Doutzen Kroes Lands an Unprecedented Four September Vogue Covers |url=http://fashionista.com/2013/08/doutzen-kroes-lands-an-unprecedented-four-september-vogue-covers |roja-gihiştinê=2026-10-12 |xebat=Fashionista |weşanger=Fashionista.com}}</ref> Fîlma wî ya yekem ''[[Nova Zembla (fîlm)|Nova Zembla]]'' (2011) bû. == Jiyana berî == ​Doutzen Kroes di 23yê kanûna paşîn a 1985an de, li gundê Eastermarê<ref>{{Cite web |url=https://www.wsj.com/articles/supermodel-doutzen-kroess-angelic-face-1423058615 |sernav=Supermodel Doutzen Kroes's Angelic Face |malper=The Wall Street Journal |tarîx=4 sibat 2015 |roja-gihiştinê=2026-10-12|paşnav=Strehlke|pêşnav=Sade}}</ref> yê li parêzgeha Frîzyayê ji dayik bû.​ Dayika wê Geartsje Leistra pêşî perîstar û piştre mamoste bû,<ref>{{Cite web |url=https://www.wsj.com/articles/supermodel-doutzen-kroess-angelic-face-1423058615 |sernav=Q&A With Supermodel Doutzen Kroes |malper=The Wall Street Journal |tarîx=4 sibat 2015 |roja-gihiştinê=2026-10-12 |jêgirtin=I wanted to become a teacher like my mother, or a charity worker. |paşnav=Strehlke |pêşnav=Sade}}</ref> bavê wê Johan Kroes jî psîkoterapîst bû. Dema ku ew keçeke ciwan bû, Kroesê aşop dikir ku bibe [[Patena lezê|patêvaneke lezê]] ya pîşedar.<ref>{{Cite web |url=https://www.vogue.com/article/doutzen-kroes-vogue-best-moments |sernav=Doutzen Kroes Is Never Out of Style |malper=Vogue |tarîx=14 nîsan 2016 |roja-gihiştinê=2026-10-12|paşnav=Okwodu|pêşnav=Janelle}}</ref> ​Xwişkeke Kroes a biçûk bi navê Rens heye û ew xureknas e<ref>{{Cite web |url=https://www.vogue.com.au/fashion/news/in-the-genes-fashions-model-sisters/image-gallery/dbf7c4fd33b21a196854bb75f0396ef2?page |sernav=In the genes: fashion's model sisters |malper=Vogue (Awistralya ) |roja-gihiştinê=2026-10-12|paşnav=Harris|pêşnav=Georgina}}</ref>. ==Kariyer== ===Modelsazî=== ​Wê di ciwaniya xwe de xwe wekî [[Keça kurkî|keçeke kurkî]] pênase dikir û tu carî bi awayekî jidil li ser modeliyê nefikirîbû, lê di sala 2003yan de wê wêneyên xwe ji ajansa modeliyê ya bi navê Paparazzi Model Management a li Amsterdamê re şandibû.<ref>{{Cite web |url=https://www.bloomberg.com/features/2016-doutzen-kroes/ |sernav=The Supermodel on a Mission |malper=Bloomberg |tarîx=16 çiriya paşîn 2016 |roja-gihiştinê=2026-10-12|paşnav=Winter|pêşnav=Caroline}}</ref> ​Di sala 2005an de, Kroes li ser malpera Vogue.comê ji aliyê xwendevanan ve wekî "Modela Salê" hate hilbijartin.<ref>{{Cite web |url=https://www.vogue.it/en/people-are-talking-about/star-news/2015/10/doutzen-kroes |sernav=Doutzen Kroes - story of a 2000s supermodel |malper=Vogue (Îtalya) |roja-gihiştinê=2026-10-12 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211029180756/https://www.vogue.it/en/people-are-talking-about/star-news/2015/10/doutzen-kroes |roja-arşîvê=29 çiriya pêşîn 2021}}</ref> Di hejmara gulana 2007an a kovara [[Vogue (kovar)|Vogueê]] de, ew li ser berga kovarê di nav kesên mîna [[Chanel Iman|Chanel Imanê]] de wekî yek ji "Modelên Sereke yên Dahatî yên Cîhanê" hate pêşkêşkirin.<ref>{{Cite web |url=https://www.vogue.com/slideshow/the-gangs-all-here-7-iconic-group-model-vogue-covers-photos#6 |sernav=Photos: The Gang's All Here: 7 Iconic Group Model ''Vogue'' Covers |malper=Vogue.com |tarîx=21 tebax 2014 |roja-gihiştinê=2026-10-12}}</ref>Li gel çendek ji van modelan, ew di [[Salnameya Pirelliyê]] ya sala 2008an de cih girt.<ref>{{Cite web |url=https://www.vanityfair.com/style/photos/2013/11/highlights-pirelli-calendar-50-years |sernav=Pirelli Never Tires |tarîx=21 çiriya paşîn 2013 |roja-gihiştinê=2026-10-12 |weşanger=Vanity Fair}}</ref> ​​Di sala 2006an de, li ser hefteyeke jiyana modeltiyê ya Kroesê belgefilmeke frîzî ya bi derhêneriya J.J.M. Jansen hate weşandin.Vê belgefilmê Kroesê li [[Hefteya Modeyê ya Mîlanoyê]] û nêrînên wê yên li ser pîşesaziya modeltiyê nîşan dan.<ref>{{Cite web |url=https://weromrop.omropfryslan.nl/nl/uitzending/doutzen-kroes-fries-topmodel-milaan |sernav=Doutzen Kroes. Fries topmodel in Milaan |tarîx=21 gulan 2006 |roja-gihiştinê=2026-10-12 |weşanger=Omrop Fryslân |ziman=nl |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20261012125506/https://weromrop.omropfryslan.nl/nl/uitzending/doutzen-kroes-fries-topmodel-milaan |roja-arşîvê=2026-10-12 |url-status=dead}}</ref> Di tîrmeha 2007an de, kovara Forbesê Kroesê di lîsteya 15 supermodelên ku li cîhanê herî zêde dahatê bi dest dixin de xiste rêza çardemîn, ku di duanzdeh mehên berê de dahata wê nêzîkî 1,5 milyon dolar dihat texmînkirin.<ref>{{Cite news |paşnav=Blakeley |pêşnav=Kiri |tarîx=16 tîrmeh 2007 |sernav=The World's Top-Earning Models |url=http://www.forbes.com/media/2007/07/19/models-media-bundchen-biz-media-cz_kb_0716t |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070815233405/http://www.forbes.com/media/2007/07/19/models-media-bundchen-biz-media-cz_kb_0716t |roja-arşîvê=2007-08-15 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |xebat=forbes.com |url-status=bot: unknown}}</ref> Di nîsana 2008an de, ew bi dahateke ku nêzîkî 6 milyon dolar dihat texmînkirin di rêza pêncem de bû.<ref>{{Cite news |paşnav=Blakeley |pêşnav=Kiri |tarîx=30 nîsan 2008 |sernav=The World's Top-Earning Models |url=https://www.forbes.com/media/2008/04/30/models-bundchen-klum-biz-media-cz_kb_0430topmodels.html |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080502015837/http://www.forbes.com/media/2008/04/30/models-bundchen-klum-biz-media-cz_kb_0430to |roja-arşîvê=2 gulan 2008 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |xebat=forbes.com}}</ref> Kovara Forbesê di salên 2009an (6 milyon dolar), 2010an (6 milyon dolar) û 2012an de (6,9 milyon dolar) Kroesê dîsa di rêza pêncem de nîşan da.<ref>{{Cite news |paşnav=Streib |pêşnav=Lauren |tarîx=27 gulan 2009 |sernav=In Pictures: The World's Top-Earning Models |url=https://www.forbes.com/2009/05/27/moss-bundchen-klum-business-media-models_slide_10.html |roja-gihiştinê=2026-10-15 |xebat=Forbes}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.forbes.com/2010/05/12/top-earning-models-business-entertainment-models_slide_10.html |sernav=Slide Show: The World's 10 Top-Earning Models |malper=Forbes.com |tarîx=13 gulan 2010 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |paşnav=Bertoni |pêşnav=Steven |paşnav2=Blankfeld |pêşnav2=Keren}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.forbes.com/sites/briansolomon/2012/06/14/the-worlds-highest-paid-models/ |sernav=The World's Highest Paid Models |malper=[[Forbes]] |tarîx=14 hezîran 2012 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |paşnav=Solomon |pêşnav=Brian}}</ref> Di sala 2014an de, Kroes bi dahata 8 milyon dolar ku di sala berê de bi dest xistibû, bilindî rêza duyem a lîsteyê bû.<ref name=":1" /> [[Wêne:Doutzencrop2.jpg|thumb|upright|Kroes di sala 2007an de li ser podyûma modeyê]] Di dawiya tebaxa 2008an de, Victoria's Secretê ji kovara [[People (kovar)|People]] re piştrast kir ku Kroes wê bibe firîştea herî nû ya Victoria's Secretê.<ref>{{Cite web |url=http://offtherack.people.com/2008/08/26/victoria |sernav=Victoria's Secret's Newest Angel Revealed: Doutzen Kroes |malper=Off the Rack |tarîx=26 tebax 2008 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |weşanger=People |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080901061902/http://offtherack.people.com/2008/08/26/victoria%E2%80%99s-secret%E2%80%99s-newest |roja-arşîvê=1 îlon 2008}}</ref> Kampanyaya wê ya yekemîn a wekî firîştea herî nû ya marqeyê "Supermodel Obsessions" bû.<ref>{{Cite web |url=https://people.com/style/victorias-secrets-newest-angel-revealed-doutzen-kroes/ |sernav=Victoria's Secret's Newest Angel Revealed: Doutzen Kroes |tarîx=26 tebax 2008 |roja-gihiştinê=2026-11-05 |weşanger=People}}</ref> Li şaxa Amsterdamê ya muzexaneya peykerên şimayî ya [[Madame Tussaudsê]], peykerekî şimayî yê Kroesê heye.Ji çiriya paşîn a 2009an heta tîrmeha 2010an, Kroesê ji bo çapa holendî ya [[Marie Claire (kovar|Marie Claireê]] derbarê jiyana xwe de quncikekî mehane nivîsî. Di sibata 2010an de, Kroes li gel firîşteyên din ên Victoria's Secretê [[Alessandra Ambrósio|Alessandra Ambrosio]] û [[Miranda Kerr|Miranda Kerrê]] di hefteya modeyê de ji bo Pradayê vegeriya ser podyûmê.Berpirsa giştî ya berê ya kovarên Glamour, [[Cosmopolitan (kovar|Cosmopolitan]] û ''Marie Claireê'', [[Bonnie Fullerê]] di bloga xwe de pesna Pradayê da ku ji bo pêşandana modeyê modeleka bejntijî wekî Kroesê bi kar anî.<ref>{{Cite web |url=http://www.hollywoodlife.com/2010/02/25/skinny-models-victorias-secret-angels-prada-milan-fashion-week/ |sernav=Hooray! Skinny Models Booted out of Top Fashion Show and Replace by Victoria's Secret Angels! |malper= |tarîx=25 sibat 2010 |roja-gihiştinê=2026-11-05 |weşanger=Hollywood Life |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100405073600/http://www.hollywoodlife.com/2010/02/25/skinny-models-victorias-secret-angels-prad |roja-arşîvê=5 nîsan 2010 |paşnav=Fuller |pêşnav=Bonnie}}</ref> Di îlona 2013an de, Kroes bû modela yekem a dîrokê ku di mehekê de li ser serdevkê çar çapên navneteweyî yên kovara Vogueê derket.<ref name=":2" /><ref>{{Cite web |url=http://fashion.telegraph.co.uk/article/TMG10273165/Doutzen-Kroes-scores-four-September-Vogue-covers.html |sernav=Doutzen Kroes scores four September Vogue covers |tarîx=29 tebax 2013 |roja-gihiştinê=2026-11-05 |weşanger=Fashion.telegraph.co.uk |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151222235830/http://fashion.telegraph.co.uk/article/TMG10273165/Doutzen-Kroes-scores-four-Septe |roja-arşîvê=22 kanûna pêşîn 2015 |paşnav=Lidbury |pêşnav=Olivia}}</ref> Di sala 2014an de, Kroes li gel [[Charlie Hunnam|Charlie Hunnamî]] di reklama parfûma nû ya Calvin Klein Revealê de cih girt û her wiha peymanên xwe yên demdirêj domand.<ref>{{Cite web |url=https://www.instyle.com/news/charlie-hunnam-and-doutzen-kroes-strip-down-calvin-kleins-latest-fragrance-ad |sernav=Charlie Hunnam and Doutzen Kroes Strip Down for Calvin Klein's Latest Fragrance Ad |tarîx=14 tîrmeh 2014 |roja-gihiştinê=2026-11-05 |weşanger=InStyle |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191023123957/https://www.instyle.com/news/charlie-hunnam-and-doutzen-kroes-strip-down-calvin-kl |roja-arşîvê=23 çiriya pêşîn 2019}}</ref> Wê her wiha ragihand ku piştî heft salên hevkariya li gel markeyê, peymana xwe ya li gel Victoria's Secretê bi dawî tîne; wê di nîşandanên modeyê yên Victoria's Secretê yên salên 2005–2009an (ji bilî 2007an) û 2011–2014an de li ser podyûmê meşiya. Di sala 2016an de, Kroes wekî rûyê reklamê yê pargîdaniya binkirasan a holendî [[Hunkemöllerê]] hat ragihandin. Kroesê xeta xwe ya koleksiyonê ya bi navê 'Doutzen's Stories' derxist holê û heta îro di gelek kampanyayên markeya Hunkemöllerê de derket pêş.<ref>{{Cite web |url=http://wwd.com/fashion-news/fashion-scoops/doutzen-kroes-model-new-hunkemoller-brand-ambassador-lingerie-collection-10519117 |sernav=Doutzen Kroes Named Hunkemöller Brand Ambassador |tarîx=îlon 2016 |weşanger=wwd.com |roja-arşîvê= |paşnav=Dier |pêşnav=Mellissa}}</ref> === Lîstikvanî === [[Wêne:Doutzen-Kroes-cannes.jpg|thumb|upright|Kroes di [[Festîvala Fîlman a Cannesê]] ya sala 2015an de]] Di 24ê çiriya paşîn a 2011an de, Kroes di fîlmê ''[[Nova Zembla (fîlm)|Nova Zembla]]''<nowiki/>'yê de - ku yekem fîlmê 3D yê holendî ye - cara yekem derket pêşberî kamerayê.Kroesê bi salan e ku li bajarê New Yorkê waneyên lîstikvaniyê distîne û di hevpeyvînan de diyar kir ku ew plana lîstikvaniya di fîlmên bê de dike. Di sala 2017an de, ew di fîlmê superlehengan ''[[Wonder Woman (fîlm|Wonder Woman]]'' de wekî şervana amazonî derket pêş.<ref>{{Cite web |url=http://comicbook.com/2016/04/19/dutch-supermodel-doutzen-kroes-cast-in-wonder-woman-movie/ |sernav=Dutch Supermodel Doutzen Kroes Cast in Wonder Woman Movie |tarîx=18 nîsan 2016 |roja-gihiştinê=2026-11-05 |weşanger=Comicbook.com}}</ref> === Mirovdostî === Kroes bi awayekî çalak di rêxistina neqazancjêker Dance4Lifeê de cîh digire, ku ev rêxistin ji bo perwerdekirina ciwanan a li ser pêşîlêgirtina [[AIDS|HIV]] û [[AIDS|AIDSê]] stran û dansê bi kar tîne.<ref>{{Cite web |url=http://www.pr.com/article/1200 |sernav=Victoria's Secret Angel Doutzen Kroes Talks Getting Gorgeous & Giving Back with Dance4Life |tarîx=16 sibat 2012 |weşanger=PR.com |paşnav=Kugel |pêşnav=Allison}}</ref> Ew her wiha balyozeya kampanyaya 'Praat mar Frysk' ('Bi tenê bi frîzî bipeyve') ye, ku armanca wê belavkirin û geşkirina zimanê frîzî ye - zimanê ku li [[Frîzya|Frîzyayê]], herêma zayînê ya Kroesê, tê axivîn. == Jiyana kesane== Di sala 2009an de, Kroesê bi DJyê holendî [[Sunnery James & Ryan Marciano|Sunnery James Gorré]] re dest bi peywendiyeke evîndariyê kir.Di 7ê çiriya paşîn a 2010an de, ew û Sunnery li gundê Eastermarê zewicîn.Ji vê cotyarê re du zarok hene - kurek û keçek - ku her du jî li Amsterdamê ji dayik bûne.Di hevpeyvîneke nîsana 2014an de li ser paşeroja keça xwe, Kroesê weha got: 'Lî şerê ku ez bibêjim «Tu gelekî bedew î», ez ê bibêjim «Tu jîr î», da ku di jiyanê de ji bilî bedewî û modeltiyê daxwazên wê yên cûda hebin. Tevî ku ez ji karê xwe hez dikim jî, ez cîhanê naguhêrim. Ez ê bievînînim ku ew bixwîne û armancên wê yên cuda hebin.Pêwîst e em fêrî keçan bikin ku ew dikarin bibin serok û hemû tişt ne tenê li ser bedewiyê ye. === Gengeşe === Li seranserê pandemiya COVID-19ê, Kroesê [[Teoriya komployê|teoriyên komployê]] yên di derbarê [[Nexweşiya Koronayê 2019-2020|COVID-19]] û derzîkirinê de belav kiribû.Di îlona 2021ê de, Kroesê bi riya hesabê xwe yê Instagramê dîtina xwe ya dijî derzîkirinê eşkere kiribû û bi vê yekê dibû sedema gengeşeyan. Wê di derbarê derzîkirina COVID-19ê de diyar kiribû ku ew «neçar namîne ku derziyê lê bixe».Di çiriya paşîn a 2021ê de, Kroesê li ser hesabê xwe yê Instagramê vîdeoyek belav kiribû û tê de angaşt kiribû ku derzîkirinên COVID-19ê beşek ji planeke «satanîstan» e ku dixwazin «gelheya cîhanê kêm bikin».Kroes a ku samana wê li gorî kovara [[Quote (kovar|''Quoteê'']] nêzîkî 29 mîlyon ewro tê texmînkirin, her wiha hatibû rexnekirin ku gava di heman demê de agahiyên çewt di derbarê pandemiyê de belav dikir, daxwaza tezmînata dewletê ya ji bo windakirina dahatê ya ji ber COVID-19ê kiribû. == Fîlmografî == {| class="wikitable" |- ! Sal !! Sernav !! Rol !! Nîşe |- | 2011 || ''[[Nova Zembla (film)|Nova Zembla]]'' || Catharina Plancius || |- | 2015 || ''J'marche pas en arrière'' || Jin || Kurtefîlm |- | rowspan="2"| 2017 || ''[[Wonder Woman (2017 film)|Wonder Woman]]'' || rowspan="4"| Venelia<ref>{{Jêder-magazîn |url=http://ew.com/movies/2017/05/30/wonder-woman-athletes-amazon-nation-themyscira/ |sernav=Wonder Woman: How real-life athletes united to populate the film's badass Amazon nation |magazîn=Entertainment Weekly |paşnav=Coggan |pêşnav=Devan |tarîx=30 gulan 2017 |roja-gihiştinê=2026-07-05 }}</ref>|| |- | ''[[Justice League (film)|Justice League]]'' || |- | 2020 || ''[[Wonder Woman 1984]]'' || |- | 2021 || ''[[Zack Snyder's Justice League]]'' || |} '''Televîzyon''' {| class="wikitable" |- ! Sal !! Sernav !! Rol !! Nîşe |- | 2005 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2005]]'' || rowspan="5"| Herself - Model || rowspan="2"| TV special |- | 2006 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2006]]'' |- | rowspan="2"| 2008 || ''[[Valentino: The Last Emperor]]'' || Belgefîlm |- | ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2008]]'' || rowspan="2"| TV special |- | 2009 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2009]]'' |- | 2009–2011 || ''[[RTL Boulevard]]'' || Herself/co-host || Rêzefîlma televîzyonê (4 beş) |- | 2011 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2011]]'' || rowspan="3"| Herself - Model || rowspan="3"| TV special |- | 2012 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2012]]'' |- | rowspan="3"| 2013 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2013]]'' |- | ''L'Oréal Men Expert'' || rowspan="2"| Herself || Publicity |- | ''RTL Late Night'' || TV series (Episode 1.84) |- | 2014 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2014]]'' || Herself - Model || TV special |- | 2024 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2024]]'' || Herself - Model || TV special |- | 2025 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2025]]'' || Herself - Model || TV special |} == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Doutzen Kroes}} * {{instagram|doutzen}} * {{Twitter}} * {{facebook|Doutzen|Doutzen Kroes}} * {{IMDb name|id=2143237|name=Doutzen Kroes}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Aktrîsên ji Amsterdamê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1985]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Modelên holendî yên jin]] [[Kategorî:Modelên ji Amsterdamê]] 0z9gls5m8stmqijzgr3jbt418f1uex7 2101865 2101864 2026-11-05T17:14:12Z Avestaboy 34898 /* Mirovdostî */ 2101865 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = Doutzen Kroes Cannes 2013.jpg | bejn = {{bejn|m=1.79}}<ref name="dna_models">{{cite web|url=https://www.dnamodels.com/div/women-main-board/model/doutzen-kroes2/p/276/c/-1/|title=DNA Models Doutzen Kroes|website=DNA Model Management LLC|access-date=15 çiriya pêşîn 2023}}</ref> }} '''Doutzen Kroes''' <small>bilêvkirina frîzî:</small> [ˈdɔutsn̩ ˈkrus], {{IPA-nl|ˈdʌutsə(ŋ) ˈkrus}} (jdb. 23ê kanûna paşîn a 1985an li Gytsjerk, Frîzya, Holenda) modeleke modeyê ya holendî ye. Wê di sala 2003an de li Holendayê dest bi kariyera xwe ya modelsaziyê kir û di demek kurt de ji hêla ajansa xwe ve hate şandin li New Yorkê, li wir ji hêla marqeya kincan [[Victoria's Secret]] ve hate hilbijartin. Wê ji 2008an heya 2014an wekî Firîşteya Victoria's Secretê xebitî û bû holendiya duyem ku piştî [[Karen Mulderê]] vî sernavî bi dest xist. Ew ji 2006an vir ve nûnera marqeya [[L'Oréal Paris|L'Oréal Parisê]] e.<ref>{{Cite web |url=http://nymag.com/fashion/models/dkroes/doutzenkroes/ |sernav=Doutzen Kroes Model Profile |malper=New York Magazine |roja-gihiştinê=2026-10-12 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160101095928/http://nymag.com/fashion/models/dkroes/doutzenkroes/ |roja-arşîvê=1 kanûna paşîn 2016}}</ref>​ Kroes ji sala 2008an û vir ve bi dahata xwe ya salane ya ji 5 mîlyon dolarî zêdetir, yek ji wan modelan e ku mûçeyê herî bilind distînin. Di sala 2014an de, wê di lîsteya [[Forbes (kovar)|Forbesê]] ya modelên bi dahata herî zêde de cihê duyem girtibû û hatibû texmînkirin ku di salekê de 8 mîlyon dolar bi dest xistibû.<ref name=":1">{{Cite web |url=https://www.forbes.com/sites/briansolomon/2012/06/14/the-worlds-highest-paid-models/ |sernav=The World's Highest Paid Models |malper=[[Forbes]] |tarîx=18 tebax 2014 |roja-gihiştinê=2026-10-12 |paşnav=Solomon |pêşnav=Solomon}}</ref> Di sala 2013an de, ew bû modela yekem ku di salekê de bi tenê serê xwe derketibû ser çar bergên navneteweyî yên cihêreng ên hejmara îlonê ya kovara ''Vogueê''.<ref name=":2">{{Cite news |paşnav=Kruspe |pêşnav=Dana |tarîx=27 tebax 2013 |sernav=Doutzen Kroes Lands an Unprecedented Four September Vogue Covers |url=http://fashionista.com/2013/08/doutzen-kroes-lands-an-unprecedented-four-september-vogue-covers |roja-gihiştinê=2026-10-12 |xebat=Fashionista |weşanger=Fashionista.com}}</ref> Fîlma wî ya yekem ''[[Nova Zembla (fîlm)|Nova Zembla]]'' (2011) bû. == Jiyana berî == ​Doutzen Kroes di 23yê kanûna paşîn a 1985an de, li gundê Eastermarê<ref>{{Cite web |url=https://www.wsj.com/articles/supermodel-doutzen-kroess-angelic-face-1423058615 |sernav=Supermodel Doutzen Kroes's Angelic Face |malper=The Wall Street Journal |tarîx=4 sibat 2015 |roja-gihiştinê=2026-10-12|paşnav=Strehlke|pêşnav=Sade}}</ref> yê li parêzgeha Frîzyayê ji dayik bû.​ Dayika wê Geartsje Leistra pêşî perîstar û piştre mamoste bû,<ref>{{Cite web |url=https://www.wsj.com/articles/supermodel-doutzen-kroess-angelic-face-1423058615 |sernav=Q&A With Supermodel Doutzen Kroes |malper=The Wall Street Journal |tarîx=4 sibat 2015 |roja-gihiştinê=2026-10-12 |jêgirtin=I wanted to become a teacher like my mother, or a charity worker. |paşnav=Strehlke |pêşnav=Sade}}</ref> bavê wê Johan Kroes jî psîkoterapîst bû. Dema ku ew keçeke ciwan bû, Kroesê aşop dikir ku bibe [[Patena lezê|patêvaneke lezê]] ya pîşedar.<ref>{{Cite web |url=https://www.vogue.com/article/doutzen-kroes-vogue-best-moments |sernav=Doutzen Kroes Is Never Out of Style |malper=Vogue |tarîx=14 nîsan 2016 |roja-gihiştinê=2026-10-12|paşnav=Okwodu|pêşnav=Janelle}}</ref> ​Xwişkeke Kroes a biçûk bi navê Rens heye û ew xureknas e<ref>{{Cite web |url=https://www.vogue.com.au/fashion/news/in-the-genes-fashions-model-sisters/image-gallery/dbf7c4fd33b21a196854bb75f0396ef2?page |sernav=In the genes: fashion's model sisters |malper=Vogue (Awistralya ) |roja-gihiştinê=2026-10-12|paşnav=Harris|pêşnav=Georgina}}</ref>. ==Kariyer== ===Modelsazî=== ​Wê di ciwaniya xwe de xwe wekî [[Keça kurkî|keçeke kurkî]] pênase dikir û tu carî bi awayekî jidil li ser modeliyê nefikirîbû, lê di sala 2003yan de wê wêneyên xwe ji ajansa modeliyê ya bi navê Paparazzi Model Management a li Amsterdamê re şandibû.<ref>{{Cite web |url=https://www.bloomberg.com/features/2016-doutzen-kroes/ |sernav=The Supermodel on a Mission |malper=Bloomberg |tarîx=16 çiriya paşîn 2016 |roja-gihiştinê=2026-10-12|paşnav=Winter|pêşnav=Caroline}}</ref> ​Di sala 2005an de, Kroes li ser malpera Vogue.comê ji aliyê xwendevanan ve wekî "Modela Salê" hate hilbijartin.<ref>{{Cite web |url=https://www.vogue.it/en/people-are-talking-about/star-news/2015/10/doutzen-kroes |sernav=Doutzen Kroes - story of a 2000s supermodel |malper=Vogue (Îtalya) |roja-gihiştinê=2026-10-12 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211029180756/https://www.vogue.it/en/people-are-talking-about/star-news/2015/10/doutzen-kroes |roja-arşîvê=29 çiriya pêşîn 2021}}</ref> Di hejmara gulana 2007an a kovara [[Vogue (kovar)|Vogueê]] de, ew li ser berga kovarê di nav kesên mîna [[Chanel Iman|Chanel Imanê]] de wekî yek ji "Modelên Sereke yên Dahatî yên Cîhanê" hate pêşkêşkirin.<ref>{{Cite web |url=https://www.vogue.com/slideshow/the-gangs-all-here-7-iconic-group-model-vogue-covers-photos#6 |sernav=Photos: The Gang's All Here: 7 Iconic Group Model ''Vogue'' Covers |malper=Vogue.com |tarîx=21 tebax 2014 |roja-gihiştinê=2026-10-12}}</ref>Li gel çendek ji van modelan, ew di [[Salnameya Pirelliyê]] ya sala 2008an de cih girt.<ref>{{Cite web |url=https://www.vanityfair.com/style/photos/2013/11/highlights-pirelli-calendar-50-years |sernav=Pirelli Never Tires |tarîx=21 çiriya paşîn 2013 |roja-gihiştinê=2026-10-12 |weşanger=Vanity Fair}}</ref> ​​Di sala 2006an de, li ser hefteyeke jiyana modeltiyê ya Kroesê belgefilmeke frîzî ya bi derhêneriya J.J.M. Jansen hate weşandin.Vê belgefilmê Kroesê li [[Hefteya Modeyê ya Mîlanoyê]] û nêrînên wê yên li ser pîşesaziya modeltiyê nîşan dan.<ref>{{Cite web |url=https://weromrop.omropfryslan.nl/nl/uitzending/doutzen-kroes-fries-topmodel-milaan |sernav=Doutzen Kroes. Fries topmodel in Milaan |tarîx=21 gulan 2006 |roja-gihiştinê=2026-10-12 |weşanger=Omrop Fryslân |ziman=nl |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20261012125506/https://weromrop.omropfryslan.nl/nl/uitzending/doutzen-kroes-fries-topmodel-milaan |roja-arşîvê=2026-10-12 |url-status=dead}}</ref> Di tîrmeha 2007an de, kovara Forbesê Kroesê di lîsteya 15 supermodelên ku li cîhanê herî zêde dahatê bi dest dixin de xiste rêza çardemîn, ku di duanzdeh mehên berê de dahata wê nêzîkî 1,5 milyon dolar dihat texmînkirin.<ref>{{Cite news |paşnav=Blakeley |pêşnav=Kiri |tarîx=16 tîrmeh 2007 |sernav=The World's Top-Earning Models |url=http://www.forbes.com/media/2007/07/19/models-media-bundchen-biz-media-cz_kb_0716t |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070815233405/http://www.forbes.com/media/2007/07/19/models-media-bundchen-biz-media-cz_kb_0716t |roja-arşîvê=2007-08-15 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |xebat=forbes.com |url-status=bot: unknown}}</ref> Di nîsana 2008an de, ew bi dahateke ku nêzîkî 6 milyon dolar dihat texmînkirin di rêza pêncem de bû.<ref>{{Cite news |paşnav=Blakeley |pêşnav=Kiri |tarîx=30 nîsan 2008 |sernav=The World's Top-Earning Models |url=https://www.forbes.com/media/2008/04/30/models-bundchen-klum-biz-media-cz_kb_0430topmodels.html |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080502015837/http://www.forbes.com/media/2008/04/30/models-bundchen-klum-biz-media-cz_kb_0430to |roja-arşîvê=2 gulan 2008 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |xebat=forbes.com}}</ref> Kovara Forbesê di salên 2009an (6 milyon dolar), 2010an (6 milyon dolar) û 2012an de (6,9 milyon dolar) Kroesê dîsa di rêza pêncem de nîşan da.<ref>{{Cite news |paşnav=Streib |pêşnav=Lauren |tarîx=27 gulan 2009 |sernav=In Pictures: The World's Top-Earning Models |url=https://www.forbes.com/2009/05/27/moss-bundchen-klum-business-media-models_slide_10.html |roja-gihiştinê=2026-10-15 |xebat=Forbes}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.forbes.com/2010/05/12/top-earning-models-business-entertainment-models_slide_10.html |sernav=Slide Show: The World's 10 Top-Earning Models |malper=Forbes.com |tarîx=13 gulan 2010 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |paşnav=Bertoni |pêşnav=Steven |paşnav2=Blankfeld |pêşnav2=Keren}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.forbes.com/sites/briansolomon/2012/06/14/the-worlds-highest-paid-models/ |sernav=The World's Highest Paid Models |malper=[[Forbes]] |tarîx=14 hezîran 2012 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |paşnav=Solomon |pêşnav=Brian}}</ref> Di sala 2014an de, Kroes bi dahata 8 milyon dolar ku di sala berê de bi dest xistibû, bilindî rêza duyem a lîsteyê bû.<ref name=":1" /> [[Wêne:Doutzencrop2.jpg|thumb|upright|Kroes di sala 2007an de li ser podyûma modeyê]] Di dawiya tebaxa 2008an de, Victoria's Secretê ji kovara [[People (kovar)|People]] re piştrast kir ku Kroes wê bibe firîştea herî nû ya Victoria's Secretê.<ref>{{Cite web |url=http://offtherack.people.com/2008/08/26/victoria |sernav=Victoria's Secret's Newest Angel Revealed: Doutzen Kroes |malper=Off the Rack |tarîx=26 tebax 2008 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |weşanger=People |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080901061902/http://offtherack.people.com/2008/08/26/victoria%E2%80%99s-secret%E2%80%99s-newest |roja-arşîvê=1 îlon 2008}}</ref> Kampanyaya wê ya yekemîn a wekî firîştea herî nû ya marqeyê "Supermodel Obsessions" bû.<ref>{{Cite web |url=https://people.com/style/victorias-secrets-newest-angel-revealed-doutzen-kroes/ |sernav=Victoria's Secret's Newest Angel Revealed: Doutzen Kroes |tarîx=26 tebax 2008 |roja-gihiştinê=2026-11-05 |weşanger=People}}</ref> Li şaxa Amsterdamê ya muzexaneya peykerên şimayî ya [[Madame Tussaudsê]], peykerekî şimayî yê Kroesê heye.Ji çiriya paşîn a 2009an heta tîrmeha 2010an, Kroesê ji bo çapa holendî ya [[Marie Claire (kovar|Marie Claireê]] derbarê jiyana xwe de quncikekî mehane nivîsî. Di sibata 2010an de, Kroes li gel firîşteyên din ên Victoria's Secretê [[Alessandra Ambrósio|Alessandra Ambrosio]] û [[Miranda Kerr|Miranda Kerrê]] di hefteya modeyê de ji bo Pradayê vegeriya ser podyûmê.Berpirsa giştî ya berê ya kovarên Glamour, [[Cosmopolitan (kovar|Cosmopolitan]] û ''Marie Claireê'', [[Bonnie Fullerê]] di bloga xwe de pesna Pradayê da ku ji bo pêşandana modeyê modeleka bejntijî wekî Kroesê bi kar anî.<ref>{{Cite web |url=http://www.hollywoodlife.com/2010/02/25/skinny-models-victorias-secret-angels-prada-milan-fashion-week/ |sernav=Hooray! Skinny Models Booted out of Top Fashion Show and Replace by Victoria's Secret Angels! |malper= |tarîx=25 sibat 2010 |roja-gihiştinê=2026-11-05 |weşanger=Hollywood Life |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100405073600/http://www.hollywoodlife.com/2010/02/25/skinny-models-victorias-secret-angels-prad |roja-arşîvê=5 nîsan 2010 |paşnav=Fuller |pêşnav=Bonnie}}</ref> Di îlona 2013an de, Kroes bû modela yekem a dîrokê ku di mehekê de li ser serdevkê çar çapên navneteweyî yên kovara Vogueê derket.<ref name=":2" /><ref>{{Cite web |url=http://fashion.telegraph.co.uk/article/TMG10273165/Doutzen-Kroes-scores-four-September-Vogue-covers.html |sernav=Doutzen Kroes scores four September Vogue covers |tarîx=29 tebax 2013 |roja-gihiştinê=2026-11-05 |weşanger=Fashion.telegraph.co.uk |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151222235830/http://fashion.telegraph.co.uk/article/TMG10273165/Doutzen-Kroes-scores-four-Septe |roja-arşîvê=22 kanûna pêşîn 2015 |paşnav=Lidbury |pêşnav=Olivia}}</ref> Di sala 2014an de, Kroes li gel [[Charlie Hunnam|Charlie Hunnamî]] di reklama parfûma nû ya Calvin Klein Revealê de cih girt û her wiha peymanên xwe yên demdirêj domand.<ref>{{Cite web |url=https://www.instyle.com/news/charlie-hunnam-and-doutzen-kroes-strip-down-calvin-kleins-latest-fragrance-ad |sernav=Charlie Hunnam and Doutzen Kroes Strip Down for Calvin Klein's Latest Fragrance Ad |tarîx=14 tîrmeh 2014 |roja-gihiştinê=2026-11-05 |weşanger=InStyle |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191023123957/https://www.instyle.com/news/charlie-hunnam-and-doutzen-kroes-strip-down-calvin-kl |roja-arşîvê=23 çiriya pêşîn 2019}}</ref> Wê her wiha ragihand ku piştî heft salên hevkariya li gel markeyê, peymana xwe ya li gel Victoria's Secretê bi dawî tîne; wê di nîşandanên modeyê yên Victoria's Secretê yên salên 2005–2009an (ji bilî 2007an) û 2011–2014an de li ser podyûmê meşiya. Di sala 2016an de, Kroes wekî rûyê reklamê yê pargîdaniya binkirasan a holendî [[Hunkemöllerê]] hat ragihandin. Kroesê xeta xwe ya koleksiyonê ya bi navê 'Doutzen's Stories' derxist holê û heta îro di gelek kampanyayên markeya Hunkemöllerê de derket pêş.<ref>{{Cite web |url=http://wwd.com/fashion-news/fashion-scoops/doutzen-kroes-model-new-hunkemoller-brand-ambassador-lingerie-collection-10519117 |sernav=Doutzen Kroes Named Hunkemöller Brand Ambassador |tarîx=îlon 2016 |weşanger=wwd.com |roja-arşîvê= |paşnav=Dier |pêşnav=Mellissa}}</ref> === Lîstikvanî === [[Wêne:Doutzen-Kroes-cannes.jpg|thumb|upright|Kroes di [[Festîvala Fîlman a Cannesê]] ya sala 2015an de]] Di 24ê çiriya paşîn a 2011an de, Kroes di fîlmê ''[[Nova Zembla (fîlm)|Nova Zembla]]''<nowiki/>'yê de - ku yekem fîlmê 3D yê holendî ye - cara yekem derket pêşberî kamerayê.Kroesê bi salan e ku li bajarê New Yorkê waneyên lîstikvaniyê distîne û di hevpeyvînan de diyar kir ku ew plana lîstikvaniya di fîlmên bê de dike. Di sala 2017an de, ew di fîlmê superlehengan ''[[Wonder Woman (fîlm|Wonder Woman]]'' de wekî şervana amazonî derket pêş.<ref>{{Cite web |url=http://comicbook.com/2016/04/19/dutch-supermodel-doutzen-kroes-cast-in-wonder-woman-movie/ |sernav=Dutch Supermodel Doutzen Kroes Cast in Wonder Woman Movie |tarîx=18 nîsan 2016 |roja-gihiştinê=2026-11-05 |weşanger=Comicbook.com}}</ref> === Mirovdostî === Kroes bi awayekî çalak di rêxistina neqazancjêker Dance4Lifeê de cîh digire, ku ev rêxistin ji bo perwerdekirina ciwanan a li ser pêşîlêgirtina [[AIDS|HIV]] û [[AIDS|AIDSê]] stran û dansê bi kar tîne.<ref>{{Cite web |url=http://www.pr.com/article/1200 |sernav=Victoria's Secret Angel Doutzen Kroes Talks Getting Gorgeous & Giving Back with Dance4Life |tarîx=16 sibat 2012 |weşanger=PR.com |paşnav=Kugel |pêşnav=Allison}}</ref> Ew her wiha balyozeya kampanyaya 'Praat mar Frysk' ('Bi tenê bi frîzî bipeyve') ye, ku armanca wê belavkirin û geşkirina zimanê frîzî ye - zimanê ku li [[Frîzya|Frîzyayê]], herêma zayînê ya Kroesê, tê axivîn.<ref>{{Cite web |url=http://www.wefashion.de/on/demandware.store/Sites-WE-DE-Site/de_DE/Inspiration-Show?cgid=dance4life |sernav=STYLE INSPIRATION: COLLECTION FOR DOUTZEN |tarîx=10 îlon 2015 |roja-gihiştinê=2026-11-05 |weşanger=WE Fashion |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151222152802/http://www.wefashion.de/on/demandware.store/Sites-WE-DE-Site/de_DE/Inspiration-Show?cgid=dance4life |roja-arşîvê=22 kanûna pêşîn 2015}}</ref> == Jiyana kesane== Di sala 2009an de, Kroesê bi DJyê holendî [[Sunnery James & Ryan Marciano|Sunnery James Gorré]] re dest bi peywendiyeke evîndariyê kir.Di 7ê çiriya paşîn a 2010an de, ew û Sunnery li gundê Eastermarê zewicîn.Ji vê cotyarê re du zarok hene - kurek û keçek - ku her du jî li Amsterdamê ji dayik bûne.Di hevpeyvîneke nîsana 2014an de li ser paşeroja keça xwe, Kroesê weha got: 'Lî şerê ku ez bibêjim «Tu gelekî bedew î», ez ê bibêjim «Tu jîr î», da ku di jiyanê de ji bilî bedewî û modeltiyê daxwazên wê yên cûda hebin. Tevî ku ez ji karê xwe hez dikim jî, ez cîhanê naguhêrim. Ez ê bievînînim ku ew bixwîne û armancên wê yên cuda hebin.Pêwîst e em fêrî keçan bikin ku ew dikarin bibin serok û hemû tişt ne tenê li ser bedewiyê ye. === Gengeşe === Li seranserê pandemiya COVID-19ê, Kroesê [[Teoriya komployê|teoriyên komployê]] yên di derbarê [[Nexweşiya Koronayê 2019-2020|COVID-19]] û derzîkirinê de belav kiribû.Di îlona 2021ê de, Kroesê bi riya hesabê xwe yê Instagramê dîtina xwe ya dijî derzîkirinê eşkere kiribû û bi vê yekê dibû sedema gengeşeyan. Wê di derbarê derzîkirina COVID-19ê de diyar kiribû ku ew «neçar namîne ku derziyê lê bixe».Di çiriya paşîn a 2021ê de, Kroesê li ser hesabê xwe yê Instagramê vîdeoyek belav kiribû û tê de angaşt kiribû ku derzîkirinên COVID-19ê beşek ji planeke «satanîstan» e ku dixwazin «gelheya cîhanê kêm bikin».Kroes a ku samana wê li gorî kovara [[Quote (kovar|''Quoteê'']] nêzîkî 29 mîlyon ewro tê texmînkirin, her wiha hatibû rexnekirin ku gava di heman demê de agahiyên çewt di derbarê pandemiyê de belav dikir, daxwaza tezmînata dewletê ya ji bo windakirina dahatê ya ji ber COVID-19ê kiribû. == Fîlmografî == {| class="wikitable" |- ! Sal !! Sernav !! Rol !! Nîşe |- | 2011 || ''[[Nova Zembla (film)|Nova Zembla]]'' || Catharina Plancius || |- | 2015 || ''J'marche pas en arrière'' || Jin || Kurtefîlm |- | rowspan="2"| 2017 || ''[[Wonder Woman (2017 film)|Wonder Woman]]'' || rowspan="4"| Venelia<ref>{{Jêder-magazîn |url=http://ew.com/movies/2017/05/30/wonder-woman-athletes-amazon-nation-themyscira/ |sernav=Wonder Woman: How real-life athletes united to populate the film's badass Amazon nation |magazîn=Entertainment Weekly |paşnav=Coggan |pêşnav=Devan |tarîx=30 gulan 2017 |roja-gihiştinê=2026-07-05 }}</ref>|| |- | ''[[Justice League (film)|Justice League]]'' || |- | 2020 || ''[[Wonder Woman 1984]]'' || |- | 2021 || ''[[Zack Snyder's Justice League]]'' || |} '''Televîzyon''' {| class="wikitable" |- ! Sal !! Sernav !! Rol !! Nîşe |- | 2005 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2005]]'' || rowspan="5"| Herself - Model || rowspan="2"| TV special |- | 2006 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2006]]'' |- | rowspan="2"| 2008 || ''[[Valentino: The Last Emperor]]'' || Belgefîlm |- | ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2008]]'' || rowspan="2"| TV special |- | 2009 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2009]]'' |- | 2009–2011 || ''[[RTL Boulevard]]'' || Herself/co-host || Rêzefîlma televîzyonê (4 beş) |- | 2011 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2011]]'' || rowspan="3"| Herself - Model || rowspan="3"| TV special |- | 2012 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2012]]'' |- | rowspan="3"| 2013 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2013]]'' |- | ''L'Oréal Men Expert'' || rowspan="2"| Herself || Publicity |- | ''RTL Late Night'' || TV series (Episode 1.84) |- | 2014 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2014]]'' || Herself - Model || TV special |- | 2024 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2024]]'' || Herself - Model || TV special |- | 2025 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2025]]'' || Herself - Model || TV special |} == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Doutzen Kroes}} * {{instagram|doutzen}} * {{Twitter}} * {{facebook|Doutzen|Doutzen Kroes}} * {{IMDb name|id=2143237|name=Doutzen Kroes}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Aktrîsên ji Amsterdamê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1985]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Modelên holendî yên jin]] [[Kategorî:Modelên ji Amsterdamê]] 2csvvaf8gn6y7ds8i9xitocfimincjx 2101866 2101865 2026-11-05T17:22:48Z Avestaboy 34898 /* Jiyana kesane */ 2101866 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = Doutzen Kroes Cannes 2013.jpg | bejn = {{bejn|m=1.79}}<ref name="dna_models">{{cite web|url=https://www.dnamodels.com/div/women-main-board/model/doutzen-kroes2/p/276/c/-1/|title=DNA Models Doutzen Kroes|website=DNA Model Management LLC|access-date=15 çiriya pêşîn 2023}}</ref> }} '''Doutzen Kroes''' <small>bilêvkirina frîzî:</small> [ˈdɔutsn̩ ˈkrus], {{IPA-nl|ˈdʌutsə(ŋ) ˈkrus}} (jdb. 23ê kanûna paşîn a 1985an li Gytsjerk, Frîzya, Holenda) modeleke modeyê ya holendî ye. Wê di sala 2003an de li Holendayê dest bi kariyera xwe ya modelsaziyê kir û di demek kurt de ji hêla ajansa xwe ve hate şandin li New Yorkê, li wir ji hêla marqeya kincan [[Victoria's Secret]] ve hate hilbijartin. Wê ji 2008an heya 2014an wekî Firîşteya Victoria's Secretê xebitî û bû holendiya duyem ku piştî [[Karen Mulderê]] vî sernavî bi dest xist. Ew ji 2006an vir ve nûnera marqeya [[L'Oréal Paris|L'Oréal Parisê]] e.<ref>{{Cite web |url=http://nymag.com/fashion/models/dkroes/doutzenkroes/ |sernav=Doutzen Kroes Model Profile |malper=New York Magazine |roja-gihiştinê=2026-10-12 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160101095928/http://nymag.com/fashion/models/dkroes/doutzenkroes/ |roja-arşîvê=1 kanûna paşîn 2016}}</ref>​ Kroes ji sala 2008an û vir ve bi dahata xwe ya salane ya ji 5 mîlyon dolarî zêdetir, yek ji wan modelan e ku mûçeyê herî bilind distînin. Di sala 2014an de, wê di lîsteya [[Forbes (kovar)|Forbesê]] ya modelên bi dahata herî zêde de cihê duyem girtibû û hatibû texmînkirin ku di salekê de 8 mîlyon dolar bi dest xistibû.<ref name=":1">{{Cite web |url=https://www.forbes.com/sites/briansolomon/2012/06/14/the-worlds-highest-paid-models/ |sernav=The World's Highest Paid Models |malper=[[Forbes]] |tarîx=18 tebax 2014 |roja-gihiştinê=2026-10-12 |paşnav=Solomon |pêşnav=Solomon}}</ref> Di sala 2013an de, ew bû modela yekem ku di salekê de bi tenê serê xwe derketibû ser çar bergên navneteweyî yên cihêreng ên hejmara îlonê ya kovara ''Vogueê''.<ref name=":2">{{Cite news |paşnav=Kruspe |pêşnav=Dana |tarîx=27 tebax 2013 |sernav=Doutzen Kroes Lands an Unprecedented Four September Vogue Covers |url=http://fashionista.com/2013/08/doutzen-kroes-lands-an-unprecedented-four-september-vogue-covers |roja-gihiştinê=2026-10-12 |xebat=Fashionista |weşanger=Fashionista.com}}</ref> Fîlma wî ya yekem ''[[Nova Zembla (fîlm)|Nova Zembla]]'' (2011) bû. == Jiyana berî == ​Doutzen Kroes di 23yê kanûna paşîn a 1985an de, li gundê Eastermarê<ref>{{Cite web |url=https://www.wsj.com/articles/supermodel-doutzen-kroess-angelic-face-1423058615 |sernav=Supermodel Doutzen Kroes's Angelic Face |malper=The Wall Street Journal |tarîx=4 sibat 2015 |roja-gihiştinê=2026-10-12|paşnav=Strehlke|pêşnav=Sade}}</ref> yê li parêzgeha Frîzyayê ji dayik bû.​ Dayika wê Geartsje Leistra pêşî perîstar û piştre mamoste bû,<ref>{{Cite web |url=https://www.wsj.com/articles/supermodel-doutzen-kroess-angelic-face-1423058615 |sernav=Q&A With Supermodel Doutzen Kroes |malper=The Wall Street Journal |tarîx=4 sibat 2015 |roja-gihiştinê=2026-10-12 |jêgirtin=I wanted to become a teacher like my mother, or a charity worker. |paşnav=Strehlke |pêşnav=Sade}}</ref> bavê wê Johan Kroes jî psîkoterapîst bû. Dema ku ew keçeke ciwan bû, Kroesê aşop dikir ku bibe [[Patena lezê|patêvaneke lezê]] ya pîşedar.<ref>{{Cite web |url=https://www.vogue.com/article/doutzen-kroes-vogue-best-moments |sernav=Doutzen Kroes Is Never Out of Style |malper=Vogue |tarîx=14 nîsan 2016 |roja-gihiştinê=2026-10-12|paşnav=Okwodu|pêşnav=Janelle}}</ref> ​Xwişkeke Kroes a biçûk bi navê Rens heye û ew xureknas e<ref>{{Cite web |url=https://www.vogue.com.au/fashion/news/in-the-genes-fashions-model-sisters/image-gallery/dbf7c4fd33b21a196854bb75f0396ef2?page |sernav=In the genes: fashion's model sisters |malper=Vogue (Awistralya ) |roja-gihiştinê=2026-10-12|paşnav=Harris|pêşnav=Georgina}}</ref>. ==Kariyer== ===Modelsazî=== ​Wê di ciwaniya xwe de xwe wekî [[Keça kurkî|keçeke kurkî]] pênase dikir û tu carî bi awayekî jidil li ser modeliyê nefikirîbû, lê di sala 2003yan de wê wêneyên xwe ji ajansa modeliyê ya bi navê Paparazzi Model Management a li Amsterdamê re şandibû.<ref>{{Cite web |url=https://www.bloomberg.com/features/2016-doutzen-kroes/ |sernav=The Supermodel on a Mission |malper=Bloomberg |tarîx=16 çiriya paşîn 2016 |roja-gihiştinê=2026-10-12|paşnav=Winter|pêşnav=Caroline}}</ref> ​Di sala 2005an de, Kroes li ser malpera Vogue.comê ji aliyê xwendevanan ve wekî "Modela Salê" hate hilbijartin.<ref>{{Cite web |url=https://www.vogue.it/en/people-are-talking-about/star-news/2015/10/doutzen-kroes |sernav=Doutzen Kroes - story of a 2000s supermodel |malper=Vogue (Îtalya) |roja-gihiştinê=2026-10-12 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211029180756/https://www.vogue.it/en/people-are-talking-about/star-news/2015/10/doutzen-kroes |roja-arşîvê=29 çiriya pêşîn 2021}}</ref> Di hejmara gulana 2007an a kovara [[Vogue (kovar)|Vogueê]] de, ew li ser berga kovarê di nav kesên mîna [[Chanel Iman|Chanel Imanê]] de wekî yek ji "Modelên Sereke yên Dahatî yên Cîhanê" hate pêşkêşkirin.<ref>{{Cite web |url=https://www.vogue.com/slideshow/the-gangs-all-here-7-iconic-group-model-vogue-covers-photos#6 |sernav=Photos: The Gang's All Here: 7 Iconic Group Model ''Vogue'' Covers |malper=Vogue.com |tarîx=21 tebax 2014 |roja-gihiştinê=2026-10-12}}</ref>Li gel çendek ji van modelan, ew di [[Salnameya Pirelliyê]] ya sala 2008an de cih girt.<ref>{{Cite web |url=https://www.vanityfair.com/style/photos/2013/11/highlights-pirelli-calendar-50-years |sernav=Pirelli Never Tires |tarîx=21 çiriya paşîn 2013 |roja-gihiştinê=2026-10-12 |weşanger=Vanity Fair}}</ref> ​​Di sala 2006an de, li ser hefteyeke jiyana modeltiyê ya Kroesê belgefilmeke frîzî ya bi derhêneriya J.J.M. Jansen hate weşandin.Vê belgefilmê Kroesê li [[Hefteya Modeyê ya Mîlanoyê]] û nêrînên wê yên li ser pîşesaziya modeltiyê nîşan dan.<ref>{{Cite web |url=https://weromrop.omropfryslan.nl/nl/uitzending/doutzen-kroes-fries-topmodel-milaan |sernav=Doutzen Kroes. Fries topmodel in Milaan |tarîx=21 gulan 2006 |roja-gihiştinê=2026-10-12 |weşanger=Omrop Fryslân |ziman=nl |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20261012125506/https://weromrop.omropfryslan.nl/nl/uitzending/doutzen-kroes-fries-topmodel-milaan |roja-arşîvê=2026-10-12 |url-status=dead}}</ref> Di tîrmeha 2007an de, kovara Forbesê Kroesê di lîsteya 15 supermodelên ku li cîhanê herî zêde dahatê bi dest dixin de xiste rêza çardemîn, ku di duanzdeh mehên berê de dahata wê nêzîkî 1,5 milyon dolar dihat texmînkirin.<ref>{{Cite news |paşnav=Blakeley |pêşnav=Kiri |tarîx=16 tîrmeh 2007 |sernav=The World's Top-Earning Models |url=http://www.forbes.com/media/2007/07/19/models-media-bundchen-biz-media-cz_kb_0716t |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070815233405/http://www.forbes.com/media/2007/07/19/models-media-bundchen-biz-media-cz_kb_0716t |roja-arşîvê=2007-08-15 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |xebat=forbes.com |url-status=bot: unknown}}</ref> Di nîsana 2008an de, ew bi dahateke ku nêzîkî 6 milyon dolar dihat texmînkirin di rêza pêncem de bû.<ref>{{Cite news |paşnav=Blakeley |pêşnav=Kiri |tarîx=30 nîsan 2008 |sernav=The World's Top-Earning Models |url=https://www.forbes.com/media/2008/04/30/models-bundchen-klum-biz-media-cz_kb_0430topmodels.html |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080502015837/http://www.forbes.com/media/2008/04/30/models-bundchen-klum-biz-media-cz_kb_0430to |roja-arşîvê=2 gulan 2008 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |xebat=forbes.com}}</ref> Kovara Forbesê di salên 2009an (6 milyon dolar), 2010an (6 milyon dolar) û 2012an de (6,9 milyon dolar) Kroesê dîsa di rêza pêncem de nîşan da.<ref>{{Cite news |paşnav=Streib |pêşnav=Lauren |tarîx=27 gulan 2009 |sernav=In Pictures: The World's Top-Earning Models |url=https://www.forbes.com/2009/05/27/moss-bundchen-klum-business-media-models_slide_10.html |roja-gihiştinê=2026-10-15 |xebat=Forbes}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.forbes.com/2010/05/12/top-earning-models-business-entertainment-models_slide_10.html |sernav=Slide Show: The World's 10 Top-Earning Models |malper=Forbes.com |tarîx=13 gulan 2010 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |paşnav=Bertoni |pêşnav=Steven |paşnav2=Blankfeld |pêşnav2=Keren}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.forbes.com/sites/briansolomon/2012/06/14/the-worlds-highest-paid-models/ |sernav=The World's Highest Paid Models |malper=[[Forbes]] |tarîx=14 hezîran 2012 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |paşnav=Solomon |pêşnav=Brian}}</ref> Di sala 2014an de, Kroes bi dahata 8 milyon dolar ku di sala berê de bi dest xistibû, bilindî rêza duyem a lîsteyê bû.<ref name=":1" /> [[Wêne:Doutzencrop2.jpg|thumb|upright|Kroes di sala 2007an de li ser podyûma modeyê]] Di dawiya tebaxa 2008an de, Victoria's Secretê ji kovara [[People (kovar)|People]] re piştrast kir ku Kroes wê bibe firîştea herî nû ya Victoria's Secretê.<ref>{{Cite web |url=http://offtherack.people.com/2008/08/26/victoria |sernav=Victoria's Secret's Newest Angel Revealed: Doutzen Kroes |malper=Off the Rack |tarîx=26 tebax 2008 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |weşanger=People |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080901061902/http://offtherack.people.com/2008/08/26/victoria%E2%80%99s-secret%E2%80%99s-newest |roja-arşîvê=1 îlon 2008}}</ref> Kampanyaya wê ya yekemîn a wekî firîştea herî nû ya marqeyê "Supermodel Obsessions" bû.<ref>{{Cite web |url=https://people.com/style/victorias-secrets-newest-angel-revealed-doutzen-kroes/ |sernav=Victoria's Secret's Newest Angel Revealed: Doutzen Kroes |tarîx=26 tebax 2008 |roja-gihiştinê=2026-11-05 |weşanger=People}}</ref> Li şaxa Amsterdamê ya muzexaneya peykerên şimayî ya [[Madame Tussaudsê]], peykerekî şimayî yê Kroesê heye.Ji çiriya paşîn a 2009an heta tîrmeha 2010an, Kroesê ji bo çapa holendî ya [[Marie Claire (kovar|Marie Claireê]] derbarê jiyana xwe de quncikekî mehane nivîsî. Di sibata 2010an de, Kroes li gel firîşteyên din ên Victoria's Secretê [[Alessandra Ambrósio|Alessandra Ambrosio]] û [[Miranda Kerr|Miranda Kerrê]] di hefteya modeyê de ji bo Pradayê vegeriya ser podyûmê.Berpirsa giştî ya berê ya kovarên Glamour, [[Cosmopolitan (kovar|Cosmopolitan]] û ''Marie Claireê'', [[Bonnie Fullerê]] di bloga xwe de pesna Pradayê da ku ji bo pêşandana modeyê modeleka bejntijî wekî Kroesê bi kar anî.<ref>{{Cite web |url=http://www.hollywoodlife.com/2010/02/25/skinny-models-victorias-secret-angels-prada-milan-fashion-week/ |sernav=Hooray! Skinny Models Booted out of Top Fashion Show and Replace by Victoria's Secret Angels! |malper= |tarîx=25 sibat 2010 |roja-gihiştinê=2026-11-05 |weşanger=Hollywood Life |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100405073600/http://www.hollywoodlife.com/2010/02/25/skinny-models-victorias-secret-angels-prad |roja-arşîvê=5 nîsan 2010 |paşnav=Fuller |pêşnav=Bonnie}}</ref> Di îlona 2013an de, Kroes bû modela yekem a dîrokê ku di mehekê de li ser serdevkê çar çapên navneteweyî yên kovara Vogueê derket.<ref name=":2" /><ref>{{Cite web |url=http://fashion.telegraph.co.uk/article/TMG10273165/Doutzen-Kroes-scores-four-September-Vogue-covers.html |sernav=Doutzen Kroes scores four September Vogue covers |tarîx=29 tebax 2013 |roja-gihiştinê=2026-11-05 |weşanger=Fashion.telegraph.co.uk |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151222235830/http://fashion.telegraph.co.uk/article/TMG10273165/Doutzen-Kroes-scores-four-Septe |roja-arşîvê=22 kanûna pêşîn 2015 |paşnav=Lidbury |pêşnav=Olivia}}</ref> Di sala 2014an de, Kroes li gel [[Charlie Hunnam|Charlie Hunnamî]] di reklama parfûma nû ya Calvin Klein Revealê de cih girt û her wiha peymanên xwe yên demdirêj domand.<ref>{{Cite web |url=https://www.instyle.com/news/charlie-hunnam-and-doutzen-kroes-strip-down-calvin-kleins-latest-fragrance-ad |sernav=Charlie Hunnam and Doutzen Kroes Strip Down for Calvin Klein's Latest Fragrance Ad |tarîx=14 tîrmeh 2014 |roja-gihiştinê=2026-11-05 |weşanger=InStyle |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191023123957/https://www.instyle.com/news/charlie-hunnam-and-doutzen-kroes-strip-down-calvin-kl |roja-arşîvê=23 çiriya pêşîn 2019}}</ref> Wê her wiha ragihand ku piştî heft salên hevkariya li gel markeyê, peymana xwe ya li gel Victoria's Secretê bi dawî tîne; wê di nîşandanên modeyê yên Victoria's Secretê yên salên 2005–2009an (ji bilî 2007an) û 2011–2014an de li ser podyûmê meşiya. Di sala 2016an de, Kroes wekî rûyê reklamê yê pargîdaniya binkirasan a holendî [[Hunkemöllerê]] hat ragihandin. Kroesê xeta xwe ya koleksiyonê ya bi navê 'Doutzen's Stories' derxist holê û heta îro di gelek kampanyayên markeya Hunkemöllerê de derket pêş.<ref>{{Cite web |url=http://wwd.com/fashion-news/fashion-scoops/doutzen-kroes-model-new-hunkemoller-brand-ambassador-lingerie-collection-10519117 |sernav=Doutzen Kroes Named Hunkemöller Brand Ambassador |tarîx=îlon 2016 |weşanger=wwd.com |roja-arşîvê= |paşnav=Dier |pêşnav=Mellissa}}</ref> === Lîstikvanî === [[Wêne:Doutzen-Kroes-cannes.jpg|thumb|upright|Kroes di [[Festîvala Fîlman a Cannesê]] ya sala 2015an de]] Di 24ê çiriya paşîn a 2011an de, Kroes di fîlmê ''[[Nova Zembla (fîlm)|Nova Zembla]]''<nowiki/>'yê de - ku yekem fîlmê 3D yê holendî ye - cara yekem derket pêşberî kamerayê.Kroesê bi salan e ku li bajarê New Yorkê waneyên lîstikvaniyê distîne û di hevpeyvînan de diyar kir ku ew plana lîstikvaniya di fîlmên bê de dike. Di sala 2017an de, ew di fîlmê superlehengan ''[[Wonder Woman (fîlm|Wonder Woman]]'' de wekî şervana amazonî derket pêş.<ref>{{Cite web |url=http://comicbook.com/2016/04/19/dutch-supermodel-doutzen-kroes-cast-in-wonder-woman-movie/ |sernav=Dutch Supermodel Doutzen Kroes Cast in Wonder Woman Movie |tarîx=18 nîsan 2016 |roja-gihiştinê=2026-11-05 |weşanger=Comicbook.com}}</ref> === Mirovdostî === Kroes bi awayekî çalak di rêxistina neqazancjêker Dance4Lifeê de cîh digire, ku ev rêxistin ji bo perwerdekirina ciwanan a li ser pêşîlêgirtina [[AIDS|HIV]] û [[AIDS|AIDSê]] stran û dansê bi kar tîne.<ref>{{Cite web |url=http://www.pr.com/article/1200 |sernav=Victoria's Secret Angel Doutzen Kroes Talks Getting Gorgeous & Giving Back with Dance4Life |tarîx=16 sibat 2012 |weşanger=PR.com |paşnav=Kugel |pêşnav=Allison}}</ref> Ew her wiha balyozeya kampanyaya 'Praat mar Frysk' ('Bi tenê bi frîzî bipeyve') ye, ku armanca wê belavkirin û geşkirina zimanê frîzî ye - zimanê ku li [[Frîzya|Frîzyayê]], herêma zayînê ya Kroesê, tê axivîn.<ref>{{Cite web |url=http://www.wefashion.de/on/demandware.store/Sites-WE-DE-Site/de_DE/Inspiration-Show?cgid=dance4life |sernav=STYLE INSPIRATION: COLLECTION FOR DOUTZEN |tarîx=10 îlon 2015 |roja-gihiştinê=2026-11-05 |weşanger=WE Fashion |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151222152802/http://www.wefashion.de/on/demandware.store/Sites-WE-DE-Site/de_DE/Inspiration-Show?cgid=dance4life |roja-arşîvê=22 kanûna pêşîn 2015}}</ref> == Jiyana kesane== Di sala 2009an de, Kroesê bi DJyê holendî [[Sunnery James & Ryan Marciano|Sunnery James Gorré]] re dest bi peywendiyeke evîndariyê kir.Di 7ê çiriya paşîn a 2010an de, ew û Sunnery li gundê Eastermarê zewicîn.<ref>{{Cite web |url=https://www.thecut.com/2010/11/doutzen_kroes_got_married.html |sernav=Doutzen Kroes Got Married! |malper=The Cut |tarîx=8 çiriya paşîn 2010 |roja-gihiştinê=2026-11-05 |ziman=en-us}}</ref> Ji vê cotyarê re du zarok hene - kurek û keçek - ku her du jî li Amsterdamê ji dayik bûne.Di hevpeyvîneke nîsana 2014an de li ser paşeroja keça xwe, Kroesê weha got: 'Lî şerê ku ez bibêjim «Tu gelekî bedew î», ez ê bibêjim «Tu jîr î», da ku di jiyanê de ji bilî bedewî û modeltiyê daxwazên wê yên cûda hebin. Tevî ku ez ji karê xwe hez dikim jî, ez cîhanê naguhêrim. Ez ê bievînînim ku ew bixwîne û armancên wê yên cuda hebin.Pêwîst e em fêrî keçan bikin ku ew dikarin bibin serok û hemû tişt ne tenê li ser bedewiyê ye. === Gengeşe === Li seranserê pandemiya COVID-19ê, Kroesê [[Teoriya komployê|teoriyên komployê]] yên di derbarê [[Nexweşiya Koronayê 2019-2020|COVID-19]] û derzîkirinê de belav kiribû.Di îlona 2021ê de, Kroesê bi riya hesabê xwe yê Instagramê dîtina xwe ya dijî derzîkirinê eşkere kiribû û bi vê yekê dibû sedema gengeşeyan. Wê di derbarê derzîkirina COVID-19ê de diyar kiribû ku ew «neçar namîne ku derziyê lê bixe».Di çiriya paşîn a 2021ê de, Kroesê li ser hesabê xwe yê Instagramê vîdeoyek belav kiribû û tê de angaşt kiribû ku derzîkirinên COVID-19ê beşek ji planeke «satanîstan» e ku dixwazin «gelheya cîhanê kêm bikin».Kroes a ku samana wê li gorî kovara [[Quote (kovar|''Quoteê'']] nêzîkî 29 mîlyon ewro tê texmînkirin, her wiha hatibû rexnekirin ku gava di heman demê de agahiyên çewt di derbarê pandemiyê de belav dikir, daxwaza tezmînata dewletê ya ji bo windakirina dahatê ya ji ber COVID-19ê kiribû. == Fîlmografî == {| class="wikitable" |- ! Sal !! Sernav !! Rol !! Nîşe |- | 2011 || ''[[Nova Zembla (film)|Nova Zembla]]'' || Catharina Plancius || |- | 2015 || ''J'marche pas en arrière'' || Jin || Kurtefîlm |- | rowspan="2"| 2017 || ''[[Wonder Woman (2017 film)|Wonder Woman]]'' || rowspan="4"| Venelia<ref>{{Jêder-magazîn |url=http://ew.com/movies/2017/05/30/wonder-woman-athletes-amazon-nation-themyscira/ |sernav=Wonder Woman: How real-life athletes united to populate the film's badass Amazon nation |magazîn=Entertainment Weekly |paşnav=Coggan |pêşnav=Devan |tarîx=30 gulan 2017 |roja-gihiştinê=2026-07-05 }}</ref>|| |- | ''[[Justice League (film)|Justice League]]'' || |- | 2020 || ''[[Wonder Woman 1984]]'' || |- | 2021 || ''[[Zack Snyder's Justice League]]'' || |} '''Televîzyon''' {| class="wikitable" |- ! Sal !! Sernav !! Rol !! Nîşe |- | 2005 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2005]]'' || rowspan="5"| Herself - Model || rowspan="2"| TV special |- | 2006 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2006]]'' |- | rowspan="2"| 2008 || ''[[Valentino: The Last Emperor]]'' || Belgefîlm |- | ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2008]]'' || rowspan="2"| TV special |- | 2009 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2009]]'' |- | 2009–2011 || ''[[RTL Boulevard]]'' || Herself/co-host || Rêzefîlma televîzyonê (4 beş) |- | 2011 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2011]]'' || rowspan="3"| Herself - Model || rowspan="3"| TV special |- | 2012 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2012]]'' |- | rowspan="3"| 2013 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2013]]'' |- | ''L'Oréal Men Expert'' || rowspan="2"| Herself || Publicity |- | ''RTL Late Night'' || TV series (Episode 1.84) |- | 2014 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2014]]'' || Herself - Model || TV special |- | 2024 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2024]]'' || Herself - Model || TV special |- | 2025 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2025]]'' || Herself - Model || TV special |} == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Doutzen Kroes}} * {{instagram|doutzen}} * {{Twitter}} * {{facebook|Doutzen|Doutzen Kroes}} * {{IMDb name|id=2143237|name=Doutzen Kroes}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Aktrîsên ji Amsterdamê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1985]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Modelên holendî yên jin]] [[Kategorî:Modelên ji Amsterdamê]] 37q1c65fne6wzbpwer2fob4n5lbxhat 2101867 2101866 2026-11-05T17:33:34Z Avestaboy 34898 /* Jiyana kesane */ 2101867 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = Doutzen Kroes Cannes 2013.jpg | bejn = {{bejn|m=1.79}}<ref name="dna_models">{{cite web|url=https://www.dnamodels.com/div/women-main-board/model/doutzen-kroes2/p/276/c/-1/|title=DNA Models Doutzen Kroes|website=DNA Model Management LLC|access-date=15 çiriya pêşîn 2023}}</ref> }} '''Doutzen Kroes''' <small>bilêvkirina frîzî:</small> [ˈdɔutsn̩ ˈkrus], {{IPA-nl|ˈdʌutsə(ŋ) ˈkrus}} (jdb. 23ê kanûna paşîn a 1985an li Gytsjerk, Frîzya, Holenda) modeleke modeyê ya holendî ye. Wê di sala 2003an de li Holendayê dest bi kariyera xwe ya modelsaziyê kir û di demek kurt de ji hêla ajansa xwe ve hate şandin li New Yorkê, li wir ji hêla marqeya kincan [[Victoria's Secret]] ve hate hilbijartin. Wê ji 2008an heya 2014an wekî Firîşteya Victoria's Secretê xebitî û bû holendiya duyem ku piştî [[Karen Mulderê]] vî sernavî bi dest xist. Ew ji 2006an vir ve nûnera marqeya [[L'Oréal Paris|L'Oréal Parisê]] e.<ref>{{Cite web |url=http://nymag.com/fashion/models/dkroes/doutzenkroes/ |sernav=Doutzen Kroes Model Profile |malper=New York Magazine |roja-gihiştinê=2026-10-12 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160101095928/http://nymag.com/fashion/models/dkroes/doutzenkroes/ |roja-arşîvê=1 kanûna paşîn 2016}}</ref>​ Kroes ji sala 2008an û vir ve bi dahata xwe ya salane ya ji 5 mîlyon dolarî zêdetir, yek ji wan modelan e ku mûçeyê herî bilind distînin. Di sala 2014an de, wê di lîsteya [[Forbes (kovar)|Forbesê]] ya modelên bi dahata herî zêde de cihê duyem girtibû û hatibû texmînkirin ku di salekê de 8 mîlyon dolar bi dest xistibû.<ref name=":1">{{Cite web |url=https://www.forbes.com/sites/briansolomon/2012/06/14/the-worlds-highest-paid-models/ |sernav=The World's Highest Paid Models |malper=[[Forbes]] |tarîx=18 tebax 2014 |roja-gihiştinê=2026-10-12 |paşnav=Solomon |pêşnav=Solomon}}</ref> Di sala 2013an de, ew bû modela yekem ku di salekê de bi tenê serê xwe derketibû ser çar bergên navneteweyî yên cihêreng ên hejmara îlonê ya kovara ''Vogueê''.<ref name=":2">{{Cite news |paşnav=Kruspe |pêşnav=Dana |tarîx=27 tebax 2013 |sernav=Doutzen Kroes Lands an Unprecedented Four September Vogue Covers |url=http://fashionista.com/2013/08/doutzen-kroes-lands-an-unprecedented-four-september-vogue-covers |roja-gihiştinê=2026-10-12 |xebat=Fashionista |weşanger=Fashionista.com}}</ref> Fîlma wî ya yekem ''[[Nova Zembla (fîlm)|Nova Zembla]]'' (2011) bû. == Jiyana berî == ​Doutzen Kroes di 23yê kanûna paşîn a 1985an de, li gundê Eastermarê<ref>{{Cite web |url=https://www.wsj.com/articles/supermodel-doutzen-kroess-angelic-face-1423058615 |sernav=Supermodel Doutzen Kroes's Angelic Face |malper=The Wall Street Journal |tarîx=4 sibat 2015 |roja-gihiştinê=2026-10-12|paşnav=Strehlke|pêşnav=Sade}}</ref> yê li parêzgeha Frîzyayê ji dayik bû.​ Dayika wê Geartsje Leistra pêşî perîstar û piştre mamoste bû,<ref>{{Cite web |url=https://www.wsj.com/articles/supermodel-doutzen-kroess-angelic-face-1423058615 |sernav=Q&A With Supermodel Doutzen Kroes |malper=The Wall Street Journal |tarîx=4 sibat 2015 |roja-gihiştinê=2026-10-12 |jêgirtin=I wanted to become a teacher like my mother, or a charity worker. |paşnav=Strehlke |pêşnav=Sade}}</ref> bavê wê Johan Kroes jî psîkoterapîst bû. Dema ku ew keçeke ciwan bû, Kroesê aşop dikir ku bibe [[Patena lezê|patêvaneke lezê]] ya pîşedar.<ref>{{Cite web |url=https://www.vogue.com/article/doutzen-kroes-vogue-best-moments |sernav=Doutzen Kroes Is Never Out of Style |malper=Vogue |tarîx=14 nîsan 2016 |roja-gihiştinê=2026-10-12|paşnav=Okwodu|pêşnav=Janelle}}</ref> ​Xwişkeke Kroes a biçûk bi navê Rens heye û ew xureknas e<ref>{{Cite web |url=https://www.vogue.com.au/fashion/news/in-the-genes-fashions-model-sisters/image-gallery/dbf7c4fd33b21a196854bb75f0396ef2?page |sernav=In the genes: fashion's model sisters |malper=Vogue (Awistralya ) |roja-gihiştinê=2026-10-12|paşnav=Harris|pêşnav=Georgina}}</ref>. ==Kariyer== ===Modelsazî=== ​Wê di ciwaniya xwe de xwe wekî [[Keça kurkî|keçeke kurkî]] pênase dikir û tu carî bi awayekî jidil li ser modeliyê nefikirîbû, lê di sala 2003yan de wê wêneyên xwe ji ajansa modeliyê ya bi navê Paparazzi Model Management a li Amsterdamê re şandibû.<ref>{{Cite web |url=https://www.bloomberg.com/features/2016-doutzen-kroes/ |sernav=The Supermodel on a Mission |malper=Bloomberg |tarîx=16 çiriya paşîn 2016 |roja-gihiştinê=2026-10-12|paşnav=Winter|pêşnav=Caroline}}</ref> ​Di sala 2005an de, Kroes li ser malpera Vogue.comê ji aliyê xwendevanan ve wekî "Modela Salê" hate hilbijartin.<ref>{{Cite web |url=https://www.vogue.it/en/people-are-talking-about/star-news/2015/10/doutzen-kroes |sernav=Doutzen Kroes - story of a 2000s supermodel |malper=Vogue (Îtalya) |roja-gihiştinê=2026-10-12 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211029180756/https://www.vogue.it/en/people-are-talking-about/star-news/2015/10/doutzen-kroes |roja-arşîvê=29 çiriya pêşîn 2021}}</ref> Di hejmara gulana 2007an a kovara [[Vogue (kovar)|Vogueê]] de, ew li ser berga kovarê di nav kesên mîna [[Chanel Iman|Chanel Imanê]] de wekî yek ji "Modelên Sereke yên Dahatî yên Cîhanê" hate pêşkêşkirin.<ref>{{Cite web |url=https://www.vogue.com/slideshow/the-gangs-all-here-7-iconic-group-model-vogue-covers-photos#6 |sernav=Photos: The Gang's All Here: 7 Iconic Group Model ''Vogue'' Covers |malper=Vogue.com |tarîx=21 tebax 2014 |roja-gihiştinê=2026-10-12}}</ref>Li gel çendek ji van modelan, ew di [[Salnameya Pirelliyê]] ya sala 2008an de cih girt.<ref>{{Cite web |url=https://www.vanityfair.com/style/photos/2013/11/highlights-pirelli-calendar-50-years |sernav=Pirelli Never Tires |tarîx=21 çiriya paşîn 2013 |roja-gihiştinê=2026-10-12 |weşanger=Vanity Fair}}</ref> ​​Di sala 2006an de, li ser hefteyeke jiyana modeltiyê ya Kroesê belgefilmeke frîzî ya bi derhêneriya J.J.M. Jansen hate weşandin.Vê belgefilmê Kroesê li [[Hefteya Modeyê ya Mîlanoyê]] û nêrînên wê yên li ser pîşesaziya modeltiyê nîşan dan.<ref>{{Cite web |url=https://weromrop.omropfryslan.nl/nl/uitzending/doutzen-kroes-fries-topmodel-milaan |sernav=Doutzen Kroes. Fries topmodel in Milaan |tarîx=21 gulan 2006 |roja-gihiştinê=2026-10-12 |weşanger=Omrop Fryslân |ziman=nl |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20261012125506/https://weromrop.omropfryslan.nl/nl/uitzending/doutzen-kroes-fries-topmodel-milaan |roja-arşîvê=2026-10-12 |url-status=dead}}</ref> Di tîrmeha 2007an de, kovara Forbesê Kroesê di lîsteya 15 supermodelên ku li cîhanê herî zêde dahatê bi dest dixin de xiste rêza çardemîn, ku di duanzdeh mehên berê de dahata wê nêzîkî 1,5 milyon dolar dihat texmînkirin.<ref>{{Cite news |paşnav=Blakeley |pêşnav=Kiri |tarîx=16 tîrmeh 2007 |sernav=The World's Top-Earning Models |url=http://www.forbes.com/media/2007/07/19/models-media-bundchen-biz-media-cz_kb_0716t |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070815233405/http://www.forbes.com/media/2007/07/19/models-media-bundchen-biz-media-cz_kb_0716t |roja-arşîvê=2007-08-15 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |xebat=forbes.com |url-status=bot: unknown}}</ref> Di nîsana 2008an de, ew bi dahateke ku nêzîkî 6 milyon dolar dihat texmînkirin di rêza pêncem de bû.<ref>{{Cite news |paşnav=Blakeley |pêşnav=Kiri |tarîx=30 nîsan 2008 |sernav=The World's Top-Earning Models |url=https://www.forbes.com/media/2008/04/30/models-bundchen-klum-biz-media-cz_kb_0430topmodels.html |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080502015837/http://www.forbes.com/media/2008/04/30/models-bundchen-klum-biz-media-cz_kb_0430to |roja-arşîvê=2 gulan 2008 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |xebat=forbes.com}}</ref> Kovara Forbesê di salên 2009an (6 milyon dolar), 2010an (6 milyon dolar) û 2012an de (6,9 milyon dolar) Kroesê dîsa di rêza pêncem de nîşan da.<ref>{{Cite news |paşnav=Streib |pêşnav=Lauren |tarîx=27 gulan 2009 |sernav=In Pictures: The World's Top-Earning Models |url=https://www.forbes.com/2009/05/27/moss-bundchen-klum-business-media-models_slide_10.html |roja-gihiştinê=2026-10-15 |xebat=Forbes}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.forbes.com/2010/05/12/top-earning-models-business-entertainment-models_slide_10.html |sernav=Slide Show: The World's 10 Top-Earning Models |malper=Forbes.com |tarîx=13 gulan 2010 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |paşnav=Bertoni |pêşnav=Steven |paşnav2=Blankfeld |pêşnav2=Keren}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.forbes.com/sites/briansolomon/2012/06/14/the-worlds-highest-paid-models/ |sernav=The World's Highest Paid Models |malper=[[Forbes]] |tarîx=14 hezîran 2012 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |paşnav=Solomon |pêşnav=Brian}}</ref> Di sala 2014an de, Kroes bi dahata 8 milyon dolar ku di sala berê de bi dest xistibû, bilindî rêza duyem a lîsteyê bû.<ref name=":1" /> [[Wêne:Doutzencrop2.jpg|thumb|upright|Kroes di sala 2007an de li ser podyûma modeyê]] Di dawiya tebaxa 2008an de, Victoria's Secretê ji kovara [[People (kovar)|People]] re piştrast kir ku Kroes wê bibe firîştea herî nû ya Victoria's Secretê.<ref>{{Cite web |url=http://offtherack.people.com/2008/08/26/victoria |sernav=Victoria's Secret's Newest Angel Revealed: Doutzen Kroes |malper=Off the Rack |tarîx=26 tebax 2008 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |weşanger=People |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080901061902/http://offtherack.people.com/2008/08/26/victoria%E2%80%99s-secret%E2%80%99s-newest |roja-arşîvê=1 îlon 2008}}</ref> Kampanyaya wê ya yekemîn a wekî firîştea herî nû ya marqeyê "Supermodel Obsessions" bû.<ref>{{Cite web |url=https://people.com/style/victorias-secrets-newest-angel-revealed-doutzen-kroes/ |sernav=Victoria's Secret's Newest Angel Revealed: Doutzen Kroes |tarîx=26 tebax 2008 |roja-gihiştinê=2026-11-05 |weşanger=People}}</ref> Li şaxa Amsterdamê ya muzexaneya peykerên şimayî ya [[Madame Tussaudsê]], peykerekî şimayî yê Kroesê heye.Ji çiriya paşîn a 2009an heta tîrmeha 2010an, Kroesê ji bo çapa holendî ya [[Marie Claire (kovar|Marie Claireê]] derbarê jiyana xwe de quncikekî mehane nivîsî. Di sibata 2010an de, Kroes li gel firîşteyên din ên Victoria's Secretê [[Alessandra Ambrósio|Alessandra Ambrosio]] û [[Miranda Kerr|Miranda Kerrê]] di hefteya modeyê de ji bo Pradayê vegeriya ser podyûmê.Berpirsa giştî ya berê ya kovarên Glamour, [[Cosmopolitan (kovar|Cosmopolitan]] û ''Marie Claireê'', [[Bonnie Fullerê]] di bloga xwe de pesna Pradayê da ku ji bo pêşandana modeyê modeleka bejntijî wekî Kroesê bi kar anî.<ref>{{Cite web |url=http://www.hollywoodlife.com/2010/02/25/skinny-models-victorias-secret-angels-prada-milan-fashion-week/ |sernav=Hooray! Skinny Models Booted out of Top Fashion Show and Replace by Victoria's Secret Angels! |malper= |tarîx=25 sibat 2010 |roja-gihiştinê=2026-11-05 |weşanger=Hollywood Life |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100405073600/http://www.hollywoodlife.com/2010/02/25/skinny-models-victorias-secret-angels-prad |roja-arşîvê=5 nîsan 2010 |paşnav=Fuller |pêşnav=Bonnie}}</ref> Di îlona 2013an de, Kroes bû modela yekem a dîrokê ku di mehekê de li ser serdevkê çar çapên navneteweyî yên kovara Vogueê derket.<ref name=":2" /><ref>{{Cite web |url=http://fashion.telegraph.co.uk/article/TMG10273165/Doutzen-Kroes-scores-four-September-Vogue-covers.html |sernav=Doutzen Kroes scores four September Vogue covers |tarîx=29 tebax 2013 |roja-gihiştinê=2026-11-05 |weşanger=Fashion.telegraph.co.uk |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151222235830/http://fashion.telegraph.co.uk/article/TMG10273165/Doutzen-Kroes-scores-four-Septe |roja-arşîvê=22 kanûna pêşîn 2015 |paşnav=Lidbury |pêşnav=Olivia}}</ref> Di sala 2014an de, Kroes li gel [[Charlie Hunnam|Charlie Hunnamî]] di reklama parfûma nû ya Calvin Klein Revealê de cih girt û her wiha peymanên xwe yên demdirêj domand.<ref>{{Cite web |url=https://www.instyle.com/news/charlie-hunnam-and-doutzen-kroes-strip-down-calvin-kleins-latest-fragrance-ad |sernav=Charlie Hunnam and Doutzen Kroes Strip Down for Calvin Klein's Latest Fragrance Ad |tarîx=14 tîrmeh 2014 |roja-gihiştinê=2026-11-05 |weşanger=InStyle |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191023123957/https://www.instyle.com/news/charlie-hunnam-and-doutzen-kroes-strip-down-calvin-kl |roja-arşîvê=23 çiriya pêşîn 2019}}</ref> Wê her wiha ragihand ku piştî heft salên hevkariya li gel markeyê, peymana xwe ya li gel Victoria's Secretê bi dawî tîne; wê di nîşandanên modeyê yên Victoria's Secretê yên salên 2005–2009an (ji bilî 2007an) û 2011–2014an de li ser podyûmê meşiya. Di sala 2016an de, Kroes wekî rûyê reklamê yê pargîdaniya binkirasan a holendî [[Hunkemöllerê]] hat ragihandin. Kroesê xeta xwe ya koleksiyonê ya bi navê 'Doutzen's Stories' derxist holê û heta îro di gelek kampanyayên markeya Hunkemöllerê de derket pêş.<ref>{{Cite web |url=http://wwd.com/fashion-news/fashion-scoops/doutzen-kroes-model-new-hunkemoller-brand-ambassador-lingerie-collection-10519117 |sernav=Doutzen Kroes Named Hunkemöller Brand Ambassador |tarîx=îlon 2016 |weşanger=wwd.com |roja-arşîvê= |paşnav=Dier |pêşnav=Mellissa}}</ref> === Lîstikvanî === [[Wêne:Doutzen-Kroes-cannes.jpg|thumb|upright|Kroes di [[Festîvala Fîlman a Cannesê]] ya sala 2015an de]] Di 24ê çiriya paşîn a 2011an de, Kroes di fîlmê ''[[Nova Zembla (fîlm)|Nova Zembla]]''<nowiki/>'yê de - ku yekem fîlmê 3D yê holendî ye - cara yekem derket pêşberî kamerayê.Kroesê bi salan e ku li bajarê New Yorkê waneyên lîstikvaniyê distîne û di hevpeyvînan de diyar kir ku ew plana lîstikvaniya di fîlmên bê de dike. Di sala 2017an de, ew di fîlmê superlehengan ''[[Wonder Woman (fîlm|Wonder Woman]]'' de wekî şervana amazonî derket pêş.<ref>{{Cite web |url=http://comicbook.com/2016/04/19/dutch-supermodel-doutzen-kroes-cast-in-wonder-woman-movie/ |sernav=Dutch Supermodel Doutzen Kroes Cast in Wonder Woman Movie |tarîx=18 nîsan 2016 |roja-gihiştinê=2026-11-05 |weşanger=Comicbook.com}}</ref> === Mirovdostî === Kroes bi awayekî çalak di rêxistina neqazancjêker Dance4Lifeê de cîh digire, ku ev rêxistin ji bo perwerdekirina ciwanan a li ser pêşîlêgirtina [[AIDS|HIV]] û [[AIDS|AIDSê]] stran û dansê bi kar tîne.<ref>{{Cite web |url=http://www.pr.com/article/1200 |sernav=Victoria's Secret Angel Doutzen Kroes Talks Getting Gorgeous & Giving Back with Dance4Life |tarîx=16 sibat 2012 |weşanger=PR.com |paşnav=Kugel |pêşnav=Allison}}</ref> Ew her wiha balyozeya kampanyaya 'Praat mar Frysk' ('Bi tenê bi frîzî bipeyve') ye, ku armanca wê belavkirin û geşkirina zimanê frîzî ye - zimanê ku li [[Frîzya|Frîzyayê]], herêma zayînê ya Kroesê, tê axivîn.<ref>{{Cite web |url=http://www.wefashion.de/on/demandware.store/Sites-WE-DE-Site/de_DE/Inspiration-Show?cgid=dance4life |sernav=STYLE INSPIRATION: COLLECTION FOR DOUTZEN |tarîx=10 îlon 2015 |roja-gihiştinê=2026-11-05 |weşanger=WE Fashion |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151222152802/http://www.wefashion.de/on/demandware.store/Sites-WE-DE-Site/de_DE/Inspiration-Show?cgid=dance4life |roja-arşîvê=22 kanûna pêşîn 2015}}</ref> == Jiyana kesane== Di sala 2009an de, Kroesê bi DJyê holendî [[Sunnery James & Ryan Marciano|Sunnery James Gorré]] re dest bi peywendiyeke evîndariyê kir.Di 7ê çiriya paşîn a 2010an de, ew û Sunnery li gundê Eastermarê zewicîn.<ref>{{Cite web |url=https://www.thecut.com/2010/11/doutzen_kroes_got_married.html |sernav=Doutzen Kroes Got Married! |malper=The Cut |tarîx=8 çiriya paşîn 2010 |roja-gihiştinê=2026-11-05 |ziman=en-us}}</ref> Ji vê cotyarê re du zarok hene - kurek û keçek - ku her du jî li Amsterdamê ji dayik bûne.<ref>{{Cite web |url=http://celebritybabies.people.com/2011/01/21/doutzen-kroes-welcomes-son-phyllon-joy/ |sernav=Doutzen Kroes Welcomes Son Phyllon Joy |tarîx=21 kanûna paşîn 2011 |roja-gihiştinê=2026-11-05 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151222235830/http://fashion.telegraph.co.uk/article/TMG10273165/Doutzen-Kroes-scores-four-Septe |roja-arşîvê=22 tîrmeh 2011 |paşnav=Michaud |pêşnav=Sarah}}</ref> Di hevpeyvîneke nîsana 2014an de li ser paşeroja keça xwe, Kroesê weha got: 'Lî şerê ku ez bibêjim «Tu gelekî bedew î», ez ê bibêjim «Tu jîr î», da ku di jiyanê de ji bilî bedewî û modeltiyê daxwazên wê yên cûda hebin. Tevî ku ez ji karê xwe hez dikim jî, ez cîhanê naguhêrim. Ez ê bievînînim ku ew bixwîne û armancên wê yên cuda hebin.Pêwîst e em fêrî keçan bikin ku ew dikarin bibin serok û hemû tişt ne tenê li ser bedewiyê ye. === Gengeşe === Li seranserê pandemiya COVID-19ê, Kroesê [[Teoriya komployê|teoriyên komployê]] yên di derbarê [[Nexweşiya Koronayê 2019-2020|COVID-19]] û derzîkirinê de belav kiribû.Di îlona 2021ê de, Kroesê bi riya hesabê xwe yê Instagramê dîtina xwe ya dijî derzîkirinê eşkere kiribû û bi vê yekê dibû sedema gengeşeyan. Wê di derbarê derzîkirina COVID-19ê de diyar kiribû ku ew «neçar namîne ku derziyê lê bixe».Di çiriya paşîn a 2021ê de, Kroesê li ser hesabê xwe yê Instagramê vîdeoyek belav kiribû û tê de angaşt kiribû ku derzîkirinên COVID-19ê beşek ji planeke «satanîstan» e ku dixwazin «gelheya cîhanê kêm bikin».Kroes a ku samana wê li gorî kovara [[Quote (kovar|''Quoteê'']] nêzîkî 29 mîlyon ewro tê texmînkirin, her wiha hatibû rexnekirin ku gava di heman demê de agahiyên çewt di derbarê pandemiyê de belav dikir, daxwaza tezmînata dewletê ya ji bo windakirina dahatê ya ji ber COVID-19ê kiribû. == Fîlmografî == {| class="wikitable" |- ! Sal !! Sernav !! Rol !! Nîşe |- | 2011 || ''[[Nova Zembla (film)|Nova Zembla]]'' || Catharina Plancius || |- | 2015 || ''J'marche pas en arrière'' || Jin || Kurtefîlm |- | rowspan="2"| 2017 || ''[[Wonder Woman (2017 film)|Wonder Woman]]'' || rowspan="4"| Venelia<ref>{{Jêder-magazîn |url=http://ew.com/movies/2017/05/30/wonder-woman-athletes-amazon-nation-themyscira/ |sernav=Wonder Woman: How real-life athletes united to populate the film's badass Amazon nation |magazîn=Entertainment Weekly |paşnav=Coggan |pêşnav=Devan |tarîx=30 gulan 2017 |roja-gihiştinê=2026-07-05 }}</ref>|| |- | ''[[Justice League (film)|Justice League]]'' || |- | 2020 || ''[[Wonder Woman 1984]]'' || |- | 2021 || ''[[Zack Snyder's Justice League]]'' || |} '''Televîzyon''' {| class="wikitable" |- ! Sal !! Sernav !! Rol !! Nîşe |- | 2005 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2005]]'' || rowspan="5"| Herself - Model || rowspan="2"| TV special |- | 2006 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2006]]'' |- | rowspan="2"| 2008 || ''[[Valentino: The Last Emperor]]'' || Belgefîlm |- | ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2008]]'' || rowspan="2"| TV special |- | 2009 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2009]]'' |- | 2009–2011 || ''[[RTL Boulevard]]'' || Herself/co-host || Rêzefîlma televîzyonê (4 beş) |- | 2011 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2011]]'' || rowspan="3"| Herself - Model || rowspan="3"| TV special |- | 2012 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2012]]'' |- | rowspan="3"| 2013 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2013]]'' |- | ''L'Oréal Men Expert'' || rowspan="2"| Herself || Publicity |- | ''RTL Late Night'' || TV series (Episode 1.84) |- | 2014 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2014]]'' || Herself - Model || TV special |- | 2024 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2024]]'' || Herself - Model || TV special |- | 2025 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2025]]'' || Herself - Model || TV special |} == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Doutzen Kroes}} * {{instagram|doutzen}} * {{Twitter}} * {{facebook|Doutzen|Doutzen Kroes}} * {{IMDb name|id=2143237|name=Doutzen Kroes}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Aktrîsên ji Amsterdamê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1985]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Modelên holendî yên jin]] [[Kategorî:Modelên ji Amsterdamê]] m9ua5efoyvyls4fra7ny6iehv2oqisb 2101868 2101867 2026-11-05T17:39:22Z Avestaboy 34898 /* Jiyana kesane */ 2101868 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = Doutzen Kroes Cannes 2013.jpg | bejn = {{bejn|m=1.79}}<ref name="dna_models">{{cite web|url=https://www.dnamodels.com/div/women-main-board/model/doutzen-kroes2/p/276/c/-1/|title=DNA Models Doutzen Kroes|website=DNA Model Management LLC|access-date=15 çiriya pêşîn 2023}}</ref> }} '''Doutzen Kroes''' <small>bilêvkirina frîzî:</small> [ˈdɔutsn̩ ˈkrus], {{IPA-nl|ˈdʌutsə(ŋ) ˈkrus}} (jdb. 23ê kanûna paşîn a 1985an li Gytsjerk, Frîzya, Holenda) modeleke modeyê ya holendî ye. Wê di sala 2003an de li Holendayê dest bi kariyera xwe ya modelsaziyê kir û di demek kurt de ji hêla ajansa xwe ve hate şandin li New Yorkê, li wir ji hêla marqeya kincan [[Victoria's Secret]] ve hate hilbijartin. Wê ji 2008an heya 2014an wekî Firîşteya Victoria's Secretê xebitî û bû holendiya duyem ku piştî [[Karen Mulderê]] vî sernavî bi dest xist. Ew ji 2006an vir ve nûnera marqeya [[L'Oréal Paris|L'Oréal Parisê]] e.<ref>{{Cite web |url=http://nymag.com/fashion/models/dkroes/doutzenkroes/ |sernav=Doutzen Kroes Model Profile |malper=New York Magazine |roja-gihiştinê=2026-10-12 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160101095928/http://nymag.com/fashion/models/dkroes/doutzenkroes/ |roja-arşîvê=1 kanûna paşîn 2016}}</ref>​ Kroes ji sala 2008an û vir ve bi dahata xwe ya salane ya ji 5 mîlyon dolarî zêdetir, yek ji wan modelan e ku mûçeyê herî bilind distînin. Di sala 2014an de, wê di lîsteya [[Forbes (kovar)|Forbesê]] ya modelên bi dahata herî zêde de cihê duyem girtibû û hatibû texmînkirin ku di salekê de 8 mîlyon dolar bi dest xistibû.<ref name=":1">{{Cite web |url=https://www.forbes.com/sites/briansolomon/2012/06/14/the-worlds-highest-paid-models/ |sernav=The World's Highest Paid Models |malper=[[Forbes]] |tarîx=18 tebax 2014 |roja-gihiştinê=2026-10-12 |paşnav=Solomon |pêşnav=Solomon}}</ref> Di sala 2013an de, ew bû modela yekem ku di salekê de bi tenê serê xwe derketibû ser çar bergên navneteweyî yên cihêreng ên hejmara îlonê ya kovara ''Vogueê''.<ref name=":2">{{Cite news |paşnav=Kruspe |pêşnav=Dana |tarîx=27 tebax 2013 |sernav=Doutzen Kroes Lands an Unprecedented Four September Vogue Covers |url=http://fashionista.com/2013/08/doutzen-kroes-lands-an-unprecedented-four-september-vogue-covers |roja-gihiştinê=2026-10-12 |xebat=Fashionista |weşanger=Fashionista.com}}</ref> Fîlma wî ya yekem ''[[Nova Zembla (fîlm)|Nova Zembla]]'' (2011) bû. == Jiyana berî == ​Doutzen Kroes di 23yê kanûna paşîn a 1985an de, li gundê Eastermarê<ref>{{Cite web |url=https://www.wsj.com/articles/supermodel-doutzen-kroess-angelic-face-1423058615 |sernav=Supermodel Doutzen Kroes's Angelic Face |malper=The Wall Street Journal |tarîx=4 sibat 2015 |roja-gihiştinê=2026-10-12|paşnav=Strehlke|pêşnav=Sade}}</ref> yê li parêzgeha Frîzyayê ji dayik bû.​ Dayika wê Geartsje Leistra pêşî perîstar û piştre mamoste bû,<ref>{{Cite web |url=https://www.wsj.com/articles/supermodel-doutzen-kroess-angelic-face-1423058615 |sernav=Q&A With Supermodel Doutzen Kroes |malper=The Wall Street Journal |tarîx=4 sibat 2015 |roja-gihiştinê=2026-10-12 |jêgirtin=I wanted to become a teacher like my mother, or a charity worker. |paşnav=Strehlke |pêşnav=Sade}}</ref> bavê wê Johan Kroes jî psîkoterapîst bû. Dema ku ew keçeke ciwan bû, Kroesê aşop dikir ku bibe [[Patena lezê|patêvaneke lezê]] ya pîşedar.<ref>{{Cite web |url=https://www.vogue.com/article/doutzen-kroes-vogue-best-moments |sernav=Doutzen Kroes Is Never Out of Style |malper=Vogue |tarîx=14 nîsan 2016 |roja-gihiştinê=2026-10-12|paşnav=Okwodu|pêşnav=Janelle}}</ref> ​Xwişkeke Kroes a biçûk bi navê Rens heye û ew xureknas e<ref>{{Cite web |url=https://www.vogue.com.au/fashion/news/in-the-genes-fashions-model-sisters/image-gallery/dbf7c4fd33b21a196854bb75f0396ef2?page |sernav=In the genes: fashion's model sisters |malper=Vogue (Awistralya ) |roja-gihiştinê=2026-10-12|paşnav=Harris|pêşnav=Georgina}}</ref>. ==Kariyer== ===Modelsazî=== ​Wê di ciwaniya xwe de xwe wekî [[Keça kurkî|keçeke kurkî]] pênase dikir û tu carî bi awayekî jidil li ser modeliyê nefikirîbû, lê di sala 2003yan de wê wêneyên xwe ji ajansa modeliyê ya bi navê Paparazzi Model Management a li Amsterdamê re şandibû.<ref>{{Cite web |url=https://www.bloomberg.com/features/2016-doutzen-kroes/ |sernav=The Supermodel on a Mission |malper=Bloomberg |tarîx=16 çiriya paşîn 2016 |roja-gihiştinê=2026-10-12|paşnav=Winter|pêşnav=Caroline}}</ref> ​Di sala 2005an de, Kroes li ser malpera Vogue.comê ji aliyê xwendevanan ve wekî "Modela Salê" hate hilbijartin.<ref>{{Cite web |url=https://www.vogue.it/en/people-are-talking-about/star-news/2015/10/doutzen-kroes |sernav=Doutzen Kroes - story of a 2000s supermodel |malper=Vogue (Îtalya) |roja-gihiştinê=2026-10-12 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211029180756/https://www.vogue.it/en/people-are-talking-about/star-news/2015/10/doutzen-kroes |roja-arşîvê=29 çiriya pêşîn 2021}}</ref> Di hejmara gulana 2007an a kovara [[Vogue (kovar)|Vogueê]] de, ew li ser berga kovarê di nav kesên mîna [[Chanel Iman|Chanel Imanê]] de wekî yek ji "Modelên Sereke yên Dahatî yên Cîhanê" hate pêşkêşkirin.<ref>{{Cite web |url=https://www.vogue.com/slideshow/the-gangs-all-here-7-iconic-group-model-vogue-covers-photos#6 |sernav=Photos: The Gang's All Here: 7 Iconic Group Model ''Vogue'' Covers |malper=Vogue.com |tarîx=21 tebax 2014 |roja-gihiştinê=2026-10-12}}</ref>Li gel çendek ji van modelan, ew di [[Salnameya Pirelliyê]] ya sala 2008an de cih girt.<ref>{{Cite web |url=https://www.vanityfair.com/style/photos/2013/11/highlights-pirelli-calendar-50-years |sernav=Pirelli Never Tires |tarîx=21 çiriya paşîn 2013 |roja-gihiştinê=2026-10-12 |weşanger=Vanity Fair}}</ref> ​​Di sala 2006an de, li ser hefteyeke jiyana modeltiyê ya Kroesê belgefilmeke frîzî ya bi derhêneriya J.J.M. Jansen hate weşandin.Vê belgefilmê Kroesê li [[Hefteya Modeyê ya Mîlanoyê]] û nêrînên wê yên li ser pîşesaziya modeltiyê nîşan dan.<ref>{{Cite web |url=https://weromrop.omropfryslan.nl/nl/uitzending/doutzen-kroes-fries-topmodel-milaan |sernav=Doutzen Kroes. Fries topmodel in Milaan |tarîx=21 gulan 2006 |roja-gihiştinê=2026-10-12 |weşanger=Omrop Fryslân |ziman=nl |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20261012125506/https://weromrop.omropfryslan.nl/nl/uitzending/doutzen-kroes-fries-topmodel-milaan |roja-arşîvê=2026-10-12 |url-status=dead}}</ref> Di tîrmeha 2007an de, kovara Forbesê Kroesê di lîsteya 15 supermodelên ku li cîhanê herî zêde dahatê bi dest dixin de xiste rêza çardemîn, ku di duanzdeh mehên berê de dahata wê nêzîkî 1,5 milyon dolar dihat texmînkirin.<ref>{{Cite news |paşnav=Blakeley |pêşnav=Kiri |tarîx=16 tîrmeh 2007 |sernav=The World's Top-Earning Models |url=http://www.forbes.com/media/2007/07/19/models-media-bundchen-biz-media-cz_kb_0716t |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070815233405/http://www.forbes.com/media/2007/07/19/models-media-bundchen-biz-media-cz_kb_0716t |roja-arşîvê=2007-08-15 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |xebat=forbes.com |url-status=bot: unknown}}</ref> Di nîsana 2008an de, ew bi dahateke ku nêzîkî 6 milyon dolar dihat texmînkirin di rêza pêncem de bû.<ref>{{Cite news |paşnav=Blakeley |pêşnav=Kiri |tarîx=30 nîsan 2008 |sernav=The World's Top-Earning Models |url=https://www.forbes.com/media/2008/04/30/models-bundchen-klum-biz-media-cz_kb_0430topmodels.html |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080502015837/http://www.forbes.com/media/2008/04/30/models-bundchen-klum-biz-media-cz_kb_0430to |roja-arşîvê=2 gulan 2008 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |xebat=forbes.com}}</ref> Kovara Forbesê di salên 2009an (6 milyon dolar), 2010an (6 milyon dolar) û 2012an de (6,9 milyon dolar) Kroesê dîsa di rêza pêncem de nîşan da.<ref>{{Cite news |paşnav=Streib |pêşnav=Lauren |tarîx=27 gulan 2009 |sernav=In Pictures: The World's Top-Earning Models |url=https://www.forbes.com/2009/05/27/moss-bundchen-klum-business-media-models_slide_10.html |roja-gihiştinê=2026-10-15 |xebat=Forbes}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.forbes.com/2010/05/12/top-earning-models-business-entertainment-models_slide_10.html |sernav=Slide Show: The World's 10 Top-Earning Models |malper=Forbes.com |tarîx=13 gulan 2010 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |paşnav=Bertoni |pêşnav=Steven |paşnav2=Blankfeld |pêşnav2=Keren}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.forbes.com/sites/briansolomon/2012/06/14/the-worlds-highest-paid-models/ |sernav=The World's Highest Paid Models |malper=[[Forbes]] |tarîx=14 hezîran 2012 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |paşnav=Solomon |pêşnav=Brian}}</ref> Di sala 2014an de, Kroes bi dahata 8 milyon dolar ku di sala berê de bi dest xistibû, bilindî rêza duyem a lîsteyê bû.<ref name=":1" /> [[Wêne:Doutzencrop2.jpg|thumb|upright|Kroes di sala 2007an de li ser podyûma modeyê]] Di dawiya tebaxa 2008an de, Victoria's Secretê ji kovara [[People (kovar)|People]] re piştrast kir ku Kroes wê bibe firîştea herî nû ya Victoria's Secretê.<ref>{{Cite web |url=http://offtherack.people.com/2008/08/26/victoria |sernav=Victoria's Secret's Newest Angel Revealed: Doutzen Kroes |malper=Off the Rack |tarîx=26 tebax 2008 |roja-gihiştinê=2026-10-15 |weşanger=People |rewşa-urlyê=dead |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080901061902/http://offtherack.people.com/2008/08/26/victoria%E2%80%99s-secret%E2%80%99s-newest |roja-arşîvê=1 îlon 2008}}</ref> Kampanyaya wê ya yekemîn a wekî firîştea herî nû ya marqeyê "Supermodel Obsessions" bû.<ref>{{Cite web |url=https://people.com/style/victorias-secrets-newest-angel-revealed-doutzen-kroes/ |sernav=Victoria's Secret's Newest Angel Revealed: Doutzen Kroes |tarîx=26 tebax 2008 |roja-gihiştinê=2026-11-05 |weşanger=People}}</ref> Li şaxa Amsterdamê ya muzexaneya peykerên şimayî ya [[Madame Tussaudsê]], peykerekî şimayî yê Kroesê heye.Ji çiriya paşîn a 2009an heta tîrmeha 2010an, Kroesê ji bo çapa holendî ya [[Marie Claire (kovar|Marie Claireê]] derbarê jiyana xwe de quncikekî mehane nivîsî. Di sibata 2010an de, Kroes li gel firîşteyên din ên Victoria's Secretê [[Alessandra Ambrósio|Alessandra Ambrosio]] û [[Miranda Kerr|Miranda Kerrê]] di hefteya modeyê de ji bo Pradayê vegeriya ser podyûmê.Berpirsa giştî ya berê ya kovarên Glamour, [[Cosmopolitan (kovar|Cosmopolitan]] û ''Marie Claireê'', [[Bonnie Fullerê]] di bloga xwe de pesna Pradayê da ku ji bo pêşandana modeyê modeleka bejntijî wekî Kroesê bi kar anî.<ref>{{Cite web |url=http://www.hollywoodlife.com/2010/02/25/skinny-models-victorias-secret-angels-prada-milan-fashion-week/ |sernav=Hooray! Skinny Models Booted out of Top Fashion Show and Replace by Victoria's Secret Angels! |malper= |tarîx=25 sibat 2010 |roja-gihiştinê=2026-11-05 |weşanger=Hollywood Life |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100405073600/http://www.hollywoodlife.com/2010/02/25/skinny-models-victorias-secret-angels-prad |roja-arşîvê=5 nîsan 2010 |paşnav=Fuller |pêşnav=Bonnie}}</ref> Di îlona 2013an de, Kroes bû modela yekem a dîrokê ku di mehekê de li ser serdevkê çar çapên navneteweyî yên kovara Vogueê derket.<ref name=":2" /><ref>{{Cite web |url=http://fashion.telegraph.co.uk/article/TMG10273165/Doutzen-Kroes-scores-four-September-Vogue-covers.html |sernav=Doutzen Kroes scores four September Vogue covers |tarîx=29 tebax 2013 |roja-gihiştinê=2026-11-05 |weşanger=Fashion.telegraph.co.uk |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151222235830/http://fashion.telegraph.co.uk/article/TMG10273165/Doutzen-Kroes-scores-four-Septe |roja-arşîvê=22 kanûna pêşîn 2015 |paşnav=Lidbury |pêşnav=Olivia}}</ref> Di sala 2014an de, Kroes li gel [[Charlie Hunnam|Charlie Hunnamî]] di reklama parfûma nû ya Calvin Klein Revealê de cih girt û her wiha peymanên xwe yên demdirêj domand.<ref>{{Cite web |url=https://www.instyle.com/news/charlie-hunnam-and-doutzen-kroes-strip-down-calvin-kleins-latest-fragrance-ad |sernav=Charlie Hunnam and Doutzen Kroes Strip Down for Calvin Klein's Latest Fragrance Ad |tarîx=14 tîrmeh 2014 |roja-gihiştinê=2026-11-05 |weşanger=InStyle |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191023123957/https://www.instyle.com/news/charlie-hunnam-and-doutzen-kroes-strip-down-calvin-kl |roja-arşîvê=23 çiriya pêşîn 2019}}</ref> Wê her wiha ragihand ku piştî heft salên hevkariya li gel markeyê, peymana xwe ya li gel Victoria's Secretê bi dawî tîne; wê di nîşandanên modeyê yên Victoria's Secretê yên salên 2005–2009an (ji bilî 2007an) û 2011–2014an de li ser podyûmê meşiya. Di sala 2016an de, Kroes wekî rûyê reklamê yê pargîdaniya binkirasan a holendî [[Hunkemöllerê]] hat ragihandin. Kroesê xeta xwe ya koleksiyonê ya bi navê 'Doutzen's Stories' derxist holê û heta îro di gelek kampanyayên markeya Hunkemöllerê de derket pêş.<ref>{{Cite web |url=http://wwd.com/fashion-news/fashion-scoops/doutzen-kroes-model-new-hunkemoller-brand-ambassador-lingerie-collection-10519117 |sernav=Doutzen Kroes Named Hunkemöller Brand Ambassador |tarîx=îlon 2016 |weşanger=wwd.com |roja-arşîvê= |paşnav=Dier |pêşnav=Mellissa}}</ref> === Lîstikvanî === [[Wêne:Doutzen-Kroes-cannes.jpg|thumb|upright|Kroes di [[Festîvala Fîlman a Cannesê]] ya sala 2015an de]] Di 24ê çiriya paşîn a 2011an de, Kroes di fîlmê ''[[Nova Zembla (fîlm)|Nova Zembla]]''<nowiki/>'yê de - ku yekem fîlmê 3D yê holendî ye - cara yekem derket pêşberî kamerayê.Kroesê bi salan e ku li bajarê New Yorkê waneyên lîstikvaniyê distîne û di hevpeyvînan de diyar kir ku ew plana lîstikvaniya di fîlmên bê de dike. Di sala 2017an de, ew di fîlmê superlehengan ''[[Wonder Woman (fîlm|Wonder Woman]]'' de wekî şervana amazonî derket pêş.<ref>{{Cite web |url=http://comicbook.com/2016/04/19/dutch-supermodel-doutzen-kroes-cast-in-wonder-woman-movie/ |sernav=Dutch Supermodel Doutzen Kroes Cast in Wonder Woman Movie |tarîx=18 nîsan 2016 |roja-gihiştinê=2026-11-05 |weşanger=Comicbook.com}}</ref> === Mirovdostî === Kroes bi awayekî çalak di rêxistina neqazancjêker Dance4Lifeê de cîh digire, ku ev rêxistin ji bo perwerdekirina ciwanan a li ser pêşîlêgirtina [[AIDS|HIV]] û [[AIDS|AIDSê]] stran û dansê bi kar tîne.<ref>{{Cite web |url=http://www.pr.com/article/1200 |sernav=Victoria's Secret Angel Doutzen Kroes Talks Getting Gorgeous & Giving Back with Dance4Life |tarîx=16 sibat 2012 |weşanger=PR.com |paşnav=Kugel |pêşnav=Allison}}</ref> Ew her wiha balyozeya kampanyaya 'Praat mar Frysk' ('Bi tenê bi frîzî bipeyve') ye, ku armanca wê belavkirin û geşkirina zimanê frîzî ye - zimanê ku li [[Frîzya|Frîzyayê]], herêma zayînê ya Kroesê, tê axivîn.<ref>{{Cite web |url=http://www.wefashion.de/on/demandware.store/Sites-WE-DE-Site/de_DE/Inspiration-Show?cgid=dance4life |sernav=STYLE INSPIRATION: COLLECTION FOR DOUTZEN |tarîx=10 îlon 2015 |roja-gihiştinê=2026-11-05 |weşanger=WE Fashion |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151222152802/http://www.wefashion.de/on/demandware.store/Sites-WE-DE-Site/de_DE/Inspiration-Show?cgid=dance4life |roja-arşîvê=22 kanûna pêşîn 2015}}</ref> == Jiyana kesane== Di sala 2009an de, Kroesê bi DJyê holendî [[Sunnery James & Ryan Marciano|Sunnery James Gorré]] re dest bi peywendiyeke evîndariyê kir.Di 7ê çiriya paşîn a 2010an de, ew û Sunnery li gundê Eastermarê zewicîn.<ref>{{Cite web |url=https://www.thecut.com/2010/11/doutzen_kroes_got_married.html |sernav=Doutzen Kroes Got Married! |malper=The Cut |tarîx=8 çiriya paşîn 2010 |roja-gihiştinê=2026-11-05 |ziman=en-us}}</ref> Ji vê cotyarê re du zarok hene - kurek û keçek - ku her du jî li Amsterdamê ji dayik bûne.<ref>{{Cite web |url=http://celebritybabies.people.com/2011/01/21/doutzen-kroes-welcomes-son-phyllon-joy/ |sernav=Doutzen Kroes Welcomes Son Phyllon Joy |tarîx=21 kanûna paşîn 2011 |roja-gihiştinê=2026-11-05 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151222235830/http://fashion.telegraph.co.uk/article/TMG10273165/Doutzen-Kroes-scores-four-Septe |roja-arşîvê=22 tîrmeh 2011 |paşnav=Michaud |pêşnav=Sarah}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.vogue.co.uk/news/2014/07/30/doutzen-kroes-baby-girl-name-myllena-mae-born |sernav=Doutzen Welcomes Her Baby Girl |malper=Vogue (Keyaniya Yekbûyî) |tarîx=30 tîrmeh 2014 |roja-gihiştinê=2026-11-05 |paşnav=Milligan |pêşnav=Lauren}}</ref> Di hevpeyvîneke nîsana 2014an de li ser paşeroja keça xwe, Kroesê weha got: 'Lî şerê ku ez bibêjim «Tu gelekî bedew î», ez ê bibêjim «Tu jîr î», da ku di jiyanê de ji bilî bedewî û modeltiyê daxwazên wê yên cûda hebin. Tevî ku ez ji karê xwe hez dikim jî, ez cîhanê naguhêrim. Ez ê bievînînim ku ew bixwîne û armancên wê yên cuda hebin.Pêwîst e em fêrî keçan bikin ku ew dikarin bibin serok û hemû tişt ne tenê li ser bedewiyê ye. === Gengeşe === Li seranserê pandemiya COVID-19ê, Kroesê [[Teoriya komployê|teoriyên komployê]] yên di derbarê [[Nexweşiya Koronayê 2019-2020|COVID-19]] û derzîkirinê de belav kiribû.Di îlona 2021ê de, Kroesê bi riya hesabê xwe yê Instagramê dîtina xwe ya dijî derzîkirinê eşkere kiribû û bi vê yekê dibû sedema gengeşeyan. Wê di derbarê derzîkirina COVID-19ê de diyar kiribû ku ew «neçar namîne ku derziyê lê bixe».Di çiriya paşîn a 2021ê de, Kroesê li ser hesabê xwe yê Instagramê vîdeoyek belav kiribû û tê de angaşt kiribû ku derzîkirinên COVID-19ê beşek ji planeke «satanîstan» e ku dixwazin «gelheya cîhanê kêm bikin».Kroes a ku samana wê li gorî kovara [[Quote (kovar|''Quoteê'']] nêzîkî 29 mîlyon ewro tê texmînkirin, her wiha hatibû rexnekirin ku gava di heman demê de agahiyên çewt di derbarê pandemiyê de belav dikir, daxwaza tezmînata dewletê ya ji bo windakirina dahatê ya ji ber COVID-19ê kiribû. == Fîlmografî == {| class="wikitable" |- ! Sal !! Sernav !! Rol !! Nîşe |- | 2011 || ''[[Nova Zembla (film)|Nova Zembla]]'' || Catharina Plancius || |- | 2015 || ''J'marche pas en arrière'' || Jin || Kurtefîlm |- | rowspan="2"| 2017 || ''[[Wonder Woman (2017 film)|Wonder Woman]]'' || rowspan="4"| Venelia<ref>{{Jêder-magazîn |url=http://ew.com/movies/2017/05/30/wonder-woman-athletes-amazon-nation-themyscira/ |sernav=Wonder Woman: How real-life athletes united to populate the film's badass Amazon nation |magazîn=Entertainment Weekly |paşnav=Coggan |pêşnav=Devan |tarîx=30 gulan 2017 |roja-gihiştinê=2026-07-05 }}</ref>|| |- | ''[[Justice League (film)|Justice League]]'' || |- | 2020 || ''[[Wonder Woman 1984]]'' || |- | 2021 || ''[[Zack Snyder's Justice League]]'' || |} '''Televîzyon''' {| class="wikitable" |- ! Sal !! Sernav !! Rol !! Nîşe |- | 2005 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2005]]'' || rowspan="5"| Herself - Model || rowspan="2"| TV special |- | 2006 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2006]]'' |- | rowspan="2"| 2008 || ''[[Valentino: The Last Emperor]]'' || Belgefîlm |- | ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2008]]'' || rowspan="2"| TV special |- | 2009 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2009]]'' |- | 2009–2011 || ''[[RTL Boulevard]]'' || Herself/co-host || Rêzefîlma televîzyonê (4 beş) |- | 2011 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2011]]'' || rowspan="3"| Herself - Model || rowspan="3"| TV special |- | 2012 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2012]]'' |- | rowspan="3"| 2013 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2013]]'' |- | ''L'Oréal Men Expert'' || rowspan="2"| Herself || Publicity |- | ''RTL Late Night'' || TV series (Episode 1.84) |- | 2014 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2014]]'' || Herself - Model || TV special |- | 2024 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2024]]'' || Herself - Model || TV special |- | 2025 || ''[[Victoria's Secret Fashion Show 2025]]'' || Herself - Model || TV special |} == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Doutzen Kroes}} * {{instagram|doutzen}} * {{Twitter}} * {{facebook|Doutzen|Doutzen Kroes}} * {{IMDb name|id=2143237|name=Doutzen Kroes}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Aktrîsên ji Amsterdamê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1985]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Modelên holendî yên jin]] [[Kategorî:Modelên ji Amsterdamê]] 9vkv3kv8h570oo7pcsoj12tm9esc7sa Bikarhêner:Ahmed A Issa 2 329499 2101830 2101650 2026-11-05T12:35:57Z Ahmed A Issa 177108 2101830 wikitext text/x-wiki {{Short description|Bikarhênerê Wîkîpediyayê}} {{Top icon|id=Muslim|image=Disambig gray.svg|link=Îslam|tooltip=Ev bikarhêner misilman e}} {{Top icon|id=WPKU|image=Flag of Kurdistan.svg|link=Wîkîpediya:Wîkîproje Kurdistan|tooltip=Beşdarê Wîkîproje Kurdistanê ye}} {{Top icon|id=Historian|image=Nuvola apps kalzium.png|link=Dîrok|tooltip=Lêkolînên Dîrokî û Destnivîs}} {{Top icon|id=Linguist|image=F icon.svg|link=Zimannasî|tooltip=Filolojî û Alfabenasî}} {{Top icon|id=Philosophy|image=Socrates.png|link=Felsefe|tooltip=Felsefeya Siyasî û Civakî}} <!-- Seryê Rûpelê û Pênaseya Bikarhêner --> <div style="text-align: center; padding: 18px; margin-bottom: 25px; background: linear-gradient(135deg, #eaf3ff 0%, #f4f6f8 100%); border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 8px; box-shadow: 0 1px 3px rgba(0,0,0,0.05);"> <div style="font-size: 2.2em; font-weight: bold; color: #1a202c; line-height: 1.2;">Ahmed A. Issa</div> <div style="font-size: 1.1em; color: #4a5568; margin-top: 6px; font-weight: 500; font-style: italic;">Bikarhênerê Wîkîpediyayê</div> </div> <div style="clear: both;"></div> <!-- Qutiya Babel a Ziman û Nasnameyê --> <div style="float: right; margin-left: 1.2em; margin-bottom: 1.5em; clear: right; width: 270px;"> {| class="wikitable" style="border: 1px solid #a2a9b1; background-color: #f8f9fa; padding: 0; font-size: 85%; width: 100%; border-collapse: collapse;" ! style="background-color: #b2b7f9; text-align: center; font-size: 110%; font-weight: bold; padding: 8px; border-bottom: 1px solid #a2a9b1;" | [[Wîkîpediya:Babel|Wîkîpediya:Babel]] |- | {{User ku}} |- | {{User fa-4}} |- | {{User en-4}} |- | {{User tr-4}} |- | {{User ar-4}} |- | {{Userbox | border-c = #2b6cb0 | id = [[Wêne:Mars symbol.svg|35px]] | id-c = #ffffff | info = Ev bikarhêner '''[[Nêr|nêr]]''' e. | info-c = #ebf8ff | info-s = 8 }} |- | {{Userbox | border-c = #1a202c | id = [[Wêne:Flag of Jihad.svg|30px|border]] | id-c = #ffffff | info = Ev bikarhêner '''[[Îslam|misilman]]''' e. | info-c = #f3f4f6 | info-s = 8 }} |- | {{Userbox | border-c = #d69e2e | id = [[Wêne:Roj emblem.svg|45px]] | id-c = #ffffff | info = Ev bikarhêner '''[[Kurd|kurd]]''' e. | info-c = #fffaf0 | info-s = 8 }} |- | {{Userbox | border-c = #276749 | id = [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|30px|border]] | id-c = #ffffff | info = Ev bikarhêner ji '''[[Kurdistan|Kurdistanê]]''' ye. | info-c = #f0fff4 | info-s = 8 }} |- | {{Userbox | border-c = #9b2c2c | id = [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|30px|border]] | id-c = #ffffff | info = Ev bikarhêner beşdarê [[Wîkîpediya:Wîkîproje Kurdistan|Wîkîproje Kurdistanê]] ye. | info-c = #fff5f5 | info-s = 8 }} |- | {{Userbox | border-c = #2b6cb0 | id = [[Wêne:Blue flag.svg|45px]] | id-c = #ffffff | id-s = 20 | info = Ev bikarhêner '''[[Rastgirî|rastgir]]''' e. | info-c = #ebf8ff | info-s = 8 }} |} </div> <!-- Panelê Nasnamê --> <div style="margin-bottom: 2em; background: #ffffff; border: 1px solid #c8ccd1; padding: 15px; box-shadow: 0 1px 3px rgba(0,0,0,0.08); border-radius: 6px;"> {| class="wikitable" style="width: 100%; font-size: 90%; margin: 0 0 20px 0; border-collapse: collapse;" ! colspan="2" style="background: #eaf3ff; text-align: center; font-weight: bold; padding: 12px; font-size: 110%; border-bottom: 2px solid #a2a9b1;" | Nasnameya Akademîk |- | style="padding: 10px; width: 30%; font-weight: bold;" | Nav || Ahmed A. Issa |- | style="padding: 10px; font-weight: bold;" | Jidayikbûn || 12/03/1997 20:00:00 UTC |- | style="padding: 10px; font-weight: bold;" | Ayîn || [[Îslam]] |- | style="padding: 10px; font-weight: bold;" | Niştiman|Nîştîman || [[Kurdistan]] [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|20px|border|alt=Ala Kurdistanê|link=Kurdistan]] |- | style="padding: 10px; font-weight: bold;" | Netewe || [[Kurd]] |- | style="padding: 10px; font-weight: bold;" | Wargêrî || [[Rastgirî|Rastgir]], [[Parêzgarî|Parêzgar]] û [[Serbixwexwazî|Serbixwexwaz]] |- | style="padding: 10px; font-weight: bold;" | Proje || [[Wîkîpediya:Wîkîproje Kurdistan|Wîkîproje Kurdistan]] |- | style="padding: 10px; font-weight: bold;" | Ziman || [[Zimanê kurdî|kurdî]], [[Zimanê farsî|farsî]], [[Zimanê îngilîzî|îngilîzî]], [[Zimanê tirkî|tirkî]] û [[Zimanê erebî|erebî]] |- | style="padding: 10px; font-weight: bold;" | Biwar || [[Dîn|Ayîn]], [[Niştiman|Nîştîman]], [[Kurd|Netewe]], [[Zanist]], [[Siyaset|Wargêrî]], [[Dîrok]], [[Felsefe]], [[Aborî]], [[Wêje]] û [[Huner]] |- | style="padding: 10px; font-weight: bold;" | Mijar || Dîroka Ayînan, [[Cografyaya Dîrokî]], [[Antropolojiya Kurdî]], Arşîvên Osmanî û [[Dîroka Giştî]], [[Aboriya Dîrokî]], [[Filolojiya Kurdî]], Alfabenasî û [[Sînema]] |} <div style="text-align: center; font-weight: bold; background: #eaecf0; padding: 10px; margin-bottom: 15px; font-size: 100%; border-radius: 4px; border: 1px solid #a2a9b1;">Biwarên Hevbirinê û Eleqeyên Fikrî</div> <!-- 10 Qutiyên Eleqeyên Fikrî --> <div style="display: flex; flex-direction: column; gap: 10px; clear: both;"> <div>{{Userbox | border-c = #702459 | id = 📖 | id-c = #702459 | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Dîn|Ayîn]]:''' Lêkolînerê dîroka ayînan, doktrînên kevnar û saziyên ayînî di dîroka Rojhilata Nêzîk de. | info-c = #fff5f5 | info-lh = 1.3}}</div> <div>{{Userbox | border-c = #276749 | id = 🗺️ | id-c = #276749 | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Niştiman|Nîştîman]]:''' Lêkolînerê cografyaya dîrokî, tixûbên îdarî û cografyaya niştimanî ya [[Kurdistan|Kurdistanê]]. | info-c = #f0fff4 | info-lh = 1.3}}</div> <div>{{Userbox | border-c = #9b2c2c | id = 🛡️ | id-c = #9b2c2c | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Kurd|Netewe]]:''' Lêkolînerê nasnameya neteweyî ya [[Kurd]] û antropolojiya dîrokî ya êla [[Mizûrî]]. | info-c = #fff5f5 | info-lh = 1.3}}</div> <div>{{Userbox | border-c = #4a5568 | id = 🔬 | id-c = #4a5568 | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Zanist]]:''' Peyrewê rexneya deqan, metodolojiya zanistî û lêkolîna destnivîsên kevnar. | info-c = #edf2f7 | info-lh = 1.3}}</div> <div>{{Userbox | border-c = #2b6cb0 | id = ⚖️ | id-c = #2b6cb0 | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Siyaset|Wargêrî]]:''' Lêkolînerê felsefeya siyasî ya klasîk, saziyên dewletê û modelên rêveberiyê. | info-c = #ebf8ff | info-lh = 1.3}}</div> <div>{{Userbox | border-c = #742a2a | id = ⏳ | id-c = #742a2a | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Dîrok]]:''' Lêkolînerê [[Dîrok|dîroka giştî]], geşepêdana şaristaniyan, arşîvên dîrokî û deqên kevnar. | info-c = #fff5f5 | info-lh = 1.3}}</div> <div>{{Userbox | border-c = #b7791f | id = 🏛️ | id-c = #b7791f | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Felsefe]]:''' Eleqedarê felsefeya rexneyî ya Kantî û teoriyên morfolojîk ên şaristaniyê. | info-c = #fffff0 | info-lh = 1.3}}</div> <div>{{Userbox | border-c = #2c7a7b | id = 🪙 | id-c = #2c7a7b | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Aborî]]:''' Analîstê aboriya siyasî ya dîrokî, sîstemên bacê û feodalîzma împeratoriyan. | info-c = #e6fffa | info-lh = 1.3}}</div> <div>{{Userbox | border-c = #dd6b20 | id = 📜 | id-c = #dd6b20 | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Wêje]]:''' Xwendekarê wêjeya klasîk, filolojiya Kurdî û dîzayna alfabeyan. | info-c = #fffff0 | info-lh = 1.3}}</div> <div>{{Userbox | border-c = #805ad5 | id = 🎬 | id-c = #805ad5 | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Huner]]:''' Analîstê estetîka dîtbarî, dîroka sînemayê û adaptasyona derûnî di fîlman de. | info-c = #faf5ff | info-lh = 1.3}}</div> </div> </div> <div style="clear: both;"></div> == Pêşgotina Akademîk û Nasname == Ez lêkolîner û beşdarê projeyên zanîna azad û ensîklopêdîk im. Ev rûpela bikarhêner bi armanca pêşkêşkirina çarçoveya lêkolînî, metodolojiya akademîk û berjewendiyên fikrî yên berfireh li ser xala hevbirina dîsîplînên zanistî hatiye amadekirin. Xebat û lêkolînên min bi awayekî giştî li ser hevbirina tevna dîroka kurdî, cografyaya dîrokî û niştimanî ya Kurdistanê, dîroka îdarî û bürokratîk a osmanî, destnivîsên rojhilatî, filolojiya berawirdî, felsefeya siyasî û rexneyî, û zimannasiyê radiwestin. Bikaranîna min a piralî ya zimanên cihêreng — wekî '''[[Zimanê kurdî|Kurdî]]''' (zimanê zikmakî yê bi kapasîteya pêşveçûyî), '''[[Zimanê farsî|Farsî]]''' (asta akademîk a bilind ji bo analîzkirina deq û arşîvên dîrokî yên îranî), '''[[Zimanê îngilîzî|Îngilîzî]]''' (asta akademîk a pêşketî), '''[[Zimanê tirkî|Tirkî]]''' (asta pisporiyê ji bo xwendina belge, ferman û defterên osmanî), û '''[[Zimanê erebî|Erebî]]''' (asta kûr û pispor di deqên arşîvî û dînî de) — derfeteke bêhempa dide min ku ez rasterast û bê navbeynkar bigihîjim arşîvên serdemên cûda, qeydên tahrîrê, û xebatên rojhilatnasiyê yên sedsalên 19an û 20an. == Biwarên Lêkolînê û Dîsîplînên Zanistî == === 1. Ayîn û Dîroka Doktrînan === * '''[[Dîn|Dîroka Ayînî û Saziyan]]:''' Analîza zanistî, rexneyî û dîrokî ya geşepêdana sazûmanên ayînî, deqên pîroz, û gotara dînî ya herêmî di çarçoveya dîroka çandî û fikrî ya Rojhilata Nêzîk de. * '''Deqên Kanonî û Arşîvî:''' Lêkolîneriya deq û kronîkên dêrî yên sedsalên navîn, bi balyozî li ser analîzkirina berhemên dîrokî yên wekî çavkaniyên wê yên wargêrî. === 2. Nîştiman, Kurdistan û Cografyaya Dîrokî === * '''Cografyaya Îdarî ya [[Kurdistan|Kurdistanê]]:''' Şopandina sîstematîk a guherînên tixûbên îdarî, eyalet, mîrektî, sancaq û herêmên dîrokî yên Kurdistanê di serdemên Mîrektiyên Kurd û [[Împeratoriya Osmanî]] de. * '''Nexşe û Defterên Tahrîrê:''' Analîzkirina nexşeyên kevnar û qeydên kadastroyî yên osmanî ji bo ji nû ve avakirina wêneya demografî, aborî û cografî ya herêmê di serdemên beriya nûjeniyê de. === 3. Netewe û Kurd === * '''Nasnameya Neteweyî ya Kurdî:''' Lêkolîna dîrokî û antropolojîk li ser geşepêdana hişmendiya neteweyî ya [[Kurd|kurd]] û dînamîkên civakî-siyasî yên herêmê. === 4. Zanist, Rexneya Deqan û Destnivîs === * '''[[Zanist|Metodolojiya Zanistî û Rexneya Deqan]]:''' Bikaranîna rêbazên hûr û zanistî ji bo rexneya deqan (textual criticism) û parastina rastiya dîrokî di destnivîsên kevnar de. * '''Destnivîsên Cografî û Dîrokî:''' Analîzkirina kûr a xebatên cografî û geştnameyên klasîk, wekî ''[[Seyahatname]]'' ya [[Evliya Çelebi]] ligel nirxandina berhemên rojhilatnas û gerokên ewropî û rûsî. === 5. Wargêrî, Desthilat û Sazî === * '''Wargêriya Klasîk:''' Lêkolîna pênaseya desthilatê, sazûmanên dewletê, dînamîkên hegemoniya herêmî, û parastina kevneşopiyên siyasî di nava çarçoveyên împeratorî de. * '''Modelên Rêveberiyê:''' Analîzkirina modelên stratejîk ên hukumdariyê û saziyên îdarî bi riya xebatên siyasî û îdarî. === 6. Dîrok, Arşîv û Geşepêdana Şaristaniyan === * '''[[Dîrok|Dîroka Giştî û Arşîvî]]:''' Lêkolîna sîstematîk di arşîvên dewletî de ji bo şopandina guherînên civakî, siyasî û demografî di serdemên cûda de. * '''Şaristanî û Dîroka Berawirdî:''' Şopandina pêvajoyên avabûn, geşepêdan û têkçûna şaristaniyan li ser bingeha belge û deqên serdemên cûda. === 7. Felsefe û Bîrdozên Rexneyî === * '''[[Felsefe|Felsefeya Kantî]]:''' Lêkolîna kûr a li ser felsefeya [[Immanuel Kant]]. === 8. Aborî û Sîstemên Darayî yên Dîrokî === * '''[[Aborî|Sîstemên Aborî yên Kevnar]]:''' Lêkolîna sîstemên mîrîtî, feodalîzm, bac, xeraç û pêwendiyên darayî yên di navbera navendên împeratorî û herêmên kurdî de. === 9. Wêje, Filolojiya Kurdî û Alfabenasî === * '''[[Wêje|Şahberhemên Klasîk]]:''' Xwendina rexneyî û filolojîk a dîwanên helbestvanên klasîk ên kurd, bi taybetî kûrbûna di berhemên ''[[Mem û Zîn]]'' a [[Ehmedê Xanî]] û dîwana [[Melayê Cizîrî]] de. * '''[[Rêziman]] û [[Zimannasî|Dialektolojî]]:''' Lêkolîna berawirdî li ser morfolojî, rêziman û strukturên dengsaziyê yên zaravayên kurdî. === 10. Huner, Estetîka Dîtbarî û Sînema === * '''[[Huner|Estetîka Dîtbarî]]:''' Analîzkirina rexneyî ya dîroka hunerê, estetîka dîtbarî û sembolîzma çandî. * '''Adaptasyona Sînemayî:''' Lêkolîna veguherîna vegotinî û psîkolojîk di navbera berhemên wêjeyî û adaptasyonên sînemayî de (wekî analîza rexneyî ya avahiya fîlma ''[[The Shining (fîlm)|The Shining]]'' ya [[Stanley Kubrick]] li beramberî romana [[Stephen King]]). == Çarçoveya Alfabeyê (Sîstema ji 42 Tîpan) == Min sîstemeke tîpên latînî ya taybet û berfireh ji bo lêkolînên [[Zimannasî|zimannasî]], filolojiya û veguhastina dengan (transliteration) amade kiriye. Ev sîstem ji '''42 tîpan''' pêk tê û bi rengekî zanistî ji bo diyarkirina hemû ferq û taybetmendiyên fonetîk û dengsaziyê yên kêmpeyda di zimanê kurdî de hatiye dîzaynkirin. == Têkilî û Rûpela Gotûbêjê == * '''Gotûbêj:''' Ji bo her pirs, hevkariyên zanistî, an gotûbêjên li ser dîroka herêmî, xebatên arşîvî û destnivîsan, hûn dikarin peyamên xwe li [[Gotûbêja bikarhêner:Ahmed A Issa|rûpela min a gotûbêjê]] bihêlin. * '''Mijarên Beşdariyê:''' Analîza arşîvî, rastkirina deqên destnivîs, civaknasiya herêmî, civaknasiya elîtî û cografyaya dîrokî. <!-- Kategoriyên Bikarhêner û Projeyê --> [[Kategorî:Bikarhêner ku]] [[Kategorî:Bikarhêner fa-4]] [[Kategorî:Bikarhêner en-4]] [[Kategorî:Bikarhêner tr-4]] [[Kategorî:Bikarhêner ar-4]] [[Kategorî:Bikarhênerên kurd]] [[Kategorî:Bikarhênerên ji Kurdistanê]] [[Kategorî:Beşdarên Wîkîproje Kurdistan]] [[en:User:Ahmed A Issa]] pf1ivj9vycl94872br68bz2tjzieefk 2101831 2101830 2026-11-05T12:39:17Z Ahmed A Issa 177108 2101831 wikitext text/x-wiki {{Short description|Bikarhênerê Wîkîpediyayê}} {{Top icon|id=Muslim|image=Disambig gray.svg|link=Îslam|tooltip=Ev bikarhêner misilman e}} {{Top icon|id=WPKU|image=Flag of Kurdistan.svg|link=Wîkîpediya:Wîkîproje Kurdistan|tooltip=Beşdarê Wîkîproje Kurdistanê ye}} {{Top icon|id=Historian|image=Nuvola apps kalzium.png|link=Dîrok|tooltip=Lêkolînên Dîrokî û Destnivîs}} {{Top icon|id=Linguist|image=F icon.svg|link=Zimannasî|tooltip=Filolojî û Alfabenasî}} {{Top icon|id=Philosophy|image=Socrates.png|link=Felsefe|tooltip=Felsefeya Siyasî û Civakî}} <!-- Seryê Rûpelê û Pênaseya Bikarhêner --> <div style="text-align: center; padding: 18px; margin-bottom: 25px; background: linear-gradient(135deg, #eaf3ff 0%, #f4f6f8 100%); border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 8px; box-shadow: 0 1px 3px rgba(0,0,0,0.05);"> <div style="font-size: 2.2em; font-weight: bold; color: #1a202c; line-height: 1.2;">Ahmed A. Issa</div> <div style="font-size: 1.1em; color: #4a5568; margin-top: 6px; font-weight: 500; font-style: italic;">Bikarhênerê Wîkîpediyayê</div> </div> <div style="clear: both;"></div> <!-- Qutiya Babel a Ziman û Nasnameyê --> <div style="float: right; margin-left: 1.2em; margin-bottom: 1.5em; clear: right; width: 270px;"> {| class="wikitable" style="border: 1px solid #a2a9b1; background-color: #f8f9fa; padding: 0; font-size: 85%; width: 100%; border-collapse: collapse;" ! style="background-color: #b2b7f9; text-align: center; font-size: 110%; font-weight: bold; padding: 8px; border-bottom: 1px solid #a2a9b1;" | [[Wîkîpediya:Babel|Wîkîpediya:Babel]] |- | {{User ku}} |- | {{User fa-4}} |- | {{User en-4}} |- | {{User tr-4}} |- | {{User ar-4}} |- | {{Userbox | border-c = #2b6cb0 | id = [[Wêne:Mars symbol.svg|35px]] | id-c = #ffffff | info = Ev bikarhêner '''[[Nêr|nêr]]''' e. | info-c = #ebf8ff | info-s = 8 }} |- | {{Userbox | border-c = #1a202c | id = [[Wêne:Flag of Jihad.svg|30px|border]] | id-c = #ffffff | info = Ev bikarhêner '''[[Îslam|misilman]]''' e. | info-c = #f3f4f6 | info-s = 8 }} |- | {{Userbox | border-c = #d69e2e | id = [[Wêne:Roj emblem.svg|45px]] | id-c = #ffffff | info = Ev bikarhêner '''[[Kurd|kurd]]''' e. | info-c = #fffaf0 | info-s = 8 }} |- | {{Userbox | border-c = #276749 | id = [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|30px|border]] | id-c = #ffffff | info = Ev bikarhêner ji '''[[Kurdistan|Kurdistanê]]''' ye. | info-c = #f0fff4 | info-s = 8 }} |- | {{Userbox | border-c = #9b2c2c | id = [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|30px|border]] | id-c = #ffffff | info = Ev bikarhêner beşdarê [[Wîkîpediya:Wîkîproje Kurdistan|Wîkîproje Kurdistanê]] ye. | info-c = #fff5f5 | info-s = 8 }} |- | {{Userbox | border-c = #2b6cb0 | id = [[Wêne:Blue flag.svg|45px]] | id-c = #ffffff | id-s = 20 | info = Ev bikarhêner '''[[Rastgirî|rastgir]]''' e. | info-c = #ebf8ff | info-s = 8 }} |} </div> <!-- Panelê Nasnamê --> <div style="margin-bottom: 2em; background: #ffffff; border: 1px solid #c8ccd1; padding: 15px; box-shadow: 0 1px 3px rgba(0,0,0,0.08); border-radius: 6px;"> {| class="wikitable" style="width: 100%; font-size: 90%; margin: 0 0 20px 0; border-collapse: collapse;" ! colspan="2" style="background: #eaf3ff; text-align: center; font-weight: bold; padding: 12px; font-size: 110%; border-bottom: 2px solid #a2a9b1;" | Nasnameya Akademîk |- | style="padding: 10px; width: 30%; font-weight: bold;" | Nav || Ahmed A. Issa |- | style="padding: 10px; font-weight: bold;" | Jidayikbûn || 12/03/1997, 20:00:00 DGH |- | style="padding: 10px; font-weight: bold;" | Ayîn || [[Îslam]] |- | style="padding: 10px; font-weight: bold;" | Niştiman|Nîştîman || [[Kurdistan]] [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|20px|border|alt=Ala Kurdistanê|link=Kurdistan]] |- | style="padding: 10px; font-weight: bold;" | Netewe || [[Kurd]] |- | style="padding: 10px; font-weight: bold;" | Wargêrî || [[Rastgirî|Rastgir]], [[Parêzgarî|Parêzgar]] û [[Serbixwexwazî|Serbixwexwaz]] |- | style="padding: 10px; font-weight: bold;" | Proje || [[Wîkîpediya:Wîkîproje Kurdistan|Wîkîproje Kurdistan]] |- | style="padding: 10px; font-weight: bold;" | Ziman || [[Zimanê kurdî|kurdî]], [[Zimanê farsî|farsî]], [[Zimanê îngilîzî|îngilîzî]], [[Zimanê tirkî|tirkî]] û [[Zimanê erebî|erebî]] |- | style="padding: 10px; font-weight: bold;" | Biwar || [[Dîn|Ayîn]], [[Niştiman|Nîştîman]], [[Kurd|Netewe]], [[Zanist]], [[Siyaset|Wargêrî]], [[Dîrok]], [[Felsefe]], [[Aborî]], [[Wêje]] û [[Huner]] |- | style="padding: 10px; font-weight: bold;" | Mijar || Dîroka Ayînan, [[Cografyaya Dîrokî]], [[Antropolojiya Kurdî]], Arşîvên Osmanî û [[Dîroka Giştî]], [[Aboriya Dîrokî]], [[Filolojiya Kurdî]], Alfabenasî û [[Sînema]] |} <div style="text-align: center; font-weight: bold; background: #eaecf0; padding: 10px; margin-bottom: 15px; font-size: 100%; border-radius: 4px; border: 1px solid #a2a9b1;">Biwarên Hevbirinê û Eleqeyên Fikrî</div> <!-- 10 Qutiyên Eleqeyên Fikrî --> <div style="display: flex; flex-direction: column; gap: 10px; clear: both;"> <div>{{Userbox | border-c = #702459 | id = 📖 | id-c = #702459 | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Dîn|Ayîn]]:''' Lêkolînerê dîroka ayînan, doktrînên kevnar û saziyên ayînî di dîroka Rojhilata Nêzîk de. | info-c = #fff5f5 | info-lh = 1.3}}</div> <div>{{Userbox | border-c = #276749 | id = 🗺️ | id-c = #276749 | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Niştiman|Nîştîman]]:''' Lêkolînerê cografyaya dîrokî, tixûbên îdarî û cografyaya niştimanî ya [[Kurdistan|Kurdistanê]]. | info-c = #f0fff4 | info-lh = 1.3}}</div> <div>{{Userbox | border-c = #9b2c2c | id = 🛡️ | id-c = #9b2c2c | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Kurd|Netewe]]:''' Lêkolînerê nasnameya neteweyî ya [[Kurd]] û antropolojiya dîrokî ya êla [[Mizûrî]]. | info-c = #fff5f5 | info-lh = 1.3}}</div> <div>{{Userbox | border-c = #4a5568 | id = 🔬 | id-c = #4a5568 | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Zanist]]:''' Peyrewê rexneya deqan, metodolojiya zanistî û lêkolîna destnivîsên kevnar. | info-c = #edf2f7 | info-lh = 1.3}}</div> <div>{{Userbox | border-c = #2b6cb0 | id = ⚖️ | id-c = #2b6cb0 | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Siyaset|Wargêrî]]:''' Lêkolînerê felsefeya siyasî ya klasîk, saziyên dewletê û modelên rêveberiyê. | info-c = #ebf8ff | info-lh = 1.3}}</div> <div>{{Userbox | border-c = #742a2a | id = ⏳ | id-c = #742a2a | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Dîrok]]:''' Lêkolînerê [[Dîrok|dîroka giştî]], geşepêdana şaristaniyan, arşîvên dîrokî û deqên kevnar. | info-c = #fff5f5 | info-lh = 1.3}}</div> <div>{{Userbox | border-c = #b7791f | id = 🏛️ | id-c = #b7791f | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Felsefe]]:''' Eleqedarê felsefeya rexneyî ya Kantî û teoriyên morfolojîk ên şaristaniyê. | info-c = #fffff0 | info-lh = 1.3}}</div> <div>{{Userbox | border-c = #2c7a7b | id = 🪙 | id-c = #2c7a7b | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Aborî]]:''' Analîstê aboriya siyasî ya dîrokî, sîstemên bacê û feodalîzma împeratoriyan. | info-c = #e6fffa | info-lh = 1.3}}</div> <div>{{Userbox | border-c = #dd6b20 | id = 📜 | id-c = #dd6b20 | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Wêje]]:''' Xwendekarê wêjeya klasîk, filolojiya Kurdî û dîzayna alfabeyan. | info-c = #fffff0 | info-lh = 1.3}}</div> <div>{{Userbox | border-c = #805ad5 | id = 🎬 | id-c = #805ad5 | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Huner]]:''' Analîstê estetîka dîtbarî, dîroka sînemayê û adaptasyona derûnî di fîlman de. | info-c = #faf5ff | info-lh = 1.3}}</div> </div> </div> <div style="clear: both;"></div> == Pêşgotina Akademîk û Nasname == Ez lêkolîner û beşdarê projeyên zanîna azad û ensîklopêdîk im. Ev rûpela bikarhêner bi armanca pêşkêşkirina çarçoveya lêkolînî, metodolojiya akademîk û berjewendiyên fikrî yên berfireh li ser xala hevbirina dîsîplînên zanistî hatiye amadekirin. Xebat û lêkolînên min bi awayekî giştî li ser hevbirina tevna dîroka kurdî, cografyaya dîrokî û niştimanî ya Kurdistanê, dîroka îdarî û bürokratîk a osmanî, destnivîsên rojhilatî, filolojiya berawirdî, felsefeya siyasî û rexneyî, û zimannasiyê radiwestin. Bikaranîna min a piralî ya zimanên cihêreng — wekî '''[[Zimanê kurdî|Kurdî]]''' (zimanê zikmakî yê bi kapasîteya pêşveçûyî), '''[[Zimanê farsî|Farsî]]''' (asta akademîk a bilind ji bo analîzkirina deq û arşîvên dîrokî yên îranî), '''[[Zimanê îngilîzî|Îngilîzî]]''' (asta akademîk a pêşketî), '''[[Zimanê tirkî|Tirkî]]''' (asta pisporiyê ji bo xwendina belge, ferman û defterên osmanî), û '''[[Zimanê erebî|Erebî]]''' (asta kûr û pispor di deqên arşîvî û dînî de) — derfeteke bêhempa dide min ku ez rasterast û bê navbeynkar bigihîjim arşîvên serdemên cûda, qeydên tahrîrê, û xebatên rojhilatnasiyê yên sedsalên 19an û 20an. == Biwarên Lêkolînê û Dîsîplînên Zanistî == === 1. Ayîn û Dîroka Doktrînan === * '''[[Dîn|Dîroka Ayînî û Saziyan]]:''' Analîza zanistî, rexneyî û dîrokî ya geşepêdana sazûmanên ayînî, deqên pîroz, û gotara dînî ya herêmî di çarçoveya dîroka çandî û fikrî ya Rojhilata Nêzîk de. * '''Deqên Kanonî û Arşîvî:''' Lêkolîneriya deq û kronîkên dêrî yên sedsalên navîn, bi balyozî li ser analîzkirina berhemên dîrokî yên wekî çavkaniyên wê yên wargêrî. === 2. Nîştiman, Kurdistan û Cografyaya Dîrokî === * '''Cografyaya Îdarî ya [[Kurdistan|Kurdistanê]]:''' Şopandina sîstematîk a guherînên tixûbên îdarî, eyalet, mîrektî, sancaq û herêmên dîrokî yên Kurdistanê di serdemên Mîrektiyên Kurd û [[Împeratoriya Osmanî]] de. * '''Nexşe û Defterên Tahrîrê:''' Analîzkirina nexşeyên kevnar û qeydên kadastroyî yên osmanî ji bo ji nû ve avakirina wêneya demografî, aborî û cografî ya herêmê di serdemên beriya nûjeniyê de. === 3. Netewe û Kurd === * '''Nasnameya Neteweyî ya Kurdî:''' Lêkolîna dîrokî û antropolojîk li ser geşepêdana hişmendiya neteweyî ya [[Kurd|kurd]] û dînamîkên civakî-siyasî yên herêmê. === 4. Zanist, Rexneya Deqan û Destnivîs === * '''[[Zanist|Metodolojiya Zanistî û Rexneya Deqan]]:''' Bikaranîna rêbazên hûr û zanistî ji bo rexneya deqan (textual criticism) û parastina rastiya dîrokî di destnivîsên kevnar de. * '''Destnivîsên Cografî û Dîrokî:''' Analîzkirina kûr a xebatên cografî û geştnameyên klasîk, wekî ''[[Seyahatname]]'' ya [[Evliya Çelebi]] ligel nirxandina berhemên rojhilatnas û gerokên ewropî û rûsî. === 5. Wargêrî, Desthilat û Sazî === * '''Wargêriya Klasîk:''' Lêkolîna pênaseya desthilatê, sazûmanên dewletê, dînamîkên hegemoniya herêmî, û parastina kevneşopiyên siyasî di nava çarçoveyên împeratorî de. * '''Modelên Rêveberiyê:''' Analîzkirina modelên stratejîk ên hukumdariyê û saziyên îdarî bi riya xebatên siyasî û îdarî. === 6. Dîrok, Arşîv û Geşepêdana Şaristaniyan === * '''[[Dîrok|Dîroka Giştî û Arşîvî]]:''' Lêkolîna sîstematîk di arşîvên dewletî de ji bo şopandina guherînên civakî, siyasî û demografî di serdemên cûda de. * '''Şaristanî û Dîroka Berawirdî:''' Şopandina pêvajoyên avabûn, geşepêdan û têkçûna şaristaniyan li ser bingeha belge û deqên serdemên cûda. === 7. Felsefe û Bîrdozên Rexneyî === * '''[[Felsefe|Felsefeya Kantî]]:''' Lêkolîna kûr a li ser felsefeya [[Immanuel Kant]]. === 8. Aborî û Sîstemên Darayî yên Dîrokî === * '''[[Aborî|Sîstemên Aborî yên Kevnar]]:''' Lêkolîna sîstemên mîrîtî, feodalîzm, bac, xeraç û pêwendiyên darayî yên di navbera navendên împeratorî û herêmên kurdî de. === 9. Wêje, Filolojiya Kurdî û Alfabenasî === * '''[[Wêje|Şahberhemên Klasîk]]:''' Xwendina rexneyî û filolojîk a dîwanên helbestvanên klasîk ên kurd, bi taybetî kûrbûna di berhemên ''[[Mem û Zîn]]'' a [[Ehmedê Xanî]] û dîwana [[Melayê Cizîrî]] de. * '''[[Rêziman]] û [[Zimannasî|Dialektolojî]]:''' Lêkolîna berawirdî li ser morfolojî, rêziman û strukturên dengsaziyê yên zaravayên kurdî. === 10. Huner, Estetîka Dîtbarî û Sînema === * '''[[Huner|Estetîka Dîtbarî]]:''' Analîzkirina rexneyî ya dîroka hunerê, estetîka dîtbarî û sembolîzma çandî. * '''Adaptasyona Sînemayî:''' Lêkolîna veguherîna vegotinî û psîkolojîk di navbera berhemên wêjeyî û adaptasyonên sînemayî de (wekî analîza rexneyî ya avahiya fîlma ''[[The Shining (fîlm)|The Shining]]'' ya [[Stanley Kubrick]] li beramberî romana [[Stephen King]]). == Çarçoveya Alfabeyê (Sîstema ji 42 Tîpan) == Min sîstemeke tîpên latînî ya taybet û berfireh ji bo lêkolînên [[Zimannasî|zimannasî]], filolojiya û veguhastina dengan (transliteration) amade kiriye. Ev sîstem ji '''42 tîpan''' pêk tê û bi rengekî zanistî ji bo diyarkirina hemû ferq û taybetmendiyên fonetîk û dengsaziyê yên kêmpeyda di zimanê kurdî de hatiye dîzaynkirin. == Têkilî û Rûpela Gotûbêjê == * '''Gotûbêj:''' Ji bo her pirs, hevkariyên zanistî, an gotûbêjên li ser dîroka herêmî, xebatên arşîvî û destnivîsan, hûn dikarin peyamên xwe li [[Gotûbêja bikarhêner:Ahmed A Issa|rûpela min a gotûbêjê]] bihêlin. * '''Mijarên Beşdariyê:''' Analîza arşîvî, rastkirina deqên destnivîs, civaknasiya herêmî, civaknasiya elîtî û cografyaya dîrokî. <!-- Kategoriyên Bikarhêner û Projeyê --> [[Kategorî:Bikarhêner ku]] [[Kategorî:Bikarhêner fa-4]] [[Kategorî:Bikarhêner en-4]] [[Kategorî:Bikarhêner tr-4]] [[Kategorî:Bikarhêner ar-4]] [[Kategorî:Bikarhênerên kurd]] [[Kategorî:Bikarhênerên ji Kurdistanê]] [[Kategorî:Beşdarên Wîkîproje Kurdistan]] [[en:User:Ahmed A Issa]] op1cp4o6pespqgqok879359jgbbcohj Muzîka elektronîkî 0 330607 2101827 2026-11-05T11:59:14Z Kawa63 105128 Rûpel bi "{{Xebat}}" hat çêkirin 2101827 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2101828 2101827 2026-11-05T12:07:20Z Kawa63 105128 /* */ 2101828 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Muzîka elektronîkî bi berfirehî komek ji [[Cureyên stranê|jenrên muzîkê]] ye ko di afirandina xwe de [[Amûra muzîkî ya elektronîk|amûrên muzîkê yên elektronîkî]], teknolojiya muzîkê û nermalava li ser bingeha devreyê, an jî [[Elektronîk|elektronîkên]] bi hedefa giştî (wek [[Komputera kesanî|komputerên kesane]]) bikar tînin. Ew hem muzîka ko bikaranîna amûrên elektronîkî û hem jî elektromekanîkî ([[muzîka elektroakustîkî]]) tê çêkirin vedihewîne. Amûrên elektronîkî yên paqij bi tevahî bi hilberîna deng a li ser bingeha devreyê ve girêdayî ne, mesela bi karanîna amûrên wekî [[Osîlator|osîlatorek elektronîkî]], [[theremin]], an [[sentezator]]: pêdivî bi pêlên akustîk tune ko berê bi amûrên mekanîkî werin çêkirin û dûv re werin veguheztin sînyalên elektrîkê. Ji hêla din ve, amûrên elektromekanîkî beşên mekanîkî yên wekî têl an çekûç hene ku pêlên deng çêdikin, digel elementên elektrîkê yên wekî [[manyetîk]], [[qûweta audiyoyê]] û [[hoparlor]] sînyalên elektrîkê yên ko ji hêla manyetîkan ve têne hilberandin proses dikin û wan vediguherînin pêlên deng. Amûrên elektromekanîkî yên wiha [[telharmonyûm]], [[orgê Hammond]], [[piyanoya elektrîkê]] û [[gîtara elektrîkî]] ne. k8fgc6j52cy86ogu2iathoimj9wjwu2 2101829 2101828 2026-11-05T12:11:12Z Kawa63 105128 /* */ 2101829 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Muzîka elektronîkî bi berfirehî komek ji [[Cureyên stranê|jenrên muzîkê]] ye ko di afirandina xwe de [[Amûra muzîkî ya elektronîk|amûrên muzîkê yên elektronîkî]], teknolojiya muzîkê û nermalava li ser bingeha devreyê, an jî [[Elektronîk|elektronîkên]] bi hedefa giştî (wek [[Komputera kesanî|komputerên kesane]]) bikar tînin. Ew hem muzîka ko bikaranîna amûrên elektronîkî û hem jî elektromekanîkî ([[muzîka elektroakustîkî]]) tê çêkirin vedihewîne. Amûrên elektronîkî yên paqij bi tevahî bi hilberîna deng a li ser bingeha devreyê ve girêdayî ne, mesela bi karanîna amûrên wekî [[Osîlator|osîlatorek elektronîkî]], [[theremin]], an [[sentezator]]: pêdivî bi pêlên akustîk tune ko berê bi amûrên mekanîkî werin çêkirin û dûv re werin veguheztin sînyalên elektrîkê. Ji hêla din ve, amûrên elektromekanîkî beşên mekanîkî yên wekî têl an çekûç hene ku pêlên deng çêdikin, digel elementên elektrîkê yên wekî [[manyetîk]], [[qûweta audiyoyê]] û [[hoparlor]] sînyalên elektrîkê yên ko ji hêla manyetîkan ve têne hilberandin proses dikin û wan vediguherînin pêlên deng. Amûrên elektromekanîkî yên wiha [[telharmonyûm]], [[orgê Hammond]], [[piyanoya elektrîkê]] û [[gîtara elektrîkî]] ne. Amûrên muzîkê yên elektronîk ên yekê di dawiya asra 19ê de hatin pêşxistin. Di salên 1920 û 1930î de, hin amûrên elektronîk derketin holê û yekê eserên muzîkê yên ko wan amûran bikar tînin, hatin nivîsîn. Di salên 1940î de, kasetên dengî yên manyetîk rê dan muzîkvanan ko dengan qeyd bikin û piştre bi guhertina lez an arasteya kasetê, wan biguherînin; ew yek di eynî salan de li [[Misir]] û [[Fransa|Fransayê]] bû sebeba pêşketina muzîka elektroakustîk a li ser kasetan. "Musique concrète" ([[muzîka konkret]]), ko di sala 1948ê de li [[Parîs|Parîsê]] derket holê, li ser bingeha pêvekirina parçeyên qeydkirî yên dengên xwezayî û pîşesazî ava bûbû. Muzîka ko bi temamî ji jeneratorên elektronîk dihat hilberandin, cara yekê di sala 1953yê de li [[Almanya|Almanyayê]] ji hêla [[Karlheinz Stockhausen]] ve hate afirandin. Herwiha, ji salên 1950î pê ve li [[Japon]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] jî muzîka elektronîk hate çêkirin, û di eynî dehsalê de cara yekê bestekariya algorîtmîk bi rêya komputeran hate temsîl kirin. 0igombtjwltbd5y60q2g3uu1shfgkva 2101870 2101829 2026-11-05T18:59:10Z Kawa63 105128 /* */ 2101870 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Muzîka elektronîkî bi berfirehî komek ji [[Cureyên stranê|jenrên muzîkê]] ye ko di afirandina xwe de [[Amûra muzîkî ya elektronîk|amûrên muzîkê yên elektronîkî]], teknolojiya muzîkê û nermalava li ser bingeha devreyê, an jî [[Elektronîk|elektronîkên]] bi hedefa giştî (wek [[Komputera kesanî|komputerên kesane]]) bikar tînin. Ew hem muzîka ko bikaranîna amûrên elektronîkî û hem jî elektromekanîkî ([[muzîka elektroakustîkî]]) tê çêkirin vedihewîne. Amûrên elektronîkî yên paqij bi tevahî bi hilberîna deng a li ser bingeha devreyê ve girêdayî ne, mesela bi karanîna amûrên wekî [[Osîlator|osîlatorek elektronîkî]], [[theremin]], an [[sentezator]]: pêdivî bi pêlên akustîk tune ko berê bi amûrên mekanîkî werin çêkirin û dûv re werin veguheztin sînyalên elektrîkê. Ji hêla din ve, amûrên elektromekanîkî beşên mekanîkî yên wekî têl an çekûç hene ku pêlên deng çêdikin, digel elementên elektrîkê yên wekî [[manyetîk]], [[qûweta audiyoyê]] û [[hoparlor]] sînyalên elektrîkê yên ko ji hêla manyetîkan ve têne hilberandin proses dikin û wan vediguherînin pêlên deng. Amûrên elektromekanîkî yên wiha [[telharmonyûm]], [[orgê Hammond]], [[piyanoya elektrîkê]] û [[gîtara elektrîkî]] ne. Amûrên muzîkê yên elektronîk ên yekê di dawiya asra 19ê de hatin pêşxistin. Di salên 1920 û 1930î de, hin amûrên elektronîk derketin holê û yekê eserên muzîkê yên ko wan amûran bikar tînin, hatin nivîsîn. Di salên 1940î de, kasetên dengî yên manyetîk rê dan muzîkvanan ko dengan qeyd bikin û piştre bi guhertina lez an arasteya kasetê, wan biguherînin; ew yek di eynî salan de li [[Misir]] û [[Fransa|Fransayê]] bû sebeba pêşketina muzîka elektroakustîk a li ser kasetan. "Musique concrète" ([[muzîka konkret]]), ko di sala 1948ê de li [[Parîs|Parîsê]] derket holê, li ser bingeha pêvekirina parçeyên qeydkirî yên dengên xwezayî û pîşesazî ava bûbû. Muzîka ko bi temamî ji jeneratorên elektronîk dihat hilberandin, cara yekê di sala 1953yê de li [[Almanya|Almanyayê]] ji hêla [[Karlheinz Stockhausen]] ve hate afirandin. Herwiha, ji salên 1950î pê ve li [[Japon]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] jî muzîka elektronîk hate çêkirin, û di eynî dehsalê de cara yekê bestekariya algorîtmîk bi rêya komputeran hate temsîl kirin. Di salên 1960î de, di warê [[muzîka komputerê]] ya dîjîtal de gavên pêşeng hatin avêtin, di warê elektronîka zindî de modernî pêk hatin, û amûrên muzîkê yên elektronîk ên japonî dest bi tesîrkirina pîşesaziya muzîkê kirin. Di destpêka salên 1970î de, [[Moog|sentezizerên Moog]] û [[Makîneya daholê|makîneyên daholê]] bûn sebeb ko muzîka elektronîk a sentezkirî berbelav bibe. Di eynî dehsalê de, muzîka elektronîk tesîreke mezin li ser [[muzîka populer]] kir; ew yek bi bikaranîna sentezizerên polîfonîk, [[Dahola elektronîkî|daholên elektronîkî]], makîneyên daholê û amûrên lîstina plakê pêk hat, ko di encamê de şêwazên wekî [[dîsko]], [[krautrock]], [[new wave]], [[synthpop]], [[Hip-hop (muzîk)|hip-hop]] û [[muzîka dansê ya elektronîk]] derketin holê. Di destpêka salên 1980î de, sentezizerên dîjîtal ên ko bi awayekî girseyî dihatin hilberandin – wekî [[Yamaha DX7]] – populer bûn; ew proses herwiha bû sebeba pêşketina sîstema [[MIDI]] (''Musical Instrument Digital Interface'' - Navrûya Dîjîtal a Amûrên Muzîkê). Di eynî dehsalê de, bi zêdebûna girêdayîbûna bi sentezizeran û bikaranîna makîneyên daholê yên ko dikarin bên programkirin, muzîka populer a elektronîk derket pêş. Di salên 1990î de, bi berbelavbûna teknolojiyên muzîkê yên ku her ko diçe erzantir dibûn, hilberîna muzîka elektronîk bû beşeke mayînde ya kultura populer. Li [[Berlîn|Berlînê]], ji sala 1989ê pê ve, "[[Love Parade]]" bi zêdetirî 1 milyon beşdaran bû mezintirîn şahiya kolanê û ji bo pîrozbahiyên din ên populer ên muzîka elektronîkî bû çavkaniya îlhamê. o0o7bjud9tsvgn0iuz2r1s5zxwtowbn 2101871 2101870 2026-11-05T19:00:43Z Kawa63 105128 /* */ 2101871 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Muzîka elektronîkî bi berfirehî komek ji [[Cureyên stranê|jenrên muzîkê]] ye ko di afirandina xwe de [[Amûra muzîkî ya elektronîk|amûrên muzîkê yên elektronîkî]], teknolojiya muzîkê û nermalava li ser bingeha devreyê, an jî [[Elektronîk|elektronîkên]] bi hedefa giştî (wek [[Komputera kesanî|komputerên kesane]]) bikar tînin. Ew hem muzîka ko bikaranîna amûrên elektronîkî û hem jî elektromekanîkî ([[muzîka elektroakustîkî]]) tê çêkirin vedihewîne. Amûrên elektronîkî yên paqij bi tevahî bi hilberîna deng a li ser bingeha devreyê ve girêdayî ne, mesela bi karanîna amûrên wekî [[Osîlator|osîlatorek elektronîkî]], [[theremin]], an [[sentezator]]: pêdivî bi pêlên akustîk tune ko berê bi amûrên mekanîkî werin çêkirin û dûv re werin veguheztin sînyalên elektrîkê. Ji hêla din ve, amûrên elektromekanîkî beşên mekanîkî yên wekî têl an çekûç hene ku pêlên deng çêdikin, digel elementên elektrîkê yên wekî [[manyetîk]], [[qûweta audiyoyê]] û [[hoparlor]] sînyalên elektrîkê yên ko ji hêla manyetîkan ve têne hilberandin proses dikin û wan vediguherînin pêlên deng. Amûrên elektromekanîkî yên wiha [[telharmonyûm]], [[orgê Hammond]], [[piyanoya elektrîkê]] û [[gîtara elektrîkî]] ne. Amûrên muzîkê yên elektronîk ên yekê di dawiya asra 19ê de hatin pêşxistin. Di salên 1920 û 1930î de, hin amûrên elektronîk derketin holê û yekê eserên muzîkê yên ko wan amûran bikar tînin, hatin nivîsîn. Di salên 1940î de, kasetên dengî yên manyetîk rê dan muzîkvanan ko dengan qeyd bikin û piştre bi guhertina lez an arasteya kasetê, wan biguherînin; ew yek di eynî salan de li [[Misir]] û [[Fransa|Fransayê]] bû sebeba pêşketina muzîka elektroakustîk a li ser kasetan. "Musique concrète" ([[muzîka konkret]]), ko di sala 1948ê de li [[Parîs|Parîsê]] derket holê, li ser bingeha pêvekirina parçeyên qeydkirî yên dengên xwezayî û pîşesazî ava bûbû. Muzîka ko bi temamî ji jeneratorên elektronîk dihat hilberandin, cara yekê di sala 1953yê de li [[Almanya|Almanyayê]] ji hêla [[Karlheinz Stockhausen]] ve hate afirandin. Herwiha, ji salên 1950î pê ve li [[Japon]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] jî muzîka elektronîk hate çêkirin, û di eynî dehsalê de cara yekê bestekariya algorîtmîk bi rêya komputeran hate temsîl kirin. Di salên 1960î de, di warê [[muzîka komputerê]] ya dîjîtal de gavên pêşeng hatin avêtin, di warê elektronîka zindî de modernî pêk hatin, û amûrên muzîkê yên elektronîk ên japonî dest bi tesîrkirina pîşesaziya muzîkê kirin. Di destpêka salên 1970î de, [[Moog|sentezizerên Moog]] û [[Makîneya daholê|makîneyên daholê]] bûn sebeb ko muzîka elektronîk a sentezkirî berbelav bibe. Di eynî dehsalê de, muzîka elektronîk tesîreke mezin li ser [[muzîka populer]] kir; ew yek bi bikaranîna sentezizerên polîfonîk, [[Dahola elektronîkî|daholên elektronîkî]], makîneyên daholê û amûrên lîstina plakê pêk hat, ko di encamê de şêwazên wekî [[dîsko]], [[krautrock]], [[new wave]], [[synthpop]], [[Hip-hop (muzîk)|hip-hop]] û [[muzîka dansê ya elektronîk]] derketin holê. Di destpêka salên 1980î de, sentezizerên dîjîtal ên ko bi awayekî girseyî dihatin hilberandin – wekî [[Yamaha DX7]] – populer bûn; ew proses herwiha bû sebeba pêşketina sîstema [[MIDI]] (''Musical Instrument Digital Interface'' - Navrûya Dîjîtal a Amûrên Muzîkê). Di eynî dehsalê de, bi zêdebûna girêdayîbûna bi sentezizeran û bikaranîna makîneyên daholê yên ko dikarin bên programkirin, muzîka populer a elektronîk derket pêş. Di salên 1990î de, bi berbelavbûna teknolojiyên muzîkê yên ku her ko diçe erzantir dibûn, hilberîna muzîka elektronîk bû beşeke mayînde ya kultura populer. Li [[Berlîn|Berlînê]], ji sala 1989ê pê ve, "[[Love Parade]]" bi zêdetirî 1 milyon beşdaran bû mezintirîn şahiya kolanê û ji bo pîrozbahiyên din ên populer ên muzîka elektronîkî bû çavkaniya îlhamê. Muzîka elektronîk a îro gelek cureyan dihewîne û ji muzîka hunerî ya ceribandinî bigire heta formên populer ên wekî muzîka dansê ya elektronîk, qadeke berfireh digire nava xwe. Di salên dawî de, muzîka elektronîk li [[Rojhilata Navîn]] populerbûneke mezin bi dest xistiye; hunermendên ji Îran, Kurdistan û Tirkiyeyê amûrên kevneşopî bi tesîrên muzîka "ambient" û "techno"yê re tevlîhev dikin. Muzîka elektronîk a pop, bi taybetî bi şêwaza xwe ya 4/4 tê naskirin û li gorî formên berê – ko tenê di nav beşên sinorkirî de populer bûn –, ew cure zêdetir bi kultura populer a giştî (''mainstream'') ve girêdayî ye. 782wgqa6022wnf3jw47tkwwx05np9wj 2101872 2101871 2026-11-05T19:01:36Z Kawa63 105128 /* */ 2101872 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Muzîka elektronîkî bi berfirehî komek ji [[Cureyên stranê|jenrên muzîkê]] ye ko di afirandina xwe de [[Amûra muzîkî ya elektronîk|amûrên muzîkê yên elektronîkî]], teknolojiya muzîkê û nermalava li ser bingeha devreyê, an jî [[Elektronîk|elektronîkên]] bi hedefa giştî (wek [[Komputera kesanî|komputerên kesane]]) bikar tînin. Ew hem muzîka ko bikaranîna amûrên elektronîkî û hem jî elektromekanîkî ([[muzîka elektroakustîkî]]) tê çêkirin vedihewîne. Amûrên elektronîkî yên paqij bi tevahî bi hilberîna deng a li ser bingeha devreyê ve girêdayî ne, mesela bi karanîna amûrên wekî [[Osîlator|osîlatorek elektronîkî]], [[theremin]], an [[sentezator]]: pêdivî bi pêlên akustîk tune ko berê bi amûrên mekanîkî werin çêkirin û dûv re werin veguheztin sînyalên elektrîkê. Ji hêla din ve, amûrên elektromekanîkî beşên mekanîkî yên wekî têl an çekûç hene ku pêlên deng çêdikin, digel elementên elektrîkê yên wekî [[manyetîk]], [[qûweta audiyoyê]] û [[hoparlor]] sînyalên elektrîkê yên ko ji hêla manyetîkan ve têne hilberandin proses dikin û wan vediguherînin pêlên deng. Amûrên elektromekanîkî yên wiha [[telharmonyûm]], [[orgê Hammond]], [[piyanoya elektrîkê]] û [[gîtara elektrîkî]] ne. Amûrên muzîkê yên elektronîk ên yekê di dawiya asra 19ê de hatin pêşxistin. Di salên 1920 û 1930î de, hin amûrên elektronîk derketin holê û yekê eserên muzîkê yên ko wan amûran bikar tînin, hatin nivîsîn. Di salên 1940î de, kasetên dengî yên manyetîk rê dan muzîkvanan ko dengan qeyd bikin û piştre bi guhertina lez an arasteya kasetê, wan biguherînin; ew yek di eynî salan de li [[Misir]] û [[Fransa|Fransayê]] bû sebeba pêşketina muzîka elektroakustîk a li ser kasetan. "Musique concrète" ([[muzîka konkret]]), ko di sala 1948ê de li [[Parîs|Parîsê]] derket holê, li ser bingeha pêvekirina parçeyên qeydkirî yên dengên xwezayî û pîşesazî ava bûbû. Muzîka ko bi temamî ji jeneratorên elektronîk dihat hilberandin, cara yekê di sala 1953yê de li [[Almanya|Almanyayê]] ji hêla [[Karlheinz Stockhausen]] ve hate afirandin. Herwiha, ji salên 1950î pê ve li [[Japon]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] jî muzîka elektronîk hate çêkirin, û di eynî dehsalê de cara yekê bestekariya algorîtmîk bi rêya komputeran hate temsîl kirin. Di salên 1960î de, di warê [[muzîka komputerê]] ya dîjîtal de gavên pêşeng hatin avêtin, di warê elektronîka zindî de modernî pêk hatin, û amûrên muzîkê yên elektronîk ên japonî dest bi tesîrkirina pîşesaziya muzîkê kirin. Di destpêka salên 1970î de, [[Moog|sentezizerên Moog]] û [[Makîneya daholê|makîneyên daholê]] bûn sebeb ko muzîka elektronîk a sentezkirî berbelav bibe. Di eynî dehsalê de, muzîka elektronîk tesîreke mezin li ser [[muzîka populer]] kir; ew yek bi bikaranîna sentezizerên polîfonîk, [[Dahola elektronîkî|daholên elektronîkî]], makîneyên daholê û amûrên lîstina plakê pêk hat, ko di encamê de şêwazên wekî [[dîsko]], [[krautrock]], [[new wave]], [[synthpop]], [[Hip-hop (muzîk)|hip-hop]] û [[muzîka dansê ya elektronîk]] derketin holê. Di destpêka salên 1980î de, sentezizerên dîjîtal ên ko bi awayekî girseyî dihatin hilberandin – wekî [[Yamaha DX7]] – populer bûn; ew proses herwiha bû sebeba pêşketina sîstema [[MIDI]] (''Musical Instrument Digital Interface'' - Navrûya Dîjîtal a Amûrên Muzîkê). Di eynî dehsalê de, bi zêdebûna girêdayîbûna bi sentezizeran û bikaranîna makîneyên daholê yên ko dikarin bên programkirin, muzîka populer a elektronîk derket pêş. Di salên 1990î de, bi berbelavbûna teknolojiyên muzîkê yên ku her ko diçe erzantir dibûn, hilberîna muzîka elektronîk bû beşeke mayînde ya kultura populer. Li [[Berlîn|Berlînê]], ji sala 1989ê pê ve, "[[Love Parade]]" bi zêdetirî 1 milyon beşdaran bû mezintirîn şahiya kolanê û ji bo pîrozbahiyên din ên populer ên muzîka elektronîkî bû çavkaniya îlhamê. Muzîka elektronîk a îro gelek cureyan dihewîne û ji muzîka hunerî ya ceribandinî bigire heta formên populer ên wekî muzîka dansê ya elektronîk, qadeke berfireh digire nava xwe. Di salên dawî de, muzîka elektronîk li [[Rojhilata Navîn]] populerbûneke mezin bi dest xistiye; hunermendên ji Îran, Kurdistan û Tirkiyeyê amûrên kevneşopî bi tesîrên muzîka "ambient" û "techno"yê re tevlîhev dikin. Muzîka elektronîk a pop, bi taybetî bi şêwaza xwe ya 4/4 tê naskirin û li gorî formên berê – ko tenê di nav beşên sinorkirî de populer bûn –, ew cure zêdetir bi kultura populer a giştî (''mainstream'') ve girêdayî ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} 1ifuxwpvfhpqz6qvog7s4qfzn1ztefu 2101873 2101872 2026-11-05T19:02:41Z Kawa63 105128 /* */ 2101873 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Josef Tal at the Electronic Music Studio.jpg|thumb|[[Josef Tal]] di studiyoya wî ya muzîka elektronîkî li [[Quds|Qudsê]]]] Muzîka elektronîkî bi berfirehî komek ji [[Cureyên stranê|jenrên muzîkê]] ye ko di afirandina xwe de [[Amûra muzîkî ya elektronîk|amûrên muzîkê yên elektronîkî]], teknolojiya muzîkê û nermalava li ser bingeha devreyê, an jî [[Elektronîk|elektronîkên]] bi hedefa giştî (wek [[Komputera kesanî|komputerên kesane]]) bikar tînin. Ew hem muzîka ko bikaranîna amûrên elektronîkî û hem jî elektromekanîkî ([[muzîka elektroakustîkî]]) tê çêkirin vedihewîne. Amûrên elektronîkî yên paqij bi tevahî bi hilberîna deng a li ser bingeha devreyê ve girêdayî ne, mesela bi karanîna amûrên wekî [[Osîlator|osîlatorek elektronîkî]], [[theremin]], an [[sentezator]]: pêdivî bi pêlên akustîk tune ko berê bi amûrên mekanîkî werin çêkirin û dûv re werin veguheztin sînyalên elektrîkê. Ji hêla din ve, amûrên elektromekanîkî beşên mekanîkî yên wekî têl an çekûç hene ku pêlên deng çêdikin, digel elementên elektrîkê yên wekî [[manyetîk]], [[qûweta audiyoyê]] û [[hoparlor]] sînyalên elektrîkê yên ko ji hêla manyetîkan ve têne hilberandin proses dikin û wan vediguherînin pêlên deng. Amûrên elektromekanîkî yên wiha [[telharmonyûm]], [[orgê Hammond]], [[piyanoya elektrîkê]] û [[gîtara elektrîkî]] ne. Amûrên muzîkê yên elektronîk ên yekê di dawiya asra 19ê de hatin pêşxistin. Di salên 1920 û 1930î de, hin amûrên elektronîk derketin holê û yekê eserên muzîkê yên ko wan amûran bikar tînin, hatin nivîsîn. Di salên 1940î de, kasetên dengî yên manyetîk rê dan muzîkvanan ko dengan qeyd bikin û piştre bi guhertina lez an arasteya kasetê, wan biguherînin; ew yek di eynî salan de li [[Misir]] û [[Fransa|Fransayê]] bû sebeba pêşketina muzîka elektroakustîk a li ser kasetan. "Musique concrète" ([[muzîka konkret]]), ko di sala 1948ê de li [[Parîs|Parîsê]] derket holê, li ser bingeha pêvekirina parçeyên qeydkirî yên dengên xwezayî û pîşesazî ava bûbû. Muzîka ko bi temamî ji jeneratorên elektronîk dihat hilberandin, cara yekê di sala 1953yê de li [[Almanya|Almanyayê]] ji hêla [[Karlheinz Stockhausen]] ve hate afirandin. Herwiha, ji salên 1950î pê ve li [[Japon]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] jî muzîka elektronîk hate çêkirin, û di eynî dehsalê de cara yekê bestekariya algorîtmîk bi rêya komputeran hate temsîl kirin. Di salên 1960î de, di warê [[muzîka komputerê]] ya dîjîtal de gavên pêşeng hatin avêtin, di warê elektronîka zindî de modernî pêk hatin, û amûrên muzîkê yên elektronîk ên japonî dest bi tesîrkirina pîşesaziya muzîkê kirin. Di destpêka salên 1970î de, [[Moog|sentezizerên Moog]] û [[Makîneya daholê|makîneyên daholê]] bûn sebeb ko muzîka elektronîk a sentezkirî berbelav bibe. Di eynî dehsalê de, muzîka elektronîk tesîreke mezin li ser [[muzîka populer]] kir; ew yek bi bikaranîna sentezizerên polîfonîk, [[Dahola elektronîkî|daholên elektronîkî]], makîneyên daholê û amûrên lîstina plakê pêk hat, ko di encamê de şêwazên wekî [[dîsko]], [[krautrock]], [[new wave]], [[synthpop]], [[Hip-hop (muzîk)|hip-hop]] û [[muzîka dansê ya elektronîk]] derketin holê. Di destpêka salên 1980î de, sentezizerên dîjîtal ên ko bi awayekî girseyî dihatin hilberandin – wekî [[Yamaha DX7]] – populer bûn; ew proses herwiha bû sebeba pêşketina sîstema [[MIDI]] (''Musical Instrument Digital Interface'' - Navrûya Dîjîtal a Amûrên Muzîkê). Di eynî dehsalê de, bi zêdebûna girêdayîbûna bi sentezizeran û bikaranîna makîneyên daholê yên ko dikarin bên programkirin, muzîka populer a elektronîk derket pêş. Di salên 1990î de, bi berbelavbûna teknolojiyên muzîkê yên ku her ko diçe erzantir dibûn, hilberîna muzîka elektronîk bû beşeke mayînde ya kultura populer. Li [[Berlîn|Berlînê]], ji sala 1989ê pê ve, "[[Love Parade]]" bi zêdetirî 1 milyon beşdaran bû mezintirîn şahiya kolanê û ji bo pîrozbahiyên din ên populer ên muzîka elektronîkî bû çavkaniya îlhamê. Muzîka elektronîk a îro gelek cureyan dihewîne û ji muzîka hunerî ya ceribandinî bigire heta formên populer ên wekî muzîka dansê ya elektronîk, qadeke berfireh digire nava xwe. Di salên dawî de, muzîka elektronîk li [[Rojhilata Navîn]] populerbûneke mezin bi dest xistiye; hunermendên ji Îran, Kurdistan û Tirkiyeyê amûrên kevneşopî bi tesîrên muzîka "ambient" û "techno"yê re tevlîhev dikin. Muzîka elektronîk a pop, bi taybetî bi şêwaza xwe ya 4/4 tê naskirin û li gorî formên berê – ko tenê di nav beşên sinorkirî de populer bûn –, ew cure zêdetir bi kultura populer a giştî (''mainstream'') ve girêdayî ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} qv9wokkh8dwifyb16yn10l3070bj3mi 2101874 2101873 2026-11-05T19:03:03Z Kawa63 105128 /* */ 2101874 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Josef Tal at the Electronic Music Studio.jpg|thumb|[[Josef Tal]] di studiyoya wî ya muzîka elektronîkî li [[Quds|Qudsê]]]] '''Muzîka elektronîkî''' bi berfirehî komek ji [[Cureyên stranê|jenrên muzîkê]] ye ko di afirandina xwe de [[Amûra muzîkî ya elektronîk|amûrên muzîkê yên elektronîkî]], teknolojiya muzîkê û nermalava li ser bingeha devreyê, an jî [[Elektronîk|elektronîkên]] bi hedefa giştî (wek [[Komputera kesanî|komputerên kesane]]) bikar tînin. Ew hem muzîka ko bikaranîna amûrên elektronîkî û hem jî elektromekanîkî ([[muzîka elektroakustîkî]]) tê çêkirin vedihewîne. Amûrên elektronîkî yên paqij bi tevahî bi hilberîna deng a li ser bingeha devreyê ve girêdayî ne, mesela bi karanîna amûrên wekî [[Osîlator|osîlatorek elektronîkî]], [[theremin]], an [[sentezator]]: pêdivî bi pêlên akustîk tune ko berê bi amûrên mekanîkî werin çêkirin û dûv re werin veguheztin sînyalên elektrîkê. Ji hêla din ve, amûrên elektromekanîkî beşên mekanîkî yên wekî têl an çekûç hene ku pêlên deng çêdikin, digel elementên elektrîkê yên wekî [[manyetîk]], [[qûweta audiyoyê]] û [[hoparlor]] sînyalên elektrîkê yên ko ji hêla manyetîkan ve têne hilberandin proses dikin û wan vediguherînin pêlên deng. Amûrên elektromekanîkî yên wiha [[telharmonyûm]], [[orgê Hammond]], [[piyanoya elektrîkê]] û [[gîtara elektrîkî]] ne. Amûrên muzîkê yên elektronîk ên yekê di dawiya asra 19ê de hatin pêşxistin. Di salên 1920 û 1930î de, hin amûrên elektronîk derketin holê û yekê eserên muzîkê yên ko wan amûran bikar tînin, hatin nivîsîn. Di salên 1940î de, kasetên dengî yên manyetîk rê dan muzîkvanan ko dengan qeyd bikin û piştre bi guhertina lez an arasteya kasetê, wan biguherînin; ew yek di eynî salan de li [[Misir]] û [[Fransa|Fransayê]] bû sebeba pêşketina muzîka elektroakustîk a li ser kasetan. "Musique concrète" ([[muzîka konkret]]), ko di sala 1948ê de li [[Parîs|Parîsê]] derket holê, li ser bingeha pêvekirina parçeyên qeydkirî yên dengên xwezayî û pîşesazî ava bûbû. Muzîka ko bi temamî ji jeneratorên elektronîk dihat hilberandin, cara yekê di sala 1953yê de li [[Almanya|Almanyayê]] ji hêla [[Karlheinz Stockhausen]] ve hate afirandin. Herwiha, ji salên 1950î pê ve li [[Japon]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] jî muzîka elektronîk hate çêkirin, û di eynî dehsalê de cara yekê bestekariya algorîtmîk bi rêya komputeran hate temsîl kirin. Di salên 1960î de, di warê [[muzîka komputerê]] ya dîjîtal de gavên pêşeng hatin avêtin, di warê elektronîka zindî de modernî pêk hatin, û amûrên muzîkê yên elektronîk ên japonî dest bi tesîrkirina pîşesaziya muzîkê kirin. Di destpêka salên 1970î de, [[Moog|sentezizerên Moog]] û [[Makîneya daholê|makîneyên daholê]] bûn sebeb ko muzîka elektronîk a sentezkirî berbelav bibe. Di eynî dehsalê de, muzîka elektronîk tesîreke mezin li ser [[muzîka populer]] kir; ew yek bi bikaranîna sentezizerên polîfonîk, [[Dahola elektronîkî|daholên elektronîkî]], makîneyên daholê û amûrên lîstina plakê pêk hat, ko di encamê de şêwazên wekî [[dîsko]], [[krautrock]], [[new wave]], [[synthpop]], [[Hip-hop (muzîk)|hip-hop]] û [[muzîka dansê ya elektronîk]] derketin holê. Di destpêka salên 1980î de, sentezizerên dîjîtal ên ko bi awayekî girseyî dihatin hilberandin – wekî [[Yamaha DX7]] – populer bûn; ew proses herwiha bû sebeba pêşketina sîstema [[MIDI]] (''Musical Instrument Digital Interface'' - Navrûya Dîjîtal a Amûrên Muzîkê). Di eynî dehsalê de, bi zêdebûna girêdayîbûna bi sentezizeran û bikaranîna makîneyên daholê yên ko dikarin bên programkirin, muzîka populer a elektronîk derket pêş. Di salên 1990î de, bi berbelavbûna teknolojiyên muzîkê yên ku her ko diçe erzantir dibûn, hilberîna muzîka elektronîk bû beşeke mayînde ya kultura populer. Li [[Berlîn|Berlînê]], ji sala 1989ê pê ve, "[[Love Parade]]" bi zêdetirî 1 milyon beşdaran bû mezintirîn şahiya kolanê û ji bo pîrozbahiyên din ên populer ên muzîka elektronîkî bû çavkaniya îlhamê. Muzîka elektronîk a îro gelek cureyan dihewîne û ji muzîka hunerî ya ceribandinî bigire heta formên populer ên wekî muzîka dansê ya elektronîk, qadeke berfireh digire nava xwe. Di salên dawî de, muzîka elektronîk li [[Rojhilata Navîn]] populerbûneke mezin bi dest xistiye; hunermendên ji Îran, Kurdistan û Tirkiyeyê amûrên kevneşopî bi tesîrên muzîka "ambient" û "techno"yê re tevlîhev dikin. Muzîka elektronîk a pop, bi taybetî bi şêwaza xwe ya 4/4 tê naskirin û li gorî formên berê – ko tenê di nav beşên sinorkirî de populer bûn –, ew cure zêdetir bi kultura populer a giştî (''mainstream'') ve girêdayî ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} d6zndx09g5v93hn7db2dv0wa5o6nwv5 2101875 2101874 2026-11-05T19:03:20Z Kawa63 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Muzîk]] 2101875 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Josef Tal at the Electronic Music Studio.jpg|thumb|[[Josef Tal]] di studiyoya wî ya muzîka elektronîkî li [[Quds|Qudsê]]]] '''Muzîka elektronîkî''' bi berfirehî komek ji [[Cureyên stranê|jenrên muzîkê]] ye ko di afirandina xwe de [[Amûra muzîkî ya elektronîk|amûrên muzîkê yên elektronîkî]], teknolojiya muzîkê û nermalava li ser bingeha devreyê, an jî [[Elektronîk|elektronîkên]] bi hedefa giştî (wek [[Komputera kesanî|komputerên kesane]]) bikar tînin. Ew hem muzîka ko bikaranîna amûrên elektronîkî û hem jî elektromekanîkî ([[muzîka elektroakustîkî]]) tê çêkirin vedihewîne. Amûrên elektronîkî yên paqij bi tevahî bi hilberîna deng a li ser bingeha devreyê ve girêdayî ne, mesela bi karanîna amûrên wekî [[Osîlator|osîlatorek elektronîkî]], [[theremin]], an [[sentezator]]: pêdivî bi pêlên akustîk tune ko berê bi amûrên mekanîkî werin çêkirin û dûv re werin veguheztin sînyalên elektrîkê. Ji hêla din ve, amûrên elektromekanîkî beşên mekanîkî yên wekî têl an çekûç hene ku pêlên deng çêdikin, digel elementên elektrîkê yên wekî [[manyetîk]], [[qûweta audiyoyê]] û [[hoparlor]] sînyalên elektrîkê yên ko ji hêla manyetîkan ve têne hilberandin proses dikin û wan vediguherînin pêlên deng. Amûrên elektromekanîkî yên wiha [[telharmonyûm]], [[orgê Hammond]], [[piyanoya elektrîkê]] û [[gîtara elektrîkî]] ne. Amûrên muzîkê yên elektronîk ên yekê di dawiya asra 19ê de hatin pêşxistin. Di salên 1920 û 1930î de, hin amûrên elektronîk derketin holê û yekê eserên muzîkê yên ko wan amûran bikar tînin, hatin nivîsîn. Di salên 1940î de, kasetên dengî yên manyetîk rê dan muzîkvanan ko dengan qeyd bikin û piştre bi guhertina lez an arasteya kasetê, wan biguherînin; ew yek di eynî salan de li [[Misir]] û [[Fransa|Fransayê]] bû sebeba pêşketina muzîka elektroakustîk a li ser kasetan. "Musique concrète" ([[muzîka konkret]]), ko di sala 1948ê de li [[Parîs|Parîsê]] derket holê, li ser bingeha pêvekirina parçeyên qeydkirî yên dengên xwezayî û pîşesazî ava bûbû. Muzîka ko bi temamî ji jeneratorên elektronîk dihat hilberandin, cara yekê di sala 1953yê de li [[Almanya|Almanyayê]] ji hêla [[Karlheinz Stockhausen]] ve hate afirandin. Herwiha, ji salên 1950î pê ve li [[Japon]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] jî muzîka elektronîk hate çêkirin, û di eynî dehsalê de cara yekê bestekariya algorîtmîk bi rêya komputeran hate temsîl kirin. Di salên 1960î de, di warê [[muzîka komputerê]] ya dîjîtal de gavên pêşeng hatin avêtin, di warê elektronîka zindî de modernî pêk hatin, û amûrên muzîkê yên elektronîk ên japonî dest bi tesîrkirina pîşesaziya muzîkê kirin. Di destpêka salên 1970î de, [[Moog|sentezizerên Moog]] û [[Makîneya daholê|makîneyên daholê]] bûn sebeb ko muzîka elektronîk a sentezkirî berbelav bibe. Di eynî dehsalê de, muzîka elektronîk tesîreke mezin li ser [[muzîka populer]] kir; ew yek bi bikaranîna sentezizerên polîfonîk, [[Dahola elektronîkî|daholên elektronîkî]], makîneyên daholê û amûrên lîstina plakê pêk hat, ko di encamê de şêwazên wekî [[dîsko]], [[krautrock]], [[new wave]], [[synthpop]], [[Hip-hop (muzîk)|hip-hop]] û [[muzîka dansê ya elektronîk]] derketin holê. Di destpêka salên 1980î de, sentezizerên dîjîtal ên ko bi awayekî girseyî dihatin hilberandin – wekî [[Yamaha DX7]] – populer bûn; ew proses herwiha bû sebeba pêşketina sîstema [[MIDI]] (''Musical Instrument Digital Interface'' - Navrûya Dîjîtal a Amûrên Muzîkê). Di eynî dehsalê de, bi zêdebûna girêdayîbûna bi sentezizeran û bikaranîna makîneyên daholê yên ko dikarin bên programkirin, muzîka populer a elektronîk derket pêş. Di salên 1990î de, bi berbelavbûna teknolojiyên muzîkê yên ku her ko diçe erzantir dibûn, hilberîna muzîka elektronîk bû beşeke mayînde ya kultura populer. Li [[Berlîn|Berlînê]], ji sala 1989ê pê ve, "[[Love Parade]]" bi zêdetirî 1 milyon beşdaran bû mezintirîn şahiya kolanê û ji bo pîrozbahiyên din ên populer ên muzîka elektronîkî bû çavkaniya îlhamê. Muzîka elektronîk a îro gelek cureyan dihewîne û ji muzîka hunerî ya ceribandinî bigire heta formên populer ên wekî muzîka dansê ya elektronîk, qadeke berfireh digire nava xwe. Di salên dawî de, muzîka elektronîk li [[Rojhilata Navîn]] populerbûneke mezin bi dest xistiye; hunermendên ji Îran, Kurdistan û Tirkiyeyê amûrên kevneşopî bi tesîrên muzîka "ambient" û "techno"yê re tevlîhev dikin. Muzîka elektronîk a pop, bi taybetî bi şêwaza xwe ya 4/4 tê naskirin û li gorî formên berê – ko tenê di nav beşên sinorkirî de populer bûn –, ew cure zêdetir bi kultura populer a giştî (''mainstream'') ve girêdayî ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Muzîk]] qyuibogusfcqaex05flwpdugnh73bw0 2101876 2101875 2026-11-05T19:03:41Z Kawa63 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Janr]] 2101876 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Josef Tal at the Electronic Music Studio.jpg|thumb|[[Josef Tal]] di studiyoya wî ya muzîka elektronîkî li [[Quds|Qudsê]]]] '''Muzîka elektronîkî''' bi berfirehî komek ji [[Cureyên stranê|jenrên muzîkê]] ye ko di afirandina xwe de [[Amûra muzîkî ya elektronîk|amûrên muzîkê yên elektronîkî]], teknolojiya muzîkê û nermalava li ser bingeha devreyê, an jî [[Elektronîk|elektronîkên]] bi hedefa giştî (wek [[Komputera kesanî|komputerên kesane]]) bikar tînin. Ew hem muzîka ko bikaranîna amûrên elektronîkî û hem jî elektromekanîkî ([[muzîka elektroakustîkî]]) tê çêkirin vedihewîne. Amûrên elektronîkî yên paqij bi tevahî bi hilberîna deng a li ser bingeha devreyê ve girêdayî ne, mesela bi karanîna amûrên wekî [[Osîlator|osîlatorek elektronîkî]], [[theremin]], an [[sentezator]]: pêdivî bi pêlên akustîk tune ko berê bi amûrên mekanîkî werin çêkirin û dûv re werin veguheztin sînyalên elektrîkê. Ji hêla din ve, amûrên elektromekanîkî beşên mekanîkî yên wekî têl an çekûç hene ku pêlên deng çêdikin, digel elementên elektrîkê yên wekî [[manyetîk]], [[qûweta audiyoyê]] û [[hoparlor]] sînyalên elektrîkê yên ko ji hêla manyetîkan ve têne hilberandin proses dikin û wan vediguherînin pêlên deng. Amûrên elektromekanîkî yên wiha [[telharmonyûm]], [[orgê Hammond]], [[piyanoya elektrîkê]] û [[gîtara elektrîkî]] ne. Amûrên muzîkê yên elektronîk ên yekê di dawiya asra 19ê de hatin pêşxistin. Di salên 1920 û 1930î de, hin amûrên elektronîk derketin holê û yekê eserên muzîkê yên ko wan amûran bikar tînin, hatin nivîsîn. Di salên 1940î de, kasetên dengî yên manyetîk rê dan muzîkvanan ko dengan qeyd bikin û piştre bi guhertina lez an arasteya kasetê, wan biguherînin; ew yek di eynî salan de li [[Misir]] û [[Fransa|Fransayê]] bû sebeba pêşketina muzîka elektroakustîk a li ser kasetan. "Musique concrète" ([[muzîka konkret]]), ko di sala 1948ê de li [[Parîs|Parîsê]] derket holê, li ser bingeha pêvekirina parçeyên qeydkirî yên dengên xwezayî û pîşesazî ava bûbû. Muzîka ko bi temamî ji jeneratorên elektronîk dihat hilberandin, cara yekê di sala 1953yê de li [[Almanya|Almanyayê]] ji hêla [[Karlheinz Stockhausen]] ve hate afirandin. Herwiha, ji salên 1950î pê ve li [[Japon]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] jî muzîka elektronîk hate çêkirin, û di eynî dehsalê de cara yekê bestekariya algorîtmîk bi rêya komputeran hate temsîl kirin. Di salên 1960î de, di warê [[muzîka komputerê]] ya dîjîtal de gavên pêşeng hatin avêtin, di warê elektronîka zindî de modernî pêk hatin, û amûrên muzîkê yên elektronîk ên japonî dest bi tesîrkirina pîşesaziya muzîkê kirin. Di destpêka salên 1970î de, [[Moog|sentezizerên Moog]] û [[Makîneya daholê|makîneyên daholê]] bûn sebeb ko muzîka elektronîk a sentezkirî berbelav bibe. Di eynî dehsalê de, muzîka elektronîk tesîreke mezin li ser [[muzîka populer]] kir; ew yek bi bikaranîna sentezizerên polîfonîk, [[Dahola elektronîkî|daholên elektronîkî]], makîneyên daholê û amûrên lîstina plakê pêk hat, ko di encamê de şêwazên wekî [[dîsko]], [[krautrock]], [[new wave]], [[synthpop]], [[Hip-hop (muzîk)|hip-hop]] û [[muzîka dansê ya elektronîk]] derketin holê. Di destpêka salên 1980î de, sentezizerên dîjîtal ên ko bi awayekî girseyî dihatin hilberandin – wekî [[Yamaha DX7]] – populer bûn; ew proses herwiha bû sebeba pêşketina sîstema [[MIDI]] (''Musical Instrument Digital Interface'' - Navrûya Dîjîtal a Amûrên Muzîkê). Di eynî dehsalê de, bi zêdebûna girêdayîbûna bi sentezizeran û bikaranîna makîneyên daholê yên ko dikarin bên programkirin, muzîka populer a elektronîk derket pêş. Di salên 1990î de, bi berbelavbûna teknolojiyên muzîkê yên ku her ko diçe erzantir dibûn, hilberîna muzîka elektronîk bû beşeke mayînde ya kultura populer. Li [[Berlîn|Berlînê]], ji sala 1989ê pê ve, "[[Love Parade]]" bi zêdetirî 1 milyon beşdaran bû mezintirîn şahiya kolanê û ji bo pîrozbahiyên din ên populer ên muzîka elektronîkî bû çavkaniya îlhamê. Muzîka elektronîk a îro gelek cureyan dihewîne û ji muzîka hunerî ya ceribandinî bigire heta formên populer ên wekî muzîka dansê ya elektronîk, qadeke berfireh digire nava xwe. Di salên dawî de, muzîka elektronîk li [[Rojhilata Navîn]] populerbûneke mezin bi dest xistiye; hunermendên ji Îran, Kurdistan û Tirkiyeyê amûrên kevneşopî bi tesîrên muzîka "ambient" û "techno"yê re tevlîhev dikin. Muzîka elektronîk a pop, bi taybetî bi şêwaza xwe ya 4/4 tê naskirin û li gorî formên berê – ko tenê di nav beşên sinorkirî de populer bûn –, ew cure zêdetir bi kultura populer a giştî (''mainstream'') ve girêdayî ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Muzîk]] [[Kategorî:Janr]] 647np0yp8hfunv966ma9ffetpqn0oi6 2101877 2101876 2026-11-05T19:03:54Z Kawa63 105128 /* */ 2101877 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Josef Tal at the Electronic Music Studio.jpg|thumb|[[Josef Tal]] di studiyoya wî ya muzîka elektronîkî li [[Quds|Qudsê]]]] '''Muzîka elektronîkî''' bi berfirehî komek ji [[Cureyên stranê|janrên muzîkê]] ye ko di afirandina xwe de [[Amûra muzîkî ya elektronîk|amûrên muzîkê yên elektronîkî]], teknolojiya muzîkê û nermalava li ser bingeha devreyê, an jî [[Elektronîk|elektronîkên]] bi hedefa giştî (wek [[Komputera kesanî|komputerên kesane]]) bikar tînin. Ew hem muzîka ko bikaranîna amûrên elektronîkî û hem jî elektromekanîkî ([[muzîka elektroakustîkî]]) tê çêkirin vedihewîne. Amûrên elektronîkî yên paqij bi tevahî bi hilberîna deng a li ser bingeha devreyê ve girêdayî ne, mesela bi karanîna amûrên wekî [[Osîlator|osîlatorek elektronîkî]], [[theremin]], an [[sentezator]]: pêdivî bi pêlên akustîk tune ko berê bi amûrên mekanîkî werin çêkirin û dûv re werin veguheztin sînyalên elektrîkê. Ji hêla din ve, amûrên elektromekanîkî beşên mekanîkî yên wekî têl an çekûç hene ku pêlên deng çêdikin, digel elementên elektrîkê yên wekî [[manyetîk]], [[qûweta audiyoyê]] û [[hoparlor]] sînyalên elektrîkê yên ko ji hêla manyetîkan ve têne hilberandin proses dikin û wan vediguherînin pêlên deng. Amûrên elektromekanîkî yên wiha [[telharmonyûm]], [[orgê Hammond]], [[piyanoya elektrîkê]] û [[gîtara elektrîkî]] ne. Amûrên muzîkê yên elektronîk ên yekê di dawiya asra 19ê de hatin pêşxistin. Di salên 1920 û 1930î de, hin amûrên elektronîk derketin holê û yekê eserên muzîkê yên ko wan amûran bikar tînin, hatin nivîsîn. Di salên 1940î de, kasetên dengî yên manyetîk rê dan muzîkvanan ko dengan qeyd bikin û piştre bi guhertina lez an arasteya kasetê, wan biguherînin; ew yek di eynî salan de li [[Misir]] û [[Fransa|Fransayê]] bû sebeba pêşketina muzîka elektroakustîk a li ser kasetan. "Musique concrète" ([[muzîka konkret]]), ko di sala 1948ê de li [[Parîs|Parîsê]] derket holê, li ser bingeha pêvekirina parçeyên qeydkirî yên dengên xwezayî û pîşesazî ava bûbû. Muzîka ko bi temamî ji jeneratorên elektronîk dihat hilberandin, cara yekê di sala 1953yê de li [[Almanya|Almanyayê]] ji hêla [[Karlheinz Stockhausen]] ve hate afirandin. Herwiha, ji salên 1950î pê ve li [[Japon]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] jî muzîka elektronîk hate çêkirin, û di eynî dehsalê de cara yekê bestekariya algorîtmîk bi rêya komputeran hate temsîl kirin. Di salên 1960î de, di warê [[muzîka komputerê]] ya dîjîtal de gavên pêşeng hatin avêtin, di warê elektronîka zindî de modernî pêk hatin, û amûrên muzîkê yên elektronîk ên japonî dest bi tesîrkirina pîşesaziya muzîkê kirin. Di destpêka salên 1970î de, [[Moog|sentezizerên Moog]] û [[Makîneya daholê|makîneyên daholê]] bûn sebeb ko muzîka elektronîk a sentezkirî berbelav bibe. Di eynî dehsalê de, muzîka elektronîk tesîreke mezin li ser [[muzîka populer]] kir; ew yek bi bikaranîna sentezizerên polîfonîk, [[Dahola elektronîkî|daholên elektronîkî]], makîneyên daholê û amûrên lîstina plakê pêk hat, ko di encamê de şêwazên wekî [[dîsko]], [[krautrock]], [[new wave]], [[synthpop]], [[Hip-hop (muzîk)|hip-hop]] û [[muzîka dansê ya elektronîk]] derketin holê. Di destpêka salên 1980î de, sentezizerên dîjîtal ên ko bi awayekî girseyî dihatin hilberandin – wekî [[Yamaha DX7]] – populer bûn; ew proses herwiha bû sebeba pêşketina sîstema [[MIDI]] (''Musical Instrument Digital Interface'' - Navrûya Dîjîtal a Amûrên Muzîkê). Di eynî dehsalê de, bi zêdebûna girêdayîbûna bi sentezizeran û bikaranîna makîneyên daholê yên ko dikarin bên programkirin, muzîka populer a elektronîk derket pêş. Di salên 1990î de, bi berbelavbûna teknolojiyên muzîkê yên ku her ko diçe erzantir dibûn, hilberîna muzîka elektronîk bû beşeke mayînde ya kultura populer. Li [[Berlîn|Berlînê]], ji sala 1989ê pê ve, "[[Love Parade]]" bi zêdetirî 1 milyon beşdaran bû mezintirîn şahiya kolanê û ji bo pîrozbahiyên din ên populer ên muzîka elektronîkî bû çavkaniya îlhamê. Muzîka elektronîk a îro gelek cureyan dihewîne û ji muzîka hunerî ya ceribandinî bigire heta formên populer ên wekî muzîka dansê ya elektronîk, qadeke berfireh digire nava xwe. Di salên dawî de, muzîka elektronîk li [[Rojhilata Navîn]] populerbûneke mezin bi dest xistiye; hunermendên ji Îran, Kurdistan û Tirkiyeyê amûrên kevneşopî bi tesîrên muzîka "ambient" û "techno"yê re tevlîhev dikin. Muzîka elektronîk a pop, bi taybetî bi şêwaza xwe ya 4/4 tê naskirin û li gorî formên berê – ko tenê di nav beşên sinorkirî de populer bûn –, ew cure zêdetir bi kultura populer a giştî (''mainstream'') ve girêdayî ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Muzîk]] [[Kategorî:Janr]] q4kq2upb9jq4aq12cg9h5ddu9252o9d 2101878 2101877 2026-11-05T19:04:29Z Kawa63 105128 2101878 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Josef Tal at the Electronic Music Studio.jpg|thumb|[[Josef Tal]] di studiyoya wî ya muzîka elektronîkî li [[Quds|Qudsê]]]] '''Muzîka elektronîkî''' bi berfirehî komek ji [[Cureyên stranê|janrên muzîkê]] ye ko di afirandina xwe de [[Amûra muzîkî ya elektronîk|amûrên muzîkê yên elektronîkî]], teknolojiya muzîkê û nermalava li ser bingeha devreyê, an jî [[Elektronîk|elektronîkên]] bi hedefa giştî (wek [[Komputera kesanî|komputerên kesane]]) bikar tînin. Ew hem muzîka ko bikaranîna amûrên elektronîkî û hem jî elektromekanîkî ([[muzîka elektroakustîkî]]) tê çêkirin vedihewîne. Amûrên elektronîkî yên paqij bi tevahî bi hilberîna deng a li ser bingeha devreyê ve girêdayî ne, mesela bi karanîna amûrên wekî [[Osîlator|osîlatorek elektronîkî]], [[theremin]], an [[sentezator]]: pêdivî bi pêlên akustîk tune ko berê bi amûrên mekanîkî werin çêkirin û dûv re werin veguheztin sînyalên elektrîkê. Ji hêla din ve, amûrên elektromekanîkî beşên mekanîkî yên wekî têl an çekûç hene ku pêlên deng çêdikin, digel elementên elektrîkê yên wekî [[manyetîk]], [[qûweta audiyoyê]] û [[hoparlor]] sînyalên elektrîkê yên ko ji hêla manyetîkan ve têne hilberandin proses dikin û wan vediguherînin pêlên deng. Amûrên elektromekanîkî yên wiha [[telharmonyûm]], [[orgê Hammond]], [[piyanoya elektrîkê]] û [[gîtara elektrîkî]] ne. Amûrên muzîkê yên elektronîk ên yekê di dawiya asra 19ê de hatin pêşxistin. Di salên 1920 û 1930î de, hin amûrên elektronîk derketin holê û yekê eserên muzîkê yên ko wan amûran bikar tînin, hatin nivîsîn. Di salên 1940î de, kasetên dengî yên manyetîk rê dan muzîkvanan ko dengan qeyd bikin û piştre bi guhertina lez an arasteya kasetê, wan biguherînin; ew yek di eynî salan de li [[Misir]] û [[Fransa|Fransayê]] bû sebeba pêşketina muzîka elektroakustîk a li ser kasetan. "Musique concrète" ([[muzîka konkret]]), ko di sala 1948ê de li [[Parîs|Parîsê]] derket holê, li ser bingeha pêvekirina parçeyên qeydkirî yên dengên xwezayî û pîşesazî ava bûbû. Muzîka ko bi temamî ji jeneratorên elektronîk dihat hilberandin, cara yekê di sala 1953yê de li [[Almanya|Almanyayê]] ji hêla [[Karlheinz Stockhausen]] ve hate afirandin. Herwiha, ji salên 1950î pê ve li [[Japon]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] jî muzîka elektronîk hate çêkirin, û di eynî dehsalê de cara yekê bestekariya algorîtmîk bi rêya komputeran hate temsîl kirin. Di salên 1960î de, di warê [[muzîka komputerê]] ya dîjîtal de gavên pêşeng hatin avêtin, di warê elektronîka zindî de modernî pêk hatin, û amûrên muzîkê yên elektronîk ên japonî dest bi tesîrkirina pîşesaziya muzîkê kirin. Di destpêka salên 1970î de, [[Moog|sentezizerên Moog]] û [[Makîneya daholê|makîneyên daholê]] bûn sebeb ko muzîka elektronîk a sentezkirî berbelav bibe. Di eynî dehsalê de, muzîka elektronîk tesîreke mezin li ser [[muzîka populer]] kir; ew yek bi bikaranîna sentezizerên polîfonîk, [[Dahola elektronîkî|daholên elektronîkî]], makîneyên daholê û amûrên lîstina plakê pêk hat, ko di encamê de şêwazên wekî [[dîsko]], [[krautrock]], [[new wave]], [[synthpop]], [[Hip-hop (muzîk)|hip-hop]] û [[muzîka dansê ya elektronîk]] derketin holê. Di destpêka salên 1980î de, sentezizerên dîjîtal ên ko bi awayekî girseyî dihatin hilberandin – wekî [[Yamaha DX7]] – populer bûn; ew proses herwiha bû sebeba pêşketina sîstema [[MIDI]] (''Musical Instrument Digital Interface'' - Navrûya Dîjîtal a Amûrên Muzîkê). Di eynî dehsalê de, bi zêdebûna girêdayîbûna bi sentezizeran û bikaranîna makîneyên daholê yên ko dikarin bên programkirin, muzîka populer a elektronîk derket pêş. Di salên 1990î de, bi berbelavbûna teknolojiyên muzîkê yên ku her ko diçe erzantir dibûn, hilberîna muzîka elektronîk bû beşeke mayînde ya kultura populer. Li [[Berlîn|Berlînê]], ji sala 1989ê pê ve, "[[Love Parade]]" bi zêdetirî 1 milyon beşdaran bû mezintirîn şahiya kolanê û ji bo pîrozbahiyên din ên populer ên muzîka elektronîkî bû çavkaniya îlhamê.<ref>{{Cite web |url=https://www.berlinloveparade.com/ |title=Berlin Love Parade. What happened to the World's Greatest Party? |website=www.berlinloveparade.com |access-date=2022-09-23}}</ref> Muzîka elektronîk a îro gelek cureyan dihewîne û ji muzîka hunerî ya ceribandinî bigire heta formên populer ên wekî muzîka dansê ya elektronîk, qadeke berfireh digire nava xwe. Di salên dawî de, muzîka elektronîk li [[Rojhilata Navîn]] populerbûneke mezin bi dest xistiye; hunermendên ji Îran, Kurdistan û Tirkiyeyê amûrên kevneşopî bi tesîrên muzîka "ambient" û "techno"yê re tevlîhev dikin. Muzîka elektronîk a pop, bi taybetî bi şêwaza xwe ya 4/4 tê naskirin û li gorî formên berê – ko tenê di nav beşên sinorkirî de populer bûn –, ew cure zêdetir bi kultura populer a giştî (''mainstream'') ve girêdayî ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Muzîk]] [[Kategorî:Janr]] m170ebsu8vwxovhuz3b4k2eil1xt6vg 2101879 2101878 2026-11-05T19:04:45Z Kawa63 105128 /* */ 2101879 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Josef Tal at the Electronic Music Studio.jpg|thumb|[[Josef Tal]] di studiyoya wî ya muzîka elektronîkî li [[Quds|Qudsê]]]] '''Muzîka elektronîkî''' bi berfirehî komek ji [[Cureyên stranê|janrên muzîkê]] ye ko di afirandina xwe de [[Amûra muzîkî ya elektronîk|amûrên muzîkê yên elektronîkî]], teknolojiya muzîkê û nermalava li ser bingeha devreyê, an jî [[Elektronîk|elektronîkên]] bi hedefa giştî (wek [[Komputera kesanî|komputerên kesane]]) bikar tînin. Ew hem muzîka ko bikaranîna amûrên elektronîkî û hem jî elektromekanîkî ([[muzîka elektroakustîkî]]) tê çêkirin vedihewîne. Amûrên elektronîkî yên paqij bi tevahî bi hilberîna deng a li ser bingeha devreyê ve girêdayî ne, mesela bi karanîna amûrên wekî [[Osîlator|osîlatorek elektronîkî]], [[theremin]], an [[sentezator]]: pêdivî bi pêlên akustîk tune ko berê bi amûrên mekanîkî werin çêkirin û dûv re werin veguheztin sînyalên elektrîkê. Ji hêla din ve, amûrên elektromekanîkî beşên mekanîkî yên wekî têl an çekûç hene ku pêlên deng çêdikin, digel elementên elektrîkê yên wekî [[manyetîk]], [[qûweta audiyoyê]] û [[hoparlor]] sînyalên elektrîkê yên ko ji hêla manyetîkan ve têne hilberandin proses dikin û wan vediguherînin pêlên deng. Amûrên elektromekanîkî yên wiha [[telharmonyûm]], [[orgê Hammond]], [[piyanoya elektrîkê]] û [[gîtara elektrîkî]] ne. Amûrên muzîkê yên elektronîk ên yekê di dawiya asra 19ê de hatin pêşxistin. Di salên 1920 û 1930î de, hin amûrên elektronîk derketin holê û yekê eserên muzîkê yên ko wan amûran bikar tînin, hatin nivîsîn. Di salên 1940î de, kasetên dengî yên manyetîk rê dan muzîkvanan ko dengan qeyd bikin û piştre bi guhertina lez an arasteya kasetê, wan biguherînin; ew yek di eynî salan de li [[Misir]] û [[Fransa|Fransayê]] bû sebeba pêşketina muzîka elektroakustîk a li ser kasetan. "Musique concrète" ([[muzîka konkret]]), ko di sala 1948ê de li [[Parîs|Parîsê]] derket holê, li ser bingeha pêvekirina parçeyên qeydkirî yên dengên xwezayî û pîşesazî ava bûbû. Muzîka ko bi temamî ji jeneratorên elektronîk dihat hilberandin, cara yekê di sala 1953yê de li [[Almanya|Almanyayê]] ji hêla [[Karlheinz Stockhausen]] ve hate afirandin. Herwiha, ji salên 1950î pê ve li [[Japon]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] jî muzîka elektronîk hate çêkirin, û di eynî dehsalê de cara yekê bestekariya algorîtmîk bi rêya komputeran hate temsîl kirin. Di salên 1960î de, di warê [[muzîka komputerê]] ya dîjîtal de gavên pêşeng hatin avêtin, di warê elektronîka zindî de modernî pêk hatin, û amûrên muzîkê yên elektronîk ên japonî dest bi tesîrkirina pîşesaziya muzîkê kirin. Di destpêka salên 1970î de, [[Moog|sentezizerên Moog]] û [[Makîneya daholê|makîneyên daholê]] bûn sebeb ko muzîka elektronîk a sentezkirî berbelav bibe. Di eynî dehsalê de, muzîka elektronîk tesîreke mezin li ser [[muzîka populer]] kir; ew yek bi bikaranîna sentezizerên polîfonîk, [[Dahola elektronîkî|daholên elektronîkî]], makîneyên daholê û amûrên lîstina plakê pêk hat, ko di encamê de şêwazên wekî [[dîsko]], [[krautrock]], [[new wave]], [[synthpop]], [[Hip-hop (muzîk)|hip-hop]] û [[muzîka dansê ya elektronîk]] derketin holê. Di destpêka salên 1980î de, sentezizerên dîjîtal ên ko bi awayekî girseyî dihatin hilberandin – wekî [[Yamaha DX7]] – populer bûn; ew proses herwiha bû sebeba pêşketina sîstema [[MIDI]] (''Musical Instrument Digital Interface'' - Navrûya Dîjîtal a Amûrên Muzîkê). Di eynî dehsalê de, bi zêdebûna girêdayîbûna bi sentezizeran û bikaranîna makîneyên daholê yên ko dikarin bên programkirin, muzîka populer a elektronîk derket pêş. Di salên 1990î de, bi berbelavbûna teknolojiyên muzîkê yên ku her ko diçe erzantir dibûn, hilberîna muzîka elektronîk bû beşeke mayînde ya kultura populer. Li [[Berlîn|Berlînê]], ji sala 1989ê pê ve, "[[Love Parade]]" bi zêdetirî 1 milyon beşdaran bû mezintirîn şahiya kolanê û ji bo pîrozbahiyên din ên populer ên muzîka elektronîkî bû çavkaniya îlhamê.<ref>{{Cite web |url=https://www.berlinloveparade.com/ |title=Berlin Love Parade. What happened to the World's Greatest Party? |website=www.berlinloveparade.com |access-date=2022-09-23}}</ref> Muzîka elektronîk a îro gelek cureyan dihewîne û ji muzîka hunerî ya ceribandinî bigire heta formên populer ên wekî muzîka dansê ya elektronîk, qadeke berfireh digire nava xwe. Di salên dawî de, muzîka elektronîk li [[Rojhilata Navîn]] populerbûneke mezin bi dest xistiye; hunermendên ji Îran, Kurdistan û Tirkiyeyê amûrên kevneşopî bi tesîrên muzîka "ambient" û "techno"yê re tevlîhev dikin. Muzîka elektronîk a pop, bi taybetî bi şêwaza xwe ya 4/4 tê naskirin û li gorî formên berê – ko tenê di nav beşên sinorkirî de populer bûn –, ew cure zêdetir bi kultura populer a giştî (''mainstream'') ve girêdayî ye.<ref>{{Cite journal |last=Neill |first=Ben |date=2002 |title=Pleasure Beats: Rhythm and the Aesthetics of Current Electronic Music |journal=[[Leonardo Music Journal]] |volume=12 |pages=3–6 |doi=10.1162/096112102762295052 |s2cid=57562349}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Muzîk]] [[Kategorî:Janr]] 1gjg6yff8psgabsdjolbb0gu5911m8e 2101880 2101879 2026-11-05T19:06:07Z Kawa63 105128 /* Çavkanî */ 2101880 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Josef Tal at the Electronic Music Studio.jpg|thumb|[[Josef Tal]] di studiyoya wî ya muzîka elektronîkî li [[Quds|Qudsê]]]] '''Muzîka elektronîkî''' bi berfirehî komek ji [[Cureyên stranê|janrên muzîkê]] ye ko di afirandina xwe de [[Amûra muzîkî ya elektronîk|amûrên muzîkê yên elektronîkî]], teknolojiya muzîkê û nermalava li ser bingeha devreyê, an jî [[Elektronîk|elektronîkên]] bi hedefa giştî (wek [[Komputera kesanî|komputerên kesane]]) bikar tînin. Ew hem muzîka ko bikaranîna amûrên elektronîkî û hem jî elektromekanîkî ([[muzîka elektroakustîkî]]) tê çêkirin vedihewîne. Amûrên elektronîkî yên paqij bi tevahî bi hilberîna deng a li ser bingeha devreyê ve girêdayî ne, mesela bi karanîna amûrên wekî [[Osîlator|osîlatorek elektronîkî]], [[theremin]], an [[sentezator]]: pêdivî bi pêlên akustîk tune ko berê bi amûrên mekanîkî werin çêkirin û dûv re werin veguheztin sînyalên elektrîkê. Ji hêla din ve, amûrên elektromekanîkî beşên mekanîkî yên wekî têl an çekûç hene ku pêlên deng çêdikin, digel elementên elektrîkê yên wekî [[manyetîk]], [[qûweta audiyoyê]] û [[hoparlor]] sînyalên elektrîkê yên ko ji hêla manyetîkan ve têne hilberandin proses dikin û wan vediguherînin pêlên deng. Amûrên elektromekanîkî yên wiha [[telharmonyûm]], [[orgê Hammond]], [[piyanoya elektrîkê]] û [[gîtara elektrîkî]] ne. Amûrên muzîkê yên elektronîk ên yekê di dawiya asra 19ê de hatin pêşxistin. Di salên 1920 û 1930î de, hin amûrên elektronîk derketin holê û yekê eserên muzîkê yên ko wan amûran bikar tînin, hatin nivîsîn. Di salên 1940î de, kasetên dengî yên manyetîk rê dan muzîkvanan ko dengan qeyd bikin û piştre bi guhertina lez an arasteya kasetê, wan biguherînin; ew yek di eynî salan de li [[Misir]] û [[Fransa|Fransayê]] bû sebeba pêşketina muzîka elektroakustîk a li ser kasetan. "Musique concrète" ([[muzîka konkret]]), ko di sala 1948ê de li [[Parîs|Parîsê]] derket holê, li ser bingeha pêvekirina parçeyên qeydkirî yên dengên xwezayî û pîşesazî ava bûbû. Muzîka ko bi temamî ji jeneratorên elektronîk dihat hilberandin, cara yekê di sala 1953yê de li [[Almanya|Almanyayê]] ji hêla [[Karlheinz Stockhausen]] ve hate afirandin. Herwiha, ji salên 1950î pê ve li [[Japon]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] jî muzîka elektronîk hate çêkirin, û di eynî dehsalê de cara yekê bestekariya algorîtmîk bi rêya komputeran hate temsîl kirin. Di salên 1960î de, di warê [[muzîka komputerê]] ya dîjîtal de gavên pêşeng hatin avêtin, di warê elektronîka zindî de modernî pêk hatin, û amûrên muzîkê yên elektronîk ên japonî dest bi tesîrkirina pîşesaziya muzîkê kirin. Di destpêka salên 1970î de, [[Moog|sentezizerên Moog]] û [[Makîneya daholê|makîneyên daholê]] bûn sebeb ko muzîka elektronîk a sentezkirî berbelav bibe. Di eynî dehsalê de, muzîka elektronîk tesîreke mezin li ser [[muzîka populer]] kir; ew yek bi bikaranîna sentezizerên polîfonîk, [[Dahola elektronîkî|daholên elektronîkî]], makîneyên daholê û amûrên lîstina plakê pêk hat, ko di encamê de şêwazên wekî [[dîsko]], [[krautrock]], [[new wave]], [[synthpop]], [[Hip-hop (muzîk)|hip-hop]] û [[muzîka dansê ya elektronîk]] derketin holê. Di destpêka salên 1980î de, sentezizerên dîjîtal ên ko bi awayekî girseyî dihatin hilberandin – wekî [[Yamaha DX7]] – populer bûn; ew proses herwiha bû sebeba pêşketina sîstema [[MIDI]] (''Musical Instrument Digital Interface'' - Navrûya Dîjîtal a Amûrên Muzîkê). Di eynî dehsalê de, bi zêdebûna girêdayîbûna bi sentezizeran û bikaranîna makîneyên daholê yên ko dikarin bên programkirin, muzîka populer a elektronîk derket pêş. Di salên 1990î de, bi berbelavbûna teknolojiyên muzîkê yên ku her ko diçe erzantir dibûn, hilberîna muzîka elektronîk bû beşeke mayînde ya kultura populer. Li [[Berlîn|Berlînê]], ji sala 1989ê pê ve, "[[Love Parade]]" bi zêdetirî 1 milyon beşdaran bû mezintirîn şahiya kolanê û ji bo pîrozbahiyên din ên populer ên muzîka elektronîkî bû çavkaniya îlhamê.<ref>{{Cite web |url=https://www.berlinloveparade.com/ |title=Berlin Love Parade. What happened to the World's Greatest Party? |website=www.berlinloveparade.com |access-date=2022-09-23}}</ref> Muzîka elektronîk a îro gelek cureyan dihewîne û ji muzîka hunerî ya ceribandinî bigire heta formên populer ên wekî muzîka dansê ya elektronîk, qadeke berfireh digire nava xwe. Di salên dawî de, muzîka elektronîk li [[Rojhilata Navîn]] populerbûneke mezin bi dest xistiye; hunermendên ji Îran, Kurdistan û Tirkiyeyê amûrên kevneşopî bi tesîrên muzîka "ambient" û "techno"yê re tevlîhev dikin. Muzîka elektronîk a pop, bi taybetî bi şêwaza xwe ya 4/4 tê naskirin û li gorî formên berê – ko tenê di nav beşên sinorkirî de populer bûn –, ew cure zêdetir bi kultura populer a giştî (''mainstream'') ve girêdayî ye.<ref>{{Cite journal |last=Neill |first=Ben |date=2002 |title=Pleasure Beats: Rhythm and the Aesthetics of Current Electronic Music |journal=[[Leonardo Music Journal]] |volume=12 |pages=3–6 |doi=10.1162/096112102762295052 |s2cid=57562349}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Xwendina bêtir === [[Kategorî:Muzîk]] [[Kategorî:Janr]] ae5hb2ne1kjzrvx9evsgt4xqffsr6ih 2101881 2101880 2026-11-05T19:06:28Z Kawa63 105128 /* Xwendina bêtir */ 2101881 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Josef Tal at the Electronic Music Studio.jpg|thumb|[[Josef Tal]] di studiyoya wî ya muzîka elektronîkî li [[Quds|Qudsê]]]] '''Muzîka elektronîkî''' bi berfirehî komek ji [[Cureyên stranê|janrên muzîkê]] ye ko di afirandina xwe de [[Amûra muzîkî ya elektronîk|amûrên muzîkê yên elektronîkî]], teknolojiya muzîkê û nermalava li ser bingeha devreyê, an jî [[Elektronîk|elektronîkên]] bi hedefa giştî (wek [[Komputera kesanî|komputerên kesane]]) bikar tînin. Ew hem muzîka ko bikaranîna amûrên elektronîkî û hem jî elektromekanîkî ([[muzîka elektroakustîkî]]) tê çêkirin vedihewîne. Amûrên elektronîkî yên paqij bi tevahî bi hilberîna deng a li ser bingeha devreyê ve girêdayî ne, mesela bi karanîna amûrên wekî [[Osîlator|osîlatorek elektronîkî]], [[theremin]], an [[sentezator]]: pêdivî bi pêlên akustîk tune ko berê bi amûrên mekanîkî werin çêkirin û dûv re werin veguheztin sînyalên elektrîkê. Ji hêla din ve, amûrên elektromekanîkî beşên mekanîkî yên wekî têl an çekûç hene ku pêlên deng çêdikin, digel elementên elektrîkê yên wekî [[manyetîk]], [[qûweta audiyoyê]] û [[hoparlor]] sînyalên elektrîkê yên ko ji hêla manyetîkan ve têne hilberandin proses dikin û wan vediguherînin pêlên deng. Amûrên elektromekanîkî yên wiha [[telharmonyûm]], [[orgê Hammond]], [[piyanoya elektrîkê]] û [[gîtara elektrîkî]] ne. Amûrên muzîkê yên elektronîk ên yekê di dawiya asra 19ê de hatin pêşxistin. Di salên 1920 û 1930î de, hin amûrên elektronîk derketin holê û yekê eserên muzîkê yên ko wan amûran bikar tînin, hatin nivîsîn. Di salên 1940î de, kasetên dengî yên manyetîk rê dan muzîkvanan ko dengan qeyd bikin û piştre bi guhertina lez an arasteya kasetê, wan biguherînin; ew yek di eynî salan de li [[Misir]] û [[Fransa|Fransayê]] bû sebeba pêşketina muzîka elektroakustîk a li ser kasetan. "Musique concrète" ([[muzîka konkret]]), ko di sala 1948ê de li [[Parîs|Parîsê]] derket holê, li ser bingeha pêvekirina parçeyên qeydkirî yên dengên xwezayî û pîşesazî ava bûbû. Muzîka ko bi temamî ji jeneratorên elektronîk dihat hilberandin, cara yekê di sala 1953yê de li [[Almanya|Almanyayê]] ji hêla [[Karlheinz Stockhausen]] ve hate afirandin. Herwiha, ji salên 1950î pê ve li [[Japon]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] jî muzîka elektronîk hate çêkirin, û di eynî dehsalê de cara yekê bestekariya algorîtmîk bi rêya komputeran hate temsîl kirin. Di salên 1960î de, di warê [[muzîka komputerê]] ya dîjîtal de gavên pêşeng hatin avêtin, di warê elektronîka zindî de modernî pêk hatin, û amûrên muzîkê yên elektronîk ên japonî dest bi tesîrkirina pîşesaziya muzîkê kirin. Di destpêka salên 1970î de, [[Moog|sentezizerên Moog]] û [[Makîneya daholê|makîneyên daholê]] bûn sebeb ko muzîka elektronîk a sentezkirî berbelav bibe. Di eynî dehsalê de, muzîka elektronîk tesîreke mezin li ser [[muzîka populer]] kir; ew yek bi bikaranîna sentezizerên polîfonîk, [[Dahola elektronîkî|daholên elektronîkî]], makîneyên daholê û amûrên lîstina plakê pêk hat, ko di encamê de şêwazên wekî [[dîsko]], [[krautrock]], [[new wave]], [[synthpop]], [[Hip-hop (muzîk)|hip-hop]] û [[muzîka dansê ya elektronîk]] derketin holê. Di destpêka salên 1980î de, sentezizerên dîjîtal ên ko bi awayekî girseyî dihatin hilberandin – wekî [[Yamaha DX7]] – populer bûn; ew proses herwiha bû sebeba pêşketina sîstema [[MIDI]] (''Musical Instrument Digital Interface'' - Navrûya Dîjîtal a Amûrên Muzîkê). Di eynî dehsalê de, bi zêdebûna girêdayîbûna bi sentezizeran û bikaranîna makîneyên daholê yên ko dikarin bên programkirin, muzîka populer a elektronîk derket pêş. Di salên 1990î de, bi berbelavbûna teknolojiyên muzîkê yên ku her ko diçe erzantir dibûn, hilberîna muzîka elektronîk bû beşeke mayînde ya kultura populer. Li [[Berlîn|Berlînê]], ji sala 1989ê pê ve, "[[Love Parade]]" bi zêdetirî 1 milyon beşdaran bû mezintirîn şahiya kolanê û ji bo pîrozbahiyên din ên populer ên muzîka elektronîkî bû çavkaniya îlhamê.<ref>{{Cite web |url=https://www.berlinloveparade.com/ |title=Berlin Love Parade. What happened to the World's Greatest Party? |website=www.berlinloveparade.com |access-date=2022-09-23}}</ref> Muzîka elektronîk a îro gelek cureyan dihewîne û ji muzîka hunerî ya ceribandinî bigire heta formên populer ên wekî muzîka dansê ya elektronîk, qadeke berfireh digire nava xwe. Di salên dawî de, muzîka elektronîk li [[Rojhilata Navîn]] populerbûneke mezin bi dest xistiye; hunermendên ji Îran, Kurdistan û Tirkiyeyê amûrên kevneşopî bi tesîrên muzîka "ambient" û "techno"yê re tevlîhev dikin. Muzîka elektronîk a pop, bi taybetî bi şêwaza xwe ya 4/4 tê naskirin û li gorî formên berê – ko tenê di nav beşên sinorkirî de populer bûn –, ew cure zêdetir bi kultura populer a giştî (''mainstream'') ve girêdayî ye.<ref>{{Cite journal |last=Neill |first=Ben |date=2002 |title=Pleasure Beats: Rhythm and the Aesthetics of Current Electronic Music |journal=[[Leonardo Music Journal]] |volume=12 |pages=3–6 |doi=10.1162/096112102762295052 |s2cid=57562349}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Xwendina bêtir === {{Refbegin}} * {{citation |last1=Bogdanov |first1=Vladimir |editor=Chris Woodstra |editor2=Stephen Thomas Erlewine |editor3=John Bush <!-- (editors) --> |date=2001 |title=The All Music Guide to Electronica: The Definitive Guide to Electronic Music |series=AMG Allmusic Series |location=San Francisco |publisher=Backbeat Books |isbn=0-87930-628-9 |url=https://archive.org/details/allmusicguidetoe00vlad |ref=none}} * {{citation |last=Chadabe |first=Joel |author-link=Joel Chadabe |date=1997 |title=Electric Sound: The Past and Promise of Electronic Music |location=Upper Saddle River, New Jersey |publisher=[[Prentice Hall]] |ref=none}} * {{citation |last=Crab |first=Simon |date=2005 |title=The Hammond Novachord (1939) |publisher=120 Years of Electronic Music |website=120years.net |url=http://120years.net/machines/novachord/index.html |access-date=5 June 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722235914/http://120years.net/machines/novachord/index.html |archive-date=22 July 2011 |ref=none}} {{Refend}} [[Kategorî:Muzîk]] [[Kategorî:Janr]] g4x1uy3womts3qzlwzcgt071obwf8yt 2101882 2101881 2026-11-05T19:07:00Z Kawa63 105128 /* Xwendina bêtir */ 2101882 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Josef Tal at the Electronic Music Studio.jpg|thumb|[[Josef Tal]] di studiyoya wî ya muzîka elektronîkî li [[Quds|Qudsê]]]] '''Muzîka elektronîkî''' bi berfirehî komek ji [[Cureyên stranê|janrên muzîkê]] ye ko di afirandina xwe de [[Amûra muzîkî ya elektronîk|amûrên muzîkê yên elektronîkî]], teknolojiya muzîkê û nermalava li ser bingeha devreyê, an jî [[Elektronîk|elektronîkên]] bi hedefa giştî (wek [[Komputera kesanî|komputerên kesane]]) bikar tînin. Ew hem muzîka ko bikaranîna amûrên elektronîkî û hem jî elektromekanîkî ([[muzîka elektroakustîkî]]) tê çêkirin vedihewîne. Amûrên elektronîkî yên paqij bi tevahî bi hilberîna deng a li ser bingeha devreyê ve girêdayî ne, mesela bi karanîna amûrên wekî [[Osîlator|osîlatorek elektronîkî]], [[theremin]], an [[sentezator]]: pêdivî bi pêlên akustîk tune ko berê bi amûrên mekanîkî werin çêkirin û dûv re werin veguheztin sînyalên elektrîkê. Ji hêla din ve, amûrên elektromekanîkî beşên mekanîkî yên wekî têl an çekûç hene ku pêlên deng çêdikin, digel elementên elektrîkê yên wekî [[manyetîk]], [[qûweta audiyoyê]] û [[hoparlor]] sînyalên elektrîkê yên ko ji hêla manyetîkan ve têne hilberandin proses dikin û wan vediguherînin pêlên deng. Amûrên elektromekanîkî yên wiha [[telharmonyûm]], [[orgê Hammond]], [[piyanoya elektrîkê]] û [[gîtara elektrîkî]] ne. Amûrên muzîkê yên elektronîk ên yekê di dawiya asra 19ê de hatin pêşxistin. Di salên 1920 û 1930î de, hin amûrên elektronîk derketin holê û yekê eserên muzîkê yên ko wan amûran bikar tînin, hatin nivîsîn. Di salên 1940î de, kasetên dengî yên manyetîk rê dan muzîkvanan ko dengan qeyd bikin û piştre bi guhertina lez an arasteya kasetê, wan biguherînin; ew yek di eynî salan de li [[Misir]] û [[Fransa|Fransayê]] bû sebeba pêşketina muzîka elektroakustîk a li ser kasetan. "Musique concrète" ([[muzîka konkret]]), ko di sala 1948ê de li [[Parîs|Parîsê]] derket holê, li ser bingeha pêvekirina parçeyên qeydkirî yên dengên xwezayî û pîşesazî ava bûbû. Muzîka ko bi temamî ji jeneratorên elektronîk dihat hilberandin, cara yekê di sala 1953yê de li [[Almanya|Almanyayê]] ji hêla [[Karlheinz Stockhausen]] ve hate afirandin. Herwiha, ji salên 1950î pê ve li [[Japon]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] jî muzîka elektronîk hate çêkirin, û di eynî dehsalê de cara yekê bestekariya algorîtmîk bi rêya komputeran hate temsîl kirin. Di salên 1960î de, di warê [[muzîka komputerê]] ya dîjîtal de gavên pêşeng hatin avêtin, di warê elektronîka zindî de modernî pêk hatin, û amûrên muzîkê yên elektronîk ên japonî dest bi tesîrkirina pîşesaziya muzîkê kirin. Di destpêka salên 1970î de, [[Moog|sentezizerên Moog]] û [[Makîneya daholê|makîneyên daholê]] bûn sebeb ko muzîka elektronîk a sentezkirî berbelav bibe. Di eynî dehsalê de, muzîka elektronîk tesîreke mezin li ser [[muzîka populer]] kir; ew yek bi bikaranîna sentezizerên polîfonîk, [[Dahola elektronîkî|daholên elektronîkî]], makîneyên daholê û amûrên lîstina plakê pêk hat, ko di encamê de şêwazên wekî [[dîsko]], [[krautrock]], [[new wave]], [[synthpop]], [[Hip-hop (muzîk)|hip-hop]] û [[muzîka dansê ya elektronîk]] derketin holê. Di destpêka salên 1980î de, sentezizerên dîjîtal ên ko bi awayekî girseyî dihatin hilberandin – wekî [[Yamaha DX7]] – populer bûn; ew proses herwiha bû sebeba pêşketina sîstema [[MIDI]] (''Musical Instrument Digital Interface'' - Navrûya Dîjîtal a Amûrên Muzîkê). Di eynî dehsalê de, bi zêdebûna girêdayîbûna bi sentezizeran û bikaranîna makîneyên daholê yên ko dikarin bên programkirin, muzîka populer a elektronîk derket pêş. Di salên 1990î de, bi berbelavbûna teknolojiyên muzîkê yên ku her ko diçe erzantir dibûn, hilberîna muzîka elektronîk bû beşeke mayînde ya kultura populer. Li [[Berlîn|Berlînê]], ji sala 1989ê pê ve, "[[Love Parade]]" bi zêdetirî 1 milyon beşdaran bû mezintirîn şahiya kolanê û ji bo pîrozbahiyên din ên populer ên muzîka elektronîkî bû çavkaniya îlhamê.<ref>{{Cite web |url=https://www.berlinloveparade.com/ |title=Berlin Love Parade. What happened to the World's Greatest Party? |website=www.berlinloveparade.com |access-date=2022-09-23}}</ref> Muzîka elektronîk a îro gelek cureyan dihewîne û ji muzîka hunerî ya ceribandinî bigire heta formên populer ên wekî muzîka dansê ya elektronîk, qadeke berfireh digire nava xwe. Di salên dawî de, muzîka elektronîk li [[Rojhilata Navîn]] populerbûneke mezin bi dest xistiye; hunermendên ji Îran, Kurdistan û Tirkiyeyê amûrên kevneşopî bi tesîrên muzîka "ambient" û "techno"yê re tevlîhev dikin. Muzîka elektronîk a pop, bi taybetî bi şêwaza xwe ya 4/4 tê naskirin û li gorî formên berê – ko tenê di nav beşên sinorkirî de populer bûn –, ew cure zêdetir bi kultura populer a giştî (''mainstream'') ve girêdayî ye.<ref>{{Cite journal |last=Neill |first=Ben |date=2002 |title=Pleasure Beats: Rhythm and the Aesthetics of Current Electronic Music |journal=[[Leonardo Music Journal]] |volume=12 |pages=3–6 |doi=10.1162/096112102762295052 |s2cid=57562349}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Xwendina bêtir === {{Refbegin}} * {{citation |last1=Bogdanov |first1=Vladimir |editor=Chris Woodstra |editor2=Stephen Thomas Erlewine |editor3=John Bush <!-- (editors) --> |date=2001 |title=The All Music Guide to Electronica: The Definitive Guide to Electronic Music |series=AMG Allmusic Series |location=San Francisco |publisher=Backbeat Books |isbn=0-87930-628-9 |url=https://archive.org/details/allmusicguidetoe00vlad |ref=none}} * {{citation |last=Chadabe |first=Joel |author-link=Joel Chadabe |date=1997 |title=Electric Sound: The Past and Promise of Electronic Music |location=Upper Saddle River, New Jersey |publisher=[[Prentice Hall]] |ref=none}} * {{citation |last=Crab |first=Simon |date=2005 |title=The Hammond Novachord (1939) |publisher=120 Years of Electronic Music |website=120years.net |url=http://120years.net/machines/novachord/index.html |access-date=5 June 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722235914/http://120years.net/machines/novachord/index.html |archive-date=22 July 2011 |ref=none}} {{Refend}} == Girêdanên dervê == [[Kategorî:Muzîk]] [[Kategorî:Janr]] je07mvz1aqufgykyridkfrzv8qq07jp 2101883 2101882 2026-11-05T19:07:32Z Kawa63 105128 /* Girêdanên dervê */ 2101883 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Josef Tal at the Electronic Music Studio.jpg|thumb|[[Josef Tal]] di studiyoya wî ya muzîka elektronîkî li [[Quds|Qudsê]]]] '''Muzîka elektronîkî''' bi berfirehî komek ji [[Cureyên stranê|janrên muzîkê]] ye ko di afirandina xwe de [[Amûra muzîkî ya elektronîk|amûrên muzîkê yên elektronîkî]], teknolojiya muzîkê û nermalava li ser bingeha devreyê, an jî [[Elektronîk|elektronîkên]] bi hedefa giştî (wek [[Komputera kesanî|komputerên kesane]]) bikar tînin. Ew hem muzîka ko bikaranîna amûrên elektronîkî û hem jî elektromekanîkî ([[muzîka elektroakustîkî]]) tê çêkirin vedihewîne. Amûrên elektronîkî yên paqij bi tevahî bi hilberîna deng a li ser bingeha devreyê ve girêdayî ne, mesela bi karanîna amûrên wekî [[Osîlator|osîlatorek elektronîkî]], [[theremin]], an [[sentezator]]: pêdivî bi pêlên akustîk tune ko berê bi amûrên mekanîkî werin çêkirin û dûv re werin veguheztin sînyalên elektrîkê. Ji hêla din ve, amûrên elektromekanîkî beşên mekanîkî yên wekî têl an çekûç hene ku pêlên deng çêdikin, digel elementên elektrîkê yên wekî [[manyetîk]], [[qûweta audiyoyê]] û [[hoparlor]] sînyalên elektrîkê yên ko ji hêla manyetîkan ve têne hilberandin proses dikin û wan vediguherînin pêlên deng. Amûrên elektromekanîkî yên wiha [[telharmonyûm]], [[orgê Hammond]], [[piyanoya elektrîkê]] û [[gîtara elektrîkî]] ne. Amûrên muzîkê yên elektronîk ên yekê di dawiya asra 19ê de hatin pêşxistin. Di salên 1920 û 1930î de, hin amûrên elektronîk derketin holê û yekê eserên muzîkê yên ko wan amûran bikar tînin, hatin nivîsîn. Di salên 1940î de, kasetên dengî yên manyetîk rê dan muzîkvanan ko dengan qeyd bikin û piştre bi guhertina lez an arasteya kasetê, wan biguherînin; ew yek di eynî salan de li [[Misir]] û [[Fransa|Fransayê]] bû sebeba pêşketina muzîka elektroakustîk a li ser kasetan. "Musique concrète" ([[muzîka konkret]]), ko di sala 1948ê de li [[Parîs|Parîsê]] derket holê, li ser bingeha pêvekirina parçeyên qeydkirî yên dengên xwezayî û pîşesazî ava bûbû. Muzîka ko bi temamî ji jeneratorên elektronîk dihat hilberandin, cara yekê di sala 1953yê de li [[Almanya|Almanyayê]] ji hêla [[Karlheinz Stockhausen]] ve hate afirandin. Herwiha, ji salên 1950î pê ve li [[Japon]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] jî muzîka elektronîk hate çêkirin, û di eynî dehsalê de cara yekê bestekariya algorîtmîk bi rêya komputeran hate temsîl kirin. Di salên 1960î de, di warê [[muzîka komputerê]] ya dîjîtal de gavên pêşeng hatin avêtin, di warê elektronîka zindî de modernî pêk hatin, û amûrên muzîkê yên elektronîk ên japonî dest bi tesîrkirina pîşesaziya muzîkê kirin. Di destpêka salên 1970î de, [[Moog|sentezizerên Moog]] û [[Makîneya daholê|makîneyên daholê]] bûn sebeb ko muzîka elektronîk a sentezkirî berbelav bibe. Di eynî dehsalê de, muzîka elektronîk tesîreke mezin li ser [[muzîka populer]] kir; ew yek bi bikaranîna sentezizerên polîfonîk, [[Dahola elektronîkî|daholên elektronîkî]], makîneyên daholê û amûrên lîstina plakê pêk hat, ko di encamê de şêwazên wekî [[dîsko]], [[krautrock]], [[new wave]], [[synthpop]], [[Hip-hop (muzîk)|hip-hop]] û [[muzîka dansê ya elektronîk]] derketin holê. Di destpêka salên 1980î de, sentezizerên dîjîtal ên ko bi awayekî girseyî dihatin hilberandin – wekî [[Yamaha DX7]] – populer bûn; ew proses herwiha bû sebeba pêşketina sîstema [[MIDI]] (''Musical Instrument Digital Interface'' - Navrûya Dîjîtal a Amûrên Muzîkê). Di eynî dehsalê de, bi zêdebûna girêdayîbûna bi sentezizeran û bikaranîna makîneyên daholê yên ko dikarin bên programkirin, muzîka populer a elektronîk derket pêş. Di salên 1990î de, bi berbelavbûna teknolojiyên muzîkê yên ku her ko diçe erzantir dibûn, hilberîna muzîka elektronîk bû beşeke mayînde ya kultura populer. Li [[Berlîn|Berlînê]], ji sala 1989ê pê ve, "[[Love Parade]]" bi zêdetirî 1 milyon beşdaran bû mezintirîn şahiya kolanê û ji bo pîrozbahiyên din ên populer ên muzîka elektronîkî bû çavkaniya îlhamê.<ref>{{Cite web |url=https://www.berlinloveparade.com/ |title=Berlin Love Parade. What happened to the World's Greatest Party? |website=www.berlinloveparade.com |access-date=2022-09-23}}</ref> Muzîka elektronîk a îro gelek cureyan dihewîne û ji muzîka hunerî ya ceribandinî bigire heta formên populer ên wekî muzîka dansê ya elektronîk, qadeke berfireh digire nava xwe. Di salên dawî de, muzîka elektronîk li [[Rojhilata Navîn]] populerbûneke mezin bi dest xistiye; hunermendên ji Îran, Kurdistan û Tirkiyeyê amûrên kevneşopî bi tesîrên muzîka "ambient" û "techno"yê re tevlîhev dikin. Muzîka elektronîk a pop, bi taybetî bi şêwaza xwe ya 4/4 tê naskirin û li gorî formên berê – ko tenê di nav beşên sinorkirî de populer bûn –, ew cure zêdetir bi kultura populer a giştî (''mainstream'') ve girêdayî ye.<ref>{{Cite journal |last=Neill |first=Ben |date=2002 |title=Pleasure Beats: Rhythm and the Aesthetics of Current Electronic Music |journal=[[Leonardo Music Journal]] |volume=12 |pages=3–6 |doi=10.1162/096112102762295052 |s2cid=57562349}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Xwendina bêtir === {{Refbegin}} * {{citation |last1=Bogdanov |first1=Vladimir |editor=Chris Woodstra |editor2=Stephen Thomas Erlewine |editor3=John Bush <!-- (editors) --> |date=2001 |title=The All Music Guide to Electronica: The Definitive Guide to Electronic Music |series=AMG Allmusic Series |location=San Francisco |publisher=Backbeat Books |isbn=0-87930-628-9 |url=https://archive.org/details/allmusicguidetoe00vlad |ref=none}} * {{citation |last=Chadabe |first=Joel |author-link=Joel Chadabe |date=1997 |title=Electric Sound: The Past and Promise of Electronic Music |location=Upper Saddle River, New Jersey |publisher=[[Prentice Hall]] |ref=none}} * {{citation |last=Crab |first=Simon |date=2005 |title=The Hammond Novachord (1939) |publisher=120 Years of Electronic Music |website=120years.net |url=http://120years.net/machines/novachord/index.html |access-date=5 June 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722235914/http://120years.net/machines/novachord/index.html |archive-date=22 July 2011 |ref=none}} {{Refend}} == Girêdanên dervê == {{Wikiquote|Electronic music}}{{Commons category-inline|Electronic music}} [[Kategorî:Muzîk]] [[Kategorî:Janr]] odpfxeqow6vis9eko16hwspxiypayyh 2101884 2101883 2026-11-05T19:07:49Z Kawa63 105128 /* */ 2101884 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Josef Tal at the Electronic Music Studio.jpg|thumb|[[Josef Tal]] di studiyoya wî ya muzîka elektronîkî li [[Quds|Qudsê]]]] '''Muzîka elektronîkî''' bi berfirehî komek ji [[Cureyên stranê|janrên muzîkê]] ye ko di afirandina xwe de [[Amûra muzîkî ya elektronîk|amûrên muzîkê yên elektronîkî]], teknolojiya muzîkê û nermalava li ser bingeha devreyê, an jî [[Elektronîk|elektronîkên]] bi hedefa giştî (wek [[Komputera kesanî|komputerên kesane]]) bikar tînin. Ew hem muzîka ko bikaranîna amûrên elektronîkî û hem jî elektromekanîkî ([[muzîka elektroakustîkî]]) tê çêkirin vedihewîne. Amûrên elektronîkî yên paqij bi tevahî bi hilberîna deng a li ser bingeha devreyê ve girêdayî ne, mesela bi karanîna amûrên wekî [[Osîlator|osîlatorek elektronîkî]], [[theremin]], an [[sentezator]]: pêdivî bi pêlên akustîk tune ko berê bi amûrên mekanîkî werin çêkirin û dûv re werin veguheztin sînyalên elektrîkê. Ji hêla din ve, amûrên elektromekanîkî beşên mekanîkî yên wekî têl an çekûç hene ku pêlên deng çêdikin, digel elementên elektrîkê yên wekî [[manyetîk]], [[qûweta audiyoyê]] û [[hoparlor]] sînyalên elektrîkê yên ko ji hêla manyetîkan ve têne hilberandin proses dikin û wan vediguherînin pêlên deng. Amûrên elektromekanîkî yên wiha [[telharmonyûm]], [[orgê Hammond]], [[piyanoya elektrîkê]] û [[gîtara elektrîkî]] ne. Amûrên muzîkê yên elektronîk ên yekê di dawiya asra 19ê de hatin pêşxistin. Di salên 1920 û 1930î de, hin amûrên elektronîk derketin holê û yekê eserên muzîkê yên ko wan amûran bikar tînin, hatin nivîsîn. Di salên 1940î de, kasetên dengî yên manyetîk rê dan muzîkvanan ko dengan qeyd bikin û piştre bi guhertina lez an arasteya kasetê, wan biguherînin; ew yek di eynî salan de li [[Misir]] û [[Fransa|Fransayê]] bû sebeba pêşketina muzîka elektroakustîk a li ser kasetan. "Musique concrète" ([[muzîka konkret]]), ko di sala 1948ê de li [[Parîs|Parîsê]] derket holê, li ser bingeha pêvekirina parçeyên qeydkirî yên dengên xwezayî û pîşesazî ava bûbû. Muzîka ko bi temamî ji jeneratorên elektronîk dihat hilberandin, cara yekê di sala 1953yê de li [[Almanya|Almanyayê]] ji hêla [[Karlheinz Stockhausen]] ve hate afirandin. Herwiha, ji salên 1950î pê ve li [[Japon]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] jî muzîka elektronîk hate çêkirin, û di eynî dehsalê de cara yekê bestekariya algorîtmîk bi rêya komputeran hate temsîl kirin. Di salên 1960î de, di warê [[muzîka komputerê]] ya dîjîtal de gavên pêşeng hatin avêtin, di warê elektronîka zindî de modernî pêk hatin, û amûrên muzîkê yên elektronîk ên japonî dest bi tesîrkirina pîşesaziya muzîkê kirin. Di destpêka salên 1970î de, [[Moog|sentezizerên Moog]] û [[Makîneya daholê|makîneyên daholê]] bûn sebeb ko muzîka elektronîk a sentezkirî berbelav bibe. Di eynî dehsalê de, muzîka elektronîk tesîreke mezin li ser [[muzîka populer]] kir; ew yek bi bikaranîna sentezizerên polîfonîk, [[Dahola elektronîkî|daholên elektronîkî]], makîneyên daholê û amûrên lîstina plakê pêk hat, ko di encamê de şêwazên wekî [[dîsko]], [[krautrock]], [[new wave]], [[synthpop]], [[Hip-hop (muzîk)|hip-hop]] û [[muzîka dansê ya elektronîk]] derketin holê. Di destpêka salên 1980î de, sentezizerên dîjîtal ên ko bi awayekî girseyî dihatin hilberandin – wekî [[Yamaha DX7]] – populer bûn; ew proses herwiha bû sebeba pêşketina sîstema [[MIDI]] (''Musical Instrument Digital Interface'' - Navrûya Dîjîtal a Amûrên Muzîkê). Di eynî dehsalê de, bi zêdebûna girêdayîbûna bi sentezizeran û bikaranîna makîneyên daholê yên ko dikarin bên programkirin, muzîka populer a elektronîk derket pêş. Di salên 1990î de, bi berbelavbûna teknolojiyên muzîkê yên ku her ko diçe erzantir dibûn, hilberîna muzîka elektronîk bû beşeke mayînde ya kultura populer. Li [[Berlîn|Berlînê]], ji sala 1989ê pê ve, "[[Love Parade]]" bi zêdetirî 1 milyon beşdaran bû mezintirîn şahiya kolanê û ji bo pîrozbahiyên din ên populer ên muzîka elektronîkî bû çavkaniya îlhamê.<ref>{{Cite web |url=https://www.berlinloveparade.com/ |title=Berlin Love Parade. What happened to the World's Greatest Party? |website=www.berlinloveparade.com |access-date=2022-09-23}}</ref> Muzîka elektronîk a îro gelek cureyan dihewîne û ji muzîka hunerî ya ceribandinî bigire heta formên populer ên wekî muzîka dansê ya elektronîk, qadeke berfireh digire nava xwe. Di salên dawî de, muzîka elektronîk li [[Rojhilata Navîn]] populerbûneke mezin bi dest xistiye; hunermendên ji Îran, Kurdistan û Tirkiyeyê amûrên kevneşopî bi tesîrên muzîka "ambient" û "techno"yê re tevlîhev dikin. Muzîka elektronîk a pop, bi taybetî bi şêwaza xwe ya 4/4 tê naskirin û li gorî formên berê – ko tenê di nav beşên sinorkirî de populer bûn –, ew cure zêdetir bi kultura populer a giştî (''mainstream'') ve girêdayî ye.<ref>{{Cite journal |last=Neill |first=Ben |date=2002 |title=Pleasure Beats: Rhythm and the Aesthetics of Current Electronic Music |journal=[[Leonardo Music Journal]] |volume=12 |pages=3–6 |doi=10.1162/096112102762295052 |s2cid=57562349}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Xwendina bêtir === {{Refbegin}} * {{citation |last1=Bogdanov |first1=Vladimir |editor=Chris Woodstra |editor2=Stephen Thomas Erlewine |editor3=John Bush <!-- (editors) --> |date=2001 |title=The All Music Guide to Electronica: The Definitive Guide to Electronic Music |series=AMG Allmusic Series |location=San Francisco |publisher=Backbeat Books |isbn=0-87930-628-9 |url=https://archive.org/details/allmusicguidetoe00vlad |ref=none}} * {{citation |last=Chadabe |first=Joel |author-link=Joel Chadabe |date=1997 |title=Electric Sound: The Past and Promise of Electronic Music |location=Upper Saddle River, New Jersey |publisher=[[Prentice Hall]] |ref=none}} * {{citation |last=Crab |first=Simon |date=2005 |title=The Hammond Novachord (1939) |publisher=120 Years of Electronic Music |website=120years.net |url=http://120years.net/machines/novachord/index.html |access-date=5 June 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722235914/http://120years.net/machines/novachord/index.html |archive-date=22 July 2011 |ref=none}} {{Refend}} == Girêdanên dervê == {{Wikiquote|Electronic music}}{{Commons category-inline|Electronic music}} [[Kategorî:Muzîk]] [[Kategorî:Janr]] 1h941cxyjiu6mib4x9086lv60waa0a5 Şoreşa Rûsyayê 0 330608 2101832 2026-11-05T13:01:17Z Avestaboy 34898 Rûpel bi "'''Şoreşa Rûsyayê''' serdemeke guherînên siyasî û civakî li Rûsyayê bû ku di sala 1917an de dest pê kir. Di vê serdemê de, piştî du şoreşên li pey hev û şerekî navxweyî, Rûsyayê monarşiya xwe hilweşand û şêweyekî sosyalîst ê hikûmetê pejirand." hat çêkirin 2101832 wikitext text/x-wiki '''Şoreşa Rûsyayê''' serdemeke guherînên siyasî û civakî li Rûsyayê bû ku di sala 1917an de dest pê kir. Di vê serdemê de, piştî du şoreşên li pey hev û şerekî navxweyî, Rûsyayê monarşiya xwe hilweşand û şêweyekî sosyalîst ê hikûmetê pejirand. 9ghhtimm2qx6sf7nl8ngn9k51zt4vqx 2101833 2101832 2026-11-05T13:03:48Z Avestaboy 34898 /* */ 2101833 wikitext text/x-wiki '''Şoreşa Rûsyayê''' serdemeke guherînên siyasî û civakî li Rûsyayê bû ku di sala 1917an de dest pê kir. Di vê serdemê de, piştî du şoreşên li pey hev û şerekî navxweyî, Rûsyayê [[Împeratoriya Rûsî|monarşiya]] xwe hilweşand û şêweyekî sosyalîst ê hikûmetê pejirand. ihu84fljlc2z6q5u7m18o5yxe976srq 2101834 2101833 2026-11-05T13:04:37Z Avestaboy 34898 /* */ 2101834 wikitext text/x-wiki '''Şoreşa Rûsyayê''' serdemeke guherînên siyasî û civakî li Rûsyayê bû ku di sala 1917an de dest pê kir. Di vê serdemê de, piştî du şoreşên li pey hev û [[Şerê navxweyî yê Rûsyayê|şerekî navxweyî]], Rûsyayê [[Împeratoriya Rûsî|monarşiya]] xwe hilweşand û şêweyekî sosyalîst ê hikûmetê pejirand. rzhi5dkg06ngjuhq4ab6xywv5hul0vt 2101835 2101834 2026-11-05T13:11:25Z Avestaboy 34898 /* */ 2101835 wikitext text/x-wiki '''Şoreşa Rûsyayê''' serdemeke guherînên siyasî û civakî li Rûsyayê bû ku di sala 1917an de dest pê kir. Di vê serdemê de, piştî du şoreşên li pey hev û [[Şerê navxweyî yê Rûsyayê|şerekî navxweyî]], Rûsyayê [[Împeratoriya Rûsî|monarşiya]] xwe hilweşand û şêweyekî sosyalîst ê hikûmetê pejirand.Ew dikare wekî pêşengê şoreşên din ên ku di encama Şerê Cîhanî yê Yekem de qewimîn, mîna Şoreşa Almanî ya 1918–1919an, bê dîtin. Şoreşa Rûsyayê bûyereke sereke ya sedsala 20an bû. lvtp9gqr0sxzap6oss3zff5ay0virfs 2101836 2101835 2026-11-05T13:12:41Z Avestaboy 34898 /* */ 2101836 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Şoreşa Rûsyayê''' serdemeke guherînên siyasî û civakî li Rûsyayê bû ku di sala 1917an de dest pê kir. Di vê serdemê de, piştî du şoreşên li pey hev û [[Şerê navxweyî yê Rûsyayê|şerekî navxweyî]], Rûsyayê [[Împeratoriya Rûsî|monarşiya]] xwe hilweşand û şêweyekî sosyalîst ê hikûmetê pejirand.Ew dikare wekî pêşengê şoreşên din ên ku di encama Şerê Cîhanî yê Yekem de qewimîn, mîna Şoreşa Almanî ya 1918–1919an, bê dîtin. Şoreşa Rûsyayê bûyereke sereke ya sedsala 20an bû. sw3niiksuwjopxzw99a8jzm6wl8j3pu 2101837 2101836 2026-11-05T13:13:02Z Avestaboy 34898 /* */ 2101837 wikitext text/x-wiki {{Xebat} {{Agahîdanka giştî}} '''Şoreşa Rûsyayê''' serdemeke guherînên siyasî û civakî li Rûsyayê bû ku di sala 1917an de dest pê kir. Di vê serdemê de, piştî du şoreşên li pey hev û [[Şerê navxweyî yê Rûsyayê|şerekî navxweyî]], Rûsyayê [[Împeratoriya Rûsî|monarşiya]] xwe hilweşand û şêweyekî sosyalîst ê hikûmetê pejirand.Ew dikare wekî pêşengê şoreşên din ên ku di encama Şerê Cîhanî yê Yekem de qewimîn, mîna Şoreşa Almanî ya 1918–1919an, bê dîtin. Şoreşa Rûsyayê bûyereke sereke ya sedsala 20an bû. l2l2w0vnv7ancu3an9msfzz5o76ffzl 2101838 2101837 2026-11-05T13:13:16Z Avestaboy 34898 /* */ 2101838 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Şoreşa Rûsyayê''' serdemeke guherînên siyasî û civakî li Rûsyayê bû ku di sala 1917an de dest pê kir. Di vê serdemê de, piştî du şoreşên li pey hev û [[Şerê navxweyî yê Rûsyayê|şerekî navxweyî]], Rûsyayê [[Împeratoriya Rûsî|monarşiya]] xwe hilweşand û şêweyekî sosyalîst ê hikûmetê pejirand.Ew dikare wekî pêşengê şoreşên din ên ku di encama Şerê Cîhanî yê Yekem de qewimîn, mîna Şoreşa Almanî ya 1918–1919an, bê dîtin. Şoreşa Rûsyayê bûyereke sereke ya sedsala 20an bû. 5a8juaclr1rd6wjd8c9m433e7s51l9e 2101839 2101838 2026-11-05T13:14:22Z Avestaboy 34898 /* */ 2101839 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Şoreşa Rûsyayê''' serdemeke guherînên siyasî û civakî li Rûsyayê bû ku di sala 1917an de dest pê kir. Di vê serdemê de, piştî du şoreşên li pey hev û [[Şerê navxweyî yê Rûsyayê|şerekî navxweyî]], Rûsyayê [[Împeratoriya Rûsî|monarşiya]] xwe hilweşand û şêweyekî sosyalîst ê hikûmetê pejirand.Ew dikare wekî pêşengê şoreşên din ên ku di encama Şerê Cîhanî yê Yekem de qewimîn, mîna Şoreşa Almanî ya 1918–1919an, bê dîtin. Şoreşa Rûsyayê bûyereke sereke ya sedsala 20an bû. == Çavkanî == {{çavkanî}} 703j3y3uonbvqm2cuc70az6idz7k8hx 2101840 2101839 2026-11-05T13:16:18Z Avestaboy 34898 /* Çavkanî */ 2101840 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Şoreşa Rûsyayê''' serdemeke guherînên siyasî û civakî li Rûsyayê bû ku di sala 1917an de dest pê kir. Di vê serdemê de, piştî du şoreşên li pey hev û [[Şerê navxweyî yê Rûsyayê|şerekî navxweyî]], Rûsyayê [[Împeratoriya Rûsî|monarşiya]] xwe hilweşand û şêweyekî sosyalîst ê hikûmetê pejirand.Ew dikare wekî pêşengê şoreşên din ên ku di encama Şerê Cîhanî yê Yekem de qewimîn, mîna Şoreşa Almanî ya 1918–1919an, bê dîtin. Şoreşa Rûsyayê bûyereke sereke ya sedsala 20an bû. == Çavkanî == {{çavkanî}} [[Kategorî:1917 li Rûsyayê]] g1fsp1u9dig1tpul8hb2yzdllbh72zv 2101841 2101840 2026-11-05T13:17:40Z Avestaboy 34898 2101841 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Şoreşa Rûsyayê''' serdemeke guherînên siyasî û civakî li Rûsyayê bû ku di sala 1917an de dest pê kir. Di vê serdemê de, piştî du şoreşên li pey hev û [[Şerê navxweyî yê Rûsyayê|şerekî navxweyî]], Rûsyayê [[Împeratoriya Rûsî|monarşiya]] xwe hilweşand û şêweyekî sosyalîst ê hikûmetê pejirand.Ew dikare wekî pêşengê şoreşên din ên ku di encama Şerê Cîhanî yê Yekem de qewimîn, mîna Şoreşa Almanî ya 1918–1919an, bê dîtin. Şoreşa Rûsyayê bûyereke sereke ya sedsala 20an bû. == Çavkanî == {{çavkanî}} [[Kategorî:1917 li Rûsyayê]] [[Kategorî:Vladîmîr Lenîn]] 9tr8ifbzfrv7pwfhief1e5hmyrvxvyr 2101842 2101841 2026-11-05T13:19:37Z Avestaboy 34898 2101842 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Şoreşa Rûsyayê''' serdemeke guherînên siyasî û civakî li Rûsyayê bû ku di sala 1917an de dest pê kir. Di vê serdemê de, piştî du şoreşên li pey hev û [[Şerê navxweyî yê Rûsyayê|şerekî navxweyî]], Rûsyayê [[Împeratoriya Rûsî|monarşiya]] xwe hilweşand û şêweyekî sosyalîst ê hikûmetê pejirand.Ew dikare wekî pêşengê şoreşên din ên ku di encama Şerê Cîhanî yê Yekem de qewimîn, mîna Şoreşa Almanî ya 1918–1919an, bê dîtin. Şoreşa Rûsyayê bûyereke sereke ya sedsala 20an bû. == Çavkanî == {{çavkanî}} [[Kategorî:1917 li Rûsyayê]] [[Kategorî:Vladîmîr Lenîn]] [[Kategorî:Şoreşa Rûsyayê]] k3qqi2pi3ksacdfh8l57s1qhzr7rtiu 2101843 2101842 2026-11-05T13:20:13Z Avestaboy 34898 2101843 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Şoreşa Rûsyayê''' serdemeke guherînên siyasî û civakî li Rûsyayê bû ku di sala 1917an de dest pê kir. Di vê serdemê de, piştî du şoreşên li pey hev û [[Şerê navxweyî yê Rûsyayê|şerekî navxweyî]], Rûsyayê [[Împeratoriya Rûsî|monarşiya]] xwe hilweşand û şêweyekî sosyalîst ê hikûmetê pejirand.Ew dikare wekî pêşengê şoreşên din ên ku di encama Şerê Cîhanî yê Yekem de qewimîn, mîna Şoreşa Almanî ya 1918–1919an, bê dîtin. Şoreşa Rûsyayê bûyereke sereke ya sedsala 20an bû. == Çavkanî == {{çavkanî}} [[Kategorî:1917 li Rûsyayê]] [[Kategorî:Vladîmîr Lenîn]] [[Kategorî:Şoreşa Rûsyayê| ]] akk5dtaj34dwdttxv6txy668dd2ot7i 2101847 2101843 2026-11-05T13:30:12Z Avestaboy 34898 /* */ 2101847 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Şoreşa Rûsyayê''' serdemeke guherînên siyasî û civakî li Rûsyayê bû ku di sala 1917an de dest pê kir. Di vê serdemê de, piştî du şoreşên li pey hev û [[Şerê navxweyî yê Rûsyayê|şerekî navxweyî]], Rûsyayê [[Împeratoriya Rûsî|monarşiya]] xwe hilweşand û şêweyekî sosyalîst ê hikûmetê pejirand.Ew dikare wekî pêşengê şoreşên din ên ku di encama Şerê Cîhanî yê Yekem de qewimîn, mîna Şoreşa Almanî ya 1918–1919an, bê dîtin. Şoreşa Rûsyayê bûyereke sereke ya sedsala 20an bû. Şoreşa Rûsyayê di sala 1917an de di naverasta [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de bi [[Şoreşa Sibatê]] dest pê kir. == Çavkanî == {{çavkanî}} [[Kategorî:1917 li Rûsyayê]] [[Kategorî:Vladîmîr Lenîn]] [[Kategorî:Şoreşa Rûsyayê| ]] ggwh4m5lzezfhajl4c8713ab6vn2wvg 2101848 2101847 2026-11-05T13:44:32Z Avestaboy 34898 /* */ 2101848 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Şoreşa Rûsyayê''' serdemeke guherînên siyasî û civakî li Rûsyayê bû ku di sala 1917an de dest pê kir. Di vê serdemê de, piştî du şoreşên li pey hev û [[Şerê navxweyî yê Rûsyayê|şerekî navxweyî]], Rûsyayê [[Împeratoriya Rûsî|monarşiya]] xwe hilweşand û şêweyekî sosyalîst ê hikûmetê pejirand.Ew dikare wekî pêşengê şoreşên din ên ku di encama Şerê Cîhanî yê Yekem de qewimîn, mîna Şoreşa Almanî ya 1918–1919an, bê dîtin. Şoreşa Rûsyayê bûyereke sereke ya sedsala 20an bû. Şoreşa Rûsyayê di sala 1917an de di naverasta [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de bi [[Şoreşa Sibatê]] dest pê kir. Ji ber ku Împaratoriya Almanî li Eniya Rojhilat artêşa Rûsyayê têk dibir û kêmbûna nan û genim çêdibû, moralê artêşê dişkest û serhildanek êdî nêzîk bû. == Çavkanî == {{çavkanî}} [[Kategorî:1917 li Rûsyayê]] [[Kategorî:Vladîmîr Lenîn]] [[Kategorî:Şoreşa Rûsyayê| ]] svkoufz0wq98st4umfrfm31g2mmkk0k 2101849 2101848 2026-11-05T13:46:36Z Avestaboy 34898 /* */ 2101849 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Şoreşa Rûsyayê''' serdemeke guherînên siyasî û civakî li Rûsyayê bû ku di sala 1917an de dest pê kir. Di vê serdemê de, piştî du şoreşên li pey hev û [[Şerê navxweyî yê Rûsyayê|şerekî navxweyî]], Rûsyayê [[Împeratoriya Rûsî|monarşiya]] xwe hilweşand û şêweyekî sosyalîst ê hikûmetê pejirand.Ew dikare wekî pêşengê şoreşên din ên ku di encama Şerê Cîhanî yê Yekem de qewimîn, mîna Şoreşa Almanî ya 1918–1919an, bê dîtin. Şoreşa Rûsyayê bûyereke sereke ya sedsala 20an bû. Şoreşa Rûsyayê di sala 1917an de di naverasta [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de bi [[Şoreşa Sibatê]] dest pê kir. Ji ber ku [[Împeratoriya Almanî|Împaratoriya Almanî]] li [[Eniya Rojhilat (Şerê Cîhanî yê Yekem)|Eniya Rojhilat]] artêşa Rûsyayê têk dibir û kêmbûna nan û genim çêdibû, moralê artêşê dişkest û serhildanek êdî nêzîk bû. == Çavkanî == {{çavkanî}} [[Kategorî:1917 li Rûsyayê]] [[Kategorî:Vladîmîr Lenîn]] [[Kategorî:Şoreşa Rûsyayê| ]] 3w6wvi1zszibh4gxsjy3um9cqwi4eux 2101850 2101849 2026-11-05T13:47:07Z Avestaboy 34898 /* */ 2101850 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Şoreşa Rûsyayê''' serdemeke guherînên siyasî û civakî li Rûsyayê bû ku di sala 1917an de dest pê kir. Di vê serdemê de, piştî du şoreşên li pey hev û [[Şerê navxweyî yê Rûsyayê|şerekî navxweyî]], Rûsyayê [[Împeratoriya Rûsî|monarşiya]] xwe hilweşand û şêweyekî sosyalîst ê hikûmetê pejirand.Ew dikare wekî pêşengê şoreşên din ên ku di encama Şerê Cîhanî yê Yekem de qewimîn, mîna Şoreşa Almanî ya 1918–1919an, bê dîtin. Şoreşa Rûsyayê bûyereke sereke ya sedsala 20an bû. Şoreşa Rûsyayê di sala 1917an de di naverasta [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de bi [[Şoreşa Sibatê]] dest pê kir. Ji ber ku [[Împeratoriya Almanî]] li [[Eniya Rojhilat (Şerê Cîhanî yê Yekem)|Eniya Rojhilat]] artêşa Rûsyayê têk dibir û kêmbûna nan û genim çêdibû, moralê artêşê dişkest û serhildanek êdî nêzîk bû. == Çavkanî == {{çavkanî}} [[Kategorî:1917 li Rûsyayê]] [[Kategorî:Vladîmîr Lenîn]] [[Kategorî:Şoreşa Rûsyayê| ]] fa33iipjm8lz1s7k3hlotdg4y04ryed 2101851 2101850 2026-11-05T13:53:59Z Avestaboy 34898 /* */ 2101851 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Şoreşa Rûsyayê''' serdemeke guherînên siyasî û civakî li Rûsyayê bû ku di sala 1917an de dest pê kir. Di vê serdemê de, piştî du şoreşên li pey hev û [[Şerê navxweyî yê Rûsyayê|şerekî navxweyî]], Rûsyayê [[Împeratoriya Rûsî|monarşiya]] xwe hilweşand û şêweyekî sosyalîst ê hikûmetê pejirand.Ew dikare wekî pêşengê şoreşên din ên ku di encama Şerê Cîhanî yê Yekem de qewimîn, mîna Şoreşa Almanî ya 1918–1919an, bê dîtin. Şoreşa Rûsyayê bûyereke sereke ya sedsala 20an bû. Şoreşa Rûsyayê di sala 1917an de di naverasta [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de bi [[Şoreşa Sibatê]] dest pê kir. Ji ber ku [[Împeratoriya Almanî]] li [[Eniya Rojhilat (Şerê Cîhanî yê Yekem)|Eniya Rojhilat]] artêşa Rûsyayê têk dibir û kêmbûna nan û genim çêdibû, moralê artêşê dişkest û serhildanek êdî nêzîk bû.<ref>{{Cite journal |paşnav=Petrone |pêşnav=Karen |tarîx=8 çiriya pêşîn 2017 |sernav=David R. Stone, The Russian Army in the Great War: The Eastern Front 1914–1917 |url=https://journals.openedition.org/pipss/4270 |kovar=The Journal of Power Institutions in Post-Soviet Societies |ziman=en |cild=18 |doi=10.4000/pipss.4270 |issn=1769-7069 |doi-access=free}}</ref> == Çavkanî == {{çavkanî}} [[Kategorî:1917 li Rûsyayê]] [[Kategorî:Vladîmîr Lenîn]] [[Kategorî:Şoreşa Rûsyayê| ]] r9d7hbm4c588j5jjnfy7gw7phdfnjtr Kategorî:Şoreşa Rûsyayê 14 330609 2101844 2026-11-05T13:20:59Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2101844 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2101845 2101844 2026-11-05T13:23:11Z Avestaboy 34898 /* */ 2101845 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} 2wk9zlhk27bl8ps6eflthtt7pzqxpgi 2101846 2101845 2026-11-05T13:23:50Z Avestaboy 34898 /* */ 2101846 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:1917 li Rûsyayê]] sadic84d32oizmf7u9loke0ik1l7cwb Enesê Hecî Qasim 0 330610 2101890 2026-11-06T06:15:36Z Enesê Hecî Qasim 192366 Kurte jiyana Enesê Hecî Qasim 2101890 wikitext text/x-wiki Enes ê Hecî Qasim. <nowiki>*</nowiki>Enes ê Hecî Qasim* (jdb. 1969, Gundê Gi,êt, Amûdê) helbestvan û nivîskarekî kurd e. Xwedî 13 pirtûkên çapkirî ye. <nowiki>*</nowiki>Jiyan:* Di sala 1969an de li Gundê Gi,êt, yê girêdayî herêma Amûdê, ji dayik bûye. Xwendina seretayî li gund kiriye, di sala 1980î de li Hesekê bi cih bûye. Di sala 1989an de Enstîtuya Mamosteyan bi dawî aniye û heta sala 2019an mamostetî kiriye. Di sala 1988an de dest bi helbesta klasîk kiriye, di sala 2017an de bi piştevaniya mamoste Mehmûdê Sebrî dest bi helbesta terazûkirî kiriye. Wî terazûya resen a helbesta kurdî çêkiriye û zêrîniyên helbesta kurdî danîne. Di sala 2014an de Navenda Mîtan a çandeya kurdî li Hesekê damezrand, ku pirtûkxaneyek ji 6500 pirtûkan ava kir. Ji Adara 2020an ve li Söderhamn, Swêdê dijî. <nowiki>*</nowiki>Berhemên çapkirî - 13 pirtûk:* Pertewa hestan, Gurzek gul, Hêviyên bi seng, Terazûya helbesta kurdî, Pîrejinek Efrînî pêdariyê diçînê, Razên peyvê, Ferhenga hesan (Kurdî, Erebî, Siwêdî), Dayika min, Abeya kurdî, Aram û Avan, Kurte çîrokên balkêş, Çar salên reş li gel hovên Daiş, Bîranînên girtîyekî bendewarê darizandinê bû, werger e. <nowiki>*</nowiki>Du pirtûkên nû li ber destin:* Rêzimana kurdî. Şahîn şahiya Siwêdê. Danasînek bi giştî. Bi kurdî û Erebî ye. fhzdf3nl5x5rb57hhi6flxca6lgqr08 2101891 2101890 2026-11-06T07:06:01Z Kawa63 105128 /* */ 2101891 wikitext text/x-wiki {{Jêbirin|Ne ensîklopedîk}} Enes ê Hecî Qasim. <nowiki>*</nowiki>Enes ê Hecî Qasim* (jdb. 1969, Gundê Gi,êt, Amûdê) helbestvan û nivîskarekî kurd e. Xwedî 13 pirtûkên çapkirî ye. <nowiki>*</nowiki>Jiyan:* Di sala 1969an de li Gundê Gi,êt, yê girêdayî herêma Amûdê, ji dayik bûye. Xwendina seretayî li gund kiriye, di sala 1980î de li Hesekê bi cih bûye. Di sala 1989an de Enstîtuya Mamosteyan bi dawî aniye û heta sala 2019an mamostetî kiriye. Di sala 1988an de dest bi helbesta klasîk kiriye, di sala 2017an de bi piştevaniya mamoste Mehmûdê Sebrî dest bi helbesta terazûkirî kiriye. Wî terazûya resen a helbesta kurdî çêkiriye û zêrîniyên helbesta kurdî danîne. Di sala 2014an de Navenda Mîtan a çandeya kurdî li Hesekê damezrand, ku pirtûkxaneyek ji 6500 pirtûkan ava kir. Ji Adara 2020an ve li Söderhamn, Swêdê dijî. <nowiki>*</nowiki>Berhemên çapkirî - 13 pirtûk:* Pertewa hestan, Gurzek gul, Hêviyên bi seng, Terazûya helbesta kurdî, Pîrejinek Efrînî pêdariyê diçînê, Razên peyvê, Ferhenga hesan (Kurdî, Erebî, Siwêdî), Dayika min, Abeya kurdî, Aram û Avan, Kurte çîrokên balkêş, Çar salên reş li gel hovên Daiş, Bîranînên girtîyekî bendewarê darizandinê bû, werger e. <nowiki>*</nowiki>Du pirtûkên nû li ber destin:* Rêzimana kurdî. Şahîn şahiya Siwêdê. Danasînek bi giştî. Bi kurdî û Erebî ye. 4l3silepsqtbb8mjhxs8qju2u07hisj Kategorî:Grey's Anatomy 14 330611 2101894 2026-11-06T10:04:07Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2101894 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2101895 2101894 2026-11-06T10:06:39Z Avestaboy 34898 /* */ 2101895 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Disney û LGBTQ]] 5s6ih5jjbqfiydyrxs87sbwfix8pzg8 2101896 2101895 2026-11-06T10:07:30Z Avestaboy 34898 /* */ 2101896 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Disney û LGBTQ]] e0iu0793vqq6b3qznk9i04ubqcw1d37 Kategorî:Disney û LGBTQ 14 330612 2101897 2026-11-06T10:08:04Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2101897 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2101898 2101897 2026-11-06T10:10:02Z Avestaboy 34898 /* */ 2101898 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:LGBTQ û Aborî]] l0rn5ieatqqrlzslqydyi001a97l3gu 2101899 2101898 2026-11-06T10:10:12Z Avestaboy 34898 /* */ 2101899 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:LGBTQ û aborî]] fc3rvki0znc00id1isrdvj2ysjlv4w7 2101900 2101899 2026-11-06T10:10:42Z Avestaboy 34898 /* */ 2101900 wikitext text/x-wiki {{Portal|LGBTQ|Disney}} [[Kategorî:LGBTQ û aborî]] 8g674f79ppik0xzpnub8khfu393ua1v 2101901 2101900 2026-11-06T10:10:53Z Avestaboy 34898 /* */ 2101901 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:LGBTQ û aborî]] twb36s3jhd1dfmtxeq6ipvcuu9sszpq Kategorî:LGBTQ û aborî 14 330613 2101902 2026-11-06T10:11:33Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2101902 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2101903 2101902 2026-11-06T10:13:25Z Avestaboy 34898 /* */ 2101903 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Aborî]] 2fdrebfqbk21kbaivh0aalyrlke6nui