Wîkîpediya kuwiki https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter Medya Taybet Gotûbêj Bikarhêner Gotûbêja bikarhêner Wîkîpediya Gotûbêja Wîkîpediyayê Wêne Gotûbêja wêneyî MediaWiki Gotûbêja MediaWiki Şablon Gotûbêja şablonê Alîkarî Gotûbêja alîkariyê Kategorî Gotûbêja kategoriyê Portal Gotûbêja portalê TimedText TimedText talk Modul Gotûbêja modulê Event Event talk 0 9337 2101948 1978186 2026-11-07T08:59:58Z Ahmed A Issa 177108 2101948 wikitext text/x-wiki {{Short description|Zanayê Îslamî, fîqihzan û muftiyê Kurd}} '''Mele Yehyayê Mizûrî''' [[fiqih]]zan û [[helbestvan]]ekî klasîk ê [[kurd]]a ye ku di sedsala 18 û 19an de jiyaye. Dîroka jidayîkbûna wî nayê zanîn lê di sala 1834 an 1837 an jî 1859an de wefat kiriye. Dibêjin ku temenê wî 150 sal bûye. Di nav kurdan de zêde nas kirî nin e. Tê gotin [[dîwan]]a wî ya helbestan heye. Dîsa rawiyan gote min ko Mele Yehya gelek bala xwe daye ziman û di daira imkanê de, bêjeyên erebî û farisî jî xistine dîwana xwe. Çiyayê Mizûriyan di ser [[Dihok]]ê re ye.<ref>http://www.kurmesliler.com/index.php/kueltuerasanat/serbest-yazlar/1004-edebyata-klask-a-kurd{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2026 }}</ref> Mele Yehayayê Mizûrî mamosteyê [[Şêx Nûredînê Birîfkanî]] ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Kesên sedsala 19an]] [[Kategorî:Nivîskar]] 9r90afob3vwwv7tji77rmoim2pfwp5b 2101951 2101948 2026-11-07T09:01:18Z Ahmed A Issa 177108 2101951 wikitext text/x-wiki {{Danasîna kurt|Zanayê Îslamî, fîqihzan û muftiyê Kurd}} '''Mele Yehyayê Mizûrî''' [[fiqih]]zan û [[helbestvan]]ekî klasîk ê [[kurd]]a ye ku di sedsala 18 û 19an de jiyaye. Dîroka jidayîkbûna wî nayê zanîn lê di sala 1834 an 1837 an jî 1859an de wefat kiriye. Dibêjin ku temenê wî 150 sal bûye. Di nav kurdan de zêde nas kirî nin e. Tê gotin [[dîwan]]a wî ya helbestan heye. Dîsa rawiyan gote min ko Mele Yehya gelek bala xwe daye ziman û di daira imkanê de, bêjeyên erebî û farisî jî xistine dîwana xwe. Çiyayê Mizûriyan di ser [[Dihok]]ê re ye.<ref>http://www.kurmesliler.com/index.php/kueltuerasanat/serbest-yazlar/1004-edebyata-klask-a-kurd{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2026 }}</ref> Mele Yehayayê Mizûrî mamosteyê [[Şêx Nûredînê Birîfkanî]] ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Kesên sedsala 19an]] [[Kategorî:Nivîskar]] 83m9le29ndpd7t9cqhu54u910exga9w 2101956 2101951 2026-11-07T09:34:30Z Ahmed A Issa 177108 Tîpografî hat rastkirin, Rêziman hat rastkirin û Lînk hatin zêdekirin 2101956 wikitext text/x-wiki {{Danasîna kurt|Zanayê Îslamî, fîqihzan û muftiyê Kurd}} '''Yehya îbn Xalid îbn Huseyn el-Mizûrî el-Kurdî''' ([[Zimanê Kurdî|Kurdî]]: ''Şêx Mela Yehyayê Mizûrî''; [[zimanê erebî|Erebî]] يحيى بن خالد بن حسين المزوري الكردي [[Latînî|Romantîzasyon]]: ''Yaḥyā ibn Khālid ibn Ḥusayn al-Mizūrī al-Kurdī''; 1733–1833)<ref>[suspicious link removed]</ref> ku herwiha wekî '''Şêx Mela Yehyayê Mizûrî''' tê naskirin, zanayekî [[kurd]] ê [[Sunîtî|sunî]], fiqihzanekî [[Şafiî|şafi'î]], kelamzanekî [[êş'erî]], perwerdekarekî [[Sofîtî|sofî]]<ref>[suspicious link removed]</ref> û helbestvanekî ji [[Mîrektiya Badînan|Mîrgeha Behdînan]] a di nav [[Împeratoriya Osmanî]] de bû. Ew herwiha wekî kesayetiyekî diyar ê eşîrî û olî ku bi serokatiya [[Mizûrî|êla Mizûrî]] ve girêdayî bû, hatiye wesifkirin.<ref>[suspicious link removed]</ref> Di destpêkê de girêdayî [[Qadirî|terîqeta Qadirî]] bû, piştre tevlî [[Neqşbendî|terîqeta Nexşebendî]] û şaxê wê yê [[Xalidî]] bû ku ji aliyê [[Mewlana Xalîdê Kurd|Mewlana Xalidê Nexşebendî]] ve hatibû damezrandin,<ref>[suspicious link removed]</ref> ku li gorî vegotinan ew murîdekî rûhî yê Mela Yehya bû û jê re digot "Seyîdî" (serwerê min).<ref>[suspicious link removed], p. 126.</ref> Li gorî çavkaniyeke jînenîgariyê, Şêx Yehya ji êla Mizûriya Jêrîn a gundê [[Ergoş|Ergoşê]] bû û di sala 1733yan a zayînî de li gundê Belteyê ji dayik bûye. Ew ji malbateke ku di gund û eşîrê de xwedî pêgeha serokatiyê bû, dihat.<ref>[suspicious link removed]</ref> Şêx Yehya xwendin û mamostetiya xwe li çendîn navendên zanistî û olî berdewam kir, di nav wan de [[Amêdî]], [[Mûsil]], [[Silêmanî]], [[Bexda]], [[Şam|Dîmeşq]], [[Quds|Orşelîm]], [[Meke]] û [[Medîne]]. Ew bi zanista xwe ya olî, vegotinên li ser kerametên rûhî keramat' û hewlên xwe yên ji bo navbeynkariya di navbera nakokiyan û lihevanînê de hat naskirin.<ref>[suspicious link removed]</ref> Dîroka jidayîkbûna wî nayê zanîn lê di sala 1834 an 1837 an jî 1859an de wefat kiriye. Dibêjin ku temenê wî 150 sal bûye. Di nav kurdan de zêde nas kirî nin e. Tê gotin [[dîwan]]a wî ya helbestan heye. Dîsa rawiyan gote min ko Mele Yehya gelek bala xwe daye ziman û di daira imkanê de, bêjeyên erebî û farisî jî xistine dîwana xwe. Çiyayê Mizûriyan di ser [[Dihok]]ê re ye.<ref>http://www.kurmesliler.com/index.php/kueltuerasanat/serbest-yazlar/1004-edebyata-klask-a-kurd{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2026 }}</ref> Mele Yehayayê Mizûrî mamosteyê [[Şêx Nûredînê Birîfkanî]] ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Kesên sedsala 19an]] [[Kategorî:Nivîskar]] sz0pmxzlomc7180tidpjgcaqspee424 2101957 2101956 2026-11-07T09:39:57Z Ahmed A Issa 177108 2101957 wikitext text/x-wiki {{Danasîna kurt|Zanayê Îslamî, fîqihzan û muftiyê Kurd}} '''Yehya îbn Xalid îbn Huseyn el-Mizûrî el-Kurdî''' ([[Zimanê Kurdî|Kurdî]]: ''Şêx Mela Yehyayê Mizûrî''; [[zimanê erebî|Erebî]] يحيى بن خالد بن حسين المزوري الكردي [[Latînî|Romantîzasyon]]: ''Yaḥyā ibn Khālid ibn Ḥusayn al-Mizūrī al-Kurdī''; 1733–1833)<ref>[suspicious link removed]</ref> ku herwiha wekî '''Şêx Mela Yehyayê Mizûrî''' tê naskirin, zanayekî [[kurd]] ê [[Sunîtî|sunî]], fiqihzanekî [[Şafiî|şafi'î]], kelamzanekî [[êş'erî]], perwerdekarekî [[Sofîtî|sofî]]<ref>[suspicious link removed]</ref> û helbestvanekî ji [[Mîrektiya Badînan|Mîrgeha Behdînan]] a di nav [[Împeratoriya Osmanî]] de bû. Ew herwiha wekî kesayetiyekî diyar ê eşîrî û olî ku bi serokatiya [[Mizûrî|êla Mizûrî]] ve girêdayî bû, hatiye wesifkirin.<ref>[suspicious link removed]</ref> Di destpêkê de girêdayî [[Qadirî|terîqeta Qadirî]] bû, piştre tevlî [[Neqşbendî|terîqeta Nexşebendî]] û şaxê wê yê Xalidî bû ku ji aliyê [[Mewlana Xalîdê Kurd|Mewlana Xalidê Nexşebendî]] ve hatibû damezrandin,<ref>[suspicious link removed]</ref> ku li gorî vegotinan ew murîdekî rûhî yê Mela Yehya bû û jê re digot "Seyîdî" (serwerê min).<ref>[suspicious link removed], p. 126.</ref> Li gorî çavkaniyeke jînenîgariyê, Şêx Yehya ji êla Mizûriya Jêrîn a gundê [[Ergoş|Ergoşê]] bû û di sala 1733yan a zayînî de li gundê Belteyê ji dayik bûye. Ew ji malbateke ku di gund û eşîrê de xwedî pêgeha serokatiyê bû, dihat.<ref>[suspicious link removed]</ref> Şêx Yehya xwendin û mamostetiya xwe li çendîn navendên zanistî û olî berdewam kir, di nav wan de [[Amêdî]], [[Mûsil]], [[Silêmanî]], [[Bexda]], [[Şam|Dîmeşq]], [[Quds|Orşelîm]], [[Meke]] û [[Medîne]]. Ew bi zanista xwe ya olî, vegotinên li ser kerametên rûhî keramat' û hewlên xwe yên ji bo navbeynkariya di navbera nakokiyan û lihevanînê de hat naskirin.<ref>[suspicious link removed]</ref> Dîroka jidayîkbûna wî nayê zanîn lê di sala 1834 an 1837 an jî 1859an de wefat kiriye. Dibêjin ku temenê wî 150 sal bûye. Di nav kurdan de zêde nas kirî nin e. Tê gotin [[dîwan]]a wî ya helbestan heye. Dîsa rawiyan gote min ko Mele Yehya gelek bala xwe daye ziman û di daira imkanê de, bêjeyên erebî û farisî jî xistine dîwana xwe. Çiyayê Mizûriyan di ser [[Dihok]]ê re ye.<ref>http://www.kurmesliler.com/index.php/kueltuerasanat/serbest-yazlar/1004-edebyata-klask-a-kurd{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2026 }}</ref> Mele Yehayayê Mizûrî mamosteyê [[Şêx Nûredînê Birîfkanî]] ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Kesên sedsala 19an]] [[Kategorî:Nivîskar]] 4fp63biueq9rqji1zcd4tatnkls5dlm 2101958 2101957 2026-11-07T10:28:14Z Ahmed A Issa 177108 2101958 wikitext text/x-wiki {{Danasîna kurt|Zanayê Îslamî, fîqihzan û muftiyê Kurd}} '''Yehya îbn Xalid îbn Huseyn el-Mizûrî el-Kurdî''' ([[Zimanê Kurdî|Kurdî]]: ''Şêx Mela Yehyayê Mizûrî''; [[zimanê erebî|Erebî]] يحيى بن خالد بن حسين المزوري الكردي [[Latînî|Romantîzasyon]]: ''Yaḥyā ibn Khālid ibn Ḥusayn al-Mizūrī al-Kurdī''; 1733–1833)<ref>[suspicious link removed]</ref> ku herwiha wekî '''Şêx Mela Yehyayê Mizûrî''' tê naskirin, zanayekî [[kurd]] ê [[Sunîtî|sunî]], fiqihzanekî [[Şafiî|şafi'î]], kelamzanekî [[êş'erî]], perwerdekarekî [[Sofîtî|sofî]]<ref>[suspicious link removed]</ref> û helbestvanekî ji [[Mîrektiya Badînan|Mîrgeha Behdînan]] a di nav [[Împeratoriya Osmanî]] de bû. Ew herwiha wekî kesayetiyekî diyar ê eşîrî û olî ku bi serokatiya [[Mizûrî|êla Mizûrî]] ve girêdayî bû, hatiye wesifkirin.<ref>[suspicious link removed]</ref> Di destpêkê de girêdayî [[Qadirî|terîqeta Qadirî]] bû, piştre tevlî [[Neqşbendî|terîqeta Nexşebendî]] û şaxê wê yê Xalidî bû ku ji aliyê [[Mewlana Xalîdê Kurd|Mewlana Xalidê Nexşebendî]] ve hatibû damezrandin,<ref>[suspicious link removed]</ref> ku li gorî vegotinan ew murîdekî rûhî yê Mela Yehya bû û jê re digot "Seyîdî" (serwerê min).<ref>[suspicious link removed], p. 126.</ref> Li gorî çavkaniyeke jînenîgariyê, Şêx Yehya ji êla Mizûriya Jêrîn a gundê [[Ergoş|Ergoşê]] bû û di sala 1733yan a zayînî de li gundê Belteyê ji dayik bûye. Ew ji malbateke ku di gund û eşîrê de xwedî pêgeha serokatiyê bû, dihat.<ref>[suspicious link removed]</ref> Şêx Yehya xwendin û mamostetiya xwe li çendîn navendên zanistî û olî berdewam kir, di nav wan de [[Amêdî]], [[Mûsil]], [[Silêmanî]], [[Bexda]], [[Şam|Dîmeşq]], [[Quds|Orşelîm]], [[Meke]] û [[Medîne]]. Ew bi zanista xwe ya olî, vegotinên li ser kerametên rûhî keramat' û hewlên xwe yên ji bo navbeynkariya di navbera nakokiyan û lihevanînê de hat naskirin.<ref>[suspicious link removed]</ref> Dîroka jidayîkbûna wî nayê zanîn lê di sala 1834 an 1837 an jî 1859an de wefat kiriye. Dibêjin ku temenê wî 150 sal bûye. Di nav kurdan de zêde nas kirî nin e. Tê gotin [[dîwan]]a wî ya helbestan heye. Dîsa rawiyan gote min ko Mele Yehya gelek bala xwe daye ziman û di daira imkanê de, bêjeyên erebî û farisî jî xistine dîwana xwe. Çiyayê Mizûriyan di ser [[Dihok]]ê re ye.<ref>http://www.kurmesliler.com/index.php/kueltuerasanat/serbest-yazlar/1004-edebyata-klask-a-kurd{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2026 }}</ref> Mele Yehayayê Mizûrî mamosteyê [[Şêx Nûredînê Birîfkanî]] ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-şitil}} [[Kategorî:Kurd]] [[Kategorî:Kesayetiyên Kurd]][[Kategorî:Kurdên sedsala 18an]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 19an]] [[Kategorî:Zanayên Kurd]] [[Kategorî:Zanyarên Kurd]] [[Kategorî:Zanayên Îslamî]] [[Kategorî:Zanyarên Îslamî]] [[Kategorî:Fiqihnas]] [[Kategorî:Îmam]] [[Kategorî:Sofîtî]] [[Kategorî:Helbestvan]] [[Kategorî:Helbestvanên Kurd]][[Kategorî:Helbestvanên Kilasîk]] [[Kategorî:Helbestvanên sedsala 18]] [[Kategorî:Helbestvanên sedsala 19]] [[Kategorî:Nivîskar]] [[Kategorî:Nivîskarên Kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên sedsala 18an]] [[Kategorî:Nivîskarên sedsala 19an]] [[Kategorî:Kurdistan]] [[Kategorî:Parêzgeha Dihokê]] [[Kategorî:Gundên Dihokê]] [[Kategorî:Parêzgeha Hewlêrê]] [[Kategorî:Gundên Hewlêrê]] 2l542o4u50na7rs0zbilbvsg6ez7lka 2101959 2101958 2026-11-07T10:29:27Z Ahmed A Issa 177108 2101959 wikitext text/x-wiki {{Danasîna kurt|Zanayê Îslamî, fîqihzan û muftiyê Kurd}} '''Yehya îbn Xalid îbn Huseyn el-Mizûrî el-Kurdî''' ([[Zimanê Kurdî|Kurdî]]: ''Şêx Mela Yehyayê Mizûrî''; [[zimanê erebî|Erebî]] يحيى بن خالد بن حسين المزوري الكردي [[Latînî|Romantîzasyon]]: ''Yaḥyā ibn Khālid ibn Ḥusayn al-Mizūrī al-Kurdī''; 1733–1833)<ref>[suspicious link removed]</ref> ku herwiha wekî '''Şêx Mela Yehyayê Mizûrî''' tê naskirin, zanayekî [[kurd]] ê [[Sunîtî|sunî]], fiqihzanekî [[Şafiî|şafi'î]], kelamzanekî [[êş'erî]], perwerdekarekî [[Sofîtî|sofî]]<ref>[suspicious link removed]</ref> û helbestvanekî ji [[Mîrektiya Badînan|Mîrgeha Behdînan]] a di nav [[Împeratoriya Osmanî]] de bû. Ew herwiha wekî kesayetiyekî diyar ê eşîrî û olî ku bi serokatiya [[Mizûrî|êla Mizûrî]] ve girêdayî bû, hatiye wesifkirin.<ref>[suspicious link removed]</ref> Di destpêkê de girêdayî [[Qadirî|terîqeta Qadirî]] bû, piştre tevlî [[Neqşbendî|terîqeta Nexşebendî]] û şaxê wê yê Xalidî bû ku ji aliyê [[Mewlana Xalîdê Kurd|Mewlana Xalidê Nexşebendî]] ve hatibû damezrandin,<ref>[suspicious link removed]</ref> ku li gorî vegotinan ew murîdekî rûhî yê Mela Yehya bû û jê re digot "Seyîdî" (serwerê min).<ref>[suspicious link removed], p. 126.</ref> Li gorî çavkaniyeke jînenîgariyê, Şêx Yehya ji êla Mizûriya Jêrîn a gundê [[Ergoş|Ergoşê]] bû û di sala 1733yan a zayînî de li gundê Belteyê ji dayik bûye. Ew ji malbateke ku di gund û eşîrê de xwedî pêgeha serokatiyê bû, dihat.<ref>[suspicious link removed]</ref> Şêx Yehya xwendin û mamostetiya xwe li çendîn navendên zanistî û olî berdewam kir, di nav wan de [[Amêdî]], [[Mûsil]], [[Silêmanî]], [[Bexda]], [[Şam|Dîmeşq]], [[Quds|Orşelîm]], [[Meke]] û [[Medîne]]. Ew bi zanista xwe ya olî, vegotinên li ser kerametên rûhî keramat' û hewlên xwe yên ji bo navbeynkariya di navbera nakokiyan û lihevanînê de hat naskirin.<ref>[suspicious link removed]</ref> Dîroka jidayîkbûna wî nayê zanîn lê di sala 1834 an 1837 an jî 1859an de wefat kiriye. Dibêjin ku temenê wî 150 sal bûye. Di nav kurdan de zêde nas kirî nin e. Tê gotin [[dîwan]]a wî ya helbestan heye. Dîsa rawiyan gote min ko Mele Yehya gelek bala xwe daye ziman û di daira imkanê de, bêjeyên erebî û farisî jî xistine dîwana xwe. Çiyayê Mizûriyan di ser [[Dihok]]ê re ye.<ref>http://www.kurmesliler.com/index.php/kueltuerasanat/serbest-yazlar/1004-edebyata-klask-a-kurd{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2026 }}</ref> Mele Yehayayê Mizûrî mamosteyê [[Şêx Nûredînê Birîfkanî]] ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-şitil}} [[Kategorî:Kurd]] [[Kategorî:Kesayetiyên Kurd]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 18an]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 19an]] [[Kategorî:Zanayên Kurd]] [[Kategorî:Zanyarên Kurd]] [[Kategorî:Zanayên Îslamî]] [[Kategorî:Zanyarên Îslamî]] [[Kategorî:Fiqihnas]] [[Kategorî:Îmam]] [[Kategorî:Sofîtî]] [[Kategorî:Helbestvan]] [[Kategorî:Helbestvanên Kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên Kilasîk]] [[Kategorî:Helbestvanên sedsala 18]] [[Kategorî:Helbestvanên sedsala 19]] [[Kategorî:Nivîskar]] [[Kategorî:Nivîskarên Kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên sedsala 18an]] [[Kategorî:Nivîskarên sedsala 19an]] [[Kategorî:Kurdistan]] [[Kategorî:Parêzgeha Dihokê]] [[Kategorî:Gundên Dihokê]] [[Kategorî:Parêzgeha Hewlêrê]] [[Kategorî:Gundên Hewlêrê]] 5emvknwfs5x34t73oj1vlhufzgh33fh 2101960 2101959 2026-11-07T10:36:11Z Ahmed A Issa 177108 2101960 wikitext text/x-wiki {{Danasîna kurt|Zanayê Îslamî, fîqihzan û muftiyê Kurd}} '''Yehya îbn Xalid îbn Huseyn el-Mizûrî el-Kurdî''' ([[Zimanê Kurdî|Kurdî]]: ''Şêx Mela Yehyayê Mizûrî''; [[zimanê erebî|Erebî]] يحيى بن خالد بن حسين المزوري الكردي [[Latînî|Romantîzasyon]]: ''Yaḥyā ibn Khālid ibn Ḥusayn al-Mizūrī al-Kurdī''; 1733–1833)<ref>[suspicious link removed]</ref> ku herwiha wekî '''Şêx Mela Yehyayê Mizûrî''' tê naskirin, zanayekî [[kurd]] ê [[Sunîtî|sunî]], fiqihzanekî [[Şafiî|şafi'î]], kelamzanekî [[êş'erî]], perwerdekarekî [[Sofîtî|sofî]]<ref>[suspicious link removed]</ref> û helbestvanekî ji [[Mîrektiya Badînan|Mîrgeha Behdînan]] a di nav [[Împeratoriya Osmanî]] de bû. Ew herwiha wekî kesayetiyekî diyar ê eşîrî û olî ku bi serokatiya [[Mizûrî|êla Mizûrî]] ve girêdayî bû, hatiye wesifkirin.<ref>[suspicious link removed]</ref> Di destpêkê de girêdayî [[Qadirî|terîqeta Qadirî]] bû, piştre tevlî [[Neqşbendî|terîqeta Nexşebendî]] û şaxê wê yê Xalidî bû ku ji aliyê [[Mewlana Xalîdê Kurd|Mewlana Xalidê Nexşebendî]] ve hatibû damezrandin,<ref>[suspicious link removed]</ref> ku li gorî vegotinan ew murîdekî rûhî yê Mela Yehya bû û jê re digot "Seyîdî" (serwerê min).<ref>[suspicious link removed], p. 126.</ref> Li gorî çavkaniyeke jînenîgariyê, Şêx Yehya ji êla Mizûriya Jêrîn a gundê [[Ergoş|Ergoşê]] bû û di sala 1733yan a zayînî de li gundê Belteyê ji dayik bûye. Ew ji malbateke ku di gund û eşîrê de xwedî pêgeha serokatiyê bû, dihat.<ref>[suspicious link removed]</ref> Şêx Yehya xwendin û mamostetiya xwe li çendîn navendên zanistî û olî berdewam kir, di nav wan de [[Amêdî]], [[Mûsil]], [[Silêmanî]], [[Bexda]], [[Şam|Dîmeşq]], [[Quds|Orşelîm]], [[Meke]] û [[Medîne]]. Ew bi zanista xwe ya olî, vegotinên li ser kerametên rûhî keramat' û hewlên xwe yên ji bo navbeynkariya di navbera nakokiyan û lihevanînê de hat naskirin.<ref>[suspicious link removed]</ref> Dîroka jidayîkbûna wî nayê zanîn lê di sala 1834 an 1837 an jî 1859an de wefat kiriye. Dibêjin ku temenê wî 150 sal bûye. Di nav kurdan de zêde nas kirî nin e. Tê gotin [[dîwan]]a wî ya helbestan heye. Dîsa rawiyan gote min ko Mele Yehya gelek bala xwe daye ziman û di daira imkanê de, bêjeyên erebî û farisî jî xistine dîwana xwe. Çiyayê Mizûriyan di ser [[Dihok]]ê re ye.<ref>http://www.kurmesliler.com/index.php/kueltuerasanat/serbest-yazlar/1004-edebyata-klask-a-kurd{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2026 }}</ref> Mele Yehayayê Mizûrî mamosteyê [[Şêx Nûredînê Birîfkanî]] ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-şitil}} [[Kategorî:Kurd]] [[Kategorî:Kesayetiyên Kurd]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 18an]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 19an]] [[Kategorî:Zanayên Kurd]] [[Kategorî:Zanyarên Kurd]] [[Kategorî:Zanayên Îslamî]] [[Kategorî:Zanyarên Îslamî]] [[Kategorî:Fiqihnas]] [[Kategorî:Fiqihzan]] [[Kategorî:Îmam]] [[Kategorî:Sofîtî]] [[Kategorî:Helbestvan]] [[Kategorî:Helbestvanên Kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên Kilasîk]] [[Kategorî:Helbestvanên sedsala 18]] [[Kategorî:Helbestvanên sedsala 19]] [[Kategorî:Nivîskar]] [[Kategorî:Nivîskarên Kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên sedsala 18an]] [[Kategorî:Nivîskarên sedsala 19an]] [[Kategorî:Kurdistan]] [[Kategorî:Parêzgeha Dihokê]] [[Kategorî:Gundên Dihokê]] [[Kategorî:Parêzgeha Hewlêrê]] [[Kategorî:Gundên Hewlêrê]] 8wauxzqdybseevoco5jiqspos0xqajb 2101961 2101960 2026-11-07T10:38:39Z Ahmed A Issa 177108 2101961 wikitext text/x-wiki {{Danasîna kurt|Zanayê Îslamî, fîqihzan û muftiyê Kurd}} '''Yehya îbn Xalid îbn Huseyn el-Mizûrî el-Kurdî''' ([[Zimanê Kurdî|Kurdî]]: ''Şêx Mela Yehyayê Mizûrî''; [[zimanê erebî|Erebî]] يحيى بن خالد بن حسين المزوري الكردي [[Latînî|Romantîzasyon]]: ''Yaḥyā ibn Khālid ibn Ḥusayn al-Mizūrī al-Kurdī''; 1733–1833)<ref>[suspicious link removed]</ref> ku herwiha wekî '''Şêx Mela Yehyayê Mizûrî''' tê naskirin, zanayekî [[kurd]] ê [[Sunîtî|sunî]], fiqihzanekî [[Şafiî|şafi'î]], kelamzanekî [[êş'erî]], perwerdekarekî [[Sofîtî|sofî]]<ref>[suspicious link removed]</ref> û helbestvanekî ji [[Mîrektiya Badînan|Mîrgeha Behdînan]] a di nav [[Împeratoriya Osmanî]] de bû. Ew herwiha wekî kesayetiyekî diyar ê eşîrî û olî ku bi serokatiya [[Mizûrî|êla Mizûrî]] ve girêdayî bû, hatiye wesifkirin.<ref>[suspicious link removed]</ref> Di destpêkê de girêdayî [[Qadirî|terîqeta Qadirî]] bû, piştre tevlî [[Neqşbendî|terîqeta Nexşebendî]] û şaxê wê yê Xalidî bû ku ji aliyê [[Mewlana Xalîdê Kurd|Mewlana Xalidê Nexşebendî]] ve hatibû damezrandin,<ref>[suspicious link removed]</ref> ku li gorî vegotinan ew murîdekî rûhî yê Mela Yehya bû û jê re digot "Seyîdî" (serwerê min).<ref>[suspicious link removed], p. 126.</ref> Li gorî çavkaniyeke jînenîgariyê, Şêx Yehya ji êla Mizûriya Jêrîn a gundê [[Ergoş|Ergoşê]] bû û di sala 1733yan a zayînî de li gundê Belteyê ji dayik bûye. Ew ji malbateke ku di gund û eşîrê de xwedî pêgeha serokatiyê bû, dihat.<ref>[suspicious link removed]</ref> Şêx Yehya xwendin û mamostetiya xwe li çendîn navendên zanistî û olî berdewam kir, di nav wan de [[Amêdî]], [[Mûsil]], [[Silêmanî]], [[Bexda]], [[Şam|Dîmeşq]], [[Quds|Orşelîm]], [[Meke]] û [[Medîne]]. Ew bi zanista xwe ya olî, vegotinên li ser kerametên rûhî keramat' û hewlên xwe yên ji bo navbeynkariya di navbera nakokiyan û lihevanînê de hat naskirin.<ref>[suspicious link removed]</ref> Dîroka jidayîkbûna wî nayê zanîn lê di sala 1834 an 1837 an jî 1859an de wefat kiriye. Dibêjin ku temenê wî 150 sal bûye. Di nav kurdan de zêde nas kirî nin e. Tê gotin [[dîwan]]a wî ya helbestan heye. Dîsa rawiyan gote min ko Mele Yehya gelek bala xwe daye ziman û di daira imkanê de, bêjeyên erebî û farisî jî xistine dîwana xwe. Çiyayê Mizûriyan di ser [[Dihok]]ê re ye.<ref>http://www.kurmesliler.com/index.php/kueltuerasanat/serbest-yazlar/1004-edebyata-klask-a-kurd{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2026 }}</ref> Mele Yehayayê Mizûrî mamosteyê [[Şêx Nûredînê Birîfkanî]] ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-şitil}} [[Kategorî:Kurd]] [[Kategorî:Kesayetiyên Kurd]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 18an]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 19an]] [[Kategorî:Misilman]] [[Kategorî:Zanayên Kurd]] [[Kategorî:Zanyarên Kurd]] [[Kategorî:Zanayên Îslamî]] [[Kategorî:Zanyarên Îslamî]] [[Kategorî:Fiqihnas]] [[Kategorî:Fiqihzan]] [[Kategorî:Îmam]] [[Kategorî:Sofîtî]] [[Kategorî:Helbestvan]] [[Kategorî:Helbestvanên Kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên Kilasîk]] [[Kategorî:Helbestvanên sedsala 18]] [[Kategorî:Helbestvanên sedsala 19]] [[Kategorî:Nivîskar]] [[Kategorî:Nivîskarên Kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên sedsala 18an]] [[Kategorî:Nivîskarên sedsala 19an]] [[Kategorî:Kurdistan]] [[Kategorî:Parêzgeha Dihokê]] [[Kategorî:Gundên Dihokê]] [[Kategorî:Parêzgeha Hewlêrê]] [[Kategorî:Gundên Hewlêrê]] 3e4eqo2nyzbr9u9a3xgbe5s7t45d34c 2101962 2101961 2026-11-07T10:43:30Z Ahmed A Issa 177108 2101962 wikitext text/x-wiki {{Danasîna kurt|Zanayê Îslamî, fîqihzan û muftiyê Kurd}} '''Yehya îbn Xalid îbn Huseyn el-Mizûrî el-Kurdî''' ([[Zimanê Kurdî|Kurdî]]: ''Şêx Mela Yehyayê Mizûrî''; [[zimanê erebî|Erebî]] يحيى بن خالد بن حسين المزوري الكردي [[Latînî|Romantîzasyon]]: ''Yaḥyā ibn Khālid ibn Ḥusayn al-Mizūrī al-Kurdī''; 1733–1833)<ref>[suspicious link removed]</ref> ku herwiha wekî '''Şêx Mela Yehyayê Mizûrî''' tê naskirin, zanayekî [[kurd]] ê [[Sunîtî|sunî]], fiqihzanekî [[Şafiî|şafi'î]], kelamzanekî [[êş'erî]], perwerdekarekî [[Sofîtî|sofî]]<ref>[suspicious link removed]</ref> û helbestvanekî ji [[Mîrektiya Badînan|Mîrgeha Behdînan]] a di nav [[Împeratoriya Osmanî]] de bû. Ew herwiha wekî kesayetiyekî diyar ê eşîrî û olî ku bi serokatiya [[Mizûrî|êla Mizûrî]] ve girêdayî bû, hatiye wesifkirin.<ref>[suspicious link removed]</ref> Di destpêkê de girêdayî [[Qadirî|terîqeta Qadirî]] bû, piştre tevlî [[Neqşbendî|terîqeta Nexşebendî]] û şaxê wê yê Xalidî bû ku ji aliyê [[Mewlana Xalîdê Kurd|Mewlana Xalidê Nexşebendî]] ve hatibû damezrandin,<ref>[suspicious link removed]</ref> ku li gorî vegotinan ew murîdekî rûhî yê Mela Yehya bû û jê re digot "Seyîdî" (serwerê min).<ref>[suspicious link removed], p. 126.</ref> Li gorî çavkaniyeke jînenîgariyê, Şêx Yehya ji êla Mizûriya Jêrîn a gundê [[Ergoş|Ergoşê]] bû û di sala 1733yan a zayînî de li gundê Belteyê ji dayik bûye. Ew ji malbateke ku di gund û eşîrê de xwedî pêgeha serokatiyê bû, dihat.<ref>[suspicious link removed]</ref> Şêx Yehya xwendin û mamostetiya xwe li çendîn navendên zanistî û olî berdewam kir, di nav wan de [[Amêdî]], [[Mûsil]], [[Silêmanî]], [[Bexda]], [[Şam|Dîmeşq]], [[Quds|Orşelîm]], [[Meke]] û [[Medîne]]. Ew bi zanista xwe ya olî, vegotinên li ser kerametên rûhî keramat' û hewlên xwe yên ji bo navbeynkariya di navbera nakokiyan û lihevanînê de hat naskirin.<ref>[suspicious link removed]</ref> Dîroka jidayîkbûna wî nayê zanîn lê di sala 1834 an 1837 an jî 1859an de wefat kiriye. Dibêjin ku temenê wî 150 sal bûye. Di nav kurdan de zêde nas kirî nin e. Tê gotin [[dîwan]]a wî ya helbestan heye. Dîsa rawiyan gote min ko Mele Yehya gelek bala xwe daye ziman û di daira imkanê de, bêjeyên erebî û farisî jî xistine dîwana xwe. Çiyayê Mizûriyan di ser [[Dihok]]ê re ye.<ref>http://www.kurmesliler.com/index.php/kueltuerasanat/serbest-yazlar/1004-edebyata-klask-a-kurd{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2026 }}</ref> Mele Yehayayê Mizûrî mamosteyê [[Şêx Nûredînê Birîfkanî]] ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-şitil}} [[Kategorî:Kurd]] [[Kategorî:Kesayetiyên Kurd]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 18an]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 19an]] [[Kategorî:Misilman]] [[Kategorî:Zanayên Kurd]] [[Kategorî:Zanyarên Kurd]] [[Kategorî:Zanayên Îslamî]] [[Kategorî:Zanyarên Îslamî]] [[Kategorî:Fiqihnas]] [[Kategorî:Fiqihzan]] [[Kategorî:Îmam]] [[Kategorî:Sofîtî]] [[Kategorî:Helbestvan]] [[Kategorî:Helbestvanên Kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên Kilasîk]] [[Kategorî:Helbestvanên sedsala 18an]] [[Kategorî:Helbestvanên sedsala 19an]] [[Kategorî:Nivîskar]] [[Kategorî:Nivîskarên Kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên sedsala 18an]] [[Kategorî:Nivîskarên sedsala 19an]] [[Kategorî:Kurdistan]] [[Kategorî:Parêzgeha Dihokê]] [[Kategorî:Gundên Dihokê]] [[Kategorî:Parêzgeha Hewlêrê]] [[Kategorî:Gundên Hewlêrê]] 8epx8lx5mm3wfx65m1xuqj1syktrvun 2101963 2101962 2026-11-07T10:48:41Z Ahmed A Issa 177108 2101963 wikitext text/x-wiki {{Danasîna kurt|Zanayê Îslamî, fîqihzan û muftiyê Kurd}} '''Yehya îbn Xalid îbn Huseyn el-Mizûrî el-Kurdî''' ([[Zimanê Kurdî|Kurdî]]: ''Şêx Mela Yehyayê Mizûrî''; [[zimanê erebî|Erebî]] يحيى بن خالد بن حسين المزوري الكردي [[Latînî|Romantîzasyon]]: ''Yaḥyā ibn Khālid ibn Ḥusayn al-Mizūrī al-Kurdī''; 1733–1833)<ref>[suspicious link removed]</ref> ku herwiha wekî '''Şêx Mela Yehyayê Mizûrî''' tê naskirin, zanayekî [[kurd]] ê [[Sunîtî|sunî]], fiqihzanekî [[Şafiî|şafi'î]], kelamzanekî [[êş'erî]], perwerdekarekî [[Sofîtî|sofî]]<ref>[suspicious link removed]</ref> û helbestvanekî ji [[Mîrektiya Badînan|Mîrgeha Behdînan]] a di nav [[Împeratoriya Osmanî]] de bû. Ew herwiha wekî kesayetiyekî diyar ê eşîrî û olî ku bi serokatiya [[Mizûrî|êla Mizûrî]] ve girêdayî bû, hatiye wesifkirin.<ref>[suspicious link removed]</ref> Di destpêkê de girêdayî [[Qadirî|terîqeta Qadirî]] bû, piştre tevlî [[Neqşbendî|terîqeta Nexşebendî]] û şaxê wê yê Xalidî bû ku ji aliyê [[Mewlana Xalîdê Kurd|Mewlana Xalidê Nexşebendî]] ve hatibû damezrandin,<ref>[suspicious link removed]</ref> ku li gorî vegotinan ew murîdekî rûhî yê Mela Yehya bû û jê re digot "Seyîdî" (serwerê min).<ref>[suspicious link removed], p. 126.</ref> Li gorî çavkaniyeke jînenîgariyê, Şêx Yehya ji êla Mizûriya Jêrîn a gundê [[Ergoş|Ergoşê]] bû û di sala 1733yan a zayînî de li gundê Belteyê ji dayik bûye. Ew ji malbateke ku di gund û eşîrê de xwedî pêgeha serokatiyê bû, dihat.<ref>[suspicious link removed]</ref> Şêx Yehya xwendin û mamostetiya xwe li çendîn navendên zanistî û olî berdewam kir, di nav wan de [[Amêdî]], [[Mûsil]], [[Silêmanî]], [[Bexda]], [[Şam|Dîmeşq]], [[Quds|Orşelîm]], [[Meke]] û [[Medîne]]. Ew bi zanista xwe ya olî, vegotinên li ser kerametên rûhî keramat' û hewlên xwe yên ji bo navbeynkariya di navbera nakokiyan û lihevanînê de hat naskirin.<ref>[suspicious link removed]</ref> Dîroka jidayîkbûna wî nayê zanîn lê di sala 1834 an 1837 an jî 1859an de wefat kiriye. Dibêjin ku temenê wî 150 sal bûye. Di nav kurdan de zêde nas kirî nin e. Tê gotin [[dîwan]]a wî ya helbestan heye. Dîsa rawiyan gote min ko Mele Yehya gelek bala xwe daye ziman û di daira imkanê de, bêjeyên erebî û farisî jî xistine dîwana xwe. Çiyayê Mizûriyan di ser [[Dihok]]ê re ye.<ref>http://www.kurmesliler.com/index.php/kueltuerasanat/serbest-yazlar/1004-edebyata-klask-a-kurd{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2026 }}</ref> Mele Yehayayê Mizûrî mamosteyê [[Şêx Nûredînê Birîfkanî]] ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-şitil}} [[Kategorî:Kurd]] [[Kategorî:Kesayetiyên Kurd]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 18an]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 19an]] [[Kategorî:Misilman]] [[Kategorî:Zanayên Kurd]] [[Kategorî:Zanyarên Kurd]] [[Kategorî:Zanayên Îslamî]] [[Kategorî:Zanyarên Îslamî]] [[Kategorî:Fiqihnas]] [[Kategorî:Fiqihzan]] [[Kategorî:Îmam]] [[Kategorî:Sofîtî]] [[Kategorî:Helbestvan]] [[Kategorî:Helbestvanên Kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên Kilasîk]] [[Kategorî:Helbestvanên sedsala 18an]] [[Kategorî:Helbestvanên sedsala 19an]] [[Kategorî:Nivîskar]] [[Kategorî:Nivîskarên Kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên sedsala 18an]] [[Kategorî:Nivîskarên sedsala 19an]] [[Kategorî:Kurdistan]] [[Kategorî:Parêzgeha Dihokê]] [[Kategorî:Gundên Dihokê]] [[Kategorî:Kesên ji Dihokê]] [[Kategorî:Parêzgeha Hewlêrê]] [[Kategorî:Gundên Hewlêrê]] [[Kategorî:Kesên ji Hewlêrê]] c86yxsok8axw00tgyqc57ofkmra4229 2101964 2101963 2026-11-07T10:51:52Z Ahmed A Issa 177108 2101964 wikitext text/x-wiki {{Danasîna kurt|Zanayê Îslamî, fîqihzan û muftiyê Kurd}} '''Yehya îbn Xalid îbn Huseyn el-Mizûrî el-Kurdî''' ([[Zimanê Kurdî|Kurdî]]: ''Şêx Mela Yehyayê Mizûrî''; [[zimanê erebî|Erebî]] يحيى بن خالد بن حسين المزوري الكردي [[Latînî|Romantîzasyon]]: ''Yaḥyā ibn Khālid ibn Ḥusayn al-Mizūrī al-Kurdī''; 1733–1833)<ref>[suspicious link removed]</ref> ku herwiha wekî '''Şêx Mela Yehyayê Mizûrî''' tê naskirin, zanayekî [[kurd]] ê [[Sunîtî|sunî]], fiqihzanekî [[Şafiî|şafi'î]], kelamzanekî [[êş'erî]], perwerdekarekî [[Sofîtî|sofî]]<ref>[suspicious link removed]</ref> û helbestvanekî ji [[Mîrektiya Badînan|Mîrgeha Behdînan]] a di nav [[Împeratoriya Osmanî]] de bû. Ew herwiha wekî kesayetiyekî diyar ê eşîrî û olî ku bi serokatiya [[Mizûrî|êla Mizûrî]] ve girêdayî bû, hatiye wesifkirin.<ref>[suspicious link removed]</ref> Di destpêkê de girêdayî [[Qadirî|terîqeta Qadirî]] bû, piştre tevlî [[Neqşbendî|terîqeta Nexşebendî]] û şaxê wê yê Xalidî bû ku ji aliyê [[Mewlana Xalîdê Kurd|Mewlana Xalidê Nexşebendî]] ve hatibû damezrandin,<ref>[suspicious link removed]</ref> ku li gorî vegotinan ew murîdekî rûhî yê Mela Yehya bû û jê re digot "Seyîdî" (serwerê min).<ref>[suspicious link removed], p. 126.</ref> Li gorî çavkaniyeke jînenîgariyê, Şêx Yehya ji êla Mizûriya Jêrîn a gundê [[Ergoş|Ergoşê]] bû û di sala 1733yan a zayînî de li gundê Belteyê ji dayik bûye. Ew ji malbateke ku di gund û eşîrê de xwedî pêgeha serokatiyê bû, dihat.<ref>[suspicious link removed]</ref> Şêx Yehya xwendin û mamostetiya xwe li çendîn navendên zanistî û olî berdewam kir, di nav wan de [[Amêdî]], [[Mûsil]], [[Silêmanî]], [[Bexda]], [[Şam|Dîmeşq]], [[Quds|Orşelîm]], [[Meke]] û [[Medîne]]. Ew bi zanista xwe ya olî, vegotinên li ser kerametên rûhî keramat' û hewlên xwe yên ji bo navbeynkariya di navbera nakokiyan û lihevanînê de hat naskirin.<ref>[suspicious link removed]</ref> Dîroka jidayîkbûna wî nayê zanîn lê di sala 1834 an 1837 an jî 1859an de wefat kiriye. Dibêjin ku temenê wî 150 sal bûye. Di nav kurdan de zêde nas kirî nin e. Tê gotin [[dîwan]]a wî ya helbestan heye. Dîsa rawiyan gote min ko Mele Yehya gelek bala xwe daye ziman û di daira imkanê de, bêjeyên erebî û farisî jî xistine dîwana xwe. Çiyayê Mizûriyan di ser [[Dihok]]ê re ye.<ref>http://www.kurmesliler.com/index.php/kueltuerasanat/serbest-yazlar/1004-edebyata-klask-a-kurd{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2026 }}</ref> Mele Yehayayê Mizûrî mamosteyê [[Şêx Nûredînê Birîfkanî]] ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-şitil}} [[Kategorî:Kurd]] [[Kategorî:Kesayetiyên Kurd]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 18an]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 19an]] [[Kategorî:Misilman]] [[Kategorî:Zanayên Kurd]] [[Kategorî:Zanyarên Kurd]] [[Kategorî:Zanayên Îslamî]] [[Kategorî:Zanyarên Îslamî]] [[Kategorî:Fiqihnas]] [[Kategorî:Fiqihzan]] [[Kategorî:Îmam]] [[Kategorî:Sofîtî]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] [[Kategorî:Helbestvan]] [[Kategorî:Helbestvanên Kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên Kilasîk]] [[Kategorî:Helbestvanên sedsala 18an]] [[Kategorî:Helbestvanên sedsala 19an]] [[Kategorî:Nivîskar]] [[Kategorî:Nivîskarên Kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên sedsala 18an]] [[Kategorî:Nivîskarên sedsala 19an]] [[Kategorî:Kurdistan]] [[Kategorî:Parêzgeha Dihokê]] [[Kategorî:Gundên Dihokê]] [[Kategorî:Kesên ji Dihokê]] [[Kategorî:Parêzgeha Hewlêrê]] [[Kategorî:Gundên Hewlêrê]] [[Kategorî:Kesên ji Hewlêrê]] rws37wvgzrhohuzj69kk84ccu1stfz2 2101966 2101964 2026-11-07T10:55:20Z Ahmed A Issa 177108 2101966 wikitext text/x-wiki {{Danasîna kurt|Zanayê Îslamî, fîqihzan û muftiyê Kurd}} '''Yehya îbn Xalid îbn Huseyn el-Mizûrî el-Kurdî''' ([[Zimanê Kurdî|Kurdî]]: ''Şêx Mela Yehyayê Mizûrî' Kurdî'; [[zimanê erebî|Erebî]] يحيى بن خالد بن حسين المزوري الكردي [[Latînî|Romantîzasyon]]: ''Yaḥyā ibn Khālid ibn Ḥusayn al-Mizūrī al-Kurdī''; 1733–1833)<ref>[suspicious link removed]</ref> ku herwiha wekî '''Şêx Mela Yehyayê Mizûrî''' tê naskirin, zanayekî [[kurd]] ê [[Sunîtî|sunî]], fiqihzanekî [[Şafiî|şafi'î]], kelamzanekî [[êş'erî]], perwerdekarekî [[Sofîtî|sofî]]<ref>[suspicious link removed]</ref> û helbestvanekî ji [[Mîrektiya Badînan|Mîrgeha Behdînan]] a di nav [[Împeratoriya Osmanî]] de bû. Ew herwiha wekî kesayetiyekî diyar ê eşîrî û olî ku bi serokatiya [[Mizûrî|êla Mizûrî]] ve girêdayî bû, hatiye wesifkirin.<ref>[suspicious link removed]</ref> Di destpêkê de girêdayî [[Qadirî|terîqeta Qadirî]] bû, piştre tevlî [[Neqşbendî|terîqeta Nexşebendî]] û şaxê wê yê Xalidî bû ku ji aliyê [[Mewlana Xalîdê Kurd|Mewlana Xalidê Nexşebendî]] ve hatibû damezrandin,<ref>[suspicious link removed]</ref> ku li gorî vegotinan ew murîdekî rûhî yê Mela Yehya bû û jê re digot "Seyîdî" (serwerê min).<ref>[suspicious link removed], p. 126.</ref> Li gorî çavkaniyeke jînenîgariyê, Şêx Yehya ji êla Mizûriya Jêrîn a gundê [[Ergoş|Ergoşê]] bû û di sala 1733yan a zayînî de li gundê Belteyê ji dayik bûye. Ew ji malbateke ku di gund û eşîrê de xwedî pêgeha serokatiyê bû, dihat.<ref>[suspicious link removed]</ref> Şêx Yehya xwendin û mamostetiya xwe li çendîn navendên zanistî û olî berdewam kir, di nav wan de [[Amêdî]], [[Mûsil]], [[Silêmanî]], [[Bexda]], [[Şam|Dîmeşq]], [[Quds|Orşelîm]], [[Meke]] û [[Medîne]]. Ew bi zanista xwe ya olî, vegotinên li ser kerametên rûhî keramat' û hewlên xwe yên ji bo navbeynkariya di navbera nakokiyan û lihevanînê de hat naskirin.<ref>[suspicious link removed]</ref> Dîroka jidayîkbûna wî nayê zanîn lê di sala 1834 an 1837 an jî 1859an de wefat kiriye. Dibêjin ku temenê wî 150 sal bûye. Di nav kurdan de zêde nas kirî nin e. Tê gotin [[dîwan]]a wî ya helbestan heye. Dîsa rawiyan gote min ko Mele Yehya gelek bala xwe daye ziman û di daira imkanê de, bêjeyên erebî û farisî jî xistine dîwana xwe. Çiyayê Mizûriyan di ser [[Dihok]]ê re ye.<ref>http://www.kurmesliler.com/index.php/kueltuerasanat/serbest-yazlar/1004-edebyata-klask-a-kurd{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2026 }}</ref> Mele Yehayayê Mizûrî mamosteyê [[Şêx Nûredînê Birîfkanî]] ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-şitil}} [[Kategorî:Kurd]] [[Kategorî:Kesayetiyên Kurd]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 18an]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 19an]] [[Kategorî:Misilman]] [[Kategorî:Zanayên Kurd]] [[Kategorî:Zanyarên Kurd]] [[Kategorî:Zanayên Îslamî]] [[Kategorî:Zanyarên Îslamî]] [[Kategorî:Fiqihnas]] [[Kategorî:Fiqihzan]] [[Kategorî:Îmam]] [[Kategorî:Sofîtî]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] [[Kategorî:Helbestvan]] [[Kategorî:Helbestvanên Kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên Kilasîk]] [[Kategorî:Helbestvanên sedsala 18an]] [[Kategorî:Helbestvanên sedsala 19an]] [[Kategorî:Nivîskar]] [[Kategorî:Nivîskarên Kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên sedsala 18an]] [[Kategorî:Nivîskarên sedsala 19an]] [[Kategorî:Kurdistan]] [[Kategorî:Parêzgeha Dihokê]] [[Kategorî:Gundên Dihokê]] [[Kategorî:Kesên ji Dihokê]] [[Kategorî:Parêzgeha Hewlêrê]] [[Kategorî:Gundên Hewlêrê]] [[Kategorî:Kesên ji Hewlêrê]] 4iumgck2etycqbtpak733g1pybenkyw 0 16533 2101933 1807152 2026-11-06T18:49:05Z Biyolojiyabikurdi 31567 2101933 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Bomaweya sendroma Down ku.png|thumb|313x313px|Heke gametek trîzomî bi spermek asayî ve were pîtandin,zarokek bi sendroma Downê çêdibe.]] '''Sendroma Down''' an jî '''trîzomiya 21''' (bi înglîzî: ''Down syndrome-trisomy 21)'' rewşa têkçûnek bomaweyî yê, ji ber cihênebûna (bi înglîzî: ''nondisjunction'') kromozomek laşê peyda dibe. Kesên bi vê nexweşiyê ne, di xaneyên wan de ji kromozoma 21ê sê kopî heye. Di xaneyên laşê mirovên asayî de 46 (23 cot) [[kromozom]] hene, heke ji ber hin sedeman di [[xane]]yan de hejmara kromozoman biguhere, di mirov de nexweşiya bomaweyî peyda dibe. Bi gelemperî neasayîbûna hejmara kromozoman ji ber cihênebûna kromozoman rû dide. == Cihênebûna kromozoman == Di mirov de geşebûn û peresîna asayî li gel gellek şert û mercan, bi hejmara kromozoman ve jî girêdayî ye. Heke her xaneyek laş ji her kromozomê cotek, bi tevahî 46 kromozom lixwe negire, ango hejmara kromozomên xaneyan bi hejmara asayî nebe, di mirov de nexweşiya bomaweyî peyda dibe. Di rewşa asayî de [[kromozomên homolog]] di [[Miyoz|miyoza I]] de, kromatîdên xwîşk jî di [[miyoz]]a II de ji hev cihê dibin. Bi wî awayê ji xaneyek dîploîdî ya bi 46 kromozomî, gametên haploîdî yên bi 23 kromozomî peyda dibin. Lê mixabîn hin caran cihêbûn têk diçe. Têkçûna cihêbûnê di miyozê de, di navbera kromozomên homolog de an jî di navbera kromotîdên xwîşk de rû dide.<ref name="Human biology15ed">Mader, S., & Windelspecht, M. (2017). Human Biology (15th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> Heke di kromozoma homolog de cota kromozoman ji hev cihê nebin, herdu kromozom diçin xaneyek, an jî herdu kromatîdên xwîşk diçin xaneyek. Di encama cihênebûnê de li dewsa gametên asayî yên bi 23 kromozomî, gametên neasayî peyda dibin.<ref name="Human anatomy">McKinley, M., & O'Loughlin, V. (2011). Human Anatomy (3rd ed.). New York, NY: McGraw-Hill </ref> Di sendroma Downê de ji ber têkçûna cihêbûnê ya kromozomên homolog, hinek game, cotek ji kromozoma 21ê lixwe digirin. Ango hejmara kromozomên wan gametan dibe 24. Lê gametên din kromozoma 21ê lixwe nagirin û kromozomên wan dadikeve 22yê. Heke gameta 24 kromozomî bi gameta asayî ya bavanê din ve were [[Pîtîn|pîtandin,]] zarokek bi sendroma Down peyda dibe. == Di mirov de guherîna hejmara kromozoman == Hin caran dibe ko kesên bi kromozoma zêde an jî yên bi kromoza kêm ji dayik bibin. Wekî minak, dibe ko hejmara kromozomên kesekî 47 be, a kesek din jî 45 be. Heke di pêvajoya çêkirina xaneya hêkê ([[oogenesîs]]) de, di miyozê de cihênebûna kromozomên homolog an jî kromatîdên xwîşk rû bide, [[Xaneya hêkê|hêkexaneyên]] neasayî yên bi 22 û 24 kromozomî peyda dibin. Eger hêkexaneya 24 kromozomî (n+1) bi spermek asayî ya bi 23 kromozomî (n) ve were pîtandin, zarokek bi 47 kromozomî (2n+1) çêdibe. Ji ber ko di kesên 47 kromozomî de sê kopyayên kromozomek hene, ev rewş wekî '''trîzomî''' (bi înglîzî: ''trisomy'') tê navkirin.<ref name="Human anatomy" /> Heke trîzomî di kromozoma 21 de be, ango di xaneyê de ji kromozoma 21ê sê kopya hebin, ev rewş wekî '''sendroma Down''' an jî trîzomiya 21 tê navkirin.Heke hêkexaneya 22 kromozomî (n-1) ji aliyê spermek asayî (n) ve were pîtandin, vê gavê zarokek 45 kromozomî (2n-1) peyda dibe. Ji ber ko yek kopiyek kromozomek diyarkirî heye ev rewşa tekkromozonî wekî '''monozomî''' (bi înglîzî: ''monosomy'') tê navkirin.<ref name="Human biology15ed" /><ref name="Human Biology.">Starr, C., & McMillan, B. (2010). Human Biology (8th ed.). Pacific Grove, CA: Brooks/Cole Publishing Company. </ref> Heke kromozoma kêm yek ji kromozomên laşê be geşebûn û peresîna [[zîgot]]a,<ref name="Genetics">Hartl, D. L., & Jones, E. W. (1998). Genetics: Principles and analysis. Sudbury, MA: Jones and Bartlett. ISBN 0-7637-0489-X </ref> lê heke kromozoma kêm, yek ji kromozomên X-ê (kromozoma zayendê) be, mêya 45 kromozomî peyda dibe. == Corên sendroma Down == [[Wêne:Non-Disjunction ku.png|thumb|304x304px|Cihênebûn bi gelemperî di miyoza I de rû dide.]] Sendroma Down ji ber cihênebûna kromozoma 21ê pêk tê. Ango di pêvajoya dabeşbûna miyozî de kromozom bi awayekî asayî cihê nabin. %90 cihênebûna kromozoma 21ê di pêvajoya çêkirina xaneya hêkê de, di dabeşbûna miyozî ya dayikê de rû dide. Herwisa pirraniya cihênebûna kromozoma 21ê di miyoza I de pêk tê. Temenê dayikê çiqas dirêj be, egera rûdana cihênebûna kromozoma 21ê jî zêde dibe. Di dayikên temendirêj de dibe ko necihêbûna kromozoman di pêvajoya miyoz I an ji Miyoz II de rû bide.<ref>New insights into human nondisjunction of chromosome 21 in oocytes. PLoS genetics, 4(3), e1000033. [https://doi.org/10.1371/journal.pgen.1000033] </ref> === Trîzomiya 21 (''trisomy 21'') === Cora herî belavbûyî ya sendroma Down, trîzomiya 21 e. Xaneyên kesên bi trîzomiya 21ê, sê kopyayên kromozoma 21ê lixwe digirin. Nexweşiya trîzomiya 21 cara pêşîn di sala 1866ê de ji aliyê bijîşkek brîtanî yê bi navê [[John Langdon Down]] ve hat şîrovekirin. Loma navê nexweşiyê sendroma Down ê.<ref name="McGraw-Hill" /> %95-97ê nexweşiya sendroma Downê bi şêweyê trîzomiya 21 rû dide. [[Wêne:Down Syndrome karyotype ku.png|thumb|Di trîzomiya 21ê de , sê kopyayên kromozoma 21ê hene.]] === Sendroma Down a veguhaztin (''translocation Down syndrome'') === Di vê cora sendroma Downê de jî ji kromozoma 21ê sê heb hene, lê kromozoma 21ê ya zêde xwe bi kromozomek din ve girê dide. Dibe ko kromozoma zêde ya 21 bi kromozoma 14 an ji bi kromozomek din a wekî kromozoma 13,15 an jî 22yê ve hatibe girêdan. Hin caran jî ne tevahî lê beşek ji kromozoma 21ê bi kromozomek din ve tê girêdan.%4ê sendroma Downê bi vî awayî çêdibe. Bi gelemperî beşa dirêj a milê kromozoma 21ê bi beşa dirêj a kromozomên gir ên wekî kromozoma 14yê ve tê girêdan.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Tenê ev cora sendroma Downê nexweşiyek bomaweyî ye, ko ji bavanan dikare derbasî weçeyan bibe.<ref>Britannica, The Editors of Encyclopaedia. "Down syndrome". Encyclopedia Britannica, 5 Jan. 2023, [https://www.britannica.com/science/Down-syndrome]. Accessed 26 March 2023.</ref> === Sendroma Down a mozayîk (''mosaic Down syndrome'') === Ev nexweşî di dema embriyoyî de, ji ber têkçûna mîtoza xaneyên embriyoyê rû dide. Di vê corê de hinek xaneyên kesên nexweş de ji kromozoma 21ê sê kromozom hene, lê hinek xaneyên wan jî cotek ji kromozoma 21ê lixwe digirin. Ango hin xaneyên wan 47 kromozomî, hinek xaneyên wan jî 46 kromozomî ne. Ji ber ko hinek xaneyên wan bi hejmara asayî, ango bi 46 kromozomî ne, di van kesan de nexweşî bi qasî nexweşiya trîzomiya 21ê giran nîn e. == Hinek nîşanên sendroma Down == Koma nîşaneyên ko bi hevre peyda dibin û hebûna rewşek neasayî an jî nexweşiyek diyarkirî destnişan dikin, wekî sendrom tê navkirin.<ref>“Syndrome.” Merriam-Webster.com Dictionary, Merriam-Webster, [https://www.merriam-webster.com/dictionary/syndrome]. Accessed 28 Mar. 2023.</ref> Evan nîşanên li jêr, sendromên nexweşiya sendroma Downê ne. Lê ne heweceye ko hemû nîşane di her nexweşek de xuya bibe. Li gor cora Sendroma Down û taybetmendiyên kesên nexweş, dibe ko hinek ji van nîşaneyan hê kêmtir an jî hê zêdetir xuya bibin. Ango bandora neyînî ya nexweşê ji bo hemû kesan ne yek e.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref><ref name="Anatomy and physiology">Waugh, A., Grant, A., Chambers, G., Ross, J., & Wilson, K. (2014).Ross and Wilson anatomy and physiology in health and illness (12th ed.). Edinburg: Elsevier.</ref><ref name="Human Biology." /> [[Wêne:Boy with Down Syndrome.JPG|thumb|Zarokek bi nexweşiya sendroma Down.]] • Rûyê pehn glower. • [[Difin]]ê pehn. • [[Çavê mirov|Çavên]] bi şêweyê [[behîv]] û ber bi jorîn ve kişiyayî. • Li ser [[Rengîne|rengîneya çav]] de xalên hûrik û spî. • [[Ziman (endam)|Zimanê]] gir û mêyla dirêjkirina ziman ber bi derveyî dev. • [[Guh]]ên piçûk. • Stûyê kurt û stûr. • Dest û lingên piçûk, tilî û pêçiyên kurt. • Di kefa destê de hebûna yek xêzek (bi gelemperî di kefa destê de du xêzên(hêl) parelel û xêzek kevanî ya tiliya beranê heye) • Li gor hemsalanên xwe bejna kurt • Di tonusa [[masûlke]]yan de bêhêzî an jî sistîbûna [[geh]]an • Sistiya [[Dilê mirov|dil]] • Di asta jîrî û fehmkirinê de paşketin == Bandora temenê bavanan li ser peydabûna nexweşiyê == Gava mê hê korpeleyek di [[malzarok]]a dayika xwe de ne, di [[hêkdank]]ên wan de xaneyên hêkê çêdibin, miyozê didin destpêkirin û xaneyên hêkê di qonaxa profaza yekem de, miyozê radiwestinin. Heta dawiya temenê 12-14 saliyê xaneyên hêkê di hêkdankên mêyê de bi awayekî neçalak dimînin, paşê her meh yek ji xaneya hêkê diperise û ji hêkdankê tê berdan. Bi kurtasî, temenê dayikê çend sal be, temenê xaneya hêka wê mehê hatiye berdan jî ewqas e. Rêjeya rûdana sendroma Down, bi temenê dayikê ve jî girêdayî ye. Bi gelemperî gava temenê dayikê ji 35 salan dirêjtir be, egera çêbûna nexweşiyê jî zêde dibe.<ref name="Anatomy and physiology"/><ref name="visualizing-human-biology">Ireland, K. A. (2010). Visualizing Human Biology (3rd ed.). Hoboken, NJ: John Wiley & Sons.</ref> Temenê bav ji bo cihênebûna kromozoman ne girîng e. Rêjeya çêbûna nexweşiya sendroma Downê ji ber [[sperm]]ên trîzomî li gor hêkexaneyê gellek hindik e.<ref name="OpenStax, Anatomy & Physiology">Betts, J., Desaix, P., Johnson, E., Johnson, J., Korol, O., & Kruse, D. et al. (2017). Anatomy & physiology. Houston, Texas: OpenStax College, Rice University,</ref> Ji dayikên bi temenê 20 heta 30 salî egera çêbûna zarokek bi sendroma Downê, ji 1400 jidayikbûnê de 1 e (1/1400). Ji dayikên 30-35 salî de, egera tûşbûnê ji 750 jidayûkbûnê 1 e (1/750). Lê mixabîn egera çêbûna zarokek bi nexweşiya sendroma Downê, ji dayikên 40-45 salî de ji 16 jidayikbûnê 1 e (1/16).<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> == Teşhîsa nexweşiyê == Piştê [[Ducanî|jidayikbûnê]], di dergûşê de hebûna hin rûxsarên wekî çavên bi şeweyî behîv, rûyê pehn, sistiya masûlkeyan û hwd. dibe ko nîşanên sendroma Downê bin. Di dema [[Ducanî|ducaniyê]] de, heke temenê dayikê ji 35 salî zêdetir be bi pişkinîna amniosentezê (bi înglîzî: ''amniocentesis'') ji [[Perdeya seravê|şileya seravê]] hin nimûne tê girtin. Di nav şileya seravê de xaneyên ji laşê korpeleyê qetiyayî hene. Xaneyên korpeleyê ji bo bidestxistina [[karyotîp]]a korpeleyê tên bikaranîn. Di karyotîpê de neasayîbûna hejmar an jî şêweyên kromozoman tê lekolînkirin.<ref name=" Human Physiology">Fox, Stuart Ira.Human Physiology. McGraw-Hill Education, 2016.</ref> Kesên bi sendroma Down, ji nexweşiyê baş nabin, lê heke dê û bav derheqî nexweşiyê de xwediyê agahiyên rast bin, zarokê wan ê bi vê nexweşiyê wê jiyanek baştir bijî.<ref name="leland"> Johnson, L. G. (1987). Biology. Dubuque, Iowa: Wm. C. Brown.</ref> Perwerdehiya destpêkê dikare alîkariya kesên bi nexweşiya sendroma Downê bike. Bi perwerdehiyê zarokên bi vê nexweşiyê fêr dibin ko ka çawa beşdarî çalakiyên asayî yên rojane bibin.<ref name="Concepts and Applications">Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.</ref> == Roja sendroma Down a cihanê == [[Neteweyên Yekbûyî]] (NY) di kanûna 2011yê de biryar da ko ji sala 2012 şûnve wê her sal roja 21ê adarê wekî '''Roja Sendroma Down a Cîhanê''' were pîrozkirin. Di vê rojê de li seranserê cîhanê bala mirovan li ser vê nexweşiyê tê kişandin. Ji bo bilindkirina hişyariya gel li ser sendroma Down, li [[dibistan]] û çapemeniyê de zanyariyên derbarê nexweşiyê tên parvekirin.<ref>United Nations [https://www.un.org/en/observances/down-syndrome-day]</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Nexweşiyên genetîk]] [[Kategorî:Nexweşî]] loyqm1djjbb6qte4o1ye6vvn1wd6fur 0 36288 2101934 1849840 2026-11-06T19:14:37Z MikaelF 935 /* Berhemên wî */ 2101934 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Nîzamî Gencewî''' (jdb. [[1141]] – m. [[1209]]), helbestvanekî [[zimanê farisî]] yê sedsala 12an e. Di berhemên xwe de gotiye ku dayika wî Reysa (Ra'isa) [[kurd]] bû û bavê wî Ûsiv (an jî Yûsiv) [[Zimanê farisî|faris]] bû.<ref>V. Minorsky, Studies in Caucasian History, Cambridge University Press, 1957, p. 34.</ref><ref>Jan Rypka, ‘Poets and Prose Writers of the Late Saljuq and Mongol Periods’, in The Cambridge History of Iran, Volume 5, The Saljuq and Mongol Periods, ed., Published January 1968, p. 578.</ref><ref>V. Minorsky, "review of G. H. Darab translation of Makhzan al-Asrar" 1945 Minorsky, BSOAS., 1948, xii/2, 441-5)</ref> == Berhemên wî == Nîzamî bi berhema xwe ya bi navê ''[[Xemse]]'' (an jî "[[Pênc Gencîne]]") ku ji pênc berheman pêk tê navdar e: * ''[[Gencîneya nihênî]]'' (Makhzan al-Asrār) * ''[[Xusrew û Şîrîn]]'' (Khusraw o Shīrīn), wergêra kurdî bi destê Perwîz Cîhanî, weşanên Nûbihar. * ''[[Leyla û Mecnûn]]'' (Laylā o Majunūn), wergêra kurdî bi destê Perwîz Cîhanî, weşanên Nûbihar. * ''[[Îskendername]]'' (Eskandar Nāma) * ''[[Heft Peyker]]'' (Haft Paykar) == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Helbestvan]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1141]] [[Kategorî:Mirin 1209]] [[Kategorî:Nîzamî Gencewî| ]] mwiinqh3c2npf2cbivk9fcuu2yooxyk 2101935 2101934 2026-11-06T19:16:45Z MikaelF 935 2101935 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Nîzamî Gencewî''', bi kurdî weke '''Nizamiyê Genceyî''' jî tê naskirin (jdb. [[1141]] – m. [[1209]]), helbestvanekî [[zimanê farisî]] yê sedsala 12an e. Di berhemên xwe de gotiye ku dayika wî Reysa (Ra'isa) [[kurd]] bû û bavê wî Ûsiv (an jî Yûsiv) [[Zimanê farisî|faris]] bû.<ref>V. Minorsky, Studies in Caucasian History, Cambridge University Press, 1957, p. 34.</ref><ref>Jan Rypka, ‘Poets and Prose Writers of the Late Saljuq and Mongol Periods’, in The Cambridge History of Iran, Volume 5, The Saljuq and Mongol Periods, ed., Published January 1968, p. 578.</ref><ref>V. Minorsky, "review of G. H. Darab translation of Makhzan al-Asrar" 1945 Minorsky, BSOAS., 1948, xii/2, 441-5)</ref> == Berhemên wî == Nîzamî bi berhema xwe ya bi navê ''[[Xemse]]'' (an jî "[[Pênc Gencîne]]") ku ji pênc berheman pêk tê navdar e: * ''[[Gencîneya nihênî]]'' (Makhzan al-Asrār) * ''[[Xusrew û Şîrîn]]'' (Khusraw o Shīrīn), wergêra kurdî bi destê Perwîz Cîhanî, weşanên Nûbihar. * ''[[Leyla û Mecnûn]]'' (Laylā o Majunūn), wergêra kurdî bi destê Perwîz Cîhanî, weşanên Nûbihar. * ''[[Îskendername]]'' (Eskandar Nāma) * ''[[Heft Peyker]]'' (Haft Paykar) == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Helbestvan]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1141]] [[Kategorî:Mirin 1209]] [[Kategorî:Nîzamî Gencewî| ]] 05ck2z7fj0a3i3cv2gfcb1qlzft089w 2101936 2101935 2026-11-06T20:51:40Z MikaelF 935 2101936 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Nîzamî Gencewî''', bi kurdî weke '''Nizamiyê Genceyî'''<ref>https://diyarname.com/news.php?Idx=60722</ref> jî tê naskirin (jdb. [[1141]] – m. [[1209]]), helbestvanekî [[zimanê farisî]] yê sedsala 12an e. Di berhemên xwe de gotiye ku dayika wî Reysa (Ra'isa) [[kurd]] bû û bavê wî Ûsiv (an jî Yûsiv) [[Zimanê farisî|faris]] bû.<ref>V. Minorsky, Studies in Caucasian History, Cambridge University Press, 1957, p. 34.</ref><ref>Jan Rypka, ‘Poets and Prose Writers of the Late Saljuq and Mongol Periods’, in The Cambridge History of Iran, Volume 5, The Saljuq and Mongol Periods, ed., Published January 1968, p. 578.</ref><ref>V. Minorsky, "review of G. H. Darab translation of Makhzan al-Asrar" 1945 Minorsky, BSOAS., 1948, xii/2, 441-5)</ref> == Berhem == Nîzamî bi berhema xwe ya bi navê ''[[Xemse]]'' (an jî "[[Pênc Gencîne]]") ku ji pênc berheman pêk tê navdar e: * ''[[Gencîneya nihênî]]'' (Makhzan al-Asrār) * ''[[Xusrew û Şîrîn]]'' (Khusraw o Shīrīn), wergêra kurdî bi destê Perwîz Cîhanî, weşanên Nûbihar. * ''[[Leyla û Mecnûn]]'' (Laylā o Majunūn), wergêra kurdî bi destê Perwîz Cîhanî, weşanên Nûbihar. * ''[[Îskendername]]'' (Eskandar Nāma) * ''[[Heft Peyker]]'' (Haft Paykar) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Helbestvan]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1141]] [[Kategorî:Mirin 1209]] [[Kategorî:Nîzamî Gencewî| ]] 8ab84zp5nmbkwsh8ffppv840x572ioo 2101937 2101936 2026-11-06T20:54:38Z MikaelF 935 2101937 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Nîzamî Gencewî'''<ref>https://www.rudaw.net/kurmanci/categories/opinion/940327</ref>, bi kurdî weke '''Nizamiyê Genceyî'''<ref>https://diyarname.com/news.php?Idx=60722</ref> jî tê naskirin (jdb. [[1141]] – m. [[1209]]), helbestvanekî [[zimanê farisî]] yê sedsala 12an e. Di berhemên xwe de gotiye ku dayika wî Reysa (Ra'isa) [[kurd]] bû û bavê wî Ûsiv (an jî Yûsiv) [[Zimanê farisî|faris]] bû.<ref>V. Minorsky, Studies in Caucasian History, Cambridge University Press, 1957, p. 34.</ref><ref>Jan Rypka, ‘Poets and Prose Writers of the Late Saljuq and Mongol Periods’, in The Cambridge History of Iran, Volume 5, The Saljuq and Mongol Periods, ed., Published January 1968, p. 578.</ref><ref>V. Minorsky, "review of G. H. Darab translation of Makhzan al-Asrar" 1945 Minorsky, BSOAS., 1948, xii/2, 441-5)</ref> == Berhem == Nîzamî bi berhema xwe ya bi navê ''[[Xemse]]'' (an jî "[[Pênc Gencîne]]") ku ji pênc berheman pêk tê navdar e: * ''[[Gencîneya nihênî]]'' (Makhzan al-Asrār) * ''[[Xusrew û Şîrîn]]'' (Khusraw o Shīrīn), wergêra kurdî bi destê Perwîz Cîhanî, weşanên Nûbihar. * ''[[Leyla û Mecnûn]]'' (Laylā o Majunūn), wergêra kurdî bi destê Perwîz Cîhanî, weşanên Nûbihar. * ''[[Îskendername]]'' (Eskandar Nāma) * ''[[Heft Peyker]]'' (Haft Paykar) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Helbestvan]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1141]] [[Kategorî:Mirin 1209]] [[Kategorî:Nîzamî Gencewî| ]] kceupu1zoys5p8s5ta35s0bmqdb83eu 0 64301 2101967 2064385 2026-11-07T11:11:43Z Ahmed A Issa 177108 /* Sedsala 18an */ 2101967 wikitext text/x-wiki Ev lîsteya zanyarên [[kurd]] ên di dîrokê de ye.<ref>[[Muhemmed Emîn Zekî]], Meşahirê Kurd û Kurdistan</ref> Di dîrokê de her gav di nav gelê kurd de bi taybetî pê [[îslam]]ê re gellek [[zanistvan]], [[fîlozof]], [[helbestvan]], [[endezyarî|endezyar]], [[bijîşk]] û [[alim]]ên mezin derketine<ref>[[Tarîxa edebiyata kurdî]], Prof. [[Qanatê Kurdo]]</ref><ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.pen-kurd.org/kurdi/klasikenme.html |roja-gihiştinê=2015-05-23 |roja-arşîvê=2016-03-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160304112725/http://www.pen-kurd.org/kurdi/klasikenme.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>Antolojiya Helbestvanên Kurd, Berhevkar A. Bali, Weşanên Pelê Sor, Stenbol, 1992</ref> ji vana yên herî naskirî<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ilkehaber.com/yazdir/yazi/klasik-kurt-edebiyati-368.htm |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2015-05-30 |roja-arşîvê=2013-08-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130816004355/http://www.ilkehaber.com/yazdir/yazi/klasik-kurt-edebiyati-368.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û [[pirtûk]] nivîsandinin û li dû xwe berhem hîştînin di lîstê de cih girtine.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://kurdoloji.info/wejeyaklasik.html |roja-gihiştinê=2015-06-10 |roja-arşîvê=2015-04-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150403140450/http://kurdoloji.info/wejeyaklasik.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>Mehmet Çaglayan, Şark Uleması</ref> == Sedsala 7, 8 û 9an == {| class="wikitable" style="font-size:100%;" |- ! colspan=9 style="background-color: #F0FFF0;" |Sedsala 7, 8, 9an |- ! Zanyar ! Bûyîn û <br />Mirin ! Herêm ! Pîşe |- | [[Cabanê Kurdî]] | ? - 690 ? | [[Bakurê Kurdistanê]] | Alim û Sehabe |- | [[Meymûnê Kurdî]] | ? - ? | Bakurê Kurdistanê | Sehabe |- | [[Ziryab]] | 789 - 857 | Başûrê Kurdistanê | Stêrnas, Erdnas û Dengbêj |- | [[Baba Raxî Hemedanî]] | ? - 848 | Rojhilat | Helbestvan |- | [[Dînewerî]] | 820 - 896 | Rojhilat | Dîroknas, Stêrnas, Bîrkar |- | [[Îbn Quteybe]] | 828 - 889 | Rojhilat | Dîroknas û Alim |- | [[Bassamê Kurdî]] | 800 ? - ? | ? | Helbestvan |- | [[Îbrahîmê Mewsilî]] | 742 - 804 | Bakur | Stranbêj |- | [[Şêx Xelîlê Kurdî]] | ? - 750 | ? | Mutesevif |- | [[Îsheqê Mewsilî]] | 767 - 850 | Başûr | Muzîknas |- |} == Sedsala 10an == {| class="wikitable" style="font-size:100%;" |- ! colspan=9 style="background-color: #F0FFF0;" |Sedsala 10an |- ! Zanyar ! Bûyîn û <br />Mirin ! Herêm ! Pîşe |- | [[Eliyê Lokerî]] | ? -? | ? | Helbestvan |- | [[Qalî]] | 918 - 968 | Bakurê Kurdistanê | Wêjevan, Gerok, Hedîsvan û Zimannas |- | [[Îbn Kec]] | ? | ? | Alim |- | [[Ebû Ebdullahê Muqrî]] | ? - 976 | Rojhilata Kurdistanê | Alim |- | [[Ebdulsemedê Babek]] | 972 - 1019 | Bakurê Kurdistanê | Helbestvan |} == Sedsala 11an == {| class="wikitable" style="font-size:100%;" |- ! colspan=9 style="background-color: #F0FFF0;" |Sedsala 11an |- ! Zanyar ! Bûyîn û <br />Mirin ! Herêm ! Pîşe |- | [[Baba Tahirê Uryan]] | 944? - 1019 | Rojhilata Kurdistanê | Fîlozof, Helbestvan |- | [[Eliyê Herîrî]] | 1009 - 1077 | Bakur | Alim û Helbestvan |- | [[Ebûlwefayê Kurdî]] | 1026 - 1107 | Başûr | Mutesevif |- | [[Ebdulqadirê Geylanî]] | 1078 - 1166 | Rojhilat | Alim û Nivîskar |- | [[Şêx Mûsê Ezûlî]] | 1077 - 1164 | Bakur | Alim û Helbestvan |- | [[Şêx Fexrê Adiyan]] | ? - ? | ? | Fîlozof |- | [[Eynelqudatê Hemedanî]] | 1098 - ? | Rojhilat | Fîlozof |- | [[Îbn Dînar]] | ? - ? | Bakur | Fîlozof û Bijîşk |- | [[Ehmed Eşnehî]] | 1058 - 1121 | ? | Alim |- | [[Ebûbekirê Şaşî]] | 1037 - 1113 | Bakur | Alim û Nivîskar |- | [[Mawerdî]] | 974 - 1058 | Iraq | Hedîsvan, Fiqihzan û Hiqûqnas |- | [[Eliyê Hekarî]] | 1019 - 1093 | Başûr | Hedîsvan |} == Sedsala 12an == {| class="wikitable" style="font-size:100%;" |- ! colspan=9 style="background-color: #F0FFF0;" |Sedsala 12an |- ! Zanyar ! Bûyîn û <br />Mirin ! Herêm ! Pîşe |- | [[Şehre Dîneweriye]] | 1091 - 1179 | Sûrî | Hedîsvan û Wêjevan |- | [[Behaedînê Şedad]] | 1145 - 1234 | Rojava | Dîroknas, Nivîskar û Alim |- | [[Cakîrê Kurdî]] | 1155 - ? | Başûr | Alim |- | [[Îsmaîlê Cizîrî]] | 1153 - 1233 | Bakur | Matematîknas, Endazyar û Fizîknas |- | [[Amîdî]] | 1156 - 1233 | Bakur | Fîlozof, Nivîskar û Alim |- | [[Emerê Suhrewerdî]] | 1145 - 1234 | Rojhilat | Fîlozof |- | [[Ebdulqadirê Suhrewerdî]] | 1097 - 1168 | Rojhilat | Alim |- | [[Elî îbn Elesîr]] | 1160 - 1233 | Rojava | Dîroknas |- | [[Îbnûl Ezraq]] | 1116 - 1176 | Bakur | Dîroknas |- | [[Macîdê Kurdî]] | ? - 1166 | Bakur | Alim |- | [[Şihabedînê Suhrewerdî]] | 1155 - 1191 | Rojhilat | Fîlozof |- | [[Ziyaedînê Hekarî]] | ? - 1189 | Bakur | Alim |- | [[Mecdedîn îbn Elesîr]] | 1149 - 1210 | Bakur | Zimannas û Wêjevan |- | [[Diyadîn îbn Elesîr]] | 1163 - 1239 | Bakur | Nivîskar |- | [[Mubarek Mistewfî]] | 1169 - 1239 | Başûr | Dîroknas |- | [[Îbn Cewzî]] | 1116 - 1201 | - | Dîroknas, Bijîşk û Alim |- | [[Nîzamî Gencewî]] | 1141 - 1209 | Îran | Fîlozof û Helbestvan |- | [[Şêx Ebdulezîzê Geylanî]] | ? - ? | - | Alim |- | [[Selahedînê Eyûbî]] | 1138 - 1193 | - | Pêşeng û Sosyolog |- | [[Ehmed Şerefedîn]] | 1162 - 1234 | Başûr | Nivîskar |- | [[Kemaledînê Yûnis]] | 1156 - 1241 | Başûr | Stêrnas, Matematîknas, Hedîsvan, Fiqihzan |} == Sedsala 13an == {| class="wikitable" style="font-size:100%;" |- ! colspan=9 style="background-color: #F0FFF0;" |Sedsala 13an |- ! Zanyar ! Bûyîn û <br />Mirin ! Herêm ! Pîşe |- | [[Ebûlfida]] | 1273 - 1331 | Rojava | Stêrnas, Dîroknas û Erdnas |- | [[Îbn Xelikan]] | 1211 - 1282 | Rojava | Alim, Nivîskar û Dîroknas |- | [[Şemsedînê Şehrezûrî]] | 1250 - 1288 ? | Başûr | Fîlozof, Bijîşk, Dîroknas |- | [[Zahidê Gîlanî]] | 1216 - 1301 | Îran | Alim |- | [[Îbn Selahê Kurdî]] | 1181 - 1245 | Başûr | Alim |- | [[Siracedînê Ûrmewî]] | 1198 - 1283 | Rojhilat | Alim û Fîlozof |- | [[Fexredînê Exlatî]] | ? - ? | Bakur | Stêrnas |- | [[Îbrahîmê Xelatî]] | 1242 - 1322 | Bakur | Kîmyager |- | [[Sefiyedînê Erdebîlî]] | 1252 - 1334 | - | Mutesevif |- | [[Zahidê Gîlanî]] | 1216 - 1301 | - | Alim û Mutesevif |- | [[Îsa Kurdî]] | ? - 1267 | Sûrî | Alim |- | [[Hisamedînê Çelebî]] | 1225 - 1284 | Rojhilat - Tirkiye | Alim |- | [[Sefiyedînê Ûrmewî]] | 1216 - 1294 | Rojhilat | Muzîknas |- | [[Îbn Teymiye]] | 1240 - 1307 | Bakur | Olnas û Fîlozof |- | [[Îzedînê Erbîlî]] | 1190 - 1262 | Bakur | Felsefevan |- | [[Îbn Hacîb]] | 1174-1248 | Misir | Fiqihzan |} == Sedsala 14an == {| class="wikitable" style="font-size:100%;" |- ! colspan=9 style="background-color: #F0FFF0;" |Sedsala 14an |- ! Zanyar ! Bûyîn û <br />Mirin ! Herêm ! Pîşe |- | [[Ciweyriye]] | 1305 - 1385 | ? | Alime |- | [[Esma Xatûna Hekarî]] | 1315 - ? | Bakur | Hedîsvan |- | [[Zeynûdînê Iraqî]] | 1325 - 1404 | Başûrê Kurdistanê | Alim |- | [[Îbn Cezerî]] | 1350 - 1429 | Bakur | Dîroknas û Hedîsvan û Tefsîrvan |- | [[Mele Perîşan]] | 1356 - 1416 | Rojhilat | Helbestvan |- | [[Şêx Tahirê Kurdî]] | ? - ? | Bakur | Alim û Zanyar |- | [[Tajdînê Kurdî]] | ? - 1350 | Bakur | Alim |- | [[Ûm Muhemmed]] | ? - ? | Bakur | Hedîsvan |- | [[Ehmedê Herîrî]] | ? - 1405 | Başûr | Alim |- | [[Ehmedê Suhrewerdî]] | ? - 1320 | Rojhilata Kurdistanê | Xetat |} == Sedsala 15an == {| class="wikitable" style="font-size:100%;" |- ! colspan=9 style="background-color: #F0FFF0;" |Sedsala 15an |- ! Zanyar ! Bûyîn û <br />Mirin ! Herêm ! Pîşe |- | [[Mehmûdê Kurdî]] | ? - ? | ? | Dahêner |- | [[Mela Hesenê Bateyî|Melayê Batê]] | 1417 - 1491 | Bakur | Helbestvan, Wêjevan û Nivîskar |- | [[Mele Guranî]] | 1410 - 1488 | Bakur | Alim |- | [[Mele Serhengê Zaxoyî]] | ? - ? | Başûr | Nivîskar û Helbestvan |- | [[Mîna]] | ? - ? | ? | Helbestvan |- | [[Ebdulqadirê Kurdî]] | ? - 1491 | Sûrî | Alim |- | [[Axayê Bêdarî]] | ? - ? | ? | Helbestvan |- | [[Mele Mensûrê Girgaşî]] | ? - ? | Başûr | Alim û Helbestvan |- | [[Îdrîsê Bidlîsî]] | 1452 - 1520 | Bakur | Dîroknas û Siyasetmedar |- | [[Emetullah]] | ? -? | ? | Zanyara Olê |- | [[Muhemmedê Hesenê Kurdî]] (El Kurdiye) | 1379 - 1439 | - | Alim |- | [[Yaqûb Beg]] | ? - ? | Bakur | Helbestvan |} == Sedsala 16an == {| class="wikitable" style="font-size:100%;" |- ! colspan=9 style="background-color: #F0FFF0;" |Sedsala 16an |- ! Zanyar ! Bûyîn û <br />Mirin ! Herêm ! Pîşe |- | [[Eliyê Teremaxî]] | 1591 - 1653 | Bakurê Kurdistanê | Zimannas, Nivîskar û Wêjevan |- | [[Nefî]] | 1572 - 1635 | Bakur | Helbestvan |- | [[Ehmedê Textî]] | ? - 1640 | ? | Helbestvan |- | [[Şerefxanê Bedlîsî]] | 1543 - 1603 | Bakur | Dîroknas |- | [[Şukriyê Bedlîsî]] | ? - ? | Bakur | Dîroknas û Helbestvan |- | [[Mewlana Ebûlfezl Muhemmed]] | ? - 1574 | Bakur | Dîroknas |- | [[Melayê Cizîrî]] | 1570 - 1640 | Bakur | Alim, Wêjevan, Helbesvan |- | [[Mele Taha]] | 1560 - ? | Bakur | Alim û Helbestvan |- | [[Şêx Şemsedînê Exlatî]] | 1588 - 1674 | Bakur | Wêjevan û Helbestvan |- | [[Macin]] | ? - ? | ? | Helbestvan |- | [[Axayok]] | ? - ? | ? | Helbestvan |- | [[Yûsifê Kurdî]] | ? -? | Bakur | Alim û Nivîskar |- | [[Mele Mûsayê Kurdî]] | ? - ? | Başûr | Alim |- | [[Şêx Mistefayê Texteyî]] | ? - ? | Rojhilat ? | Helbestvan |- | [[Hisamedînê Bedlîsî]] | ? - 1504 | Bakur | Nivîskar û Mufesîr |- | [[Şemsedînê Merdûxî]] | 1506 - 1577 | Rojhilat | Sternasî û Matematîk |} == Sedsala 17an == {| class="wikitable" style="font-size:100%;" |- ! colspan=9 style="background-color: #F0FFF0;" |Sedsala 17an |- ! Zanyar ! Bûyîn û <br />Mirin ! Herêm ! Pîşe |- | [[Ehmedê Xanî]] | 1650 - 1707 | Bakur | Fîlozof, Dîroknas, Helbestvan û Stêrnas |- | [[Îbrahîmê Goranî]] | 1616 - 1690  | Başûr | Nivîskar û Matematîknas |- | [[Ehmed Murşîdî]] | 1689 - 1761 | Bakur | Alim, Fîlozof û Wêjevan |- | [[Feqiyê Teyran]] | 1590 - 1660 | Bakur | Fîlozof, Helbestvan û Nivîskar |- | [[Îsmaîlê Bazîdî]] | 1654 - 1709 | Bakur | Helbestvan û Wêjevan |- | [[Îlyasê Kurdî]] | 1637 - 1726 | Rojava | Alim û Nivîskar |- | [[Mele Çelebî]] | ? - 1655 | Bakur | Nivîskar |- | [[Mistefa Besaranî]] | 1642 - 1701 | Rojhilat | Helbestvan |- | [[Şerefxanê Hekarî]] | 1682 - 1748 | Bakur | Helbestvan |- | [[Mele Yûnisê Erqetînî]] | ? - 1785 | Bakur | Alim û Helbestvan |- | [[Selim Silêman]] | 1586 - ? | Bakur | Fîlozof, Wêjevan û Helbestvan |- | [[Şêx Îlyas]] | ? - ? | Bakur | Alim |- | [[Nabî]] | 1642 - 1712 | Bakur | Helbestvan |- | [[Melayê Alim Remezanê Ebasiyan]] | ? - ? | Başûr | Helbestvan û Alim |- | [[Muhemmed Kendulayî]] | ? - ? | Rojhilat | Nivîskar |- | [[Mele Mehmûdê Kurdî]] | ? - 1663 | Sûrî | Alim |- | [[Kurdî Muhemmed Efendî]] | ? - 1673 | Osmanî | Nivîskar û Alim |- | [[Şêx Hesen]] | ? - 1638 | Rojava | Felsefevan |- | [[Muhemmedê Şehrezûrî]] | ? - 1667 | Rojhilat | Dîroknas, Nivîskar |- | [[Ebdurehmanê Kurdî]] | ? - 1655 | Bakur | Helbestvan |- | [[Şêx Cesimê Merdûxî]] | ? - 1721 | Rojhilat | Alim û Nivîskar |} == Sedsala 18an == {| class="wikitable" style="font-size:100%;" |- ! colspan=9 style="background-color: #F0FFF0;" |Sedsala 18an |- ! Zanyar ! Bûyîn û <br />Mirin ! Herêm ! Pîşe |- | [[Haris Bitlîsî]] | 1700 - 1775 | Bakurê Kurdistan | Helbestvan |- | [[Şemsê Bidlîsî]] | 1715 - 1788 | Bakur | Stêrnas, Matematîknas û Erdnas |- | [[Mele Yehyayê Mizûrî]] | 1733–1833 | Başûr | Zanayê Îslamî, Fîqihzan, Miuftî û wêjevan |- | [[Mewlana Xalid]] | 1773 - 1826 | Başûr | Alim, Helbestvan |- | [[Mele Xelîlê Sêrtî]] | 1754 - 1843 | Bakur | Alim, Nivîskar û Fîlozof |- | [[Miradxanê Bazîdî]] | 1736 - 1778 | Bakur | Helbestvan |- | [[Pertew Begê Hekarî]] | 1777 - 1841 | Bakur | Helbestvan |- | [[Xanayê Qubadî]] | 1700 - 1759 | Rojhilat | Helbestvan, Wêjevan û Wergêr |- | [[Îbrahîm Heqî Erziromî]] | 1702 - 1780 | Bakur | Alim, Sosyolog û Stêrnas |- | [[Feqe Reşîdê Hekarî]] | 1793 - ? | Bakur | Helbestvan û Alim |- | [[Mîrza Elmas Xan]] | 1763 - ? | ? | Helbestvan |- | [[Şêx Nûredînê Birîfkanî]] | 1795 - 1851 | Bakur | Alim û Helbestvan |- | [[Seyîd Tahayê Hekarî]] | ? - 1853 | Bakur | Alim, Wêjevan û Fennas |- | [[Şeyda Hewramî]] | 1784 - 1852 | Rojhilat | Helbestvan |- | [[Elî Berdeşanî]] | 1771 - 1813 | Başûr | Alim û Helbestvan |- | [[Welî Dêwane]] | 1754 - 1798 | Başûr | Helbestvan |- | [[Hecî Fetahê Hezroyî]] | ? - ? | ? | Helbestvan |- | [[Muhemmedê Kurdî]] | 1715 - 1780 | Iraq | Nivîskar |- | [[Ebdullah Bîtûşî]] | 1774 - 1806 | Rojhilat | Alim û Nivîskar |- | [[Seyfiyê Şoşî]] | ? - ? | ? | Helbestvan |- | [[Şêx Hesenê Nûranî]] | 1786 - 1865 | Bakur | Alim |- | [[Bekir Begê Erizî]] | 1767 - ? | ? | Hunermend |- | [[Ebdullah Ubeyd]] | ? - 1793 | Başûr | Alim û Nivîskar |- | [[Merûf Nûdhî]] | 1753 - 1838 | Başûr | Alim û Wêjevan |- | [[Şêx Yûsifê Naîb]] | ? - ? | ? | Alim û Matematîknas |} == Sedsala 19an == {| class="wikitable" style="font-size:100%;" |- ! colspan=9 style="background-color: #F0FFF0;" |Sedsala 19an |- ! Zanyar ! Bûyîn û <br />Mirin ! Herêm ! Pîşe |- | [[Salim]] (Ebdurehman Begê Sahêbqiran) | 1800 - 1866 | Başûrê Kurdistan ê | Helbestvan |- | [[Elî Emîrî]] | 1857 - 1924 | Bakur | Lêkolîner |- | [[Mele Mehmûdê Bazîdî]] | 1797 - 1863 | Bakur | Dîroknas û Alim |- | [[Mîrza Ebdulqadirê Paweyî]] | 1859 - 1910 | Rojhilat | Helbestvan û Nivîskar |- | [[Muhemmed Emîn Zekî]] | 1880 - 1948 | Başûr | Dîroknas û Kurdnas |- | [[Nalî]] | 1791 - 1855 | Başûr | Matematîknas, Alim û Helbestvan |- | [[Ebdulhekîmê Erwasî]] | 1865 - 1943 | Bakur | Alim |- | [[Xalid Axayê Zêbarî]] | 1827 - ? | Bakur | Helbestvan |- | [[Ehmed Begê Komasî]] | 1795 - 1876 | ? | Helbestvan |- | [[Ebdurehman Xalisê Talebanî]] | 1797 - 1897 | Başûr | Nivîskar |- | [[Evdalê Zeynikê]] | 1800-20 - 1913 | Bakur | Dengbêj û Helbestvan |- | [[Wefayî]] | 1844 - 1903 | Rojhilat | Helbestvan |- | [[Mehwî]] | 1813 - 1906 | Başûr | Dadger û Helbestvan |- | [[Tahayê Herîrî]] | 1803 - 1875 | Başûr | Alim |- | [[Pîremêrd]] | 1867 - 1950 | Başûr | Helbestan u Rojnamevan |- | [[Mîhrîbana Berwarî]] | 1814 - 1865 | Bakur | Helbestvan |- | [[Muhemmed Kurd Elî]] | 1876 - 1952 | Rojava | Dîroknas |- | [[Şamî Kirmaşanî]] | 1889 - ? | Rojhilat | Helbestvan |- | [[Hecî Qadirê Koyî]] | 1816 - 1897 | Başûr | Helbestvan |- | [[Mewlewî Tawegozî]] | 1806 - 1882 | Başûr | Alim, Fîlozof û Helbestvan |- | [[Ebdurehmanê Axtepî|Ebdurehman Axtepî]] | 1850 - 1905 | Bakur | Stêrnas, Felsefevan û Alim |- | [[Ceferqulî Zengêlî]] | 1855 - 1897 | Xorasan | Helbestvan |- | [[Mestûre Erdelanî]] | 1805 - 1848 | Rojhilat | Dîroknas û Helbestvan |- | [[Şêx Seîd]] | 1865 - 1925 | Bakur | Alim |- | [[Şêx Xatabê Mazin]] | 1846 - ? | Bakur | Alim û Mentiqvan |- | [[Melayê Erwasî]] | ? - ? | Bakur | Bijîşk |- | [[Şêx Muhemmedê Xazînî]] | 1816 - 1892 | Bakur | Alim |- | [[Şêx Rizayê Talebanî]] | 1835 - 1909 | Başûr | Helbestvan |- | [[Şêx Hesîb Axtepî]] | 1885 - 1947 | Bakur | Alim û Helbestvan |- | [[Feqe Qadirî Hemewend]] | ? - ? | - | Helbestvan |- | [[Muhemmed Emîn Kurdî]] | 1844 - 1914 | Başûr | Alim û Nivîskar |- | [[Edeb]] | 1862 - 1917 | ? | Helbestvan |- | [[Mele Ebû Bekir]] | 1863 - 1942 | Başûr | Fîlozof, Alim û Stêrnas |- | [[Seyîd Fehîmê Arwasî]] | 1825 - 1896 | Bakur | Fîlozof û Alim |- | [[Siyehpûş]] | ? - ? | Bakur | Helbestvan |- | [[Şêx Fethullah Werqanisî]] | 1847 - 1900 | Bakur | Alim û Nivîskar |- | [[Şêx Ebdurehmanê Taxî]] | 1831 - 1886 | Bakur | Alim û Helbestvan |- | [[Muhemmed Qeredaxî]] | 1798 - 1864 | Başûr | Matematîkzan, mentiqvan û zimannas |- | [[Mele Muhemmedê Koyî]] | 1876 - ? | Başûr | Helbestvan |- | [[Hacî Nemet]] | 1871 - 1919 | Rojhilat | Helbestvan |- | [[Mîrze Riza Kelhûr]] | 1829 - 1892  | Rojhilat | Xetçêker û Dîroknas |- | [[Bêhûd]] | 1878 - 1955 | Başûr | Helbestvan |- | [[Ebdullah Pîrebab]] | ? - 1900 | Rojhilat | Geometrî |- | [[Şêx Esadê Erbîlî]] | 1847 - 1931 | Başûr | Helbestvan û Alim |- | [[Keyfî]] | 1814 - 1883 | Başûr | Helbestvan |- | [[Herîq]] | 1856 - 1909 | Başûr | Alim û Helbestvan |- | [[Ebdulsemî Kurdî]] | ? - 1820 | Başûr | Stêrnasî |- | [[Nîmetullah]] | 1860 - 1915 | Başûr | Astrolog, Mentiqvan û Fîlolog |- | [[Emîn Fewzî]] | ? - 1928 | Başûr | Felsefevan, Kîmyager, Fizîknas |- | [[Muhemmedê Resûl]] | ? -? | Başûr | Matematîknas û Alim |- | [[Ebdulmecîd Mîrza]] | 1852 - 1925 | Rojhilat | Wêjevan |- | [[Şêx Ebdurehmanê Garisî]] | ? - ? | Bakur | Pêşeng |- | [[Resûlê Mistê]] | 1866 - 1908 | Başûr | Fizîk |} == Sedsala 20an == {| class="wikitable" style="font-size:100%;" |- ! colspan=9 style="background-color: #F0FFF0;" |Sedsala 20an |- ! Zanyar ! Buyîn û <br />Mirin ! Herêm ! Pîşe |- | [[Ebdulkerîmê Muderîs]] | 1901 - 2005 | Başûrê Kurdistanê | Wergêr, Alim û Nivîskar |- | [[Hesen Hişyar]] | 1907 - 1985 | Bakur | Dîroknas |- | [[Seîdê Nûrsî]] | 1878 - 1960 | Bakur | Fîlozof, Alim û Nivîskar |- | [[Xelîfe Yûsif]] | 1885 - 1965 | Bakur | Alim û Helbestvan |- | [[Osman Sebrî]] | 1903 - 1993 | Başûr | Nivîskar |- | [[Celadet Alî Bedirxan]] | 1893 - 1951 | Bakur | Zimannas û Kurdnas |- | [[Ehmedê Nalbend]] | 1891 - 1963 | Başûr | Helbestvan |- | [[Nûrî Dêrsimî]] | 1894 - 1973 | Bakur | Îdeolog |- | [[Ordîxanê Celîl]] | 1932 - 2007 | - | Nivîskar |- | [[Hamid Aytaç]] | 1890 - 1982 | Bakur | Xetçêker |- | [[Şêx Xiyasedîn Emre]] | 1919 - | Bakur | Dîroknas |- | [[Dildar]] | 1918 - 1947 | Rojhilat | Helbestvan |- | [[Enwerê Mayî]] | 1913 - 1963 | Başûr | Rewşenbîr û Helbestvan |- | [[Ebdullah Goran]] | 1904 - 1962 | Başûr | Helbestvan |- | [[Mele Ehmedê Palo]] | 1920 - 1991 | Bakur | Nivîskar û Dîroknas |- | [[Nûr Elî Îlahî]] | 1895 - 1974 | Rojhilat | Dahêner |- | [[Nadoyê Xudo Maxmedov]] | 1907 - 1990 | - | Dîroknas |- | [[Şêx Ebdurehîm]] | 1897 - 1938 | Bakur | Alim |- | [[Hejar]] | 1920 - 1990 | Rojhilat | Fîlozof, Zimannas, Alim |- | [[Mele Sîracê Xelîlî]] | 1930 - 1983 | Bakur | Alim, Nivîskar û Helbestvan |- | [[Cegerxwîn]] | 1903 - 1984 | Bakur | Nivîskar û Dîroknas |- | [[Qanatê Kurdo]] | 1909 - 1985 | Bakur | Zimannas û Nivîskar |- | [[Şêx Memdûhê Birîfkanî]] | 1911 - 1976 | ? | Nivîskar |- | [[Abdurrahman Dürre]] | 1930 - 2012 | Bakur | Nivîskar, Alim û Helbestvan |- | [[Mele Seîdê Nîvilî]] | 1932 - ? | Bakur | Zimannas û Alim |- | [[Seydayê Tîrêj]] | 1923 - 2002 | Rojava | Alim û Helbestvan |- | [[Abdullah M. Varlı]] | 1939 - 2012 | Bakur | Lêkolîner, û Alim |- | [[Hêmin]] | 1921 - 1986 | Rojhilat | Helbestvan, Nivîskar û Wergêr |- | [[Feqî Huseyîn Sagniç]] | 1926 - 2003 | Bakur | Zimannas |- | [[Damaw Husênê Mukriyanî]] | 1893 - 1948 | Başûr | Dîroknas |- | [[Ebdulbasit Ebdussemed]] | 1927 - 1988 | Başûr | Hafiz |- | [[Musa Anter]] | 1920 - 1992 | Bakur | Nivîskar |- | [[Seydayê Keleş]] | 1930 - 2007 | Bakur | Nivîskar û Helbestvan |- | [[Baba Merdûxê Rûhanî]] | 1923 - 1989 | Rojhilat | Matematîknas û Alim |- | [[Mehmed Uzun]] | 1953 - 2007 | Bakur | Nivîskar |- | [[Muhemmed Tahirê Kurdî]] | 1900 - 1980 | Başûr | Xetçêker |- | [[Mele Nûriyê Hesarî]] | 1934 - 2011 | Bakur | Zimannas û Helbestvan |} == Binêre herwiha == * [[Lîsteya kurdan]] * [[Lîsteya fîlozofên kurd]] * [[Lîsteya helbestvanên kurd]] * [[Lîsteya muzîkarên kurd]] * [[Lîsteya nivîskarên kurd]] * [[Lîsteya pêşengên kurd]] * [[Lîsteya wênesazên kurd]] * [[Lîsteya zimannasên kurdî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kurd]] [[Kategorî:Lîste]] [[Kategorî:Lîsteyên nivîskaran]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî|*]] 559uji48mbtu8ummy4n2jm9ndqldmu8 2101968 2101967 2026-11-07T11:14:31Z Ahmed A Issa 177108 /* Sedsala 19an */ 2101968 wikitext text/x-wiki Ev lîsteya zanyarên [[kurd]] ên di dîrokê de ye.<ref>[[Muhemmed Emîn Zekî]], Meşahirê Kurd û Kurdistan</ref> Di dîrokê de her gav di nav gelê kurd de bi taybetî pê [[îslam]]ê re gellek [[zanistvan]], [[fîlozof]], [[helbestvan]], [[endezyarî|endezyar]], [[bijîşk]] û [[alim]]ên mezin derketine<ref>[[Tarîxa edebiyata kurdî]], Prof. [[Qanatê Kurdo]]</ref><ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.pen-kurd.org/kurdi/klasikenme.html |roja-gihiştinê=2015-05-23 |roja-arşîvê=2016-03-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160304112725/http://www.pen-kurd.org/kurdi/klasikenme.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>Antolojiya Helbestvanên Kurd, Berhevkar A. Bali, Weşanên Pelê Sor, Stenbol, 1992</ref> ji vana yên herî naskirî<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ilkehaber.com/yazdir/yazi/klasik-kurt-edebiyati-368.htm |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2015-05-30 |roja-arşîvê=2013-08-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130816004355/http://www.ilkehaber.com/yazdir/yazi/klasik-kurt-edebiyati-368.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û [[pirtûk]] nivîsandinin û li dû xwe berhem hîştînin di lîstê de cih girtine.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://kurdoloji.info/wejeyaklasik.html |roja-gihiştinê=2015-06-10 |roja-arşîvê=2015-04-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150403140450/http://kurdoloji.info/wejeyaklasik.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>Mehmet Çaglayan, Şark Uleması</ref> == Sedsala 7, 8 û 9an == {| class="wikitable" style="font-size:100%;" |- ! colspan=9 style="background-color: #F0FFF0;" |Sedsala 7, 8, 9an |- ! Zanyar ! Bûyîn û <br />Mirin ! Herêm ! Pîşe |- | [[Cabanê Kurdî]] | ? - 690 ? | [[Bakurê Kurdistanê]] | Alim û Sehabe |- | [[Meymûnê Kurdî]] | ? - ? | Bakurê Kurdistanê | Sehabe |- | [[Ziryab]] | 789 - 857 | Başûrê Kurdistanê | Stêrnas, Erdnas û Dengbêj |- | [[Baba Raxî Hemedanî]] | ? - 848 | Rojhilat | Helbestvan |- | [[Dînewerî]] | 820 - 896 | Rojhilat | Dîroknas, Stêrnas, Bîrkar |- | [[Îbn Quteybe]] | 828 - 889 | Rojhilat | Dîroknas û Alim |- | [[Bassamê Kurdî]] | 800 ? - ? | ? | Helbestvan |- | [[Îbrahîmê Mewsilî]] | 742 - 804 | Bakur | Stranbêj |- | [[Şêx Xelîlê Kurdî]] | ? - 750 | ? | Mutesevif |- | [[Îsheqê Mewsilî]] | 767 - 850 | Başûr | Muzîknas |- |} == Sedsala 10an == {| class="wikitable" style="font-size:100%;" |- ! colspan=9 style="background-color: #F0FFF0;" |Sedsala 10an |- ! Zanyar ! Bûyîn û <br />Mirin ! Herêm ! Pîşe |- | [[Eliyê Lokerî]] | ? -? | ? | Helbestvan |- | [[Qalî]] | 918 - 968 | Bakurê Kurdistanê | Wêjevan, Gerok, Hedîsvan û Zimannas |- | [[Îbn Kec]] | ? | ? | Alim |- | [[Ebû Ebdullahê Muqrî]] | ? - 976 | Rojhilata Kurdistanê | Alim |- | [[Ebdulsemedê Babek]] | 972 - 1019 | Bakurê Kurdistanê | Helbestvan |} == Sedsala 11an == {| class="wikitable" style="font-size:100%;" |- ! colspan=9 style="background-color: #F0FFF0;" |Sedsala 11an |- ! Zanyar ! Bûyîn û <br />Mirin ! Herêm ! Pîşe |- | [[Baba Tahirê Uryan]] | 944? - 1019 | Rojhilata Kurdistanê | Fîlozof, Helbestvan |- | [[Eliyê Herîrî]] | 1009 - 1077 | Bakur | Alim û Helbestvan |- | [[Ebûlwefayê Kurdî]] | 1026 - 1107 | Başûr | Mutesevif |- | [[Ebdulqadirê Geylanî]] | 1078 - 1166 | Rojhilat | Alim û Nivîskar |- | [[Şêx Mûsê Ezûlî]] | 1077 - 1164 | Bakur | Alim û Helbestvan |- | [[Şêx Fexrê Adiyan]] | ? - ? | ? | Fîlozof |- | [[Eynelqudatê Hemedanî]] | 1098 - ? | Rojhilat | Fîlozof |- | [[Îbn Dînar]] | ? - ? | Bakur | Fîlozof û Bijîşk |- | [[Ehmed Eşnehî]] | 1058 - 1121 | ? | Alim |- | [[Ebûbekirê Şaşî]] | 1037 - 1113 | Bakur | Alim û Nivîskar |- | [[Mawerdî]] | 974 - 1058 | Iraq | Hedîsvan, Fiqihzan û Hiqûqnas |- | [[Eliyê Hekarî]] | 1019 - 1093 | Başûr | Hedîsvan |} == Sedsala 12an == {| class="wikitable" style="font-size:100%;" |- ! colspan=9 style="background-color: #F0FFF0;" |Sedsala 12an |- ! Zanyar ! Bûyîn û <br />Mirin ! Herêm ! Pîşe |- | [[Şehre Dîneweriye]] | 1091 - 1179 | Sûrî | Hedîsvan û Wêjevan |- | [[Behaedînê Şedad]] | 1145 - 1234 | Rojava | Dîroknas, Nivîskar û Alim |- | [[Cakîrê Kurdî]] | 1155 - ? | Başûr | Alim |- | [[Îsmaîlê Cizîrî]] | 1153 - 1233 | Bakur | Matematîknas, Endazyar û Fizîknas |- | [[Amîdî]] | 1156 - 1233 | Bakur | Fîlozof, Nivîskar û Alim |- | [[Emerê Suhrewerdî]] | 1145 - 1234 | Rojhilat | Fîlozof |- | [[Ebdulqadirê Suhrewerdî]] | 1097 - 1168 | Rojhilat | Alim |- | [[Elî îbn Elesîr]] | 1160 - 1233 | Rojava | Dîroknas |- | [[Îbnûl Ezraq]] | 1116 - 1176 | Bakur | Dîroknas |- | [[Macîdê Kurdî]] | ? - 1166 | Bakur | Alim |- | [[Şihabedînê Suhrewerdî]] | 1155 - 1191 | Rojhilat | Fîlozof |- | [[Ziyaedînê Hekarî]] | ? - 1189 | Bakur | Alim |- | [[Mecdedîn îbn Elesîr]] | 1149 - 1210 | Bakur | Zimannas û Wêjevan |- | [[Diyadîn îbn Elesîr]] | 1163 - 1239 | Bakur | Nivîskar |- | [[Mubarek Mistewfî]] | 1169 - 1239 | Başûr | Dîroknas |- | [[Îbn Cewzî]] | 1116 - 1201 | - | Dîroknas, Bijîşk û Alim |- | [[Nîzamî Gencewî]] | 1141 - 1209 | Îran | Fîlozof û Helbestvan |- | [[Şêx Ebdulezîzê Geylanî]] | ? - ? | - | Alim |- | [[Selahedînê Eyûbî]] | 1138 - 1193 | - | Pêşeng û Sosyolog |- | [[Ehmed Şerefedîn]] | 1162 - 1234 | Başûr | Nivîskar |- | [[Kemaledînê Yûnis]] | 1156 - 1241 | Başûr | Stêrnas, Matematîknas, Hedîsvan, Fiqihzan |} == Sedsala 13an == {| class="wikitable" style="font-size:100%;" |- ! colspan=9 style="background-color: #F0FFF0;" |Sedsala 13an |- ! Zanyar ! Bûyîn û <br />Mirin ! Herêm ! Pîşe |- | [[Ebûlfida]] | 1273 - 1331 | Rojava | Stêrnas, Dîroknas û Erdnas |- | [[Îbn Xelikan]] | 1211 - 1282 | Rojava | Alim, Nivîskar û Dîroknas |- | [[Şemsedînê Şehrezûrî]] | 1250 - 1288 ? | Başûr | Fîlozof, Bijîşk, Dîroknas |- | [[Zahidê Gîlanî]] | 1216 - 1301 | Îran | Alim |- | [[Îbn Selahê Kurdî]] | 1181 - 1245 | Başûr | Alim |- | [[Siracedînê Ûrmewî]] | 1198 - 1283 | Rojhilat | Alim û Fîlozof |- | [[Fexredînê Exlatî]] | ? - ? | Bakur | Stêrnas |- | [[Îbrahîmê Xelatî]] | 1242 - 1322 | Bakur | Kîmyager |- | [[Sefiyedînê Erdebîlî]] | 1252 - 1334 | - | Mutesevif |- | [[Zahidê Gîlanî]] | 1216 - 1301 | - | Alim û Mutesevif |- | [[Îsa Kurdî]] | ? - 1267 | Sûrî | Alim |- | [[Hisamedînê Çelebî]] | 1225 - 1284 | Rojhilat - Tirkiye | Alim |- | [[Sefiyedînê Ûrmewî]] | 1216 - 1294 | Rojhilat | Muzîknas |- | [[Îbn Teymiye]] | 1240 - 1307 | Bakur | Olnas û Fîlozof |- | [[Îzedînê Erbîlî]] | 1190 - 1262 | Bakur | Felsefevan |- | [[Îbn Hacîb]] | 1174-1248 | Misir | Fiqihzan |} == Sedsala 14an == {| class="wikitable" style="font-size:100%;" |- ! colspan=9 style="background-color: #F0FFF0;" |Sedsala 14an |- ! Zanyar ! Bûyîn û <br />Mirin ! Herêm ! Pîşe |- | [[Ciweyriye]] | 1305 - 1385 | ? | Alime |- | [[Esma Xatûna Hekarî]] | 1315 - ? | Bakur | Hedîsvan |- | [[Zeynûdînê Iraqî]] | 1325 - 1404 | Başûrê Kurdistanê | Alim |- | [[Îbn Cezerî]] | 1350 - 1429 | Bakur | Dîroknas û Hedîsvan û Tefsîrvan |- | [[Mele Perîşan]] | 1356 - 1416 | Rojhilat | Helbestvan |- | [[Şêx Tahirê Kurdî]] | ? - ? | Bakur | Alim û Zanyar |- | [[Tajdînê Kurdî]] | ? - 1350 | Bakur | Alim |- | [[Ûm Muhemmed]] | ? - ? | Bakur | Hedîsvan |- | [[Ehmedê Herîrî]] | ? - 1405 | Başûr | Alim |- | [[Ehmedê Suhrewerdî]] | ? - 1320 | Rojhilata Kurdistanê | Xetat |} == Sedsala 15an == {| class="wikitable" style="font-size:100%;" |- ! colspan=9 style="background-color: #F0FFF0;" |Sedsala 15an |- ! Zanyar ! Bûyîn û <br />Mirin ! Herêm ! Pîşe |- | [[Mehmûdê Kurdî]] | ? - ? | ? | Dahêner |- | [[Mela Hesenê Bateyî|Melayê Batê]] | 1417 - 1491 | Bakur | Helbestvan, Wêjevan û Nivîskar |- | [[Mele Guranî]] | 1410 - 1488 | Bakur | Alim |- | [[Mele Serhengê Zaxoyî]] | ? - ? | Başûr | Nivîskar û Helbestvan |- | [[Mîna]] | ? - ? | ? | Helbestvan |- | [[Ebdulqadirê Kurdî]] | ? - 1491 | Sûrî | Alim |- | [[Axayê Bêdarî]] | ? - ? | ? | Helbestvan |- | [[Mele Mensûrê Girgaşî]] | ? - ? | Başûr | Alim û Helbestvan |- | [[Îdrîsê Bidlîsî]] | 1452 - 1520 | Bakur | Dîroknas û Siyasetmedar |- | [[Emetullah]] | ? -? | ? | Zanyara Olê |- | [[Muhemmedê Hesenê Kurdî]] (El Kurdiye) | 1379 - 1439 | - | Alim |- | [[Yaqûb Beg]] | ? - ? | Bakur | Helbestvan |} == Sedsala 16an == {| class="wikitable" style="font-size:100%;" |- ! colspan=9 style="background-color: #F0FFF0;" |Sedsala 16an |- ! Zanyar ! Bûyîn û <br />Mirin ! Herêm ! Pîşe |- | [[Eliyê Teremaxî]] | 1591 - 1653 | Bakurê Kurdistanê | Zimannas, Nivîskar û Wêjevan |- | [[Nefî]] | 1572 - 1635 | Bakur | Helbestvan |- | [[Ehmedê Textî]] | ? - 1640 | ? | Helbestvan |- | [[Şerefxanê Bedlîsî]] | 1543 - 1603 | Bakur | Dîroknas |- | [[Şukriyê Bedlîsî]] | ? - ? | Bakur | Dîroknas û Helbestvan |- | [[Mewlana Ebûlfezl Muhemmed]] | ? - 1574 | Bakur | Dîroknas |- | [[Melayê Cizîrî]] | 1570 - 1640 | Bakur | Alim, Wêjevan, Helbesvan |- | [[Mele Taha]] | 1560 - ? | Bakur | Alim û Helbestvan |- | [[Şêx Şemsedînê Exlatî]] | 1588 - 1674 | Bakur | Wêjevan û Helbestvan |- | [[Macin]] | ? - ? | ? | Helbestvan |- | [[Axayok]] | ? - ? | ? | Helbestvan |- | [[Yûsifê Kurdî]] | ? -? | Bakur | Alim û Nivîskar |- | [[Mele Mûsayê Kurdî]] | ? - ? | Başûr | Alim |- | [[Şêx Mistefayê Texteyî]] | ? - ? | Rojhilat ? | Helbestvan |- | [[Hisamedînê Bedlîsî]] | ? - 1504 | Bakur | Nivîskar û Mufesîr |- | [[Şemsedînê Merdûxî]] | 1506 - 1577 | Rojhilat | Sternasî û Matematîk |} == Sedsala 17an == {| class="wikitable" style="font-size:100%;" |- ! colspan=9 style="background-color: #F0FFF0;" |Sedsala 17an |- ! Zanyar ! Bûyîn û <br />Mirin ! Herêm ! Pîşe |- | [[Ehmedê Xanî]] | 1650 - 1707 | Bakur | Fîlozof, Dîroknas, Helbestvan û Stêrnas |- | [[Îbrahîmê Goranî]] | 1616 - 1690  | Başûr | Nivîskar û Matematîknas |- | [[Ehmed Murşîdî]] | 1689 - 1761 | Bakur | Alim, Fîlozof û Wêjevan |- | [[Feqiyê Teyran]] | 1590 - 1660 | Bakur | Fîlozof, Helbestvan û Nivîskar |- | [[Îsmaîlê Bazîdî]] | 1654 - 1709 | Bakur | Helbestvan û Wêjevan |- | [[Îlyasê Kurdî]] | 1637 - 1726 | Rojava | Alim û Nivîskar |- | [[Mele Çelebî]] | ? - 1655 | Bakur | Nivîskar |- | [[Mistefa Besaranî]] | 1642 - 1701 | Rojhilat | Helbestvan |- | [[Şerefxanê Hekarî]] | 1682 - 1748 | Bakur | Helbestvan |- | [[Mele Yûnisê Erqetînî]] | ? - 1785 | Bakur | Alim û Helbestvan |- | [[Selim Silêman]] | 1586 - ? | Bakur | Fîlozof, Wêjevan û Helbestvan |- | [[Şêx Îlyas]] | ? - ? | Bakur | Alim |- | [[Nabî]] | 1642 - 1712 | Bakur | Helbestvan |- | [[Melayê Alim Remezanê Ebasiyan]] | ? - ? | Başûr | Helbestvan û Alim |- | [[Muhemmed Kendulayî]] | ? - ? | Rojhilat | Nivîskar |- | [[Mele Mehmûdê Kurdî]] | ? - 1663 | Sûrî | Alim |- | [[Kurdî Muhemmed Efendî]] | ? - 1673 | Osmanî | Nivîskar û Alim |- | [[Şêx Hesen]] | ? - 1638 | Rojava | Felsefevan |- | [[Muhemmedê Şehrezûrî]] | ? - 1667 | Rojhilat | Dîroknas, Nivîskar |- | [[Ebdurehmanê Kurdî]] | ? - 1655 | Bakur | Helbestvan |- | [[Şêx Cesimê Merdûxî]] | ? - 1721 | Rojhilat | Alim û Nivîskar |} == Sedsala 18an == {| class="wikitable" style="font-size:100%;" |- ! colspan=9 style="background-color: #F0FFF0;" |Sedsala 18an |- ! Zanyar ! Bûyîn û <br />Mirin ! Herêm ! Pîşe |- | [[Haris Bitlîsî]] | 1700 - 1775 | Bakurê Kurdistan | Helbestvan |- | [[Şemsê Bidlîsî]] | 1715 - 1788 | Bakur | Stêrnas, Matematîknas û Erdnas |- | [[Mele Yehyayê Mizûrî]] | 1733–1833 | Başûr | Zanayê Îslamî, Fîqihzan, Miuftî û wêjevan |- | [[Mewlana Xalid]] | 1773 - 1826 | Başûr | Alim, Helbestvan |- | [[Mele Xelîlê Sêrtî]] | 1754 - 1843 | Bakur | Alim, Nivîskar û Fîlozof |- | [[Miradxanê Bazîdî]] | 1736 - 1778 | Bakur | Helbestvan |- | [[Pertew Begê Hekarî]] | 1777 - 1841 | Bakur | Helbestvan |- | [[Xanayê Qubadî]] | 1700 - 1759 | Rojhilat | Helbestvan, Wêjevan û Wergêr |- | [[Îbrahîm Heqî Erziromî]] | 1702 - 1780 | Bakur | Alim, Sosyolog û Stêrnas |- | [[Feqe Reşîdê Hekarî]] | 1793 - ? | Bakur | Helbestvan û Alim |- | [[Mîrza Elmas Xan]] | 1763 - ? | ? | Helbestvan |- | [[Şêx Nûredînê Birîfkanî]] | 1795 - 1851 | Bakur | Alim û Helbestvan |- | [[Seyîd Tahayê Hekarî]] | ? - 1853 | Bakur | Alim, Wêjevan û Fennas |- | [[Şeyda Hewramî]] | 1784 - 1852 | Rojhilat | Helbestvan |- | [[Elî Berdeşanî]] | 1771 - 1813 | Başûr | Alim û Helbestvan |- | [[Welî Dêwane]] | 1754 - 1798 | Başûr | Helbestvan |- | [[Hecî Fetahê Hezroyî]] | ? - ? | ? | Helbestvan |- | [[Muhemmedê Kurdî]] | 1715 - 1780 | Iraq | Nivîskar |- | [[Ebdullah Bîtûşî]] | 1774 - 1806 | Rojhilat | Alim û Nivîskar |- | [[Seyfiyê Şoşî]] | ? - ? | ? | Helbestvan |- | [[Şêx Hesenê Nûranî]] | 1786 - 1865 | Bakur | Alim |- | [[Bekir Begê Erizî]] | 1767 - ? | ? | Hunermend |- | [[Ebdullah Ubeyd]] | ? - 1793 | Başûr | Alim û Nivîskar |- | [[Merûf Nûdhî]] | 1753 - 1838 | Başûr | Alim û Wêjevan |- | [[Şêx Yûsifê Naîb]] | ? - ? | ? | Alim û Matematîknas |} == Sedsala 19an == {| class="wikitable" style="font-size:100%;" |- ! colspan=9 style="background-color: #F0FFF0;" |Sedsala 19an |- ! Zanyar ! Bûyîn û <br />Mirin ! Herêm ! Pîşe |- | [[Salim]] (Ebdurehman Begê Sahêbqiran) | 1800 - 1866 | Başûrê Kurdistan ê | Helbestvan |- | [[Mele Yehyayê Mizûrî]] | 1733–1833 | Başûr | Zanayê Îslamî, Fîqihzan, Miuftî û wêjevan |- | [[Elî Emîrî]] | 1857 - 1924 | Bakur | Lêkolîner |- | [[Mele Mehmûdê Bazîdî]] | 1797 - 1863 | Bakur | Dîroknas û Alim |- | [[Mîrza Ebdulqadirê Paweyî]] | 1859 - 1910 | Rojhilat | Helbestvan û Nivîskar |- | [[Muhemmed Emîn Zekî]] | 1880 - 1948 | Başûr | Dîroknas û Kurdnas |- | [[Nalî]] | 1791 - 1855 | Başûr | Matematîknas, Alim û Helbestvan |- | [[Ebdulhekîmê Erwasî]] | 1865 - 1943 | Bakur | Alim |- | [[Xalid Axayê Zêbarî]] | 1827 - ? | Bakur | Helbestvan |- | [[Ehmed Begê Komasî]] | 1795 - 1876 | ? | Helbestvan |- | [[Ebdurehman Xalisê Talebanî]] | 1797 - 1897 | Başûr | Nivîskar |- | [[Evdalê Zeynikê]] | 1800-20 - 1913 | Bakur | Dengbêj û Helbestvan |- | [[Wefayî]] | 1844 - 1903 | Rojhilat | Helbestvan |- | [[Mehwî]] | 1813 - 1906 | Başûr | Dadger û Helbestvan |- | [[Tahayê Herîrî]] | 1803 - 1875 | Başûr | Alim |- | [[Pîremêrd]] | 1867 - 1950 | Başûr | Helbestan u Rojnamevan |- | [[Mîhrîbana Berwarî]] | 1814 - 1865 | Bakur | Helbestvan |- | [[Muhemmed Kurd Elî]] | 1876 - 1952 | Rojava | Dîroknas |- | [[Şamî Kirmaşanî]] | 1889 - ? | Rojhilat | Helbestvan |- | [[Hecî Qadirê Koyî]] | 1816 - 1897 | Başûr | Helbestvan |- | [[Mewlewî Tawegozî]] | 1806 - 1882 | Başûr | Alim, Fîlozof û Helbestvan |- | [[Ebdurehmanê Axtepî|Ebdurehman Axtepî]] | 1850 - 1905 | Bakur | Stêrnas, Felsefevan û Alim |- | [[Ceferqulî Zengêlî]] | 1855 - 1897 | Xorasan | Helbestvan |- | [[Mestûre Erdelanî]] | 1805 - 1848 | Rojhilat | Dîroknas û Helbestvan |- | [[Şêx Seîd]] | 1865 - 1925 | Bakur | Alim |- | [[Şêx Xatabê Mazin]] | 1846 - ? | Bakur | Alim û Mentiqvan |- | [[Melayê Erwasî]] | ? - ? | Bakur | Bijîşk |- | [[Şêx Muhemmedê Xazînî]] | 1816 - 1892 | Bakur | Alim |- | [[Şêx Rizayê Talebanî]] | 1835 - 1909 | Başûr | Helbestvan |- | [[Şêx Hesîb Axtepî]] | 1885 - 1947 | Bakur | Alim û Helbestvan |- | [[Feqe Qadirî Hemewend]] | ? - ? | - | Helbestvan |- | [[Muhemmed Emîn Kurdî]] | 1844 - 1914 | Başûr | Alim û Nivîskar |- | [[Edeb]] | 1862 - 1917 | ? | Helbestvan |- | [[Mele Ebû Bekir]] | 1863 - 1942 | Başûr | Fîlozof, Alim û Stêrnas |- | [[Seyîd Fehîmê Arwasî]] | 1825 - 1896 | Bakur | Fîlozof û Alim |- | [[Siyehpûş]] | ? - ? | Bakur | Helbestvan |- | [[Şêx Fethullah Werqanisî]] | 1847 - 1900 | Bakur | Alim û Nivîskar |- | [[Şêx Ebdurehmanê Taxî]] | 1831 - 1886 | Bakur | Alim û Helbestvan |- | [[Muhemmed Qeredaxî]] | 1798 - 1864 | Başûr | Matematîkzan, mentiqvan û zimannas |- | [[Mele Muhemmedê Koyî]] | 1876 - ? | Başûr | Helbestvan |- | [[Hacî Nemet]] | 1871 - 1919 | Rojhilat | Helbestvan |- | [[Mîrze Riza Kelhûr]] | 1829 - 1892  | Rojhilat | Xetçêker û Dîroknas |- | [[Bêhûd]] | 1878 - 1955 | Başûr | Helbestvan |- | [[Ebdullah Pîrebab]] | ? - 1900 | Rojhilat | Geometrî |- | [[Şêx Esadê Erbîlî]] | 1847 - 1931 | Başûr | Helbestvan û Alim |- | [[Keyfî]] | 1814 - 1883 | Başûr | Helbestvan |- | [[Herîq]] | 1856 - 1909 | Başûr | Alim û Helbestvan |- | [[Ebdulsemî Kurdî]] | ? - 1820 | Başûr | Stêrnasî |- | [[Nîmetullah]] | 1860 - 1915 | Başûr | Astrolog, Mentiqvan û Fîlolog |- | [[Emîn Fewzî]] | ? - 1928 | Başûr | Felsefevan, Kîmyager, Fizîknas |- | [[Muhemmedê Resûl]] | ? -? | Başûr | Matematîknas û Alim |- | [[Ebdulmecîd Mîrza]] | 1852 - 1925 | Rojhilat | Wêjevan |- | [[Şêx Ebdurehmanê Garisî]] | ? - ? | Bakur | Pêşeng |- | [[Resûlê Mistê]] | 1866 - 1908 | Başûr | Fizîk |} == Sedsala 20an == {| class="wikitable" style="font-size:100%;" |- ! colspan=9 style="background-color: #F0FFF0;" |Sedsala 20an |- ! Zanyar ! Buyîn û <br />Mirin ! Herêm ! Pîşe |- | [[Ebdulkerîmê Muderîs]] | 1901 - 2005 | Başûrê Kurdistanê | Wergêr, Alim û Nivîskar |- | [[Hesen Hişyar]] | 1907 - 1985 | Bakur | Dîroknas |- | [[Seîdê Nûrsî]] | 1878 - 1960 | Bakur | Fîlozof, Alim û Nivîskar |- | [[Xelîfe Yûsif]] | 1885 - 1965 | Bakur | Alim û Helbestvan |- | [[Osman Sebrî]] | 1903 - 1993 | Başûr | Nivîskar |- | [[Celadet Alî Bedirxan]] | 1893 - 1951 | Bakur | Zimannas û Kurdnas |- | [[Ehmedê Nalbend]] | 1891 - 1963 | Başûr | Helbestvan |- | [[Nûrî Dêrsimî]] | 1894 - 1973 | Bakur | Îdeolog |- | [[Ordîxanê Celîl]] | 1932 - 2007 | - | Nivîskar |- | [[Hamid Aytaç]] | 1890 - 1982 | Bakur | Xetçêker |- | [[Şêx Xiyasedîn Emre]] | 1919 - | Bakur | Dîroknas |- | [[Dildar]] | 1918 - 1947 | Rojhilat | Helbestvan |- | [[Enwerê Mayî]] | 1913 - 1963 | Başûr | Rewşenbîr û Helbestvan |- | [[Ebdullah Goran]] | 1904 - 1962 | Başûr | Helbestvan |- | [[Mele Ehmedê Palo]] | 1920 - 1991 | Bakur | Nivîskar û Dîroknas |- | [[Nûr Elî Îlahî]] | 1895 - 1974 | Rojhilat | Dahêner |- | [[Nadoyê Xudo Maxmedov]] | 1907 - 1990 | - | Dîroknas |- | [[Şêx Ebdurehîm]] | 1897 - 1938 | Bakur | Alim |- | [[Hejar]] | 1920 - 1990 | Rojhilat | Fîlozof, Zimannas, Alim |- | [[Mele Sîracê Xelîlî]] | 1930 - 1983 | Bakur | Alim, Nivîskar û Helbestvan |- | [[Cegerxwîn]] | 1903 - 1984 | Bakur | Nivîskar û Dîroknas |- | [[Qanatê Kurdo]] | 1909 - 1985 | Bakur | Zimannas û Nivîskar |- | [[Şêx Memdûhê Birîfkanî]] | 1911 - 1976 | ? | Nivîskar |- | [[Abdurrahman Dürre]] | 1930 - 2012 | Bakur | Nivîskar, Alim û Helbestvan |- | [[Mele Seîdê Nîvilî]] | 1932 - ? | Bakur | Zimannas û Alim |- | [[Seydayê Tîrêj]] | 1923 - 2002 | Rojava | Alim û Helbestvan |- | [[Abdullah M. Varlı]] | 1939 - 2012 | Bakur | Lêkolîner, û Alim |- | [[Hêmin]] | 1921 - 1986 | Rojhilat | Helbestvan, Nivîskar û Wergêr |- | [[Feqî Huseyîn Sagniç]] | 1926 - 2003 | Bakur | Zimannas |- | [[Damaw Husênê Mukriyanî]] | 1893 - 1948 | Başûr | Dîroknas |- | [[Ebdulbasit Ebdussemed]] | 1927 - 1988 | Başûr | Hafiz |- | [[Musa Anter]] | 1920 - 1992 | Bakur | Nivîskar |- | [[Seydayê Keleş]] | 1930 - 2007 | Bakur | Nivîskar û Helbestvan |- | [[Baba Merdûxê Rûhanî]] | 1923 - 1989 | Rojhilat | Matematîknas û Alim |- | [[Mehmed Uzun]] | 1953 - 2007 | Bakur | Nivîskar |- | [[Muhemmed Tahirê Kurdî]] | 1900 - 1980 | Başûr | Xetçêker |- | [[Mele Nûriyê Hesarî]] | 1934 - 2011 | Bakur | Zimannas û Helbestvan |} == Binêre herwiha == * [[Lîsteya kurdan]] * [[Lîsteya fîlozofên kurd]] * [[Lîsteya helbestvanên kurd]] * [[Lîsteya muzîkarên kurd]] * [[Lîsteya nivîskarên kurd]] * [[Lîsteya pêşengên kurd]] * [[Lîsteya wênesazên kurd]] * [[Lîsteya zimannasên kurdî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kurd]] [[Kategorî:Lîste]] [[Kategorî:Lîsteyên nivîskaran]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî|*]] bmliw7pjhax6qaz01augd4b14s8g0ls 0 138323 2101917 1842249 2026-11-06T17:16:50Z Biyolojiyabikurdi 31567 2101917 wikitext text/x-wiki '''Hemofîlî''' (bi înglîzî: ''hemophilia'') nexweşiyek bomaweyî ya xwînberbûnê ye, ji ber kêmasiya çêkirina hokarên xwînmeyînê peyda dibe.<ref name="OpenStax, Anatomy & Physiology" /> Gava mirov birîndar dibe, bi gelemperî xwînberbûn jî dest pê dike û ji beşa birîndarî [[xwîn]] diherike derveyî [[Lûleya xwînê|lûleyên xwînê]] û derveyî laş. Divê rê li ber xwînberbûnê were girtin ko di laş de kêmasiya xwînê rû nede. Di kesên asayî (sax) de, sîstema xwînmeyînê xwînberbûnê kontrol dike.<ref name="human physiology">Roberts S. Human Physiology. Global Media, 2007.</ref> Bi pêvajoya xwînmeyînê di demek kurt de li derdora birînê, ji şileya xwînê, meyîna xwînê rû dide. Xwîna meyandî hişk dibe û devê birînê digire. Bi vî awayî xwînberbûn tê sekinandin. Lê di hin kesan de ji ber sedemên cor bi cor meyîna xwînê rû nade û xwînberbûn ji bo demek dirêj didome. Hemofîlî corek ji nexweşiyên xwînberbûnê ye ko ji ber têkçûna xwînmeyînê peyda dibe. Di laşê mirov de ji ber têkçûna xwînmeyînê, bi serekî sê cor xwînberbûn rû dide.<ref name="medical physiology">Guyton, A. and Hall, J., 2011.Guyton And Hall Textbook Of Medical Physiology. Philadelphia: Saunders Elsevier.</ref> 1.Xwînberbûna ji ber kêmasiya vîtamîna K. 2.Xwînberbûna ji ber kêmasîya [[perikên xwînê]] (bi înglîzî: ''platelet deficiency''). 3.Hemofîlî == Corên hemofîliyê == Di kesên bi nexweşiya hemofîlî de [[allel]]a ko proteînên taybet (hokar) ên bo xwînmeyînê didin çêkirin ne çalak e. Loma di kesên nexweş de xwînmeyîn bi awayekî asayî rû nade.<ref name="medical physiology" /> Li gor neasayîbûn an jî kêmasiya hokarên xwînmeyînê, sê corên sereke yê hemofîliyê heye; '''hemofîliya A, hemofîliya B''' û '''hemofîliya C'''.<ref name="OpenStax, Anatomy & Physiology">Betts, J., Desaix, P., Johnson, E., Johnson, J., Korol, O., & Kruse, D. et al. (2017). Anatomy & physiology. Houston, Texas: OpenStax College, Rice University,</ref><ref name="Essentials of Medical Physiology">Sembulingam, K., and Prema Sembulingam. Essentials of Medical Physiology. 6th ed., Jaypee Brothers Medical Publishers, 2012.</ref> Neasayîbûn an jî kêmasiya hokara VIII (bi înglîzî: ''factor VIII'') dibe sedema hemofîliya A. Kêmasiya hokara IX ( ''factor IX'') dibe sedema çêbûna nexweşiya hemofîliya B.<ref name="Human biology15ed" /> Ev herdu cor hemofîlî jî nexweşiyek bomaweyî ne û di kromozoma X-ê de ji ber neasayîbûna allela ko proteînên xwînmeyînê dide çêkirin peyda dibe.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Hemofîliya C ji ber têkçûna genek li ser [[kromozom]]a 4em rû dide. Allela vê genê kar dike ji bo çêbûna hokara XI ''(factor XI''). Ji ber ko nexweşiyek bi kromozoma laşî ve girêdayî ye, hemofîliya C di mê û nêran de bi heman rêjeyê peyda dibe. Di nav mirovên civakekî de, ji hersê cor hemofîliyan , hemofîliya A herî zêde, hemofîliya C jî herî kêmtirîn tê dîtin. Ji ber ko di laşê nexweşên bi hemofîliyê de meyîna xwînê an qet rû nade, an jî pir hindik rû dide, ev nexweşî wekî nexweşiya xwînberbûnê jî tê navkirin. Dibe ko xwînberbûna hemofîliyê ji ber birindariyê, di birînek derveyê laş de dest pê bike. Herwisa xwînberbûn dibe ko di nav laş jî, bi gelemperî li derdora gehan de rû bide.<ref name="Human biology15ed" /> Ji ber xwînberbûna hemofîliyê hin caran dibe ko di mirov de nexweşiya kêmxwînî ya giran peyda bibe.<ref>Britannica, The Editors of Encyclopaedia. "hemophilia". ''Encyclopedia Britannica'', 8 Feb. 2023, [https://www.britannica.com/science/hemophilia]. Accessed 21 March 2023.</ref> == Nîşanên hemofîliyê == Di laş de xwînberbûna xwe bixwe Ji ber kişandina [[Diranê mirov|diran]]<nowiki/>an an jî ji ber birînên nekûr û asan, xwînberbûna demdirêjî. Di [[coga herisê]] de an ji di [[koendama mîzê]] de xwînberbûn. Di [[geh]]an de piştê xwînberbûnê, êş û werimî. Di nav [[mîz]]ê de hebûna xwînê == Bomaweyî == [[Wêne:X-linked recessive (2) ku.svg|thumb|297x297px|Kur nexweşiyê ji dayika xwe werdigirin.]] Hemofîlî ji ber allelek neasayî ya bezîw a bi kromozoma X-ê ve girêdayî ve peyda dibe û wekî kêmasiya yek an jî zêdetir proteînên xwînmeyînê tê terîfkirin.<ref name="Campbell">Campbell, N. A., & Reece, J. B. (2008). Biology (8th ed.). San Francisco, CA: Benjamin-Cummings Publishing Company.</ref>Hê ji demên kevnar ve mirovahî pê derxistiye ko hin nexweşî di nêran de hê pirtir bandordar in. Wekî mînak, rêjeya nexweşiya [[rengkorî]] û hemofîlî di mê û nêrên heman civakê de ne wekhev in.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> Ev herdu nexweşî jî li gor mêyan, di nav nêrên civakê de belavtir e. Ev herdu nexweşî jî ji ber allela bezîw a têkçûyê ya bi kromozoma X-ê ve girêdayî peyda dibin. Mêyên ji bo allela nexweşiyê dureg in, ji ber hebûna allela zal, di wan de tu nîşanên nexweşiyê dernakeve, ew hilgirê nexweşiyê ne.<ref name="McGraw-Hill" /> Di mêyan de kromozoêmên zayendê, [[kromozomên homolog]] in û ji cotek kromozoma X-ê pêk tê. Tenê gava mê ji bo allelên nexweşiyê yekreg be, ango allelên li ser herdu kromozomên X-ê jî allelên neasayî yên bezîw bin, wê gavê mê bi nexweşiyê dikevin. Ango ji bo peydabûna keçek nexweş, divê keçik hem ji dayika xwe, hem jî ji bavê xwe allela têkçûyî werbigire. Heke keç ji bavanek allela têkçûyî, ji bavanê din allela asayî werbigire, bi nexweşiyê nakeve, lê wekî hilgirê nexweşiyê tê navkirin.<ref name="VILLEE" /> Di nêran de kromozomên zayendê, kromozomên homolog nîn in. Nêr kromozomek X û kromozomek Y-yê wekî kromozomên zayendê lixwe digirin. Heke kur ji dayika xwe, bi navbeynkariya kromozoma X-ê allela têkçûyî werbigire, kur bi nexweşiyê dikeve. Na heke ji dayikê allela asayî werbigire, vê gavê tûşî nexweşiyê nabe. Ji ber ko kur ji bavê xwe kromozoma Y-yê werdigirin, kur nexweşiyên bi kromozoma X-ê ve girêdayî tenê ji dayikê werdigirin.<ref name="human physiology" /> Herwisa ji bo tekçûnên bi kromozoma X-ê ve girêdayî de kur hilgir nabin, an nexweş in, an jî sax in. == Başkirina (tedawî) hemofîliyê == Nexweşî bi tevahî nayê başkirin, lê heke hokarên xwînmeyînê bidin kesen nexweş, bandora neyînî ya nexweşiyê kêm dibe. Ji bo hokarên xwînmeyînê du çavkaniyên sereke heye Çavkaniya yekem, xwîna mirovên sax e. Hokara VIII an jî hokara IX a ji mirovên sax hatiye bidestxistin, bi derzîkirinê tevlê xwîna nexweşê dikin.<ref name="medical physiology" /> Hokarên ji derve hatine girtin di çend saetan de çalak dibin. Hokara nav xwînê di beşa birîndarî de pêvajoya xwînmeyînê dide destpêkirin. Hokar bi qasî 3 roj di laş de çalak dimîne.<ref name="human physiology" /> Ji bo bidestxistina hokarên xwînmeyînê, heta van salên dawî, yekane çavkanî xwîna mirovên sax bû, lê êdî hokarên VIII û IX ên xwînmeyînê, bi xebatên endezyariya bomaweyî (bi înglîzî: ''genetic engineering'') bi rêbaza teknolojiya ADN-ya dubare pêkhatî (bi înglîzî: ''recombinant DNA technology'') jî li derveyî laşê mirov, bi alîkariya bakteriyan tê berhemkirin.<ref name="Human biology15ed">Mader, S., & Windelspecht, M. (2017). Human Biology (15th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyolojî]] da1vpg1t2pzhar3okc91u03b6p2isgp 0 138764 2101940 1839643 2026-11-07T06:58:40Z Biyolojiyabikurdi 31567 /* Sedemê sendromê */ 2101940 wikitext text/x-wiki [[Wêne:45,X.jpg|thumb|karyotîpa kesa bi sendroma turner 45,X e. Evan kesan bi (44+XO) kromozomî ne.]] '''Sendroma Turner''' (bi înglîzî: ''Turner syndrome'') têkçûnek kromozomî ye ko dê mêyên bi vê sendromê de beşek an jî tevahiya [[Bomaweya têkçûnên bezîw ên bi kromozoma X-ê ve girêdayî|kromozek X]]-ê kêm e.<ref>Paul Saenger, Carolyn A. Bondy.CHAPTER 16 - Turner syndrome.(2014).Pediatric Endocrinology (Fourth Edition).ISBN 9781455748587</ref> Ango mêyên tûşbûyî bi (44+X) kromozomî ne. Ji jidayikbûna 2500 keçan, 1 keç (1/2500) bi sendroma Turner ji dayik dibe.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Sendroma Turner cara pêşîn di sala 1938ê de ji aliyê bijîşkêk amerîkî yê bi navê '''''Henry'' Hubert ''Turner''''' (1892– 1970) ve hat şîrovekirin.<ref> S.W.D. and King, R.C. (2002) A dictionary of genetics. 7th. ed. New York, NY, USD: Oxford University Press. </ref> Kromozomên zayendê yên mêyên bi sendroma Turner wekî XO tên nîşankirin. Li vir tîpa O nîşana tunebûna kromozoma duyem a zayendê ye. Rewşa X0 tekane nûmuneye ko mirovê bi kromozomek kêm, ango bi 45 kromozomî jî dijî.<ref name="Biology with Physiology" /> == Sedemê sendromê == Bi qasî %50yê kesên bi sendroma Turner bi [[karyotîp]]a 45,X in. Di van kesan de têkçûna kromozoma X-ê, dema çêbûna gametan, ango berê [[pîtîn]]ê rû dide. Hin caran jî têkçûna kromozoma X-ê piştî pîtînê rû dide.Hin caran di dabeşbûna [[mîtoz]]î de di xaneyek embriyoyê de têkçûna kromozoma X- rû dide. Ji ber ko [[xane]]yên din bi awayekî asayî [[Dabeşbûna xaneyê|dabeş dibin]], di laşê embriyoyê de du an jî zêdetir karyotîpên cuda peyda dibin. Ev rewş wekî sendroma Turner a mozaîkî tê navkirin. Di rewşa mozaîkî de li gel xaneyên bi karyotîpa 45,X, dibe ko xaneyên din ên wekî bi karyotîpa 46,XX, 46,XY an jî yên bi karyotîpa 47,XXX jî di laş de hebin. Hin caran di xaneyên kesên bi sendroma Turner de kromozoma X a duyem an jî beşek ji X-a duyem heye, lê ji ber ko şêwe û pêkhateya wê guheriye tevlê tu çalakiyên xaneyê nabe.<ref>Philippe Backeljauw, Steven D. Chernausek, Claus Højbjerg Gravholt, Paul Kruszka,- Turner Syndrome.(2021) Sperling Pediatric Endocrinology (Fifth Edition).Elsevier</ref> Dibe ko bazdana (mutasyon) di kromozomê X-ê jî bibe sedema peydabûna kromozoma bi pêkhateya nesayî. Wekî mînak, cihguhertina kromozomê (bi înglîzî: t''ranslocation''), xelekbûna kromozomê an jî labirdina kromozomê (bi înglîzî: ''delation'') pêkhateya kromozoma X-ê diguherîne. Di sendroma Turner de bejnkurtî ji ber kêmasiya gena bi navê SHOX rû dide. Ji bo bejna asayî divê li ser herdu kromozomên X-ê de ev gen hebe. Lê ji ber ko kesên bi sendroma Turner de tenê yek Kromozomek X-ê heye li gel kromozomek X, kopiyek gena SHOX jî di van kesan de kêm e.<ref>Turner Syndrome. Lynn C. Garfunkel, Jeffrey M. Kaczorowski, Cynthia Christy,(2007) Pediatric Clinical Advisor (Second Edition) ISBN 9780323035064</ref> == Bomawe == [[Wêne:Cihênebûn di kromozoma X-ê de ku.png|thumb|Sendroma Turner bi gelemperî ji ber cihênebûna kromozomên zayendê peyda dibe.]] Sendroma Turner bi gelemperî ji ber cihênebûna kromozomên zayendê peyda dibe. Ango bi eslê xwe hejmar û şêweyî kromozomên bavanan asayî ye, bavan tûşî sendromê an jî hilgirê sendromê nînin. Lê dema [[miyoz]]ê de di laşê mêyê an jî yê nêrê de ji ber cihênebûna kromozomên zayendê, gametên bi hejmara kromozomên neasayî peyda dibin. Gameta neasayî dibe sedema çêbûna sendroma Turner. Ji bo çêbûna zayenda nêrtiyê, divê di [[Şane (biyolojî)|şane]] û endamên embriyoyê de rêza çalakiyan were destpêkirin. Li ser kromozoma Y de genek heye û wekî '''beşa diyarkirina zayendê li ser Y''' tê navkirin (bi înglîzî: ''SRY (Sex-determining Region of the Y chromosome'')). Di embriyoyên mê de kromozoma Y tune, loma gena diyarkirina zayenda nêrê lixwe nagirin. Heke di kesek de gena diyarkirina zayenda nêrê tune be, zayenda wê kesê wekî zayenda mê diperise.<ref name="OpenStax, Anatomy & Physiology">Betts, J., Desaix, P., Johnson, E., Johnson, J., Korol, O., & Kruse, D. et al. (2017). Anatomy & physiology. Houston, Texas: OpenStax College, Rice University,</ref> Hejmara kromozomên mêya asa (44+XX) ya nêrê asa jî (44+XY) e. Kesên bi sendroma Turner (44+X) in. Ango di van kesan de yek ji kromozomên zayendê kêm e. Ji ber ko di kesên bi sendroma Turnêr de kromozoma Y tune, sîfetên van kasan wek sîfetê mê diperise.<ref>Utiger, Robert D.. "Turner syndrome". ''Encyclopedia Britannica'', 13 Mar. 2023, [https://www.britannica.com/science/Turner-syndrome]. Accessed 27 April 2023.</ref> Di rewşa asayî de bi miyozê ji makexaneya hêkê, gametên bi (22+X) kromozomî peyda dibin. Herwisa ji makexaneyên [[sperm]]ê jî du cor gamet ,(22+X) û (22+Y) peyda dibin. Heke cihênebûn di miyoza makexaneya hêkê de rû bide, gametên ([[Xaneya hêkê|hêkexane]]) bi (22+XX) û (22+ O) kromozomî peyda dibin. Heke di miyoza makexaneya spermê de cihênebûn rû bide, vê gavê gametên bi (22+XY) û (22+O) kromozomî peyda dibin. Gava hêkexaneya ko kromozoma X lixwe nagire bi spermek (22+X) kromozomî ve were pîtandin an jî spermê ko kromozomên zayendê lixwe nagire bi hêkexaneya asyayî ve yek bibe, keçek bi sendroma Turner çêdibe. Karyotîpa kesên bi sendroma Turner wekî 45,X an jî 45,XO tê nîşankirin.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> Karyotîpa mêya asayî 46,XX e. == Hin nîşaneyên sendroma Turner == [[Wêne:Preoperative webbed neck in Turner syndrome.jpg|thumb|Kesa bi sendroma Turner e, stûyê wê kurt û stûr e. Hin carn di herdu aliyê stûyê wê de perdeya çerm peyda dibe.]] Di rûxsarê mêyên bi sendroma Turner de hin taybetmendiyên hevbeş xuya dibin;<ref> National Health Service England. Turner sendrome symptoms[https://www.nhs.uk/conditions/turner-syndrome/symptoms/]</ref><ref name="Human Biology.">Starr, C., & McMillan, B. (2010). Human Biology (8th ed.). Pacific Grove, CA: Brooks/Cole Publishing Company. </ref><ref name="Human biology15ed">Mader, S., & Windelspecht, M. (2017). Human Biology (15th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref><ref name="Biology with Physiology">Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., & Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.</ref> * Bejna wan ji bavanên wan kurttir e. * sîngê wan fireh e. * Stûyê wan stûr e. * Di herdu aliyê stûyê wan de perdeya [[Çermê mirov|çerm]] ji binguhan heta sermilan dirêj dibe. * [[Hêkdank]], [[Coga hêkê|cogên hêkê]] û [[malzarok]]a wan pir piçûk û neperisî ne. * Di van kesan de geşebûn û peresînên herzekariyê rû nade. [[Çerxa mehane]] û xwîndîtin rû nade. * Kesên bi sendroma Turner, dibe ko bi nexweşiyên [[Dilê mirov|dil]] û têkçûna [[gurçik]]an ve rû bi rû bimînin. Mêyên bi sendroma Turner stewr in, bi [[Ducanî|ducaniyê]] nakevin. Di van kesan de bikaranîna hormona [[êstrocen]], hin sîfetên zayendî yên duyem (bi înglîzî: ''secondary sexual characteristics'') diperisîne, wekî mînak, memikên wan gir dibe.<ref name="Biology with Physiology" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyolojî]] 71t6qem03yjir9jarnb8ybbqw9k72n2 0 138869 2101969 1846150 2026-11-07T11:16:10Z Biyolojiyabikurdi 31567 2101969 wikitext text/x-wiki Guhertin, jêbirîn, tevlêbûna nukleotîdek an jî guherîna rêza nukleotîdek di zincîra ADN an jî ARN-ya zîndewerê de wekî '''mutasyona xalî''' (bi înglîzî: ''point mutation'') tê navkirin. Di nukleotîdên [[Asîda deoksîrîbonukleyî|ADN]]-yê de guherîna hejmar, rêz an jî cora [[nukleotîd]]an wekî mutasyon tê navkirin. Zanyariyên bomaweyî yên hin vîrusan ne di ADN-yê de, lê di [[Asîda rîbonukleyî|ARN]]-yê de cih digirin. Di van vîrusan de mutasyon ji ber guherîna rêz,cor an jî hejmara nukleotîdên ARN-yê rû dide. Guherîna rêje û pêkhateya zanyariya bomaweyî dibe ko ji ber guherîna di pêkhate û hejmara [[kromozom]]an an jî ji ber guherîna rêza nukleotîdek rû bide.<ref name="Biology" /> Guherînên di şêwe û hejmara kromozoman da rû didin, mutasyonên gir in. Bi gelemperî mutasyon di [[gen]]ek de, ji ber guherîna rêza yek an jî zêdetir bazên nûkleotîda genê rû dide. Di zincîra nukleotîdên genekî de rûdana guherînên piçûk wekî '''mutasyona genê''' (bi înglîzî: ''gene mutation'') tê navkirin.<ref name="Human Biology.">Starr, C., & McMillan, B. (2010). Human Biology (8th ed.). Pacific Grove, CA: Brooks/Cole Publishing Company. </ref> Mutasyona genan bi du awayî rû dide; dibe ko rêza nukleotîda genê were guhertin an jî dibe ko yek an jî zêdetir nukleotîdê ji rêza nukleotîdên genê biqetin, an jî tevlê zincîra nukleotîdên genê bibin.<ref name="Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> == Pêwendiya gen û proteînê == Gen yekîneya bomamweyî ye, ji bavan diguhaze bo weçeyan. Gen beşek ji ADN-yê ye, şîfre dide bo çêkirina proteînên zîndewerê an jî bo hin zîndeçalakiyên zîndewerê. Di [[xane]]yê de çêkirina [[proteîn]]ek bi du gavê sereke pêk tê. Di qonaxa yekem de '''libergirtin''' (bi înglîzî: ''transcription'') rû dide. Di vê qonaxê de zanyariyên bomaweyî yên ADN-yê, ango kodên ADN-yê ji bo diristkirina ARN-ya peyamber tên bikaranîn. Qonaxa duyem '''wergeran''' (bi înglîzî: ''translation'') e. Di [[rîbozom]]an de li gor rêz û cora kodonên ARN-ya pêyamber [[Asîdên amînî]] bihevre tên girêdan û molekula firepeptîd (proteîn) çê dibe. Li gor rêza kodên ADN-yê, di xaneyê de bi sedan cor proteîn tên berhemkirin.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science">Cullen, K. E. (2009).Encyclopedia of Life Science. Newyork: Facts On File, Inc</ref> Rengê [[çavê mirov]],komeleya [[xwîn]]a mîrov, [[hemoglobîn]]a [[Xiroka sor|xirokên sor]], [[enzîm]] û hvd ji proteînan pêk tê. Herwisa molekula herî zêde ya pêkhateya xaneyê de cih digire proteîn e. Ango heke ji ber mutasyonê, proteînek bi têra xwe berhem nebe, an jî proteîn bi awayek rast neyê çêkirin, zindeçalakiyên xaneyê têk diçe. Zanyariyên bomaweyî li ser zincîra nukleotîdên ADN-yê de bi şeweyê kod cih digirin. Her kodek ADN-yê ji sê bazên nukleotîdê pêk tê û ji bo asîda amînek diyarkirî, şîfre didin kodonên ARN-ya peyamberê (''mRNA''). Gen ji kodên ADN-yê pêk tên. Ji bo 20 cor asîdên amînî, ADN 61 cor kod lixwe digire, ango ji bo her asîdek amînî ya diyarkirî, ji yekî zêdetir kod heye.<ref name="Biology" /> Heke mutasyon ji ber guherîna rêza bazek nukleotîdê rû bide, ev mutasyon wekî mutasyona xalî tê navkirin.<ref name="Microbiology" /> Mutasyona xalî bandor li ser bazek ADN-yê dike, bi vî awayî kodek ADN-yê diguhere. Di hin çavkaniyan de li dewsa mutasyona xalî, peyva mutasyona genê jî tê bikaranîn. Lê bi eslê xwe mutasyona xalî beşek ji mutasyona gene yê. Mutasyona genan bi jêbirin, zêdekirin an jî guhrîna bazek an jî zêdetir bazan rû dide. Mutasyonên di genan de rû didin bi gelemperî wekî ”'''ji kar ketin'''” an jî “'''kar bidestxistin'''” tên polenkirin. Di encama mutasyona ji kar ketin (bi înglîzî: ''loss-of-function mutation'') de, genek neçalak an jî genek bi çalakiya sist peyda dibe. Di mutasyona kar bidestxistin (bi înglîzî: ''gain-of-function mutation'') de genek zêde çalak peyda dibe, gen di dema şaş an jî di cihê şaş de kar dike. An jî ne bi şêweya asayî lê bi awayek nû kar dike.<ref name="MOLECULAR BIOLOGY OF THE CELL">Alberts, B., Johnson, A., Lewis, J., Morgan, D., Raff, M., Roberts, K., & Walter, P. (2014). Molecular Biology of the Cell (6th ed.). NY: Garland Science. </ref> == Polenkirina mutasyonên xalî == [[Wêne:Bazdana genan ku.png|thumb|473x473px|Mutasyona (bazdan) xalî ji ber guherîna bazek rû dide.]] === Guherîner (bi înglîzî: ''substitution'') === Ji ber guherîna bazek rû dide. Heke şîfreya koda mutant û ya koda kûvî (bi înglîzî: ''wild-code'') ji bo heman asîda amînî be, dibe ko mutasyon tu bandor li ser zîndewerê de neke. Mutasyonên wisa, wekî '''mutasyonên bêdeng''' (bi înglîzî: ''silent mutation'') tên navkirin.<ref name="Microbiology">Parker, N., Schneegurt, M., Tu, A. T., Forster, B. M., & Lister, P. (2016). Microbiology. Houston, Texas: Rice University. </ref> Lê heke koda mutant şîfre bide bo asîdek amînî ya nû, ev rewş dibe ko bibe sedema çêbûna proteînek ne guncaw an jî proteînek ne çalak. Mînak, [[Nexweşiya xaneya dasî|kêmxwîniya xaneya dasî]] (bi înglîzî: ''sickle-cell anemia'') ji ber mutasyona guharîner peyda dibe. Di zîncîra proteîna [[hemoglobîn]]a beta ya kûvî de, asîda amînî ya şeşem asîda glutamî (bi înglîzî: ''glutamic acid'') ye û li ser ADN-yê bi koda GAG tê şîfrekirin. Heke mutasyona xalî rû bide û ji ber guherîna bazek, koda GAG biguhere bo GTG nexweşiya xaneya dasî peyda dibe. Koda GTG şîfre dide ARN-ya peyamber bo asîda amînî ya valîn (''valine''). Ango di zincîra hemoglobînê de di rêza şeşem de, li dewsa asîda amînî ya glutamî de, asîda amînî ya valîn cih digire. Di hemoglobîna kûvî û ya mutant de hejmara asîdên amînî hemane û 147 e, lê rêza asîdên amînî ne wek hev e. Ev rewş şêweya hemoglobîna mutant diguherîne, xirokên sor ên neasayî peyda dibe.<ref>Clancy, S. (2008) Genetic mutation. ''Nature Education'' 1(1):187</ref> Di hin mutasyonan de guherîna nukleotîdek ADN-yê rê li ber çêkirina proteînê digire. Wekî mînak, koda TCT, bi navbeynkariya kodona AGA ya ARN-yê, şîfre dide Asîda amînî ya arjînîn (''arginine''). Ango kodona AGA şîfreya arjenînê ye. Heke di ADN-yê de ji ber mutasyonê, guherîna nukleotîdek rû bide û koda TCT biguhere bo koda ACT, Kodona AGA jî diguhere bo kodona UGA. Kodona UGA şîfre nine ji bo tu asîdek amînî. UGA kodona rawestîner e, çêbûna protenê dide sekinandin. Bi vî awayî ji ber kêmasiya hin asîdên amînî, proteînek zincîrkurt a ne guncaw an jî proteînek neçalak çêdibe.<ref name="Biology with Physiology">Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., & Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.</ref> === Zêdebûn (bi înglîzî: ''insertion'') === Heke dema duhendebûna ADN-yê de, yek an jî zêdetir nukleotid tevlê zincîra ADN-yê bibe, rêza zincîra nukleotîdên ADN-yê diguhere, mutasyon rû dide. Ji ber tevlêbûna nukleotîdên nû, nukleotîdên ADN-yê sisê bi sisê ji nû va tên parvekirin. Ji nû ve dabeşbûna nûkleotîdan, rê li ber guherîna zincîra kodên ADN-ya kûvî vedike. Ango rêza kodên ADN-ya mutant ji ya kûvî cudatir e. === Jêbirîn (bi înglîzî: ''delation'') === Di dema duhendebûna ADN-yê an jî ji ber hin hokarên hawirdorê (mutajen) ji zincîra ADN-yê yek an jî zêdetir nukleotîd diqetin. Bi kêmbûna hin nukleotîdan, nukleotîdên mayî ji nû ve sise bi sise tên dabeşkirin û kodên nû peyda dibin. Ji ber kodên nû ARN-ya peyamber şîfreyên nû dibe rîbozoman, li wir asîdên amînî tên rêzkirin û proteînek nû tê berhemkirin. Bi gelemperî ev proteîna ko bi şifreyên ADN-ya mutant ve hatiye çêkirin, proteînek kurt a bêkêr an jî proteînek ziyanbexş e. Mutasyona zêdebûn û jêbirîn wekî beşên '''mutasyona ladan''' (bi înglîzî: ''frameshift mutation'') tên hesibandin. == Bomawe == Gava xane dabeş dibe, pêşî ADN duhende dibe. Heke di zincîra bazên nûkleotîda ADN-ya resen de guherîn çêbibe û mutasyon rû bide, ADN-ya nû jî bi wê mutasyonê çê dibe, bi vî awayê mutasyon derbasî xaneyên nû dibe.<ref name="Molecular biology">Clark, D. P., Pazdernik, N. J., & McGehee, M. R. (2018). Molecular Biology (3rd ed.). London: Academic press,Elsevier.</ref> Heke mutasyon di xaneya zayendê de (gamet) rû bide, ev mutasyonyona bomaweyî ye û ji bavan diguhaze weçeyan. Mutasyon di weçeyan de wekî nexweşiya bomaweyî xuya dibe. Lê heke mutasyon di xaneyên laş de rû bide, mutasyonek bomaweyî nîn e.<ref name="Molecular Cell Biology">Berk, A., Kaiser, C. A., Lodish, H., Amon, A., Ploegh, H., Bretscher, A., & Krieger, M. (2005). Molecular Cell Biology (5th ed.). CA.</ref> Mutasyonên di xaneyên laş de peyda dibin wekî '''mutasyonên destketî''' (bi înglîzî: ''acquired mutations'') tên navkirin. Wekî mînak dibe ko di kesek de ji ber guherîna zîncîra ADN-yê, xaneyek çerm tûşê şêrpenceya [[Çermê mirov|çerm]] bibe. Xaneya mutant a çerm bi dabeşbûnê xaneyên mîna xwe çê dike, di laşê wî/wê kesî de xaneyên bi [[şêrpence]]ya çerm zêde dibin, lê ADN-ya van xaneyên mutant, derbasî zarokên wan nabe.<ref name="Molecular biology" /> == Sedemên mutasyona xalî == Mutasyon bi gelemperî di dema duhendebûna ADN-yê de xwe bixwe (spontane) rû didin. Piraniya mutasyonan ji aliyê enzîmên taybet ên xaneyê ve bi demildest tên çakkirin, loma di laş de pirsgirekên girîng peyda nabe.<ref name="Anatomy and physiology">Waugh, A., Grant, A., Chambers, G., Ross, J., & Wilson, K. (2014).Ross and Wilson anatomy and physiology in health and illness (12th ed.). Edinburg: Elsevier.</ref> Hinek mutasyon jî ji ber hokarên hawirdorê yên wekî tîrojên X-ê, hin madeyên kîmyayî, vîrus hwd. çêdibe. Hokara ko di ADN-yê de dibe sedema rûdana mutasyonê, wekî '''mutajen''' (bi înglîzî: ''mutagen'') tê navkirin.<ref name="Anatomy and physiology" /> == Mutasyon û nexweşî == Piraniya mutasyonan ziyanbexş in, dibin sedema çêbûna nexweşî an jî têkçûna zîndeçalakiyên asayî di xane û [[Şane (biyolojî)|şaneyên]] zîndewerê de. Lê kêmcaran mutasyonên sûdbexş jî rû didin. Mutasyonên sûdbexş, di hawîrdorek neguncaw de derfeta jiyanê baştir dike. Hemû corên şêrpenceyê ji ber mutasyonê peyda dibin, lê her mutasyon xaneyê tûşî şêrpence nake. Wekî mînak, nexweşiya kêmxwîniya dasî ji ber mutasyona xalî peyda dibe, lê kesên bi vê nexweşiyê ne, nexweşên şêrpenceyê nin in. Herwisa şerpenceya [[Pişika mirovî|pişik,]] şêrpenceya çerm, şêrpenceya rûviyan û hwd. ji ber mutasyona xananeyên mirov rû didin. == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyolojî]] 9decj7ykt8f5dmf18t863avnvf1c61k 0 138949 2101924 1823888 2026-11-06T17:32:17Z Biyolojiyabikurdi 31567 2101924 wikitext text/x-wiki Ji ber [[mutasyon]]an an jî ji ber cihebûna neasayî, di [[kromozom]]ê de guherîna şewe, hejmar an jî rêza zincîra [[Asîda deoksîrîbonukleyî|ADN]]-yê wekî '''neasayîtiya kromozomê''' (bi înglîzî: ''chromosome abnormality)'' tê navkirin. Guherîna hejmara kromozoman bi gelemperî dema [[dabeşbûna xaneyê]] de, ji ber cihênebûna kromzoman rû dide. Guherîna şêwe û rêza zincîra ADN-ya kromozomê jî ji ber mutasyonan pêk tê. Heke mutasyon ne di yek lê zêdetir genan de rû bide, ev mutasyon wekî '''mutasyona kromozomê''' (bi înglîzî: ''chromosomal mutation'') tê navkirin. Ji ber ko bandor li ser erk û pêkhateya tevahiya molekula ADN-yê dike, mutasyona kromozoman mutasyonên gir in.<ref>Griffiths, Anthony J.F.. "mutation". ''Encyclopedia Britannica'', 31 Mar. 2023, [https://www.britannica.com/science/mutation-genetics]. Accessed 14 May 2023.</ref> == Corên mutasyona kromozoman == [[Wêne:Chromosomes mutations ku.svg|thumb|Rêza zincîra ADN-ya kromozomê ji ber mutasyona kromozoman diguhere.]] === Jêbirin (bi înglîzî: ''deletion'') === Heke ji kotahiya kromozomê beşek biqete an jî kromozom dabeşê çendan perçeyan bibe û perçeyek ji kromozomê kêm bibe û kromozom kurtir bibe, ev rewş wekî mutasyona jêbirin tê navkirin. Dibe ko mutasyon tenê di kromotîdek kromozomê de rû bide û kromotîda din sax bimîne, lê disa jî ev mutasyon di zîndewerê de dibe sedema peydabûna rewşek neasyî.<ref name="Human biology15ed">Mader, S., & Windelspecht, M. (2017). Human Biology (15th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> Dibe ko bi beşa windabûyî re bi mijarek zêde zanyarî jî winda bibe û mirina zîndewerê pêk were.<ref name="McGraw-Hill" />Ango mutasyona jêbirin, hin caran wekî mutasyonek kujer rû dide. Nexweşiya cri-du-chat (krî du şa) ji ber mutasyona jêbirînê peyda dibe.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Ji milê kurt a kromozoma 5 de beşek diqete. Zarokên bi vê nexweşiyê ne mîna “qêrîna pisikê”(bi frensî: ''cri-du-chat'') deng der dixin. Kesên bi vê nexweşiyê ne, bi pirsgirekên [[henase]]yê rû bi rû dimînin. Bi gelemperî nexweşên cri-du-chat temenkurt in.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> === Wergeriyan (bi înglîzî: ''inversion'') === Kromozom di du beşan de dişkê, beşa şikestî 180 pile dizivire û bi heman kromozomê ve dizeliqe.<ref name="Encyclopedia_Of_Biology">Rittner, Don, and Timothy Lee McCabe. Encyclopedia Of Biology. Facts On File, 2004. </ref> Heke şikestina kromozomê ziyan nedabe genê, ango cihê qetiyayî ne li ser genek be, dibe ko tu bandora wergeriyanê di rûxsarebabeta zîndewerê de xuya nebe. Her çiqas hemû mirovahî bi heman cor û hejmar kromozom û heman cor sîfetan lixwe digirin jî, lê dîsa jî di zincîra ADN-yê de rêza genên her mirovek ji hev piçek cuda ye. Ji ber ko mutasyona wergeriyan di her mirovek de, di heman kromozomê de û di heman beşê de rû nade, rêza genên mîrovan jî ji hev cuda ne. === Ducarbûn (bi înglîzî: ''duplication'') === Di kromozomek de hebûna du an jî zêdetir kopiyên parçeyek diyarkirî ya kromozome wekî ducarbûn tê navkirin. Ango beşek kromozomê duhende dibe û xwe li pêy beşa resen ve girê dide, bi vî awayî li ser kromozomek de ji beşek ADN-yê du an jî zêdetir kopiyên hev cih digirin.<ref name="Encyclopedia_Of_Biology" />Bi ducarbûnê, ji ber ko beşên nû li ser kromozomê zêde dibin, kromozom dirêjtir dibe. === Veguhaztin (bi înglîzî: ''translocation'') === Du corê mutasyona veguhaztinê heye, '''veguhaztina beramber''' (bi înglîzî: ''reciprocal translocation'') û '''veguhaztina neberamber''' (bi înglîzî: ''nonreciprocal translocation'') Di navbera du kromozomên nehomolog de alûgorkirina parçeyek kromozomê wekî veguhaztina berambera tê navkirin. Ango ji du kromozoman parçe diqete, parçeya kromozomek bi ya din ve bi beramberê hev tê guhertin, bi vî awayî rêza ADN-ya herdu kromozomê jî bi parçeyên nû diguhere. Veguhaztina beramber ji parçe guherînê (bi înglîzî: ''crossing-over'') cuda ye. Di veguhaztinê de parçeya ji kromozmê diqete ne bi [[Kromozomên homolog|kromozoma homolog]] re, lê bi kromozomek din ve yek dibe. Di veguhaztina neberamber de kromozomek perçe winda dike, kromozoma din jî parçeyek li ser xwe zêde dike. Hin caran ev rewş vekî '''lêzêdebûn''' (bi înglîzî: ''insertion'') jî tê navkirin. Ango di veguhaztina neberamber de di kromozomek de jêbirin rû dide, di kromozoma din de jî lêzêdebûn rû dide. Guhaztina parçêya kromozomê ne bi beramberê hev, lê bi yekalî rû dide.<ref name="Campbell">Campbell, N. A., & Reece, J. B. (2008). Biology (8th ed.). San Francisco, CA: Benjamin-Cummings Publishing Company.</ref> == Sedemên mutasyona kromozoman == Guherînên di şêwe û pekhateya kromozoman, ango mutasyona kromozoman ji ber hokarên hawirdore rû dide. Tîrojên serbinefşî (bi înglîzî: ''ultraviolet rays (UV)''), tîrojên gama, tîrojên X, hin madeyên kîmyayî û hin vîrus, hokarên hawîrdorê ne ko di zîndewerê de dibin sedema rûdana mutasyonê.<ref name="Human biology15ed" /> Mutajen (hokarên mutasyonê) zincîra ADN-ya kromozoman dişkînin û beşên kromozomê ji hev diqetînin. Di rewşa asayî de beşên qetiyayî disa bi hevre bi awayekî guncav tên girêdan û zincîra ADN-yê tê çakkirin. Lê hin caran çakkirin bi ser nakeve û mutasyona kromozomê rû dide.<ref name="Human biology15ed" /> == Neasayîtiya kromozoman ji ber cihênebûnê == [[Wêne:Non-Disjunction ku.png|thumb|293x293px|Cihênebûna kromozomê bi gelemperî di dema dabeşbûna miyozî de rû dide.]] Di [[xane]]yên zîndewerên dîploîdî de kromozom bi komeleya cot in û wekî 2n tên nîşankirin. Wekî mînak, laşexaneyên mirov diploîd in û 2n = 46 kromozom lixwe digirin. Ango ji her kromozomê 2 kopî heye. Heke di xaneyên zîndewerêk dîploîdî de, ji kromozomek diyarkirî de li dewsa du kopiyê, yek an jî sê kopî hebe, ev rewş wekî ''anoploîdî''' (bi înglîzî: ''aneuploidy'') tê navkirin. Anoploîdî ji ber cihênebûna kromozoman rû dide. Du corên sereke yên anoploîdiyê heye, monosomî (2n-1) û trîzomî (2n+1).<ref name="Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> Têkçûna cihêbûnê bi gelemperî di [[miyoz]]ê de, di navbera kromozomên homolog de an jî di navbera kromotîdên xwîşk de rû dide.<ref name="Human biology15ed" /> Heke di kromozoma homolog de cota kromozoman ji hev cihê nebin, herdu kromozom diçin xaneyek, an jî herdu kromatîdên xwîşk diçin xaneyek. Di encama cihênebûnê de li dewsa gametên asayî yên bi 23 kromozomî, gametên neasayî peyda dibin.<ref name="Human anatomy">McKinley, M., & O'Loughlin, V. (2011). Human Anatomy (3rd ed.). New York, NY: McGraw-Hill </ref> Hin caran di dabeşbûna [[mîtoz]]î de jî cihênebûna kromatîdan rû dide. Wekî mînak, [[sendroma Down]] a mozayîk bi vî awayê çêdibe. Têkçûna cihêbûnê dibe ko di kromozomên laşê an jî di kromozomên zayendê de rû bide. Ji ber têkçûna cihêbûna kromozoman, dibe ko kesên bi kromozoma zêde an jî yên bi kromoza kêm ji dayik bibin. Mînak, heke di pêvajoya çêkirina [[xaneya hêkê]] (oogenesîs) de, di miyozê de cihênebûna kromozomên homolog an jî kromatîdên xwîşk rû bide, hêkexaneyên neasayî yên bi 22 û 24 kromozomî peyda dibin. Eger hêkexaneya 24 kromozomî (n+1) bi [[sperm]]ek asayî ya bi 23 kromozomî (n) ve were [[Pîtîn|pîtandin]], zarokek bi 47 kromozomî (2n+1) çêdibe. Ji ber ko di kesên 47 kromozomî de sê kopiyên kromozomek hene, ev rewş wekî trîzomî (bi înglîzî:trisomy) tê navkirin.<ref name="Biology" /> Sendroma Down mînak e ji bo rewşa trîzomiyê, kesên bi sendroma Down 47 kromozomî ne. Heke hêkexaneya 22 kromozomî (n-1) ji aliyê spermek asayî (n) ve were pîtandin, vê gavê zarokek 45 kromozomî (2n-1) peyda dibe. Ji ber ko kopîyek kromozomek diyarkirî heye ev rewşa tekkromozonî wekî monozomî (bi înglîzî: monosomy) tê navkirin.<ref name="Human biology15ed" /><ref name="Human Biology.">Starr, C., & McMillan, B. (2010). Human Biology (8th ed.). Pacific Grove, CA: Brooks/Cole Publishing Company. </ref> [[Sendroma Turner]] mînak e ji bo rewşa monozomiyê. == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyolojî]] s21xgeahca0xyh9omby0y5q3huysobu 2101925 2101924 2026-11-06T17:34:50Z Biyolojiyabikurdi 31567 2101925 wikitext text/x-wiki Ji ber [[mutasyon]]an an jî ji ber cihebûna neasayî, di [[kromozom]]ê de guherîna şewe, hejmar an jî rêza zincîra [[Asîda deoksîrîbonukleyî|ADN]]-yê wekî '''neasayîtiya kromozomê''' (bi înglîzî: ''chromosome abnormality)'' tê navkirin. Guherîna hejmara kromozoman bi gelemperî dema [[dabeşbûna xaneyê]] de, ji ber cihênebûna kromzoman rû dide. Guherîna şêwe û rêza zincîra ADN-ya kromozomê jî ji ber mutasyonan pêk tê. Heke mutasyon ne di yek lê zêdetir genan de rû bide, ev mutasyon wekî '''mutasyona kromozomê''' (bi înglîzî: ''chromosomal mutation'') tê navkirin. Ji ber ko bandor li ser erk û pêkhateya tevahiya molekula ADN-yê dike, mutasyona kromozoman mutasyonên gir in.<ref>Griffiths, Anthony J.F.. "mutation". ''Encyclopedia Britannica'', 31 Mar. 2023, [https://www.britannica.com/science/mutation-genetics]. Accessed 14 May 2023.</ref> == Corên mutasyona kromozoman == [[Wêne:Chromosomes mutations ku.svg|thumb|Rêza zincîra ADN-ya kromozomê ji ber mutasyona kromozoman diguhere.]] === Jêbirin (bi înglîzî: ''deletion'') === Heke ji kotahiya kromozomê beşek biqete an jî kromozom dabeşê çendan perçeyan bibe û perçeyek ji kromozomê kêm bibe û kromozom kurtir bibe, ev rewş wekî mutasyona jêbirin tê navkirin. Dibe ko mutasyon tenê di kromotîdek kromozomê de rû bide û kromotîda din sax bimîne, lê disa jî ev mutasyon di zîndewerê de dibe sedema peydabûna rewşek neasyî.<ref name="Human biology15ed">Mader, S., & Windelspecht, M. (2017). Human Biology (15th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> Dibe ko bi beşa windabûyî re bi mijarek zêde zanyarî jî winda bibe û mirina zîndewerê pêk were.<ref name="McGraw-Hill" />Ango mutasyona jêbirin, hin caran wekî mutasyonek kujer rû dide. Nexweşiya cri-du-chat (krî du şa) ji ber mutasyona jêbirînê peyda dibe.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Ji milê kurt a kromozoma 5 de beşek diqete. Zarokên bi vê nexweşiyê ne mîna “qêrîna pisikê”(bi frensî: ''cri-du-chat'') deng der dixin. Kesên bi vê nexweşiyê ne, bi pirsgirekên [[henase]]yê rû bi rû dimînin. Bi gelemperî nexweşên cri-du-chat temenkurt in.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> === Wergeriyan (bi înglîzî: ''inversion'') === Kromozom di du beşan de dişkê, beşa şikestî 180 pile dizivire û bi heman kromozomê ve dizeliqe.<ref name="Encyclopedia_Of_Biology">Rittner, Don, and Timothy Lee McCabe. Encyclopedia Of Biology. Facts On File, 2004. </ref> Heke şikestina kromozomê ziyan nedabe genê, ango cihê qetiyayî ne li ser genek be, dibe ko tu bandora wergeriyanê di rûxsarebabeta zîndewerê de xuya nebe. Her çiqas hemû mirovahî bi heman cor û hejmar kromozom û heman cor sîfetan lixwe digirin jî, lê dîsa jî di zincîra ADN-yê de rêza genên her mirovek ji hev piçek cuda ye. Ji ber ko mutasyona wergeriyan di her mirovek de, di heman kromozomê de û di heman beşê de rû nade, rêza genên mîrovan jî ji hev cuda ne. === Ducarbûn (bi înglîzî: ''duplication'') === Di kromozomek de hebûna du an jî zêdetir kopiyên parçeyek diyarkirî ya kromozome wekî ducarbûn tê navkirin. Ango beşek kromozomê duhende dibe û xwe li pêy beşa resen ve girê dide, bi vî awayî li ser kromozomek de ji beşek ADN-yê du an jî zêdetir kopiyên hev cih digirin.<ref name="Encyclopedia_Of_Biology" />Bi ducarbûnê, ji ber ko beşên nû li ser kromozomê zêde dibin, kromozom dirêjtir dibe. === Veguhaztin (bi înglîzî: ''translocation'') === Du corê mutasyona veguhaztinê heye, '''veguhaztina beramber''' (bi înglîzî: ''reciprocal translocation'') û '''veguhaztina neberamber''' (bi înglîzî: ''nonreciprocal translocation'') Di navbera du kromozomên nehomolog de alûgorkirina parçeyek kromozomê wekî veguhaztina berambera tê navkirin. Ango ji du kromozoman parçe diqete, parçeya kromozomek bi ya din ve bi beramberê hev tê guhertin, bi vî awayî rêza ADN-ya herdu kromozomê jî bi parçeyên nû diguhere. Veguhaztina beramber ji parçe guherînê (bi înglîzî: ''crossing-over'') cuda ye. Di veguhaztinê de parçeya ji kromozmê diqete ne bi [[Kromozomên homolog|kromozoma homolog]] re, lê bi kromozomek din ve yek dibe. Di veguhaztina neberamber de kromozomek perçe winda dike, kromozoma din jî parçeyek li ser xwe zêde dike. Hin caran ev rewş vekî '''lêzêdebûn''' (bi înglîzî: ''insertion'') jî tê navkirin. Ango di veguhaztina neberamber de di kromozomek de jêbirin rû dide, di kromozoma din de jî lêzêdebûn rû dide. Guhaztina parçêya kromozomê ne bi beramberê hev, lê bi yekalî rû dide.<ref name="Campbell">Campbell, N. A., & Reece, J. B. (2008). Biology (8th ed.). San Francisco, CA: Benjamin-Cummings Publishing Company.</ref> == Sedemên mutasyona kromozoman == Guherînên di şêwe û pekhateya kromozoman, ango mutasyona kromozoman ji ber hokarên hawirdore rû dide. Tîrojên serbinefşî (bi înglîzî: ''ultraviolet rays (UV)''), tîrojên gama, tîrojên X, hin madeyên kîmyayî û hin vîrus, hokarên hawîrdorê ne ko di zîndewerê de dibin sedema rûdana mutasyonê.<ref name="Human biology15ed" /> Mutajen (hokarên mutasyonê) zincîra ADN-ya kromozoman dişkînin û beşên kromozomê ji hev diqetînin. Di rewşa asayî de beşên qetiyayî disa bi hevre bi awayekî guncav tên girêdan û zincîra ADN-yê tê çakkirin. Lê hin caran çakkirin bi ser nakeve û mutasyona kromozomê rû dide.<ref name="Human biology15ed" /> == Neasayîtiya kromozoman ji ber cihênebûnê == [[Wêne:Non-Disjunction ku.png|thumb|293x293px|Cihênebûna kromozomê bi gelemperî di dema dabeşbûna miyozî de rû dide.]] Di [[xane]]yên zîndewerên dîploîdî de kromozom bi komeleya cot in û wekî 2n tên nîşankirin. Wekî mînak, laşexaneyên mirov diploîd in û 2n = 46 kromozom lixwe digirin. Ango ji her kromozomê 2 kopî heye. Heke di xaneyên zîndewerêk dîploîdî de, ji kromozomek diyarkirî de li dewsa du kopiyê, yek an jî sê kopî hebe, ev rewş wekî ''anoploîdî''' (bi înglîzî: ''aneuploidy'') tê navkirin. Anoploîdî ji ber cihênebûna kromozoman rû dide. Du corên sereke yên anoploîdiyê heye, monosomî (2n-1) û trîzomî (2n+1).<ref name="Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> Têkçûna cihêbûnê bi gelemperî di [[miyoz]]ê de, di navbera kromozomên homolog de an jî di navbera kromotîdên xwîşk de rû dide.<ref name="Human biology15ed" /> Heke di kromozoma homolog de cota kromozoman ji hev cihê nebin, herdu kromozom diçin xaneyek, an jî herdu kromatîdên xwîşk diçin xaneyek. Di encama cihênebûnê de li dewsa gametên asayî yên bi 23 kromozomî, gametên neasayî peyda dibin.<ref name="Human anatomy">McKinley, M., & O'Loughlin, V. (2011). Human Anatomy (3rd ed.). New York, NY: McGraw-Hill </ref> Hin caran di dabeşbûna [[mîtoz]]î de jî cihênebûna kromatîdan rû dide. Wekî mînak, [[sendroma Down]] a mozayîk bi vî awayê çêdibe. Têkçûna cihêbûnê dibe ko di kromozomên laşê an jî di kromozomên zayendê de rû bide. Ji ber têkçûna cihêbûna kromozoman, dibe ko kesên bi kromozoma zêde an jî yên bi kromoza kêm ji dayik bibin. Mînak, heke di pêvajoya çêkirina [[xaneya hêkê]] (oogenesîs) de, di miyozê de cihênebûna kromozomên homolog an jî kromatîdên xwîşk rû bide, hêkexaneyên neasayî yên bi 22 û 24 kromozomî peyda dibin.Heke hêkexaneya 24 kromozomî (n+1) bi [[sperm]]ek asayî ya bi 23 kromozomî (n) ve were [[Pîtîn|pîtandin]], zarokek bi 47 kromozomî (2n+1) çêdibe. Ji ber ko di kesên 47 kromozomî de sê kopiyên kromozomek hene, ev rewş wekî trîzomî (bi înglîzî:trisomy) tê navkirin.<ref name="Biology" /> Sendroma Down mînak e ji bo rewşa trîzomiyê, kesên bi sendroma Down 47 kromozomî ne. Heke hêkexaneya 22 kromozomî (n-1) ji aliyê spermek asayî (n) ve were pîtandin, vê gavê zarokek 45 kromozomî (2n-1) peyda dibe. Ji ber ko tek kopîyek kromozomek diyarkirî heye, ev rewşa tekkromozomî wekî monozomî (bi înglîzî: ''monosomy'') tê navkirin.<ref name="Human biology15ed" /><ref name="Human Biology.">Starr, C., & McMillan, B. (2010). Human Biology (8th ed.). Pacific Grove, CA: Brooks/Cole Publishing Company. </ref> [[Sendroma Turner]] mînak e ji bo rewşa monozomiyê. == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyolojî]] rlr7xqmbwrfgjdwhyrh0yj5xckhwwfe 0 138998 2101941 2051913 2026-11-07T07:45:39Z Biyolojiyabikurdi 31567 2101941 wikitext text/x-wiki Di rêza nukleotîdên ADN-ya zîndewerê de rûdana guherînên mayînde wekî '''mutasyon''' an jî '''bazdan''' (bi înglîzî: ''mutation'') tê navkirin.<ref name="Campbell">Campbell, N. A., & Reece, J. B. (2008). Biology (8th ed.). San Francisco, CA: Benjamin-Cummings Publishing Company.</ref> Zanyariyên bomaweyî yên hin vîrusan ne di [[Asîda deoksîrîbonukleyî|ADN]]-yê de, lê di [[Asîda rîbonukleyî|ARN]]-yê de cih digirin. Di van vîrusan de mutasyon (bazdan) ji ber guherîna rêz, cor an jî hejmara [[nukleotîd]]ên ARN-yê rû dide. Peyva mutasyon ji peyva '''mutare''' ya latînî çêbûye. Di latînî de ji bo “guherîn”, peyva “mutare” tê bikaranîn.<ref>Harper, Douglas. “Etymology of mutation.” Online Etymology Dictionary, [https://www.etymonline.com/word/mutation]. Accessed 23 May, 2023.</ref> Di nav komek zîndeweran de, zîndewera ko rastê mutasyonê hatiye wekî '''mutant''' tê navkirin. Di komek zîndeweran de, pirraniya endamên komê ji zîndewerên tûşî mutasyonê nebûnê pêk tê û wekî '''cora kûvî''' (bi înglîzî: ''wild type'') tên navkirin. Di xwezayê de herî zêde rûxsarebabeta (bi înglîzî: ''phenotype'') cora kûvî tê dîtin. Di komek zîndewerên diyarkirî de rûxsarebabeta mutant ji ya cora kûvî cudatir xuya dibe.<ref name="Microbiology">Parker, N., Schneegurt, M., Tu, A. T., Forster, B. M., & Lister, P. (2016). Microbiology. Houston, Texas: Rice University.</ref> Mutasyon bi gelemperî di [[xane]]yê de wekî ”ji kar ketin” an jî “kar bidestxistin” rû didin. Di encama mutasyona ji kar ketin (bi înglîzî: ''loss-of-function mutation'') de, genek neçalak an jî genek bi çalakiya sist peyda dibe. Di mutasyona kar bidestxistin (bi înglîzî: ''gain-of-function mutation'') de genek zêde çalak peyda dibe, gen di dema şaş an jî di cihê şaş de kar dike. An jî ne bi şêweya asayî lê bi awayek nû kar dike.<ref name="MOLECULAR BIOLOGY OF THE CELL">Alberts, B., Johnson, A., Lewis, J., Morgan, D., Raff, M., Roberts, K., & Walter, P. (2014). Molecular Biology of the Cell (6th ed.). NY: Garland Science.</ref> == Pêwendiya mutasyon, gen û proteînan == Gen yekîneya bomamweyî ye, ji bavan diguhaze bo weçeyan. Gen beşek ji ADN-yê ye, şîfre dide bo çêkirina [[proteîn]]ên zîndewerê an jî bo hin zîndeçalakiyên zîndewerê. Zanyariyên di zincira ADN-yê de hatine şîfrekirin (gen), rêz, hejmar û cora [[asîdên amînî]] yên her molekulek proteînê diyar dike. Ango erk û pêkhateya proteînên xaneyê ji aliyê ADN-yê ve tê diyarkirin.<ref name="Molecular Cell Biology" /> Di xaneyê de çêkirina proteînek bi du gavê serekî pêk tê. Di qonaxa yekem de libergirtin (bi înglîzî: ''transcription)'' rû dide. Di vê qonaxê de zanyariyên bomaweyî yên ADN-yê, ango kodên ADN-yê ji bo çêkirina ARN-ya peyamber tên bikaranîn. Qonaxa duyem wergeran (bi înglîzî: ''translation'') e. Di [[rîbozom]]an de li gor rêz û cora kodonên ARN-ya pêyamber, asîdên amînî bi hev re tên girêdan û molekula firepeptîd (proteîn) çêdibe. Li gor rêza kodên ADN-yê, di xaneyê de bi sedan cor proteîn tên berhemkirin.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science">Cullen, K. E. (2009).Encyclopedia of Life Science. Newyork: Facts On File, Inc</ref> Rengê [[çavê mirov]], [[Xwînguhaztin|komeleya xwîna]] mirov, [[hemoglobîn]]a x[[Xiroka sor|irokên sor]], hemû [[enzîm]], [[dijeten]] û hwd. ji proteînan pêk tê. Herwisa molekula herî zêde ya pêkhateya xaneyê de cih digire proteîn e. Ango heke ji ber mutasyonê, proteînek bi têra xwe berhem nebe, an jî proteîn bi awayekî rast neyê çêkirin, zîndeçalakiyên xaneyê têk diçe. Proteînên xaneyê di rîbozoman de bi navbeynkariya ARN-yan, li gor rêza nûkleotîdên ADN-yê tên çêkirin. Mutasyonên di ARN-ya veguhezer (''tRNA'') û ARN-ya rîbozomî (''rRNA'') rû didin, dibin sedema çêbûna gelek pirsgirêkên girîng.<ref name="Microbiology" /> == Sedemên mutasyonan == Pirraniya mutasyonan ji aliyê enzîmên taybet (wekî mînak, ADN polîmeraz) ên xaneyê ve bi demildest tên çakkirin, loma di laş de pirsgirekên girîng peyda nabe.<ref name="Anatomy and physiology">Waugh, A., Grant, A., Chambers, G., Ross, J., & Wilson, K. (2014).Ross and Wilson anatomy and physiology in health and illness (12th ed.). Edinburg: Elsevier.</ref> Lê hin caran ji ber şaşiyên ADN polîmeraz, mutasyon rû dide. Bi gelemperî mutasyon di dema duhendebûna ADN-yê de xwe bixwe (spontane) çêdibin. Di dema duhendebûna ADN-yê de, dibe ko enzîma ADN polîmeraz ji bo çêkirina zincîra nû ya ADN-yê, nukleotîdek xelet li zincîrê girê bide û bibe sedema mutasyonê.<ref name="Biology" /> Rêjeya rûdana '''mutasyonên xwe bixwe''' (bi înglîzî: s''pontaneous mutations'') di xaneya her zîndewerê de ne yek e. Lê ji bo gelek coran, di dabeşbûna xaneyek de, ji bo milyonek gen tenê genek rastî mutasyona xwe bixwe tê. Ango rêjeya mutasyona xwe bixwe di her dabeşbûnek xaneyê de bi qasî 1/1000000 e. Ev mutasyon çavkaniya peresendin (bi înglîzî: ''evolution'') û çeşîddariya zîndeweran e.<ref name="Biology" /> Hinek mutasyon jî ji ber hokarên hawirdorê yên wekî tîrojên X-ê, tîrojên gammayê, hin madeyên kîmyayî, vîrus û hwd. çêdibê. Ji vê cora mutasyonê re tê gotin '''mutasyona hanbûyî''' (bi înglîzî: ''induced mutation'')<ref name="Fundamental Molecular Biology" /> == Mutajen == Hokara ko di ADN-yê de dibe sedema rûdana mutasyonê, wekî '''mutajen''' (bi înglîz: ''mutagen'') tê navkirin.<ref name="Anatomy and physiology" /> Mutajen rêjeya mutasyona xaneyê zêde dike.<ref name="Fundamental Molecular Biology" /> === Mutajenên kîmyayî === Gelek madeyên kîmyayî bandor li ser ADN-yê dikin û rêza nûkleotîdên zîncira ADN-yê, an jî şêweya ADN-yê diguherînin. Mutajenên kîmyayî dibe ko di xaneyê de wekî bermahiyên zîndeçalikiyên xaneyê peyda bibin, an jî ji hawîrdorê bandor li ser xaneyê bikin. Hin mutajenên kîmyayî wekî analogên nukleozîdê (bi înglîzî: ''nucleoside analogs'') tên navkirin.(Nukleozîd beşek nukleotîdê ye, ji bazek nîtrojenî û şekirek pênckarbonî pêk tê. Ango bi kurtasî, nukleotîda bê koma fosfatî wekî nukleozîd tê navkirin.) Analogên nukleozîdê dişibin nukleozîdên asayî û di dema duhendebûna ADN-yê de, xwe di zincîra nû ya ADN-yê de cih dikin. Wekî mînak, 2-amînopurîn nukleozîd (bi înglîzî: ''2-aminopurine nucleoside''), analoga nukleozîda adenînê ye. Lê ev nukleozîda analog ne bi baza tîmîn, lê bi baza Sîtozînê ya zincîra bineretî ya ADN-yê ve girêdan ava dike. Ango di wê beşa zincîra ADN-yên nû de li dewsa bazên Adenîn-Tîmîn(A-T) de bazên Guanîn- Sîtozîn(G-C) cih digirin, ev rewş dibe ko bibe sedema mutasyonê. [[Wêne:Mutasyona ADN-yê ku.png|thumb|607x607px|Radyasyon şêwe û pêkhateya ADN-yê diguherîne.]] Hin mutajenên kîmyayî di pekhateya baza asayî ya ADN-yê de guherîn çêdikin.Wekî mînak, asîda nîtroz (bi înglîzî: ''nitrous acid'') koma amînî ya sîtozînê jê dibe ev rewş wekî deamînasyon (bi înglîzî: ''deamination'') tê navkirin.Heke di xala sîtozîn-guanîn (C-G) a ADN-yê de bi deamînasyonê, ji sîtozînê koma amînê were jêbirin, sîtozîn diguhere bo baza urasîl. Di duhendebûna ADN-yê de gava zincîra nû tê çêkirin, urasîl bi baza adenînê ve tê girêdan. Piştî çend duhendebûnan êdî di wê xalê de, li dewsa cota sîtozîn-guanîn, cota bazên adenîn-tîmîn (A-T) cih dibe. === Radyasyon === Tîrojên X û tîrojên gamma dikarin yek an jî herdu zincîrên ADN-yê bişkînin, an jî ji zincîrên nukleotîdên ADN-yê yek an ji zêdetir baz jê bibin. Herwisa Tîrojên X û tîrojên gamma bi deamînasyonê, pêkhateya bazên ADN-yê diguherînin. Wekî mînak, ev tîroj dikarin mîna asîta nîtrozê, sîtozînê biguherînin bo urasîlê.<ref>K.R. Tindall et al. “Changes in DNA Base Sequence Induced by Gamma-Ray Mutagenesis of Lambda Phage and Prophage.” Genetics18 no. 4 (1988):551–560.</ref> Tîrojên serbinefşî (bi înglîzî: ''ultraviolet rays (UV))'' di zincîra nukleotîdên ADN-yê de, navbera du tîmîn an jî du sîtozînên li pêy hev de çêbûna dîmerê han dikin. Awête (pêkhate) ya kîmyayî ya ji du binebeşên wekhev pêk tê, wekî dîmer (bi înglîzî: ''dimer'') tê navkirin. Bi gelemperî tîrojên serbinefşî di zîncîrek ADN-yê de di navbera du tîmînên li pêy hev de, bi du bendê kovalendî girêdan dide avakirin. Heke herdu tîmîn ji hev neyên cihêkirin, di wê xalê de mutasyona xalî an jî mutasyona ladan (''frameshift mutation'') peyda dibe.<ref name="Fundamental Molecular Biology">Allison, L. (2007). Fundamental Molecular Biology. Blackwell Publishing Limited.</ref> == Bomaweya mutasyonê == Gava xane dabeş dibe, pêşî ADN duhende dibe. Heke di zincîra bazên nûkleotîda ADN-ya resen de guherîn çêbibe û mutasyon rû bide, ADN-ya nû jî bi wê mutasyonê çêdibe, bi vî awayî mutasyon derbasî xaneyên nû dibe.<ref name="Molecular biology">Clark, D. P., Pazdernik, N. J., & McGehee, M. R. (2018). Molecular Biology (3rd ed.). London: Academic press,Elsevier.</ref> Di zîndewerên tekxaneyî de, bi dabeşbûna zîndewerê, mutasyon diguhaze nifşên nû. Ango di zîndewerên tekxaneyî de mutasyon bomaweyî ne.<ref name="Molecular biology" /> Hemû mutasyonên di xaneyên zîndewerên firexaneyî de rû didin, mutasyonên bomaweyî nîn in. Heke mutasyon di xaneya zayendê de (gamet) rû bide, ev mutasyonyona bomaweyî ye û ji bavan diguhaze weçeyan. Mutasyon di weçeyan de wekî nexweşiya bomaweyî xuya dibe. Ango heke li ser kromozoma xaneya gametê de gena mutant hebe, mutasyon diguhaze nifşên nû. Wekî mînak, [[Fenîlketonurî|nexweşiya fenilketonurî]] ji ber mutasyonek bomaweyî rû dide.<ref name="Anatomy and physiology" /> Nexweşiya fenilketonurî ji ber mutasyona li ser allela kromozoma 12mîn pêk tê. Xaneyên laş û xaneyên gametê herdu jî kromozoma 12mîn lixwe digirin, loma mutasyon bi navbeynkariya xaneyên gamet derbasî weçeyê dibe. Lê heke mutasyon tenê di xaneyên laş de rû bide, mutasyonek bomaweyî nîn e.<ref name="Molecular Cell Biology">Berk, A., Kaiser, C. A., Lodish, H., Amon, A., Ploegh, H., Bretscher, A., & Krieger, M. (2005). Molecular Cell Biology (5th ed.). CA.</ref> Mutasyonên di xaneyên laş de peyda dibin, wekî '''mutasyonên destketî''' (bi înglîzî:''acquired mutations'') tên navkirin. Wekî mînak dibe ko di kesek de ji ber guherîna zincîra ADN-yê, xaneyek [[Çermê mirov|çerm]] tûşî [[şêrpence]]ya çerm bibe. Xaneya mutant a çerm bi dabeşbûnê xaneyên mîna xwe çêdike, di laşê wî/wê kesî de xaneyên bi şêrpenceya çerm zêde dibin, lê ADN-ya van xaneyên mutant, derbasî zarokên wan nabe.<ref name="Molecular biology" /> == Corên mutasyonan == === Mutasyonên kujer === Hin caran mutasyon dibe sedema kuştina xaneyê, ji van mutasyonan re tê gotin mutasyonên kujer. Mutasyonên kujer rê li ber hin çalakiyên xaneyê digire, xane hin zîndeçalkiyên giring bi cih naîne û dimire.<ref name="Anatomy and physiology" /> Hin caran jî xaneya rastê mutasyonê hatiyê (xaneya mutant) ji aliyê xaneyên bergiriyê ve tê sehkirin. Ji ber ko xaneya mutant ne xaneyek asayî ye, xaneyên bergiriyê wê dikujin. Bi mirina xaneyê, mutasyon jî bi xaneyê ve têk dişkê.<ref name="visualizing-human-biology">Ireland, K. A. (2010). Visualizing Human Biology (3rd ed.). Hoboken, NJ: John Wiley & Sons.</ref> === Mutasyonên ziyanbexş === Pirraniya mutasyonan ziyanbexş in, dibin sedema çêbûna nexweşî an jî têkçûna zîndeçalakiyên asayî di xane û şaneyên zindewerê de. Di mutasyonên ziyanbexş de xaneyên mutant nayên kujtin, loma mutasyon zindeçalakiyên xaneyê bi awayekî neyînî diguherînin. Wekî mînak, şêrpence mutasyonek ziyanbexş e,hin caran jî mutasyonek kujer e.Herwisa nexweşiya [[Rengkorî|rengkoriya]] sor û kesk jî mînak e ji bo mutasyona ziyanbexş. === Mutasyonên sûdbexş === Di xaneyên zîndeweran de kêmcaran mutasyonên sûdbexş jî rû didin. Mutasyonên sûdbexş, di hawîrdorek neguncav de derfeta jiyanê baştir dike. Wekî mînak, di [[kromozomên homolog]] de peydabûna [[allel]]an bi gelemperî ji ber mutasyonan pêk tê. Ango mutasyon bingehek esasî ye ji bo çeşîddariya bomaweyî ya mirovan.<ref name="visualizing-human-biology" /> Hin bakterî bi rûdana mutasyonên sûdbexş li dij antîbiyotîkan (dijezîndeyî) bergirî dabîn dikin.Mutasyon bandora antîbiyotîkan lawaz dike. Ango mutasyon van bakteriyan ji mirinê xilas dike. == Corên mutasyonan li gor bandora ser ADN-yê == [[Wêne:Bazdana genan ku.png|thumb|422x422px|Mutasyona genê]] [[Wêne:Chromosomes mutations ku.svg|çep|thumb|Mutasyona kromozoman]] Di xaneyê de guherîna rêje û pêkhateya zanyariya bomaweyî dibe ko ji ber guherîna di pêkhate û hejmara kromozoman an jî ji ber guherîna rêza nukleotîdek rû bide.<ref name="Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> === Mutasyona xalî === {{Gotara bingehîn|Mutasyona xalî}} Guhertin, jêbirîn, tevlêbûna nukleotîdek an jî guherîna rêza nukleotîdek di zincîra ADN an jî ARN-ya zîndewerê de wekî mutasyona xalî (bi înglîzî: ''point mutation'') tê navkirin.<ref name="Microbiology" /> Mutasyona xalî bi du awayî rû dide; dibe ko rêza bazên nukleotîda genê were guhertin an jî dibe ko yek an jî zêdetir bazên nukleotîdê ji rêza bazên genê biqetin, an jî tevlê bazên genê bibin.<ref name="Biology" /> === Mutasyona kromozoman === {{Gotara bingehîn|Neasayîtiya kromozomê}} Heke mutasyon ne di yek lê zêdetir genan de rû bide, ev mutasyon wekî mutasyona kromozomê (bi înglîzî: ''chromosomal mutation)'' tê navkirin. Ji ber ko bandor li ser erk û pêkhateya tevahiya molekula ADN-yê dike, mutasyona kromozoman mutasyonên gir in.<ref>Griffiths, Anthony J.F.. "mutation". ''Encyclopedia Britannica'', 31 Mar. 2023,[https://www.britannica.com/science/mutation-genetics]. Accessed 14 May 2023.</ref> Guherînên di şêwe û pekhateya kromozoman, ango mutasyona kromozoman ji ber hokarên hawirdore rû dide. Tîrojên serbinefşî, tîrojên gama, tîrojên X, hin madeyên kîmyayî, hinek ji hokarên hawîrdorê ne ko di zîndewerê de dibin sedema rûdana mutasyona kromozomê. Mutajen zincîra ADN-ya kromozoman dişkînin û beşên kromozomê ji hev diqetînin. Di rewşa asayî de beşên qetiyayî disa bi hevre bi awayekî guncav tên girêdan û zincîra ADN-yê tê çakkirin. Lê hin caran çakkirin bi ser nakeve û mutasyona kromozomê rû dide.<ref name="Human biology15ed">Mader, S., & Windelspecht, M. (2017). Human Biology (15th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> == Mutasyon û şêrpence == Şêrpence navê komek nexweşiyê ye ko ji ber dabaşbûna bêkontrolî ya xaneyê rû dide. Ango xaneyên tûşê şêrpenceyê bûne bi awayek neasayî dabeş dibin.<ref>Costa, José. "cancer". ''Encyclopedia Britannica'', 4 May. 2023, [https://www.britannica.com/science/cancer-disease]. Accessed 27 May 2023.</ref> Hemû corên şêrpenceyê ji ber mutasyonê peyda dibin, lê her mutasyon xaneyê tûşê şêrpenceyê nake. Wekî mînak, [[nexweşiya xaneya dasî]] ji ber mutasyonê peyda dibe, lê kesên bi vê nexweşiyê ne, nexweşên şêrpenceyê nin in. Herwisa şerpenceya [[Pişika mirovî|pişik]], şêrpenceya çerm, şêrpenceya rûviyan hvd ji ber mutasyona laşexananeyên mirov rû didin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyolojiya peresînê]] [[Kategorî:Biyolojî]] kbtz65y0b44sihkic9tqbgj71z2se56 2101965 2101941 2026-11-07T10:52:16Z Biyolojiyabikurdi 31567 /* Mutasyonên ziyanbexş */ 2101965 wikitext text/x-wiki Di rêza nukleotîdên ADN-ya zîndewerê de rûdana guherînên mayînde wekî '''mutasyon''' an jî '''bazdan''' (bi înglîzî: ''mutation'') tê navkirin.<ref name="Campbell">Campbell, N. A., & Reece, J. B. (2008). Biology (8th ed.). San Francisco, CA: Benjamin-Cummings Publishing Company.</ref> Zanyariyên bomaweyî yên hin vîrusan ne di [[Asîda deoksîrîbonukleyî|ADN]]-yê de, lê di [[Asîda rîbonukleyî|ARN]]-yê de cih digirin. Di van vîrusan de mutasyon (bazdan) ji ber guherîna rêz, cor an jî hejmara [[nukleotîd]]ên ARN-yê rû dide. Peyva mutasyon ji peyva '''mutare''' ya latînî çêbûye. Di latînî de ji bo “guherîn”, peyva “mutare” tê bikaranîn.<ref>Harper, Douglas. “Etymology of mutation.” Online Etymology Dictionary, [https://www.etymonline.com/word/mutation]. Accessed 23 May, 2023.</ref> Di nav komek zîndeweran de, zîndewera ko rastê mutasyonê hatiye wekî '''mutant''' tê navkirin. Di komek zîndeweran de, pirraniya endamên komê ji zîndewerên tûşî mutasyonê nebûnê pêk tê û wekî '''cora kûvî''' (bi înglîzî: ''wild type'') tên navkirin. Di xwezayê de herî zêde rûxsarebabeta (bi înglîzî: ''phenotype'') cora kûvî tê dîtin. Di komek zîndewerên diyarkirî de rûxsarebabeta mutant ji ya cora kûvî cudatir xuya dibe.<ref name="Microbiology">Parker, N., Schneegurt, M., Tu, A. T., Forster, B. M., & Lister, P. (2016). Microbiology. Houston, Texas: Rice University.</ref> Mutasyon bi gelemperî di [[xane]]yê de wekî ”ji kar ketin” an jî “kar bidestxistin” rû didin. Di encama mutasyona ji kar ketin (bi înglîzî: ''loss-of-function mutation'') de, genek neçalak an jî genek bi çalakiya sist peyda dibe. Di mutasyona kar bidestxistin (bi înglîzî: ''gain-of-function mutation'') de genek zêde çalak peyda dibe, gen di dema şaş an jî di cihê şaş de kar dike. An jî ne bi şêweya asayî lê bi awayek nû kar dike.<ref name="MOLECULAR BIOLOGY OF THE CELL">Alberts, B., Johnson, A., Lewis, J., Morgan, D., Raff, M., Roberts, K., & Walter, P. (2014). Molecular Biology of the Cell (6th ed.). NY: Garland Science.</ref> == Pêwendiya mutasyon, gen û proteînan == Gen yekîneya bomamweyî ye, ji bavan diguhaze bo weçeyan. Gen beşek ji ADN-yê ye, şîfre dide bo çêkirina [[proteîn]]ên zîndewerê an jî bo hin zîndeçalakiyên zîndewerê. Zanyariyên di zincira ADN-yê de hatine şîfrekirin (gen), rêz, hejmar û cora [[asîdên amînî]] yên her molekulek proteînê diyar dike. Ango erk û pêkhateya proteînên xaneyê ji aliyê ADN-yê ve tê diyarkirin.<ref name="Molecular Cell Biology" /> Di xaneyê de çêkirina proteînek bi du gavê serekî pêk tê. Di qonaxa yekem de libergirtin (bi înglîzî: ''transcription)'' rû dide. Di vê qonaxê de zanyariyên bomaweyî yên ADN-yê, ango kodên ADN-yê ji bo çêkirina ARN-ya peyamber tên bikaranîn. Qonaxa duyem wergeran (bi înglîzî: ''translation'') e. Di [[rîbozom]]an de li gor rêz û cora kodonên ARN-ya pêyamber, asîdên amînî bi hev re tên girêdan û molekula firepeptîd (proteîn) çêdibe. Li gor rêza kodên ADN-yê, di xaneyê de bi sedan cor proteîn tên berhemkirin.<ref name="ENCYCLOPEDIA OF Life Science">Cullen, K. E. (2009).Encyclopedia of Life Science. Newyork: Facts On File, Inc</ref> Rengê [[çavê mirov]], [[Xwînguhaztin|komeleya xwîna]] mirov, [[hemoglobîn]]a x[[Xiroka sor|irokên sor]], hemû [[enzîm]], [[dijeten]] û hwd. ji proteînan pêk tê. Herwisa molekula herî zêde ya pêkhateya xaneyê de cih digire proteîn e. Ango heke ji ber mutasyonê, proteînek bi têra xwe berhem nebe, an jî proteîn bi awayekî rast neyê çêkirin, zîndeçalakiyên xaneyê têk diçe. Proteînên xaneyê di rîbozoman de bi navbeynkariya ARN-yan, li gor rêza nûkleotîdên ADN-yê tên çêkirin. Mutasyonên di ARN-ya veguhezer (''tRNA'') û ARN-ya rîbozomî (''rRNA'') rû didin, dibin sedema çêbûna gelek pirsgirêkên girîng.<ref name="Microbiology" /> == Sedemên mutasyonan == Pirraniya mutasyonan ji aliyê enzîmên taybet (wekî mînak, ADN polîmeraz) ên xaneyê ve bi demildest tên çakkirin, loma di laş de pirsgirekên girîng peyda nabe.<ref name="Anatomy and physiology">Waugh, A., Grant, A., Chambers, G., Ross, J., & Wilson, K. (2014).Ross and Wilson anatomy and physiology in health and illness (12th ed.). Edinburg: Elsevier.</ref> Lê hin caran ji ber şaşiyên ADN polîmeraz, mutasyon rû dide. Bi gelemperî mutasyon di dema duhendebûna ADN-yê de xwe bixwe (spontane) çêdibin. Di dema duhendebûna ADN-yê de, dibe ko enzîma ADN polîmeraz ji bo çêkirina zincîra nû ya ADN-yê, nukleotîdek xelet li zincîrê girê bide û bibe sedema mutasyonê.<ref name="Biology" /> Rêjeya rûdana '''mutasyonên xwe bixwe''' (bi înglîzî: s''pontaneous mutations'') di xaneya her zîndewerê de ne yek e. Lê ji bo gelek coran, di dabeşbûna xaneyek de, ji bo milyonek gen tenê genek rastî mutasyona xwe bixwe tê. Ango rêjeya mutasyona xwe bixwe di her dabeşbûnek xaneyê de bi qasî 1/1000000 e. Ev mutasyon çavkaniya peresendin (bi înglîzî: ''evolution'') û çeşîddariya zîndeweran e.<ref name="Biology" /> Hinek mutasyon jî ji ber hokarên hawirdorê yên wekî tîrojên X-ê, tîrojên gammayê, hin madeyên kîmyayî, vîrus û hwd. çêdibê. Ji vê cora mutasyonê re tê gotin '''mutasyona hanbûyî''' (bi înglîzî: ''induced mutation'')<ref name="Fundamental Molecular Biology" /> == Mutajen == Hokara ko di ADN-yê de dibe sedema rûdana mutasyonê, wekî '''mutajen''' (bi înglîz: ''mutagen'') tê navkirin.<ref name="Anatomy and physiology" /> Mutajen rêjeya mutasyona xaneyê zêde dike.<ref name="Fundamental Molecular Biology" /> === Mutajenên kîmyayî === Gelek madeyên kîmyayî bandor li ser ADN-yê dikin û rêza nûkleotîdên zîncira ADN-yê, an jî şêweya ADN-yê diguherînin. Mutajenên kîmyayî dibe ko di xaneyê de wekî bermahiyên zîndeçalikiyên xaneyê peyda bibin, an jî ji hawîrdorê bandor li ser xaneyê bikin. Hin mutajenên kîmyayî wekî analogên nukleozîdê (bi înglîzî: ''nucleoside analogs'') tên navkirin.(Nukleozîd beşek nukleotîdê ye, ji bazek nîtrojenî û şekirek pênckarbonî pêk tê. Ango bi kurtasî, nukleotîda bê koma fosfatî wekî nukleozîd tê navkirin.) Analogên nukleozîdê dişibin nukleozîdên asayî û di dema duhendebûna ADN-yê de, xwe di zincîra nû ya ADN-yê de cih dikin. Wekî mînak, 2-amînopurîn nukleozîd (bi înglîzî: ''2-aminopurine nucleoside''), analoga nukleozîda adenînê ye. Lê ev nukleozîda analog ne bi baza tîmîn, lê bi baza Sîtozînê ya zincîra bineretî ya ADN-yê ve girêdan ava dike. Ango di wê beşa zincîra ADN-yên nû de li dewsa bazên Adenîn-Tîmîn(A-T) de bazên Guanîn- Sîtozîn(G-C) cih digirin, ev rewş dibe ko bibe sedema mutasyonê. [[Wêne:Mutasyona ADN-yê ku.png|thumb|607x607px|Radyasyon şêwe û pêkhateya ADN-yê diguherîne.]] Hin mutajenên kîmyayî di pekhateya baza asayî ya ADN-yê de guherîn çêdikin.Wekî mînak, asîda nîtroz (bi înglîzî: ''nitrous acid'') koma amînî ya sîtozînê jê dibe ev rewş wekî deamînasyon (bi înglîzî: ''deamination'') tê navkirin.Heke di xala sîtozîn-guanîn (C-G) a ADN-yê de bi deamînasyonê, ji sîtozînê koma amînê were jêbirin, sîtozîn diguhere bo baza urasîl. Di duhendebûna ADN-yê de gava zincîra nû tê çêkirin, urasîl bi baza adenînê ve tê girêdan. Piştî çend duhendebûnan êdî di wê xalê de, li dewsa cota sîtozîn-guanîn, cota bazên adenîn-tîmîn (A-T) cih dibe. === Radyasyon === Tîrojên X û tîrojên gamma dikarin yek an jî herdu zincîrên ADN-yê bişkînin, an jî ji zincîrên nukleotîdên ADN-yê yek an ji zêdetir baz jê bibin. Herwisa Tîrojên X û tîrojên gamma bi deamînasyonê, pêkhateya bazên ADN-yê diguherînin. Wekî mînak, ev tîroj dikarin mîna asîta nîtrozê, sîtozînê biguherînin bo urasîlê.<ref>K.R. Tindall et al. “Changes in DNA Base Sequence Induced by Gamma-Ray Mutagenesis of Lambda Phage and Prophage.” Genetics18 no. 4 (1988):551–560.</ref> Tîrojên serbinefşî (bi înglîzî: ''ultraviolet rays (UV))'' di zincîra nukleotîdên ADN-yê de, navbera du tîmîn an jî du sîtozînên li pêy hev de çêbûna dîmerê han dikin. Awête (pêkhate) ya kîmyayî ya ji du binebeşên wekhev pêk tê, wekî dîmer (bi înglîzî: ''dimer'') tê navkirin. Bi gelemperî tîrojên serbinefşî di zîncîrek ADN-yê de di navbera du tîmînên li pêy hev de, bi du bendê kovalendî girêdan dide avakirin. Heke herdu tîmîn ji hev neyên cihêkirin, di wê xalê de mutasyona xalî an jî mutasyona ladan (''frameshift mutation'') peyda dibe.<ref name="Fundamental Molecular Biology">Allison, L. (2007). Fundamental Molecular Biology. Blackwell Publishing Limited.</ref> == Bomaweya mutasyonê == Gava xane dabeş dibe, pêşî ADN duhende dibe. Heke di zincîra bazên nûkleotîda ADN-ya resen de guherîn çêbibe û mutasyon rû bide, ADN-ya nû jî bi wê mutasyonê çêdibe, bi vî awayî mutasyon derbasî xaneyên nû dibe.<ref name="Molecular biology">Clark, D. P., Pazdernik, N. J., & McGehee, M. R. (2018). Molecular Biology (3rd ed.). London: Academic press,Elsevier.</ref> Di zîndewerên tekxaneyî de, bi dabeşbûna zîndewerê, mutasyon diguhaze nifşên nû. Ango di zîndewerên tekxaneyî de mutasyon bomaweyî ne.<ref name="Molecular biology" /> Hemû mutasyonên di xaneyên zîndewerên firexaneyî de rû didin, mutasyonên bomaweyî nîn in. Heke mutasyon di xaneya zayendê de (gamet) rû bide, ev mutasyonyona bomaweyî ye û ji bavan diguhaze weçeyan. Mutasyon di weçeyan de wekî nexweşiya bomaweyî xuya dibe. Ango heke li ser kromozoma xaneya gametê de gena mutant hebe, mutasyon diguhaze nifşên nû. Wekî mînak, [[Fenîlketonurî|nexweşiya fenilketonurî]] ji ber mutasyonek bomaweyî rû dide.<ref name="Anatomy and physiology" /> Nexweşiya fenilketonurî ji ber mutasyona li ser allela kromozoma 12mîn pêk tê. Xaneyên laş û xaneyên gametê herdu jî kromozoma 12mîn lixwe digirin, loma mutasyon bi navbeynkariya xaneyên gamet derbasî weçeyê dibe. Lê heke mutasyon tenê di xaneyên laş de rû bide, mutasyonek bomaweyî nîn e.<ref name="Molecular Cell Biology">Berk, A., Kaiser, C. A., Lodish, H., Amon, A., Ploegh, H., Bretscher, A., & Krieger, M. (2005). Molecular Cell Biology (5th ed.). CA.</ref> Mutasyonên di xaneyên laş de peyda dibin, wekî '''mutasyonên destketî''' (bi înglîzî:''acquired mutations'') tên navkirin. Wekî mînak dibe ko di kesek de ji ber guherîna zincîra ADN-yê, xaneyek [[Çermê mirov|çerm]] tûşî [[şêrpence]]ya çerm bibe. Xaneya mutant a çerm bi dabeşbûnê xaneyên mîna xwe çêdike, di laşê wî/wê kesî de xaneyên bi şêrpenceya çerm zêde dibin, lê ADN-ya van xaneyên mutant, derbasî zarokên wan nabe.<ref name="Molecular biology" /> == Corên mutasyonan == === Mutasyonên kujer === Hin caran mutasyon dibe sedema kuştina xaneyê, ji van mutasyonan re tê gotin mutasyonên kujer. Mutasyonên kujer rê li ber hin çalakiyên xaneyê digire, xane hin zîndeçalkiyên giring bi cih naîne û dimire.<ref name="Anatomy and physiology" /> Hin caran jî xaneya rastê mutasyonê hatiyê (xaneya mutant) ji aliyê xaneyên bergiriyê ve tê sehkirin. Ji ber ko xaneya mutant ne xaneyek asayî ye, xaneyên bergiriyê wê dikujin. Bi mirina xaneyê, mutasyon jî bi xaneyê ve têk dişkê.<ref name="visualizing-human-biology">Ireland, K. A. (2010). Visualizing Human Biology (3rd ed.). Hoboken, NJ: John Wiley & Sons.</ref> === Mutasyonên ziyanbexş === Piraniya mutasyonan ziyanbexş in, dibin sedema çêbûna nexweşî an jî têkçûna zîndeçalakiyên asayî di xane û şaneyên zindewerê de. Di mutasyonên ziyanbexş de xaneyên mutant nayên kujtin, loma mutasyon zindeçalakiyên xaneyê bi awayekî neyînî diguherînin. Wekî mînak, şêrpence mutasyonek ziyanbexş e,hin caran jî mutasyonek kujer e.Herwisa nexweşiya [[Rengkorî|rengkoriya]] sor û kesk jî mînak e ji bo mutasyona ziyanbexş. === Mutasyonên sûdbexş === Di xaneyên zîndeweran de kêmcaran mutasyonên sûdbexş jî rû didin. Mutasyonên sûdbexş, di hawîrdorek neguncav de derfeta jiyanê baştir dike. Wekî mînak, di [[kromozomên homolog]] de peydabûna [[allel]]an bi gelemperî ji ber mutasyonan pêk tê. Ango mutasyon bingehek esasî ye ji bo çeşîddariya bomaweyî ya mirovan.<ref name="visualizing-human-biology" /> Hin bakterî bi rûdana mutasyonên sûdbexş li dij antîbiyotîkan (dijezîndeyî) bergirî dabîn dikin.Mutasyon bandora antîbiyotîkan lawaz dike. Ango mutasyon van bakteriyan ji mirinê xilas dike. == Corên mutasyonan li gor bandora ser ADN-yê == [[Wêne:Bazdana genan ku.png|thumb|422x422px|Mutasyona genê]] [[Wêne:Chromosomes mutations ku.svg|çep|thumb|Mutasyona kromozoman]] Di xaneyê de guherîna rêje û pêkhateya zanyariya bomaweyî dibe ko ji ber guherîna di pêkhate û hejmara kromozoman an jî ji ber guherîna rêza nukleotîdek rû bide.<ref name="Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> === Mutasyona xalî === {{Gotara bingehîn|Mutasyona xalî}} Guhertin, jêbirîn, tevlêbûna nukleotîdek an jî guherîna rêza nukleotîdek di zincîra ADN an jî ARN-ya zîndewerê de wekî mutasyona xalî (bi înglîzî: ''point mutation'') tê navkirin.<ref name="Microbiology" /> Mutasyona xalî bi du awayî rû dide; dibe ko rêza bazên nukleotîda genê were guhertin an jî dibe ko yek an jî zêdetir bazên nukleotîdê ji rêza bazên genê biqetin, an jî tevlê bazên genê bibin.<ref name="Biology" /> === Mutasyona kromozoman === {{Gotara bingehîn|Neasayîtiya kromozomê}} Heke mutasyon ne di yek lê zêdetir genan de rû bide, ev mutasyon wekî mutasyona kromozomê (bi înglîzî: ''chromosomal mutation)'' tê navkirin. Ji ber ko bandor li ser erk û pêkhateya tevahiya molekula ADN-yê dike, mutasyona kromozoman mutasyonên gir in.<ref>Griffiths, Anthony J.F.. "mutation". ''Encyclopedia Britannica'', 31 Mar. 2023,[https://www.britannica.com/science/mutation-genetics]. Accessed 14 May 2023.</ref> Guherînên di şêwe û pekhateya kromozoman, ango mutasyona kromozoman ji ber hokarên hawirdore rû dide. Tîrojên serbinefşî, tîrojên gama, tîrojên X, hin madeyên kîmyayî, hinek ji hokarên hawîrdorê ne ko di zîndewerê de dibin sedema rûdana mutasyona kromozomê. Mutajen zincîra ADN-ya kromozoman dişkînin û beşên kromozomê ji hev diqetînin. Di rewşa asayî de beşên qetiyayî disa bi hevre bi awayekî guncav tên girêdan û zincîra ADN-yê tê çakkirin. Lê hin caran çakkirin bi ser nakeve û mutasyona kromozomê rû dide.<ref name="Human biology15ed">Mader, S., & Windelspecht, M. (2017). Human Biology (15th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> == Mutasyon û şêrpence == Şêrpence navê komek nexweşiyê ye ko ji ber dabaşbûna bêkontrolî ya xaneyê rû dide. Ango xaneyên tûşê şêrpenceyê bûne bi awayek neasayî dabeş dibin.<ref>Costa, José. "cancer". ''Encyclopedia Britannica'', 4 May. 2023, [https://www.britannica.com/science/cancer-disease]. Accessed 27 May 2023.</ref> Hemû corên şêrpenceyê ji ber mutasyonê peyda dibin, lê her mutasyon xaneyê tûşê şêrpenceyê nake. Wekî mînak, [[nexweşiya xaneya dasî]] ji ber mutasyonê peyda dibe, lê kesên bi vê nexweşiyê ne, nexweşên şêrpenceyê nin in. Herwisa şerpenceya [[Pişika mirovî|pişik]], şêrpenceya çerm, şêrpenceya rûviyan hvd ji ber mutasyona laşexananeyên mirov rû didin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyolojiya peresînê]] [[Kategorî:Biyolojî]] b1xmk9cgoh92aw9gcwkhj28mepn5p5v 1 182168 2101929 2075962 2026-11-06T17:45:03Z Avestaboy 34898 /* Rastnivîsîna navê wî */ beşeke nû 2101929 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Şitil|bingehîn=erê|1= {{Wîkîproje Kurdistan|muhîmî=kêm}} {{Wîkîproje Îran|muhîmî=Herî zêde}} }} == Rastnivîsîna navê wî == Silav @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] , @[[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] û @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] li gorî min çêtir e ku navê wî wek '''Nizamiyê Genceyî''' https://www.nubihar.com/yazar/nizamiye-genceyi-5857 [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 17:45, 6 çiriya paşîn 2026 (UTC) bmsqrvoj7e8ofyrca2168lj8xkzrf74 2101930 2101929 2026-11-06T17:45:30Z Avestaboy 34898 /* Rastnivîsîna navê wî */ 2101930 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Şitil|bingehîn=erê|1= {{Wîkîproje Kurdistan|muhîmî=kêm}} {{Wîkîproje Îran|muhîmî=Herî zêde}} }} == Rastnivîsîna navê wî == Silav @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] , @[[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] û @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] li gorî min çêtir e ku navê wî wek '''Nizamiyê Genceyî''' binivîsin. https://www.nubihar.com/yazar/nizamiye-genceyi-5857 [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 17:45, 6 çiriya paşîn 2026 (UTC) kqexmmvngyvk1h59hma465avtd1gl2d 2101931 2101930 2026-11-06T17:45:46Z Avestaboy 34898 /* Rastnivîsîna navê wî */ 2101931 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Şitil|bingehîn=erê|1= {{Wîkîproje Kurdistan|muhîmî=kêm}} {{Wîkîproje Îran|muhîmî=Herî zêde}} }} == Rastnivîsîna navê wî == Silav @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] , @[[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] û @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] li gorî min çêtir e ku em navê wî wek '''Nizamiyê Genceyî''' binivîsin. https://www.nubihar.com/yazar/nizamiye-genceyi-5857 [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 17:45, 6 çiriya paşîn 2026 (UTC) m8gae32jwe95wmxy96krlaa9lgruepu 2101942 2101931 2026-11-07T08:25:09Z Avestaboy 34898 /* Rastnivîsîna navê wî */ Bersiv 2101942 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Şitil|bingehîn=erê|1= {{Wîkîproje Kurdistan|muhîmî=kêm}} {{Wîkîproje Îran|muhîmî=Herî zêde}} }} == Rastnivîsîna navê wî == Silav @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] , @[[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] û @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] li gorî min çêtir e ku em navê wî wek '''Nizamiyê Genceyî''' binivîsin. https://www.nubihar.com/yazar/nizamiye-genceyi-5857 [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 17:45, 6 çiriya paşîn 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] die wergera pirtûkên wî navê wî wisa tê nivîsandin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 08:25, 7 çiriya paşîn 2026 (UTC) mwwdsjc1kxlvmfb8z7d1zzlukc376hv 2101943 2101942 2026-11-07T08:25:27Z Avestaboy 34898 2101943 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Şitil|bingehîn=erê|1= {{Wîkîproje Kurdistan|muhîmî=kêm}} {{Wîkîproje Îran|muhîmî=Herî zêde}} }} == Rastnivîsîna navê wî == Silav @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] , @[[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] û @[[Bikarhêner:Kurdistanov|Kurdistanov]] li gorî min çêtir e ku em navê wî wek '''Nizamiyê Genceyî''' binivîsin. https://www.nubihar.com/yazar/nizamiye-genceyi-5857 [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 17:45, 6 çiriya paşîn 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] die wergera pirtûkên wî de navê wî wisa tê nivîsandin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 08:25, 7 çiriya paşîn 2026 (UTC) 773lwy9gh252yl85xg6nxs1px4n5cw2 1 211324 2101939 1509347 2026-11-07T01:56:52Z ~2026-59044-10 192525 /* Derbarey peyva Farsiya Navîn de. */ beşeke nû 2101939 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|bingehîn=erê|sinif=şitil}} == Derbarey peyva [[Farsiya Navîn]] de. == Hemû çavkaniyên dîrokî yên li ser mijarê diyar dikin ku Sasanîyan tu carî ji xwe re negotine "Faris". Jixwe damezrênerê împeratoriyê, Erdeşîrê Yekem, jî ne Faris bû û li ser Farisbûna wî tu belge tune ne. Peyva [[Farsiya navîn]] derewekî nîjadperestên Faris e û ne rast e. [[Taybet:Beşdarî/~2026-59044-10|~2026-59044-10]] ([[Gotûbêja bikarhêner:~2026-59044-10|talk]]) 01:56, 7 çiriya paşîn 2026 (UTC) 1upxh4n0w7rfyytzv5sfyqfqiglorvm 0 277022 2101909 1993909 2026-11-06T14:18:42Z Avestaboy 34898 /* */ Rastnivîsîn 2101909 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Agahîdanka giştî | wêne = | sernavê_wêne = Portreya xêzkirî ji wêneyê fotografî yê Şerbet Gule }} '''Afghan Girl''' (bi [[Zimanê kurdî|kurdî]] tê wateya '''"Keça Efxan"'''), [[wêne]]yê fotografî ya keça efxan a bi navê [[Şerbet Gule]] ([[Sharbat Gula]]) ya sala [[1984]]ê ye, ku penabereke efxan li [[Pakistan]]ê bû di dema [[Şerê Sovyet û Efxanîstanê|Şerê Sovyet li Efxanistanê]] de. [[Portre]]ya wêneyî ku ji hêla [[Wênekêşî|wênekêşê]] amerîkî [[Steve McCurry]] ve li nêzî bajarê [[Peşawar]] ê Pakistanê hate kişandin, di hezîrana [[1985]]ê de di bergê [[kovar]]a [[National Geographic]] de derket.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/news/world/afghan-girl-famous-national-geographic-cover-given-refuge-italy-n1284612 |sernav='Afghan girl' from famous National Geographic cover is given refuge in Italy |malper=NBC News |tarîx=2021-11-25 |roja-gihiştinê=2024-10-23 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/style/article/afghan-girl-national-geographic-italy-scli-intl/index.html |sernav=‘Afghan Girl’ from National Geographic magazine cover granted refugee status in Italy |malper=CNN |tarîx=2021-11-25 |roja-gihiştinê=2024-10-23 |ziman=en |paşnav=Ruotolo |pêşnav=Hada Messia,Nicola }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2016/10/30/sharbat-gula-the-iconic-face-of-the-refugee-struggle |sernav=Afghan war: Iconic face of the refugee struggle |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2024-10-23 |ziman=en |paşnav=Ragobeer |pêşnav=Emily }}</ref> Kesê ku di wêneyî de hatibû portrekirin di destpêkê de nenas bû, heta ku nasnameya wê di sala [[2002]]ê de bê diyarkirin: Gula, [[keç]]eke [[peştûn]] ji parêzgeha [[Nangarhar]] a Efxanistanê, di dema kişandina wêneyê zarokek 12 salî bû ku li [[Nasir Bagh]] a Pakistanê rûdinişt. Di bin siya [[Şerê Sar]] de, portre wekî "[[Mona Lîza]]ya Cîhana Sêyem" hate binavkirin, ji ber ku wê [[Wênesaz|tabloya]] [[Leonardo da Vinci]] ya ji [[sedsala 16an]] a dianî bîran.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.usatoday.com/news/world/2002/03/12/afghan-girl.htm |sernav=USATODAY.com - 'National Geographic' tracks down Afghan girl |malper=web.archive.org |tarîx=2012-02-28 |roja-gihiştinê=2024-10-23 |roja-arşîvê=2012-02-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120228174224/http://www.usatoday.com/news/world/2002/03/12/afghan-girl.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.meridian.org/insmallthingsremembered/hollywood-movie-poster-at-the-kabul-cinema |sernav=In Small Things Remembered » Hollywood movie poster at the Kabul Cinema. |malper=web.archive.org |tarîx=2012-12-22 |roja-gihiştinê=2024-10-23 |roja-arşîvê=2012-12-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121222043007/http://www.meridian.org/insmallthingsremembered/hollywood-movie-poster-at-the-kabul-cinema |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Wêneyê Gulayê ji bo [[raya giştî]] ya [[Cîhana Rojava|cîhana rojava]] wek sembola Efxanistanê dihat qebûlkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Women, Crime and Social Harm: Towards a Criminology for the Global Age |paşnav=Cain |pêşnav=Maureen |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2008-11-03 |isbn=978-1-84731-470-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=t_rbBAAAQBAJ&pg=PA87 |paşnav2=Howe |pêşnav2=Adrian }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thewire.in/media/afghan-girl-steve-mccurry-national-geographic |sernav=You'll Never See the Iconic Photo of the 'Afghan Girl' the Same Way Again |malper=The Wire |roja-gihiştinê=2024-10-23 |ziman=en }}</ref> [[CNN]]ê wêne wek 'wêneyê herî navdar ê cîhanê' bi nav kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/style/article/steve-mccurry-afghan-girl-photo/index.html |sernav=The story behind the world’s best photograph |malper=CNN |tarîx=2015-03-23 |roja-gihiştinê=2024-10-23 |ziman=en |paşnav=Simons |pêşnav=Jake Wallis }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Berhemên 1984an]] [[Kategorî:Efxanistan]] [[Kategorî:Portre]] [[Kategorî:Şerê Sar]] jkuc9tb14wlwmmvj2nkisu83pkmtd4f 2101938 2101909 2026-11-06T21:01:54Z MikaelF 935 2101938 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Agahîdanka giştî | wêne = | sernavê_wêne = Portreya xêzkirî ji wêneyê fotografî yê Şerbet Gule }} '''Afghan Girl''' (bi [[Zimanê kurdî|kurdî]] tê wateya '''"Keça Efxan"'''), [[wêne]]yê fotografî ya keça efxan a bi navê [[Şerbet Gule]] ([[Sharbat Gula]]) ya sala [[1984]]ê ye, ku penabereke efxan li [[Pakistan]]ê bû di dema [[Şerê Sovyet û Efxanîstanê|Şerê Sovyet li Efxanistanê]] de. [[Portre]]ya wêneyî ku ji hêla [[Wênekêşî|wênekêşê]] amerîkî [[Steve McCurry]] ve li nêzî bajarê [[Peşawar]] ê Pakistanê hate kişandin, di hezîrana [[1985]]ê de di bergê [[kovar]]a [[National Geographic]] de derket.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/news/world/afghan-girl-famous-national-geographic-cover-given-refuge-italy-n1284612 |sernav='Afghan girl' from famous National Geographic cover is given refuge in Italy |malper=NBC News |tarîx=2021-11-25 |roja-gihiştinê=2024-10-23 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/style/article/afghan-girl-national-geographic-italy-scli-intl/index.html |sernav=‘Afghan Girl’ from National Geographic magazine cover granted refugee status in Italy |malper=CNN |tarîx=2021-11-25 |roja-gihiştinê=2024-10-23 |ziman=en |paşnav=Ruotolo |pêşnav=Hada Messia,Nicola }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2016/10/30/sharbat-gula-the-iconic-face-of-the-refugee-struggle |sernav=Afghan war: Iconic face of the refugee struggle |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2024-10-23 |ziman=en |paşnav=Ragobeer |pêşnav=Emily }}</ref> Kesê ku di wêneyî de hatibû portrekirin di destpêkê de nenas bû, heta ku nasnameya wê di sala [[2002]]ê de bê diyarkirin: Gula, [[keç]]eke [[peştûn]] ji parêzgeha [[Nangarhar]] a Efxanistanê, di dema kişandina wêneyê zarokek 12 salî bû ku li [[Nasir Bagh]] a Pakistanê rûdinişt. Di bin siya [[Şerê Sar]] de, portre wekî "[[Mona Lîza]]ya Cîhana Sêyem" hate binavkirin, ji ber ku wê [[Wênesaz|tabloya]] [[Leonardo da Vinci]] ya ji [[sedsala 16an]] a dianî bîran.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.usatoday.com/news/world/2002/03/12/afghan-girl.htm |sernav=USATODAY.com - 'National Geographic' tracks down Afghan girl |malper=web.archive.org |tarîx=2012-02-28 |roja-gihiştinê=2024-10-23 |roja-arşîvê=2012-02-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120228174224/http://www.usatoday.com/news/world/2002/03/12/afghan-girl.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.meridian.org/insmallthingsremembered/hollywood-movie-poster-at-the-kabul-cinema |sernav=In Small Things Remembered » Hollywood movie poster at the Kabul Cinema. |malper=web.archive.org |tarîx=2012-12-22 |roja-gihiştinê=2024-10-23 |roja-arşîvê=2012-12-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121222043007/http://www.meridian.org/insmallthingsremembered/hollywood-movie-poster-at-the-kabul-cinema |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Wêneyê Gulayê ji bo [[raya giştî]] ya [[Cîhana Rojava|cîhana rojava]] wek sembola Efxanistanê dihat qebûlkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Women, Crime and Social Harm: Towards a Criminology for the Global Age |paşnav=Cain |pêşnav=Maureen |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2008-11-03 |isbn=978-1-84731-470-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=t_rbBAAAQBAJ&pg=PA87 |paşnav2=Howe |pêşnav2=Adrian }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thewire.in/media/afghan-girl-steve-mccurry-national-geographic |sernav=You'll Never See the Iconic Photo of the 'Afghan Girl' the Same Way Again |malper=The Wire |roja-gihiştinê=2024-10-23 |ziman=en }}</ref> [[CNN]]ê wêne wek 'wêneyê herî navdar ê cîhanê' bi nav kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/style/article/steve-mccurry-afghan-girl-photo/index.html |sernav=The story behind the world’s best photograph |malper=CNN |tarîx=2015-03-23 |roja-gihiştinê=2024-10-23 |ziman=en |paşnav=Simons |pêşnav=Jake Wallis }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Berhemên 1984an]] [[Kategorî:Efxanistan]] [[Kategorî:Portre]] [[Kategorî:Şerê Sar]] owqrz8cvj4rqv4r7lvheti5l9crz4pd 0 277023 2101910 1915801 2026-11-06T14:20:32Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Şerê Sovyet û Efxanîstanê]] weke [[Şerê Sovyet û Efxanistanê]] guhart: Rastnivîsîn 1915801 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''Şerê Sovyet-Efxanî''' pevçûnek çekdarî ya demdirêj bû ku di navbera [[1979]] û [[1989]] de li [[Komara Demokratîk a Efxanîstanê]] (KDE) ya di bin kontrola [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] de qewimî. [[Şer]] pevçûnek mezin a [[Şerê Sar]] bû, ku tê de Yekîtiya Sovyetê, KDE û komên [[paramîlîter]] ên hevalbend li dijî [[Mucahidên Efxanistanê|mucahidên efxanî]] û şervanên biyanî yên hevalbend şerekî berfireh derbas kirin. Mucahid ji aliyê welat û rêxistinên cihêreng piştgirî standin, lê bi piranî ji [[Pakistan]], [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] (wek beşek ji [[Operasyona Cyclone]]), [[Keyaniya Yekbûyî]], [[Çîn]], [[Îran]] û dewletên ereb ên [[Kendava Farsê]] dihatin piştgirî kirin. Tevlîbûna hêzên derve ev şer kir şerê wekaletê di navbera DYA û Sovyetê de. Pevçûn li seranserê salên 1980î bi piranî li bejahiya Efxanîstanê pêk hat. Di encama şer de nêzîkî 3,000,000 efxan hatin kuştin, bi milyonan kesên din jî wek penaber ji welatê xwe reviyan; piraniya efxanên ku ber bi derveyî welêt hatine koçberkirin li Pakistan û Îranê pena bûn. Nêzîkî 6,5% heta 11,5% ji nifûsa berê ya Efxanîstanê - qasî 13,5 mîlyon kes (li gorî serjimara 1979) - di pêvajoya şer de hatine kuştin. Şerê Sovyet û Efxanistanê li seranserê Efxanistanê bû sedema wêrankirina giran, û ji hêla [[Zanistvan|zanyaran]] ve wekî faktorek girîng ji bo hilweşîna Yekîtiya Sovyetê tê qebûl kirin, ku bi fermî dawî li Şerê Sar anîbû. Şer bi gelemperî wekî "[[Viyetnam]]ê Yekîtiya Sovyetê" jî tê binav kirin. Wêneyê keçeke efxan yê bi navê [[Afghan Girl]] bû sembola qurbaniyên vî şerî , ku bandorek mayinde li [[muzîk]] û [[wêje]]ya [[Cîhana Rojava|cîhana rojava]] kir. == Dîroka şer == Şer bi dagirkirina Efxanîstanê ji aliyê Sovyetê, yê ku di bin fermandariya [[Leonid Brezhnev]] de bû, destpê kir. Armanca fermî piştgirîkirina hikûmeta alîgirê Sovyetê bû, ya ku di dema [[Operasyona Storm-333]] de hatibû bicihkirin. Bi dagirkirina Efxanistanê gelek ceza û [[ambargo]] ji aliyê [[civak]]a [[navneteweyî]] ve li ser Yekîtiya Sovyetê hatin sepandin. [[Leşker (leşkerî)|Leşkerên]] Sovyetê bajarên mezin ên Efxanistanê û hemî [[rê]]yên sereke yên veguhestinê dagir kirin. Di heman demê de mucahidîn bi komên piçûk li seranserê 80% welêt - ku bi taybetî ji deverên gundewarî yên çiyayî pêk dihat - [[Şerê gerîlayî|şerê gerîllayî]] kirin. Sovyetê ne tenê bi milyonan [[tepînk]] li seranserê Efxanistanê çandin, lê hêza xwe ya hewayî jî ji bo şikandina berxwedana Efxanîstanê û li dijî sivîlan bikar anî. Wan bi hezaran gund hilweşandin da ku mucahid nikaribin xwe veşêrin, [[bendav]]ên sereke yên avdanê wêran kirin, û serî li rêbazên din ên wêrankirinê jî dan. Hikûmeta Sovyetê di destpêkê de plan kiribû ku bi lez [[bajar]] û rêyên sereke yên Efxanîstanê ewle bike, hukûmetê aram bike, û hemî hêzên xwe yên leşkerî di nav şeş meh û salekê de vekişîne. Lê belê ji ber ku rastî [[berxwedan]]eke dijwar a gerîlayên efxan hatin, wan li deverên çiyayî zehmetiyên mezin dîtin. Di nîvê [[salên 1980î]] de, bi qasî 115,000 leşkerên Sovyetê li Efxanîstanê peyda bûn û şer li seranserê welêt belav bûbû. Tevliheviya hewildana şer berdêlek giran li Yekîtiya Sovyetê kir ji ber ku çavkaniyên leşkerî, [[aborî]] û [[Siyaset|siyasî]] her ku çûn kêmtir bûn. Di nîvê sala [[1987]]ê de, rêberê Sovyetê yê reformîst [[Mîxaîl Gorbaçov]] ragihand ku artêşa Sovyetê dê dest bi vekişîna tevahî ji Efxanistanê bike. Pêla dawî ya veqetandinê di 15ê [[gulan]]ê [[1988]]ê de dest pê kir, û di 15ê [[sibat]]ê [[1989]]ê de, stûna dawî ya leşkerên Sovyetê derbasî [[Ûzbêkistan]]a Sovyet bû. Bi berdewamiya piştgiriya derve ya Sovyetê, hukûmeta KDE li dijî mucahidan şerek bêserketî meşand, û ev pevçûn veguherî [[Şerê Navxweyî yê Efxanistanê]]. Lêbelê piştî hilweşîna Yekîtiya Sovyetê di [[kanûna paşîn]]ê [[1991]]ê de, hemî piştgirî ji komarê re hate kişandin. Bi vê yekê KDE hilweşiya, hikûmet kete bin destê mucahidîn û di sala [[1992]]ê bû sedema dûwemîn şerê navxweyî yê Efxanistanê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bidawîbûnên 1990î]] [[Kategorî:Destpêkirinên 1940î]] [[Kategorî:Dîroka îslamê li Efxanistanê]] [[Kategorî:Dîroka têkiliyên navneteweyî]] [[Kategorî:Encamên Şerê cîhanî yê duyem]] [[Kategorî:Îslamîzm li Efxanistanê]] [[Kategorî:Serdemên dîrokê]] [[Kategorî:Şerên DYAyê]] [[Kategorî:Şerên Efxanistanê]] [[Kategorî:Şerên Pakistanê]] [[Kategorî:Şerê Sar| ]] [[Kategorî:Terorîzm li Pakistanê]] [[Kategorî:1980î li Efxanistanê]] [[Kategorî:1979 li Efxanistanê]] s8zhe4iggqs0swmopa60i2rn518nmdl 2101912 2101910 2026-11-06T14:21:32Z Avestaboy 34898 /* */ Rastnivîsîn 2101912 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''Şerê Sovyet-Efxanî''' pevçûnek çekdarî ya demdirêj bû ku di navbera [[1979]] û [[1989]] de li [[Komara Demokratîk a Efxanîstanê]] (KDE) ya di bin kontrola [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] de qewimî. [[Şer]] pevçûnek mezin a [[Şerê Sar]] bû, ku tê de Yekîtiya Sovyetê, KDE û komên [[paramîlîter]] ên hevalbend li dijî [[Mucahidên Efxanistanê|mucahidên efxanî]] û şervanên biyanî yên hevalbend şerekî berfireh derbas kirin. Mucahid ji aliyê welat û rêxistinên cihêreng piştgirî standin, lê bi piranî ji [[Pakistan]], [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] (wek beşek ji [[Operasyona Cyclone]]), [[Keyaniya Yekbûyî]], [[Çîn]], [[Îran]] û dewletên ereb ên [[Kendava Farsê]] dihatin piştgirî kirin. Tevlîbûna hêzên derve ev şer kir şerê wekaletê di navbera DYA û Sovyetê de. Pevçûn li seranserê salên 1980î bi piranî li bejahiya Efxanistanê pêk hat. Di encama şer de nêzîkî 3,000,000 efxan hatin kuştin, bi milyonan kesên din jî wek penaber ji welatê xwe reviyan; piraniya efxanên ku ber bi derveyî welêt hatine koçberkirin li Pakistan û Îranê pena bûn. Nêzîkî 6,5% heta 11,5% ji nifûsa berê ya Efxanistanê - qasî 13,5 mîlyon kes (li gorî serjimara 1979) - di pêvajoya şer de hatine kuştin. Şerê Sovyet û Efxanistanê li seranserê Efxanistanê bû sedema wêrankirina giran, û ji hêla [[Zanistvan|zanyaran]] ve wekî faktorek girîng ji bo hilweşîna Yekîtiya Sovyetê tê qebûl kirin, ku bi fermî dawî li Şerê Sar anîbû. Şer bi gelemperî wekî "[[Viyetnam]]ê Yekîtiya Sovyetê" jî tê binav kirin. Wêneyê keçeke efxan yê bi navê [[Afghan Girl]] bû sembola qurbaniyên vî şerî , ku bandorek mayinde li [[muzîk]] û [[wêje]]ya [[Cîhana Rojava|cîhana rojava]] kir. == Dîroka şer == Şer bi dagirkirina Efxanîstanê ji aliyê Sovyetê, yê ku di bin fermandariya [[Leonid Brezhnev]] de bû, destpê kir. Armanca fermî piştgirîkirina hikûmeta alîgirê Sovyetê bû, ya ku di dema [[Operasyona Storm-333]] de hatibû bicihkirin. Bi dagirkirina Efxanistanê gelek ceza û [[ambargo]] ji aliyê [[civak]]a [[navneteweyî]] ve li ser Yekîtiya Sovyetê hatin sepandin. [[Leşker (leşkerî)|Leşkerên]] Sovyetê bajarên mezin ên Efxanistanê û hemî [[rê]]yên sereke yên veguhestinê dagir kirin. Di heman demê de mucahidîn bi komên piçûk li seranserê 80% welêt - ku bi taybetî ji deverên gundewarî yên çiyayî pêk dihat - [[Şerê gerîlayî|şerê gerîllayî]] kirin. Sovyetê ne tenê bi milyonan [[tepînk]] li seranserê Efxanistanê çandin, lê hêza xwe ya hewayî jî ji bo şikandina berxwedana Efxanîstanê û li dijî sivîlan bikar anî. Wan bi hezaran gund hilweşandin da ku mucahid nikaribin xwe veşêrin, [[bendav]]ên sereke yên avdanê wêran kirin, û serî li rêbazên din ên wêrankirinê jî dan. Hikûmeta Sovyetê di destpêkê de plan kiribû ku bi lez [[bajar]] û rêyên sereke yên Efxanîstanê ewle bike, hukûmetê aram bike, û hemî hêzên xwe yên leşkerî di nav şeş meh û salekê de vekişîne. Lê belê ji ber ku rastî [[berxwedan]]eke dijwar a gerîlayên efxan hatin, wan li deverên çiyayî zehmetiyên mezin dîtin. Di nîvê [[salên 1980î]] de, bi qasî 115,000 leşkerên Sovyetê li Efxanîstanê peyda bûn û şer li seranserê welêt belav bûbû. Tevliheviya hewildana şer berdêlek giran li Yekîtiya Sovyetê kir ji ber ku çavkaniyên leşkerî, [[aborî]] û [[Siyaset|siyasî]] her ku çûn kêmtir bûn. Di nîvê sala [[1987]]ê de, rêberê Sovyetê yê reformîst [[Mîxaîl Gorbaçov]] ragihand ku artêşa Sovyetê dê dest bi vekişîna tevahî ji Efxanistanê bike. Pêla dawî ya veqetandinê di 15ê [[gulan]]ê [[1988]]ê de dest pê kir, û di 15ê [[sibat]]ê [[1989]]ê de, stûna dawî ya leşkerên Sovyetê derbasî [[Ûzbêkistan]]a Sovyet bû. Bi berdewamiya piştgiriya derve ya Sovyetê, hukûmeta KDE li dijî mucahidan şerek bêserketî meşand, û ev pevçûn veguherî [[Şerê Navxweyî yê Efxanistanê]]. Lêbelê piştî hilweşîna Yekîtiya Sovyetê di [[kanûna paşîn]]ê [[1991]]ê de, hemî piştgirî ji komarê re hate kişandin. Bi vê yekê KDE hilweşiya, hikûmet kete bin destê mucahidîn û di sala [[1992]]ê bû sedema dûwemîn şerê navxweyî yê Efxanistanê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bidawîbûnên 1990î]] [[Kategorî:Destpêkirinên 1940î]] [[Kategorî:Dîroka îslamê li Efxanistanê]] [[Kategorî:Dîroka têkiliyên navneteweyî]] [[Kategorî:Encamên Şerê cîhanî yê duyem]] [[Kategorî:Îslamîzm li Efxanistanê]] [[Kategorî:Serdemên dîrokê]] [[Kategorî:Şerên DYAyê]] [[Kategorî:Şerên Efxanistanê]] [[Kategorî:Şerên Pakistanê]] [[Kategorî:Şerê Sar| ]] [[Kategorî:Terorîzm li Pakistanê]] [[Kategorî:1980î li Efxanistanê]] [[Kategorî:1979 li Efxanistanê]] o9si1oyoyzirxivf4lpwp9vnfx4hl3k 2101913 2101912 2026-11-06T14:24:00Z Avestaboy 34898 /* Dîroka şerê */ Rastnivîsîn 2101913 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''Şerê Sovyet-Efxanî''' pevçûnek çekdarî ya demdirêj bû ku di navbera [[1979]] û [[1989]] de li [[Komara Demokratîk a Efxanîstanê]] (KDE) ya di bin kontrola [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] de qewimî. [[Şer]] pevçûnek mezin a [[Şerê Sar]] bû, ku tê de Yekîtiya Sovyetê, KDE û komên [[paramîlîter]] ên hevalbend li dijî [[Mucahidên Efxanistanê|mucahidên efxanî]] û şervanên biyanî yên hevalbend şerekî berfireh derbas kirin. Mucahid ji aliyê welat û rêxistinên cihêreng piştgirî standin, lê bi piranî ji [[Pakistan]], [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] (wek beşek ji [[Operasyona Cyclone]]), [[Keyaniya Yekbûyî]], [[Çîn]], [[Îran]] û dewletên ereb ên [[Kendava Farsê]] dihatin piştgirî kirin. Tevlîbûna hêzên derve ev şer kir şerê wekaletê di navbera DYA û Sovyetê de. Pevçûn li seranserê salên 1980î bi piranî li bejahiya Efxanistanê pêk hat. Di encama şer de nêzîkî 3,000,000 efxan hatin kuştin, bi milyonan kesên din jî wek penaber ji welatê xwe reviyan; piraniya efxanên ku ber bi derveyî welêt hatine koçberkirin li Pakistan û Îranê pena bûn. Nêzîkî 6,5% heta 11,5% ji nifûsa berê ya Efxanistanê - qasî 13,5 mîlyon kes (li gorî serjimara 1979) - di pêvajoya şer de hatine kuştin. Şerê Sovyet û Efxanistanê li seranserê Efxanistanê bû sedema wêrankirina giran, û ji hêla [[Zanistvan|zanyaran]] ve wekî faktorek girîng ji bo hilweşîna Yekîtiya Sovyetê tê qebûl kirin, ku bi fermî dawî li Şerê Sar anîbû. Şer bi gelemperî wekî "[[Viyetnam]]ê Yekîtiya Sovyetê" jî tê binav kirin. Wêneyê keçeke efxan yê bi navê [[Afghan Girl]] bû sembola qurbaniyên vî şerî , ku bandorek mayinde li [[muzîk]] û [[wêje]]ya [[Cîhana Rojava|cîhana rojava]] kir. == Dîroka şerê == Şer bi dagirkirina Efxanistanê ji aliyê Sovyetê, yê ku di bin fermandariya [[Leonid Brezhnev]] de bû, destpê kir. Armanca fermî piştgirîkirina hikûmeta alîgirê Sovyetê bû, ya ku di dema [[Operasyona Storm-333]] de hatibû bicihkirin. Bi dagirkirina Efxanistanê gelek ceza û [[ambargo]] ji aliyê [[civak]]a [[navneteweyî]] ve li ser Yekîtiya Sovyetê hatin sepandin. [[Leşker (leşkerî)|Leşkerên]] Sovyetê bajarên mezin ên Efxanistanê û hemî [[rê]]yên sereke yên veguhestinê dagir kirin. Di heman demê de mucahidîn bi komên piçûk li seranserê 80% welêt - ku bi taybetî ji deverên gundewarî yên çiyayî pêk dihat - [[şerê gerîlayî]] kirin. Sovyetê ne tenê bi milyonan [[tepînk]] li seranserê Efxanistanê çandin, lê hêza xwe ya hewayî jî ji bo şikandina berxwedana Efxanîstanê û li dijî sivîlan bikar anî. Wan bi hezaran gund hilweşandin da ku micahîd nikaribin xwe veşêrin, [[bendav]]ên sereke yên avdanê wêran kirin, û serî li rêbazên din ên wêrankirinê jî dan. Hikûmeta Sovyetê di destpêkê de plan kiribû ku bi lez [[bajar]] û rêyên sereke yên Efxanîstanê ewle bike, hukûmetê aram bike, û hemî hêzên xwe yên leşkerî di nav şeş meh û salekê de vekişîne. Lê belê ji ber ku rastî [[berxwedan]]eke dijwar a gerîlayên efxan hatin, wan li deverên çiyayî zehmetiyên mezin dîtin. Di nîvê [[salên 1980î]] de, bi qasî 115,000 leşkerên Sovyetê li Efxanistanê peyda bûn û şer li seranserê welêt belav bûbû. Tevliheviya hewildana şer berdêlek giran li Yekîtiya Sovyetê kir ji ber ku çavkaniyên leşkerî, [[aborî]] û [[Siyaset|siyasî]] her ku çûn kêmtir bûn. Di nîvê sala [[1987]]ê de, rêberê Sovyetê yê reformîst [[Mîxaîl Gorbaçov]] ragihand ku artêşa Sovyetê dê dest bi vekişîna tevahî ji Efxanistanê bike. Pêla dawî ya veqetandinê di 15ê [[gulan]]ê [[1988]]ê de dest pê kir, û di 15ê [[sibat]]ê [[1989]]ê de, stûna dawî ya leşkerên Sovyetê derbasî [[Ûzbêkistan]]a Sovyet bû. Bi berdewamiya piştgiriya derve ya Sovyetê, hukûmeta KDE li dijî mucahidan şerek bêserketî meşand, û ev pevçûn veguherî [[Şerê Navxweyî yê Efxanistanê]]. Lêbelê piştî hilweşîna Yekîtiya Sovyetê di [[kanûna paşîn]]ê [[1991]]ê de, hemî piştgirî ji komarê re hate kişandin. Bi vê yekê KDE hilweşiya, hikûmet kete bin destê mucahidîn û di sala [[1992]]ê bû sedema dûwemîn şerê navxweyî yê Efxanistanê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bidawîbûnên 1990î]] [[Kategorî:Destpêkirinên 1940î]] [[Kategorî:Dîroka îslamê li Efxanistanê]] [[Kategorî:Dîroka têkiliyên navneteweyî]] [[Kategorî:Encamên Şerê cîhanî yê duyem]] [[Kategorî:Îslamîzm li Efxanistanê]] [[Kategorî:Serdemên dîrokê]] [[Kategorî:Şerên DYAyê]] [[Kategorî:Şerên Efxanistanê]] [[Kategorî:Şerên Pakistanê]] [[Kategorî:Şerê Sar| ]] [[Kategorî:Terorîzm li Pakistanê]] [[Kategorî:1980î li Efxanistanê]] [[Kategorî:1979 li Efxanistanê]] sbik0xaasx8enpiup2f108g2qf2x64u 2101914 2101913 2026-11-06T14:25:24Z Avestaboy 34898 /* */ Rastnivîsîn 2101914 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''Şerê Sovyet-Efxanî''' pevçûnek çekdarî ya demdirêj bû ku di navbera [[1979]] û [[1989]] de li [[Komara Demokratîk a Efxanîstanê]] (KDE) ya di bin kontrola [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] de qewimî. [[Şer]] pevçûnek mezin a [[Şerê Sar]] bû, ku tê de Yekîtiya Sovyetê, KDE û komên [[paramîlîter]] ên hevalbend li dijî [[Micahîdên Efxanistanê|micahîdên efxanî]] û şervanên biyanî yên hevalbend şerekî berfireh derbas kirin. Micahîd ji aliyê welat û rêxistinên cihêreng piştgirî standin, lê bi piranî ji [[Pakistan]], [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] (wek beşek ji [[Operasyona Cyclone]]), [[Keyaniya Yekbûyî]], [[Çîn]], [[Îran]] û dewletên ereb ên [[Kendava Farsê]] dihatin piştgirî kirin. Tevlîbûna hêzên derve ev şer kir şerê wekaletê di navbera DYA û Sovyetê de. Pevçûn li seranserê salên 1980î bi piranî li bejahiya Efxanistanê pêk hat. Di encama şer de nêzîkî 3,000,000 efxan hatin kuştin, bi milyonan kesên din jî wek penaber ji welatê xwe reviyan; piraniya efxanên ku ber bi derveyî welêt hatine koçberkirin li Pakistan û Îranê pena bûn. Nêzîkî 6,5% heta 11,5% ji nifûsa berê ya Efxanistanê - qasî 13,5 mîlyon kes (li gorî serjimara 1979) - di pêvajoya şer de hatine kuştin. Şerê Sovyet û Efxanistanê li seranserê Efxanistanê bû sedema wêrankirina giran, û ji hêla [[Zanistvan|zanyaran]] ve wekî faktorek girîng ji bo hilweşîna Yekîtiya Sovyetê tê qebûl kirin, ku bi fermî dawî li Şerê Sar anîbû. Şer bi gelemperî wekî "[[Viyetnam]]ê Yekîtiya Sovyetê" jî tê binav kirin. Wêneyê keçeke efxan yê bi navê [[Afghan Girl]] bû sembola qurbaniyên vî şerî , ku bandorek mayinde li [[muzîk]] û [[wêje]]ya [[Cîhana Rojava|cîhana rojava]] kir. == Dîroka şerê == Şer bi dagirkirina Efxanistanê ji aliyê Sovyetê, yê ku di bin fermandariya [[Leonid Brezhnev]] de bû, destpê kir. Armanca fermî piştgirîkirina hikûmeta alîgirê Sovyetê bû, ya ku di dema [[Operasyona Storm-333]] de hatibû bicihkirin. Bi dagirkirina Efxanistanê gelek ceza û [[ambargo]] ji aliyê [[civak]]a [[navneteweyî]] ve li ser Yekîtiya Sovyetê hatin sepandin. [[Leşker (leşkerî)|Leşkerên]] Sovyetê bajarên mezin ên Efxanistanê û hemî [[rê]]yên sereke yên veguhestinê dagir kirin. Di heman demê de mucahidîn bi komên piçûk li seranserê 80% welêt - ku bi taybetî ji deverên gundewarî yên çiyayî pêk dihat - [[şerê gerîlayî]] kirin. Sovyetê ne tenê bi milyonan [[tepînk]] li seranserê Efxanistanê çandin, lê hêza xwe ya hewayî jî ji bo şikandina berxwedana Efxanîstanê û li dijî sivîlan bikar anî. Wan bi hezaran gund hilweşandin da ku micahîd nikaribin xwe veşêrin, [[bendav]]ên sereke yên avdanê wêran kirin, û serî li rêbazên din ên wêrankirinê jî dan. Hikûmeta Sovyetê di destpêkê de plan kiribû ku bi lez [[bajar]] û rêyên sereke yên Efxanîstanê ewle bike, hukûmetê aram bike, û hemî hêzên xwe yên leşkerî di nav şeş meh û salekê de vekişîne. Lê belê ji ber ku rastî [[berxwedan]]eke dijwar a gerîlayên efxan hatin, wan li deverên çiyayî zehmetiyên mezin dîtin. Di nîvê [[salên 1980î]] de, bi qasî 115,000 leşkerên Sovyetê li Efxanistanê peyda bûn û şer li seranserê welêt belav bûbû. Tevliheviya hewildana şer berdêlek giran li Yekîtiya Sovyetê kir ji ber ku çavkaniyên leşkerî, [[aborî]] û [[Siyaset|siyasî]] her ku çûn kêmtir bûn. Di nîvê sala [[1987]]ê de, rêberê Sovyetê yê reformîst [[Mîxaîl Gorbaçov]] ragihand ku artêşa Sovyetê dê dest bi vekişîna tevahî ji Efxanistanê bike. Pêla dawî ya veqetandinê di 15ê [[gulan]]ê [[1988]]ê de dest pê kir, û di 15ê [[sibat]]ê [[1989]]ê de, stûna dawî ya leşkerên Sovyetê derbasî [[Ûzbêkistan]]a Sovyet bû. Bi berdewamiya piştgiriya derve ya Sovyetê, hukûmeta KDE li dijî mucahidan şerek bêserketî meşand, û ev pevçûn veguherî [[Şerê Navxweyî yê Efxanistanê]]. Lêbelê piştî hilweşîna Yekîtiya Sovyetê di [[kanûna paşîn]]ê [[1991]]ê de, hemî piştgirî ji komarê re hate kişandin. Bi vê yekê KDE hilweşiya, hikûmet kete bin destê mucahidîn û di sala [[1992]]ê bû sedema dûwemîn şerê navxweyî yê Efxanistanê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bidawîbûnên 1990î]] [[Kategorî:Destpêkirinên 1940î]] [[Kategorî:Dîroka îslamê li Efxanistanê]] [[Kategorî:Dîroka têkiliyên navneteweyî]] [[Kategorî:Encamên Şerê cîhanî yê duyem]] [[Kategorî:Îslamîzm li Efxanistanê]] [[Kategorî:Serdemên dîrokê]] [[Kategorî:Şerên DYAyê]] [[Kategorî:Şerên Efxanistanê]] [[Kategorî:Şerên Pakistanê]] [[Kategorî:Şerê Sar| ]] [[Kategorî:Terorîzm li Pakistanê]] [[Kategorî:1980î li Efxanistanê]] [[Kategorî:1979 li Efxanistanê]] dwr4b951rnx9w9vuhj06hi51w5j2sl4 2101915 2101914 2026-11-06T14:27:17Z Avestaboy 34898 /* */ Rastnivîsîn 2101915 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''Şerê Sovyet-Efxanî''' pevçûnek çekdarî ya demdirêj bû ku di navbera [[1979]] û [[1989]] de li [[Komara Demokratîk a Efxanistanê]] (KDE) ya di bin kontrola [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] de qewimî. [[Şer]] pevçûnek mezin a [[Şerê Sar]] bû, ku tê de Yekîtiya Sovyetê, KDE û komên [[paramîlîter]] ên hevalbend li dijî [[Micahîdên Efxanistanê|micahîdên efxanî]] û şervanên biyanî yên hevalbend şerekî berfireh derbas kirin. Micahîd ji aliyê welat û rêxistinên cihêreng piştgirî standin, lê bi piranî ji [[Pakistan]], [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] (wek beşek ji [[Operasyona Cyclone]]), [[Keyaniya Yekbûyî]], [[Çîn]], [[Îran]] û dewletên ereb ên [[Kendava Farsê]] dihatin piştgirî kirin. Tevlîbûna hêzên derve ev şer kir şerê wekaletê di navbera DYA û Sovyetê de. Pevçûn li seranserê salên 1980î bi piranî li bejahiya Efxanistanê pêk hat. Di encama şer de nêzîkî 3,000,000 efxan hatin kuştin, bi milyonan kesên din jî wek penaber ji welatê xwe reviyan; piraniya efxanên ku ber bi derveyî welêt hatine koçberkirin li Pakistan û Îranê pena bûn. Nêzîkî 6,5% heta 11,5% ji nifûsa berê ya Efxanistanê - qasî 13,5 mîlyon kes (li gorî serjimara 1979) - di pêvajoya şer de hatine kuştin. Şerê Sovyet û Efxanistanê li seranserê Efxanistanê bû sedema wêrankirina giran, û ji hêla [[Zanistvan|zanyaran]] ve wekî faktorek girîng ji bo hilweşîna Yekîtiya Sovyetê tê qebûl kirin, ku bi fermî dawî li Şerê Sar anîbû. Şer bi gelemperî wekî "[[Viyetnam]]ê Yekîtiya Sovyetê" jî tê binav kirin. Wêneyê keçeke efxan yê bi navê [[Afghan Girl]] bû sembola qurbaniyên vî şerî , ku bandorek mayinde li [[muzîk]] û [[wêje]]ya [[Cîhana Rojava|cîhana rojava]] kir. == Dîroka şerê == Şer bi dagirkirina Efxanistanê ji aliyê Sovyetê, yê ku di bin fermandariya [[Leonid Brezhnev]] de bû, destpê kir. Armanca fermî piştgirîkirina hikûmeta alîgirê Sovyetê bû, ya ku di dema [[Operasyona Storm-333]] de hatibû bicihkirin. Bi dagirkirina Efxanistanê gelek ceza û [[ambargo]] ji aliyê [[civak]]a [[navneteweyî]] ve li ser Yekîtiya Sovyetê hatin sepandin. [[Leşker (leşkerî)|Leşkerên]] Sovyetê bajarên mezin ên Efxanistanê û hemî [[rê]]yên sereke yên veguhestinê dagir kirin. Di heman demê de mucahidîn bi komên piçûk li seranserê 80% welêt - ku bi taybetî ji deverên gundewarî yên çiyayî pêk dihat - [[şerê gerîlayî]] kirin. Sovyetê ne tenê bi milyonan [[tepînk]] li seranserê Efxanistanê çandin, lê hêza xwe ya hewayî jî ji bo şikandina berxwedana Efxanîstanê û li dijî sivîlan bikar anî. Wan bi hezaran gund hilweşandin da ku micahîd nikaribin xwe veşêrin, [[bendav]]ên sereke yên avdanê wêran kirin, û serî li rêbazên din ên wêrankirinê jî dan. Hikûmeta Sovyetê di destpêkê de plan kiribû ku bi lez [[bajar]] û rêyên sereke yên Efxanîstanê ewle bike, hukûmetê aram bike, û hemî hêzên xwe yên leşkerî di nav şeş meh û salekê de vekişîne. Lê belê ji ber ku rastî [[berxwedan]]eke dijwar a gerîlayên efxan hatin, wan li deverên çiyayî zehmetiyên mezin dîtin. Di nîvê [[salên 1980î]] de, bi qasî 115,000 leşkerên Sovyetê li Efxanistanê peyda bûn û şer li seranserê welêt belav bûbû. Tevliheviya hewildana şer berdêlek giran li Yekîtiya Sovyetê kir ji ber ku çavkaniyên leşkerî, [[aborî]] û [[Siyaset|siyasî]] her ku çûn kêmtir bûn. Di nîvê sala [[1987]]ê de, rêberê Sovyetê yê reformîst [[Mîxaîl Gorbaçov]] ragihand ku artêşa Sovyetê dê dest bi vekişîna tevahî ji Efxanistanê bike. Pêla dawî ya veqetandinê di 15ê [[gulan]]ê [[1988]]ê de dest pê kir, û di 15ê [[sibat]]ê [[1989]]ê de, stûna dawî ya leşkerên Sovyetê derbasî [[Ûzbêkistan]]a Sovyet bû. Bi berdewamiya piştgiriya derve ya Sovyetê, hukûmeta KDE li dijî mucahidan şerek bêserketî meşand, û ev pevçûn veguherî [[Şerê Navxweyî yê Efxanistanê]]. Lêbelê piştî hilweşîna Yekîtiya Sovyetê di [[kanûna paşîn]]ê [[1991]]ê de, hemî piştgirî ji komarê re hate kişandin. Bi vê yekê KDE hilweşiya, hikûmet kete bin destê mucahidîn û di sala [[1992]]ê bû sedema dûwemîn şerê navxweyî yê Efxanistanê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bidawîbûnên 1990î]] [[Kategorî:Destpêkirinên 1940î]] [[Kategorî:Dîroka îslamê li Efxanistanê]] [[Kategorî:Dîroka têkiliyên navneteweyî]] [[Kategorî:Encamên Şerê cîhanî yê duyem]] [[Kategorî:Îslamîzm li Efxanistanê]] [[Kategorî:Serdemên dîrokê]] [[Kategorî:Şerên DYAyê]] [[Kategorî:Şerên Efxanistanê]] [[Kategorî:Şerên Pakistanê]] [[Kategorî:Şerê Sar| ]] [[Kategorî:Terorîzm li Pakistanê]] [[Kategorî:1980î li Efxanistanê]] [[Kategorî:1979 li Efxanistanê]] 71b1sx6ywfdbijo3673xc3ft4wd94lc 2101916 2101915 2026-11-06T14:39:56Z Avestaboy 34898 /* */ Rastnivîsîn 2101916 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''Şerê Sovyet-Efxanî''' pevçûnek çekdarî ya demdirêj bû ku di navbera [[1979]] û [[1989]] de li [[Komara Demokratîk a Efxanistanê]] (KDE) ya di bin kontrola [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] de qewimî. [[Şer]] pevçûnek mezin a [[Şerê Sar]] bû, ku tê de Yekîtiya Sovyetê, KDE û komên [[paramîlîter]] ên hevalbend li dijî [[Micahîdên Efxanistanê|micahîdên efxan]] û şervanên biyanî yên hevalbend şerekî berfireh derbas kirin. Micahîd ji aliyê welat û rêxistinên cihêreng piştgirî standin, lê bi piranî ji [[Pakistan]], [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] (wek beşek ji [[Operasyona Cyclone]]), [[Keyaniya Yekbûyî]], [[Çîn]], [[Îran]] û dewletên ereb ên [[Kendava Farsê]] dihatin piştgirî kirin. Tevlîbûna hêzên derve ev şer kir şerê wekaletê di navbera DYA û Sovyetê de. Pevçûn li seranserê salên 1980î bi piranî li bejahiya Efxanistanê pêk hat. Di encama şer de nêzîkî 3,000,000 efxan hatin kuştin, bi milyonan kesên din jî wek penaber ji welatê xwe reviyan; piraniya efxanên ku ber bi derveyî welêt hatine koçberkirin li Pakistan û Îranê pena bûn. Nêzîkî 6,5% heta 11,5% ji nifûsa berê ya Efxanistanê - qasî 13,5 mîlyon kes (li gorî serjimara 1979) - di pêvajoya şer de hatine kuştin. Şerê Sovyet û Efxanistanê li seranserê Efxanistanê bû sedema wêrankirina giran, û ji hêla [[Zanistvan|zanyaran]] ve wekî faktorek girîng ji bo hilweşîna Yekîtiya Sovyetê tê qebûl kirin, ku bi fermî dawî li Şerê Sar anîbû. Şer bi gelemperî wekî "[[Viyetnam]]ê Yekîtiya Sovyetê" jî tê binav kirin. Wêneyê keçeke efxan yê bi navê [[Afghan Girl]] bû sembola qurbaniyên vî şerî , ku bandorek mayinde li [[muzîk]] û [[wêje]]ya [[Cîhana Rojava|cîhana rojava]] kir. == Dîroka şerê == Şer bi dagirkirina Efxanistanê ji aliyê Sovyetê, yê ku di bin fermandariya [[Leonid Brezhnev]] de bû, destpê kir. Armanca fermî piştgirîkirina hikûmeta alîgirê Sovyetê bû, ya ku di dema [[Operasyona Storm-333]] de hatibû bicihkirin. Bi dagirkirina Efxanistanê gelek ceza û [[ambargo]] ji aliyê [[civak]]a [[navneteweyî]] ve li ser Yekîtiya Sovyetê hatin sepandin. [[Leşker (leşkerî)|Leşkerên]] Sovyetê bajarên mezin ên Efxanistanê û hemî [[rê]]yên sereke yên veguhestinê dagir kirin. Di heman demê de mucahidîn bi komên piçûk li seranserê 80% welêt - ku bi taybetî ji deverên gundewarî yên çiyayî pêk dihat - [[şerê gerîlayî]] kirin. Sovyetê ne tenê bi milyonan [[tepînk]] li seranserê Efxanistanê çandin, lê hêza xwe ya hewayî jî ji bo şikandina berxwedana Efxanîstanê û li dijî sivîlan bikar anî. Wan bi hezaran gund hilweşandin da ku micahîd nikaribin xwe veşêrin, [[bendav]]ên sereke yên avdanê wêran kirin, û serî li rêbazên din ên wêrankirinê jî dan. Hikûmeta Sovyetê di destpêkê de plan kiribû ku bi lez [[bajar]] û rêyên sereke yên Efxanîstanê ewle bike, hukûmetê aram bike, û hemî hêzên xwe yên leşkerî di nav şeş meh û salekê de vekişîne. Lê belê ji ber ku rastî [[berxwedan]]eke dijwar a gerîlayên efxan hatin, wan li deverên çiyayî zehmetiyên mezin dîtin. Di nîvê [[salên 1980î]] de, bi qasî 115,000 leşkerên Sovyetê li Efxanistanê peyda bûn û şer li seranserê welêt belav bûbû. Tevliheviya hewildana şer berdêlek giran li Yekîtiya Sovyetê kir ji ber ku çavkaniyên leşkerî, [[aborî]] û [[Siyaset|siyasî]] her ku çûn kêmtir bûn. Di nîvê sala [[1987]]ê de, rêberê Sovyetê yê reformîst [[Mîxaîl Gorbaçov]] ragihand ku artêşa Sovyetê dê dest bi vekişîna tevahî ji Efxanistanê bike. Pêla dawî ya veqetandinê di 15ê [[gulan]]ê [[1988]]ê de dest pê kir, û di 15ê [[sibat]]ê [[1989]]ê de, stûna dawî ya leşkerên Sovyetê derbasî [[Ûzbêkistan]]a Sovyet bû. Bi berdewamiya piştgiriya derve ya Sovyetê, hukûmeta KDE li dijî mucahidan şerek bêserketî meşand, û ev pevçûn veguherî [[Şerê Navxweyî yê Efxanistanê]]. Lêbelê piştî hilweşîna Yekîtiya Sovyetê di [[kanûna paşîn]]ê [[1991]]ê de, hemî piştgirî ji komarê re hate kişandin. Bi vê yekê KDE hilweşiya, hikûmet kete bin destê mucahidîn û di sala [[1992]]ê bû sedema dûwemîn şerê navxweyî yê Efxanistanê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bidawîbûnên 1990î]] [[Kategorî:Destpêkirinên 1940î]] [[Kategorî:Dîroka îslamê li Efxanistanê]] [[Kategorî:Dîroka têkiliyên navneteweyî]] [[Kategorî:Encamên Şerê cîhanî yê duyem]] [[Kategorî:Îslamîzm li Efxanistanê]] [[Kategorî:Serdemên dîrokê]] [[Kategorî:Şerên DYAyê]] [[Kategorî:Şerên Efxanistanê]] [[Kategorî:Şerên Pakistanê]] [[Kategorî:Şerê Sar| ]] [[Kategorî:Terorîzm li Pakistanê]] [[Kategorî:1980î li Efxanistanê]] [[Kategorî:1979 li Efxanistanê]] n7pczykvpy7sx1fs361rycjk9ib1qcd 0 330442 2101918 2101396 2026-11-06T17:21:22Z Penaber49 39672 /* Guherînên ji nişka ve ku di dema Pleystosena dereng de pêk hatiye */ 2101918 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:OCP07 Fig-6.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a deryayên Nordîk û hevzênên bin-polar, ligel herikên rûyî (xêzên temam) û herikên kûr (xêzên qut-qut) ku beşek ji gera zivirî ya merîdyonal a Atlantîkê pêk tînin. Rengên xêzan germahiyên nêzîkî nîşan didin.]] '''Gerîdeya veguhêz a merîdyonel a Atlantîkê''' bi kurtasî ya îngilîzî '''AMOC''' (bi îngilîzî: ''Atlantic meridional overturning circulation'') pergala sereke ya herikên [[Okyanûs|okyanûsê]] ye ku li [[Okyanûsa Atlantîk|Okyanûsa Atlantîkê]] di xebatê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ |sernav=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |malper=www.ipcc.ch |roja-gihiştinê=2026-10-19 |ziman=en}}</ref> Ew pergal pêkhateyeke sereke ya pergala gera okyanûsên [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye û di pergala avhewaya gerstêrkê de roleke giring tîne cih. AMOC herikînên Okyanûsa Atlantîkê li ser rûyê avê û di kûrahiyên mezin de vedigire ku ev herikîn ji ber guherînên di avhewayê de, germahî û xwêbûna avê de pêk hatine. Ev herikîn nîvê gera termohalîn a cîhanî pêk tînin ku herikîna herikînên mezin ên okyanûsan vedigire û nîvê din jî gera zivirînê ya [[Okyanûsa Başûr]] vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aoml.noaa.gov/noaa-scientists-detect-reshaping-of-the-meridional-overturning-circulation-in-southern-ocean/ |sernav=Scientists Detect a Reshaping of the MOC in the Southern Ocean |malper=NOAA's Atlantic Oceanographic and Meteorological Laboratory |tarîx=2023-03-29 |roja-gihiştinê=2026-10-19 |ziman=en-US |paşnav=Communications |pêşnav=AOML}}</ref> AMOC ji herikîneke ber bi bakur ve ku ji avên germ û şortir di tebeqeyên jorîn ên Okyanûsa Atlantîkê de pêk hatiye û herikîneke vegerê ye ku ber bi başûr ve ji avên sar, ava kêmtir şor û kûr pêk hatiye. Ava germ a ji başûr şortir e, ji ber ku di herêma tropîkal de rêjeya dûkel bûnê bilindtir e. Ev ava germ û şor tebeqeya jorîn a okyanûsê pêk tîne; lê gava ev tebeqe sar dibe, tîrbûna ava şor zêde dibe û dibe sedem ku ev ava şor ber bi kûrahiyê ve binav bibe ku ev yek beşeke giring ê motora sîstema AMOCê ye. Ev beşên herikînê bi rêya herêmên "zivirîna avê" (overturning) li deryayên Nordîk û Okyanûsa Başûr bi hev ve girêdayî ne. Cihên vê zivirînê bi danûstandina xurt a germî, oksîjena heliyayî, karbon û xurekên din ve girêdayî ne ku ev pêvajo ji bo ekosîstemên okyanûsê û rola wê ya wekê enbarê karbonê (carbon sink) pir girîng e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buckley |pêşnav=Martha W. |paşnav2=Marshall |pêşnav2=John |tarîx=2016 |sernav=Observations, inferences, and mechanisms of the Atlantic Meridional Overturning Circulation: A review |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2015RG000493 |kovar=Reviews of Geophysics |ziman=en |cild=54 |hejmar=1 |rr=5–63 |doi=10.1002/2015RG000493 |issn=1944-9208}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lozier |pêşnav=M. S. |paşnav2=Li |pêşnav2=F. |paşnav3=Bacon |pêşnav3=S. |paşnav4=Bahr |pêşnav4=F. |paşnav5=Bower |pêşnav5=A. S. |paşnav6=Cunningham |pêşnav6=S. A. |paşnav7=de Jong |pêşnav7=M. F. |paşnav8=de Steur |pêşnav8=L. |paşnav9=deYoung |pêşnav9=B. |paşnav10=Fischer |pêşnav10=J. |paşnav11=Gary |pêşnav11=S. F. |paşnav12=Greenan |pêşnav12=B. J. W. |paşnav13=Holliday |pêşnav13=N. P. |paşnav14=Houk |pêşnav14=A. |paşnav15=Houpert |pêşnav15=L. |tarîx=2019 |sernav=A sea change in our view of overturning in the subpolar North Atlantic |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aau6592 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=363 |hejmar=6426 |rr=516–521 |doi=10.1126/science.aau6592}}</ref> Di heman demê de guhertinên di hêza AMOCê de dikarin bandoran li gelek hêmanên pergala avhewayê bikin.<ref name=":1" /> Guherîna avhewayê dibe ku AMOCê bi rêya zêdebûna germahiya okyanûsê û herikîna ava şirîn a zêde ya ku ber ji helandina pelên qeşayên li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ku bi berdewamiya sarbûna Atlantîka Bakur ve girêdayî ye, qels bike. Lêkolînên ku ji nû ve avakirina okyanûsografîkan bikar tînin destnîşan dikin ku ji sala 2015an vir ve, AMOC ji berê şoreşa pîşesaziyê qelstir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rahmstorf |pêşnav=Stefan |paşnav2=Box |pêşnav2=Jason E. |paşnav3=Feulner |pêşnav3=Georg |paşnav4=Mann |pêşnav4=Michael E. |paşnav5=Robinson |pêşnav5=Alexander |paşnav6=Rutherford |pêşnav6=Scott |paşnav7=Schaffernicht |pêşnav7=Erik J. |tarîx=2015 |sernav=Exceptional twentieth-century slowdown in Atlantic Ocean overturning circulation |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2554 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=5 |hejmar=5 |rr=475–480 |doi=10.1038/nclimate2554 |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Caesar |pêşnav=L. |paşnav2=McCarthy |pêşnav2=G. D. |paşnav3=Thornalley |pêşnav3=D. J. R. |paşnav4=Cahill |pêşnav4=N. |paşnav5=Rahmstorf |pêşnav5=S. |tarîx=2021 |sernav=Current Atlantic Meridional Overturning Circulation weakest in last millennium |url=https://www.nature.com/articles/s41561-021-00699-z |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=14 |hejmar=3 |rr=118–120 |doi=10.1038/s41561-021-00699-z |issn=1752-0908}}</ref> Li ser beşdariyên nisbî yên faktorên cûda nîqaş heye û ne diyar e ku çiqas ji vê qelsbûnê ji ber guherîna avhewayê an guherbariya xwezayî ya gerandinê di nav hezar salan de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Latif |pêşnav=Mojib |paşnav2=Sun |pêşnav2=Jing |paşnav3=Visbeck |pêşnav3=Martin |paşnav4=Hadi Bordbar |pêşnav4=M. |tarîx=2022 |sernav=Natural variability has dominated Atlantic Meridional Overturning Circulation since 1900 |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01342-4 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=455–460 |doi=10.1038/s41558-022-01342-4 |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilbourne |pêşnav=K. Halimeda |paşnav2=Wanamaker |pêşnav2=Alan D. |paşnav3=Moffa-Sanchez |pêşnav3=Paola |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=David J. |paşnav5=Amrhein |pêşnav5=Daniel E. |paşnav6=Butler |pêşnav6=Paul G. |paşnav7=Gebbie |pêşnav7=Geoffrey |paşnav8=Goes |pêşnav8=Marlos |paşnav9=Jansen |pêşnav9=Malte F. |paşnav10=Little |pêşnav10=Christopher M. |paşnav11=Mette |pêşnav11=Madelyn |paşnav12=Moreno-Chamarro |pêşnav12=Eduardo |paşnav13=Ortega |pêşnav13=Pablo |paşnav14=Otto-Bliesner |pêşnav14=Bette L. |paşnav15=Rossby |pêşnav15=Thomas |tarîx=2022 |sernav=Atlantic circulation change still uncertain |url=https://www.nature.com/articles/s41561-022-00896-4 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=15 |hejmar=3 |rr=165–167 |doi=10.1038/s41561-022-00896-4 |issn=1752-0908}}</ref> Modelên avhewayê pêşbînî dikin ku AMOC dê di sedsala 21ê de zêdetir qels bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Summary for Policymakers |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2022 |rr=3–36 |isbn=978-1-009-15796-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) |url=https://www.cambridge.org/core/books/ocean-and-cryosphere-in-a-changing-climate/summary-for-policymakers/097A895553D86981DFE6195ADFD3DDA4 |doi=10.1017/9781009157964.001}}</ref> Ji ber ku ev herêm ji aliyê herika [[Atlantîkaya Bakur]] ve germ dibin, dibe ku ev qelsbûn germahiya hewaya navînî ya li [[Skandînavya]], [[Brîtanyaya Mezin]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlendayê]] kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lenton |pêşnav=Timothy M. |paşnav2=Held |pêşnav2=Hermann |paşnav3=Kriegler |pêşnav3=Elmar |paşnav4=Hall |pêşnav4=Jim W. |paşnav5=Lucht |pêşnav5=Wolfgang |paşnav6=Rahmstorf |pêşnav6=Stefan |paşnav7=Schellnhuber |pêşnav7=Hans Joachim |tarîx=2008-02-12 |sernav=Tipping elements in the Earth's climate system |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.0705414105 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=105 |hejmar=6 |rr=1786–1793 |doi=10.1073/pnas.0705414105 |pmc=2538841 |pmid=18258748}}</ref> Qelsbûna AMOCê dibe ku bilindbûna asta deryayê li dora Amerîkaya Bakur jî bileztir bike û hilberîna seretayî ya li Atlantîkaya Bakur kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schmittner |pêşnav=Andreas |tarîx=2005 |sernav=Decline of the marine ecosystem caused by a reduction in the Atlantic overturning circulation |url=https://www.nature.com/articles/nature03476 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=434 |hejmar=7033 |rr=628–633 |doi=10.1038/nature03476 |issn=1476-4687}}</ref> Lawazbûna giran a AMOCê dikare bibe sedema hilweşîna gera veguhêzê dibe ku neguhere û ji ber vê yekê dibe ku bibe yek ji xalên çerxa guhertina dramatîk a di pergala avhewayê de.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Carrington |pêşnav=Damian |paşnav2=editor |pêşnav2=Damian Carrington Environment |tarîx=2026-04-15 |sernav=Critical Atlantic current significantly more likely to collapse than thought |url=https://www.theguardian.com/environment/2026/apr/15/critical-atlantic-current-significantly-more-likely-to-collapse-than-thought |roja-gihiştinê=2026-10-19 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ev hilweşîn germahiya navînî û rêjeya baran û berfê li [[Ewropa|Ewropayê]] bi girîngî kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Armstrong McKay |pêşnav=David I. |paşnav2=Staal |pêşnav2=Arie |paşnav3=Abrams |pêşnav3=Jesse F. |paşnav4=Winkelmann |pêşnav4=Ricarda |paşnav5=Sakschewski |pêşnav5=Boris |paşnav6=Loriani |pêşnav6=Sina |paşnav7=Fetzer |pêşnav7=Ingo |paşnav8=Cornell |pêşnav8=Sarah E. |paşnav9=Rockström |pêşnav9=Johan |paşnav10=Lenton |pêşnav10=Timothy M. |tarîx=2022-09-09 |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.abn7950 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=377 |hejmar=6611 |rr=eabn7950 |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref> Di heman demê de dibe ku pirbûna bûyerên hewayên ekstrem zêde bike û bandorên din ên giran jî hebin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hansen |pêşnav=James |paşnav2=Sato |pêşnav2=Makiko |paşnav3=Hearty |pêşnav3=Paul |paşnav4=Ruedy |pêşnav4=Reto |paşnav5=Kelley |pêşnav5=Maxwell |paşnav6=Masson-Delmotte |pêşnav6=Valerie |paşnav7=Russell |pêşnav7=Gary |paşnav8=Tselioudis |pêşnav8=George |paşnav9=Cao |pêşnav9=Junji |paşnav10=Rignot |pêşnav10=Eric |paşnav11=Velicogna |pêşnav11=Isabella |paşnav12=Tormey |pêşnav12=Blair |paşnav13=Donovan |pêşnav13=Bailey |paşnav14=Kandiano |pêşnav14=Evgeniya |paşnav15=von Schuckmann |pêşnav15=Karina |tarîx=2016-03-22 |sernav=Ice melt, sea level rise and superstorms: evidence from paleoclimate data, climate modeling, and modern observations that 2 °C global warming could be dangerous |url=https://acp.copernicus.org/articles/16/3761/2016/ |kovar=Atmospheric Chemistry and Physics |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=16 |hejmar=6 |rr=3761–3812 |doi=10.5194/acp-16-3761-2016 |issn=1680-7316}}</ref> == Awayên giştî == [[Wêne:thermohaline_circulation.svg|thumb|AMOC di têkiliya bi gera termohalîn a gerdûnî re]] Gerandina meridionel a Atlantîkê (AMOC) pergala sereke ya herikîna Okyanûsa Atlantîkê ye û her wiha beşek ji gerandina termohalîn a gerdûnî ye ku okyanûsên cîhanê bi "kemberek veguhastinê" ya yekane ya danûstandina ava berdewam ve girêdide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ |sernav=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |malper=www.ipcc.ch |roja-gihiştinê=2026-11-01 |ziman=en}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-kovar |paşnav=Broecker |pêşnav=Wallace S. |tarîx=2015-10-02 |sernav=The Great Ocean Conveyor |url=https://tos.org/oceanography/article/the-great-ocean-conveyor |kovar=Oceanography |cild=4 |hejmar=2 |rr=79–89 |doi=10.5670/oceanog.1991.07}}</ref> Bi gelemperî di demekê de ku tebeqeyên kûr sartir, tîrtir û şortir in ev ava bi kêmanî germ û kêmtir şor li ser rûyê okyanûsê dimîne ku ev rewş wekê tebeqebûna okyanûsê hatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yamaguchi |pêşnav=Ryohei |paşnav2=Suga |pêşnav2=Toshio |tarîx=2019 |sernav=Trend and Variability in Global Upper-Ocean Stratification Since the 1960s |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2019JC015439 |kovar=Journal of Geophysical Research: Oceans |ziman=en |cild=124 |hejmar=12 |rr=8933–8948 |doi=10.1029/2019JC015439 |issn=2169-9291}}</ref> Ava kûr di encama danûstandineke bi tebeqeya tevlîhevkirî ya okyanûsê re, germ dibe û/an jî şoriya xwe winda dike ku di encamê de tîrbûna avê kêm dibe û ber bi rûyê ava okyanûsê ve bilind dibe. Di navbera tebeqeyên okyanûsan de û di navbera beşên Okyanûsa Cîhanê de cudahiyên germahî û xwêbûnê hene ku ev her du faktor bi hev re bûne sedema gera termohalînê.<ref name=":2" /> Ji ber ku Okyanûsa Pasîfîkê ava zêde yên barana ava şirîn werdigire, li gorî okyanûsên din ên cîhanê şorahiya ava Okyanûsa Pasîfîkê kêm e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Craig |pêşnav=Philip M. |paşnav2=Ferreira |pêşnav2=David |paşnav3=Methven |pêşnav3=John |tarîx=2017-01-01 |sernav=The contrast between Atlantic and Pacific surface water fluxes |url=https://tellusjournal.org/articles/10.1080/16000870.2017.1330454 |kovar=Tellus |ziman=en |cild=69 |hejmar=1 |doi=10.1080/16000870.2017.1330454 |issn=3035-9554}}</ref> Ji ber vê yekê ava rûyê Okyanûsa Pasîfîkê têra xwe şor nîne ku dakeve kûrahiya zêdetirî çend sed metreyan ku ev jî tê vê wateyê ku divê ava kûrahiya okyanûsê ji cihekî din were.<ref name=":2" /> Ava okyanûsê li Atlantîkaya Bakur ji ava Pasîfîkê şortir e ku qismek ji ber ku dûkelbûna berfireh a li ser rûyê erdê xwê di nav ava mayî de kom dike û qismeke din jî ji ber ku qeşaya deryaya nêzîkê çerxa Arktîkê xwê di zivistanê de dema ku diqelişe derdixe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://nsidc.org/learn |sernav=Learn {{!}} National Snow and Ice Data Center |malper=nsidc.org |roja-gihiştinê=2026-11-01}}</ref> Şilbûna dûkelbûyî ya li Atlantîkê berê ku wekê baran vegere, bi lez ji aliyê gerandina atmosferê ve tê birin. Bayên bazirganî vê şilbûnê li seranserê Amerîkaya Navîn û rojhilatê Pasîfîka Bakur vediguhezînin ku li wir wekê baran dibare.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wang |pêşnav=Chunzai |paşnav2=Zhang |pêşnav2=Liping |paşnav3=Lee |pêşnav3=Sang-Ki |tarîx=2013-02-15 |sernav=Response of Freshwater Flux and Sea Surface Salinity to Variability of the Atlantic Warm Pool |url=http://journals.ametsoc.org/doi/10.1175/JCLI-D-12-00284.1 |kovar=Journal of Climate |ziman=en |cild=26 |hejmar=4 |rr=1249–1267 |doi=10.1175/JCLI-D-12-00284.1 |issn=0894-8755}}</ref> Rêzeçiyayên mezin ên wekê Platoya Tîbetî, Çiyayên Kevirî û Andê rê li ber veguhestina şilbûna wekhev vedigerînin Atlantîkê. Ji ber vê pêvajoyê, ava rûyê Atlantîkê şor dibe û ji ber vê yekê jî tîr dibe ku di dawiyê de ber bi jêr ve diçe û ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) çêdike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Marshall |pêşnav=John |paşnav2=Speer |pêşnav2=Kevin |tarîx=2012 |sernav=Closure of the meridional overturning circulation through Southern Ocean upwelling |url=https://www.nature.com/articles/ngeo1391 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=5 |hejmar=3 |rr=171–180 |doi=10.1038/ngeo1391 |issn=1752-0908}}</ref> Avabûna NADW bi giranî li deryayên Nordîk çêdibe û têkeliyek tevlihev a girseyên avên herêmî yên wekê Ava Serherikîna Tengava Danîmarkayê (DSOW), Ava Serherikîna Îzlenda-Skotlandayê (ISOW) û Ava Serherikîna Deryayên Nordîk vedihewîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yashayaev |pêşnav=Igor |paşnav2=Loder |pêşnav2=John W. |tarîx=2009 |sernav=Enhanced production of Labrador Sea Water in 2008 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2008GL036162 |kovar=Geophysical Research Letters |ziman=en |cild=36 |hejmar=1 |doi=10.1029/2008GL036162 |issn=1944-8007}}</ref> Ava Deryaya Labrador jî dibe ku roleke girîng bilîze lê delîlên zêde nîşan didin ku ava li deryayên Labrador û deryayên Irminger bi giranî di nav Gyre ya Atlantîkaya Bakur re digere û bi mayî ya AMOCê re tevliheviyeke hindik heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ocean, Cryosphere and Sea Level Change |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2023 |rr=1211–1362 |isbn=978-1-009-15788-9 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) |url=https://www.cambridge.org/core/books/climate-change-2021-the-physical-science-basis/ocean-cryosphere-and-sea-level-change/F61263910A16BD9FDE86921E85E1E4D5 |doi=10.1017/9781009157896.011}}</ref> NADW (ava kûr a Atlantîkaya Bakur) tebeqeya avê ya herî kûr a Okyanûsa Atlantîkê ye nîne û ava binî ya Antarktîkayê (AABW) di her hewzeke ku ji 4.000 metreyan kûrtir e de ye ku ev av her tim tebeqeya okyanûsê ya herî tîr û herî kûr e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://glossary.ametsoc.org/wiki/antarctic-bottom-water/ |sernav=Antarctic Bottom Water - Glossary of Meteorology |malper=glossary.ametsoc.org |roja-gihiştinê=2026-11-02}}</ref> Gava beşên jorîn ên AABWyê ber bi jor ve bilind dibin, ev av tevlî NADWyê dibin û hêza avê zêde dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Broecker |pêşnav=Wallace S. |tarîx=2015-10-02 |sernav=The Great Ocean Conveyor |url=https://tos.org/oceanography/article/the-great-ocean-conveyor |kovar=Oceanography |cild=4 |hejmar=2 |rr=79–89 |doi=10.5670/oceanog.1991.07}}</ref> Pêkhatina NADWyê her wiha destpêka koma jêrîn a gera avê ye. Tevgera daketina ku dibe sedema pêkhatina NADWyê, bi vî girseyeke wekhev a tevgera bilindbûnê (upwelling) tê hevsengkirin. Li Atlantîkaya rojava, veguhastina ekmanê ku zêdebûna tevlîhevkirina tebeqeyên okyanûsê ye û ji ber çalakiya bayê çêdibe, dibe sedema bilindbûneke bihêz a ava li herêmên Herika Kanaryayê û Herika Benguelayê ku ev herik li peravên bakurê rojava û başûrê rojavayê [[Afrîka|Afrîkayê]] cih digirin. Her çend heta girtina rêya deryayî ya [[Amerîkaya Navîn]] di dawiya serdema Pliyosenê de, rewşeke berevajî hebe jî, li gorî daneyên sala 2014an bilindbûna avê li derdora [[Herika Kanaryayê]] ji ya [[Herika Benguelayê]] pir bihêztir e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Boessenkool |pêşnav=K. P. |paşnav2=Hall |pêşnav2=I. R. |paşnav3=Elderfield |pêşnav3=H. |paşnav4=Yashayaev |pêşnav4=I. |tarîx=2007 |sernav=North Atlantic climate and deep-ocean flow speed changes during the last 230 years |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2007GL030285 |kovar=Geophysical Research Letters |ziman=en |cild=34 |hejmar=13 |doi=10.1029/2007GL030285 |issn=1944-8007}}</ref> Li Atlantîkaya Rojhilat, bilindbûneke berbiçav a avê tenê di mehên diyar ên salê de pêk tê ku ev sedem jî ev e ku li vê herêmê termoklîna (tebeqeya guherîna germahiyê) kûr heye, ji ber vê yekê rewş li vir zêdetir girêdayî germahiya rûyê deryayê ye, ne ku ji ber çalakiya bayê ye. Her wiha çerxeke bilindbûna ava çendsalî jî heye ku bi çerxa El Niño/La Niña re hevaheng e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wang |pêşnav=Li-Chiao |paşnav2=Jin |pêşnav2=Fei-Fei |paşnav3=Wu |pêşnav3=Chau-Ron |paşnav4=Hsu |pêşnav4=Huang-Hsiung |tarîx=2017 |sernav=Dynamics of upwelling annual cycle in the equatorial Atlantic Ocean |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2017GL072588 |kovar=Geophysical Research Letters |ziman=en |cild=44 |hejmar=8 |rr=3737–3743 |doi=10.1002/2017GL072588 |issn=1944-8007}}</ref> Di heman demê de, ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) ber bi başûr ve diçe û li dawiya başûr a xeta derbasbûna Atlantîkê, nêzîkê ji %80 ji vê avê li Okyanûsa Başûr derdikeve ser rûyê avê ku ev yek avê bi gera zivirî ya Okyanûsa Başûr (SOOC) ve girê dide. Piştê derketina ser rûyê avê, hatiye fêmkirin ku av yek ji du rêyan dişopîne. Ava ku nêzîkî Antarktîkayê derdikeve ser rûyê avê, bi ihtimaleke mezin ji ber qeşaya deryayî ya Antarktîkayê sar dibe û dîsa dadikeve girseyên jêrîn a vê gerê. Beşek ji vê avê tevlê AABW dibe, lê beşê mayî yê herika girseya jêrîn di dawiyê de digihîje kûrahiyên Okyanûsa Pasîfîk û Okyanûsa Hindî. Ava ku li latîtûdên nizm (nêzîktirî ekvatorê) ku qeşa lê tune ye, derdikeve ser rûyê avê, ji ber veguhastina ekmanê (Ekman transport) zêdetir ber bi bakur ve diçe û tevlê girseya jorîn dibe. Ava germ a di girseya jorîn de ji herika vegerê ya ber bi Atlantîka Bakur ve berpirsiyar e ku ev herik bi piranî li dora peravên Afrîkayê û bi navgîniya arşîpelên Endonezyayê pêk tê. Gava ev av vedigere Atlantîkaya Bakur, sartir û tîrtir dibe, dadikeve binê avê û dîsa tevlê NADWê dibe. == Rola di pergala avhewayê de == [[Wêne:Wang 2022 strong AMOC role.png|thumb|Veguhastina germê ji okyanûsê ber bi atmosferê ve (li aliyê çepê) û zêdebûna rêjeya germa li Okyanûsa Atlantîkê (li aliyê rastê) ku dema AMOC bi hêz e, tê dîtin.]] Deverên rojbendî beşa herî germ a cîhanê ye û ji ber termodînamîkê, ev germahî ber bi cemseran ve diçe. Piraniya vê germahîyê bi gerandina atmosferê ve tê veguhastin lê herikînên okyanûsê ya germ û rûberî roleke girîng dilîzin. Germahî ji rojbendê ber bi bakur an jî başûr ve diçe; Okyanûsa Atlantîk tekane okyanûs e ku herikîna germahîyê ber bi bakur ve ye. Beşeke mezin a veguhastina germê li Okyanûsa Atlantîkê ji aliyê "Gulf Stream"ê pêk tê ku ev herikeke rûyî ye ku ava germ ji herêma Karîbê ber bi bakur ve dibe. Her çend tevahiya herika Gulf Streamê tenê ji aliyê bayê ve were pêşvebirin jî, beşa wê ya herî bakurî ango Herika Atlantîka Bakur, piraniya germa xwe ji danûstendina termohalîn a di çarçoveya AMOCê de werdigire. Bi vê awayê AMOC heta ji %25ê tevahiya germê ber bi nîvkada bakur ve vediguhêze û di avhewaya derdora bakurê rojavayê Ewropayê de roleke girîng dilîze. Ji ber ku şêwazên atmosferî jî di veguhastina germê de roleke mezin dileyizin ku ev raman dibêje "ger veguhastina germê bi rêya herikên okyanûsê nebûya, dê avhewaya Ewropaya Bakur bi qasê avhewaya Amerîkaya Bakur a bakur sar bûya" (ango heta 15–20 °C (27–36 °F) sartir) ku bi giştî wekê ramaneke şaş tê dîtin. Her çend lêkolîneke modelkirinê pêşniyar kiriye ku hilweşîna AMOCê dikare di nava sedsalekê de bibe sedema sarbûneke mîna Serdema Qeşayê ku berfirehbûna qeşaya deryayê û çêbûna girseyên cemedan jî di nav de ne lê rastbûna van encaman cihê gumanê ye. Li ser vê yekê lihevkirinek heye ku AMOC, Ewropaya Bakur û Ewropaya Rojava ji ya ku dê di rewşeke din de bûya, germtir dihêle û ev cudahî li gorî herêmê di navbera 4 °C û 10 °C de diguhere. Wek mînak lêkolînên li ser Herika Floridayê (Florida Current) nîşan didin ku Herika Kendavê (Gulf Stream) di navbera salên 1200 û 1850î de, ji ber zêdebûna xwêbûna rûyê avê, bi qasê ji %10 lawaztir bûye û ev yek bi ihtîmaleke mezin bûye sedema wan şert û mercên ku wekê "Serdema Qeşayê ya Biçûk" (Little Ice Age) hatine naskirin. AMOC bi du awayên sereke Okyanûsa Atlantîkê vediguherîne depoyeke karbona bi bandortir. Ya yekem, tevgera hilkişîna avê, mêjerên mezin ên xurekên pêwîst digihîne avên rûyê okyanûsê; ev yek piştgiriyê dide mezinbûna fîtoplanktonan ku di encamê de hilberîna seretayî ya deryayî û mêjera giştî ya fotosentezê li avên rûyê okyanûsê zêde dike. Ya duyem jî di ava ku ji kûrahiyê derdikeve rûyê avê de, asta karbona heliyayî kêm e; sedem jî ew e ku ev av bi gelemperî 1000 salî ye û rastî zêdebûna {{CO2}} ya ku ji ber çalakiyên mirovan di atmosferê de pêk hatiye, nehatiye. Ev av li gorî avên rûyî yên ku bi karbonê zêdetir têr bûne, mêjerên mezintir karbonê dikişîne nava xwe û dema ku ev av ber bi kûrahiyê ve diçe, rê li ber wê tê girtin ku karbonê dîsa berdide atmosferê. Her çend Okyanûsa Başûr bi awayekî berbiçav mezintirîn depoya karbona okyanûsan be jî, Atlantîka Bakur di nîvkada bakur de depoya karbona herî mezin e. === Guherînên ji nişka ve ku di dema Pleystosena dereng de pêk hatiye === Ji ber ku gera zivirî ya merîdyonal a Atlantîkê (AMOC) bi rêzetêkiliyên di navbera tebeqeyên ava okyanûsa xwedî germahî û şoriya cûda ve girêdayî ye ku ev pergal ne statîk e; berevajî vê, ew rastê guherînên biçûk û periyodîk û her wiha guherînên mezin û demdirêj hatiye ku ev jî encama bandorên derveyî ne. Gelek ji van guherînan di serdema pleîstosena Dereng (ji 126.000 heta 11.700 sal berê) de pêk hatine ku ev serdem, qonaxa dawî ya jeolojîk ê berî serdema heyî an jî holosenê bû. Her wiha ev serdem, serdema qeşaya dawî jî vedigire ku di zimanê rojane de wekê "serdema qeşaya dawî" hatiye naskirin. Di vê serdemê de, di navbera nîvkoşeyên cîhanê de bîstûpênc guherînên guhertinên germa ji nişka ve çêbûne ku ev guherîn wekê bûyerên Dansgaard–Oeschger (bûyerên D-O) hatine binavkirin. Navê wan ji Willi Dansgaard û Hans Oeschger hatiye ku di salên 1980î de bi analîzkirina mînakên qeşayên ji Grînlendayê, vê bûyerê keşif kirine. Bûyerên D-O bi taybetî bi germbûna bilez a di navbera 8 °C û 15 °C de têne naskirin ku di nava çend dehsalan de li Grînlendayê pêk hatiye. Germbûn li tevahiya herêma Atlantîka Bakur jî çêbûye lê di heman demê de, di van bûyeran de li Okyanûsa Başûr sarbûneke bi heman astê pêk hatiye. Ev rewş bi bihêz bûna AMOCê re hevaheng e ku vê awayê pergala germê ji nîvkoveke dinyayê vediguhezîne nîvkova din a Dinyayê. Germbûna nîvkova bakur bûye sedema helîna qeşayan û wisa dixuyê ku gelek bûyerên D-O bi bûyerên Heinrichê re bi dawî bûne ku di van van bûyeran de, girseyên mezin ên qeşayê ji qeşaya Laurentide ya wê demê qut bûne û ketine nav okyanûsê. Her ku ev girseyên qeşayê di okyanûsê de diheliyan, ava okyanûsê şirîntir (kêmtir şor) bûye û ev yek jî bûye sedema lawazbûna gera avê û rawestana germbûna D-Oyê. Heya roja îro jî ravekirinek hevbeş tune ye ka çima AMOC ewqas guheriye ku bi taybetî ev guherîn tenê di vê serdema qeşayê de pêk hatiye. Hîpotezên hevpar şêwazên çerxî yên guherîna şorbûna li Atlantîka Bakur an jî çerxek şêwaza bayê ji ber mezinbûn û kêmbûna pelên qeşayê yên herêmê vedihewîne ku têra xwe mezin in ku bandorê li şêwazên bayê bikin. Li gorî lêkolînên ji dawiya salên 2010an ve hatiye pêşniyarkirin ku AMOC di serdemên hebûna qatên berfa berfireh û asta kêm a {{CO2}}yê de, herî zêde ji guhertinan re hesas e ku ev yek jî serdema qeşaya dawî kiriye "demeke herî guncaw" ê ji bo guherînên bi vî rengî. Hatiye pêşniyar kirin ku germbûna nîvkada başûr ji ber ku avên germtir ber bi bakur ve bi rêya gera termohalînê ya giştî belav bûne dê şêwazê bide destpêkirin. Delîlên paleoklîmayê niha ne ewqas bihêz in ku bibêjin ka bûyerên D-O bi guhertinên di AMOCê de dest pê kirine an jî AMOC di bersiva tetikek din de guheriye. Wek mînak hinek lêkolîn pêşniyar dikin ku guhertinên di bergê qeşaya deryayê de bûyerên D-O dane destpêkirin ji ber ku ew ê bandorê li germahiya avê û gerê bi rêya bersiva cemed-albedo bikin. Bûyerên D-O bi rêza berevajî hatine hejmartin ku hejmarên herî mezin ê ji bo bûyerên herî kevn hatine diyarkirin. Bûyera duyem a ji dawiyê, ango bûyera Dansgaard–Oeschger 1, nêzîkî 14.690 sal berê qewimiye û nîşana derbasbûna ji serdema "Oldest Dryas" (dryasa herî kevn) ji bo serdema navber a Bølling–Allerød e ku ev serdem heta 12.890 salên beriya niha berdewam kiriye. Navê wê ji du cihên li Danîmarkayê hatiye girtin ku tê de fosîlên riwekan hatine dîtin ku ev riwek tenê di serdemeke bi kêmî germ a nîvkada bakur de dikaribûn bijîn. Germbûna mezin a li nîvkada bakur, bi sarbûna li nîvkada başûr re hevseng bû, ji ber vê yekê di germahiya cîhanî de guherîneke berbiçav çênebûye ku ev rewş bi guherînên di AMOCê (Circilana Meridyonel a Atlantîkê) re lihevhatiye. Di heman demê de destpêka vê serdemê bûye sedema bilindbûna asta deryayê ku ev yek ji ber hilweşîna qeşayê pêk hatiye û wekê "Meltwater pulse 1A" (pêla ava heliyayî 1A) hatiye binavkirin. Qonaxên Bølling û Allerød ên serdema navbera qeşayê bi du sedsalan ji hev cuda bûne ku sarbûna nîvkada bakur, germbûna nîvkada başûr ku wekê Dryasên Kevintir hatine zanîn ji ber ku kulîlka Arktîkê Dryas octopetala li cihê ku daristan di dema navbera qeşayê de mezin bûn serdest bûn. Dema ku germahiyên nîvkada bakur vegeriyan astên nêzîkî qeşayê, dibe ku di nav deh salan de, serdema navbera qeşayê bi destpêkirina serdema Dryasên Ciwan (YD) (12.800-11.700 sal berê) bi dawî bûye. Ev jî ji ber hêdîbûna AMOC a ji nişke be qewimiye ku bi awayekê din dişibe bûyerên Heinrichê ku ji ber nûbûna ji ber windabûna qeşayê ku ji ber qata qeşaya Laurentide çêbûye. Berevajî bûyerên Heinrich ên rastîn, herikînek mezin a ava heliyayî di Çemê Mackenzie re li cihê ku niha Kanada ye hebûye lê cihê ku windabûna girseyî ya qeşayê pêk hatiye pêk nehatiye. Guhertinên mezin di rejîma barînê de, wekê veguheztina herêma hevgirtina întertropîkal ber bi başûr ve, zêdebûna baranê li Amerîkaya Bakur û zuwabûna Amerîkaya Başûr û Ewropayê, çêbûne. Germahiya gerdûnî dîsa di dema Dryasên Ciwan de bi zorê guheriye û germbûna demdirêj, piştê qeşayê piştê ku ew bi dawî bûye, careke din dîsa ji nû ve dest pê kiriye. == Stabilîte û lawazî == AMOC heya 34 milyon sal berê tune bû. Di piraniya dîroka Erdê de, gera serûbinî ya li nîvkada bakur li Bakurê Pasîfîkê çêbûye. Dema ku deriyê Arktîkê-Atlantîkê girtî bû, delîlên paleoklîmayê nîşan didin ku guheztina gera serûbinî ji Pasîfîkê ber bi Atlantîkê ve 34 milyon sal berê di veguherîna eosen-olîgosenê de pêk hatiye. Vê girtinê bi bingehîn avahiya gera termohalînê guherandiye ku hinek lêkolîneran pêşniyar kirine ku guherîna avhewayê dibe ku di dawiyê de vê guheztinê berevajî bike û gera Pasîfîkê piştî ku AMOC raweste ji nû ve saz bike. Guherîna avhewayê bi germbûna ava rûyê erdê wekê encamek nehevsengiya enerjiya erdê û bi kêmkirina şorbûna ava rûyê erdê ji ber zêdekirina rêjeyên mezin ên ava nû yê ji helandina qeşayê ku bi piranî ji Grînlendayê û bi zêdebûna barîna li ser Atlantîka Bakur bandoran li AMOC dike. Her du sedem jî dê cûdahiya di navbera tebeqeyên rûyê erdê û kûr de zêde bikin û bi vê awayê bilindbûn û daketina ku gerokê dimeşîne dijwartir dike. Di salên 1960an de Henry Stommel ku piraniya lêkolînên li ser AMOCê kiriye, bi modela ku paşê wekê modela Stommel Box hatiye zanîn ku fikra Bifurkasyona Stommel daye zanîn ku tê de AMOC dikare di rewşek bi hêz de hebe mîna ku di tevahiya dîroka tomarkirî de heye an jî bi bandor hilweşe rewşek pir qelstir û baş nebe heya ku germbûn û/an jî jinûvekirina zêde ya ku bûye sedema hilweşînê kêm nebe. Germbûn û jinûvekirin dikarin rasterast bibin sedema hilweşînê an jî gera avê qels bikin heya rewşek ku guherînên wê yên asayî dikarin wê ji xala guheztinê derbas bikin. Îhtîmala ku AMOC pergalek du-îstîqrar e ku an "vekirî" an "vemirî" ye û dikare ji nişke ve hilweşe, ji demê ve mijarek nîqaşa zanistî ye. === Modelkirina hilweşîna AMOCê === == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[en:Atlantic meridional overturning circulation]] [[Kategorî:Okyanûsnasî]] jckrxbrden313bb1ukyn040e3jl7ez8 2101919 2101918 2026-11-06T17:23:40Z Penaber49 39672 /* Stabilîte û lawazî */ 2101919 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:OCP07 Fig-6.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a deryayên Nordîk û hevzênên bin-polar, ligel herikên rûyî (xêzên temam) û herikên kûr (xêzên qut-qut) ku beşek ji gera zivirî ya merîdyonal a Atlantîkê pêk tînin. Rengên xêzan germahiyên nêzîkî nîşan didin.]] '''Gerîdeya veguhêz a merîdyonel a Atlantîkê''' bi kurtasî ya îngilîzî '''AMOC''' (bi îngilîzî: ''Atlantic meridional overturning circulation'') pergala sereke ya herikên [[Okyanûs|okyanûsê]] ye ku li [[Okyanûsa Atlantîk|Okyanûsa Atlantîkê]] di xebatê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ |sernav=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |malper=www.ipcc.ch |roja-gihiştinê=2026-10-19 |ziman=en}}</ref> Ew pergal pêkhateyeke sereke ya pergala gera okyanûsên [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye û di pergala avhewaya gerstêrkê de roleke giring tîne cih. AMOC herikînên Okyanûsa Atlantîkê li ser rûyê avê û di kûrahiyên mezin de vedigire ku ev herikîn ji ber guherînên di avhewayê de, germahî û xwêbûna avê de pêk hatine. Ev herikîn nîvê gera termohalîn a cîhanî pêk tînin ku herikîna herikînên mezin ên okyanûsan vedigire û nîvê din jî gera zivirînê ya [[Okyanûsa Başûr]] vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aoml.noaa.gov/noaa-scientists-detect-reshaping-of-the-meridional-overturning-circulation-in-southern-ocean/ |sernav=Scientists Detect a Reshaping of the MOC in the Southern Ocean |malper=NOAA's Atlantic Oceanographic and Meteorological Laboratory |tarîx=2023-03-29 |roja-gihiştinê=2026-10-19 |ziman=en-US |paşnav=Communications |pêşnav=AOML}}</ref> AMOC ji herikîneke ber bi bakur ve ku ji avên germ û şortir di tebeqeyên jorîn ên Okyanûsa Atlantîkê de pêk hatiye û herikîneke vegerê ye ku ber bi başûr ve ji avên sar, ava kêmtir şor û kûr pêk hatiye. Ava germ a ji başûr şortir e, ji ber ku di herêma tropîkal de rêjeya dûkel bûnê bilindtir e. Ev ava germ û şor tebeqeya jorîn a okyanûsê pêk tîne; lê gava ev tebeqe sar dibe, tîrbûna ava şor zêde dibe û dibe sedem ku ev ava şor ber bi kûrahiyê ve binav bibe ku ev yek beşeke giring ê motora sîstema AMOCê ye. Ev beşên herikînê bi rêya herêmên "zivirîna avê" (overturning) li deryayên Nordîk û Okyanûsa Başûr bi hev ve girêdayî ne. Cihên vê zivirînê bi danûstandina xurt a germî, oksîjena heliyayî, karbon û xurekên din ve girêdayî ne ku ev pêvajo ji bo ekosîstemên okyanûsê û rola wê ya wekê enbarê karbonê (carbon sink) pir girîng e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buckley |pêşnav=Martha W. |paşnav2=Marshall |pêşnav2=John |tarîx=2016 |sernav=Observations, inferences, and mechanisms of the Atlantic Meridional Overturning Circulation: A review |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2015RG000493 |kovar=Reviews of Geophysics |ziman=en |cild=54 |hejmar=1 |rr=5–63 |doi=10.1002/2015RG000493 |issn=1944-9208}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lozier |pêşnav=M. S. |paşnav2=Li |pêşnav2=F. |paşnav3=Bacon |pêşnav3=S. |paşnav4=Bahr |pêşnav4=F. |paşnav5=Bower |pêşnav5=A. S. |paşnav6=Cunningham |pêşnav6=S. A. |paşnav7=de Jong |pêşnav7=M. F. |paşnav8=de Steur |pêşnav8=L. |paşnav9=deYoung |pêşnav9=B. |paşnav10=Fischer |pêşnav10=J. |paşnav11=Gary |pêşnav11=S. F. |paşnav12=Greenan |pêşnav12=B. J. W. |paşnav13=Holliday |pêşnav13=N. P. |paşnav14=Houk |pêşnav14=A. |paşnav15=Houpert |pêşnav15=L. |tarîx=2019 |sernav=A sea change in our view of overturning in the subpolar North Atlantic |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aau6592 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=363 |hejmar=6426 |rr=516–521 |doi=10.1126/science.aau6592}}</ref> Di heman demê de guhertinên di hêza AMOCê de dikarin bandoran li gelek hêmanên pergala avhewayê bikin.<ref name=":1" /> Guherîna avhewayê dibe ku AMOCê bi rêya zêdebûna germahiya okyanûsê û herikîna ava şirîn a zêde ya ku ber ji helandina pelên qeşayên li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ku bi berdewamiya sarbûna Atlantîka Bakur ve girêdayî ye, qels bike. Lêkolînên ku ji nû ve avakirina okyanûsografîkan bikar tînin destnîşan dikin ku ji sala 2015an vir ve, AMOC ji berê şoreşa pîşesaziyê qelstir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rahmstorf |pêşnav=Stefan |paşnav2=Box |pêşnav2=Jason E. |paşnav3=Feulner |pêşnav3=Georg |paşnav4=Mann |pêşnav4=Michael E. |paşnav5=Robinson |pêşnav5=Alexander |paşnav6=Rutherford |pêşnav6=Scott |paşnav7=Schaffernicht |pêşnav7=Erik J. |tarîx=2015 |sernav=Exceptional twentieth-century slowdown in Atlantic Ocean overturning circulation |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2554 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=5 |hejmar=5 |rr=475–480 |doi=10.1038/nclimate2554 |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Caesar |pêşnav=L. |paşnav2=McCarthy |pêşnav2=G. D. |paşnav3=Thornalley |pêşnav3=D. J. R. |paşnav4=Cahill |pêşnav4=N. |paşnav5=Rahmstorf |pêşnav5=S. |tarîx=2021 |sernav=Current Atlantic Meridional Overturning Circulation weakest in last millennium |url=https://www.nature.com/articles/s41561-021-00699-z |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=14 |hejmar=3 |rr=118–120 |doi=10.1038/s41561-021-00699-z |issn=1752-0908}}</ref> Li ser beşdariyên nisbî yên faktorên cûda nîqaş heye û ne diyar e ku çiqas ji vê qelsbûnê ji ber guherîna avhewayê an guherbariya xwezayî ya gerandinê di nav hezar salan de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Latif |pêşnav=Mojib |paşnav2=Sun |pêşnav2=Jing |paşnav3=Visbeck |pêşnav3=Martin |paşnav4=Hadi Bordbar |pêşnav4=M. |tarîx=2022 |sernav=Natural variability has dominated Atlantic Meridional Overturning Circulation since 1900 |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01342-4 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=455–460 |doi=10.1038/s41558-022-01342-4 |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilbourne |pêşnav=K. Halimeda |paşnav2=Wanamaker |pêşnav2=Alan D. |paşnav3=Moffa-Sanchez |pêşnav3=Paola |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=David J. |paşnav5=Amrhein |pêşnav5=Daniel E. |paşnav6=Butler |pêşnav6=Paul G. |paşnav7=Gebbie |pêşnav7=Geoffrey |paşnav8=Goes |pêşnav8=Marlos |paşnav9=Jansen |pêşnav9=Malte F. |paşnav10=Little |pêşnav10=Christopher M. |paşnav11=Mette |pêşnav11=Madelyn |paşnav12=Moreno-Chamarro |pêşnav12=Eduardo |paşnav13=Ortega |pêşnav13=Pablo |paşnav14=Otto-Bliesner |pêşnav14=Bette L. |paşnav15=Rossby |pêşnav15=Thomas |tarîx=2022 |sernav=Atlantic circulation change still uncertain |url=https://www.nature.com/articles/s41561-022-00896-4 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=15 |hejmar=3 |rr=165–167 |doi=10.1038/s41561-022-00896-4 |issn=1752-0908}}</ref> Modelên avhewayê pêşbînî dikin ku AMOC dê di sedsala 21ê de zêdetir qels bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Summary for Policymakers |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2022 |rr=3–36 |isbn=978-1-009-15796-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) |url=https://www.cambridge.org/core/books/ocean-and-cryosphere-in-a-changing-climate/summary-for-policymakers/097A895553D86981DFE6195ADFD3DDA4 |doi=10.1017/9781009157964.001}}</ref> Ji ber ku ev herêm ji aliyê herika [[Atlantîkaya Bakur]] ve germ dibin, dibe ku ev qelsbûn germahiya hewaya navînî ya li [[Skandînavya]], [[Brîtanyaya Mezin]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlendayê]] kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lenton |pêşnav=Timothy M. |paşnav2=Held |pêşnav2=Hermann |paşnav3=Kriegler |pêşnav3=Elmar |paşnav4=Hall |pêşnav4=Jim W. |paşnav5=Lucht |pêşnav5=Wolfgang |paşnav6=Rahmstorf |pêşnav6=Stefan |paşnav7=Schellnhuber |pêşnav7=Hans Joachim |tarîx=2008-02-12 |sernav=Tipping elements in the Earth's climate system |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.0705414105 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=105 |hejmar=6 |rr=1786–1793 |doi=10.1073/pnas.0705414105 |pmc=2538841 |pmid=18258748}}</ref> Qelsbûna AMOCê dibe ku bilindbûna asta deryayê li dora Amerîkaya Bakur jî bileztir bike û hilberîna seretayî ya li Atlantîkaya Bakur kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schmittner |pêşnav=Andreas |tarîx=2005 |sernav=Decline of the marine ecosystem caused by a reduction in the Atlantic overturning circulation |url=https://www.nature.com/articles/nature03476 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=434 |hejmar=7033 |rr=628–633 |doi=10.1038/nature03476 |issn=1476-4687}}</ref> Lawazbûna giran a AMOCê dikare bibe sedema hilweşîna gera veguhêzê dibe ku neguhere û ji ber vê yekê dibe ku bibe yek ji xalên çerxa guhertina dramatîk a di pergala avhewayê de.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Carrington |pêşnav=Damian |paşnav2=editor |pêşnav2=Damian Carrington Environment |tarîx=2026-04-15 |sernav=Critical Atlantic current significantly more likely to collapse than thought |url=https://www.theguardian.com/environment/2026/apr/15/critical-atlantic-current-significantly-more-likely-to-collapse-than-thought |roja-gihiştinê=2026-10-19 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ev hilweşîn germahiya navînî û rêjeya baran û berfê li [[Ewropa|Ewropayê]] bi girîngî kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Armstrong McKay |pêşnav=David I. |paşnav2=Staal |pêşnav2=Arie |paşnav3=Abrams |pêşnav3=Jesse F. |paşnav4=Winkelmann |pêşnav4=Ricarda |paşnav5=Sakschewski |pêşnav5=Boris |paşnav6=Loriani |pêşnav6=Sina |paşnav7=Fetzer |pêşnav7=Ingo |paşnav8=Cornell |pêşnav8=Sarah E. |paşnav9=Rockström |pêşnav9=Johan |paşnav10=Lenton |pêşnav10=Timothy M. |tarîx=2022-09-09 |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.abn7950 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=377 |hejmar=6611 |rr=eabn7950 |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref> Di heman demê de dibe ku pirbûna bûyerên hewayên ekstrem zêde bike û bandorên din ên giran jî hebin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hansen |pêşnav=James |paşnav2=Sato |pêşnav2=Makiko |paşnav3=Hearty |pêşnav3=Paul |paşnav4=Ruedy |pêşnav4=Reto |paşnav5=Kelley |pêşnav5=Maxwell |paşnav6=Masson-Delmotte |pêşnav6=Valerie |paşnav7=Russell |pêşnav7=Gary |paşnav8=Tselioudis |pêşnav8=George |paşnav9=Cao |pêşnav9=Junji |paşnav10=Rignot |pêşnav10=Eric |paşnav11=Velicogna |pêşnav11=Isabella |paşnav12=Tormey |pêşnav12=Blair |paşnav13=Donovan |pêşnav13=Bailey |paşnav14=Kandiano |pêşnav14=Evgeniya |paşnav15=von Schuckmann |pêşnav15=Karina |tarîx=2016-03-22 |sernav=Ice melt, sea level rise and superstorms: evidence from paleoclimate data, climate modeling, and modern observations that 2 °C global warming could be dangerous |url=https://acp.copernicus.org/articles/16/3761/2016/ |kovar=Atmospheric Chemistry and Physics |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=16 |hejmar=6 |rr=3761–3812 |doi=10.5194/acp-16-3761-2016 |issn=1680-7316}}</ref> == Awayên giştî == [[Wêne:thermohaline_circulation.svg|thumb|AMOC di têkiliya bi gera termohalîn a gerdûnî re]] Gerandina meridionel a Atlantîkê (AMOC) pergala sereke ya herikîna Okyanûsa Atlantîkê ye û her wiha beşek ji gerandina termohalîn a gerdûnî ye ku okyanûsên cîhanê bi "kemberek veguhastinê" ya yekane ya danûstandina ava berdewam ve girêdide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ |sernav=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |malper=www.ipcc.ch |roja-gihiştinê=2026-11-01 |ziman=en}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-kovar |paşnav=Broecker |pêşnav=Wallace S. |tarîx=2015-10-02 |sernav=The Great Ocean Conveyor |url=https://tos.org/oceanography/article/the-great-ocean-conveyor |kovar=Oceanography |cild=4 |hejmar=2 |rr=79–89 |doi=10.5670/oceanog.1991.07}}</ref> Bi gelemperî di demekê de ku tebeqeyên kûr sartir, tîrtir û şortir in ev ava bi kêmanî germ û kêmtir şor li ser rûyê okyanûsê dimîne ku ev rewş wekê tebeqebûna okyanûsê hatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yamaguchi |pêşnav=Ryohei |paşnav2=Suga |pêşnav2=Toshio |tarîx=2019 |sernav=Trend and Variability in Global Upper-Ocean Stratification Since the 1960s |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2019JC015439 |kovar=Journal of Geophysical Research: Oceans |ziman=en |cild=124 |hejmar=12 |rr=8933–8948 |doi=10.1029/2019JC015439 |issn=2169-9291}}</ref> Ava kûr di encama danûstandineke bi tebeqeya tevlîhevkirî ya okyanûsê re, germ dibe û/an jî şoriya xwe winda dike ku di encamê de tîrbûna avê kêm dibe û ber bi rûyê ava okyanûsê ve bilind dibe. Di navbera tebeqeyên okyanûsan de û di navbera beşên Okyanûsa Cîhanê de cudahiyên germahî û xwêbûnê hene ku ev her du faktor bi hev re bûne sedema gera termohalînê.<ref name=":2" /> Ji ber ku Okyanûsa Pasîfîkê ava zêde yên barana ava şirîn werdigire, li gorî okyanûsên din ên cîhanê şorahiya ava Okyanûsa Pasîfîkê kêm e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Craig |pêşnav=Philip M. |paşnav2=Ferreira |pêşnav2=David |paşnav3=Methven |pêşnav3=John |tarîx=2017-01-01 |sernav=The contrast between Atlantic and Pacific surface water fluxes |url=https://tellusjournal.org/articles/10.1080/16000870.2017.1330454 |kovar=Tellus |ziman=en |cild=69 |hejmar=1 |doi=10.1080/16000870.2017.1330454 |issn=3035-9554}}</ref> Ji ber vê yekê ava rûyê Okyanûsa Pasîfîkê têra xwe şor nîne ku dakeve kûrahiya zêdetirî çend sed metreyan ku ev jî tê vê wateyê ku divê ava kûrahiya okyanûsê ji cihekî din were.<ref name=":2" /> Ava okyanûsê li Atlantîkaya Bakur ji ava Pasîfîkê şortir e ku qismek ji ber ku dûkelbûna berfireh a li ser rûyê erdê xwê di nav ava mayî de kom dike û qismeke din jî ji ber ku qeşaya deryaya nêzîkê çerxa Arktîkê xwê di zivistanê de dema ku diqelişe derdixe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://nsidc.org/learn |sernav=Learn {{!}} National Snow and Ice Data Center |malper=nsidc.org |roja-gihiştinê=2026-11-01}}</ref> Şilbûna dûkelbûyî ya li Atlantîkê berê ku wekê baran vegere, bi lez ji aliyê gerandina atmosferê ve tê birin. Bayên bazirganî vê şilbûnê li seranserê Amerîkaya Navîn û rojhilatê Pasîfîka Bakur vediguhezînin ku li wir wekê baran dibare.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wang |pêşnav=Chunzai |paşnav2=Zhang |pêşnav2=Liping |paşnav3=Lee |pêşnav3=Sang-Ki |tarîx=2013-02-15 |sernav=Response of Freshwater Flux and Sea Surface Salinity to Variability of the Atlantic Warm Pool |url=http://journals.ametsoc.org/doi/10.1175/JCLI-D-12-00284.1 |kovar=Journal of Climate |ziman=en |cild=26 |hejmar=4 |rr=1249–1267 |doi=10.1175/JCLI-D-12-00284.1 |issn=0894-8755}}</ref> Rêzeçiyayên mezin ên wekê Platoya Tîbetî, Çiyayên Kevirî û Andê rê li ber veguhestina şilbûna wekhev vedigerînin Atlantîkê. Ji ber vê pêvajoyê, ava rûyê Atlantîkê şor dibe û ji ber vê yekê jî tîr dibe ku di dawiyê de ber bi jêr ve diçe û ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) çêdike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Marshall |pêşnav=John |paşnav2=Speer |pêşnav2=Kevin |tarîx=2012 |sernav=Closure of the meridional overturning circulation through Southern Ocean upwelling |url=https://www.nature.com/articles/ngeo1391 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=5 |hejmar=3 |rr=171–180 |doi=10.1038/ngeo1391 |issn=1752-0908}}</ref> Avabûna NADW bi giranî li deryayên Nordîk çêdibe û têkeliyek tevlihev a girseyên avên herêmî yên wekê Ava Serherikîna Tengava Danîmarkayê (DSOW), Ava Serherikîna Îzlenda-Skotlandayê (ISOW) û Ava Serherikîna Deryayên Nordîk vedihewîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yashayaev |pêşnav=Igor |paşnav2=Loder |pêşnav2=John W. |tarîx=2009 |sernav=Enhanced production of Labrador Sea Water in 2008 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2008GL036162 |kovar=Geophysical Research Letters |ziman=en |cild=36 |hejmar=1 |doi=10.1029/2008GL036162 |issn=1944-8007}}</ref> Ava Deryaya Labrador jî dibe ku roleke girîng bilîze lê delîlên zêde nîşan didin ku ava li deryayên Labrador û deryayên Irminger bi giranî di nav Gyre ya Atlantîkaya Bakur re digere û bi mayî ya AMOCê re tevliheviyeke hindik heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ocean, Cryosphere and Sea Level Change |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2023 |rr=1211–1362 |isbn=978-1-009-15788-9 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) |url=https://www.cambridge.org/core/books/climate-change-2021-the-physical-science-basis/ocean-cryosphere-and-sea-level-change/F61263910A16BD9FDE86921E85E1E4D5 |doi=10.1017/9781009157896.011}}</ref> NADW (ava kûr a Atlantîkaya Bakur) tebeqeya avê ya herî kûr a Okyanûsa Atlantîkê ye nîne û ava binî ya Antarktîkayê (AABW) di her hewzeke ku ji 4.000 metreyan kûrtir e de ye ku ev av her tim tebeqeya okyanûsê ya herî tîr û herî kûr e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://glossary.ametsoc.org/wiki/antarctic-bottom-water/ |sernav=Antarctic Bottom Water - Glossary of Meteorology |malper=glossary.ametsoc.org |roja-gihiştinê=2026-11-02}}</ref> Gava beşên jorîn ên AABWyê ber bi jor ve bilind dibin, ev av tevlî NADWyê dibin û hêza avê zêde dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Broecker |pêşnav=Wallace S. |tarîx=2015-10-02 |sernav=The Great Ocean Conveyor |url=https://tos.org/oceanography/article/the-great-ocean-conveyor |kovar=Oceanography |cild=4 |hejmar=2 |rr=79–89 |doi=10.5670/oceanog.1991.07}}</ref> Pêkhatina NADWyê her wiha destpêka koma jêrîn a gera avê ye. Tevgera daketina ku dibe sedema pêkhatina NADWyê, bi vî girseyeke wekhev a tevgera bilindbûnê (upwelling) tê hevsengkirin. Li Atlantîkaya rojava, veguhastina ekmanê ku zêdebûna tevlîhevkirina tebeqeyên okyanûsê ye û ji ber çalakiya bayê çêdibe, dibe sedema bilindbûneke bihêz a ava li herêmên Herika Kanaryayê û Herika Benguelayê ku ev herik li peravên bakurê rojava û başûrê rojavayê [[Afrîka|Afrîkayê]] cih digirin. Her çend heta girtina rêya deryayî ya [[Amerîkaya Navîn]] di dawiya serdema Pliyosenê de, rewşeke berevajî hebe jî, li gorî daneyên sala 2014an bilindbûna avê li derdora [[Herika Kanaryayê]] ji ya [[Herika Benguelayê]] pir bihêztir e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Boessenkool |pêşnav=K. P. |paşnav2=Hall |pêşnav2=I. R. |paşnav3=Elderfield |pêşnav3=H. |paşnav4=Yashayaev |pêşnav4=I. |tarîx=2007 |sernav=North Atlantic climate and deep-ocean flow speed changes during the last 230 years |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2007GL030285 |kovar=Geophysical Research Letters |ziman=en |cild=34 |hejmar=13 |doi=10.1029/2007GL030285 |issn=1944-8007}}</ref> Li Atlantîkaya Rojhilat, bilindbûneke berbiçav a avê tenê di mehên diyar ên salê de pêk tê ku ev sedem jî ev e ku li vê herêmê termoklîna (tebeqeya guherîna germahiyê) kûr heye, ji ber vê yekê rewş li vir zêdetir girêdayî germahiya rûyê deryayê ye, ne ku ji ber çalakiya bayê ye. Her wiha çerxeke bilindbûna ava çendsalî jî heye ku bi çerxa El Niño/La Niña re hevaheng e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wang |pêşnav=Li-Chiao |paşnav2=Jin |pêşnav2=Fei-Fei |paşnav3=Wu |pêşnav3=Chau-Ron |paşnav4=Hsu |pêşnav4=Huang-Hsiung |tarîx=2017 |sernav=Dynamics of upwelling annual cycle in the equatorial Atlantic Ocean |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2017GL072588 |kovar=Geophysical Research Letters |ziman=en |cild=44 |hejmar=8 |rr=3737–3743 |doi=10.1002/2017GL072588 |issn=1944-8007}}</ref> Di heman demê de, ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) ber bi başûr ve diçe û li dawiya başûr a xeta derbasbûna Atlantîkê, nêzîkê ji %80 ji vê avê li Okyanûsa Başûr derdikeve ser rûyê avê ku ev yek avê bi gera zivirî ya Okyanûsa Başûr (SOOC) ve girê dide. Piştê derketina ser rûyê avê, hatiye fêmkirin ku av yek ji du rêyan dişopîne. Ava ku nêzîkî Antarktîkayê derdikeve ser rûyê avê, bi ihtimaleke mezin ji ber qeşaya deryayî ya Antarktîkayê sar dibe û dîsa dadikeve girseyên jêrîn a vê gerê. Beşek ji vê avê tevlê AABW dibe, lê beşê mayî yê herika girseya jêrîn di dawiyê de digihîje kûrahiyên Okyanûsa Pasîfîk û Okyanûsa Hindî. Ava ku li latîtûdên nizm (nêzîktirî ekvatorê) ku qeşa lê tune ye, derdikeve ser rûyê avê, ji ber veguhastina ekmanê (Ekman transport) zêdetir ber bi bakur ve diçe û tevlê girseya jorîn dibe. Ava germ a di girseya jorîn de ji herika vegerê ya ber bi Atlantîka Bakur ve berpirsiyar e ku ev herik bi piranî li dora peravên Afrîkayê û bi navgîniya arşîpelên Endonezyayê pêk tê. Gava ev av vedigere Atlantîkaya Bakur, sartir û tîrtir dibe, dadikeve binê avê û dîsa tevlê NADWê dibe. == Rola di pergala avhewayê de == [[Wêne:Wang 2022 strong AMOC role.png|thumb|Veguhastina germê ji okyanûsê ber bi atmosferê ve (li aliyê çepê) û zêdebûna rêjeya germa li Okyanûsa Atlantîkê (li aliyê rastê) ku dema AMOC bi hêz e, tê dîtin.]] Deverên rojbendî beşa herî germ a cîhanê ye û ji ber termodînamîkê, ev germahî ber bi cemseran ve diçe. Piraniya vê germahîyê bi gerandina atmosferê ve tê veguhastin lê herikînên okyanûsê ya germ û rûberî roleke girîng dilîzin. Germahî ji rojbendê ber bi bakur an jî başûr ve diçe; Okyanûsa Atlantîk tekane okyanûs e ku herikîna germahîyê ber bi bakur ve ye. Beşeke mezin a veguhastina germê li Okyanûsa Atlantîkê ji aliyê "Gulf Stream"ê pêk tê ku ev herikeke rûyî ye ku ava germ ji herêma Karîbê ber bi bakur ve dibe. Her çend tevahiya herika Gulf Streamê tenê ji aliyê bayê ve were pêşvebirin jî, beşa wê ya herî bakurî ango Herika Atlantîka Bakur, piraniya germa xwe ji danûstendina termohalîn a di çarçoveya AMOCê de werdigire. Bi vê awayê AMOC heta ji %25ê tevahiya germê ber bi nîvkada bakur ve vediguhêze û di avhewaya derdora bakurê rojavayê Ewropayê de roleke girîng dilîze. Ji ber ku şêwazên atmosferî jî di veguhastina germê de roleke mezin dileyizin ku ev raman dibêje "ger veguhastina germê bi rêya herikên okyanûsê nebûya, dê avhewaya Ewropaya Bakur bi qasê avhewaya Amerîkaya Bakur a bakur sar bûya" (ango heta 15–20 °C (27–36 °F) sartir) ku bi giştî wekê ramaneke şaş tê dîtin. Her çend lêkolîneke modelkirinê pêşniyar kiriye ku hilweşîna AMOCê dikare di nava sedsalekê de bibe sedema sarbûneke mîna Serdema Qeşayê ku berfirehbûna qeşaya deryayê û çêbûna girseyên cemedan jî di nav de ne lê rastbûna van encaman cihê gumanê ye. Li ser vê yekê lihevkirinek heye ku AMOC, Ewropaya Bakur û Ewropaya Rojava ji ya ku dê di rewşeke din de bûya, germtir dihêle û ev cudahî li gorî herêmê di navbera 4 °C û 10 °C de diguhere. Wek mînak lêkolînên li ser Herika Floridayê (Florida Current) nîşan didin ku Herika Kendavê (Gulf Stream) di navbera salên 1200 û 1850î de, ji ber zêdebûna xwêbûna rûyê avê, bi qasê ji %10 lawaztir bûye û ev yek bi ihtîmaleke mezin bûye sedema wan şert û mercên ku wekê "Serdema Qeşayê ya Biçûk" (Little Ice Age) hatine naskirin. AMOC bi du awayên sereke Okyanûsa Atlantîkê vediguherîne depoyeke karbona bi bandortir. Ya yekem, tevgera hilkişîna avê, mêjerên mezin ên xurekên pêwîst digihîne avên rûyê okyanûsê; ev yek piştgiriyê dide mezinbûna fîtoplanktonan ku di encamê de hilberîna seretayî ya deryayî û mêjera giştî ya fotosentezê li avên rûyê okyanûsê zêde dike. Ya duyem jî di ava ku ji kûrahiyê derdikeve rûyê avê de, asta karbona heliyayî kêm e; sedem jî ew e ku ev av bi gelemperî 1000 salî ye û rastî zêdebûna {{CO2}} ya ku ji ber çalakiyên mirovan di atmosferê de pêk hatiye, nehatiye. Ev av li gorî avên rûyî yên ku bi karbonê zêdetir têr bûne, mêjerên mezintir karbonê dikişîne nava xwe û dema ku ev av ber bi kûrahiyê ve diçe, rê li ber wê tê girtin ku karbonê dîsa berdide atmosferê. Her çend Okyanûsa Başûr bi awayekî berbiçav mezintirîn depoya karbona okyanûsan be jî, Atlantîka Bakur di nîvkada bakur de depoya karbona herî mezin e. === Guherînên ji nişka ve ku di dema Pleystosena dereng de pêk hatiye === Ji ber ku gera zivirî ya merîdyonal a Atlantîkê (AMOC) bi rêzetêkiliyên di navbera tebeqeyên ava okyanûsa xwedî germahî û şoriya cûda ve girêdayî ye ku ev pergal ne statîk e; berevajî vê, ew rastê guherînên biçûk û periyodîk û her wiha guherînên mezin û demdirêj hatiye ku ev jî encama bandorên derveyî ne. Gelek ji van guherînan di serdema pleîstosena Dereng (ji 126.000 heta 11.700 sal berê) de pêk hatine ku ev serdem, qonaxa dawî ya jeolojîk ê berî serdema heyî an jî holosenê bû. Her wiha ev serdem, serdema qeşaya dawî jî vedigire ku di zimanê rojane de wekê "serdema qeşaya dawî" hatiye naskirin. Di vê serdemê de, di navbera nîvkoşeyên cîhanê de bîstûpênc guherînên guhertinên germa ji nişka ve çêbûne ku ev guherîn wekê bûyerên Dansgaard–Oeschger (bûyerên D-O) hatine binavkirin. Navê wan ji Willi Dansgaard û Hans Oeschger hatiye ku di salên 1980î de bi analîzkirina mînakên qeşayên ji Grînlendayê, vê bûyerê keşif kirine. Bûyerên D-O bi taybetî bi germbûna bilez a di navbera 8 °C û 15 °C de têne naskirin ku di nava çend dehsalan de li Grînlendayê pêk hatiye. Germbûn li tevahiya herêma Atlantîka Bakur jî çêbûye lê di heman demê de, di van bûyeran de li Okyanûsa Başûr sarbûneke bi heman astê pêk hatiye. Ev rewş bi bihêz bûna AMOCê re hevaheng e ku vê awayê pergala germê ji nîvkoveke dinyayê vediguhezîne nîvkova din a Dinyayê. Germbûna nîvkova bakur bûye sedema helîna qeşayan û wisa dixuyê ku gelek bûyerên D-O bi bûyerên Heinrichê re bi dawî bûne ku di van van bûyeran de, girseyên mezin ên qeşayê ji qeşaya Laurentide ya wê demê qut bûne û ketine nav okyanûsê. Her ku ev girseyên qeşayê di okyanûsê de diheliyan, ava okyanûsê şirîntir (kêmtir şor) bûye û ev yek jî bûye sedema lawazbûna gera avê û rawestana germbûna D-Oyê. Heya roja îro jî ravekirinek hevbeş tune ye ka çima AMOC ewqas guheriye ku bi taybetî ev guherîn tenê di vê serdema qeşayê de pêk hatiye. Hîpotezên hevpar şêwazên çerxî yên guherîna şorbûna li Atlantîka Bakur an jî çerxek şêwaza bayê ji ber mezinbûn û kêmbûna pelên qeşayê yên herêmê vedihewîne ku têra xwe mezin in ku bandorê li şêwazên bayê bikin. Li gorî lêkolînên ji dawiya salên 2010an ve hatiye pêşniyarkirin ku AMOC di serdemên hebûna qatên berfa berfireh û asta kêm a {{CO2}}yê de, herî zêde ji guhertinan re hesas e ku ev yek jî serdema qeşaya dawî kiriye "demeke herî guncaw" ê ji bo guherînên bi vî rengî. Hatiye pêşniyar kirin ku germbûna nîvkada başûr ji ber ku avên germtir ber bi bakur ve bi rêya gera termohalînê ya giştî belav bûne dê şêwazê bide destpêkirin. Delîlên paleoklîmayê niha ne ewqas bihêz in ku bibêjin ka bûyerên D-O bi guhertinên di AMOCê de dest pê kirine an jî AMOC di bersiva tetikek din de guheriye. Wek mînak hinek lêkolîn pêşniyar dikin ku guhertinên di bergê qeşaya deryayê de bûyerên D-O dane destpêkirin ji ber ku ew ê bandorê li germahiya avê û gerê bi rêya bersiva cemed-albedo bikin. Bûyerên D-O bi rêza berevajî hatine hejmartin ku hejmarên herî mezin ê ji bo bûyerên herî kevn hatine diyarkirin. Bûyera duyem a ji dawiyê, ango bûyera Dansgaard–Oeschger 1, nêzîkî 14.690 sal berê qewimiye û nîşana derbasbûna ji serdema "Oldest Dryas" (dryasa herî kevn) ji bo serdema navber a Bølling–Allerød e ku ev serdem heta 12.890 salên beriya niha berdewam kiriye. Navê wê ji du cihên li Danîmarkayê hatiye girtin ku tê de fosîlên riwekan hatine dîtin ku ev riwek tenê di serdemeke bi kêmî germ a nîvkada bakur de dikaribûn bijîn. Germbûna mezin a li nîvkada bakur, bi sarbûna li nîvkada başûr re hevseng bû, ji ber vê yekê di germahiya cîhanî de guherîneke berbiçav çênebûye ku ev rewş bi guherînên di AMOCê (Circilana Meridyonel a Atlantîkê) re lihevhatiye. Di heman demê de destpêka vê serdemê bûye sedema bilindbûna asta deryayê ku ev yek ji ber hilweşîna qeşayê pêk hatiye û wekê "Meltwater pulse 1A" (pêla ava heliyayî 1A) hatiye binavkirin. Qonaxên Bølling û Allerød ên serdema navbera qeşayê bi du sedsalan ji hev cuda bûne ku sarbûna nîvkada bakur, germbûna nîvkada başûr ku wekê Dryasên Kevintir hatine zanîn ji ber ku kulîlka Arktîkê Dryas octopetala li cihê ku daristan di dema navbera qeşayê de mezin bûn serdest bûn. Dema ku germahiyên nîvkada bakur vegeriyan astên nêzîkî qeşayê, dibe ku di nav deh salan de, serdema navbera qeşayê bi destpêkirina serdema Dryasên Ciwan (YD) (12.800-11.700 sal berê) bi dawî bûye. Ev jî ji ber hêdîbûna AMOC a ji nişke be qewimiye ku bi awayekê din dişibe bûyerên Heinrichê ku ji ber nûbûna ji ber windabûna qeşayê ku ji ber qata qeşaya Laurentide çêbûye. Berevajî bûyerên Heinrich ên rastîn, herikînek mezin a ava heliyayî di Çemê Mackenzie re li cihê ku niha Kanada ye hebûye lê cihê ku windabûna girseyî ya qeşayê pêk hatiye pêk nehatiye. Guhertinên mezin di rejîma barînê de, wekê veguheztina herêma hevgirtina întertropîkal ber bi başûr ve, zêdebûna baranê li Amerîkaya Bakur û zuwabûna Amerîkaya Başûr û Ewropayê, çêbûne. Germahiya gerdûnî dîsa di dema Dryasên Ciwan de bi zorê guheriye û germbûna demdirêj, piştê qeşayê piştê ku ew bi dawî bûye, careke din dîsa ji nû ve dest pê kiriye. == Stabilîte û lawazî == [[Wêne:Kim 2022 classic Stommel tipping.png|thumb|Di modelên klasîk ên qutîkî yên stommel de, guherîna krîtîk a AMOCê (AMOC tipping) an ji ber zêdebûneke mezin a qebareya ava şirîn pêk tê ku ev yek gera avê dide rawestandin (B-tipping) – an jî ji ber zêdebûneke biçûktir pêk tê ku di vê rewşê de guherbarbûna xwezayî ya gera avê dibe sedem ku pergal hilweşe (N-tipping). Her ku têketina ava şirîn zêde dibe, îhtîmala pêkhatina N-tippingê jî zêde dibe. Heke ev îhtîmal bigihîje %100î, wê demê B-tipping pêk tê.]] AMOC heya 34 milyon sal berê tune bû. Di piraniya dîroka Erdê de, gera serûbinî ya li nîvkada bakur li Bakurê Pasîfîkê çêbûye. Dema ku deriyê Arktîkê-Atlantîkê girtî bû, delîlên paleoklîmayê nîşan didin ku guheztina gera serûbinî ji Pasîfîkê ber bi Atlantîkê ve 34 milyon sal berê di veguherîna eosen-olîgosenê de pêk hatiye. Vê girtinê bi bingehîn avahiya gera termohalînê guherandiye ku hinek lêkolîneran pêşniyar kirine ku guherîna avhewayê dibe ku di dawiyê de vê guheztinê berevajî bike û gera Pasîfîkê piştî ku AMOC raweste ji nû ve saz bike. Guherîna avhewayê bi germbûna ava rûyê erdê wekê encamek nehevsengiya enerjiya erdê û bi kêmkirina şorbûna ava rûyê erdê ji ber zêdekirina rêjeyên mezin ên ava nû yê ji helandina qeşayê ku bi piranî ji Grînlendayê û bi zêdebûna barîna li ser Atlantîka Bakur bandoran li AMOC dike. Her du sedem jî dê cûdahiya di navbera tebeqeyên rûyê erdê û kûr de zêde bikin û bi vê awayê bilindbûn û daketina ku gerokê dimeşîne dijwartir dike. Di salên 1960an de Henry Stommel ku piraniya lêkolînên li ser AMOCê kiriye, bi modela ku paşê wekê modela Stommel Box hatiye zanîn ku fikra Bifurkasyona Stommel daye zanîn ku tê de AMOC dikare di rewşek bi hêz de hebe mîna ku di tevahiya dîroka tomarkirî de heye an jî bi bandor hilweşe rewşek pir qelstir û baş nebe heya ku germbûn û/an jî jinûvekirina zêde ya ku bûye sedema hilweşînê kêm nebe. Germbûn û jinûvekirin dikarin rasterast bibin sedema hilweşînê an jî gera avê qels bikin heya rewşek ku guherînên wê yên asayî dikarin wê ji xala guheztinê derbas bikin. Îhtîmala ku AMOC pergalek du-îstîqrar e ku an "vekirî" an "vemirî" ye û dikare ji nişke ve hilweşe, ji demê ve mijarek nîqaşa zanistî ye. === Modelkirina hilweşîna AMOCê === == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[en:Atlantic meridional overturning circulation]] [[Kategorî:Okyanûsnasî]] llvgssbzvwosvhfjmjkydtamosrkyny 2101920 2101919 2026-11-06T17:26:45Z Penaber49 39672 /* Modelkirina hilweşîna AMOCê */ 2101920 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:OCP07 Fig-6.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a deryayên Nordîk û hevzênên bin-polar, ligel herikên rûyî (xêzên temam) û herikên kûr (xêzên qut-qut) ku beşek ji gera zivirî ya merîdyonal a Atlantîkê pêk tînin. Rengên xêzan germahiyên nêzîkî nîşan didin.]] '''Gerîdeya veguhêz a merîdyonel a Atlantîkê''' bi kurtasî ya îngilîzî '''AMOC''' (bi îngilîzî: ''Atlantic meridional overturning circulation'') pergala sereke ya herikên [[Okyanûs|okyanûsê]] ye ku li [[Okyanûsa Atlantîk|Okyanûsa Atlantîkê]] di xebatê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ |sernav=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |malper=www.ipcc.ch |roja-gihiştinê=2026-10-19 |ziman=en}}</ref> Ew pergal pêkhateyeke sereke ya pergala gera okyanûsên [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye û di pergala avhewaya gerstêrkê de roleke giring tîne cih. AMOC herikînên Okyanûsa Atlantîkê li ser rûyê avê û di kûrahiyên mezin de vedigire ku ev herikîn ji ber guherînên di avhewayê de, germahî û xwêbûna avê de pêk hatine. Ev herikîn nîvê gera termohalîn a cîhanî pêk tînin ku herikîna herikînên mezin ên okyanûsan vedigire û nîvê din jî gera zivirînê ya [[Okyanûsa Başûr]] vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aoml.noaa.gov/noaa-scientists-detect-reshaping-of-the-meridional-overturning-circulation-in-southern-ocean/ |sernav=Scientists Detect a Reshaping of the MOC in the Southern Ocean |malper=NOAA's Atlantic Oceanographic and Meteorological Laboratory |tarîx=2023-03-29 |roja-gihiştinê=2026-10-19 |ziman=en-US |paşnav=Communications |pêşnav=AOML}}</ref> AMOC ji herikîneke ber bi bakur ve ku ji avên germ û şortir di tebeqeyên jorîn ên Okyanûsa Atlantîkê de pêk hatiye û herikîneke vegerê ye ku ber bi başûr ve ji avên sar, ava kêmtir şor û kûr pêk hatiye. Ava germ a ji başûr şortir e, ji ber ku di herêma tropîkal de rêjeya dûkel bûnê bilindtir e. Ev ava germ û şor tebeqeya jorîn a okyanûsê pêk tîne; lê gava ev tebeqe sar dibe, tîrbûna ava şor zêde dibe û dibe sedem ku ev ava şor ber bi kûrahiyê ve binav bibe ku ev yek beşeke giring ê motora sîstema AMOCê ye. Ev beşên herikînê bi rêya herêmên "zivirîna avê" (overturning) li deryayên Nordîk û Okyanûsa Başûr bi hev ve girêdayî ne. Cihên vê zivirînê bi danûstandina xurt a germî, oksîjena heliyayî, karbon û xurekên din ve girêdayî ne ku ev pêvajo ji bo ekosîstemên okyanûsê û rola wê ya wekê enbarê karbonê (carbon sink) pir girîng e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buckley |pêşnav=Martha W. |paşnav2=Marshall |pêşnav2=John |tarîx=2016 |sernav=Observations, inferences, and mechanisms of the Atlantic Meridional Overturning Circulation: A review |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2015RG000493 |kovar=Reviews of Geophysics |ziman=en |cild=54 |hejmar=1 |rr=5–63 |doi=10.1002/2015RG000493 |issn=1944-9208}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lozier |pêşnav=M. S. |paşnav2=Li |pêşnav2=F. |paşnav3=Bacon |pêşnav3=S. |paşnav4=Bahr |pêşnav4=F. |paşnav5=Bower |pêşnav5=A. S. |paşnav6=Cunningham |pêşnav6=S. A. |paşnav7=de Jong |pêşnav7=M. F. |paşnav8=de Steur |pêşnav8=L. |paşnav9=deYoung |pêşnav9=B. |paşnav10=Fischer |pêşnav10=J. |paşnav11=Gary |pêşnav11=S. F. |paşnav12=Greenan |pêşnav12=B. J. W. |paşnav13=Holliday |pêşnav13=N. P. |paşnav14=Houk |pêşnav14=A. |paşnav15=Houpert |pêşnav15=L. |tarîx=2019 |sernav=A sea change in our view of overturning in the subpolar North Atlantic |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aau6592 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=363 |hejmar=6426 |rr=516–521 |doi=10.1126/science.aau6592}}</ref> Di heman demê de guhertinên di hêza AMOCê de dikarin bandoran li gelek hêmanên pergala avhewayê bikin.<ref name=":1" /> Guherîna avhewayê dibe ku AMOCê bi rêya zêdebûna germahiya okyanûsê û herikîna ava şirîn a zêde ya ku ber ji helandina pelên qeşayên li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ku bi berdewamiya sarbûna Atlantîka Bakur ve girêdayî ye, qels bike. Lêkolînên ku ji nû ve avakirina okyanûsografîkan bikar tînin destnîşan dikin ku ji sala 2015an vir ve, AMOC ji berê şoreşa pîşesaziyê qelstir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rahmstorf |pêşnav=Stefan |paşnav2=Box |pêşnav2=Jason E. |paşnav3=Feulner |pêşnav3=Georg |paşnav4=Mann |pêşnav4=Michael E. |paşnav5=Robinson |pêşnav5=Alexander |paşnav6=Rutherford |pêşnav6=Scott |paşnav7=Schaffernicht |pêşnav7=Erik J. |tarîx=2015 |sernav=Exceptional twentieth-century slowdown in Atlantic Ocean overturning circulation |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2554 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=5 |hejmar=5 |rr=475–480 |doi=10.1038/nclimate2554 |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Caesar |pêşnav=L. |paşnav2=McCarthy |pêşnav2=G. D. |paşnav3=Thornalley |pêşnav3=D. J. R. |paşnav4=Cahill |pêşnav4=N. |paşnav5=Rahmstorf |pêşnav5=S. |tarîx=2021 |sernav=Current Atlantic Meridional Overturning Circulation weakest in last millennium |url=https://www.nature.com/articles/s41561-021-00699-z |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=14 |hejmar=3 |rr=118–120 |doi=10.1038/s41561-021-00699-z |issn=1752-0908}}</ref> Li ser beşdariyên nisbî yên faktorên cûda nîqaş heye û ne diyar e ku çiqas ji vê qelsbûnê ji ber guherîna avhewayê an guherbariya xwezayî ya gerandinê di nav hezar salan de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Latif |pêşnav=Mojib |paşnav2=Sun |pêşnav2=Jing |paşnav3=Visbeck |pêşnav3=Martin |paşnav4=Hadi Bordbar |pêşnav4=M. |tarîx=2022 |sernav=Natural variability has dominated Atlantic Meridional Overturning Circulation since 1900 |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01342-4 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=455–460 |doi=10.1038/s41558-022-01342-4 |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilbourne |pêşnav=K. Halimeda |paşnav2=Wanamaker |pêşnav2=Alan D. |paşnav3=Moffa-Sanchez |pêşnav3=Paola |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=David J. |paşnav5=Amrhein |pêşnav5=Daniel E. |paşnav6=Butler |pêşnav6=Paul G. |paşnav7=Gebbie |pêşnav7=Geoffrey |paşnav8=Goes |pêşnav8=Marlos |paşnav9=Jansen |pêşnav9=Malte F. |paşnav10=Little |pêşnav10=Christopher M. |paşnav11=Mette |pêşnav11=Madelyn |paşnav12=Moreno-Chamarro |pêşnav12=Eduardo |paşnav13=Ortega |pêşnav13=Pablo |paşnav14=Otto-Bliesner |pêşnav14=Bette L. |paşnav15=Rossby |pêşnav15=Thomas |tarîx=2022 |sernav=Atlantic circulation change still uncertain |url=https://www.nature.com/articles/s41561-022-00896-4 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=15 |hejmar=3 |rr=165–167 |doi=10.1038/s41561-022-00896-4 |issn=1752-0908}}</ref> Modelên avhewayê pêşbînî dikin ku AMOC dê di sedsala 21ê de zêdetir qels bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Summary for Policymakers |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2022 |rr=3–36 |isbn=978-1-009-15796-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) |url=https://www.cambridge.org/core/books/ocean-and-cryosphere-in-a-changing-climate/summary-for-policymakers/097A895553D86981DFE6195ADFD3DDA4 |doi=10.1017/9781009157964.001}}</ref> Ji ber ku ev herêm ji aliyê herika [[Atlantîkaya Bakur]] ve germ dibin, dibe ku ev qelsbûn germahiya hewaya navînî ya li [[Skandînavya]], [[Brîtanyaya Mezin]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlendayê]] kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lenton |pêşnav=Timothy M. |paşnav2=Held |pêşnav2=Hermann |paşnav3=Kriegler |pêşnav3=Elmar |paşnav4=Hall |pêşnav4=Jim W. |paşnav5=Lucht |pêşnav5=Wolfgang |paşnav6=Rahmstorf |pêşnav6=Stefan |paşnav7=Schellnhuber |pêşnav7=Hans Joachim |tarîx=2008-02-12 |sernav=Tipping elements in the Earth's climate system |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.0705414105 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=105 |hejmar=6 |rr=1786–1793 |doi=10.1073/pnas.0705414105 |pmc=2538841 |pmid=18258748}}</ref> Qelsbûna AMOCê dibe ku bilindbûna asta deryayê li dora Amerîkaya Bakur jî bileztir bike û hilberîna seretayî ya li Atlantîkaya Bakur kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schmittner |pêşnav=Andreas |tarîx=2005 |sernav=Decline of the marine ecosystem caused by a reduction in the Atlantic overturning circulation |url=https://www.nature.com/articles/nature03476 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=434 |hejmar=7033 |rr=628–633 |doi=10.1038/nature03476 |issn=1476-4687}}</ref> Lawazbûna giran a AMOCê dikare bibe sedema hilweşîna gera veguhêzê dibe ku neguhere û ji ber vê yekê dibe ku bibe yek ji xalên çerxa guhertina dramatîk a di pergala avhewayê de.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Carrington |pêşnav=Damian |paşnav2=editor |pêşnav2=Damian Carrington Environment |tarîx=2026-04-15 |sernav=Critical Atlantic current significantly more likely to collapse than thought |url=https://www.theguardian.com/environment/2026/apr/15/critical-atlantic-current-significantly-more-likely-to-collapse-than-thought |roja-gihiştinê=2026-10-19 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ev hilweşîn germahiya navînî û rêjeya baran û berfê li [[Ewropa|Ewropayê]] bi girîngî kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Armstrong McKay |pêşnav=David I. |paşnav2=Staal |pêşnav2=Arie |paşnav3=Abrams |pêşnav3=Jesse F. |paşnav4=Winkelmann |pêşnav4=Ricarda |paşnav5=Sakschewski |pêşnav5=Boris |paşnav6=Loriani |pêşnav6=Sina |paşnav7=Fetzer |pêşnav7=Ingo |paşnav8=Cornell |pêşnav8=Sarah E. |paşnav9=Rockström |pêşnav9=Johan |paşnav10=Lenton |pêşnav10=Timothy M. |tarîx=2022-09-09 |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.abn7950 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=377 |hejmar=6611 |rr=eabn7950 |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref> Di heman demê de dibe ku pirbûna bûyerên hewayên ekstrem zêde bike û bandorên din ên giran jî hebin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hansen |pêşnav=James |paşnav2=Sato |pêşnav2=Makiko |paşnav3=Hearty |pêşnav3=Paul |paşnav4=Ruedy |pêşnav4=Reto |paşnav5=Kelley |pêşnav5=Maxwell |paşnav6=Masson-Delmotte |pêşnav6=Valerie |paşnav7=Russell |pêşnav7=Gary |paşnav8=Tselioudis |pêşnav8=George |paşnav9=Cao |pêşnav9=Junji |paşnav10=Rignot |pêşnav10=Eric |paşnav11=Velicogna |pêşnav11=Isabella |paşnav12=Tormey |pêşnav12=Blair |paşnav13=Donovan |pêşnav13=Bailey |paşnav14=Kandiano |pêşnav14=Evgeniya |paşnav15=von Schuckmann |pêşnav15=Karina |tarîx=2016-03-22 |sernav=Ice melt, sea level rise and superstorms: evidence from paleoclimate data, climate modeling, and modern observations that 2 °C global warming could be dangerous |url=https://acp.copernicus.org/articles/16/3761/2016/ |kovar=Atmospheric Chemistry and Physics |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=16 |hejmar=6 |rr=3761–3812 |doi=10.5194/acp-16-3761-2016 |issn=1680-7316}}</ref> == Awayên giştî == [[Wêne:thermohaline_circulation.svg|thumb|AMOC di têkiliya bi gera termohalîn a gerdûnî re]] Gerandina meridionel a Atlantîkê (AMOC) pergala sereke ya herikîna Okyanûsa Atlantîkê ye û her wiha beşek ji gerandina termohalîn a gerdûnî ye ku okyanûsên cîhanê bi "kemberek veguhastinê" ya yekane ya danûstandina ava berdewam ve girêdide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ |sernav=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |malper=www.ipcc.ch |roja-gihiştinê=2026-11-01 |ziman=en}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-kovar |paşnav=Broecker |pêşnav=Wallace S. |tarîx=2015-10-02 |sernav=The Great Ocean Conveyor |url=https://tos.org/oceanography/article/the-great-ocean-conveyor |kovar=Oceanography |cild=4 |hejmar=2 |rr=79–89 |doi=10.5670/oceanog.1991.07}}</ref> Bi gelemperî di demekê de ku tebeqeyên kûr sartir, tîrtir û şortir in ev ava bi kêmanî germ û kêmtir şor li ser rûyê okyanûsê dimîne ku ev rewş wekê tebeqebûna okyanûsê hatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yamaguchi |pêşnav=Ryohei |paşnav2=Suga |pêşnav2=Toshio |tarîx=2019 |sernav=Trend and Variability in Global Upper-Ocean Stratification Since the 1960s |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2019JC015439 |kovar=Journal of Geophysical Research: Oceans |ziman=en |cild=124 |hejmar=12 |rr=8933–8948 |doi=10.1029/2019JC015439 |issn=2169-9291}}</ref> Ava kûr di encama danûstandineke bi tebeqeya tevlîhevkirî ya okyanûsê re, germ dibe û/an jî şoriya xwe winda dike ku di encamê de tîrbûna avê kêm dibe û ber bi rûyê ava okyanûsê ve bilind dibe. Di navbera tebeqeyên okyanûsan de û di navbera beşên Okyanûsa Cîhanê de cudahiyên germahî û xwêbûnê hene ku ev her du faktor bi hev re bûne sedema gera termohalînê.<ref name=":2" /> Ji ber ku Okyanûsa Pasîfîkê ava zêde yên barana ava şirîn werdigire, li gorî okyanûsên din ên cîhanê şorahiya ava Okyanûsa Pasîfîkê kêm e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Craig |pêşnav=Philip M. |paşnav2=Ferreira |pêşnav2=David |paşnav3=Methven |pêşnav3=John |tarîx=2017-01-01 |sernav=The contrast between Atlantic and Pacific surface water fluxes |url=https://tellusjournal.org/articles/10.1080/16000870.2017.1330454 |kovar=Tellus |ziman=en |cild=69 |hejmar=1 |doi=10.1080/16000870.2017.1330454 |issn=3035-9554}}</ref> Ji ber vê yekê ava rûyê Okyanûsa Pasîfîkê têra xwe şor nîne ku dakeve kûrahiya zêdetirî çend sed metreyan ku ev jî tê vê wateyê ku divê ava kûrahiya okyanûsê ji cihekî din were.<ref name=":2" /> Ava okyanûsê li Atlantîkaya Bakur ji ava Pasîfîkê şortir e ku qismek ji ber ku dûkelbûna berfireh a li ser rûyê erdê xwê di nav ava mayî de kom dike û qismeke din jî ji ber ku qeşaya deryaya nêzîkê çerxa Arktîkê xwê di zivistanê de dema ku diqelişe derdixe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://nsidc.org/learn |sernav=Learn {{!}} National Snow and Ice Data Center |malper=nsidc.org |roja-gihiştinê=2026-11-01}}</ref> Şilbûna dûkelbûyî ya li Atlantîkê berê ku wekê baran vegere, bi lez ji aliyê gerandina atmosferê ve tê birin. Bayên bazirganî vê şilbûnê li seranserê Amerîkaya Navîn û rojhilatê Pasîfîka Bakur vediguhezînin ku li wir wekê baran dibare.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wang |pêşnav=Chunzai |paşnav2=Zhang |pêşnav2=Liping |paşnav3=Lee |pêşnav3=Sang-Ki |tarîx=2013-02-15 |sernav=Response of Freshwater Flux and Sea Surface Salinity to Variability of the Atlantic Warm Pool |url=http://journals.ametsoc.org/doi/10.1175/JCLI-D-12-00284.1 |kovar=Journal of Climate |ziman=en |cild=26 |hejmar=4 |rr=1249–1267 |doi=10.1175/JCLI-D-12-00284.1 |issn=0894-8755}}</ref> Rêzeçiyayên mezin ên wekê Platoya Tîbetî, Çiyayên Kevirî û Andê rê li ber veguhestina şilbûna wekhev vedigerînin Atlantîkê. Ji ber vê pêvajoyê, ava rûyê Atlantîkê şor dibe û ji ber vê yekê jî tîr dibe ku di dawiyê de ber bi jêr ve diçe û ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) çêdike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Marshall |pêşnav=John |paşnav2=Speer |pêşnav2=Kevin |tarîx=2012 |sernav=Closure of the meridional overturning circulation through Southern Ocean upwelling |url=https://www.nature.com/articles/ngeo1391 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=5 |hejmar=3 |rr=171–180 |doi=10.1038/ngeo1391 |issn=1752-0908}}</ref> Avabûna NADW bi giranî li deryayên Nordîk çêdibe û têkeliyek tevlihev a girseyên avên herêmî yên wekê Ava Serherikîna Tengava Danîmarkayê (DSOW), Ava Serherikîna Îzlenda-Skotlandayê (ISOW) û Ava Serherikîna Deryayên Nordîk vedihewîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yashayaev |pêşnav=Igor |paşnav2=Loder |pêşnav2=John W. |tarîx=2009 |sernav=Enhanced production of Labrador Sea Water in 2008 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2008GL036162 |kovar=Geophysical Research Letters |ziman=en |cild=36 |hejmar=1 |doi=10.1029/2008GL036162 |issn=1944-8007}}</ref> Ava Deryaya Labrador jî dibe ku roleke girîng bilîze lê delîlên zêde nîşan didin ku ava li deryayên Labrador û deryayên Irminger bi giranî di nav Gyre ya Atlantîkaya Bakur re digere û bi mayî ya AMOCê re tevliheviyeke hindik heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ocean, Cryosphere and Sea Level Change |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2023 |rr=1211–1362 |isbn=978-1-009-15788-9 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) |url=https://www.cambridge.org/core/books/climate-change-2021-the-physical-science-basis/ocean-cryosphere-and-sea-level-change/F61263910A16BD9FDE86921E85E1E4D5 |doi=10.1017/9781009157896.011}}</ref> NADW (ava kûr a Atlantîkaya Bakur) tebeqeya avê ya herî kûr a Okyanûsa Atlantîkê ye nîne û ava binî ya Antarktîkayê (AABW) di her hewzeke ku ji 4.000 metreyan kûrtir e de ye ku ev av her tim tebeqeya okyanûsê ya herî tîr û herî kûr e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://glossary.ametsoc.org/wiki/antarctic-bottom-water/ |sernav=Antarctic Bottom Water - Glossary of Meteorology |malper=glossary.ametsoc.org |roja-gihiştinê=2026-11-02}}</ref> Gava beşên jorîn ên AABWyê ber bi jor ve bilind dibin, ev av tevlî NADWyê dibin û hêza avê zêde dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Broecker |pêşnav=Wallace S. |tarîx=2015-10-02 |sernav=The Great Ocean Conveyor |url=https://tos.org/oceanography/article/the-great-ocean-conveyor |kovar=Oceanography |cild=4 |hejmar=2 |rr=79–89 |doi=10.5670/oceanog.1991.07}}</ref> Pêkhatina NADWyê her wiha destpêka koma jêrîn a gera avê ye. Tevgera daketina ku dibe sedema pêkhatina NADWyê, bi vî girseyeke wekhev a tevgera bilindbûnê (upwelling) tê hevsengkirin. Li Atlantîkaya rojava, veguhastina ekmanê ku zêdebûna tevlîhevkirina tebeqeyên okyanûsê ye û ji ber çalakiya bayê çêdibe, dibe sedema bilindbûneke bihêz a ava li herêmên Herika Kanaryayê û Herika Benguelayê ku ev herik li peravên bakurê rojava û başûrê rojavayê [[Afrîka|Afrîkayê]] cih digirin. Her çend heta girtina rêya deryayî ya [[Amerîkaya Navîn]] di dawiya serdema Pliyosenê de, rewşeke berevajî hebe jî, li gorî daneyên sala 2014an bilindbûna avê li derdora [[Herika Kanaryayê]] ji ya [[Herika Benguelayê]] pir bihêztir e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Boessenkool |pêşnav=K. P. |paşnav2=Hall |pêşnav2=I. R. |paşnav3=Elderfield |pêşnav3=H. |paşnav4=Yashayaev |pêşnav4=I. |tarîx=2007 |sernav=North Atlantic climate and deep-ocean flow speed changes during the last 230 years |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2007GL030285 |kovar=Geophysical Research Letters |ziman=en |cild=34 |hejmar=13 |doi=10.1029/2007GL030285 |issn=1944-8007}}</ref> Li Atlantîkaya Rojhilat, bilindbûneke berbiçav a avê tenê di mehên diyar ên salê de pêk tê ku ev sedem jî ev e ku li vê herêmê termoklîna (tebeqeya guherîna germahiyê) kûr heye, ji ber vê yekê rewş li vir zêdetir girêdayî germahiya rûyê deryayê ye, ne ku ji ber çalakiya bayê ye. Her wiha çerxeke bilindbûna ava çendsalî jî heye ku bi çerxa El Niño/La Niña re hevaheng e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wang |pêşnav=Li-Chiao |paşnav2=Jin |pêşnav2=Fei-Fei |paşnav3=Wu |pêşnav3=Chau-Ron |paşnav4=Hsu |pêşnav4=Huang-Hsiung |tarîx=2017 |sernav=Dynamics of upwelling annual cycle in the equatorial Atlantic Ocean |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2017GL072588 |kovar=Geophysical Research Letters |ziman=en |cild=44 |hejmar=8 |rr=3737–3743 |doi=10.1002/2017GL072588 |issn=1944-8007}}</ref> Di heman demê de, ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) ber bi başûr ve diçe û li dawiya başûr a xeta derbasbûna Atlantîkê, nêzîkê ji %80 ji vê avê li Okyanûsa Başûr derdikeve ser rûyê avê ku ev yek avê bi gera zivirî ya Okyanûsa Başûr (SOOC) ve girê dide. Piştê derketina ser rûyê avê, hatiye fêmkirin ku av yek ji du rêyan dişopîne. Ava ku nêzîkî Antarktîkayê derdikeve ser rûyê avê, bi ihtimaleke mezin ji ber qeşaya deryayî ya Antarktîkayê sar dibe û dîsa dadikeve girseyên jêrîn a vê gerê. Beşek ji vê avê tevlê AABW dibe, lê beşê mayî yê herika girseya jêrîn di dawiyê de digihîje kûrahiyên Okyanûsa Pasîfîk û Okyanûsa Hindî. Ava ku li latîtûdên nizm (nêzîktirî ekvatorê) ku qeşa lê tune ye, derdikeve ser rûyê avê, ji ber veguhastina ekmanê (Ekman transport) zêdetir ber bi bakur ve diçe û tevlê girseya jorîn dibe. Ava germ a di girseya jorîn de ji herika vegerê ya ber bi Atlantîka Bakur ve berpirsiyar e ku ev herik bi piranî li dora peravên Afrîkayê û bi navgîniya arşîpelên Endonezyayê pêk tê. Gava ev av vedigere Atlantîkaya Bakur, sartir û tîrtir dibe, dadikeve binê avê û dîsa tevlê NADWê dibe. == Rola di pergala avhewayê de == [[Wêne:Wang 2022 strong AMOC role.png|thumb|Veguhastina germê ji okyanûsê ber bi atmosferê ve (li aliyê çepê) û zêdebûna rêjeya germa li Okyanûsa Atlantîkê (li aliyê rastê) ku dema AMOC bi hêz e, tê dîtin.]] Deverên rojbendî beşa herî germ a cîhanê ye û ji ber termodînamîkê, ev germahî ber bi cemseran ve diçe. Piraniya vê germahîyê bi gerandina atmosferê ve tê veguhastin lê herikînên okyanûsê ya germ û rûberî roleke girîng dilîzin. Germahî ji rojbendê ber bi bakur an jî başûr ve diçe; Okyanûsa Atlantîk tekane okyanûs e ku herikîna germahîyê ber bi bakur ve ye. Beşeke mezin a veguhastina germê li Okyanûsa Atlantîkê ji aliyê "Gulf Stream"ê pêk tê ku ev herikeke rûyî ye ku ava germ ji herêma Karîbê ber bi bakur ve dibe. Her çend tevahiya herika Gulf Streamê tenê ji aliyê bayê ve were pêşvebirin jî, beşa wê ya herî bakurî ango Herika Atlantîka Bakur, piraniya germa xwe ji danûstendina termohalîn a di çarçoveya AMOCê de werdigire. Bi vê awayê AMOC heta ji %25ê tevahiya germê ber bi nîvkada bakur ve vediguhêze û di avhewaya derdora bakurê rojavayê Ewropayê de roleke girîng dilîze. Ji ber ku şêwazên atmosferî jî di veguhastina germê de roleke mezin dileyizin ku ev raman dibêje "ger veguhastina germê bi rêya herikên okyanûsê nebûya, dê avhewaya Ewropaya Bakur bi qasê avhewaya Amerîkaya Bakur a bakur sar bûya" (ango heta 15–20 °C (27–36 °F) sartir) ku bi giştî wekê ramaneke şaş tê dîtin. Her çend lêkolîneke modelkirinê pêşniyar kiriye ku hilweşîna AMOCê dikare di nava sedsalekê de bibe sedema sarbûneke mîna Serdema Qeşayê ku berfirehbûna qeşaya deryayê û çêbûna girseyên cemedan jî di nav de ne lê rastbûna van encaman cihê gumanê ye. Li ser vê yekê lihevkirinek heye ku AMOC, Ewropaya Bakur û Ewropaya Rojava ji ya ku dê di rewşeke din de bûya, germtir dihêle û ev cudahî li gorî herêmê di navbera 4 °C û 10 °C de diguhere. Wek mînak lêkolînên li ser Herika Floridayê (Florida Current) nîşan didin ku Herika Kendavê (Gulf Stream) di navbera salên 1200 û 1850î de, ji ber zêdebûna xwêbûna rûyê avê, bi qasê ji %10 lawaztir bûye û ev yek bi ihtîmaleke mezin bûye sedema wan şert û mercên ku wekê "Serdema Qeşayê ya Biçûk" (Little Ice Age) hatine naskirin. AMOC bi du awayên sereke Okyanûsa Atlantîkê vediguherîne depoyeke karbona bi bandortir. Ya yekem, tevgera hilkişîna avê, mêjerên mezin ên xurekên pêwîst digihîne avên rûyê okyanûsê; ev yek piştgiriyê dide mezinbûna fîtoplanktonan ku di encamê de hilberîna seretayî ya deryayî û mêjera giştî ya fotosentezê li avên rûyê okyanûsê zêde dike. Ya duyem jî di ava ku ji kûrahiyê derdikeve rûyê avê de, asta karbona heliyayî kêm e; sedem jî ew e ku ev av bi gelemperî 1000 salî ye û rastî zêdebûna {{CO2}} ya ku ji ber çalakiyên mirovan di atmosferê de pêk hatiye, nehatiye. Ev av li gorî avên rûyî yên ku bi karbonê zêdetir têr bûne, mêjerên mezintir karbonê dikişîne nava xwe û dema ku ev av ber bi kûrahiyê ve diçe, rê li ber wê tê girtin ku karbonê dîsa berdide atmosferê. Her çend Okyanûsa Başûr bi awayekî berbiçav mezintirîn depoya karbona okyanûsan be jî, Atlantîka Bakur di nîvkada bakur de depoya karbona herî mezin e. === Guherînên ji nişka ve ku di dema Pleystosena dereng de pêk hatiye === Ji ber ku gera zivirî ya merîdyonal a Atlantîkê (AMOC) bi rêzetêkiliyên di navbera tebeqeyên ava okyanûsa xwedî germahî û şoriya cûda ve girêdayî ye ku ev pergal ne statîk e; berevajî vê, ew rastê guherînên biçûk û periyodîk û her wiha guherînên mezin û demdirêj hatiye ku ev jî encama bandorên derveyî ne. Gelek ji van guherînan di serdema pleîstosena Dereng (ji 126.000 heta 11.700 sal berê) de pêk hatine ku ev serdem, qonaxa dawî ya jeolojîk ê berî serdema heyî an jî holosenê bû. Her wiha ev serdem, serdema qeşaya dawî jî vedigire ku di zimanê rojane de wekê "serdema qeşaya dawî" hatiye naskirin. Di vê serdemê de, di navbera nîvkoşeyên cîhanê de bîstûpênc guherînên guhertinên germa ji nişka ve çêbûne ku ev guherîn wekê bûyerên Dansgaard–Oeschger (bûyerên D-O) hatine binavkirin. Navê wan ji Willi Dansgaard û Hans Oeschger hatiye ku di salên 1980î de bi analîzkirina mînakên qeşayên ji Grînlendayê, vê bûyerê keşif kirine. Bûyerên D-O bi taybetî bi germbûna bilez a di navbera 8 °C û 15 °C de têne naskirin ku di nava çend dehsalan de li Grînlendayê pêk hatiye. Germbûn li tevahiya herêma Atlantîka Bakur jî çêbûye lê di heman demê de, di van bûyeran de li Okyanûsa Başûr sarbûneke bi heman astê pêk hatiye. Ev rewş bi bihêz bûna AMOCê re hevaheng e ku vê awayê pergala germê ji nîvkoveke dinyayê vediguhezîne nîvkova din a Dinyayê. Germbûna nîvkova bakur bûye sedema helîna qeşayan û wisa dixuyê ku gelek bûyerên D-O bi bûyerên Heinrichê re bi dawî bûne ku di van van bûyeran de, girseyên mezin ên qeşayê ji qeşaya Laurentide ya wê demê qut bûne û ketine nav okyanûsê. Her ku ev girseyên qeşayê di okyanûsê de diheliyan, ava okyanûsê şirîntir (kêmtir şor) bûye û ev yek jî bûye sedema lawazbûna gera avê û rawestana germbûna D-Oyê. Heya roja îro jî ravekirinek hevbeş tune ye ka çima AMOC ewqas guheriye ku bi taybetî ev guherîn tenê di vê serdema qeşayê de pêk hatiye. Hîpotezên hevpar şêwazên çerxî yên guherîna şorbûna li Atlantîka Bakur an jî çerxek şêwaza bayê ji ber mezinbûn û kêmbûna pelên qeşayê yên herêmê vedihewîne ku têra xwe mezin in ku bandorê li şêwazên bayê bikin. Li gorî lêkolînên ji dawiya salên 2010an ve hatiye pêşniyarkirin ku AMOC di serdemên hebûna qatên berfa berfireh û asta kêm a {{CO2}}yê de, herî zêde ji guhertinan re hesas e ku ev yek jî serdema qeşaya dawî kiriye "demeke herî guncaw" ê ji bo guherînên bi vî rengî. Hatiye pêşniyar kirin ku germbûna nîvkada başûr ji ber ku avên germtir ber bi bakur ve bi rêya gera termohalînê ya giştî belav bûne dê şêwazê bide destpêkirin. Delîlên paleoklîmayê niha ne ewqas bihêz in ku bibêjin ka bûyerên D-O bi guhertinên di AMOCê de dest pê kirine an jî AMOC di bersiva tetikek din de guheriye. Wek mînak hinek lêkolîn pêşniyar dikin ku guhertinên di bergê qeşaya deryayê de bûyerên D-O dane destpêkirin ji ber ku ew ê bandorê li germahiya avê û gerê bi rêya bersiva cemed-albedo bikin. Bûyerên D-O bi rêza berevajî hatine hejmartin ku hejmarên herî mezin ê ji bo bûyerên herî kevn hatine diyarkirin. Bûyera duyem a ji dawiyê, ango bûyera Dansgaard–Oeschger 1, nêzîkî 14.690 sal berê qewimiye û nîşana derbasbûna ji serdema "Oldest Dryas" (dryasa herî kevn) ji bo serdema navber a Bølling–Allerød e ku ev serdem heta 12.890 salên beriya niha berdewam kiriye. Navê wê ji du cihên li Danîmarkayê hatiye girtin ku tê de fosîlên riwekan hatine dîtin ku ev riwek tenê di serdemeke bi kêmî germ a nîvkada bakur de dikaribûn bijîn. Germbûna mezin a li nîvkada bakur, bi sarbûna li nîvkada başûr re hevseng bû, ji ber vê yekê di germahiya cîhanî de guherîneke berbiçav çênebûye ku ev rewş bi guherînên di AMOCê (Circilana Meridyonel a Atlantîkê) re lihevhatiye. Di heman demê de destpêka vê serdemê bûye sedema bilindbûna asta deryayê ku ev yek ji ber hilweşîna qeşayê pêk hatiye û wekê "Meltwater pulse 1A" (pêla ava heliyayî 1A) hatiye binavkirin. Qonaxên Bølling û Allerød ên serdema navbera qeşayê bi du sedsalan ji hev cuda bûne ku sarbûna nîvkada bakur, germbûna nîvkada başûr ku wekê Dryasên Kevintir hatine zanîn ji ber ku kulîlka Arktîkê Dryas octopetala li cihê ku daristan di dema navbera qeşayê de mezin bûn serdest bûn. Dema ku germahiyên nîvkada bakur vegeriyan astên nêzîkî qeşayê, dibe ku di nav deh salan de, serdema navbera qeşayê bi destpêkirina serdema Dryasên Ciwan (YD) (12.800-11.700 sal berê) bi dawî bûye. Ev jî ji ber hêdîbûna AMOC a ji nişke be qewimiye ku bi awayekê din dişibe bûyerên Heinrichê ku ji ber nûbûna ji ber windabûna qeşayê ku ji ber qata qeşaya Laurentide çêbûye. Berevajî bûyerên Heinrich ên rastîn, herikînek mezin a ava heliyayî di Çemê Mackenzie re li cihê ku niha Kanada ye hebûye lê cihê ku windabûna girseyî ya qeşayê pêk hatiye pêk nehatiye. Guhertinên mezin di rejîma barînê de, wekê veguheztina herêma hevgirtina întertropîkal ber bi başûr ve, zêdebûna baranê li Amerîkaya Bakur û zuwabûna Amerîkaya Başûr û Ewropayê, çêbûne. Germahiya gerdûnî dîsa di dema Dryasên Ciwan de bi zorê guheriye û germbûna demdirêj, piştê qeşayê piştê ku ew bi dawî bûye, careke din dîsa ji nû ve dest pê kiriye. == Stabilîte û lawazî == [[Wêne:Kim 2022 classic Stommel tipping.png|thumb|Di modelên klasîk ên qutîkî yên stommel de, guherîna krîtîk a AMOCê (AMOC tipping) an ji ber zêdebûneke mezin a qebareya ava şirîn pêk tê ku ev yek gera avê dide rawestandin (B-tipping) – an jî ji ber zêdebûneke biçûktir pêk tê ku di vê rewşê de guherbarbûna xwezayî ya gera avê dibe sedem ku pergal hilweşe (N-tipping). Her ku têketina ava şirîn zêde dibe, îhtîmala pêkhatina N-tippingê jî zêde dibe. Heke ev îhtîmal bigihîje %100î, wê demê B-tipping pêk tê.]] AMOC heya 34 milyon sal berê tune bû. Di piraniya dîroka Erdê de, gera serûbinî ya li nîvkada bakur li Bakurê Pasîfîkê çêbûye. Dema ku deriyê Arktîkê-Atlantîkê girtî bû, delîlên paleoklîmayê nîşan didin ku guheztina gera serûbinî ji Pasîfîkê ber bi Atlantîkê ve 34 milyon sal berê di veguherîna eosen-olîgosenê de pêk hatiye. Vê girtinê bi bingehîn avahiya gera termohalînê guherandiye ku hinek lêkolîneran pêşniyar kirine ku guherîna avhewayê dibe ku di dawiyê de vê guheztinê berevajî bike û gera Pasîfîkê piştî ku AMOC raweste ji nû ve saz bike. Guherîna avhewayê bi germbûna ava rûyê erdê wekê encamek nehevsengiya enerjiya erdê û bi kêmkirina şorbûna ava rûyê erdê ji ber zêdekirina rêjeyên mezin ên ava nû yê ji helandina qeşayê ku bi piranî ji Grînlendayê û bi zêdebûna barîna li ser Atlantîka Bakur bandoran li AMOC dike. Her du sedem jî dê cûdahiya di navbera tebeqeyên rûyê erdê û kûr de zêde bikin û bi vê awayê bilindbûn û daketina ku gerokê dimeşîne dijwartir dike. Di salên 1960an de Henry Stommel ku piraniya lêkolînên li ser AMOCê kiriye, bi modela ku paşê wekê modela Stommel Box hatiye zanîn ku fikra Bifurkasyona Stommel daye zanîn ku tê de AMOC dikare di rewşek bi hêz de hebe mîna ku di tevahiya dîroka tomarkirî de heye an jî bi bandor hilweşe rewşek pir qelstir û baş nebe heya ku germbûn û/an jî jinûvekirina zêde ya ku bûye sedema hilweşînê kêm nebe. Germbûn û jinûvekirin dikarin rasterast bibin sedema hilweşînê an jî gera avê qels bikin heya rewşek ku guherînên wê yên asayî dikarin wê ji xala guheztinê derbas bikin. Îhtîmala ku AMOC pergalek du-îstîqrar e ku an "vekirî" an "vemirî" ye û dikare ji nişke ve hilweşe, ji demê ve mijarek nîqaşa zanistî ye. === Modelkirina hilweşîna AMOCê === Hinek modelên ku piştê xebata Stommel hatine pêşxistin, pêşniyar dikin ku AMOC dikare di navbera hêza xwe ya temam de û hilweşîna xwe ya temam de, xwediyê yek an çend rewşên aram ên navîn be. Ev rewş zêdtir di "modelên erdê ya bi tevliheviya navîn" (EMICs) de tê dîtin ku modelên ku bala xwe didin ser beşên taybet ên pergala avhewayê (wekê AMOC) û beşên din li ber çavan nagirin ku li şûna ku di "modelên gera giştî" (GCMs) de be; modelên ku ji bo simulasyona tevahiya avhewayê wekê "standarda zêrîn" têne hesibandin lê pir caran neçar dimînin ku hinek têkiliyan hêsan bikin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[en:Atlantic meridional overturning circulation]] [[Kategorî:Okyanûsnasî]] p88dpfju4a1aiwr4lrckppkiorj1eh1 2101921 2101920 2026-11-06T17:29:40Z Penaber49 39672 /* Modelkirina hilweşîna AMOCê */ 2101921 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:OCP07 Fig-6.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a deryayên Nordîk û hevzênên bin-polar, ligel herikên rûyî (xêzên temam) û herikên kûr (xêzên qut-qut) ku beşek ji gera zivirî ya merîdyonal a Atlantîkê pêk tînin. Rengên xêzan germahiyên nêzîkî nîşan didin.]] '''Gerîdeya veguhêz a merîdyonel a Atlantîkê''' bi kurtasî ya îngilîzî '''AMOC''' (bi îngilîzî: ''Atlantic meridional overturning circulation'') pergala sereke ya herikên [[Okyanûs|okyanûsê]] ye ku li [[Okyanûsa Atlantîk|Okyanûsa Atlantîkê]] di xebatê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ |sernav=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |malper=www.ipcc.ch |roja-gihiştinê=2026-10-19 |ziman=en}}</ref> Ew pergal pêkhateyeke sereke ya pergala gera okyanûsên [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye û di pergala avhewaya gerstêrkê de roleke giring tîne cih. AMOC herikînên Okyanûsa Atlantîkê li ser rûyê avê û di kûrahiyên mezin de vedigire ku ev herikîn ji ber guherînên di avhewayê de, germahî û xwêbûna avê de pêk hatine. Ev herikîn nîvê gera termohalîn a cîhanî pêk tînin ku herikîna herikînên mezin ên okyanûsan vedigire û nîvê din jî gera zivirînê ya [[Okyanûsa Başûr]] vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aoml.noaa.gov/noaa-scientists-detect-reshaping-of-the-meridional-overturning-circulation-in-southern-ocean/ |sernav=Scientists Detect a Reshaping of the MOC in the Southern Ocean |malper=NOAA's Atlantic Oceanographic and Meteorological Laboratory |tarîx=2023-03-29 |roja-gihiştinê=2026-10-19 |ziman=en-US |paşnav=Communications |pêşnav=AOML}}</ref> AMOC ji herikîneke ber bi bakur ve ku ji avên germ û şortir di tebeqeyên jorîn ên Okyanûsa Atlantîkê de pêk hatiye û herikîneke vegerê ye ku ber bi başûr ve ji avên sar, ava kêmtir şor û kûr pêk hatiye. Ava germ a ji başûr şortir e, ji ber ku di herêma tropîkal de rêjeya dûkel bûnê bilindtir e. Ev ava germ û şor tebeqeya jorîn a okyanûsê pêk tîne; lê gava ev tebeqe sar dibe, tîrbûna ava şor zêde dibe û dibe sedem ku ev ava şor ber bi kûrahiyê ve binav bibe ku ev yek beşeke giring ê motora sîstema AMOCê ye. Ev beşên herikînê bi rêya herêmên "zivirîna avê" (overturning) li deryayên Nordîk û Okyanûsa Başûr bi hev ve girêdayî ne. Cihên vê zivirînê bi danûstandina xurt a germî, oksîjena heliyayî, karbon û xurekên din ve girêdayî ne ku ev pêvajo ji bo ekosîstemên okyanûsê û rola wê ya wekê enbarê karbonê (carbon sink) pir girîng e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buckley |pêşnav=Martha W. |paşnav2=Marshall |pêşnav2=John |tarîx=2016 |sernav=Observations, inferences, and mechanisms of the Atlantic Meridional Overturning Circulation: A review |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2015RG000493 |kovar=Reviews of Geophysics |ziman=en |cild=54 |hejmar=1 |rr=5–63 |doi=10.1002/2015RG000493 |issn=1944-9208}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lozier |pêşnav=M. S. |paşnav2=Li |pêşnav2=F. |paşnav3=Bacon |pêşnav3=S. |paşnav4=Bahr |pêşnav4=F. |paşnav5=Bower |pêşnav5=A. S. |paşnav6=Cunningham |pêşnav6=S. A. |paşnav7=de Jong |pêşnav7=M. F. |paşnav8=de Steur |pêşnav8=L. |paşnav9=deYoung |pêşnav9=B. |paşnav10=Fischer |pêşnav10=J. |paşnav11=Gary |pêşnav11=S. F. |paşnav12=Greenan |pêşnav12=B. J. W. |paşnav13=Holliday |pêşnav13=N. P. |paşnav14=Houk |pêşnav14=A. |paşnav15=Houpert |pêşnav15=L. |tarîx=2019 |sernav=A sea change in our view of overturning in the subpolar North Atlantic |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aau6592 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=363 |hejmar=6426 |rr=516–521 |doi=10.1126/science.aau6592}}</ref> Di heman demê de guhertinên di hêza AMOCê de dikarin bandoran li gelek hêmanên pergala avhewayê bikin.<ref name=":1" /> Guherîna avhewayê dibe ku AMOCê bi rêya zêdebûna germahiya okyanûsê û herikîna ava şirîn a zêde ya ku ber ji helandina pelên qeşayên li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ku bi berdewamiya sarbûna Atlantîka Bakur ve girêdayî ye, qels bike. Lêkolînên ku ji nû ve avakirina okyanûsografîkan bikar tînin destnîşan dikin ku ji sala 2015an vir ve, AMOC ji berê şoreşa pîşesaziyê qelstir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rahmstorf |pêşnav=Stefan |paşnav2=Box |pêşnav2=Jason E. |paşnav3=Feulner |pêşnav3=Georg |paşnav4=Mann |pêşnav4=Michael E. |paşnav5=Robinson |pêşnav5=Alexander |paşnav6=Rutherford |pêşnav6=Scott |paşnav7=Schaffernicht |pêşnav7=Erik J. |tarîx=2015 |sernav=Exceptional twentieth-century slowdown in Atlantic Ocean overturning circulation |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2554 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=5 |hejmar=5 |rr=475–480 |doi=10.1038/nclimate2554 |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Caesar |pêşnav=L. |paşnav2=McCarthy |pêşnav2=G. D. |paşnav3=Thornalley |pêşnav3=D. J. R. |paşnav4=Cahill |pêşnav4=N. |paşnav5=Rahmstorf |pêşnav5=S. |tarîx=2021 |sernav=Current Atlantic Meridional Overturning Circulation weakest in last millennium |url=https://www.nature.com/articles/s41561-021-00699-z |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=14 |hejmar=3 |rr=118–120 |doi=10.1038/s41561-021-00699-z |issn=1752-0908}}</ref> Li ser beşdariyên nisbî yên faktorên cûda nîqaş heye û ne diyar e ku çiqas ji vê qelsbûnê ji ber guherîna avhewayê an guherbariya xwezayî ya gerandinê di nav hezar salan de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Latif |pêşnav=Mojib |paşnav2=Sun |pêşnav2=Jing |paşnav3=Visbeck |pêşnav3=Martin |paşnav4=Hadi Bordbar |pêşnav4=M. |tarîx=2022 |sernav=Natural variability has dominated Atlantic Meridional Overturning Circulation since 1900 |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01342-4 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=455–460 |doi=10.1038/s41558-022-01342-4 |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilbourne |pêşnav=K. Halimeda |paşnav2=Wanamaker |pêşnav2=Alan D. |paşnav3=Moffa-Sanchez |pêşnav3=Paola |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=David J. |paşnav5=Amrhein |pêşnav5=Daniel E. |paşnav6=Butler |pêşnav6=Paul G. |paşnav7=Gebbie |pêşnav7=Geoffrey |paşnav8=Goes |pêşnav8=Marlos |paşnav9=Jansen |pêşnav9=Malte F. |paşnav10=Little |pêşnav10=Christopher M. |paşnav11=Mette |pêşnav11=Madelyn |paşnav12=Moreno-Chamarro |pêşnav12=Eduardo |paşnav13=Ortega |pêşnav13=Pablo |paşnav14=Otto-Bliesner |pêşnav14=Bette L. |paşnav15=Rossby |pêşnav15=Thomas |tarîx=2022 |sernav=Atlantic circulation change still uncertain |url=https://www.nature.com/articles/s41561-022-00896-4 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=15 |hejmar=3 |rr=165–167 |doi=10.1038/s41561-022-00896-4 |issn=1752-0908}}</ref> Modelên avhewayê pêşbînî dikin ku AMOC dê di sedsala 21ê de zêdetir qels bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Summary for Policymakers |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2022 |rr=3–36 |isbn=978-1-009-15796-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) |url=https://www.cambridge.org/core/books/ocean-and-cryosphere-in-a-changing-climate/summary-for-policymakers/097A895553D86981DFE6195ADFD3DDA4 |doi=10.1017/9781009157964.001}}</ref> Ji ber ku ev herêm ji aliyê herika [[Atlantîkaya Bakur]] ve germ dibin, dibe ku ev qelsbûn germahiya hewaya navînî ya li [[Skandînavya]], [[Brîtanyaya Mezin]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlendayê]] kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lenton |pêşnav=Timothy M. |paşnav2=Held |pêşnav2=Hermann |paşnav3=Kriegler |pêşnav3=Elmar |paşnav4=Hall |pêşnav4=Jim W. |paşnav5=Lucht |pêşnav5=Wolfgang |paşnav6=Rahmstorf |pêşnav6=Stefan |paşnav7=Schellnhuber |pêşnav7=Hans Joachim |tarîx=2008-02-12 |sernav=Tipping elements in the Earth's climate system |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.0705414105 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=105 |hejmar=6 |rr=1786–1793 |doi=10.1073/pnas.0705414105 |pmc=2538841 |pmid=18258748}}</ref> Qelsbûna AMOCê dibe ku bilindbûna asta deryayê li dora Amerîkaya Bakur jî bileztir bike û hilberîna seretayî ya li Atlantîkaya Bakur kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schmittner |pêşnav=Andreas |tarîx=2005 |sernav=Decline of the marine ecosystem caused by a reduction in the Atlantic overturning circulation |url=https://www.nature.com/articles/nature03476 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=434 |hejmar=7033 |rr=628–633 |doi=10.1038/nature03476 |issn=1476-4687}}</ref> Lawazbûna giran a AMOCê dikare bibe sedema hilweşîna gera veguhêzê dibe ku neguhere û ji ber vê yekê dibe ku bibe yek ji xalên çerxa guhertina dramatîk a di pergala avhewayê de.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Carrington |pêşnav=Damian |paşnav2=editor |pêşnav2=Damian Carrington Environment |tarîx=2026-04-15 |sernav=Critical Atlantic current significantly more likely to collapse than thought |url=https://www.theguardian.com/environment/2026/apr/15/critical-atlantic-current-significantly-more-likely-to-collapse-than-thought |roja-gihiştinê=2026-10-19 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ev hilweşîn germahiya navînî û rêjeya baran û berfê li [[Ewropa|Ewropayê]] bi girîngî kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Armstrong McKay |pêşnav=David I. |paşnav2=Staal |pêşnav2=Arie |paşnav3=Abrams |pêşnav3=Jesse F. |paşnav4=Winkelmann |pêşnav4=Ricarda |paşnav5=Sakschewski |pêşnav5=Boris |paşnav6=Loriani |pêşnav6=Sina |paşnav7=Fetzer |pêşnav7=Ingo |paşnav8=Cornell |pêşnav8=Sarah E. |paşnav9=Rockström |pêşnav9=Johan |paşnav10=Lenton |pêşnav10=Timothy M. |tarîx=2022-09-09 |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.abn7950 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=377 |hejmar=6611 |rr=eabn7950 |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref> Di heman demê de dibe ku pirbûna bûyerên hewayên ekstrem zêde bike û bandorên din ên giran jî hebin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hansen |pêşnav=James |paşnav2=Sato |pêşnav2=Makiko |paşnav3=Hearty |pêşnav3=Paul |paşnav4=Ruedy |pêşnav4=Reto |paşnav5=Kelley |pêşnav5=Maxwell |paşnav6=Masson-Delmotte |pêşnav6=Valerie |paşnav7=Russell |pêşnav7=Gary |paşnav8=Tselioudis |pêşnav8=George |paşnav9=Cao |pêşnav9=Junji |paşnav10=Rignot |pêşnav10=Eric |paşnav11=Velicogna |pêşnav11=Isabella |paşnav12=Tormey |pêşnav12=Blair |paşnav13=Donovan |pêşnav13=Bailey |paşnav14=Kandiano |pêşnav14=Evgeniya |paşnav15=von Schuckmann |pêşnav15=Karina |tarîx=2016-03-22 |sernav=Ice melt, sea level rise and superstorms: evidence from paleoclimate data, climate modeling, and modern observations that 2 °C global warming could be dangerous |url=https://acp.copernicus.org/articles/16/3761/2016/ |kovar=Atmospheric Chemistry and Physics |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=16 |hejmar=6 |rr=3761–3812 |doi=10.5194/acp-16-3761-2016 |issn=1680-7316}}</ref> == Awayên giştî == [[Wêne:thermohaline_circulation.svg|thumb|AMOC di têkiliya bi gera termohalîn a gerdûnî re]] Gerandina meridionel a Atlantîkê (AMOC) pergala sereke ya herikîna Okyanûsa Atlantîkê ye û her wiha beşek ji gerandina termohalîn a gerdûnî ye ku okyanûsên cîhanê bi "kemberek veguhastinê" ya yekane ya danûstandina ava berdewam ve girêdide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ |sernav=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |malper=www.ipcc.ch |roja-gihiştinê=2026-11-01 |ziman=en}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-kovar |paşnav=Broecker |pêşnav=Wallace S. |tarîx=2015-10-02 |sernav=The Great Ocean Conveyor |url=https://tos.org/oceanography/article/the-great-ocean-conveyor |kovar=Oceanography |cild=4 |hejmar=2 |rr=79–89 |doi=10.5670/oceanog.1991.07}}</ref> Bi gelemperî di demekê de ku tebeqeyên kûr sartir, tîrtir û şortir in ev ava bi kêmanî germ û kêmtir şor li ser rûyê okyanûsê dimîne ku ev rewş wekê tebeqebûna okyanûsê hatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yamaguchi |pêşnav=Ryohei |paşnav2=Suga |pêşnav2=Toshio |tarîx=2019 |sernav=Trend and Variability in Global Upper-Ocean Stratification Since the 1960s |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2019JC015439 |kovar=Journal of Geophysical Research: Oceans |ziman=en |cild=124 |hejmar=12 |rr=8933–8948 |doi=10.1029/2019JC015439 |issn=2169-9291}}</ref> Ava kûr di encama danûstandineke bi tebeqeya tevlîhevkirî ya okyanûsê re, germ dibe û/an jî şoriya xwe winda dike ku di encamê de tîrbûna avê kêm dibe û ber bi rûyê ava okyanûsê ve bilind dibe. Di navbera tebeqeyên okyanûsan de û di navbera beşên Okyanûsa Cîhanê de cudahiyên germahî û xwêbûnê hene ku ev her du faktor bi hev re bûne sedema gera termohalînê.<ref name=":2" /> Ji ber ku Okyanûsa Pasîfîkê ava zêde yên barana ava şirîn werdigire, li gorî okyanûsên din ên cîhanê şorahiya ava Okyanûsa Pasîfîkê kêm e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Craig |pêşnav=Philip M. |paşnav2=Ferreira |pêşnav2=David |paşnav3=Methven |pêşnav3=John |tarîx=2017-01-01 |sernav=The contrast between Atlantic and Pacific surface water fluxes |url=https://tellusjournal.org/articles/10.1080/16000870.2017.1330454 |kovar=Tellus |ziman=en |cild=69 |hejmar=1 |doi=10.1080/16000870.2017.1330454 |issn=3035-9554}}</ref> Ji ber vê yekê ava rûyê Okyanûsa Pasîfîkê têra xwe şor nîne ku dakeve kûrahiya zêdetirî çend sed metreyan ku ev jî tê vê wateyê ku divê ava kûrahiya okyanûsê ji cihekî din were.<ref name=":2" /> Ava okyanûsê li Atlantîkaya Bakur ji ava Pasîfîkê şortir e ku qismek ji ber ku dûkelbûna berfireh a li ser rûyê erdê xwê di nav ava mayî de kom dike û qismeke din jî ji ber ku qeşaya deryaya nêzîkê çerxa Arktîkê xwê di zivistanê de dema ku diqelişe derdixe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://nsidc.org/learn |sernav=Learn {{!}} National Snow and Ice Data Center |malper=nsidc.org |roja-gihiştinê=2026-11-01}}</ref> Şilbûna dûkelbûyî ya li Atlantîkê berê ku wekê baran vegere, bi lez ji aliyê gerandina atmosferê ve tê birin. Bayên bazirganî vê şilbûnê li seranserê Amerîkaya Navîn û rojhilatê Pasîfîka Bakur vediguhezînin ku li wir wekê baran dibare.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wang |pêşnav=Chunzai |paşnav2=Zhang |pêşnav2=Liping |paşnav3=Lee |pêşnav3=Sang-Ki |tarîx=2013-02-15 |sernav=Response of Freshwater Flux and Sea Surface Salinity to Variability of the Atlantic Warm Pool |url=http://journals.ametsoc.org/doi/10.1175/JCLI-D-12-00284.1 |kovar=Journal of Climate |ziman=en |cild=26 |hejmar=4 |rr=1249–1267 |doi=10.1175/JCLI-D-12-00284.1 |issn=0894-8755}}</ref> Rêzeçiyayên mezin ên wekê Platoya Tîbetî, Çiyayên Kevirî û Andê rê li ber veguhestina şilbûna wekhev vedigerînin Atlantîkê. Ji ber vê pêvajoyê, ava rûyê Atlantîkê şor dibe û ji ber vê yekê jî tîr dibe ku di dawiyê de ber bi jêr ve diçe û ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) çêdike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Marshall |pêşnav=John |paşnav2=Speer |pêşnav2=Kevin |tarîx=2012 |sernav=Closure of the meridional overturning circulation through Southern Ocean upwelling |url=https://www.nature.com/articles/ngeo1391 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=5 |hejmar=3 |rr=171–180 |doi=10.1038/ngeo1391 |issn=1752-0908}}</ref> Avabûna NADW bi giranî li deryayên Nordîk çêdibe û têkeliyek tevlihev a girseyên avên herêmî yên wekê Ava Serherikîna Tengava Danîmarkayê (DSOW), Ava Serherikîna Îzlenda-Skotlandayê (ISOW) û Ava Serherikîna Deryayên Nordîk vedihewîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yashayaev |pêşnav=Igor |paşnav2=Loder |pêşnav2=John W. |tarîx=2009 |sernav=Enhanced production of Labrador Sea Water in 2008 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2008GL036162 |kovar=Geophysical Research Letters |ziman=en |cild=36 |hejmar=1 |doi=10.1029/2008GL036162 |issn=1944-8007}}</ref> Ava Deryaya Labrador jî dibe ku roleke girîng bilîze lê delîlên zêde nîşan didin ku ava li deryayên Labrador û deryayên Irminger bi giranî di nav Gyre ya Atlantîkaya Bakur re digere û bi mayî ya AMOCê re tevliheviyeke hindik heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ocean, Cryosphere and Sea Level Change |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2023 |rr=1211–1362 |isbn=978-1-009-15788-9 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) |url=https://www.cambridge.org/core/books/climate-change-2021-the-physical-science-basis/ocean-cryosphere-and-sea-level-change/F61263910A16BD9FDE86921E85E1E4D5 |doi=10.1017/9781009157896.011}}</ref> NADW (ava kûr a Atlantîkaya Bakur) tebeqeya avê ya herî kûr a Okyanûsa Atlantîkê ye nîne û ava binî ya Antarktîkayê (AABW) di her hewzeke ku ji 4.000 metreyan kûrtir e de ye ku ev av her tim tebeqeya okyanûsê ya herî tîr û herî kûr e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://glossary.ametsoc.org/wiki/antarctic-bottom-water/ |sernav=Antarctic Bottom Water - Glossary of Meteorology |malper=glossary.ametsoc.org |roja-gihiştinê=2026-11-02}}</ref> Gava beşên jorîn ên AABWyê ber bi jor ve bilind dibin, ev av tevlî NADWyê dibin û hêza avê zêde dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Broecker |pêşnav=Wallace S. |tarîx=2015-10-02 |sernav=The Great Ocean Conveyor |url=https://tos.org/oceanography/article/the-great-ocean-conveyor |kovar=Oceanography |cild=4 |hejmar=2 |rr=79–89 |doi=10.5670/oceanog.1991.07}}</ref> Pêkhatina NADWyê her wiha destpêka koma jêrîn a gera avê ye. Tevgera daketina ku dibe sedema pêkhatina NADWyê, bi vî girseyeke wekhev a tevgera bilindbûnê (upwelling) tê hevsengkirin. Li Atlantîkaya rojava, veguhastina ekmanê ku zêdebûna tevlîhevkirina tebeqeyên okyanûsê ye û ji ber çalakiya bayê çêdibe, dibe sedema bilindbûneke bihêz a ava li herêmên Herika Kanaryayê û Herika Benguelayê ku ev herik li peravên bakurê rojava û başûrê rojavayê [[Afrîka|Afrîkayê]] cih digirin. Her çend heta girtina rêya deryayî ya [[Amerîkaya Navîn]] di dawiya serdema Pliyosenê de, rewşeke berevajî hebe jî, li gorî daneyên sala 2014an bilindbûna avê li derdora [[Herika Kanaryayê]] ji ya [[Herika Benguelayê]] pir bihêztir e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Boessenkool |pêşnav=K. P. |paşnav2=Hall |pêşnav2=I. R. |paşnav3=Elderfield |pêşnav3=H. |paşnav4=Yashayaev |pêşnav4=I. |tarîx=2007 |sernav=North Atlantic climate and deep-ocean flow speed changes during the last 230 years |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2007GL030285 |kovar=Geophysical Research Letters |ziman=en |cild=34 |hejmar=13 |doi=10.1029/2007GL030285 |issn=1944-8007}}</ref> Li Atlantîkaya Rojhilat, bilindbûneke berbiçav a avê tenê di mehên diyar ên salê de pêk tê ku ev sedem jî ev e ku li vê herêmê termoklîna (tebeqeya guherîna germahiyê) kûr heye, ji ber vê yekê rewş li vir zêdetir girêdayî germahiya rûyê deryayê ye, ne ku ji ber çalakiya bayê ye. Her wiha çerxeke bilindbûna ava çendsalî jî heye ku bi çerxa El Niño/La Niña re hevaheng e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wang |pêşnav=Li-Chiao |paşnav2=Jin |pêşnav2=Fei-Fei |paşnav3=Wu |pêşnav3=Chau-Ron |paşnav4=Hsu |pêşnav4=Huang-Hsiung |tarîx=2017 |sernav=Dynamics of upwelling annual cycle in the equatorial Atlantic Ocean |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2017GL072588 |kovar=Geophysical Research Letters |ziman=en |cild=44 |hejmar=8 |rr=3737–3743 |doi=10.1002/2017GL072588 |issn=1944-8007}}</ref> Di heman demê de, ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) ber bi başûr ve diçe û li dawiya başûr a xeta derbasbûna Atlantîkê, nêzîkê ji %80 ji vê avê li Okyanûsa Başûr derdikeve ser rûyê avê ku ev yek avê bi gera zivirî ya Okyanûsa Başûr (SOOC) ve girê dide. Piştê derketina ser rûyê avê, hatiye fêmkirin ku av yek ji du rêyan dişopîne. Ava ku nêzîkî Antarktîkayê derdikeve ser rûyê avê, bi ihtimaleke mezin ji ber qeşaya deryayî ya Antarktîkayê sar dibe û dîsa dadikeve girseyên jêrîn a vê gerê. Beşek ji vê avê tevlê AABW dibe, lê beşê mayî yê herika girseya jêrîn di dawiyê de digihîje kûrahiyên Okyanûsa Pasîfîk û Okyanûsa Hindî. Ava ku li latîtûdên nizm (nêzîktirî ekvatorê) ku qeşa lê tune ye, derdikeve ser rûyê avê, ji ber veguhastina ekmanê (Ekman transport) zêdetir ber bi bakur ve diçe û tevlê girseya jorîn dibe. Ava germ a di girseya jorîn de ji herika vegerê ya ber bi Atlantîka Bakur ve berpirsiyar e ku ev herik bi piranî li dora peravên Afrîkayê û bi navgîniya arşîpelên Endonezyayê pêk tê. Gava ev av vedigere Atlantîkaya Bakur, sartir û tîrtir dibe, dadikeve binê avê û dîsa tevlê NADWê dibe. == Rola di pergala avhewayê de == [[Wêne:Wang 2022 strong AMOC role.png|thumb|Veguhastina germê ji okyanûsê ber bi atmosferê ve (li aliyê çepê) û zêdebûna rêjeya germa li Okyanûsa Atlantîkê (li aliyê rastê) ku dema AMOC bi hêz e, tê dîtin.]] Deverên rojbendî beşa herî germ a cîhanê ye û ji ber termodînamîkê, ev germahî ber bi cemseran ve diçe. Piraniya vê germahîyê bi gerandina atmosferê ve tê veguhastin lê herikînên okyanûsê ya germ û rûberî roleke girîng dilîzin. Germahî ji rojbendê ber bi bakur an jî başûr ve diçe; Okyanûsa Atlantîk tekane okyanûs e ku herikîna germahîyê ber bi bakur ve ye. Beşeke mezin a veguhastina germê li Okyanûsa Atlantîkê ji aliyê "Gulf Stream"ê pêk tê ku ev herikeke rûyî ye ku ava germ ji herêma Karîbê ber bi bakur ve dibe. Her çend tevahiya herika Gulf Streamê tenê ji aliyê bayê ve were pêşvebirin jî, beşa wê ya herî bakurî ango Herika Atlantîka Bakur, piraniya germa xwe ji danûstendina termohalîn a di çarçoveya AMOCê de werdigire. Bi vê awayê AMOC heta ji %25ê tevahiya germê ber bi nîvkada bakur ve vediguhêze û di avhewaya derdora bakurê rojavayê Ewropayê de roleke girîng dilîze. Ji ber ku şêwazên atmosferî jî di veguhastina germê de roleke mezin dileyizin ku ev raman dibêje "ger veguhastina germê bi rêya herikên okyanûsê nebûya, dê avhewaya Ewropaya Bakur bi qasê avhewaya Amerîkaya Bakur a bakur sar bûya" (ango heta 15–20 °C (27–36 °F) sartir) ku bi giştî wekê ramaneke şaş tê dîtin. Her çend lêkolîneke modelkirinê pêşniyar kiriye ku hilweşîna AMOCê dikare di nava sedsalekê de bibe sedema sarbûneke mîna Serdema Qeşayê ku berfirehbûna qeşaya deryayê û çêbûna girseyên cemedan jî di nav de ne lê rastbûna van encaman cihê gumanê ye. Li ser vê yekê lihevkirinek heye ku AMOC, Ewropaya Bakur û Ewropaya Rojava ji ya ku dê di rewşeke din de bûya, germtir dihêle û ev cudahî li gorî herêmê di navbera 4 °C û 10 °C de diguhere. Wek mînak lêkolînên li ser Herika Floridayê (Florida Current) nîşan didin ku Herika Kendavê (Gulf Stream) di navbera salên 1200 û 1850î de, ji ber zêdebûna xwêbûna rûyê avê, bi qasê ji %10 lawaztir bûye û ev yek bi ihtîmaleke mezin bûye sedema wan şert û mercên ku wekê "Serdema Qeşayê ya Biçûk" (Little Ice Age) hatine naskirin. AMOC bi du awayên sereke Okyanûsa Atlantîkê vediguherîne depoyeke karbona bi bandortir. Ya yekem, tevgera hilkişîna avê, mêjerên mezin ên xurekên pêwîst digihîne avên rûyê okyanûsê; ev yek piştgiriyê dide mezinbûna fîtoplanktonan ku di encamê de hilberîna seretayî ya deryayî û mêjera giştî ya fotosentezê li avên rûyê okyanûsê zêde dike. Ya duyem jî di ava ku ji kûrahiyê derdikeve rûyê avê de, asta karbona heliyayî kêm e; sedem jî ew e ku ev av bi gelemperî 1000 salî ye û rastî zêdebûna {{CO2}} ya ku ji ber çalakiyên mirovan di atmosferê de pêk hatiye, nehatiye. Ev av li gorî avên rûyî yên ku bi karbonê zêdetir têr bûne, mêjerên mezintir karbonê dikişîne nava xwe û dema ku ev av ber bi kûrahiyê ve diçe, rê li ber wê tê girtin ku karbonê dîsa berdide atmosferê. Her çend Okyanûsa Başûr bi awayekî berbiçav mezintirîn depoya karbona okyanûsan be jî, Atlantîka Bakur di nîvkada bakur de depoya karbona herî mezin e. === Guherînên ji nişka ve ku di dema Pleystosena dereng de pêk hatiye === Ji ber ku gera zivirî ya merîdyonal a Atlantîkê (AMOC) bi rêzetêkiliyên di navbera tebeqeyên ava okyanûsa xwedî germahî û şoriya cûda ve girêdayî ye ku ev pergal ne statîk e; berevajî vê, ew rastê guherînên biçûk û periyodîk û her wiha guherînên mezin û demdirêj hatiye ku ev jî encama bandorên derveyî ne. Gelek ji van guherînan di serdema pleîstosena Dereng (ji 126.000 heta 11.700 sal berê) de pêk hatine ku ev serdem, qonaxa dawî ya jeolojîk ê berî serdema heyî an jî holosenê bû. Her wiha ev serdem, serdema qeşaya dawî jî vedigire ku di zimanê rojane de wekê "serdema qeşaya dawî" hatiye naskirin. Di vê serdemê de, di navbera nîvkoşeyên cîhanê de bîstûpênc guherînên guhertinên germa ji nişka ve çêbûne ku ev guherîn wekê bûyerên Dansgaard–Oeschger (bûyerên D-O) hatine binavkirin. Navê wan ji Willi Dansgaard û Hans Oeschger hatiye ku di salên 1980î de bi analîzkirina mînakên qeşayên ji Grînlendayê, vê bûyerê keşif kirine. Bûyerên D-O bi taybetî bi germbûna bilez a di navbera 8 °C û 15 °C de têne naskirin ku di nava çend dehsalan de li Grînlendayê pêk hatiye. Germbûn li tevahiya herêma Atlantîka Bakur jî çêbûye lê di heman demê de, di van bûyeran de li Okyanûsa Başûr sarbûneke bi heman astê pêk hatiye. Ev rewş bi bihêz bûna AMOCê re hevaheng e ku vê awayê pergala germê ji nîvkoveke dinyayê vediguhezîne nîvkova din a Dinyayê. Germbûna nîvkova bakur bûye sedema helîna qeşayan û wisa dixuyê ku gelek bûyerên D-O bi bûyerên Heinrichê re bi dawî bûne ku di van van bûyeran de, girseyên mezin ên qeşayê ji qeşaya Laurentide ya wê demê qut bûne û ketine nav okyanûsê. Her ku ev girseyên qeşayê di okyanûsê de diheliyan, ava okyanûsê şirîntir (kêmtir şor) bûye û ev yek jî bûye sedema lawazbûna gera avê û rawestana germbûna D-Oyê. Heya roja îro jî ravekirinek hevbeş tune ye ka çima AMOC ewqas guheriye ku bi taybetî ev guherîn tenê di vê serdema qeşayê de pêk hatiye. Hîpotezên hevpar şêwazên çerxî yên guherîna şorbûna li Atlantîka Bakur an jî çerxek şêwaza bayê ji ber mezinbûn û kêmbûna pelên qeşayê yên herêmê vedihewîne ku têra xwe mezin in ku bandorê li şêwazên bayê bikin. Li gorî lêkolînên ji dawiya salên 2010an ve hatiye pêşniyarkirin ku AMOC di serdemên hebûna qatên berfa berfireh û asta kêm a {{CO2}}yê de, herî zêde ji guhertinan re hesas e ku ev yek jî serdema qeşaya dawî kiriye "demeke herî guncaw" ê ji bo guherînên bi vî rengî. Hatiye pêşniyar kirin ku germbûna nîvkada başûr ji ber ku avên germtir ber bi bakur ve bi rêya gera termohalînê ya giştî belav bûne dê şêwazê bide destpêkirin. Delîlên paleoklîmayê niha ne ewqas bihêz in ku bibêjin ka bûyerên D-O bi guhertinên di AMOCê de dest pê kirine an jî AMOC di bersiva tetikek din de guheriye. Wek mînak hinek lêkolîn pêşniyar dikin ku guhertinên di bergê qeşaya deryayê de bûyerên D-O dane destpêkirin ji ber ku ew ê bandorê li germahiya avê û gerê bi rêya bersiva cemed-albedo bikin. Bûyerên D-O bi rêza berevajî hatine hejmartin ku hejmarên herî mezin ê ji bo bûyerên herî kevn hatine diyarkirin. Bûyera duyem a ji dawiyê, ango bûyera Dansgaard–Oeschger 1, nêzîkî 14.690 sal berê qewimiye û nîşana derbasbûna ji serdema "Oldest Dryas" (dryasa herî kevn) ji bo serdema navber a Bølling–Allerød e ku ev serdem heta 12.890 salên beriya niha berdewam kiriye. Navê wê ji du cihên li Danîmarkayê hatiye girtin ku tê de fosîlên riwekan hatine dîtin ku ev riwek tenê di serdemeke bi kêmî germ a nîvkada bakur de dikaribûn bijîn. Germbûna mezin a li nîvkada bakur, bi sarbûna li nîvkada başûr re hevseng bû, ji ber vê yekê di germahiya cîhanî de guherîneke berbiçav çênebûye ku ev rewş bi guherînên di AMOCê (Circilana Meridyonel a Atlantîkê) re lihevhatiye. Di heman demê de destpêka vê serdemê bûye sedema bilindbûna asta deryayê ku ev yek ji ber hilweşîna qeşayê pêk hatiye û wekê "Meltwater pulse 1A" (pêla ava heliyayî 1A) hatiye binavkirin. Qonaxên Bølling û Allerød ên serdema navbera qeşayê bi du sedsalan ji hev cuda bûne ku sarbûna nîvkada bakur, germbûna nîvkada başûr ku wekê Dryasên Kevintir hatine zanîn ji ber ku kulîlka Arktîkê Dryas octopetala li cihê ku daristan di dema navbera qeşayê de mezin bûn serdest bûn. Dema ku germahiyên nîvkada bakur vegeriyan astên nêzîkî qeşayê, dibe ku di nav deh salan de, serdema navbera qeşayê bi destpêkirina serdema Dryasên Ciwan (YD) (12.800-11.700 sal berê) bi dawî bûye. Ev jî ji ber hêdîbûna AMOC a ji nişke be qewimiye ku bi awayekê din dişibe bûyerên Heinrichê ku ji ber nûbûna ji ber windabûna qeşayê ku ji ber qata qeşaya Laurentide çêbûye. Berevajî bûyerên Heinrich ên rastîn, herikînek mezin a ava heliyayî di Çemê Mackenzie re li cihê ku niha Kanada ye hebûye lê cihê ku windabûna girseyî ya qeşayê pêk hatiye pêk nehatiye. Guhertinên mezin di rejîma barînê de, wekê veguheztina herêma hevgirtina întertropîkal ber bi başûr ve, zêdebûna baranê li Amerîkaya Bakur û zuwabûna Amerîkaya Başûr û Ewropayê, çêbûne. Germahiya gerdûnî dîsa di dema Dryasên Ciwan de bi zorê guheriye û germbûna demdirêj, piştê qeşayê piştê ku ew bi dawî bûye, careke din dîsa ji nû ve dest pê kiriye. == Stabilîte û lawazî == [[Wêne:Kim 2022 classic Stommel tipping.png|thumb|Di modelên klasîk ên qutîkî yên stommel de, guherîna krîtîk a AMOCê (AMOC tipping) an ji ber zêdebûneke mezin a qebareya ava şirîn pêk tê ku ev yek gera avê dide rawestandin (B-tipping) – an jî ji ber zêdebûneke biçûktir pêk tê ku di vê rewşê de guherbarbûna xwezayî ya gera avê dibe sedem ku pergal hilweşe (N-tipping). Her ku têketina ava şirîn zêde dibe, îhtîmala pêkhatina N-tippingê jî zêde dibe. Heke ev îhtîmal bigihîje %100î, wê demê B-tipping pêk tê.]] AMOC heya 34 milyon sal berê tune bû. Di piraniya dîroka Erdê de, gera serûbinî ya li nîvkada bakur li Bakurê Pasîfîkê çêbûye. Dema ku deriyê Arktîkê-Atlantîkê girtî bû, delîlên paleoklîmayê nîşan didin ku guheztina gera serûbinî ji Pasîfîkê ber bi Atlantîkê ve 34 milyon sal berê di veguherîna eosen-olîgosenê de pêk hatiye. Vê girtinê bi bingehîn avahiya gera termohalînê guherandiye ku hinek lêkolîneran pêşniyar kirine ku guherîna avhewayê dibe ku di dawiyê de vê guheztinê berevajî bike û gera Pasîfîkê piştî ku AMOC raweste ji nû ve saz bike. Guherîna avhewayê bi germbûna ava rûyê erdê wekê encamek nehevsengiya enerjiya erdê û bi kêmkirina şorbûna ava rûyê erdê ji ber zêdekirina rêjeyên mezin ên ava nû yê ji helandina qeşayê ku bi piranî ji Grînlendayê û bi zêdebûna barîna li ser Atlantîka Bakur bandoran li AMOC dike. Her du sedem jî dê cûdahiya di navbera tebeqeyên rûyê erdê û kûr de zêde bikin û bi vê awayê bilindbûn û daketina ku gerokê dimeşîne dijwartir dike. Di salên 1960an de Henry Stommel ku piraniya lêkolînên li ser AMOCê kiriye, bi modela ku paşê wekê modela Stommel Box hatiye zanîn ku fikra Bifurkasyona Stommel daye zanîn ku tê de AMOC dikare di rewşek bi hêz de hebe mîna ku di tevahiya dîroka tomarkirî de heye an jî bi bandor hilweşe rewşek pir qelstir û baş nebe heya ku germbûn û/an jî jinûvekirina zêde ya ku bûye sedema hilweşînê kêm nebe. Germbûn û jinûvekirin dikarin rasterast bibin sedema hilweşînê an jî gera avê qels bikin heya rewşek ku guherînên wê yên asayî dikarin wê ji xala guheztinê derbas bikin. Îhtîmala ku AMOC pergalek du-îstîqrar e ku an "vekirî" an "vemirî" ye û dikare ji nişke ve hilweşe, ji demê ve mijarek nîqaşa zanistî ye. === Modelkirina hilweşîna AMOCê === Hinek modelên ku piştê xebata Stommel hatine pêşxistin, pêşniyar dikin ku AMOC dikare di navbera hêza xwe ya temam de û hilweşîna xwe ya temam de, xwediyê yek an çend rewşên aram ên navîn be. Ev rewş zêdtir di "modelên erdê ya bi tevliheviya navîn" (EMICs) de tê dîtin ku modelên ku bala xwe didin ser beşên taybet ên pergala avhewayê (wekê AMOC) û beşên din li ber çavan nagirin ku li şûna ku di "modelên gera giştî" (GCMs) de be; modelên ku ji bo simulasyona tevahiya avhewayê wekê "standarda zêrîn" têne hesibandin lê pir caran neçar dimînin ku hinek têkiliyan hêsan bikin. GCM bi gelemperî nîşan didin ku AMOC xwedî rewşek hevsengiyê ya yekane ye û hilweşîna wê dijwar an ne mumkin e. Lêkolîneran fikarên xwe anîne ziman ku ev berxwedana modelkirî ya li hember hilweşînê tenê ji ber ku simulasyonên GCM meyla wan heye ku qebareyên mezin ên ava şirîn ber bi cemsera bakur ve beralî bikin ku li wir ew êdî bandorê li gerandinê nake û ev tevgereke ku di xwezayê de çênabe. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[en:Atlantic meridional overturning circulation]] [[Kategorî:Okyanûsnasî]] 29nbjakuqxv1vdx5wnz4simh91dm4mm 2101922 2101921 2026-11-06T17:31:15Z Penaber49 39672 2101922 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:OCP07 Fig-6.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a deryayên Nordîk û hevzênên bin-polar, ligel herikên rûyî (xêzên temam) û herikên kûr (xêzên qut-qut) ku beşek ji gera zivirî ya merîdyonal a Atlantîkê pêk tînin. Rengên xêzan germahiyên nêzîkî nîşan didin.]] '''Gerîdeya veguhêz a merîdyonel a Atlantîkê''' bi kurtasî ya îngilîzî '''AMOC''' (bi îngilîzî: ''Atlantic meridional overturning circulation'') pergala sereke ya herikên [[Okyanûs|okyanûsê]] ye ku li [[Okyanûsa Atlantîk|Okyanûsa Atlantîkê]] di xebatê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ |sernav=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |malper=www.ipcc.ch |roja-gihiştinê=2026-10-19 |ziman=en}}</ref> Ew pergal pêkhateyeke sereke ya pergala gera okyanûsên [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye û di pergala avhewaya gerstêrkê de roleke giring tîne cih. AMOC herikînên Okyanûsa Atlantîkê li ser rûyê avê û di kûrahiyên mezin de vedigire ku ev herikîn ji ber guherînên di avhewayê de, germahî û xwêbûna avê de pêk hatine. Ev herikîn nîvê gera termohalîn a cîhanî pêk tînin ku herikîna herikînên mezin ên okyanûsan vedigire û nîvê din jî gera zivirînê ya [[Okyanûsa Başûr]] vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aoml.noaa.gov/noaa-scientists-detect-reshaping-of-the-meridional-overturning-circulation-in-southern-ocean/ |sernav=Scientists Detect a Reshaping of the MOC in the Southern Ocean |malper=NOAA's Atlantic Oceanographic and Meteorological Laboratory |tarîx=2023-03-29 |roja-gihiştinê=2026-10-19 |ziman=en-US |paşnav=Communications |pêşnav=AOML}}</ref> AMOC ji herikîneke ber bi bakur ve ku ji avên germ û şortir di tebeqeyên jorîn ên Okyanûsa Atlantîkê de pêk hatiye û herikîneke vegerê ye ku ber bi başûr ve ji avên sar, ava kêmtir şor û kûr pêk hatiye. Ava germ a ji başûr şortir e, ji ber ku di herêma tropîkal de rêjeya dûkel bûnê bilindtir e. Ev ava germ û şor tebeqeya jorîn a okyanûsê pêk tîne; lê gava ev tebeqe sar dibe, tîrbûna ava şor zêde dibe û dibe sedem ku ev ava şor ber bi kûrahiyê ve binav bibe ku ev yek beşeke giring ê motora sîstema AMOCê ye. Ev beşên herikînê bi rêya herêmên "zivirîna avê" (overturning) li deryayên Nordîk û Okyanûsa Başûr bi hev ve girêdayî ne. Cihên vê zivirînê bi danûstandina xurt a germî, oksîjena heliyayî, karbon û xurekên din ve girêdayî ne ku ev pêvajo ji bo ekosîstemên okyanûsê û rola wê ya wekê enbarê karbonê (carbon sink) pir girîng e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buckley |pêşnav=Martha W. |paşnav2=Marshall |pêşnav2=John |tarîx=2016 |sernav=Observations, inferences, and mechanisms of the Atlantic Meridional Overturning Circulation: A review |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2015RG000493 |kovar=Reviews of Geophysics |ziman=en |cild=54 |hejmar=1 |rr=5–63 |doi=10.1002/2015RG000493 |issn=1944-9208}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lozier |pêşnav=M. S. |paşnav2=Li |pêşnav2=F. |paşnav3=Bacon |pêşnav3=S. |paşnav4=Bahr |pêşnav4=F. |paşnav5=Bower |pêşnav5=A. S. |paşnav6=Cunningham |pêşnav6=S. A. |paşnav7=de Jong |pêşnav7=M. F. |paşnav8=de Steur |pêşnav8=L. |paşnav9=deYoung |pêşnav9=B. |paşnav10=Fischer |pêşnav10=J. |paşnav11=Gary |pêşnav11=S. F. |paşnav12=Greenan |pêşnav12=B. J. W. |paşnav13=Holliday |pêşnav13=N. P. |paşnav14=Houk |pêşnav14=A. |paşnav15=Houpert |pêşnav15=L. |tarîx=2019 |sernav=A sea change in our view of overturning in the subpolar North Atlantic |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aau6592 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=363 |hejmar=6426 |rr=516–521 |doi=10.1126/science.aau6592}}</ref> Di heman demê de guhertinên di hêza AMOCê de dikarin bandoran li gelek hêmanên pergala avhewayê bikin.<ref name=":1" /> Guherîna avhewayê dibe ku AMOCê bi rêya zêdebûna germahiya okyanûsê û herikîna ava şirîn a zêde ya ku ber ji helandina pelên qeşayên li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ku bi berdewamiya sarbûna Atlantîka Bakur ve girêdayî ye, qels bike. Lêkolînên ku ji nû ve avakirina okyanûsografîkan bikar tînin destnîşan dikin ku ji sala 2015an vir ve, AMOC ji berê şoreşa pîşesaziyê qelstir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rahmstorf |pêşnav=Stefan |paşnav2=Box |pêşnav2=Jason E. |paşnav3=Feulner |pêşnav3=Georg |paşnav4=Mann |pêşnav4=Michael E. |paşnav5=Robinson |pêşnav5=Alexander |paşnav6=Rutherford |pêşnav6=Scott |paşnav7=Schaffernicht |pêşnav7=Erik J. |tarîx=2015 |sernav=Exceptional twentieth-century slowdown in Atlantic Ocean overturning circulation |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2554 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=5 |hejmar=5 |rr=475–480 |doi=10.1038/nclimate2554 |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Caesar |pêşnav=L. |paşnav2=McCarthy |pêşnav2=G. D. |paşnav3=Thornalley |pêşnav3=D. J. R. |paşnav4=Cahill |pêşnav4=N. |paşnav5=Rahmstorf |pêşnav5=S. |tarîx=2021 |sernav=Current Atlantic Meridional Overturning Circulation weakest in last millennium |url=https://www.nature.com/articles/s41561-021-00699-z |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=14 |hejmar=3 |rr=118–120 |doi=10.1038/s41561-021-00699-z |issn=1752-0908}}</ref> Li ser beşdariyên nisbî yên faktorên cûda nîqaş heye û ne diyar e ku çiqas ji vê qelsbûnê ji ber guherîna avhewayê an guherbariya xwezayî ya gerandinê di nav hezar salan de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Latif |pêşnav=Mojib |paşnav2=Sun |pêşnav2=Jing |paşnav3=Visbeck |pêşnav3=Martin |paşnav4=Hadi Bordbar |pêşnav4=M. |tarîx=2022 |sernav=Natural variability has dominated Atlantic Meridional Overturning Circulation since 1900 |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01342-4 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=455–460 |doi=10.1038/s41558-022-01342-4 |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilbourne |pêşnav=K. Halimeda |paşnav2=Wanamaker |pêşnav2=Alan D. |paşnav3=Moffa-Sanchez |pêşnav3=Paola |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=David J. |paşnav5=Amrhein |pêşnav5=Daniel E. |paşnav6=Butler |pêşnav6=Paul G. |paşnav7=Gebbie |pêşnav7=Geoffrey |paşnav8=Goes |pêşnav8=Marlos |paşnav9=Jansen |pêşnav9=Malte F. |paşnav10=Little |pêşnav10=Christopher M. |paşnav11=Mette |pêşnav11=Madelyn |paşnav12=Moreno-Chamarro |pêşnav12=Eduardo |paşnav13=Ortega |pêşnav13=Pablo |paşnav14=Otto-Bliesner |pêşnav14=Bette L. |paşnav15=Rossby |pêşnav15=Thomas |tarîx=2022 |sernav=Atlantic circulation change still uncertain |url=https://www.nature.com/articles/s41561-022-00896-4 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=15 |hejmar=3 |rr=165–167 |doi=10.1038/s41561-022-00896-4 |issn=1752-0908}}</ref> Modelên avhewayê pêşbînî dikin ku AMOC dê di sedsala 21ê de zêdetir qels bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Summary for Policymakers |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2022 |rr=3–36 |isbn=978-1-009-15796-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) |url=https://www.cambridge.org/core/books/ocean-and-cryosphere-in-a-changing-climate/summary-for-policymakers/097A895553D86981DFE6195ADFD3DDA4 |doi=10.1017/9781009157964.001}}</ref> Ji ber ku ev herêm ji aliyê herika [[Atlantîkaya Bakur]] ve germ dibin, dibe ku ev qelsbûn germahiya hewaya navînî ya li [[Skandînavya]], [[Brîtanyaya Mezin]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlendayê]] kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lenton |pêşnav=Timothy M. |paşnav2=Held |pêşnav2=Hermann |paşnav3=Kriegler |pêşnav3=Elmar |paşnav4=Hall |pêşnav4=Jim W. |paşnav5=Lucht |pêşnav5=Wolfgang |paşnav6=Rahmstorf |pêşnav6=Stefan |paşnav7=Schellnhuber |pêşnav7=Hans Joachim |tarîx=2008-02-12 |sernav=Tipping elements in the Earth's climate system |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.0705414105 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=105 |hejmar=6 |rr=1786–1793 |doi=10.1073/pnas.0705414105 |pmc=2538841 |pmid=18258748}}</ref> Qelsbûna AMOCê dibe ku bilindbûna asta deryayê li dora Amerîkaya Bakur jî bileztir bike û hilberîna seretayî ya li Atlantîkaya Bakur kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schmittner |pêşnav=Andreas |tarîx=2005 |sernav=Decline of the marine ecosystem caused by a reduction in the Atlantic overturning circulation |url=https://www.nature.com/articles/nature03476 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=434 |hejmar=7033 |rr=628–633 |doi=10.1038/nature03476 |issn=1476-4687}}</ref> Lawazbûna giran a AMOCê dikare bibe sedema hilweşîna gera veguhêzê dibe ku neguhere û ji ber vê yekê dibe ku bibe yek ji xalên çerxa guhertina dramatîk a di pergala avhewayê de.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Carrington |pêşnav=Damian |paşnav2=editor |pêşnav2=Damian Carrington Environment |tarîx=2026-04-15 |sernav=Critical Atlantic current significantly more likely to collapse than thought |url=https://www.theguardian.com/environment/2026/apr/15/critical-atlantic-current-significantly-more-likely-to-collapse-than-thought |roja-gihiştinê=2026-10-19 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ev hilweşîn germahiya navînî û rêjeya baran û berfê li [[Ewropa|Ewropayê]] bi girîngî kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Armstrong McKay |pêşnav=David I. |paşnav2=Staal |pêşnav2=Arie |paşnav3=Abrams |pêşnav3=Jesse F. |paşnav4=Winkelmann |pêşnav4=Ricarda |paşnav5=Sakschewski |pêşnav5=Boris |paşnav6=Loriani |pêşnav6=Sina |paşnav7=Fetzer |pêşnav7=Ingo |paşnav8=Cornell |pêşnav8=Sarah E. |paşnav9=Rockström |pêşnav9=Johan |paşnav10=Lenton |pêşnav10=Timothy M. |tarîx=2022-09-09 |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.abn7950 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=377 |hejmar=6611 |rr=eabn7950 |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref> Di heman demê de dibe ku pirbûna bûyerên hewayên ekstrem zêde bike û bandorên din ên giran jî hebin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hansen |pêşnav=James |paşnav2=Sato |pêşnav2=Makiko |paşnav3=Hearty |pêşnav3=Paul |paşnav4=Ruedy |pêşnav4=Reto |paşnav5=Kelley |pêşnav5=Maxwell |paşnav6=Masson-Delmotte |pêşnav6=Valerie |paşnav7=Russell |pêşnav7=Gary |paşnav8=Tselioudis |pêşnav8=George |paşnav9=Cao |pêşnav9=Junji |paşnav10=Rignot |pêşnav10=Eric |paşnav11=Velicogna |pêşnav11=Isabella |paşnav12=Tormey |pêşnav12=Blair |paşnav13=Donovan |pêşnav13=Bailey |paşnav14=Kandiano |pêşnav14=Evgeniya |paşnav15=von Schuckmann |pêşnav15=Karina |tarîx=2016-03-22 |sernav=Ice melt, sea level rise and superstorms: evidence from paleoclimate data, climate modeling, and modern observations that 2 °C global warming could be dangerous |url=https://acp.copernicus.org/articles/16/3761/2016/ |kovar=Atmospheric Chemistry and Physics |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=16 |hejmar=6 |rr=3761–3812 |doi=10.5194/acp-16-3761-2016 |issn=1680-7316}}</ref> == Awayên giştî == [[Wêne:thermohaline_circulation.svg|thumb|AMOC di têkiliya bi gera termohalîn a gerdûnî re]] Gerandina meridionel a Atlantîkê (AMOC) pergala sereke ya herikîna Okyanûsa Atlantîkê ye û her wiha beşek ji gerandina termohalîn a gerdûnî ye ku okyanûsên cîhanê bi "kemberek veguhastinê" ya yekane ya danûstandina ava berdewam ve girêdide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ |sernav=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |malper=www.ipcc.ch |roja-gihiştinê=2026-11-01 |ziman=en}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-kovar |paşnav=Broecker |pêşnav=Wallace S. |tarîx=2015-10-02 |sernav=The Great Ocean Conveyor |url=https://tos.org/oceanography/article/the-great-ocean-conveyor |kovar=Oceanography |cild=4 |hejmar=2 |rr=79–89 |doi=10.5670/oceanog.1991.07}}</ref> Bi gelemperî di demekê de ku tebeqeyên kûr sartir, tîrtir û şortir in ev ava bi kêmanî germ û kêmtir şor li ser rûyê okyanûsê dimîne ku ev rewş wekê tebeqebûna okyanûsê hatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yamaguchi |pêşnav=Ryohei |paşnav2=Suga |pêşnav2=Toshio |tarîx=2019 |sernav=Trend and Variability in Global Upper-Ocean Stratification Since the 1960s |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2019JC015439 |kovar=Journal of Geophysical Research: Oceans |ziman=en |cild=124 |hejmar=12 |rr=8933–8948 |doi=10.1029/2019JC015439 |issn=2169-9291}}</ref> Ava kûr di encama danûstandineke bi tebeqeya tevlîhevkirî ya okyanûsê re, germ dibe û/an jî şoriya xwe winda dike ku di encamê de tîrbûna avê kêm dibe û ber bi rûyê ava okyanûsê ve bilind dibe. Di navbera tebeqeyên okyanûsan de û di navbera beşên Okyanûsa Cîhanê de cudahiyên germahî û xwêbûnê hene ku ev her du faktor bi hev re bûne sedema gera termohalînê.<ref name=":2" /> Ji ber ku Okyanûsa Pasîfîkê ava zêde yên barana ava şirîn werdigire, li gorî okyanûsên din ên cîhanê şorahiya ava Okyanûsa Pasîfîkê kêm e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Craig |pêşnav=Philip M. |paşnav2=Ferreira |pêşnav2=David |paşnav3=Methven |pêşnav3=John |tarîx=2017-01-01 |sernav=The contrast between Atlantic and Pacific surface water fluxes |url=https://tellusjournal.org/articles/10.1080/16000870.2017.1330454 |kovar=Tellus |ziman=en |cild=69 |hejmar=1 |doi=10.1080/16000870.2017.1330454 |issn=3035-9554}}</ref> Ji ber vê yekê ava rûyê Okyanûsa Pasîfîkê têra xwe şor nîne ku dakeve kûrahiya zêdetirî çend sed metreyan ku ev jî tê vê wateyê ku divê ava kûrahiya okyanûsê ji cihekî din were.<ref name=":2" /> Ava okyanûsê li Atlantîkaya Bakur ji ava Pasîfîkê şortir e ku qismek ji ber ku dûkelbûna berfireh a li ser rûyê erdê xwê di nav ava mayî de kom dike û qismeke din jî ji ber ku qeşaya deryaya nêzîkê çerxa Arktîkê xwê di zivistanê de dema ku diqelişe derdixe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://nsidc.org/learn |sernav=Learn {{!}} National Snow and Ice Data Center |malper=nsidc.org |roja-gihiştinê=2026-11-01}}</ref> Şilbûna dûkelbûyî ya li Atlantîkê berê ku wekê baran vegere, bi lez ji aliyê gerandina atmosferê ve tê birin. Bayên bazirganî vê şilbûnê li seranserê Amerîkaya Navîn û rojhilatê Pasîfîka Bakur vediguhezînin ku li wir wekê baran dibare.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wang |pêşnav=Chunzai |paşnav2=Zhang |pêşnav2=Liping |paşnav3=Lee |pêşnav3=Sang-Ki |tarîx=2013-02-15 |sernav=Response of Freshwater Flux and Sea Surface Salinity to Variability of the Atlantic Warm Pool |url=http://journals.ametsoc.org/doi/10.1175/JCLI-D-12-00284.1 |kovar=Journal of Climate |ziman=en |cild=26 |hejmar=4 |rr=1249–1267 |doi=10.1175/JCLI-D-12-00284.1 |issn=0894-8755}}</ref> Rêzeçiyayên mezin ên wekê Platoya Tîbetî, Çiyayên Kevirî û Andê rê li ber veguhestina şilbûna wekhev vedigerînin Atlantîkê. Ji ber vê pêvajoyê, ava rûyê Atlantîkê şor dibe û ji ber vê yekê jî tîr dibe ku di dawiyê de ber bi jêr ve diçe û ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) çêdike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Marshall |pêşnav=John |paşnav2=Speer |pêşnav2=Kevin |tarîx=2012 |sernav=Closure of the meridional overturning circulation through Southern Ocean upwelling |url=https://www.nature.com/articles/ngeo1391 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=5 |hejmar=3 |rr=171–180 |doi=10.1038/ngeo1391 |issn=1752-0908}}</ref> Avabûna NADW bi giranî li deryayên Nordîk çêdibe û têkeliyek tevlihev a girseyên avên herêmî yên wekê Ava Serherikîna Tengava Danîmarkayê (DSOW), Ava Serherikîna Îzlenda-Skotlandayê (ISOW) û Ava Serherikîna Deryayên Nordîk vedihewîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yashayaev |pêşnav=Igor |paşnav2=Loder |pêşnav2=John W. |tarîx=2009 |sernav=Enhanced production of Labrador Sea Water in 2008 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2008GL036162 |kovar=Geophysical Research Letters |ziman=en |cild=36 |hejmar=1 |doi=10.1029/2008GL036162 |issn=1944-8007}}</ref> Ava Deryaya Labrador jî dibe ku roleke girîng bilîze lê delîlên zêde nîşan didin ku ava li deryayên Labrador û deryayên Irminger bi giranî di nav Gyre ya Atlantîkaya Bakur re digere û bi mayî ya AMOCê re tevliheviyeke hindik heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ocean, Cryosphere and Sea Level Change |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2023 |rr=1211–1362 |isbn=978-1-009-15788-9 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) |url=https://www.cambridge.org/core/books/climate-change-2021-the-physical-science-basis/ocean-cryosphere-and-sea-level-change/F61263910A16BD9FDE86921E85E1E4D5 |doi=10.1017/9781009157896.011}}</ref> NADW (ava kûr a Atlantîkaya Bakur) tebeqeya avê ya herî kûr a Okyanûsa Atlantîkê ye nîne û ava binî ya Antarktîkayê (AABW) di her hewzeke ku ji 4.000 metreyan kûrtir e de ye ku ev av her tim tebeqeya okyanûsê ya herî tîr û herî kûr e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://glossary.ametsoc.org/wiki/antarctic-bottom-water/ |sernav=Antarctic Bottom Water - Glossary of Meteorology |malper=glossary.ametsoc.org |roja-gihiştinê=2026-11-02}}</ref> Gava beşên jorîn ên AABWyê ber bi jor ve bilind dibin, ev av tevlî NADWyê dibin û hêza avê zêde dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Broecker |pêşnav=Wallace S. |tarîx=2015-10-02 |sernav=The Great Ocean Conveyor |url=https://tos.org/oceanography/article/the-great-ocean-conveyor |kovar=Oceanography |cild=4 |hejmar=2 |rr=79–89 |doi=10.5670/oceanog.1991.07}}</ref> Pêkhatina NADWyê her wiha destpêka koma jêrîn a gera avê ye. Tevgera daketina ku dibe sedema pêkhatina NADWyê, bi vî girseyeke wekhev a tevgera bilindbûnê (upwelling) tê hevsengkirin. Li Atlantîkaya rojava, veguhastina ekmanê ku zêdebûna tevlîhevkirina tebeqeyên okyanûsê ye û ji ber çalakiya bayê çêdibe, dibe sedema bilindbûneke bihêz a ava li herêmên Herika Kanaryayê û Herika Benguelayê ku ev herik li peravên bakurê rojava û başûrê rojavayê [[Afrîka|Afrîkayê]] cih digirin. Her çend heta girtina rêya deryayî ya [[Amerîkaya Navîn]] di dawiya serdema Pliyosenê de, rewşeke berevajî hebe jî, li gorî daneyên sala 2014an bilindbûna avê li derdora [[Herika Kanaryayê]] ji ya [[Herika Benguelayê]] pir bihêztir e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Boessenkool |pêşnav=K. P. |paşnav2=Hall |pêşnav2=I. R. |paşnav3=Elderfield |pêşnav3=H. |paşnav4=Yashayaev |pêşnav4=I. |tarîx=2007 |sernav=North Atlantic climate and deep-ocean flow speed changes during the last 230 years |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2007GL030285 |kovar=Geophysical Research Letters |ziman=en |cild=34 |hejmar=13 |doi=10.1029/2007GL030285 |issn=1944-8007}}</ref> Li Atlantîkaya Rojhilat, bilindbûneke berbiçav a avê tenê di mehên diyar ên salê de pêk tê ku ev sedem jî ev e ku li vê herêmê termoklîna (tebeqeya guherîna germahiyê) kûr heye, ji ber vê yekê rewş li vir zêdetir girêdayî germahiya rûyê deryayê ye, ne ku ji ber çalakiya bayê ye. Her wiha çerxeke bilindbûna ava çendsalî jî heye ku bi çerxa El Niño/La Niña re hevaheng e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wang |pêşnav=Li-Chiao |paşnav2=Jin |pêşnav2=Fei-Fei |paşnav3=Wu |pêşnav3=Chau-Ron |paşnav4=Hsu |pêşnav4=Huang-Hsiung |tarîx=2017 |sernav=Dynamics of upwelling annual cycle in the equatorial Atlantic Ocean |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2017GL072588 |kovar=Geophysical Research Letters |ziman=en |cild=44 |hejmar=8 |rr=3737–3743 |doi=10.1002/2017GL072588 |issn=1944-8007}}</ref> Di heman demê de, ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) ber bi başûr ve diçe û li dawiya başûr a xeta derbasbûna Atlantîkê, nêzîkê ji %80 ji vê avê li Okyanûsa Başûr derdikeve ser rûyê avê ku ev yek avê bi gera zivirî ya Okyanûsa Başûr (SOOC) ve girê dide. Piştê derketina ser rûyê avê, hatiye fêmkirin ku av yek ji du rêyan dişopîne. Ava ku nêzîkî Antarktîkayê derdikeve ser rûyê avê, bi ihtimaleke mezin ji ber qeşaya deryayî ya Antarktîkayê sar dibe û dîsa dadikeve girseyên jêrîn a vê gerê. Beşek ji vê avê tevlê AABW dibe, lê beşê mayî yê herika girseya jêrîn di dawiyê de digihîje kûrahiyên Okyanûsa Pasîfîk û Okyanûsa Hindî. Ava ku li latîtûdên nizm (nêzîktirî ekvatorê) ku qeşa lê tune ye, derdikeve ser rûyê avê, ji ber veguhastina ekmanê (Ekman transport) zêdetir ber bi bakur ve diçe û tevlê girseya jorîn dibe. Ava germ a di girseya jorîn de ji herika vegerê ya ber bi Atlantîka Bakur ve berpirsiyar e ku ev herik bi piranî li dora peravên Afrîkayê û bi navgîniya arşîpelên Endonezyayê pêk tê. Gava ev av vedigere Atlantîkaya Bakur, sartir û tîrtir dibe, dadikeve binê avê û dîsa tevlê NADWê dibe. == Rola di pergala avhewayê de == [[Wêne:Wang 2022 strong AMOC role.png|thumb|Veguhastina germê ji okyanûsê ber bi atmosferê ve (li aliyê çepê) û zêdebûna rêjeya germa li Okyanûsa Atlantîkê (li aliyê rastê) ku dema AMOC bi hêz e, tê dîtin.]] Deverên rojbendî beşa herî germ a cîhanê ye û ji ber termodînamîkê, ev germahî ber bi cemseran ve diçe. Piraniya vê germahîyê bi gerandina atmosferê ve tê veguhastin lê herikînên okyanûsê ya germ û rûberî roleke girîng dilîzin. Germahî ji rojbendê ber bi bakur an jî başûr ve diçe; Okyanûsa Atlantîk tekane okyanûs e ku herikîna germahîyê ber bi bakur ve ye. Beşeke mezin a veguhastina germê li Okyanûsa Atlantîkê ji aliyê "Gulf Stream"ê pêk tê ku ev herikeke rûyî ye ku ava germ ji herêma Karîbê ber bi bakur ve dibe. Her çend tevahiya herika Gulf Streamê tenê ji aliyê bayê ve were pêşvebirin jî, beşa wê ya herî bakurî ango Herika Atlantîka Bakur, piraniya germa xwe ji danûstendina termohalîn a di çarçoveya AMOCê de werdigire. Bi vê awayê AMOC heta ji %25ê tevahiya germê ber bi nîvkada bakur ve vediguhêze û di avhewaya derdora bakurê rojavayê Ewropayê de roleke girîng dilîze. Ji ber ku şêwazên atmosferî jî di veguhastina germê de roleke mezin dileyizin ku ev raman dibêje "ger veguhastina germê bi rêya herikên okyanûsê nebûya, dê avhewaya Ewropaya Bakur bi qasê avhewaya Amerîkaya Bakur a bakur sar bûya" (ango heta 15–20 °C (27–36 °F) sartir) ku bi giştî wekê ramaneke şaş tê dîtin. Her çend lêkolîneke modelkirinê pêşniyar kiriye ku hilweşîna AMOCê dikare di nava sedsalekê de bibe sedema sarbûneke mîna Serdema Qeşayê ku berfirehbûna qeşaya deryayê û çêbûna girseyên cemedan jî di nav de ne lê rastbûna van encaman cihê gumanê ye. Li ser vê yekê lihevkirinek heye ku AMOC, Ewropaya Bakur û Ewropaya Rojava ji ya ku dê di rewşeke din de bûya, germtir dihêle û ev cudahî li gorî herêmê di navbera 4 °C û 10 °C de diguhere. Wek mînak lêkolînên li ser Herika Floridayê (Florida Current) nîşan didin ku Herika Kendavê (Gulf Stream) di navbera salên 1200 û 1850î de, ji ber zêdebûna xwêbûna rûyê avê, bi qasê ji %10 lawaztir bûye û ev yek bi ihtîmaleke mezin bûye sedema wan şert û mercên ku wekê "Serdema Qeşayê ya Biçûk" (Little Ice Age) hatine naskirin. AMOC bi du awayên sereke Okyanûsa Atlantîkê vediguherîne depoyeke karbona bi bandortir. Ya yekem, tevgera hilkişîna avê, mêjerên mezin ên xurekên pêwîst digihîne avên rûyê okyanûsê; ev yek piştgiriyê dide mezinbûna fîtoplanktonan ku di encamê de hilberîna seretayî ya deryayî û mêjera giştî ya fotosentezê li avên rûyê okyanûsê zêde dike. Ya duyem jî di ava ku ji kûrahiyê derdikeve rûyê avê de, asta karbona heliyayî kêm e; sedem jî ew e ku ev av bi gelemperî 1000 salî ye û rastî zêdebûna {{CO2}} ya ku ji ber çalakiyên mirovan di atmosferê de pêk hatiye, nehatiye. Ev av li gorî avên rûyî yên ku bi karbonê zêdetir têr bûne, mêjerên mezintir karbonê dikişîne nava xwe û dema ku ev av ber bi kûrahiyê ve diçe, rê li ber wê tê girtin ku karbonê dîsa berdide atmosferê. Her çend Okyanûsa Başûr bi awayekî berbiçav mezintirîn depoya karbona okyanûsan be jî, Atlantîka Bakur di nîvkada bakur de depoya karbona herî mezin e. === Guherînên ji nişka ve ku di dema Pleystosena dereng de pêk hatiye === Ji ber ku gera zivirî ya merîdyonal a Atlantîkê (AMOC) bi rêzetêkiliyên di navbera tebeqeyên ava okyanûsa xwedî germahî û şoriya cûda ve girêdayî ye ku ev pergal ne statîk e; berevajî vê, ew rastê guherînên biçûk û periyodîk û her wiha guherînên mezin û demdirêj hatiye ku ev jî encama bandorên derveyî ne. Gelek ji van guherînan di serdema pleîstosena Dereng (ji 126.000 heta 11.700 sal berê) de pêk hatine ku ev serdem, qonaxa dawî ya jeolojîk ê berî serdema heyî an jî holosenê bû. Her wiha ev serdem, serdema qeşaya dawî jî vedigire ku di zimanê rojane de wekê "serdema qeşaya dawî" hatiye naskirin. Di vê serdemê de, di navbera nîvkoşeyên cîhanê de bîstûpênc guherînên guhertinên germa ji nişka ve çêbûne ku ev guherîn wekê bûyerên Dansgaard–Oeschger (bûyerên D-O) hatine binavkirin. Navê wan ji Willi Dansgaard û Hans Oeschger hatiye ku di salên 1980î de bi analîzkirina mînakên qeşayên ji Grînlendayê, vê bûyerê keşif kirine. Bûyerên D-O bi taybetî bi germbûna bilez a di navbera 8 °C û 15 °C de têne naskirin ku di nava çend dehsalan de li Grînlendayê pêk hatiye. Germbûn li tevahiya herêma Atlantîka Bakur jî çêbûye lê di heman demê de, di van bûyeran de li Okyanûsa Başûr sarbûneke bi heman astê pêk hatiye. Ev rewş bi bihêz bûna AMOCê re hevaheng e ku vê awayê pergala germê ji nîvkoveke dinyayê vediguhezîne nîvkova din a Dinyayê. Germbûna nîvkova bakur bûye sedema helîna qeşayan û wisa dixuyê ku gelek bûyerên D-O bi bûyerên Heinrichê re bi dawî bûne ku di van van bûyeran de, girseyên mezin ên qeşayê ji qeşaya Laurentide ya wê demê qut bûne û ketine nav okyanûsê. Her ku ev girseyên qeşayê di okyanûsê de diheliyan, ava okyanûsê şirîntir (kêmtir şor) bûye û ev yek jî bûye sedema lawazbûna gera avê û rawestana germbûna D-Oyê. Heya roja îro jî ravekirinek hevbeş tune ye ka çima AMOC ewqas guheriye ku bi taybetî ev guherîn tenê di vê serdema qeşayê de pêk hatiye. Hîpotezên hevpar şêwazên çerxî yên guherîna şorbûna li Atlantîka Bakur an jî çerxek şêwaza bayê ji ber mezinbûn û kêmbûna pelên qeşayê yên herêmê vedihewîne ku têra xwe mezin in ku bandorê li şêwazên bayê bikin. Li gorî lêkolînên ji dawiya salên 2010an ve hatiye pêşniyarkirin ku AMOC di serdemên hebûna qatên berfa berfireh û asta kêm a {{CO2}}yê de, herî zêde ji guhertinan re hesas e ku ev yek jî serdema qeşaya dawî kiriye "demeke herî guncaw" ê ji bo guherînên bi vî rengî. Hatiye pêşniyar kirin ku germbûna nîvkada başûr ji ber ku avên germtir ber bi bakur ve bi rêya gera termohalînê ya giştî belav bûne dê şêwazê bide destpêkirin. Delîlên paleoklîmayê niha ne ewqas bihêz in ku bibêjin ka bûyerên D-O bi guhertinên di AMOCê de dest pê kirine an jî AMOC di bersiva tetikek din de guheriye. Wek mînak hinek lêkolîn pêşniyar dikin ku guhertinên di bergê qeşaya deryayê de bûyerên D-O dane destpêkirin ji ber ku ew ê bandorê li germahiya avê û gerê bi rêya bersiva cemed-albedo bikin. Bûyerên D-O bi rêza berevajî hatine hejmartin ku hejmarên herî mezin ê ji bo bûyerên herî kevn hatine diyarkirin. Bûyera duyem a ji dawiyê, ango bûyera Dansgaard–Oeschger 1, nêzîkî 14.690 sal berê qewimiye û nîşana derbasbûna ji serdema "Oldest Dryas" (dryasa herî kevn) ji bo serdema navber a Bølling–Allerød e ku ev serdem heta 12.890 salên beriya niha berdewam kiriye. Navê wê ji du cihên li Danîmarkayê hatiye girtin ku tê de fosîlên riwekan hatine dîtin ku ev riwek tenê di serdemeke bi kêmî germ a nîvkada bakur de dikaribûn bijîn. Germbûna mezin a li nîvkada bakur, bi sarbûna li nîvkada başûr re hevseng bû, ji ber vê yekê di germahiya cîhanî de guherîneke berbiçav çênebûye ku ev rewş bi guherînên di AMOCê (Circilana Meridyonel a Atlantîkê) re lihevhatiye. Di heman demê de destpêka vê serdemê bûye sedema bilindbûna asta deryayê ku ev yek ji ber hilweşîna qeşayê pêk hatiye û wekê "Meltwater pulse 1A" (pêla ava heliyayî 1A) hatiye binavkirin. Qonaxên Bølling û Allerød ên serdema navbera qeşayê bi du sedsalan ji hev cuda bûne ku sarbûna nîvkada bakur, germbûna nîvkada başûr ku wekê Dryasên Kevintir hatine zanîn ji ber ku kulîlka Arktîkê Dryas octopetala li cihê ku daristan di dema navbera qeşayê de mezin bûn serdest bûn. Dema ku germahiyên nîvkada bakur vegeriyan astên nêzîkî qeşayê, dibe ku di nav deh salan de, serdema navbera qeşayê bi destpêkirina serdema Dryasên Ciwan (YD) (12.800-11.700 sal berê) bi dawî bûye. Ev jî ji ber hêdîbûna AMOC a ji nişke be qewimiye ku bi awayekê din dişibe bûyerên Heinrichê ku ji ber nûbûna ji ber windabûna qeşayê ku ji ber qata qeşaya Laurentide çêbûye. Berevajî bûyerên Heinrich ên rastîn, herikînek mezin a ava heliyayî di Çemê Mackenzie re li cihê ku niha Kanada ye hebûye lê cihê ku windabûna girseyî ya qeşayê pêk hatiye pêk nehatiye. Guhertinên mezin di rejîma barînê de, wekê veguheztina herêma hevgirtina întertropîkal ber bi başûr ve, zêdebûna baranê li Amerîkaya Bakur û zuwabûna Amerîkaya Başûr û Ewropayê, çêbûne. Germahiya gerdûnî dîsa di dema Dryasên Ciwan de bi zorê guheriye û germbûna demdirêj, piştê qeşayê piştê ku ew bi dawî bûye, careke din dîsa ji nû ve dest pê kiriye. == Stabilîte û lawazî == [[Wêne:Kim 2022 classic Stommel tipping.png|thumb|Di modelên klasîk ên qutîkî yên stommel de, guherîna krîtîk a AMOCê (AMOC tipping) an ji ber zêdebûneke mezin a qebareya ava şirîn pêk tê ku ev yek gera avê dide rawestandin (B-tipping) – an jî ji ber zêdebûneke biçûktir pêk tê ku di vê rewşê de guherbarbûna xwezayî ya gera avê dibe sedem ku pergal hilweşe (N-tipping). Her ku têketina ava şirîn zêde dibe, îhtîmala pêkhatina N-tippingê jî zêde dibe. Heke ev îhtîmal bigihîje %100î, wê demê B-tipping pêk tê.]] AMOC heya 34 milyon sal berê tune bû. Di piraniya dîroka Erdê de, gera serûbinî ya li nîvkada bakur li Bakurê Pasîfîkê çêbûye. Dema ku deriyê Arktîkê-Atlantîkê girtî bû, delîlên paleoklîmayê nîşan didin ku guheztina gera serûbinî ji Pasîfîkê ber bi Atlantîkê ve 34 milyon sal berê di veguherîna eosen-olîgosenê de pêk hatiye. Vê girtinê bi bingehîn avahiya gera termohalînê guherandiye ku hinek lêkolîneran pêşniyar kirine ku guherîna avhewayê dibe ku di dawiyê de vê guheztinê berevajî bike û gera Pasîfîkê piştî ku AMOC raweste ji nû ve saz bike. Guherîna avhewayê bi germbûna ava rûyê erdê wekê encamek nehevsengiya enerjiya erdê û bi kêmkirina şorbûna ava rûyê erdê ji ber zêdekirina rêjeyên mezin ên ava nû yê ji helandina qeşayê ku bi piranî ji Grînlendayê û bi zêdebûna barîna li ser Atlantîka Bakur bandoran li AMOC dike. Her du sedem jî dê cûdahiya di navbera tebeqeyên rûyê erdê û kûr de zêde bikin û bi vê awayê bilindbûn û daketina ku gerokê dimeşîne dijwartir dike. Di salên 1960an de Henry Stommel ku piraniya lêkolînên li ser AMOCê kiriye, bi modela ku paşê wekê modela Stommel Box hatiye zanîn ku fikra Bifurkasyona Stommel daye zanîn ku tê de AMOC dikare di rewşek bi hêz de hebe mîna ku di tevahiya dîroka tomarkirî de heye an jî bi bandor hilweşe rewşek pir qelstir û baş nebe heya ku germbûn û/an jî jinûvekirina zêde ya ku bûye sedema hilweşînê kêm nebe. Germbûn û jinûvekirin dikarin rasterast bibin sedema hilweşînê an jî gera avê qels bikin heya rewşek ku guherînên wê yên asayî dikarin wê ji xala guheztinê derbas bikin. Îhtîmala ku AMOC pergalek du-îstîqrar e ku an "vekirî" an "vemirî" ye û dikare ji nişke ve hilweşe, ji demê ve mijarek nîqaşa zanistî ye. === Modelkirina hilweşîna AMOCê === Hinek modelên ku piştê xebata Stommel hatine pêşxistin, pêşniyar dikin ku AMOC dikare di navbera hêza xwe ya temam de û hilweşîna xwe ya temam de, xwediyê yek an çend rewşên aram ên navîn be. Ev rewş zêdtir di "modelên erdê ya bi tevliheviya navîn" (EMICs) de tê dîtin ku modelên ku bala xwe didin ser beşên taybet ên pergala avhewayê (wekê AMOC) û beşên din li ber çavan nagirin ku li şûna ku di "modelên gera giştî" (GCMs) de be; modelên ku ji bo simulasyona tevahiya avhewayê wekê "standarda zêrîn" têne hesibandin lê pir caran neçar dimînin ku hinek têkiliyan hêsan bikin. GCM bi gelemperî nîşan didin ku AMOC xwedî rewşek hevsengiyê ya yekane ye û hilweşîna wê dijwar an ne mumkin e. Lêkolîneran fikarên xwe anîne ziman ku ev berxwedana modelkirî ya li hember hilweşînê tenê ji ber ku simulasyonên GCM meyla wan heye ku qebareyên mezin ên ava şirîn ber bi cemsera bakur ve beralî bikin ku li wir ew êdî bandorê li gerandinê nake û ev yek tevgereke ku di xwezayê de çênabe. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[en:Atlantic meridional overturning circulation]] [[Kategorî:Okyanûsnasî]] q3ilu0s1oh5qn4vxt5jwewvdf1uyvdi 2101923 2101922 2026-11-06T17:31:45Z Penaber49 39672 2101923 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:OCP07 Fig-6.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a deryayên Nordîk û hevzênên bin-polar, ligel herikên rûyî (xêzên temam) û herikên kûr (xêzên qut-qut) ku beşek ji gera zivirî ya merîdyonal a Atlantîkê pêk tînin. Rengên xêzan germahiyên nêzîkî nîşan didin.]] '''Gerîdeya veguhêz a merîdyonel a Atlantîkê''' bi kurtasî ya îngilîzî '''AMOC''' (bi îngilîzî: ''Atlantic meridional overturning circulation'') pergala sereke ya herikên [[Okyanûs|okyanûsê]] ye ku li [[Okyanûsa Atlantîk|Okyanûsa Atlantîkê]] di xebatê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ |sernav=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |malper=www.ipcc.ch |roja-gihiştinê=2026-10-19 |ziman=en}}</ref> Ew pergal pêkhateyeke sereke ya pergala gera okyanûsên [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye û di pergala avhewaya gerstêrkê de roleke giring tîne cih. AMOC herikînên Okyanûsa Atlantîkê li ser rûyê avê û di kûrahiyên mezin de vedigire ku ev herikîn ji ber guherînên di avhewayê de, germahî û xwêbûna avê de pêk hatine. Ev herikîn nîvê gera termohalîn a cîhanî pêk tînin ku herikîna herikînên mezin ên okyanûsan vedigire û nîvê din jî gera zivirînê ya [[Okyanûsa Başûr]] vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aoml.noaa.gov/noaa-scientists-detect-reshaping-of-the-meridional-overturning-circulation-in-southern-ocean/ |sernav=Scientists Detect a Reshaping of the MOC in the Southern Ocean |malper=NOAA's Atlantic Oceanographic and Meteorological Laboratory |tarîx=2023-03-29 |roja-gihiştinê=2026-10-19 |ziman=en-US |paşnav=Communications |pêşnav=AOML}}</ref> AMOC ji herikîneke ber bi bakur ve ku ji avên germ û şortir di tebeqeyên jorîn ên Okyanûsa Atlantîkê de pêk hatiye û herikîneke vegerê ye ku ber bi başûr ve ji avên sar, ava kêmtir şor û kûr pêk hatiye. Ava germ a ji başûr şortir e, ji ber ku di herêma tropîkal de rêjeya dûkel bûnê bilindtir e. Ev ava germ û şor tebeqeya jorîn a okyanûsê pêk tîne; lê gava ev tebeqe sar dibe, tîrbûna ava şor zêde dibe û dibe sedem ku ev ava şor ber bi kûrahiyê ve binav bibe ku ev yek beşeke giring ê motora sîstema AMOCê ye. Ev beşên herikînê bi rêya herêmên "zivirîna avê" (overturning) li deryayên Nordîk û Okyanûsa Başûr bi hev ve girêdayî ne. Cihên vê zivirînê bi danûstandina xurt a germî, oksîjena heliyayî, karbon û xurekên din ve girêdayî ne ku ev pêvajo ji bo ekosîstemên okyanûsê û rola wê ya wekê enbarê karbonê (carbon sink) pir girîng e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buckley |pêşnav=Martha W. |paşnav2=Marshall |pêşnav2=John |tarîx=2016 |sernav=Observations, inferences, and mechanisms of the Atlantic Meridional Overturning Circulation: A review |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2015RG000493 |kovar=Reviews of Geophysics |ziman=en |cild=54 |hejmar=1 |rr=5–63 |doi=10.1002/2015RG000493 |issn=1944-9208}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lozier |pêşnav=M. S. |paşnav2=Li |pêşnav2=F. |paşnav3=Bacon |pêşnav3=S. |paşnav4=Bahr |pêşnav4=F. |paşnav5=Bower |pêşnav5=A. S. |paşnav6=Cunningham |pêşnav6=S. A. |paşnav7=de Jong |pêşnav7=M. F. |paşnav8=de Steur |pêşnav8=L. |paşnav9=deYoung |pêşnav9=B. |paşnav10=Fischer |pêşnav10=J. |paşnav11=Gary |pêşnav11=S. F. |paşnav12=Greenan |pêşnav12=B. J. W. |paşnav13=Holliday |pêşnav13=N. P. |paşnav14=Houk |pêşnav14=A. |paşnav15=Houpert |pêşnav15=L. |tarîx=2019 |sernav=A sea change in our view of overturning in the subpolar North Atlantic |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aau6592 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=363 |hejmar=6426 |rr=516–521 |doi=10.1126/science.aau6592}}</ref> Di heman demê de guhertinên di hêza AMOCê de dikarin bandoran li gelek hêmanên pergala avhewayê bikin.<ref name=":1" /> Guherîna avhewayê dibe ku AMOCê bi rêya zêdebûna germahiya okyanûsê û herikîna ava şirîn a zêde ya ku ber ji helandina pelên qeşayên li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ku bi berdewamiya sarbûna Atlantîka Bakur ve girêdayî ye, qels bike. Lêkolînên ku ji nû ve avakirina okyanûsografîkan bikar tînin destnîşan dikin ku ji sala 2015an vir ve, AMOC ji berê şoreşa pîşesaziyê qelstir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rahmstorf |pêşnav=Stefan |paşnav2=Box |pêşnav2=Jason E. |paşnav3=Feulner |pêşnav3=Georg |paşnav4=Mann |pêşnav4=Michael E. |paşnav5=Robinson |pêşnav5=Alexander |paşnav6=Rutherford |pêşnav6=Scott |paşnav7=Schaffernicht |pêşnav7=Erik J. |tarîx=2015 |sernav=Exceptional twentieth-century slowdown in Atlantic Ocean overturning circulation |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2554 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=5 |hejmar=5 |rr=475–480 |doi=10.1038/nclimate2554 |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Caesar |pêşnav=L. |paşnav2=McCarthy |pêşnav2=G. D. |paşnav3=Thornalley |pêşnav3=D. J. R. |paşnav4=Cahill |pêşnav4=N. |paşnav5=Rahmstorf |pêşnav5=S. |tarîx=2021 |sernav=Current Atlantic Meridional Overturning Circulation weakest in last millennium |url=https://www.nature.com/articles/s41561-021-00699-z |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=14 |hejmar=3 |rr=118–120 |doi=10.1038/s41561-021-00699-z |issn=1752-0908}}</ref> Li ser beşdariyên nisbî yên faktorên cûda nîqaş heye û ne diyar e ku çiqas ji vê qelsbûnê ji ber guherîna avhewayê an guherbariya xwezayî ya gerandinê di nav hezar salan de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Latif |pêşnav=Mojib |paşnav2=Sun |pêşnav2=Jing |paşnav3=Visbeck |pêşnav3=Martin |paşnav4=Hadi Bordbar |pêşnav4=M. |tarîx=2022 |sernav=Natural variability has dominated Atlantic Meridional Overturning Circulation since 1900 |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01342-4 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=455–460 |doi=10.1038/s41558-022-01342-4 |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilbourne |pêşnav=K. Halimeda |paşnav2=Wanamaker |pêşnav2=Alan D. |paşnav3=Moffa-Sanchez |pêşnav3=Paola |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=David J. |paşnav5=Amrhein |pêşnav5=Daniel E. |paşnav6=Butler |pêşnav6=Paul G. |paşnav7=Gebbie |pêşnav7=Geoffrey |paşnav8=Goes |pêşnav8=Marlos |paşnav9=Jansen |pêşnav9=Malte F. |paşnav10=Little |pêşnav10=Christopher M. |paşnav11=Mette |pêşnav11=Madelyn |paşnav12=Moreno-Chamarro |pêşnav12=Eduardo |paşnav13=Ortega |pêşnav13=Pablo |paşnav14=Otto-Bliesner |pêşnav14=Bette L. |paşnav15=Rossby |pêşnav15=Thomas |tarîx=2022 |sernav=Atlantic circulation change still uncertain |url=https://www.nature.com/articles/s41561-022-00896-4 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=15 |hejmar=3 |rr=165–167 |doi=10.1038/s41561-022-00896-4 |issn=1752-0908}}</ref> Modelên avhewayê pêşbînî dikin ku AMOC dê di sedsala 21ê de zêdetir qels bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Summary for Policymakers |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2022 |rr=3–36 |isbn=978-1-009-15796-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) |url=https://www.cambridge.org/core/books/ocean-and-cryosphere-in-a-changing-climate/summary-for-policymakers/097A895553D86981DFE6195ADFD3DDA4 |doi=10.1017/9781009157964.001}}</ref> Ji ber ku ev herêm ji aliyê herika [[Atlantîkaya Bakur]] ve germ dibin, dibe ku ev qelsbûn germahiya hewaya navînî ya li [[Skandînavya]], [[Brîtanyaya Mezin]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlendayê]] kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lenton |pêşnav=Timothy M. |paşnav2=Held |pêşnav2=Hermann |paşnav3=Kriegler |pêşnav3=Elmar |paşnav4=Hall |pêşnav4=Jim W. |paşnav5=Lucht |pêşnav5=Wolfgang |paşnav6=Rahmstorf |pêşnav6=Stefan |paşnav7=Schellnhuber |pêşnav7=Hans Joachim |tarîx=2008-02-12 |sernav=Tipping elements in the Earth's climate system |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.0705414105 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=105 |hejmar=6 |rr=1786–1793 |doi=10.1073/pnas.0705414105 |pmc=2538841 |pmid=18258748}}</ref> Qelsbûna AMOCê dibe ku bilindbûna asta deryayê li dora Amerîkaya Bakur jî bileztir bike û hilberîna seretayî ya li Atlantîkaya Bakur kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schmittner |pêşnav=Andreas |tarîx=2005 |sernav=Decline of the marine ecosystem caused by a reduction in the Atlantic overturning circulation |url=https://www.nature.com/articles/nature03476 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=434 |hejmar=7033 |rr=628–633 |doi=10.1038/nature03476 |issn=1476-4687}}</ref> Lawazbûna giran a AMOCê dikare bibe sedema hilweşîna gera veguhêzê dibe ku neguhere û ji ber vê yekê dibe ku bibe yek ji xalên çerxa guhertina dramatîk a di pergala avhewayê de.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Carrington |pêşnav=Damian |paşnav2=editor |pêşnav2=Damian Carrington Environment |tarîx=2026-04-15 |sernav=Critical Atlantic current significantly more likely to collapse than thought |url=https://www.theguardian.com/environment/2026/apr/15/critical-atlantic-current-significantly-more-likely-to-collapse-than-thought |roja-gihiştinê=2026-10-19 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ev hilweşîn germahiya navînî û rêjeya baran û berfê li [[Ewropa|Ewropayê]] bi girîngî kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Armstrong McKay |pêşnav=David I. |paşnav2=Staal |pêşnav2=Arie |paşnav3=Abrams |pêşnav3=Jesse F. |paşnav4=Winkelmann |pêşnav4=Ricarda |paşnav5=Sakschewski |pêşnav5=Boris |paşnav6=Loriani |pêşnav6=Sina |paşnav7=Fetzer |pêşnav7=Ingo |paşnav8=Cornell |pêşnav8=Sarah E. |paşnav9=Rockström |pêşnav9=Johan |paşnav10=Lenton |pêşnav10=Timothy M. |tarîx=2022-09-09 |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.abn7950 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=377 |hejmar=6611 |rr=eabn7950 |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref> Di heman demê de dibe ku pirbûna bûyerên hewayên ekstrem zêde bike û bandorên din ên giran jî hebin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hansen |pêşnav=James |paşnav2=Sato |pêşnav2=Makiko |paşnav3=Hearty |pêşnav3=Paul |paşnav4=Ruedy |pêşnav4=Reto |paşnav5=Kelley |pêşnav5=Maxwell |paşnav6=Masson-Delmotte |pêşnav6=Valerie |paşnav7=Russell |pêşnav7=Gary |paşnav8=Tselioudis |pêşnav8=George |paşnav9=Cao |pêşnav9=Junji |paşnav10=Rignot |pêşnav10=Eric |paşnav11=Velicogna |pêşnav11=Isabella |paşnav12=Tormey |pêşnav12=Blair |paşnav13=Donovan |pêşnav13=Bailey |paşnav14=Kandiano |pêşnav14=Evgeniya |paşnav15=von Schuckmann |pêşnav15=Karina |tarîx=2016-03-22 |sernav=Ice melt, sea level rise and superstorms: evidence from paleoclimate data, climate modeling, and modern observations that 2 °C global warming could be dangerous |url=https://acp.copernicus.org/articles/16/3761/2016/ |kovar=Atmospheric Chemistry and Physics |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=16 |hejmar=6 |rr=3761–3812 |doi=10.5194/acp-16-3761-2016 |issn=1680-7316}}</ref> == Awayên giştî == [[Wêne:thermohaline_circulation.svg|thumb|AMOC di têkiliya bi gera termohalîn a gerdûnî re]] Gerandina meridionel a Atlantîkê (AMOC) pergala sereke ya herikîna Okyanûsa Atlantîkê ye û her wiha beşek ji gerandina termohalîn a gerdûnî ye ku okyanûsên cîhanê bi "kemberek veguhastinê" ya yekane ya danûstandina ava berdewam ve girêdide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ |sernav=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |malper=www.ipcc.ch |roja-gihiştinê=2026-11-01 |ziman=en}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-kovar |paşnav=Broecker |pêşnav=Wallace S. |tarîx=2015-10-02 |sernav=The Great Ocean Conveyor |url=https://tos.org/oceanography/article/the-great-ocean-conveyor |kovar=Oceanography |cild=4 |hejmar=2 |rr=79–89 |doi=10.5670/oceanog.1991.07}}</ref> Bi gelemperî di demekê de ku tebeqeyên kûr sartir, tîrtir û şortir in ev ava bi kêmanî germ û kêmtir şor li ser rûyê okyanûsê dimîne ku ev rewş wekê tebeqebûna okyanûsê hatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yamaguchi |pêşnav=Ryohei |paşnav2=Suga |pêşnav2=Toshio |tarîx=2019 |sernav=Trend and Variability in Global Upper-Ocean Stratification Since the 1960s |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2019JC015439 |kovar=Journal of Geophysical Research: Oceans |ziman=en |cild=124 |hejmar=12 |rr=8933–8948 |doi=10.1029/2019JC015439 |issn=2169-9291}}</ref> Ava kûr di encama danûstandineke bi tebeqeya tevlîhevkirî ya okyanûsê re, germ dibe û/an jî şoriya xwe winda dike ku di encamê de tîrbûna avê kêm dibe û ber bi rûyê ava okyanûsê ve bilind dibe. Di navbera tebeqeyên okyanûsan de û di navbera beşên Okyanûsa Cîhanê de cudahiyên germahî û xwêbûnê hene ku ev her du faktor bi hev re bûne sedema gera termohalînê.<ref name=":2" /> Ji ber ku Okyanûsa Pasîfîkê ava zêde yên barana ava şirîn werdigire, li gorî okyanûsên din ên cîhanê şorahiya ava Okyanûsa Pasîfîkê kêm e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Craig |pêşnav=Philip M. |paşnav2=Ferreira |pêşnav2=David |paşnav3=Methven |pêşnav3=John |tarîx=2017-01-01 |sernav=The contrast between Atlantic and Pacific surface water fluxes |url=https://tellusjournal.org/articles/10.1080/16000870.2017.1330454 |kovar=Tellus |ziman=en |cild=69 |hejmar=1 |doi=10.1080/16000870.2017.1330454 |issn=3035-9554}}</ref> Ji ber vê yekê ava rûyê Okyanûsa Pasîfîkê têra xwe şor nîne ku dakeve kûrahiya zêdetirî çend sed metreyan ku ev jî tê vê wateyê ku divê ava kûrahiya okyanûsê ji cihekî din were.<ref name=":2" /> Ava okyanûsê li Atlantîkaya Bakur ji ava Pasîfîkê şortir e ku qismek ji ber ku dûkelbûna berfireh a li ser rûyê erdê xwê di nav ava mayî de kom dike û qismeke din jî ji ber ku qeşaya deryaya nêzîkê çerxa Arktîkê xwê di zivistanê de dema ku diqelişe derdixe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://nsidc.org/learn |sernav=Learn {{!}} National Snow and Ice Data Center |malper=nsidc.org |roja-gihiştinê=2026-11-01}}</ref> Şilbûna dûkelbûyî ya li Atlantîkê berê ku wekê baran vegere, bi lez ji aliyê gerandina atmosferê ve tê birin. Bayên bazirganî vê şilbûnê li seranserê Amerîkaya Navîn û rojhilatê Pasîfîka Bakur vediguhezînin ku li wir wekê baran dibare.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wang |pêşnav=Chunzai |paşnav2=Zhang |pêşnav2=Liping |paşnav3=Lee |pêşnav3=Sang-Ki |tarîx=2013-02-15 |sernav=Response of Freshwater Flux and Sea Surface Salinity to Variability of the Atlantic Warm Pool |url=http://journals.ametsoc.org/doi/10.1175/JCLI-D-12-00284.1 |kovar=Journal of Climate |ziman=en |cild=26 |hejmar=4 |rr=1249–1267 |doi=10.1175/JCLI-D-12-00284.1 |issn=0894-8755}}</ref> Rêzeçiyayên mezin ên wekê Platoya Tîbetî, Çiyayên Kevirî û Andê rê li ber veguhestina şilbûna wekhev vedigerînin Atlantîkê. Ji ber vê pêvajoyê, ava rûyê Atlantîkê şor dibe û ji ber vê yekê jî tîr dibe ku di dawiyê de ber bi jêr ve diçe û ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) çêdike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Marshall |pêşnav=John |paşnav2=Speer |pêşnav2=Kevin |tarîx=2012 |sernav=Closure of the meridional overturning circulation through Southern Ocean upwelling |url=https://www.nature.com/articles/ngeo1391 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=5 |hejmar=3 |rr=171–180 |doi=10.1038/ngeo1391 |issn=1752-0908}}</ref> Avabûna NADW bi giranî li deryayên Nordîk çêdibe û têkeliyek tevlihev a girseyên avên herêmî yên wekê Ava Serherikîna Tengava Danîmarkayê (DSOW), Ava Serherikîna Îzlenda-Skotlandayê (ISOW) û Ava Serherikîna Deryayên Nordîk vedihewîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yashayaev |pêşnav=Igor |paşnav2=Loder |pêşnav2=John W. |tarîx=2009 |sernav=Enhanced production of Labrador Sea Water in 2008 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2008GL036162 |kovar=Geophysical Research Letters |ziman=en |cild=36 |hejmar=1 |doi=10.1029/2008GL036162 |issn=1944-8007}}</ref> Ava Deryaya Labrador jî dibe ku roleke girîng bilîze lê delîlên zêde nîşan didin ku ava li deryayên Labrador û deryayên Irminger bi giranî di nav Gyre ya Atlantîkaya Bakur re digere û bi mayî ya AMOCê re tevliheviyeke hindik heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ocean, Cryosphere and Sea Level Change |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2023 |rr=1211–1362 |isbn=978-1-009-15788-9 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) |url=https://www.cambridge.org/core/books/climate-change-2021-the-physical-science-basis/ocean-cryosphere-and-sea-level-change/F61263910A16BD9FDE86921E85E1E4D5 |doi=10.1017/9781009157896.011}}</ref> NADW (ava kûr a Atlantîkaya Bakur) tebeqeya avê ya herî kûr a Okyanûsa Atlantîkê ye nîne û ava binî ya Antarktîkayê (AABW) di her hewzeke ku ji 4.000 metreyan kûrtir e de ye ku ev av her tim tebeqeya okyanûsê ya herî tîr û herî kûr e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://glossary.ametsoc.org/wiki/antarctic-bottom-water/ |sernav=Antarctic Bottom Water - Glossary of Meteorology |malper=glossary.ametsoc.org |roja-gihiştinê=2026-11-02}}</ref> Gava beşên jorîn ên AABWyê ber bi jor ve bilind dibin, ev av tevlî NADWyê dibin û hêza avê zêde dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Broecker |pêşnav=Wallace S. |tarîx=2015-10-02 |sernav=The Great Ocean Conveyor |url=https://tos.org/oceanography/article/the-great-ocean-conveyor |kovar=Oceanography |cild=4 |hejmar=2 |rr=79–89 |doi=10.5670/oceanog.1991.07}}</ref> Pêkhatina NADWyê her wiha destpêka koma jêrîn a gera avê ye. Tevgera daketina ku dibe sedema pêkhatina NADWyê, bi vî girseyeke wekhev a tevgera bilindbûnê (upwelling) tê hevsengkirin. Li Atlantîkaya rojava, veguhastina ekmanê ku zêdebûna tevlîhevkirina tebeqeyên okyanûsê ye û ji ber çalakiya bayê çêdibe, dibe sedema bilindbûneke bihêz a ava li herêmên Herika Kanaryayê û Herika Benguelayê ku ev herik li peravên bakurê rojava û başûrê rojavayê [[Afrîka|Afrîkayê]] cih digirin. Her çend heta girtina rêya deryayî ya [[Amerîkaya Navîn]] di dawiya serdema Pliyosenê de, rewşeke berevajî hebe jî, li gorî daneyên sala 2014an bilindbûna avê li derdora [[Herika Kanaryayê]] ji ya [[Herika Benguelayê]] pir bihêztir e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Boessenkool |pêşnav=K. P. |paşnav2=Hall |pêşnav2=I. R. |paşnav3=Elderfield |pêşnav3=H. |paşnav4=Yashayaev |pêşnav4=I. |tarîx=2007 |sernav=North Atlantic climate and deep-ocean flow speed changes during the last 230 years |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2007GL030285 |kovar=Geophysical Research Letters |ziman=en |cild=34 |hejmar=13 |doi=10.1029/2007GL030285 |issn=1944-8007}}</ref> Li Atlantîkaya Rojhilat, bilindbûneke berbiçav a avê tenê di mehên diyar ên salê de pêk tê ku ev sedem jî ev e ku li vê herêmê termoklîna (tebeqeya guherîna germahiyê) kûr heye, ji ber vê yekê rewş li vir zêdetir girêdayî germahiya rûyê deryayê ye, ne ku ji ber çalakiya bayê ye. Her wiha çerxeke bilindbûna ava çendsalî jî heye ku bi çerxa El Niño/La Niña re hevaheng e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wang |pêşnav=Li-Chiao |paşnav2=Jin |pêşnav2=Fei-Fei |paşnav3=Wu |pêşnav3=Chau-Ron |paşnav4=Hsu |pêşnav4=Huang-Hsiung |tarîx=2017 |sernav=Dynamics of upwelling annual cycle in the equatorial Atlantic Ocean |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2017GL072588 |kovar=Geophysical Research Letters |ziman=en |cild=44 |hejmar=8 |rr=3737–3743 |doi=10.1002/2017GL072588 |issn=1944-8007}}</ref> Di heman demê de, ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) ber bi başûr ve diçe û li dawiya başûr a xeta derbasbûna Atlantîkê, nêzîkê ji %80 ji vê avê li Okyanûsa Başûr derdikeve ser rûyê avê ku ev yek avê bi gera zivirî ya Okyanûsa Başûr (SOOC) ve girê dide. Piştê derketina ser rûyê avê, hatiye fêmkirin ku av yek ji du rêyan dişopîne. Ava ku nêzîkî Antarktîkayê derdikeve ser rûyê avê, bi ihtimaleke mezin ji ber qeşaya deryayî ya Antarktîkayê sar dibe û dîsa dadikeve girseyên jêrîn a vê gerê. Beşek ji vê avê tevlê AABW dibe, lê beşê mayî yê herika girseya jêrîn di dawiyê de digihîje kûrahiyên Okyanûsa Pasîfîk û Okyanûsa Hindî. Ava ku li latîtûdên nizm (nêzîktirî ekvatorê) ku qeşa lê tune ye, derdikeve ser rûyê avê, ji ber veguhastina ekmanê (Ekman transport) zêdetir ber bi bakur ve diçe û tevlê girseya jorîn dibe. Ava germ a di girseya jorîn de ji herika vegerê ya ber bi Atlantîka Bakur ve berpirsiyar e ku ev herik bi piranî li dora peravên Afrîkayê û bi navgîniya arşîpelên Endonezyayê pêk tê. Gava ev av vedigere Atlantîkaya Bakur, sartir û tîrtir dibe, dadikeve binê avê û dîsa tevlê NADWê dibe. == Rola di pergala avhewayê de == [[Wêne:Wang 2022 strong AMOC role.png|thumb|Veguhastina germê ji okyanûsê ber bi atmosferê ve (li aliyê çepê) û zêdebûna rêjeya germa li Okyanûsa Atlantîkê (li aliyê rastê) ku dema AMOC bi hêz e, tê dîtin.]] Deverên rojbendî beşa herî germ a cîhanê ye û ji ber termodînamîkê, ev germahî ber bi cemseran ve diçe. Piraniya vê germahîyê bi gerandina atmosferê ve tê veguhastin lê herikînên okyanûsê ya germ û rûberî roleke girîng dilîzin. Germahî ji rojbendê ber bi bakur an jî başûr ve diçe; Okyanûsa Atlantîk tekane okyanûs e ku herikîna germahîyê ber bi bakur ve ye. Beşeke mezin a veguhastina germê li Okyanûsa Atlantîkê ji aliyê "Gulf Stream"ê pêk tê ku ev herikeke rûyî ye ku ava germ ji herêma Karîbê ber bi bakur ve dibe. Her çend tevahiya herika Gulf Streamê tenê ji aliyê bayê ve were pêşvebirin jî, beşa wê ya herî bakurî ango Herika Atlantîka Bakur, piraniya germa xwe ji danûstendina termohalîn a di çarçoveya AMOCê de werdigire. Bi vê awayê AMOC heta ji %25ê tevahiya germê ber bi nîvkada bakur ve vediguhêze û di avhewaya derdora bakurê rojavayê Ewropayê de roleke girîng dilîze. Ji ber ku şêwazên atmosferî jî di veguhastina germê de roleke mezin dileyizin ku ev raman dibêje "ger veguhastina germê bi rêya herikên okyanûsê nebûya, dê avhewaya Ewropaya Bakur bi qasê avhewaya Amerîkaya Bakur a bakur sar bûya" (ango heta 15–20 °C (27–36 °F) sartir) ku bi giştî wekê ramaneke şaş tê dîtin. Her çend lêkolîneke modelkirinê pêşniyar kiriye ku hilweşîna AMOCê dikare di nava sedsalekê de bibe sedema sarbûneke mîna Serdema Qeşayê ku berfirehbûna qeşaya deryayê û çêbûna girseyên cemedan jî di nav de ne lê rastbûna van encaman cihê gumanê ye. Li ser vê yekê lihevkirinek heye ku AMOC, Ewropaya Bakur û Ewropaya Rojava ji ya ku dê di rewşeke din de bûya, germtir dihêle û ev cudahî li gorî herêmê di navbera 4 °C û 10 °C de diguhere. Wek mînak lêkolînên li ser Herika Floridayê (Florida Current) nîşan didin ku Herika Kendavê (Gulf Stream) di navbera salên 1200 û 1850î de, ji ber zêdebûna xwêbûna rûyê avê, bi qasê ji %10 lawaztir bûye û ev yek bi ihtîmaleke mezin bûye sedema wan şert û mercên ku wekê "Serdema Qeşayê ya Biçûk" (Little Ice Age) hatine naskirin. AMOC bi du awayên sereke Okyanûsa Atlantîkê vediguherîne depoyeke karbona bi bandortir. Ya yekem, tevgera hilkişîna avê, mêjerên mezin ên xurekên pêwîst digihîne avên rûyê okyanûsê; ev yek piştgiriyê dide mezinbûna fîtoplanktonan ku di encamê de hilberîna seretayî ya deryayî û mêjera giştî ya fotosentezê li avên rûyê okyanûsê zêde dike. Ya duyem jî di ava ku ji kûrahiyê derdikeve rûyê avê de, asta karbona heliyayî kêm e; sedem jî ew e ku ev av bi gelemperî 1000 salî ye û rastî zêdebûna {{CO2}} ya ku ji ber çalakiyên mirovan di atmosferê de pêk hatiye, nehatiye. Ev av li gorî avên rûyî yên ku bi karbonê zêdetir têr bûne, mêjerên mezintir karbonê dikişîne nava xwe û dema ku ev av ber bi kûrahiyê ve diçe, rê li ber wê tê girtin ku karbonê dîsa berdide atmosferê. Her çend Okyanûsa Başûr bi awayekî berbiçav mezintirîn depoya karbona okyanûsan be jî, Atlantîka Bakur di nîvkada bakur de depoya karbona herî mezin e. === Guherînên ji nişka ve ku di dema Pleystosena dereng de pêk hatiye === Ji ber ku gera zivirî ya merîdyonal a Atlantîkê (AMOC) bi rêzetêkiliyên di navbera tebeqeyên ava okyanûsa xwedî germahî û şoriya cûda ve girêdayî ye ku ev pergal ne statîk e; berevajî vê, ew rastê guherînên biçûk û periyodîk û her wiha guherînên mezin û demdirêj hatiye ku ev jî encama bandorên derveyî ne. Gelek ji van guherînan di serdema pleîstosena Dereng (ji 126.000 heta 11.700 sal berê) de pêk hatine ku ev serdem, qonaxa dawî ya jeolojîk ê berî serdema heyî an jî holosenê bû. Her wiha ev serdem, serdema qeşaya dawî jî vedigire ku di zimanê rojane de wekê "serdema qeşaya dawî" hatiye naskirin. Di vê serdemê de, di navbera nîvkoşeyên cîhanê de bîstûpênc guherînên guhertinên germa ji nişka ve çêbûne ku ev guherîn wekê bûyerên Dansgaard–Oeschger (bûyerên D-O) hatine binavkirin. Navê wan ji Willi Dansgaard û Hans Oeschger hatiye ku di salên 1980î de bi analîzkirina mînakên qeşayên ji Grînlendayê, vê bûyerê keşif kirine. Bûyerên D-O bi taybetî bi germbûna bilez a di navbera 8 °C û 15 °C de têne naskirin ku di nava çend dehsalan de li Grînlendayê pêk hatiye. Germbûn li tevahiya herêma Atlantîka Bakur jî çêbûye lê di heman demê de, di van bûyeran de li Okyanûsa Başûr sarbûneke bi heman astê pêk hatiye. Ev rewş bi bihêz bûna AMOCê re hevaheng e ku vê awayê pergala germê ji nîvkoveke dinyayê vediguhezîne nîvkova din a Dinyayê. Germbûna nîvkova bakur bûye sedema helîna qeşayan û wisa dixuyê ku gelek bûyerên D-O bi bûyerên Heinrichê re bi dawî bûne ku di van van bûyeran de, girseyên mezin ên qeşayê ji qeşaya Laurentide ya wê demê qut bûne û ketine nav okyanûsê. Her ku ev girseyên qeşayê di okyanûsê de diheliyan, ava okyanûsê şirîntir (kêmtir şor) bûye û ev yek jî bûye sedema lawazbûna gera avê û rawestana germbûna D-Oyê. Heya roja îro jî ravekirinek hevbeş tune ye ka çima AMOC ewqas guheriye ku bi taybetî ev guherîn tenê di vê serdema qeşayê de pêk hatiye. Hîpotezên hevpar şêwazên çerxî yên guherîna şorbûna li Atlantîka Bakur an jî çerxek şêwaza bayê ji ber mezinbûn û kêmbûna pelên qeşayê yên herêmê vedihewîne ku têra xwe mezin in ku bandorê li şêwazên bayê bikin. Li gorî lêkolînên ji dawiya salên 2010an ve hatiye pêşniyarkirin ku AMOC di serdemên hebûna qatên berfa berfireh û asta kêm a {{CO2}}yê de, herî zêde ji guhertinan re hesas e ku ev yek jî serdema qeşaya dawî kiriye "demeke herî guncaw" ê ji bo guherînên bi vî rengî. Hatiye pêşniyar kirin ku germbûna nîvkada başûr ji ber ku avên germtir ber bi bakur ve bi rêya gera termohalînê ya giştî belav bûne dê şêwazê bide destpêkirin. Delîlên paleoklîmayê niha ne ewqas bihêz in ku bibêjin ka bûyerên D-O bi guhertinên di AMOCê de dest pê kirine an jî AMOC di bersiva tetikek din de guheriye. Wek mînak hinek lêkolîn pêşniyar dikin ku guhertinên di bergê qeşaya deryayê de bûyerên D-O dane destpêkirin ji ber ku ew ê bandorê li germahiya avê û gerê bi rêya bersiva cemed-albedo bikin. Bûyerên D-O bi rêza berevajî hatine hejmartin ku hejmarên herî mezin ê ji bo bûyerên herî kevn hatine diyarkirin. Bûyera duyem a ji dawiyê, ango bûyera Dansgaard–Oeschger 1, nêzîkî 14.690 sal berê qewimiye û nîşana derbasbûna ji serdema "Oldest Dryas" (dryasa herî kevn) ji bo serdema navber a Bølling–Allerød e ku ev serdem heta 12.890 salên beriya niha berdewam kiriye. Navê wê ji du cihên li Danîmarkayê hatiye girtin ku tê de fosîlên riwekan hatine dîtin ku ev riwek tenê di serdemeke bi kêmî germ a nîvkada bakur de dikaribûn bijîn. Germbûna mezin a li nîvkada bakur, bi sarbûna li nîvkada başûr re hevseng bû, ji ber vê yekê di germahiya cîhanî de guherîneke berbiçav çênebûye ku ev rewş bi guherînên di AMOCê (Circilana Meridyonel a Atlantîkê) re lihevhatiye. Di heman demê de destpêka vê serdemê bûye sedema bilindbûna asta deryayê ku ev yek ji ber hilweşîna qeşayê pêk hatiye û wekê "Meltwater pulse 1A" (pêla ava heliyayî 1A) hatiye binavkirin. Qonaxên Bølling û Allerød ên serdema navbera qeşayê bi du sedsalan ji hev cuda bûne ku sarbûna nîvkada bakur, germbûna nîvkada başûr ku wekê Dryasên Kevintir hatine zanîn ji ber ku kulîlka Arktîkê Dryas octopetala li cihê ku daristan di dema navbera qeşayê de mezin bûn serdest bûn. Dema ku germahiyên nîvkada bakur vegeriyan astên nêzîkî qeşayê, dibe ku di nav deh salan de, serdema navbera qeşayê bi destpêkirina serdema Dryasên Ciwan (YD) (12.800-11.700 sal berê) bi dawî bûye. Ev jî ji ber hêdîbûna AMOC a ji nişke be qewimiye ku bi awayekê din dişibe bûyerên Heinrichê ku ji ber nûbûna ji ber windabûna qeşayê ku ji ber qata qeşaya Laurentide çêbûye. Berevajî bûyerên Heinrich ên rastîn, herikînek mezin a ava heliyayî di Çemê Mackenzie re li cihê ku niha Kanada ye hebûye lê cihê ku windabûna girseyî ya qeşayê pêk hatiye pêk nehatiye. Guhertinên mezin di rejîma barînê de, wekê veguheztina herêma hevgirtina întertropîkal ber bi başûr ve, zêdebûna baranê li Amerîkaya Bakur û zuwabûna Amerîkaya Başûr û Ewropayê, çêbûne. Germahiya gerdûnî dîsa di dema Dryasên Ciwan de bi zorê guheriye û germbûna demdirêj, piştê qeşayê piştê ku ew bi dawî bûye, careke din dîsa ji nû ve dest pê kiriye. == Stabilîte û lawazî == [[Wêne:Kim 2022 classic Stommel tipping.png|thumb|Di modelên klasîk ên qutîkî yên stommel de, guherîna krîtîk a AMOCê (AMOC tipping) an ji ber zêdebûneke mezin a qebareya ava şirîn pêk tê ku ev yek gera avê dide rawestandin (B-tipping) – an jî ji ber zêdebûneke biçûktir pêk tê ku di vê rewşê de guherbarbûna xwezayî ya gera avê dibe sedem ku pergal hilweşe (N-tipping). Her ku têketina ava şirîn zêde dibe, îhtîmala pêkhatina N-tippingê jî zêde dibe. Heke ev îhtîmal bigihîje %100î, wê demê B-tipping pêk tê.]] AMOC heya 34 milyon sal berê tune bû. Di piraniya dîroka Erdê de, gera serûbinî ya li nîvkada bakur li Bakurê Pasîfîkê çêbûye. Dema ku deriyê Arktîkê-Atlantîkê girtî bû, delîlên paleoklîmayê nîşan didin ku guheztina gera serûbinî ji Pasîfîkê ber bi Atlantîkê ve 34 milyon sal berê di veguherîna eosen-olîgosenê de pêk hatiye. Vê girtinê bi bingehîn avahiya gera termohalînê guherandiye ku hinek lêkolîneran pêşniyar kirine ku guherîna avhewayê dibe ku di dawiyê de vê guheztinê berevajî bike û gera Pasîfîkê piştî ku AMOC raweste ji nû ve saz bike. Guherîna avhewayê bi germbûna ava rûyê erdê wekê encamek nehevsengiya enerjiya erdê û bi kêmkirina şorbûna ava rûyê erdê ji ber zêdekirina rêjeyên mezin ên ava nû yê ji helandina qeşayê ku bi piranî ji Grînlendayê û bi zêdebûna barîna li ser Atlantîka Bakur bandoran li AMOC dike. Her du sedem jî dê cûdahiya di navbera tebeqeyên rûyê erdê û kûr de zêde bikin û bi vê awayê bilindbûn û daketina ku gerokê dimeşîne dijwartir dike. Di salên 1960an de Henry Stommel ku piraniya lêkolînên li ser AMOCê kiriye, bi modela ku paşê wekê modela Stommel Box hatiye zanîn ku fikra Bifurkasyona Stommel daye zanîn ku tê de AMOC dikare di rewşek bi hêz de hebe mîna ku di tevahiya dîroka tomarkirî de heye an jî bi bandor hilweşe rewşek pir qelstir û baş nebe heya ku germbûn û/an jî jinûvekirina zêde ya ku bûye sedema hilweşînê kêm nebe. Germbûn û jinûvekirin dikarin rasterast bibin sedema hilweşînê an jî gera avê qels bikin heya rewşek ku guherînên wê yên asayî dikarin wê ji xala guheztinê derbas bikin. Îhtîmala ku AMOC pergalek du-îstîqrar e ku an "vekirî" an "vemirî" ye û dikare ji nişke ve hilweşe, ji demê ve mijarek nîqaşa zanistî ye. === Modelkirina hilweşîna AMOCê === Hinek modelên ku piştê xebata Stommel hatine pêşxistin, pêşniyar dikin ku AMOC dikare di navbera hêza xwe ya temam de û hilweşîna xwe ya temam de, xwediyê yek an çend rewşên aram ên navîn be. Ev rewş zêdtir di "modelên erdê ya bi tevliheviya navîn" (EMICs) de tê dîtin ku modelên ku bala xwe didin ser beşên taybet ên pergala avhewayê (wekê AMOC) û beşên din li ber çavan nagirin ku li şûna ku di "modelên gera giştî" (GCMs) de be; modelên ku ji bo simulasyona tevahiya avhewayê wekê "standarda zêrîn" têne hesibandin lê pir caran neçar dimînin ku hinek têkiliyan hêsan bikin. GCM bi gelemperî nîşan didin ku AMOC xwedî rewşek hevsengiyê ya yekane ye û hilweşîna wê dijwar an ne mumkin e. Lêkolîneran fikarên xwe anîne ziman ku ev berxwedana modelkirî ya li hember hilweşînê tenê ji ber ku simulasyonên GCM meyla wan heye ku qebareyên mezin ên ava şirîn ber bi cemsera bakur ve beralî bikin ku li wir ew êdî bandorê li gerandinê nake lê ev yek di xwezayê de çênabe. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[en:Atlantic meridional overturning circulation]] [[Kategorî:Okyanûsnasî]] 19a9tbbyyi9pg6mszdm3d98niv9a7fl 2101926 2101923 2026-11-06T17:36:12Z Penaber49 39672 2101926 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:OCP07 Fig-6.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a deryayên Nordîk û hevzênên bin-polar, ligel herikên rûyî (xêzên temam) û herikên kûr (xêzên qut-qut) ku beşek ji gera zivirî ya merîdyonal a Atlantîkê pêk tînin. Rengên xêzan germahiyên nêzîkî nîşan didin.]] '''Gerîdeya veguhêz a merîdyonel a Atlantîkê''' bi kurtasî ya îngilîzî '''AMOC''' (bi îngilîzî: ''Atlantic meridional overturning circulation'') pergala sereke ya herikên [[Okyanûs|okyanûsê]] ye ku li [[Okyanûsa Atlantîk|Okyanûsa Atlantîkê]] di xebatê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ |sernav=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |malper=www.ipcc.ch |roja-gihiştinê=2026-10-19 |ziman=en}}</ref> Ew pergal pêkhateyeke sereke ya pergala gera okyanûsên [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye û di pergala avhewaya gerstêrkê de roleke giring tîne cih. AMOC herikînên Okyanûsa Atlantîkê li ser rûyê avê û di kûrahiyên mezin de vedigire ku ev herikîn ji ber guherînên di avhewayê de, germahî û xwêbûna avê de pêk hatine. Ev herikîn nîvê gera termohalîn a cîhanî pêk tînin ku herikîna herikînên mezin ên okyanûsan vedigire û nîvê din jî gera zivirînê ya [[Okyanûsa Başûr]] vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aoml.noaa.gov/noaa-scientists-detect-reshaping-of-the-meridional-overturning-circulation-in-southern-ocean/ |sernav=Scientists Detect a Reshaping of the MOC in the Southern Ocean |malper=NOAA's Atlantic Oceanographic and Meteorological Laboratory |tarîx=2023-03-29 |roja-gihiştinê=2026-10-19 |ziman=en-US |paşnav=Communications |pêşnav=AOML}}</ref> AMOC ji herikîneke ber bi bakur ve ku ji avên germ û şortir di tebeqeyên jorîn ên Okyanûsa Atlantîkê de pêk hatiye û herikîneke vegerê ye ku ber bi başûr ve ji avên sar, ava kêmtir şor û kûr pêk hatiye. Ava germ a ji başûr şortir e, ji ber ku di herêma tropîkal de rêjeya dûkel bûnê bilindtir e. Ev ava germ û şor tebeqeya jorîn a okyanûsê pêk tîne; lê gava ev tebeqe sar dibe, tîrbûna ava şor zêde dibe û dibe sedem ku ev ava şor ber bi kûrahiyê ve binav bibe ku ev yek beşeke giring ê motora sîstema AMOCê ye. Ev beşên herikînê bi rêya herêmên "zivirîna avê" (overturning) li deryayên Nordîk û Okyanûsa Başûr bi hev ve girêdayî ne. Cihên vê zivirînê bi danûstandina xurt a germî, oksîjena heliyayî, karbon û xurekên din ve girêdayî ne ku ev pêvajo ji bo ekosîstemên okyanûsê û rola wê ya wekê enbarê karbonê (carbon sink) pir girîng e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buckley |pêşnav=Martha W. |paşnav2=Marshall |pêşnav2=John |tarîx=2016 |sernav=Observations, inferences, and mechanisms of the Atlantic Meridional Overturning Circulation: A review |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2015RG000493 |kovar=Reviews of Geophysics |ziman=en |cild=54 |hejmar=1 |rr=5–63 |doi=10.1002/2015RG000493 |issn=1944-9208}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lozier |pêşnav=M. S. |paşnav2=Li |pêşnav2=F. |paşnav3=Bacon |pêşnav3=S. |paşnav4=Bahr |pêşnav4=F. |paşnav5=Bower |pêşnav5=A. S. |paşnav6=Cunningham |pêşnav6=S. A. |paşnav7=de Jong |pêşnav7=M. F. |paşnav8=de Steur |pêşnav8=L. |paşnav9=deYoung |pêşnav9=B. |paşnav10=Fischer |pêşnav10=J. |paşnav11=Gary |pêşnav11=S. F. |paşnav12=Greenan |pêşnav12=B. J. W. |paşnav13=Holliday |pêşnav13=N. P. |paşnav14=Houk |pêşnav14=A. |paşnav15=Houpert |pêşnav15=L. |tarîx=2019 |sernav=A sea change in our view of overturning in the subpolar North Atlantic |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aau6592 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=363 |hejmar=6426 |rr=516–521 |doi=10.1126/science.aau6592}}</ref> Di heman demê de guhertinên di hêza AMOCê de dikarin bandoran li gelek hêmanên pergala avhewayê bikin.<ref name=":1" /> Guherîna avhewayê dibe ku AMOCê bi rêya zêdebûna germahiya okyanûsê û herikîna ava şirîn a zêde ya ku ber ji helandina pelên qeşayên li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ku bi berdewamiya sarbûna Atlantîka Bakur ve girêdayî ye, qels bike. Lêkolînên ku ji nû ve avakirina okyanûsografîkan bikar tînin destnîşan dikin ku ji sala 2015an vir ve, AMOC ji berê şoreşa pîşesaziyê qelstir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rahmstorf |pêşnav=Stefan |paşnav2=Box |pêşnav2=Jason E. |paşnav3=Feulner |pêşnav3=Georg |paşnav4=Mann |pêşnav4=Michael E. |paşnav5=Robinson |pêşnav5=Alexander |paşnav6=Rutherford |pêşnav6=Scott |paşnav7=Schaffernicht |pêşnav7=Erik J. |tarîx=2015 |sernav=Exceptional twentieth-century slowdown in Atlantic Ocean overturning circulation |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2554 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=5 |hejmar=5 |rr=475–480 |doi=10.1038/nclimate2554 |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Caesar |pêşnav=L. |paşnav2=McCarthy |pêşnav2=G. D. |paşnav3=Thornalley |pêşnav3=D. J. R. |paşnav4=Cahill |pêşnav4=N. |paşnav5=Rahmstorf |pêşnav5=S. |tarîx=2021 |sernav=Current Atlantic Meridional Overturning Circulation weakest in last millennium |url=https://www.nature.com/articles/s41561-021-00699-z |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=14 |hejmar=3 |rr=118–120 |doi=10.1038/s41561-021-00699-z |issn=1752-0908}}</ref> Li ser beşdariyên nisbî yên faktorên cûda nîqaş heye û ne diyar e ku çiqas ji vê qelsbûnê ji ber guherîna avhewayê an guherbariya xwezayî ya gerandinê di nav hezar salan de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Latif |pêşnav=Mojib |paşnav2=Sun |pêşnav2=Jing |paşnav3=Visbeck |pêşnav3=Martin |paşnav4=Hadi Bordbar |pêşnav4=M. |tarîx=2022 |sernav=Natural variability has dominated Atlantic Meridional Overturning Circulation since 1900 |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01342-4 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=455–460 |doi=10.1038/s41558-022-01342-4 |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilbourne |pêşnav=K. Halimeda |paşnav2=Wanamaker |pêşnav2=Alan D. |paşnav3=Moffa-Sanchez |pêşnav3=Paola |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=David J. |paşnav5=Amrhein |pêşnav5=Daniel E. |paşnav6=Butler |pêşnav6=Paul G. |paşnav7=Gebbie |pêşnav7=Geoffrey |paşnav8=Goes |pêşnav8=Marlos |paşnav9=Jansen |pêşnav9=Malte F. |paşnav10=Little |pêşnav10=Christopher M. |paşnav11=Mette |pêşnav11=Madelyn |paşnav12=Moreno-Chamarro |pêşnav12=Eduardo |paşnav13=Ortega |pêşnav13=Pablo |paşnav14=Otto-Bliesner |pêşnav14=Bette L. |paşnav15=Rossby |pêşnav15=Thomas |tarîx=2022 |sernav=Atlantic circulation change still uncertain |url=https://www.nature.com/articles/s41561-022-00896-4 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=15 |hejmar=3 |rr=165–167 |doi=10.1038/s41561-022-00896-4 |issn=1752-0908}}</ref> Modelên avhewayê pêşbînî dikin ku AMOC dê di sedsala 21ê de zêdetir qels bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Summary for Policymakers |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2022 |rr=3–36 |isbn=978-1-009-15796-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) |url=https://www.cambridge.org/core/books/ocean-and-cryosphere-in-a-changing-climate/summary-for-policymakers/097A895553D86981DFE6195ADFD3DDA4 |doi=10.1017/9781009157964.001}}</ref> Ji ber ku ev herêm ji aliyê herika [[Atlantîkaya Bakur]] ve germ dibin, dibe ku ev qelsbûn germahiya hewaya navînî ya li [[Skandînavya]], [[Brîtanyaya Mezin]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlendayê]] kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lenton |pêşnav=Timothy M. |paşnav2=Held |pêşnav2=Hermann |paşnav3=Kriegler |pêşnav3=Elmar |paşnav4=Hall |pêşnav4=Jim W. |paşnav5=Lucht |pêşnav5=Wolfgang |paşnav6=Rahmstorf |pêşnav6=Stefan |paşnav7=Schellnhuber |pêşnav7=Hans Joachim |tarîx=2008-02-12 |sernav=Tipping elements in the Earth's climate system |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.0705414105 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=105 |hejmar=6 |rr=1786–1793 |doi=10.1073/pnas.0705414105 |pmc=2538841 |pmid=18258748}}</ref> Qelsbûna AMOCê dibe ku bilindbûna asta deryayê li dora Amerîkaya Bakur jî bileztir bike û hilberîna seretayî ya li Atlantîkaya Bakur kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schmittner |pêşnav=Andreas |tarîx=2005 |sernav=Decline of the marine ecosystem caused by a reduction in the Atlantic overturning circulation |url=https://www.nature.com/articles/nature03476 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=434 |hejmar=7033 |rr=628–633 |doi=10.1038/nature03476 |issn=1476-4687}}</ref> Lawazbûna giran a AMOCê dikare bibe sedema hilweşîna gera veguhêzê dibe ku neguhere û ji ber vê yekê dibe ku bibe yek ji xalên çerxa guhertina dramatîk a di pergala avhewayê de.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Carrington |pêşnav=Damian |paşnav2=editor |pêşnav2=Damian Carrington Environment |tarîx=2026-04-15 |sernav=Critical Atlantic current significantly more likely to collapse than thought |url=https://www.theguardian.com/environment/2026/apr/15/critical-atlantic-current-significantly-more-likely-to-collapse-than-thought |roja-gihiştinê=2026-10-19 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ev hilweşîn germahiya navînî û rêjeya baran û berfê li [[Ewropa|Ewropayê]] bi girîngî kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Armstrong McKay |pêşnav=David I. |paşnav2=Staal |pêşnav2=Arie |paşnav3=Abrams |pêşnav3=Jesse F. |paşnav4=Winkelmann |pêşnav4=Ricarda |paşnav5=Sakschewski |pêşnav5=Boris |paşnav6=Loriani |pêşnav6=Sina |paşnav7=Fetzer |pêşnav7=Ingo |paşnav8=Cornell |pêşnav8=Sarah E. |paşnav9=Rockström |pêşnav9=Johan |paşnav10=Lenton |pêşnav10=Timothy M. |tarîx=2022-09-09 |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.abn7950 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=377 |hejmar=6611 |rr=eabn7950 |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref> Di heman demê de dibe ku pirbûna bûyerên hewayên ekstrem zêde bike û bandorên din ên giran jî hebin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hansen |pêşnav=James |paşnav2=Sato |pêşnav2=Makiko |paşnav3=Hearty |pêşnav3=Paul |paşnav4=Ruedy |pêşnav4=Reto |paşnav5=Kelley |pêşnav5=Maxwell |paşnav6=Masson-Delmotte |pêşnav6=Valerie |paşnav7=Russell |pêşnav7=Gary |paşnav8=Tselioudis |pêşnav8=George |paşnav9=Cao |pêşnav9=Junji |paşnav10=Rignot |pêşnav10=Eric |paşnav11=Velicogna |pêşnav11=Isabella |paşnav12=Tormey |pêşnav12=Blair |paşnav13=Donovan |pêşnav13=Bailey |paşnav14=Kandiano |pêşnav14=Evgeniya |paşnav15=von Schuckmann |pêşnav15=Karina |tarîx=2016-03-22 |sernav=Ice melt, sea level rise and superstorms: evidence from paleoclimate data, climate modeling, and modern observations that 2 °C global warming could be dangerous |url=https://acp.copernicus.org/articles/16/3761/2016/ |kovar=Atmospheric Chemistry and Physics |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=16 |hejmar=6 |rr=3761–3812 |doi=10.5194/acp-16-3761-2016 |issn=1680-7316}}</ref> == Awayên giştî == [[Wêne:thermohaline_circulation.svg|thumb|AMOC di têkiliya bi gera termohalîn a gerdûnî re]] Gerandina meridionel a Atlantîkê (AMOC) pergala sereke ya herikîna Okyanûsa Atlantîkê ye û her wiha beşek ji gerandina termohalîn a gerdûnî ye ku okyanûsên cîhanê bi "kemberek veguhastinê" ya yekane ya danûstandina ava berdewam ve girêdide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ |sernav=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |malper=www.ipcc.ch |roja-gihiştinê=2026-11-01 |ziman=en}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-kovar |paşnav=Broecker |pêşnav=Wallace S. |tarîx=2015-10-02 |sernav=The Great Ocean Conveyor |url=https://tos.org/oceanography/article/the-great-ocean-conveyor |kovar=Oceanography |cild=4 |hejmar=2 |rr=79–89 |doi=10.5670/oceanog.1991.07}}</ref> Bi gelemperî di demekê de ku tebeqeyên kûr sartir, tîrtir û şortir in ev ava bi kêmanî germ û kêmtir şor li ser rûyê okyanûsê dimîne ku ev rewş wekê tebeqebûna okyanûsê hatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yamaguchi |pêşnav=Ryohei |paşnav2=Suga |pêşnav2=Toshio |tarîx=2019 |sernav=Trend and Variability in Global Upper-Ocean Stratification Since the 1960s |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2019JC015439 |kovar=Journal of Geophysical Research: Oceans |ziman=en |cild=124 |hejmar=12 |rr=8933–8948 |doi=10.1029/2019JC015439 |issn=2169-9291}}</ref> Ava kûr di encama danûstandineke bi tebeqeya tevlîhevkirî ya okyanûsê re, germ dibe û/an jî şoriya xwe winda dike ku di encamê de tîrbûna avê kêm dibe û ber bi rûyê ava okyanûsê ve bilind dibe. Di navbera tebeqeyên okyanûsan de û di navbera beşên Okyanûsa Cîhanê de cudahiyên germahî û xwêbûnê hene ku ev her du faktor bi hev re bûne sedema gera termohalînê.<ref name=":2" /> Ji ber ku Okyanûsa Pasîfîkê ava zêde yên barana ava şirîn werdigire, li gorî okyanûsên din ên cîhanê şorahiya ava Okyanûsa Pasîfîkê kêm e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Craig |pêşnav=Philip M. |paşnav2=Ferreira |pêşnav2=David |paşnav3=Methven |pêşnav3=John |tarîx=2017-01-01 |sernav=The contrast between Atlantic and Pacific surface water fluxes |url=https://tellusjournal.org/articles/10.1080/16000870.2017.1330454 |kovar=Tellus |ziman=en |cild=69 |hejmar=1 |doi=10.1080/16000870.2017.1330454 |issn=3035-9554}}</ref> Ji ber vê yekê ava rûyê Okyanûsa Pasîfîkê têra xwe şor nîne ku dakeve kûrahiya zêdetirî çend sed metreyan ku ev jî tê vê wateyê ku divê ava kûrahiya okyanûsê ji cihekî din were.<ref name=":2" /> Ava okyanûsê li Atlantîkaya Bakur ji ava Pasîfîkê şortir e ku qismek ji ber ku dûkelbûna berfireh a li ser rûyê erdê xwê di nav ava mayî de kom dike û qismeke din jî ji ber ku qeşaya deryaya nêzîkê çerxa Arktîkê xwê di zivistanê de dema ku diqelişe derdixe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://nsidc.org/learn |sernav=Learn {{!}} National Snow and Ice Data Center |malper=nsidc.org |roja-gihiştinê=2026-11-01}}</ref> Şilbûna dûkelbûyî ya li Atlantîkê berê ku wekê baran vegere, bi lez ji aliyê gerandina atmosferê ve tê birin. Bayên bazirganî vê şilbûnê li seranserê Amerîkaya Navîn û rojhilatê Pasîfîka Bakur vediguhezînin ku li wir wekê baran dibare.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wang |pêşnav=Chunzai |paşnav2=Zhang |pêşnav2=Liping |paşnav3=Lee |pêşnav3=Sang-Ki |tarîx=2013-02-15 |sernav=Response of Freshwater Flux and Sea Surface Salinity to Variability of the Atlantic Warm Pool |url=http://journals.ametsoc.org/doi/10.1175/JCLI-D-12-00284.1 |kovar=Journal of Climate |ziman=en |cild=26 |hejmar=4 |rr=1249–1267 |doi=10.1175/JCLI-D-12-00284.1 |issn=0894-8755}}</ref> Rêzeçiyayên mezin ên wekê Platoya Tîbetî, Çiyayên Kevirî û Andê rê li ber veguhestina şilbûna wekhev vedigerînin Atlantîkê. Ji ber vê pêvajoyê, ava rûyê Atlantîkê şor dibe û ji ber vê yekê jî tîr dibe ku di dawiyê de ber bi jêr ve diçe û ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) çêdike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Marshall |pêşnav=John |paşnav2=Speer |pêşnav2=Kevin |tarîx=2012 |sernav=Closure of the meridional overturning circulation through Southern Ocean upwelling |url=https://www.nature.com/articles/ngeo1391 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=5 |hejmar=3 |rr=171–180 |doi=10.1038/ngeo1391 |issn=1752-0908}}</ref> Avabûna NADW bi giranî li deryayên Nordîk çêdibe û têkeliyek tevlihev a girseyên avên herêmî yên wekê Ava Serherikîna Tengava Danîmarkayê (DSOW), Ava Serherikîna Îzlenda-Skotlandayê (ISOW) û Ava Serherikîna Deryayên Nordîk vedihewîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yashayaev |pêşnav=Igor |paşnav2=Loder |pêşnav2=John W. |tarîx=2009 |sernav=Enhanced production of Labrador Sea Water in 2008 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2008GL036162 |kovar=Geophysical Research Letters |ziman=en |cild=36 |hejmar=1 |doi=10.1029/2008GL036162 |issn=1944-8007}}</ref> Ava Deryaya Labrador jî dibe ku roleke girîng bilîze lê delîlên zêde nîşan didin ku ava li deryayên Labrador û deryayên Irminger bi giranî di nav Gyre ya Atlantîkaya Bakur re digere û bi mayî ya AMOCê re tevliheviyeke hindik heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ocean, Cryosphere and Sea Level Change |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2023 |rr=1211–1362 |isbn=978-1-009-15788-9 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) |url=https://www.cambridge.org/core/books/climate-change-2021-the-physical-science-basis/ocean-cryosphere-and-sea-level-change/F61263910A16BD9FDE86921E85E1E4D5 |doi=10.1017/9781009157896.011}}</ref> NADW (ava kûr a Atlantîkaya Bakur) tebeqeya avê ya herî kûr a Okyanûsa Atlantîkê ye nîne û ava binî ya Antarktîkayê (AABW) di her hewzeke ku ji 4.000 metreyan kûrtir e de ye ku ev av her tim tebeqeya okyanûsê ya herî tîr û herî kûr e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://glossary.ametsoc.org/wiki/antarctic-bottom-water/ |sernav=Antarctic Bottom Water - Glossary of Meteorology |malper=glossary.ametsoc.org |roja-gihiştinê=2026-11-02}}</ref> Gava beşên jorîn ên AABWyê ber bi jor ve bilind dibin, ev av tevlî NADWyê dibin û hêza avê zêde dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Broecker |pêşnav=Wallace S. |tarîx=2015-10-02 |sernav=The Great Ocean Conveyor |url=https://tos.org/oceanography/article/the-great-ocean-conveyor |kovar=Oceanography |cild=4 |hejmar=2 |rr=79–89 |doi=10.5670/oceanog.1991.07}}</ref> Pêkhatina NADWyê her wiha destpêka koma jêrîn a gera avê ye. Tevgera daketina ku dibe sedema pêkhatina NADWyê, bi vî girseyeke wekhev a tevgera bilindbûnê (upwelling) tê hevsengkirin. Li Atlantîkaya rojava, veguhastina ekmanê ku zêdebûna tevlîhevkirina tebeqeyên okyanûsê ye û ji ber çalakiya bayê çêdibe, dibe sedema bilindbûneke bihêz a ava li herêmên Herika Kanaryayê û Herika Benguelayê ku ev herik li peravên bakurê rojava û başûrê rojavayê [[Afrîka|Afrîkayê]] cih digirin. Her çend heta girtina rêya deryayî ya [[Amerîkaya Navîn]] di dawiya serdema Pliyosenê de, rewşeke berevajî hebe jî, li gorî daneyên sala 2014an bilindbûna avê li derdora [[Herika Kanaryayê]] ji ya [[Herika Benguelayê]] pir bihêztir e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Boessenkool |pêşnav=K. P. |paşnav2=Hall |pêşnav2=I. R. |paşnav3=Elderfield |pêşnav3=H. |paşnav4=Yashayaev |pêşnav4=I. |tarîx=2007 |sernav=North Atlantic climate and deep-ocean flow speed changes during the last 230 years |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2007GL030285 |kovar=Geophysical Research Letters |ziman=en |cild=34 |hejmar=13 |doi=10.1029/2007GL030285 |issn=1944-8007}}</ref> Li Atlantîkaya Rojhilat, bilindbûneke berbiçav a avê tenê di mehên diyar ên salê de pêk tê ku ev sedem jî ev e ku li vê herêmê termoklîna (tebeqeya guherîna germahiyê) kûr heye, ji ber vê yekê rewş li vir zêdetir girêdayî germahiya rûyê deryayê ye, ne ku ji ber çalakiya bayê ye. Her wiha çerxeke bilindbûna ava çendsalî jî heye ku bi çerxa El Niño/La Niña re hevaheng e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wang |pêşnav=Li-Chiao |paşnav2=Jin |pêşnav2=Fei-Fei |paşnav3=Wu |pêşnav3=Chau-Ron |paşnav4=Hsu |pêşnav4=Huang-Hsiung |tarîx=2017 |sernav=Dynamics of upwelling annual cycle in the equatorial Atlantic Ocean |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2017GL072588 |kovar=Geophysical Research Letters |ziman=en |cild=44 |hejmar=8 |rr=3737–3743 |doi=10.1002/2017GL072588 |issn=1944-8007}}</ref> Di heman demê de, ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) ber bi başûr ve diçe û li dawiya başûr a xeta derbasbûna Atlantîkê, nêzîkê ji %80 ji vê avê li Okyanûsa Başûr derdikeve ser rûyê avê ku ev yek avê bi gera zivirî ya Okyanûsa Başûr (SOOC) ve girê dide. Piştê derketina ser rûyê avê, hatiye fêmkirin ku av yek ji du rêyan dişopîne. Ava ku nêzîkî Antarktîkayê derdikeve ser rûyê avê, bi ihtimaleke mezin ji ber qeşaya deryayî ya Antarktîkayê sar dibe û dîsa dadikeve girseyên jêrîn a vê gerê. Beşek ji vê avê tevlê AABW dibe, lê beşê mayî yê herika girseya jêrîn di dawiyê de digihîje kûrahiyên Okyanûsa Pasîfîk û Okyanûsa Hindî. Ava ku li latîtûdên nizm (nêzîktirî ekvatorê) ku qeşa lê tune ye, derdikeve ser rûyê avê, ji ber veguhastina ekmanê (Ekman transport) zêdetir ber bi bakur ve diçe û tevlê girseya jorîn dibe. Ava germ a di girseya jorîn de ji herika vegerê ya ber bi Atlantîka Bakur ve berpirsiyar e ku ev herik bi piranî li dora peravên Afrîkayê û bi navgîniya arşîpelên Endonezyayê pêk tê. Gava ev av vedigere Atlantîkaya Bakur, sartir û tîrtir dibe, dadikeve binê avê û dîsa tevlê NADWê dibe. == Rola di pergala avhewayê de == [[Wêne:Wang 2022 strong AMOC role.png|thumb|Veguhastina germê ji okyanûsê ber bi atmosferê ve (li aliyê çepê) û zêdebûna rêjeya germa li Okyanûsa Atlantîkê (li aliyê rastê) ku dema AMOC bi hêz e, tê dîtin.]] Deverên rojbendî beşa herî germ a cîhanê ye û ji ber termodînamîkê, ev germahî ber bi cemseran ve diçe. Piraniya vê germahîyê bi gerandina atmosferê ve tê veguhastin lê herikînên okyanûsê ya germ û rûberî roleke girîng dilîzin. Germahî ji rojbendê ber bi bakur an jî başûr ve diçe; Okyanûsa Atlantîk tekane okyanûs e ku herikîna germahîyê ber bi bakur ve ye. Beşeke mezin a veguhastina germê li Okyanûsa Atlantîkê ji aliyê "Gulf Stream"ê pêk tê ku ev herikeke rûyî ye ku ava germ ji herêma Karîbê ber bi bakur ve dibe. Her çend tevahiya herika Gulf Streamê tenê ji aliyê bayê ve were pêşvebirin jî, beşa wê ya herî bakurî ango Herika Atlantîka Bakur, piraniya germa xwe ji danûstendina termohalîn a di çarçoveya AMOCê de werdigire. Bi vê awayê AMOC heta ji %25ê tevahiya germê ber bi nîvkada bakur ve vediguhêze û di avhewaya derdora bakurê rojavayê Ewropayê de roleke girîng dilîze. Ji ber ku şêwazên atmosferî jî di veguhastina germê de roleke mezin dileyizin ku ev raman dibêje "ger veguhastina germê bi rêya herikên okyanûsê nebûya, dê avhewaya Ewropaya Bakur bi qasê avhewaya Amerîkaya Bakur a bakur sar bûya" (ango heta 15–20 °C (27–36 °F) sartir) ku bi giştî wekê ramaneke şaş tê dîtin. Her çend lêkolîneke modelkirinê pêşniyar kiriye ku hilweşîna AMOCê dikare di nava sedsalekê de bibe sedema sarbûneke mîna Serdema Qeşayê ku berfirehbûna qeşaya deryayê û çêbûna girseyên cemedan jî di nav de ne lê rastbûna van encaman cihê gumanê ye. Li ser vê yekê lihevkirinek heye ku AMOC, Ewropaya Bakur û Ewropaya Rojava ji ya ku dê di rewşeke din de bûya, germtir dihêle û ev cudahî li gorî herêmê di navbera 4 °C û 10 °C de diguhere. Wek mînak lêkolînên li ser Herika Floridayê (Florida Current) nîşan didin ku Herika Kendavê (Gulf Stream) di navbera salên 1200 û 1850î de, ji ber zêdebûna xwêbûna rûyê avê, bi qasê ji %10 lawaztir bûye û ev yek bi ihtîmaleke mezin bûye sedema wan şert û mercên ku wekê "Serdema Qeşayê ya Biçûk" (Little Ice Age) hatine naskirin. AMOC bi du awayên sereke Okyanûsa Atlantîkê vediguherîne depoyeke karbona bi bandortir. Ya yekem, tevgera hilkişîna avê, mêjerên mezin ên xurekên pêwîst digihîne avên rûyê okyanûsê; ev yek piştgiriyê dide mezinbûna fîtoplanktonan ku di encamê de hilberîna seretayî ya deryayî û mêjera giştî ya fotosentezê li avên rûyê okyanûsê zêde dike. Ya duyem jî di ava ku ji kûrahiyê derdikeve rûyê avê de, asta karbona heliyayî kêm e; sedem jî ew e ku ev av bi gelemperî 1000 salî ye û rastî zêdebûna {{CO2}} ya ku ji ber çalakiyên mirovan di atmosferê de pêk hatiye, nehatiye. Ev av li gorî avên rûyî yên ku bi karbonê zêdetir têr bûne, mêjerên mezintir karbonê dikişîne nava xwe û dema ku ev av ber bi kûrahiyê ve diçe, rê li ber wê tê girtin ku karbonê dîsa berdide atmosferê. Her çend Okyanûsa Başûr bi awayekî berbiçav mezintirîn depoya karbona okyanûsan be jî, Atlantîka Bakur di nîvkada bakur de depoya karbona herî mezin e. === Guherînên ji nişka ve ku di dema Pleystosena dereng de pêk hatiye === Ji ber ku gera zivirî ya merîdyonal a Atlantîkê (AMOC) bi rêzetêkiliyên di navbera tebeqeyên ava okyanûsa xwedî germahî û şoriya cûda ve girêdayî ye ku ev pergal ne statîk e; berevajî vê, ew rastê guherînên biçûk û periyodîk û her wiha guherînên mezin û demdirêj hatiye ku ev jî encama bandorên derveyî ne. Gelek ji van guherînan di serdema pleîstosena Dereng (ji 126.000 heta 11.700 sal berê) de pêk hatine ku ev serdem, qonaxa dawî ya jeolojîk ê berî serdema heyî an jî holosenê bû. Her wiha ev serdem, serdema qeşaya dawî jî vedigire ku di zimanê rojane de wekê "serdema qeşaya dawî" hatiye naskirin. Di vê serdemê de, di navbera nîvkoşeyên cîhanê de bîstûpênc guherînên guhertinên germa ji nişka ve çêbûne ku ev guherîn wekê bûyerên Dansgaard–Oeschger (bûyerên D-O) hatine binavkirin. Navê wan ji Willi Dansgaard û Hans Oeschger hatiye ku di salên 1980î de bi analîzkirina mînakên qeşayên ji Grînlendayê, vê bûyerê keşif kirine. Bûyerên D-O bi taybetî bi germbûna bilez a di navbera 8 °C û 15 °C de têne naskirin ku di nava çend dehsalan de li Grînlendayê pêk hatiye. Germbûn li tevahiya herêma Atlantîka Bakur jî çêbûye lê di heman demê de, di van bûyeran de li Okyanûsa Başûr sarbûneke bi heman astê pêk hatiye. Ev rewş bi bihêz bûna AMOCê re hevaheng e ku vê awayê pergala germê ji nîvkoveke dinyayê vediguhezîne nîvkova din a Dinyayê. Germbûna nîvkova bakur bûye sedema helîna qeşayan û wisa dixuyê ku gelek bûyerên D-O bi bûyerên Heinrichê re bi dawî bûne ku di van van bûyeran de, girseyên mezin ên qeşayê ji qeşaya Laurentide ya wê demê qut bûne û ketine nav okyanûsê. Her ku ev girseyên qeşayê di okyanûsê de diheliyan, ava okyanûsê şirîntir (kêmtir şor) bûye û ev yek jî bûye sedema lawazbûna gera avê û rawestana germbûna D-Oyê. Heya roja îro jî ravekirinek hevbeş tune ye ka çima AMOC ewqas guheriye ku bi taybetî ev guherîn tenê di vê serdema qeşayê de pêk hatiye. Hîpotezên hevpar şêwazên çerxî yên guherîna şorbûna li Atlantîka Bakur an jî çerxek şêwaza bayê ji ber mezinbûn û kêmbûna pelên qeşayê yên herêmê vedihewîne ku têra xwe mezin in ku bandorê li şêwazên bayê bikin. Li gorî lêkolînên ji dawiya salên 2010an ve hatiye pêşniyarkirin ku AMOC di serdemên hebûna qatên berfa berfireh û asta kêm a {{CO2}}yê de, herî zêde ji guhertinan re hesas e ku ev yek jî serdema qeşaya dawî kiriye "demeke herî guncaw" ê ji bo guherînên bi vî rengî. Hatiye pêşniyar kirin ku germbûna nîvkada başûr ji ber ku avên germtir ber bi bakur ve bi rêya gera termohalînê ya giştî belav bûne dê şêwazê bide destpêkirin. Delîlên paleoklîmayê niha ne ewqas bihêz in ku bibêjin ka bûyerên D-O bi guhertinên di AMOCê de dest pê kirine an jî AMOC di bersiva tetikek din de guheriye. Wek mînak hinek lêkolîn pêşniyar dikin ku guhertinên di bergê qeşaya deryayê de bûyerên D-O dane destpêkirin ji ber ku ew ê bandorê li germahiya avê û gerê bi rêya bersiva cemed-albedo bikin. Bûyerên D-O bi rêza berevajî hatine hejmartin ku hejmarên herî mezin ê ji bo bûyerên herî kevn hatine diyarkirin. Bûyera duyem a ji dawiyê, ango bûyera Dansgaard–Oeschger 1, nêzîkî 14.690 sal berê qewimiye û nîşana derbasbûna ji serdema "Oldest Dryas" (dryasa herî kevn) ji bo serdema navber a Bølling–Allerød e ku ev serdem heta 12.890 salên beriya niha berdewam kiriye. Navê wê ji du cihên li Danîmarkayê hatiye girtin ku tê de fosîlên riwekan hatine dîtin ku ev riwek tenê di serdemeke bi kêmî germ a nîvkada bakur de dikaribûn bijîn. Germbûna mezin a li nîvkada bakur, bi sarbûna li nîvkada başûr re hevseng bû, ji ber vê yekê di germahiya cîhanî de guherîneke berbiçav çênebûye ku ev rewş bi guherînên di AMOCê (Circilana Meridyonel a Atlantîkê) re lihevhatiye. Di heman demê de destpêka vê serdemê bûye sedema bilindbûna asta deryayê ku ev yek ji ber hilweşîna qeşayê pêk hatiye û wekê "Meltwater pulse 1A" (pêla ava heliyayî 1A) hatiye binavkirin. Qonaxên Bølling û Allerød ên serdema navbera qeşayê bi du sedsalan ji hev cuda bûne ku sarbûna nîvkada bakur, germbûna nîvkada başûr ku wekê Dryasên Kevintir hatine zanîn ji ber ku kulîlka Arktîkê Dryas octopetala li cihê ku daristan di dema navbera qeşayê de mezin bûn serdest bûn. Dema ku germahiyên nîvkada bakur vegeriyan astên nêzîkî qeşayê, dibe ku di nav deh salan de, serdema navbera qeşayê bi destpêkirina serdema Dryasên Ciwan (YD) (12.800-11.700 sal berê) bi dawî bûye. Ev jî ji ber hêdîbûna AMOC a ji nişke be qewimiye ku bi awayekê din dişibe bûyerên Heinrichê ku ji ber nûbûna ji ber windabûna qeşayê ku ji ber qata qeşaya Laurentide çêbûye. Berevajî bûyerên Heinrich ên rastîn, herikînek mezin a ava heliyayî di Çemê Mackenzie re li cihê ku niha Kanada ye hebûye lê cihê ku windabûna girseyî ya qeşayê pêk hatiye pêk nehatiye. Guhertinên mezin di rejîma barînê de, wekê veguheztina herêma hevgirtina întertropîkal ber bi başûr ve, zêdebûna baranê li Amerîkaya Bakur û zuwabûna Amerîkaya Başûr û Ewropayê, çêbûne. Germahiya gerdûnî dîsa di dema Dryasên Ciwan de bi zorê guheriye û germbûna demdirêj, piştê qeşayê piştê ku ew bi dawî bûye, careke din dîsa ji nû ve dest pê kiriye. == Stabilîte û lawazî == [[Wêne:Kim 2022 classic Stommel tipping.png|thumb|Di modelên klasîk ên qutîkî yên stommel de, guherîna krîtîk a AMOCê (AMOC tipping) an ji ber zêdebûneke mezin a qebareya ava şirîn pêk tê ku ev yek gera avê dide rawestandin (B-tipping) – an jî ji ber zêdebûneke biçûktir pêk tê ku di vê rewşê de guherbarbûna xwezayî ya gera avê dibe sedem ku pergal hilweşe (N-tipping). Her ku têketina ava şirîn zêde dibe, îhtîmala pêkhatina N-tippingê jî zêde dibe. Heke ev îhtîmal bigihîje %100î, wê demê B-tipping pêk tê.]] AMOC heya 34 milyon sal berê tune bû. Di piraniya dîroka Erdê de, gera serûbinî ya li nîvkada bakur li Bakurê Pasîfîkê çêbûye. Dema ku deriyê Arktîkê-Atlantîkê girtî bû, delîlên paleoklîmayê nîşan didin ku guheztina gera serûbinî ji Pasîfîkê ber bi Atlantîkê ve 34 milyon sal berê di veguherîna eosen-olîgosenê de pêk hatiye. Vê girtinê bi bingehîn avahiya gera termohalînê guherandiye ku hinek lêkolîneran pêşniyar kirine ku guherîna avhewayê dibe ku di dawiyê de vê guheztinê berevajî bike û gera Pasîfîkê piştî ku AMOC raweste ji nû ve saz bike. Guherîna avhewayê bi germbûna ava rûyê erdê wekê encamek nehevsengiya enerjiya erdê û bi kêmkirina şorbûna ava rûyê erdê ji ber zêdekirina rêjeyên mezin ên ava nû yê ji helandina qeşayê ku bi piranî ji Grînlendayê û bi zêdebûna barîna li ser Atlantîka Bakur bandoran li AMOC dike. Her du sedem jî dê cûdahiya di navbera tebeqeyên rûyê erdê û kûr de zêde bikin û bi vê awayê bilindbûn û daketina ku gerokê dimeşîne dijwartir dike. Di salên 1960an de Henry Stommel ku piraniya lêkolînên li ser AMOCê kiriye, bi modela ku paşê wekê modela Stommel Box hatiye zanîn ku fikra Bifurkasyona Stommel daye zanîn ku tê de AMOC dikare di rewşek bi hêz de hebe mîna ku di tevahiya dîroka tomarkirî de heye an jî bi bandor hilweşe rewşek pir qelstir û baş nebe heya ku germbûn û/an jî jinûvekirina zêde ya ku bûye sedema hilweşînê kêm nebe. Germbûn û jinûvekirin dikarin rasterast bibin sedema hilweşînê an jî gera avê qels bikin heya rewşek ku guherînên wê yên asayî dikarin wê ji xala guheztinê derbas bikin. Îhtîmala ku AMOC pergalek du-îstîqrar e ku an "vekirî" an "vemirî" ye û dikare ji nişke ve hilweşe, ji demê ve mijarek nîqaşa zanistî ye. === Modelkirina hilweşîna AMOCê === Hinek modelên ku piştê xebata Stommel hatine pêşxistin, pêşniyar dikin ku AMOC dikare di navbera hêza xwe ya temam de û hilweşîna xwe ya temam de, xwediyê yek an çend rewşên aram ên navîn be. Ev rewş zêdtir di "modelên erdê ya bi tevliheviya navîn" (EMICs) de tê dîtin ku modelên ku bala xwe didin ser beşên taybet ên pergala avhewayê (wekê AMOC) û beşên din li ber çavan nagirin ku li şûna ku di "modelên gera giştî" (GCMs) de be; modelên ku ji bo simulasyona tevahiya avhewayê wekê "standarda zêrîn" têne hesibandin lê pir caran neçar dimînin ku hinek têkiliyan hêsan bikin. GCM bi gelemperî nîşan didin ku AMOC xwedî rewşek hevsengiyê ya yekane ye û hilweşîna wê dijwar an ne mumkin e. Lêkolîneran fikarên xwe anîne ziman ku ev berxwedana modelkirî ya li hember hilweşînê tenê ji ber ku simulasyonên GCM meyla wan heye ku qebareyên mezin ên ava şirîn ber bi cemsera bakur ve beralî bikin ku li wir ew êdî bandorê li gerandinê nake lê ev yek di xwezayê de çênabe. Di sala 2024an de sê lêkolîneran bi yek ji modelên sîstema erdê ya civakî (CIMP) simulasyonek pêk anîne ku tê de hilweşîneke klasîk a AMOC çêbûye ku mîna di modelên tevliheviya navîn de diqewime. Berevajî hinek simulasyonên din, wan model di cih de rûbirûyî astên avên heliyayî yên ne-rastîn nekirine lê bi awayekê gav bi gav mîqdara têketinê zêde kirine. Simulasyona wan, berî ku hilweşîn pêk were, zêdetirî 1700 salan berdewam kiriye; di dawiyê de, ew gihîştine astên avên heliyayî yên ku bi bilindbûna asta deryayê ya bi rêjeya 6 cm di salê de wekhev in ku ev yek nêzîkê 20 car zêdetir ê ji bilindbûna asta deryayê ya 2.9 mm ku di salê de di navbera salên 1993 û 2017an de pêk hatiye û her wiha gelekî zêdetir e ku ji her asteke ku wekê pêkan an maqûl hatiye dîtin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[en:Atlantic meridional overturning circulation]] [[Kategorî:Okyanûsnasî]] 1kka72iiwmyox359w1k23li1wivsey8 2101927 2101926 2026-11-06T17:37:10Z Penaber49 39672 2101927 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:OCP07 Fig-6.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a deryayên Nordîk û hevzênên bin-polar, ligel herikên rûyî (xêzên temam) û herikên kûr (xêzên qut-qut) ku beşek ji gera zivirî ya merîdyonal a Atlantîkê pêk tînin. Rengên xêzan germahiyên nêzîkî nîşan didin.]] '''Gerîdeya veguhêz a merîdyonel a Atlantîkê''' bi kurtasî ya îngilîzî '''AMOC''' (bi îngilîzî: ''Atlantic meridional overturning circulation'') pergala sereke ya herikên [[Okyanûs|okyanûsê]] ye ku li [[Okyanûsa Atlantîk|Okyanûsa Atlantîkê]] di xebatê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ |sernav=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |malper=www.ipcc.ch |roja-gihiştinê=2026-10-19 |ziman=en}}</ref> Ew pergal pêkhateyeke sereke ya pergala gera okyanûsên [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye û di pergala avhewaya gerstêrkê de roleke giring tîne cih. AMOC herikînên Okyanûsa Atlantîkê li ser rûyê avê û di kûrahiyên mezin de vedigire ku ev herikîn ji ber guherînên di avhewayê de, germahî û xwêbûna avê de pêk hatine. Ev herikîn nîvê gera termohalîn a cîhanî pêk tînin ku herikîna herikînên mezin ên okyanûsan vedigire û nîvê din jî gera zivirînê ya [[Okyanûsa Başûr]] vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aoml.noaa.gov/noaa-scientists-detect-reshaping-of-the-meridional-overturning-circulation-in-southern-ocean/ |sernav=Scientists Detect a Reshaping of the MOC in the Southern Ocean |malper=NOAA's Atlantic Oceanographic and Meteorological Laboratory |tarîx=2023-03-29 |roja-gihiştinê=2026-10-19 |ziman=en-US |paşnav=Communications |pêşnav=AOML}}</ref> AMOC ji herikîneke ber bi bakur ve ku ji avên germ û şortir di tebeqeyên jorîn ên Okyanûsa Atlantîkê de pêk hatiye û herikîneke vegerê ye ku ber bi başûr ve ji avên sar, ava kêmtir şor û kûr pêk hatiye. Ava germ a ji başûr şortir e, ji ber ku di herêma tropîkal de rêjeya dûkel bûnê bilindtir e. Ev ava germ û şor tebeqeya jorîn a okyanûsê pêk tîne; lê gava ev tebeqe sar dibe, tîrbûna ava şor zêde dibe û dibe sedem ku ev ava şor ber bi kûrahiyê ve binav bibe ku ev yek beşeke giring ê motora sîstema AMOCê ye. Ev beşên herikînê bi rêya herêmên "zivirîna avê" (overturning) li deryayên Nordîk û Okyanûsa Başûr bi hev ve girêdayî ne. Cihên vê zivirînê bi danûstandina xurt a germî, oksîjena heliyayî, karbon û xurekên din ve girêdayî ne ku ev pêvajo ji bo ekosîstemên okyanûsê û rola wê ya wekê enbarê karbonê (carbon sink) pir girîng e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buckley |pêşnav=Martha W. |paşnav2=Marshall |pêşnav2=John |tarîx=2016 |sernav=Observations, inferences, and mechanisms of the Atlantic Meridional Overturning Circulation: A review |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2015RG000493 |kovar=Reviews of Geophysics |ziman=en |cild=54 |hejmar=1 |rr=5–63 |doi=10.1002/2015RG000493 |issn=1944-9208}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lozier |pêşnav=M. S. |paşnav2=Li |pêşnav2=F. |paşnav3=Bacon |pêşnav3=S. |paşnav4=Bahr |pêşnav4=F. |paşnav5=Bower |pêşnav5=A. S. |paşnav6=Cunningham |pêşnav6=S. A. |paşnav7=de Jong |pêşnav7=M. F. |paşnav8=de Steur |pêşnav8=L. |paşnav9=deYoung |pêşnav9=B. |paşnav10=Fischer |pêşnav10=J. |paşnav11=Gary |pêşnav11=S. F. |paşnav12=Greenan |pêşnav12=B. J. W. |paşnav13=Holliday |pêşnav13=N. P. |paşnav14=Houk |pêşnav14=A. |paşnav15=Houpert |pêşnav15=L. |tarîx=2019 |sernav=A sea change in our view of overturning in the subpolar North Atlantic |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aau6592 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=363 |hejmar=6426 |rr=516–521 |doi=10.1126/science.aau6592}}</ref> Di heman demê de guhertinên di hêza AMOCê de dikarin bandoran li gelek hêmanên pergala avhewayê bikin.<ref name=":1" /> Guherîna avhewayê dibe ku AMOCê bi rêya zêdebûna germahiya okyanûsê û herikîna ava şirîn a zêde ya ku ber ji helandina pelên qeşayên li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ku bi berdewamiya sarbûna Atlantîka Bakur ve girêdayî ye, qels bike. Lêkolînên ku ji nû ve avakirina okyanûsografîkan bikar tînin destnîşan dikin ku ji sala 2015an vir ve, AMOC ji berê şoreşa pîşesaziyê qelstir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rahmstorf |pêşnav=Stefan |paşnav2=Box |pêşnav2=Jason E. |paşnav3=Feulner |pêşnav3=Georg |paşnav4=Mann |pêşnav4=Michael E. |paşnav5=Robinson |pêşnav5=Alexander |paşnav6=Rutherford |pêşnav6=Scott |paşnav7=Schaffernicht |pêşnav7=Erik J. |tarîx=2015 |sernav=Exceptional twentieth-century slowdown in Atlantic Ocean overturning circulation |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2554 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=5 |hejmar=5 |rr=475–480 |doi=10.1038/nclimate2554 |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Caesar |pêşnav=L. |paşnav2=McCarthy |pêşnav2=G. D. |paşnav3=Thornalley |pêşnav3=D. J. R. |paşnav4=Cahill |pêşnav4=N. |paşnav5=Rahmstorf |pêşnav5=S. |tarîx=2021 |sernav=Current Atlantic Meridional Overturning Circulation weakest in last millennium |url=https://www.nature.com/articles/s41561-021-00699-z |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=14 |hejmar=3 |rr=118–120 |doi=10.1038/s41561-021-00699-z |issn=1752-0908}}</ref> Li ser beşdariyên nisbî yên faktorên cûda nîqaş heye û ne diyar e ku çiqas ji vê qelsbûnê ji ber guherîna avhewayê an guherbariya xwezayî ya gerandinê di nav hezar salan de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Latif |pêşnav=Mojib |paşnav2=Sun |pêşnav2=Jing |paşnav3=Visbeck |pêşnav3=Martin |paşnav4=Hadi Bordbar |pêşnav4=M. |tarîx=2022 |sernav=Natural variability has dominated Atlantic Meridional Overturning Circulation since 1900 |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01342-4 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=455–460 |doi=10.1038/s41558-022-01342-4 |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilbourne |pêşnav=K. Halimeda |paşnav2=Wanamaker |pêşnav2=Alan D. |paşnav3=Moffa-Sanchez |pêşnav3=Paola |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=David J. |paşnav5=Amrhein |pêşnav5=Daniel E. |paşnav6=Butler |pêşnav6=Paul G. |paşnav7=Gebbie |pêşnav7=Geoffrey |paşnav8=Goes |pêşnav8=Marlos |paşnav9=Jansen |pêşnav9=Malte F. |paşnav10=Little |pêşnav10=Christopher M. |paşnav11=Mette |pêşnav11=Madelyn |paşnav12=Moreno-Chamarro |pêşnav12=Eduardo |paşnav13=Ortega |pêşnav13=Pablo |paşnav14=Otto-Bliesner |pêşnav14=Bette L. |paşnav15=Rossby |pêşnav15=Thomas |tarîx=2022 |sernav=Atlantic circulation change still uncertain |url=https://www.nature.com/articles/s41561-022-00896-4 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=15 |hejmar=3 |rr=165–167 |doi=10.1038/s41561-022-00896-4 |issn=1752-0908}}</ref> Modelên avhewayê pêşbînî dikin ku AMOC dê di sedsala 21ê de zêdetir qels bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Summary for Policymakers |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2022 |rr=3–36 |isbn=978-1-009-15796-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) |url=https://www.cambridge.org/core/books/ocean-and-cryosphere-in-a-changing-climate/summary-for-policymakers/097A895553D86981DFE6195ADFD3DDA4 |doi=10.1017/9781009157964.001}}</ref> Ji ber ku ev herêm ji aliyê herika [[Atlantîkaya Bakur]] ve germ dibin, dibe ku ev qelsbûn germahiya hewaya navînî ya li [[Skandînavya]], [[Brîtanyaya Mezin]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlendayê]] kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lenton |pêşnav=Timothy M. |paşnav2=Held |pêşnav2=Hermann |paşnav3=Kriegler |pêşnav3=Elmar |paşnav4=Hall |pêşnav4=Jim W. |paşnav5=Lucht |pêşnav5=Wolfgang |paşnav6=Rahmstorf |pêşnav6=Stefan |paşnav7=Schellnhuber |pêşnav7=Hans Joachim |tarîx=2008-02-12 |sernav=Tipping elements in the Earth's climate system |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.0705414105 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=105 |hejmar=6 |rr=1786–1793 |doi=10.1073/pnas.0705414105 |pmc=2538841 |pmid=18258748}}</ref> Qelsbûna AMOCê dibe ku bilindbûna asta deryayê li dora Amerîkaya Bakur jî bileztir bike û hilberîna seretayî ya li Atlantîkaya Bakur kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schmittner |pêşnav=Andreas |tarîx=2005 |sernav=Decline of the marine ecosystem caused by a reduction in the Atlantic overturning circulation |url=https://www.nature.com/articles/nature03476 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=434 |hejmar=7033 |rr=628–633 |doi=10.1038/nature03476 |issn=1476-4687}}</ref> Lawazbûna giran a AMOCê dikare bibe sedema hilweşîna gera veguhêzê dibe ku neguhere û ji ber vê yekê dibe ku bibe yek ji xalên çerxa guhertina dramatîk a di pergala avhewayê de.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Carrington |pêşnav=Damian |paşnav2=editor |pêşnav2=Damian Carrington Environment |tarîx=2026-04-15 |sernav=Critical Atlantic current significantly more likely to collapse than thought |url=https://www.theguardian.com/environment/2026/apr/15/critical-atlantic-current-significantly-more-likely-to-collapse-than-thought |roja-gihiştinê=2026-10-19 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ev hilweşîn germahiya navînî û rêjeya baran û berfê li [[Ewropa|Ewropayê]] bi girîngî kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Armstrong McKay |pêşnav=David I. |paşnav2=Staal |pêşnav2=Arie |paşnav3=Abrams |pêşnav3=Jesse F. |paşnav4=Winkelmann |pêşnav4=Ricarda |paşnav5=Sakschewski |pêşnav5=Boris |paşnav6=Loriani |pêşnav6=Sina |paşnav7=Fetzer |pêşnav7=Ingo |paşnav8=Cornell |pêşnav8=Sarah E. |paşnav9=Rockström |pêşnav9=Johan |paşnav10=Lenton |pêşnav10=Timothy M. |tarîx=2022-09-09 |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.abn7950 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=377 |hejmar=6611 |rr=eabn7950 |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref> Di heman demê de dibe ku pirbûna bûyerên hewayên ekstrem zêde bike û bandorên din ên giran jî hebin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hansen |pêşnav=James |paşnav2=Sato |pêşnav2=Makiko |paşnav3=Hearty |pêşnav3=Paul |paşnav4=Ruedy |pêşnav4=Reto |paşnav5=Kelley |pêşnav5=Maxwell |paşnav6=Masson-Delmotte |pêşnav6=Valerie |paşnav7=Russell |pêşnav7=Gary |paşnav8=Tselioudis |pêşnav8=George |paşnav9=Cao |pêşnav9=Junji |paşnav10=Rignot |pêşnav10=Eric |paşnav11=Velicogna |pêşnav11=Isabella |paşnav12=Tormey |pêşnav12=Blair |paşnav13=Donovan |pêşnav13=Bailey |paşnav14=Kandiano |pêşnav14=Evgeniya |paşnav15=von Schuckmann |pêşnav15=Karina |tarîx=2016-03-22 |sernav=Ice melt, sea level rise and superstorms: evidence from paleoclimate data, climate modeling, and modern observations that 2 °C global warming could be dangerous |url=https://acp.copernicus.org/articles/16/3761/2016/ |kovar=Atmospheric Chemistry and Physics |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=16 |hejmar=6 |rr=3761–3812 |doi=10.5194/acp-16-3761-2016 |issn=1680-7316}}</ref> == Awayên giştî == [[Wêne:thermohaline_circulation.svg|thumb|AMOC di têkiliya bi gera termohalîn a gerdûnî re]] Gerandina meridionel a Atlantîkê (AMOC) pergala sereke ya herikîna Okyanûsa Atlantîkê ye û her wiha beşek ji gerandina termohalîn a gerdûnî ye ku okyanûsên cîhanê bi "kemberek veguhastinê" ya yekane ya danûstandina ava berdewam ve girêdide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ |sernav=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |malper=www.ipcc.ch |roja-gihiştinê=2026-11-01 |ziman=en}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-kovar |paşnav=Broecker |pêşnav=Wallace S. |tarîx=2015-10-02 |sernav=The Great Ocean Conveyor |url=https://tos.org/oceanography/article/the-great-ocean-conveyor |kovar=Oceanography |cild=4 |hejmar=2 |rr=79–89 |doi=10.5670/oceanog.1991.07}}</ref> Bi gelemperî di demekê de ku tebeqeyên kûr sartir, tîrtir û şortir in ev ava bi kêmanî germ û kêmtir şor li ser rûyê okyanûsê dimîne ku ev rewş wekê tebeqebûna okyanûsê hatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yamaguchi |pêşnav=Ryohei |paşnav2=Suga |pêşnav2=Toshio |tarîx=2019 |sernav=Trend and Variability in Global Upper-Ocean Stratification Since the 1960s |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2019JC015439 |kovar=Journal of Geophysical Research: Oceans |ziman=en |cild=124 |hejmar=12 |rr=8933–8948 |doi=10.1029/2019JC015439 |issn=2169-9291}}</ref> Ava kûr di encama danûstandineke bi tebeqeya tevlîhevkirî ya okyanûsê re, germ dibe û/an jî şoriya xwe winda dike ku di encamê de tîrbûna avê kêm dibe û ber bi rûyê ava okyanûsê ve bilind dibe. Di navbera tebeqeyên okyanûsan de û di navbera beşên Okyanûsa Cîhanê de cudahiyên germahî û xwêbûnê hene ku ev her du faktor bi hev re bûne sedema gera termohalînê.<ref name=":2" /> Ji ber ku Okyanûsa Pasîfîkê ava zêde yên barana ava şirîn werdigire, li gorî okyanûsên din ên cîhanê şorahiya ava Okyanûsa Pasîfîkê kêm e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Craig |pêşnav=Philip M. |paşnav2=Ferreira |pêşnav2=David |paşnav3=Methven |pêşnav3=John |tarîx=2017-01-01 |sernav=The contrast between Atlantic and Pacific surface water fluxes |url=https://tellusjournal.org/articles/10.1080/16000870.2017.1330454 |kovar=Tellus |ziman=en |cild=69 |hejmar=1 |doi=10.1080/16000870.2017.1330454 |issn=3035-9554}}</ref> Ji ber vê yekê ava rûyê Okyanûsa Pasîfîkê têra xwe şor nîne ku dakeve kûrahiya zêdetirî çend sed metreyan ku ev jî tê vê wateyê ku divê ava kûrahiya okyanûsê ji cihekî din were.<ref name=":2" /> Ava okyanûsê li Atlantîkaya Bakur ji ava Pasîfîkê şortir e ku qismek ji ber ku dûkelbûna berfireh a li ser rûyê erdê xwê di nav ava mayî de kom dike û qismeke din jî ji ber ku qeşaya deryaya nêzîkê çerxa Arktîkê xwê di zivistanê de dema ku diqelişe derdixe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://nsidc.org/learn |sernav=Learn {{!}} National Snow and Ice Data Center |malper=nsidc.org |roja-gihiştinê=2026-11-01}}</ref> Şilbûna dûkelbûyî ya li Atlantîkê berê ku wekê baran vegere, bi lez ji aliyê gerandina atmosferê ve tê birin. Bayên bazirganî vê şilbûnê li seranserê Amerîkaya Navîn û rojhilatê Pasîfîka Bakur vediguhezînin ku li wir wekê baran dibare.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wang |pêşnav=Chunzai |paşnav2=Zhang |pêşnav2=Liping |paşnav3=Lee |pêşnav3=Sang-Ki |tarîx=2013-02-15 |sernav=Response of Freshwater Flux and Sea Surface Salinity to Variability of the Atlantic Warm Pool |url=http://journals.ametsoc.org/doi/10.1175/JCLI-D-12-00284.1 |kovar=Journal of Climate |ziman=en |cild=26 |hejmar=4 |rr=1249–1267 |doi=10.1175/JCLI-D-12-00284.1 |issn=0894-8755}}</ref> Rêzeçiyayên mezin ên wekê Platoya Tîbetî, Çiyayên Kevirî û Andê rê li ber veguhestina şilbûna wekhev vedigerînin Atlantîkê. Ji ber vê pêvajoyê, ava rûyê Atlantîkê şor dibe û ji ber vê yekê jî tîr dibe ku di dawiyê de ber bi jêr ve diçe û ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) çêdike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Marshall |pêşnav=John |paşnav2=Speer |pêşnav2=Kevin |tarîx=2012 |sernav=Closure of the meridional overturning circulation through Southern Ocean upwelling |url=https://www.nature.com/articles/ngeo1391 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=5 |hejmar=3 |rr=171–180 |doi=10.1038/ngeo1391 |issn=1752-0908}}</ref> Avabûna NADW bi giranî li deryayên Nordîk çêdibe û têkeliyek tevlihev a girseyên avên herêmî yên wekê Ava Serherikîna Tengava Danîmarkayê (DSOW), Ava Serherikîna Îzlenda-Skotlandayê (ISOW) û Ava Serherikîna Deryayên Nordîk vedihewîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yashayaev |pêşnav=Igor |paşnav2=Loder |pêşnav2=John W. |tarîx=2009 |sernav=Enhanced production of Labrador Sea Water in 2008 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2008GL036162 |kovar=Geophysical Research Letters |ziman=en |cild=36 |hejmar=1 |doi=10.1029/2008GL036162 |issn=1944-8007}}</ref> Ava Deryaya Labrador jî dibe ku roleke girîng bilîze lê delîlên zêde nîşan didin ku ava li deryayên Labrador û deryayên Irminger bi giranî di nav Gyre ya Atlantîkaya Bakur re digere û bi mayî ya AMOCê re tevliheviyeke hindik heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ocean, Cryosphere and Sea Level Change |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2023 |rr=1211–1362 |isbn=978-1-009-15788-9 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) |url=https://www.cambridge.org/core/books/climate-change-2021-the-physical-science-basis/ocean-cryosphere-and-sea-level-change/F61263910A16BD9FDE86921E85E1E4D5 |doi=10.1017/9781009157896.011}}</ref> NADW (ava kûr a Atlantîkaya Bakur) tebeqeya avê ya herî kûr a Okyanûsa Atlantîkê ye nîne û ava binî ya Antarktîkayê (AABW) di her hewzeke ku ji 4.000 metreyan kûrtir e de ye ku ev av her tim tebeqeya okyanûsê ya herî tîr û herî kûr e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://glossary.ametsoc.org/wiki/antarctic-bottom-water/ |sernav=Antarctic Bottom Water - Glossary of Meteorology |malper=glossary.ametsoc.org |roja-gihiştinê=2026-11-02}}</ref> Gava beşên jorîn ên AABWyê ber bi jor ve bilind dibin, ev av tevlî NADWyê dibin û hêza avê zêde dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Broecker |pêşnav=Wallace S. |tarîx=2015-10-02 |sernav=The Great Ocean Conveyor |url=https://tos.org/oceanography/article/the-great-ocean-conveyor |kovar=Oceanography |cild=4 |hejmar=2 |rr=79–89 |doi=10.5670/oceanog.1991.07}}</ref> Pêkhatina NADWyê her wiha destpêka koma jêrîn a gera avê ye. Tevgera daketina ku dibe sedema pêkhatina NADWyê, bi vî girseyeke wekhev a tevgera bilindbûnê (upwelling) tê hevsengkirin. Li Atlantîkaya rojava, veguhastina ekmanê ku zêdebûna tevlîhevkirina tebeqeyên okyanûsê ye û ji ber çalakiya bayê çêdibe, dibe sedema bilindbûneke bihêz a ava li herêmên Herika Kanaryayê û Herika Benguelayê ku ev herik li peravên bakurê rojava û başûrê rojavayê [[Afrîka|Afrîkayê]] cih digirin. Her çend heta girtina rêya deryayî ya [[Amerîkaya Navîn]] di dawiya serdema Pliyosenê de, rewşeke berevajî hebe jî, li gorî daneyên sala 2014an bilindbûna avê li derdora [[Herika Kanaryayê]] ji ya [[Herika Benguelayê]] pir bihêztir e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Boessenkool |pêşnav=K. P. |paşnav2=Hall |pêşnav2=I. R. |paşnav3=Elderfield |pêşnav3=H. |paşnav4=Yashayaev |pêşnav4=I. |tarîx=2007 |sernav=North Atlantic climate and deep-ocean flow speed changes during the last 230 years |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2007GL030285 |kovar=Geophysical Research Letters |ziman=en |cild=34 |hejmar=13 |doi=10.1029/2007GL030285 |issn=1944-8007}}</ref> Li Atlantîkaya Rojhilat, bilindbûneke berbiçav a avê tenê di mehên diyar ên salê de pêk tê ku ev sedem jî ev e ku li vê herêmê termoklîna (tebeqeya guherîna germahiyê) kûr heye, ji ber vê yekê rewş li vir zêdetir girêdayî germahiya rûyê deryayê ye, ne ku ji ber çalakiya bayê ye. Her wiha çerxeke bilindbûna ava çendsalî jî heye ku bi çerxa El Niño/La Niña re hevaheng e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wang |pêşnav=Li-Chiao |paşnav2=Jin |pêşnav2=Fei-Fei |paşnav3=Wu |pêşnav3=Chau-Ron |paşnav4=Hsu |pêşnav4=Huang-Hsiung |tarîx=2017 |sernav=Dynamics of upwelling annual cycle in the equatorial Atlantic Ocean |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2017GL072588 |kovar=Geophysical Research Letters |ziman=en |cild=44 |hejmar=8 |rr=3737–3743 |doi=10.1002/2017GL072588 |issn=1944-8007}}</ref> Di heman demê de, ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) ber bi başûr ve diçe û li dawiya başûr a xeta derbasbûna Atlantîkê, nêzîkê ji %80 ji vê avê li Okyanûsa Başûr derdikeve ser rûyê avê ku ev yek avê bi gera zivirî ya Okyanûsa Başûr (SOOC) ve girê dide. Piştê derketina ser rûyê avê, hatiye fêmkirin ku av yek ji du rêyan dişopîne. Ava ku nêzîkî Antarktîkayê derdikeve ser rûyê avê, bi ihtimaleke mezin ji ber qeşaya deryayî ya Antarktîkayê sar dibe û dîsa dadikeve girseyên jêrîn a vê gerê. Beşek ji vê avê tevlê AABW dibe, lê beşê mayî yê herika girseya jêrîn di dawiyê de digihîje kûrahiyên Okyanûsa Pasîfîk û Okyanûsa Hindî. Ava ku li latîtûdên nizm (nêzîktirî ekvatorê) ku qeşa lê tune ye, derdikeve ser rûyê avê, ji ber veguhastina ekmanê (Ekman transport) zêdetir ber bi bakur ve diçe û tevlê girseya jorîn dibe. Ava germ a di girseya jorîn de ji herika vegerê ya ber bi Atlantîka Bakur ve berpirsiyar e ku ev herik bi piranî li dora peravên Afrîkayê û bi navgîniya arşîpelên Endonezyayê pêk tê. Gava ev av vedigere Atlantîkaya Bakur, sartir û tîrtir dibe, dadikeve binê avê û dîsa tevlê NADWê dibe. == Rola di pergala avhewayê de == [[Wêne:Wang 2022 strong AMOC role.png|thumb|Veguhastina germê ji okyanûsê ber bi atmosferê ve (li aliyê çepê) û zêdebûna rêjeya germa li Okyanûsa Atlantîkê (li aliyê rastê) ku dema AMOC bi hêz e, tê dîtin.]] Deverên rojbendî beşa herî germ a cîhanê ye û ji ber termodînamîkê, ev germahî ber bi cemseran ve diçe. Piraniya vê germahîyê bi gerandina atmosferê ve tê veguhastin lê herikînên okyanûsê ya germ û rûberî roleke girîng dilîzin. Germahî ji rojbendê ber bi bakur an jî başûr ve diçe; Okyanûsa Atlantîk tekane okyanûs e ku herikîna germahîyê ber bi bakur ve ye. Beşeke mezin a veguhastina germê li Okyanûsa Atlantîkê ji aliyê "Gulf Stream"ê pêk tê ku ev herikeke rûyî ye ku ava germ ji herêma Karîbê ber bi bakur ve dibe. Her çend tevahiya herika Gulf Streamê tenê ji aliyê bayê ve were pêşvebirin jî, beşa wê ya herî bakurî ango Herika Atlantîka Bakur, piraniya germa xwe ji danûstendina termohalîn a di çarçoveya AMOCê de werdigire. Bi vê awayê AMOC heta ji %25ê tevahiya germê ber bi nîvkada bakur ve vediguhêze û di avhewaya derdora bakurê rojavayê Ewropayê de roleke girîng dilîze. Ji ber ku şêwazên atmosferî jî di veguhastina germê de roleke mezin dileyizin ku ev raman dibêje "ger veguhastina germê bi rêya herikên okyanûsê nebûya, dê avhewaya Ewropaya Bakur bi qasê avhewaya Amerîkaya Bakur a bakur sar bûya" (ango heta 15–20 °C (27–36 °F) sartir) ku bi giştî wekê ramaneke şaş tê dîtin. Her çend lêkolîneke modelkirinê pêşniyar kiriye ku hilweşîna AMOCê dikare di nava sedsalekê de bibe sedema sarbûneke mîna Serdema Qeşayê ku berfirehbûna qeşaya deryayê û çêbûna girseyên cemedan jî di nav de ne lê rastbûna van encaman cihê gumanê ye. Li ser vê yekê lihevkirinek heye ku AMOC, Ewropaya Bakur û Ewropaya Rojava ji ya ku dê di rewşeke din de bûya, germtir dihêle û ev cudahî li gorî herêmê di navbera 4 °C û 10 °C de diguhere. Wek mînak lêkolînên li ser Herika Floridayê (Florida Current) nîşan didin ku Herika Kendavê (Gulf Stream) di navbera salên 1200 û 1850î de, ji ber zêdebûna xwêbûna rûyê avê, bi qasê ji %10 lawaztir bûye û ev yek bi ihtîmaleke mezin bûye sedema wan şert û mercên ku wekê "Serdema Qeşayê ya Biçûk" (Little Ice Age) hatine naskirin. AMOC bi du awayên sereke Okyanûsa Atlantîkê vediguherîne depoyeke karbona bi bandortir. Ya yekem, tevgera hilkişîna avê, mêjerên mezin ên xurekên pêwîst digihîne avên rûyê okyanûsê; ev yek piştgiriyê dide mezinbûna fîtoplanktonan ku di encamê de hilberîna seretayî ya deryayî û mêjera giştî ya fotosentezê li avên rûyê okyanûsê zêde dike. Ya duyem jî di ava ku ji kûrahiyê derdikeve rûyê avê de, asta karbona heliyayî kêm e; sedem jî ew e ku ev av bi gelemperî 1000 salî ye û rastî zêdebûna {{CO2}} ya ku ji ber çalakiyên mirovan di atmosferê de pêk hatiye, nehatiye. Ev av li gorî avên rûyî yên ku bi karbonê zêdetir têr bûne, mêjerên mezintir karbonê dikişîne nava xwe û dema ku ev av ber bi kûrahiyê ve diçe, rê li ber wê tê girtin ku karbonê dîsa berdide atmosferê. Her çend Okyanûsa Başûr bi awayekî berbiçav mezintirîn depoya karbona okyanûsan be jî, Atlantîka Bakur di nîvkada bakur de depoya karbona herî mezin e. === Guherînên ji nişka ve ku di dema Pleystosena dereng de pêk hatiye === Ji ber ku gera zivirî ya merîdyonal a Atlantîkê (AMOC) bi rêzetêkiliyên di navbera tebeqeyên ava okyanûsa xwedî germahî û şoriya cûda ve girêdayî ye ku ev pergal ne statîk e; berevajî vê, ew rastê guherînên biçûk û periyodîk û her wiha guherînên mezin û demdirêj hatiye ku ev jî encama bandorên derveyî ne. Gelek ji van guherînan di serdema pleîstosena Dereng (ji 126.000 heta 11.700 sal berê) de pêk hatine ku ev serdem, qonaxa dawî ya jeolojîk ê berî serdema heyî an jî holosenê bû. Her wiha ev serdem, serdema qeşaya dawî jî vedigire ku di zimanê rojane de wekê "serdema qeşaya dawî" hatiye naskirin. Di vê serdemê de, di navbera nîvkoşeyên cîhanê de bîstûpênc guherînên guhertinên germa ji nişka ve çêbûne ku ev guherîn wekê bûyerên Dansgaard–Oeschger (bûyerên D-O) hatine binavkirin. Navê wan ji Willi Dansgaard û Hans Oeschger hatiye ku di salên 1980î de bi analîzkirina mînakên qeşayên ji Grînlendayê, vê bûyerê keşif kirine. Bûyerên D-O bi taybetî bi germbûna bilez a di navbera 8 °C û 15 °C de têne naskirin ku di nava çend dehsalan de li Grînlendayê pêk hatiye. Germbûn li tevahiya herêma Atlantîka Bakur jî çêbûye lê di heman demê de, di van bûyeran de li Okyanûsa Başûr sarbûneke bi heman astê pêk hatiye. Ev rewş bi bihêz bûna AMOCê re hevaheng e ku vê awayê pergala germê ji nîvkoveke dinyayê vediguhezîne nîvkova din a Dinyayê. Germbûna nîvkova bakur bûye sedema helîna qeşayan û wisa dixuyê ku gelek bûyerên D-O bi bûyerên Heinrichê re bi dawî bûne ku di van van bûyeran de, girseyên mezin ên qeşayê ji qeşaya Laurentide ya wê demê qut bûne û ketine nav okyanûsê. Her ku ev girseyên qeşayê di okyanûsê de diheliyan, ava okyanûsê şirîntir (kêmtir şor) bûye û ev yek jî bûye sedema lawazbûna gera avê û rawestana germbûna D-Oyê. Heya roja îro jî ravekirinek hevbeş tune ye ka çima AMOC ewqas guheriye ku bi taybetî ev guherîn tenê di vê serdema qeşayê de pêk hatiye. Hîpotezên hevpar şêwazên çerxî yên guherîna şorbûna li Atlantîka Bakur an jî çerxek şêwaza bayê ji ber mezinbûn û kêmbûna pelên qeşayê yên herêmê vedihewîne ku têra xwe mezin in ku bandorê li şêwazên bayê bikin. Li gorî lêkolînên ji dawiya salên 2010an ve hatiye pêşniyarkirin ku AMOC di serdemên hebûna qatên berfa berfireh û asta kêm a {{CO2}}yê de, herî zêde ji guhertinan re hesas e ku ev yek jî serdema qeşaya dawî kiriye "demeke herî guncaw" ê ji bo guherînên bi vî rengî. Hatiye pêşniyar kirin ku germbûna nîvkada başûr ji ber ku avên germtir ber bi bakur ve bi rêya gera termohalînê ya giştî belav bûne dê şêwazê bide destpêkirin. Delîlên paleoklîmayê niha ne ewqas bihêz in ku bibêjin ka bûyerên D-O bi guhertinên di AMOCê de dest pê kirine an jî AMOC di bersiva tetikek din de guheriye. Wek mînak hinek lêkolîn pêşniyar dikin ku guhertinên di bergê qeşaya deryayê de bûyerên D-O dane destpêkirin ji ber ku ew ê bandorê li germahiya avê û gerê bi rêya bersiva cemed-albedo bikin. Bûyerên D-O bi rêza berevajî hatine hejmartin ku hejmarên herî mezin ê ji bo bûyerên herî kevn hatine diyarkirin. Bûyera duyem a ji dawiyê, ango bûyera Dansgaard–Oeschger 1, nêzîkî 14.690 sal berê qewimiye û nîşana derbasbûna ji serdema "Oldest Dryas" (dryasa herî kevn) ji bo serdema navber a Bølling–Allerød e ku ev serdem heta 12.890 salên beriya niha berdewam kiriye. Navê wê ji du cihên li Danîmarkayê hatiye girtin ku tê de fosîlên riwekan hatine dîtin ku ev riwek tenê di serdemeke bi kêmî germ a nîvkada bakur de dikaribûn bijîn. Germbûna mezin a li nîvkada bakur, bi sarbûna li nîvkada başûr re hevseng bû, ji ber vê yekê di germahiya cîhanî de guherîneke berbiçav çênebûye ku ev rewş bi guherînên di AMOCê (Circilana Meridyonel a Atlantîkê) re lihevhatiye. Di heman demê de destpêka vê serdemê bûye sedema bilindbûna asta deryayê ku ev yek ji ber hilweşîna qeşayê pêk hatiye û wekê "Meltwater pulse 1A" (pêla ava heliyayî 1A) hatiye binavkirin. Qonaxên Bølling û Allerød ên serdema navbera qeşayê bi du sedsalan ji hev cuda bûne ku sarbûna nîvkada bakur, germbûna nîvkada başûr ku wekê Dryasên Kevintir hatine zanîn ji ber ku kulîlka Arktîkê Dryas octopetala li cihê ku daristan di dema navbera qeşayê de mezin bûn serdest bûn. Dema ku germahiyên nîvkada bakur vegeriyan astên nêzîkî qeşayê, dibe ku di nav deh salan de, serdema navbera qeşayê bi destpêkirina serdema Dryasên Ciwan (YD) (12.800-11.700 sal berê) bi dawî bûye. Ev jî ji ber hêdîbûna AMOC a ji nişke be qewimiye ku bi awayekê din dişibe bûyerên Heinrichê ku ji ber nûbûna ji ber windabûna qeşayê ku ji ber qata qeşaya Laurentide çêbûye. Berevajî bûyerên Heinrich ên rastîn, herikînek mezin a ava heliyayî di Çemê Mackenzie re li cihê ku niha Kanada ye hebûye lê cihê ku windabûna girseyî ya qeşayê pêk hatiye pêk nehatiye. Guhertinên mezin di rejîma barînê de, wekê veguheztina herêma hevgirtina întertropîkal ber bi başûr ve, zêdebûna baranê li Amerîkaya Bakur û zuwabûna Amerîkaya Başûr û Ewropayê, çêbûne. Germahiya gerdûnî dîsa di dema Dryasên Ciwan de bi zorê guheriye û germbûna demdirêj, piştê qeşayê piştê ku ew bi dawî bûye, careke din dîsa ji nû ve dest pê kiriye. == Stabilîte û lawazî == [[Wêne:Kim 2022 classic Stommel tipping.png|thumb|Di modelên klasîk ên qutîkî yên stommel de, guherîna krîtîk a AMOCê (AMOC tipping) an ji ber zêdebûneke mezin a qebareya ava şirîn pêk tê ku ev yek gera avê dide rawestandin (B-tipping) – an jî ji ber zêdebûneke biçûktir pêk tê ku di vê rewşê de guherbarbûna xwezayî ya gera avê dibe sedem ku pergal hilweşe (N-tipping). Her ku têketina ava şirîn zêde dibe, îhtîmala pêkhatina N-tippingê jî zêde dibe. Heke ev îhtîmal bigihîje %100î, wê demê B-tipping pêk tê.]] AMOC heya 34 milyon sal berê tune bû. Di piraniya dîroka Erdê de, gera serûbinî ya li nîvkada bakur li Bakurê Pasîfîkê çêbûye. Dema ku deriyê Arktîkê-Atlantîkê girtî bû, delîlên paleoklîmayê nîşan didin ku guheztina gera serûbinî ji Pasîfîkê ber bi Atlantîkê ve 34 milyon sal berê di veguherîna eosen-olîgosenê de pêk hatiye. Vê girtinê bi bingehîn avahiya gera termohalînê guherandiye ku hinek lêkolîneran pêşniyar kirine ku guherîna avhewayê dibe ku di dawiyê de vê guheztinê berevajî bike û gera Pasîfîkê piştî ku AMOC raweste ji nû ve saz bike. Guherîna avhewayê bi germbûna ava rûyê erdê wekê encamek nehevsengiya enerjiya erdê û bi kêmkirina şorbûna ava rûyê erdê ji ber zêdekirina rêjeyên mezin ên ava nû yê ji helandina qeşayê ku bi piranî ji Grînlendayê û bi zêdebûna barîna li ser Atlantîka Bakur bandoran li AMOC dike. Her du sedem jî dê cûdahiya di navbera tebeqeyên rûyê erdê û kûr de zêde bikin û bi vê awayê bilindbûn û daketina ku gerokê dimeşîne dijwartir dike. Di salên 1960an de Henry Stommel ku piraniya lêkolînên li ser AMOCê kiriye, bi modela ku paşê wekê modela Stommel Box hatiye zanîn ku fikra Bifurkasyona Stommel daye zanîn ku tê de AMOC dikare di rewşek bi hêz de hebe mîna ku di tevahiya dîroka tomarkirî de heye an jî bi bandor hilweşe rewşek pir qelstir û baş nebe heya ku germbûn û/an jî jinûvekirina zêde ya ku bûye sedema hilweşînê kêm nebe. Germbûn û jinûvekirin dikarin rasterast bibin sedema hilweşînê an jî gera avê qels bikin heya rewşek ku guherînên wê yên asayî dikarin wê ji xala guheztinê derbas bikin. Îhtîmala ku AMOC pergalek du-îstîqrar e ku an "vekirî" an "vemirî" ye û dikare ji nişke ve hilweşe, ji demê ve mijarek nîqaşa zanistî ye. === Modelkirina hilweşîna AMOCê === Hinek modelên ku piştê xebata Stommel hatine pêşxistin, pêşniyar dikin ku AMOC dikare di navbera hêza xwe ya temam de û hilweşîna xwe ya temam de, xwediyê yek an çend rewşên aram ên navîn be. Ev rewş zêdtir di "modelên erdê ya bi tevliheviya navîn" (EMICs) de tê dîtin ku modelên ku bala xwe didin ser beşên taybet ên pergala avhewayê (wekê AMOC) û beşên din li ber çavan nagirin ku li şûna ku di "modelên gera giştî" (GCMs) de be; modelên ku ji bo simulasyona tevahiya avhewayê wekê "standarda zêrîn" têne hesibandin lê pir caran neçar dimînin ku hinek têkiliyan hêsan bikin. GCM bi gelemperî nîşan didin ku AMOC xwedî rewşek hevsengiyê ya yekane ye û hilweşîna wê dijwar an ne mumkin e. Lêkolîneran fikarên xwe anîne ziman ku ev berxwedana modelkirî ya li hember hilweşînê tenê ji ber ku simulasyonên GCM meyla wan heye ku qebareyên mezin ên ava şirîn ber bi cemsera bakur ve beralî bikin ku li wir ew êdî bandorê li gerandinê nake lê ev yek di xwezayê de çênabe. Di sala 2024an de sê lêkolîneran bi yek ji modelên sîstema erdê ya civakî (CIMP) simulasyonek pêk anîne ku tê de hilweşîneke klasîk a AMOC çêbûye ku mîna di modelên tevliheviya navîn de diqewime. Berevajî hinek simulasyonên din, wan model di cih de rûbirûyî astên avên heliyayî yên ne-rastîn nekirine lê bi awayekê gav bi gav mîqdara têketinê zêde kirine. Simulasyona wan, berî ku hilweşîn pêk were, zêdetirî 1700 salan berdewam kiriye; di dawiyê de, ew gihîştine astên avên heliyayî yên ku bi bilindbûna asta deryayê ya bi rêjeya 6 cm di salê de wekhev in ku ev yek nêzîkê 20 car zêdetir ê ji bilindbûna asta deryayê ya 2.9 mm ku di salê de di navbera salên 1993 û 2017an de pêk hatiye û her wiha gelekî zêdetir e ku ji her asteke ku wekê pêkan an maqûl hatiye dîtin. Zanyarên din li hev kirine ku encamên vê lêkolînê bi taybetî di eyarkirina lêkolînên realîsttir de alîkar bin, nemaze gava ku daneyên çavdêriya baştir peyda bibin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[en:Atlantic meridional overturning circulation]] [[Kategorî:Okyanûsnasî]] 22zo7zxndrvbissmbriwahm3ep1oyra 2101928 2101927 2026-11-06T17:43:20Z Penaber49 39672 2101928 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:OCP07 Fig-6.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a deryayên Nordîk û hevzênên bin-polar, ligel herikên rûyî (xêzên temam) û herikên kûr (xêzên qut-qut) ku beşek ji gera zivirî ya merîdyonal a Atlantîkê pêk tînin. Rengên xêzan germahiyên nêzîkî nîşan didin.]] '''Gerîdeya veguhêz a merîdyonel a Atlantîkê''' bi kurtasî ya îngilîzî '''AMOC''' (bi îngilîzî: ''Atlantic meridional overturning circulation'') pergala sereke ya herikên [[Okyanûs|okyanûsê]] ye ku li [[Okyanûsa Atlantîk|Okyanûsa Atlantîkê]] di xebatê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ |sernav=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |malper=www.ipcc.ch |roja-gihiştinê=2026-10-19 |ziman=en}}</ref> Ew pergal pêkhateyeke sereke ya pergala gera okyanûsên [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye û di pergala avhewaya gerstêrkê de roleke giring tîne cih. AMOC herikînên Okyanûsa Atlantîkê li ser rûyê avê û di kûrahiyên mezin de vedigire ku ev herikîn ji ber guherînên di avhewayê de, germahî û xwêbûna avê de pêk hatine. Ev herikîn nîvê gera termohalîn a cîhanî pêk tînin ku herikîna herikînên mezin ên okyanûsan vedigire û nîvê din jî gera zivirînê ya [[Okyanûsa Başûr]] vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aoml.noaa.gov/noaa-scientists-detect-reshaping-of-the-meridional-overturning-circulation-in-southern-ocean/ |sernav=Scientists Detect a Reshaping of the MOC in the Southern Ocean |malper=NOAA's Atlantic Oceanographic and Meteorological Laboratory |tarîx=2023-03-29 |roja-gihiştinê=2026-10-19 |ziman=en-US |paşnav=Communications |pêşnav=AOML}}</ref> AMOC ji herikîneke ber bi bakur ve ku ji avên germ û şortir di tebeqeyên jorîn ên Okyanûsa Atlantîkê de pêk hatiye û herikîneke vegerê ye ku ber bi başûr ve ji avên sar, ava kêmtir şor û kûr pêk hatiye. Ava germ a ji başûr şortir e, ji ber ku di herêma tropîkal de rêjeya dûkel bûnê bilindtir e. Ev ava germ û şor tebeqeya jorîn a okyanûsê pêk tîne; lê gava ev tebeqe sar dibe, tîrbûna ava şor zêde dibe û dibe sedem ku ev ava şor ber bi kûrahiyê ve binav bibe ku ev yek beşeke giring ê motora sîstema AMOCê ye. Ev beşên herikînê bi rêya herêmên "zivirîna avê" (overturning) li deryayên Nordîk û Okyanûsa Başûr bi hev ve girêdayî ne. Cihên vê zivirînê bi danûstandina xurt a germî, oksîjena heliyayî, karbon û xurekên din ve girêdayî ne ku ev pêvajo ji bo ekosîstemên okyanûsê û rola wê ya wekê enbarê karbonê (carbon sink) pir girîng e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buckley |pêşnav=Martha W. |paşnav2=Marshall |pêşnav2=John |tarîx=2016 |sernav=Observations, inferences, and mechanisms of the Atlantic Meridional Overturning Circulation: A review |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2015RG000493 |kovar=Reviews of Geophysics |ziman=en |cild=54 |hejmar=1 |rr=5–63 |doi=10.1002/2015RG000493 |issn=1944-9208}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lozier |pêşnav=M. S. |paşnav2=Li |pêşnav2=F. |paşnav3=Bacon |pêşnav3=S. |paşnav4=Bahr |pêşnav4=F. |paşnav5=Bower |pêşnav5=A. S. |paşnav6=Cunningham |pêşnav6=S. A. |paşnav7=de Jong |pêşnav7=M. F. |paşnav8=de Steur |pêşnav8=L. |paşnav9=deYoung |pêşnav9=B. |paşnav10=Fischer |pêşnav10=J. |paşnav11=Gary |pêşnav11=S. F. |paşnav12=Greenan |pêşnav12=B. J. W. |paşnav13=Holliday |pêşnav13=N. P. |paşnav14=Houk |pêşnav14=A. |paşnav15=Houpert |pêşnav15=L. |tarîx=2019 |sernav=A sea change in our view of overturning in the subpolar North Atlantic |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aau6592 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=363 |hejmar=6426 |rr=516–521 |doi=10.1126/science.aau6592}}</ref> Di heman demê de guhertinên di hêza AMOCê de dikarin bandoran li gelek hêmanên pergala avhewayê bikin.<ref name=":1" /> Guherîna avhewayê dibe ku AMOCê bi rêya zêdebûna germahiya okyanûsê û herikîna ava şirîn a zêde ya ku ber ji helandina pelên qeşayên li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ku bi berdewamiya sarbûna Atlantîka Bakur ve girêdayî ye, qels bike. Lêkolînên ku ji nû ve avakirina okyanûsografîkan bikar tînin destnîşan dikin ku ji sala 2015an vir ve, AMOC ji berê şoreşa pîşesaziyê qelstir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rahmstorf |pêşnav=Stefan |paşnav2=Box |pêşnav2=Jason E. |paşnav3=Feulner |pêşnav3=Georg |paşnav4=Mann |pêşnav4=Michael E. |paşnav5=Robinson |pêşnav5=Alexander |paşnav6=Rutherford |pêşnav6=Scott |paşnav7=Schaffernicht |pêşnav7=Erik J. |tarîx=2015 |sernav=Exceptional twentieth-century slowdown in Atlantic Ocean overturning circulation |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2554 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=5 |hejmar=5 |rr=475–480 |doi=10.1038/nclimate2554 |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Caesar |pêşnav=L. |paşnav2=McCarthy |pêşnav2=G. D. |paşnav3=Thornalley |pêşnav3=D. J. R. |paşnav4=Cahill |pêşnav4=N. |paşnav5=Rahmstorf |pêşnav5=S. |tarîx=2021 |sernav=Current Atlantic Meridional Overturning Circulation weakest in last millennium |url=https://www.nature.com/articles/s41561-021-00699-z |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=14 |hejmar=3 |rr=118–120 |doi=10.1038/s41561-021-00699-z |issn=1752-0908}}</ref> Li ser beşdariyên nisbî yên faktorên cûda nîqaş heye û ne diyar e ku çiqas ji vê qelsbûnê ji ber guherîna avhewayê an guherbariya xwezayî ya gerandinê di nav hezar salan de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Latif |pêşnav=Mojib |paşnav2=Sun |pêşnav2=Jing |paşnav3=Visbeck |pêşnav3=Martin |paşnav4=Hadi Bordbar |pêşnav4=M. |tarîx=2022 |sernav=Natural variability has dominated Atlantic Meridional Overturning Circulation since 1900 |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01342-4 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=455–460 |doi=10.1038/s41558-022-01342-4 |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilbourne |pêşnav=K. Halimeda |paşnav2=Wanamaker |pêşnav2=Alan D. |paşnav3=Moffa-Sanchez |pêşnav3=Paola |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=David J. |paşnav5=Amrhein |pêşnav5=Daniel E. |paşnav6=Butler |pêşnav6=Paul G. |paşnav7=Gebbie |pêşnav7=Geoffrey |paşnav8=Goes |pêşnav8=Marlos |paşnav9=Jansen |pêşnav9=Malte F. |paşnav10=Little |pêşnav10=Christopher M. |paşnav11=Mette |pêşnav11=Madelyn |paşnav12=Moreno-Chamarro |pêşnav12=Eduardo |paşnav13=Ortega |pêşnav13=Pablo |paşnav14=Otto-Bliesner |pêşnav14=Bette L. |paşnav15=Rossby |pêşnav15=Thomas |tarîx=2022 |sernav=Atlantic circulation change still uncertain |url=https://www.nature.com/articles/s41561-022-00896-4 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=15 |hejmar=3 |rr=165–167 |doi=10.1038/s41561-022-00896-4 |issn=1752-0908}}</ref> Modelên avhewayê pêşbînî dikin ku AMOC dê di sedsala 21ê de zêdetir qels bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Summary for Policymakers |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2022 |rr=3–36 |isbn=978-1-009-15796-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) |url=https://www.cambridge.org/core/books/ocean-and-cryosphere-in-a-changing-climate/summary-for-policymakers/097A895553D86981DFE6195ADFD3DDA4 |doi=10.1017/9781009157964.001}}</ref> Ji ber ku ev herêm ji aliyê herika [[Atlantîkaya Bakur]] ve germ dibin, dibe ku ev qelsbûn germahiya hewaya navînî ya li [[Skandînavya]], [[Brîtanyaya Mezin]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlendayê]] kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lenton |pêşnav=Timothy M. |paşnav2=Held |pêşnav2=Hermann |paşnav3=Kriegler |pêşnav3=Elmar |paşnav4=Hall |pêşnav4=Jim W. |paşnav5=Lucht |pêşnav5=Wolfgang |paşnav6=Rahmstorf |pêşnav6=Stefan |paşnav7=Schellnhuber |pêşnav7=Hans Joachim |tarîx=2008-02-12 |sernav=Tipping elements in the Earth's climate system |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.0705414105 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=105 |hejmar=6 |rr=1786–1793 |doi=10.1073/pnas.0705414105 |pmc=2538841 |pmid=18258748}}</ref> Qelsbûna AMOCê dibe ku bilindbûna asta deryayê li dora Amerîkaya Bakur jî bileztir bike û hilberîna seretayî ya li Atlantîkaya Bakur kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schmittner |pêşnav=Andreas |tarîx=2005 |sernav=Decline of the marine ecosystem caused by a reduction in the Atlantic overturning circulation |url=https://www.nature.com/articles/nature03476 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=434 |hejmar=7033 |rr=628–633 |doi=10.1038/nature03476 |issn=1476-4687}}</ref> Lawazbûna giran a AMOCê dikare bibe sedema hilweşîna gera veguhêzê dibe ku neguhere û ji ber vê yekê dibe ku bibe yek ji xalên çerxa guhertina dramatîk a di pergala avhewayê de.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Carrington |pêşnav=Damian |paşnav2=editor |pêşnav2=Damian Carrington Environment |tarîx=2026-04-15 |sernav=Critical Atlantic current significantly more likely to collapse than thought |url=https://www.theguardian.com/environment/2026/apr/15/critical-atlantic-current-significantly-more-likely-to-collapse-than-thought |roja-gihiştinê=2026-10-19 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ev hilweşîn germahiya navînî û rêjeya baran û berfê li [[Ewropa|Ewropayê]] bi girîngî kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Armstrong McKay |pêşnav=David I. |paşnav2=Staal |pêşnav2=Arie |paşnav3=Abrams |pêşnav3=Jesse F. |paşnav4=Winkelmann |pêşnav4=Ricarda |paşnav5=Sakschewski |pêşnav5=Boris |paşnav6=Loriani |pêşnav6=Sina |paşnav7=Fetzer |pêşnav7=Ingo |paşnav8=Cornell |pêşnav8=Sarah E. |paşnav9=Rockström |pêşnav9=Johan |paşnav10=Lenton |pêşnav10=Timothy M. |tarîx=2022-09-09 |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.abn7950 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=377 |hejmar=6611 |rr=eabn7950 |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref> Di heman demê de dibe ku pirbûna bûyerên hewayên ekstrem zêde bike û bandorên din ên giran jî hebin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hansen |pêşnav=James |paşnav2=Sato |pêşnav2=Makiko |paşnav3=Hearty |pêşnav3=Paul |paşnav4=Ruedy |pêşnav4=Reto |paşnav5=Kelley |pêşnav5=Maxwell |paşnav6=Masson-Delmotte |pêşnav6=Valerie |paşnav7=Russell |pêşnav7=Gary |paşnav8=Tselioudis |pêşnav8=George |paşnav9=Cao |pêşnav9=Junji |paşnav10=Rignot |pêşnav10=Eric |paşnav11=Velicogna |pêşnav11=Isabella |paşnav12=Tormey |pêşnav12=Blair |paşnav13=Donovan |pêşnav13=Bailey |paşnav14=Kandiano |pêşnav14=Evgeniya |paşnav15=von Schuckmann |pêşnav15=Karina |tarîx=2016-03-22 |sernav=Ice melt, sea level rise and superstorms: evidence from paleoclimate data, climate modeling, and modern observations that 2 °C global warming could be dangerous |url=https://acp.copernicus.org/articles/16/3761/2016/ |kovar=Atmospheric Chemistry and Physics |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=16 |hejmar=6 |rr=3761–3812 |doi=10.5194/acp-16-3761-2016 |issn=1680-7316}}</ref> == Awayên giştî == [[Wêne:thermohaline_circulation.svg|thumb|AMOC di têkiliya bi gera termohalîn a gerdûnî re]] Gerandina meridionel a Atlantîkê (AMOC) pergala sereke ya herikîna Okyanûsa Atlantîkê ye û her wiha beşek ji gerandina termohalîn a gerdûnî ye ku okyanûsên cîhanê bi "kemberek veguhastinê" ya yekane ya danûstandina ava berdewam ve girêdide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ |sernav=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |malper=www.ipcc.ch |roja-gihiştinê=2026-11-01 |ziman=en}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-kovar |paşnav=Broecker |pêşnav=Wallace S. |tarîx=2015-10-02 |sernav=The Great Ocean Conveyor |url=https://tos.org/oceanography/article/the-great-ocean-conveyor |kovar=Oceanography |cild=4 |hejmar=2 |rr=79–89 |doi=10.5670/oceanog.1991.07}}</ref> Bi gelemperî di demekê de ku tebeqeyên kûr sartir, tîrtir û şortir in ev ava bi kêmanî germ û kêmtir şor li ser rûyê okyanûsê dimîne ku ev rewş wekê tebeqebûna okyanûsê hatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yamaguchi |pêşnav=Ryohei |paşnav2=Suga |pêşnav2=Toshio |tarîx=2019 |sernav=Trend and Variability in Global Upper-Ocean Stratification Since the 1960s |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2019JC015439 |kovar=Journal of Geophysical Research: Oceans |ziman=en |cild=124 |hejmar=12 |rr=8933–8948 |doi=10.1029/2019JC015439 |issn=2169-9291}}</ref> Ava kûr di encama danûstandineke bi tebeqeya tevlîhevkirî ya okyanûsê re, germ dibe û/an jî şoriya xwe winda dike ku di encamê de tîrbûna avê kêm dibe û ber bi rûyê ava okyanûsê ve bilind dibe. Di navbera tebeqeyên okyanûsan de û di navbera beşên Okyanûsa Cîhanê de cudahiyên germahî û xwêbûnê hene ku ev her du faktor bi hev re bûne sedema gera termohalînê.<ref name=":2" /> Ji ber ku Okyanûsa Pasîfîkê ava zêde yên barana ava şirîn werdigire, li gorî okyanûsên din ên cîhanê şorahiya ava Okyanûsa Pasîfîkê kêm e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Craig |pêşnav=Philip M. |paşnav2=Ferreira |pêşnav2=David |paşnav3=Methven |pêşnav3=John |tarîx=2017-01-01 |sernav=The contrast between Atlantic and Pacific surface water fluxes |url=https://tellusjournal.org/articles/10.1080/16000870.2017.1330454 |kovar=Tellus |ziman=en |cild=69 |hejmar=1 |doi=10.1080/16000870.2017.1330454 |issn=3035-9554}}</ref> Ji ber vê yekê ava rûyê Okyanûsa Pasîfîkê têra xwe şor nîne ku dakeve kûrahiya zêdetirî çend sed metreyan ku ev jî tê vê wateyê ku divê ava kûrahiya okyanûsê ji cihekî din were.<ref name=":2" /> Ava okyanûsê li Atlantîkaya Bakur ji ava Pasîfîkê şortir e ku qismek ji ber ku dûkelbûna berfireh a li ser rûyê erdê xwê di nav ava mayî de kom dike û qismeke din jî ji ber ku qeşaya deryaya nêzîkê çerxa Arktîkê xwê di zivistanê de dema ku diqelişe derdixe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://nsidc.org/learn |sernav=Learn {{!}} National Snow and Ice Data Center |malper=nsidc.org |roja-gihiştinê=2026-11-01}}</ref> Şilbûna dûkelbûyî ya li Atlantîkê berê ku wekê baran vegere, bi lez ji aliyê gerandina atmosferê ve tê birin. Bayên bazirganî vê şilbûnê li seranserê Amerîkaya Navîn û rojhilatê Pasîfîka Bakur vediguhezînin ku li wir wekê baran dibare.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wang |pêşnav=Chunzai |paşnav2=Zhang |pêşnav2=Liping |paşnav3=Lee |pêşnav3=Sang-Ki |tarîx=2013-02-15 |sernav=Response of Freshwater Flux and Sea Surface Salinity to Variability of the Atlantic Warm Pool |url=http://journals.ametsoc.org/doi/10.1175/JCLI-D-12-00284.1 |kovar=Journal of Climate |ziman=en |cild=26 |hejmar=4 |rr=1249–1267 |doi=10.1175/JCLI-D-12-00284.1 |issn=0894-8755}}</ref> Rêzeçiyayên mezin ên wekê Platoya Tîbetî, Çiyayên Kevirî û Andê rê li ber veguhestina şilbûna wekhev vedigerînin Atlantîkê. Ji ber vê pêvajoyê, ava rûyê Atlantîkê şor dibe û ji ber vê yekê jî tîr dibe ku di dawiyê de ber bi jêr ve diçe û ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) çêdike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Marshall |pêşnav=John |paşnav2=Speer |pêşnav2=Kevin |tarîx=2012 |sernav=Closure of the meridional overturning circulation through Southern Ocean upwelling |url=https://www.nature.com/articles/ngeo1391 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=5 |hejmar=3 |rr=171–180 |doi=10.1038/ngeo1391 |issn=1752-0908}}</ref> Avabûna NADW bi giranî li deryayên Nordîk çêdibe û têkeliyek tevlihev a girseyên avên herêmî yên wekê Ava Serherikîna Tengava Danîmarkayê (DSOW), Ava Serherikîna Îzlenda-Skotlandayê (ISOW) û Ava Serherikîna Deryayên Nordîk vedihewîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yashayaev |pêşnav=Igor |paşnav2=Loder |pêşnav2=John W. |tarîx=2009 |sernav=Enhanced production of Labrador Sea Water in 2008 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2008GL036162 |kovar=Geophysical Research Letters |ziman=en |cild=36 |hejmar=1 |doi=10.1029/2008GL036162 |issn=1944-8007}}</ref> Ava Deryaya Labrador jî dibe ku roleke girîng bilîze lê delîlên zêde nîşan didin ku ava li deryayên Labrador û deryayên Irminger bi giranî di nav Gyre ya Atlantîkaya Bakur re digere û bi mayî ya AMOCê re tevliheviyeke hindik heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ocean, Cryosphere and Sea Level Change |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2023 |rr=1211–1362 |isbn=978-1-009-15788-9 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) |url=https://www.cambridge.org/core/books/climate-change-2021-the-physical-science-basis/ocean-cryosphere-and-sea-level-change/F61263910A16BD9FDE86921E85E1E4D5 |doi=10.1017/9781009157896.011}}</ref> NADW (ava kûr a Atlantîkaya Bakur) tebeqeya avê ya herî kûr a Okyanûsa Atlantîkê ye nîne û ava binî ya Antarktîkayê (AABW) di her hewzeke ku ji 4.000 metreyan kûrtir e de ye ku ev av her tim tebeqeya okyanûsê ya herî tîr û herî kûr e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://glossary.ametsoc.org/wiki/antarctic-bottom-water/ |sernav=Antarctic Bottom Water - Glossary of Meteorology |malper=glossary.ametsoc.org |roja-gihiştinê=2026-11-02}}</ref> Gava beşên jorîn ên AABWyê ber bi jor ve bilind dibin, ev av tevlî NADWyê dibin û hêza avê zêde dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Broecker |pêşnav=Wallace S. |tarîx=2015-10-02 |sernav=The Great Ocean Conveyor |url=https://tos.org/oceanography/article/the-great-ocean-conveyor |kovar=Oceanography |cild=4 |hejmar=2 |rr=79–89 |doi=10.5670/oceanog.1991.07}}</ref> Pêkhatina NADWyê her wiha destpêka koma jêrîn a gera avê ye. Tevgera daketina ku dibe sedema pêkhatina NADWyê, bi vî girseyeke wekhev a tevgera bilindbûnê (upwelling) tê hevsengkirin. Li Atlantîkaya rojava, veguhastina ekmanê ku zêdebûna tevlîhevkirina tebeqeyên okyanûsê ye û ji ber çalakiya bayê çêdibe, dibe sedema bilindbûneke bihêz a ava li herêmên Herika Kanaryayê û Herika Benguelayê ku ev herik li peravên bakurê rojava û başûrê rojavayê [[Afrîka|Afrîkayê]] cih digirin. Her çend heta girtina rêya deryayî ya [[Amerîkaya Navîn]] di dawiya serdema Pliyosenê de, rewşeke berevajî hebe jî, li gorî daneyên sala 2014an bilindbûna avê li derdora [[Herika Kanaryayê]] ji ya [[Herika Benguelayê]] pir bihêztir e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Boessenkool |pêşnav=K. P. |paşnav2=Hall |pêşnav2=I. R. |paşnav3=Elderfield |pêşnav3=H. |paşnav4=Yashayaev |pêşnav4=I. |tarîx=2007 |sernav=North Atlantic climate and deep-ocean flow speed changes during the last 230 years |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2007GL030285 |kovar=Geophysical Research Letters |ziman=en |cild=34 |hejmar=13 |doi=10.1029/2007GL030285 |issn=1944-8007}}</ref> Li Atlantîkaya Rojhilat, bilindbûneke berbiçav a avê tenê di mehên diyar ên salê de pêk tê ku ev sedem jî ev e ku li vê herêmê termoklîna (tebeqeya guherîna germahiyê) kûr heye, ji ber vê yekê rewş li vir zêdetir girêdayî germahiya rûyê deryayê ye, ne ku ji ber çalakiya bayê ye. Her wiha çerxeke bilindbûna ava çendsalî jî heye ku bi çerxa El Niño/La Niña re hevaheng e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wang |pêşnav=Li-Chiao |paşnav2=Jin |pêşnav2=Fei-Fei |paşnav3=Wu |pêşnav3=Chau-Ron |paşnav4=Hsu |pêşnav4=Huang-Hsiung |tarîx=2017 |sernav=Dynamics of upwelling annual cycle in the equatorial Atlantic Ocean |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2017GL072588 |kovar=Geophysical Research Letters |ziman=en |cild=44 |hejmar=8 |rr=3737–3743 |doi=10.1002/2017GL072588 |issn=1944-8007}}</ref> Di heman demê de, ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) ber bi başûr ve diçe û li dawiya başûr a xeta derbasbûna Atlantîkê, nêzîkê ji %80 ji vê avê li Okyanûsa Başûr derdikeve ser rûyê avê ku ev yek avê bi gera zivirî ya Okyanûsa Başûr (SOOC) ve girê dide. Piştê derketina ser rûyê avê, hatiye fêmkirin ku av yek ji du rêyan dişopîne. Ava ku nêzîkî Antarktîkayê derdikeve ser rûyê avê, bi ihtimaleke mezin ji ber qeşaya deryayî ya Antarktîkayê sar dibe û dîsa dadikeve girseyên jêrîn a vê gerê. Beşek ji vê avê tevlê AABW dibe, lê beşê mayî yê herika girseya jêrîn di dawiyê de digihîje kûrahiyên Okyanûsa Pasîfîk û Okyanûsa Hindî. Ava ku li latîtûdên nizm (nêzîktirî ekvatorê) ku qeşa lê tune ye, derdikeve ser rûyê avê, ji ber veguhastina ekmanê (Ekman transport) zêdetir ber bi bakur ve diçe û tevlê girseya jorîn dibe. Ava germ a di girseya jorîn de ji herika vegerê ya ber bi Atlantîka Bakur ve berpirsiyar e ku ev herik bi piranî li dora peravên Afrîkayê û bi navgîniya arşîpelên Endonezyayê pêk tê. Gava ev av vedigere Atlantîkaya Bakur, sartir û tîrtir dibe, dadikeve binê avê û dîsa tevlê NADWê dibe. == Rola di pergala avhewayê de == [[Wêne:Wang 2022 strong AMOC role.png|thumb|Veguhastina germê ji okyanûsê ber bi atmosferê ve (li aliyê çepê) û zêdebûna rêjeya germa li Okyanûsa Atlantîkê (li aliyê rastê) ku dema AMOC bi hêz e, tê dîtin.]] Deverên rojbendî beşa herî germ a cîhanê ye û ji ber termodînamîkê, ev germahî ber bi cemseran ve diçe. Piraniya vê germahîyê bi gerandina atmosferê ve tê veguhastin lê herikînên okyanûsê ya germ û rûberî roleke girîng dilîzin. Germahî ji rojbendê ber bi bakur an jî başûr ve diçe; Okyanûsa Atlantîk tekane okyanûs e ku herikîna germahîyê ber bi bakur ve ye. Beşeke mezin a veguhastina germê li Okyanûsa Atlantîkê ji aliyê "Gulf Stream"ê pêk tê ku ev herikeke rûyî ye ku ava germ ji herêma Karîbê ber bi bakur ve dibe. Her çend tevahiya herika Gulf Streamê tenê ji aliyê bayê ve were pêşvebirin jî, beşa wê ya herî bakurî ango Herika Atlantîka Bakur, piraniya germa xwe ji danûstendina termohalîn a di çarçoveya AMOCê de werdigire. Bi vê awayê AMOC heta ji %25ê tevahiya germê ber bi nîvkada bakur ve vediguhêze û di avhewaya derdora bakurê rojavayê Ewropayê de roleke girîng dilîze. Ji ber ku şêwazên atmosferî jî di veguhastina germê de roleke mezin dileyizin ku ev raman dibêje "ger veguhastina germê bi rêya herikên okyanûsê nebûya, dê avhewaya Ewropaya Bakur bi qasê avhewaya Amerîkaya Bakur a bakur sar bûya" (ango heta 15–20 °C (27–36 °F) sartir) ku bi giştî wekê ramaneke şaş tê dîtin. Her çend lêkolîneke modelkirinê pêşniyar kiriye ku hilweşîna AMOCê dikare di nava sedsalekê de bibe sedema sarbûneke mîna Serdema Qeşayê ku berfirehbûna qeşaya deryayê û çêbûna girseyên cemedan jî di nav de ne lê rastbûna van encaman cihê gumanê ye. Li ser vê yekê lihevkirinek heye ku AMOC, Ewropaya Bakur û Ewropaya Rojava ji ya ku dê di rewşeke din de bûya, germtir dihêle û ev cudahî li gorî herêmê di navbera 4 °C û 10 °C de diguhere. Wek mînak lêkolînên li ser Herika Floridayê (Florida Current) nîşan didin ku Herika Kendavê (Gulf Stream) di navbera salên 1200 û 1850î de, ji ber zêdebûna xwêbûna rûyê avê, bi qasê ji %10 lawaztir bûye û ev yek bi ihtîmaleke mezin bûye sedema wan şert û mercên ku wekê "Serdema Qeşayê ya Biçûk" (Little Ice Age) hatine naskirin. AMOC bi du awayên sereke Okyanûsa Atlantîkê vediguherîne depoyeke karbona bi bandortir. Ya yekem, tevgera hilkişîna avê, mêjerên mezin ên xurekên pêwîst digihîne avên rûyê okyanûsê; ev yek piştgiriyê dide mezinbûna fîtoplanktonan ku di encamê de hilberîna seretayî ya deryayî û mêjera giştî ya fotosentezê li avên rûyê okyanûsê zêde dike. Ya duyem jî di ava ku ji kûrahiyê derdikeve rûyê avê de, asta karbona heliyayî kêm e; sedem jî ew e ku ev av bi gelemperî 1000 salî ye û rastî zêdebûna {{CO2}} ya ku ji ber çalakiyên mirovan di atmosferê de pêk hatiye, nehatiye. Ev av li gorî avên rûyî yên ku bi karbonê zêdetir têr bûne, mêjerên mezintir karbonê dikişîne nava xwe û dema ku ev av ber bi kûrahiyê ve diçe, rê li ber wê tê girtin ku karbonê dîsa berdide atmosferê. Her çend Okyanûsa Başûr bi awayekî berbiçav mezintirîn depoya karbona okyanûsan be jî, Atlantîka Bakur di nîvkada bakur de depoya karbona herî mezin e. === Guherînên ji nişka ve ku di dema Pleystosena dereng de pêk hatiye === Ji ber ku gera zivirî ya merîdyonal a Atlantîkê (AMOC) bi rêzetêkiliyên di navbera tebeqeyên ava okyanûsa xwedî germahî û şoriya cûda ve girêdayî ye ku ev pergal ne statîk e; berevajî vê, ew rastê guherînên biçûk û periyodîk û her wiha guherînên mezin û demdirêj hatiye ku ev jî encama bandorên derveyî ne. Gelek ji van guherînan di serdema pleîstosena Dereng (ji 126.000 heta 11.700 sal berê) de pêk hatine ku ev serdem, qonaxa dawî ya jeolojîk ê berî serdema heyî an jî holosenê bû. Her wiha ev serdem, serdema qeşaya dawî jî vedigire ku di zimanê rojane de wekê "serdema qeşaya dawî" hatiye naskirin. Di vê serdemê de, di navbera nîvkoşeyên cîhanê de bîstûpênc guherînên guhertinên germa ji nişka ve çêbûne ku ev guherîn wekê bûyerên Dansgaard–Oeschger (bûyerên D-O) hatine binavkirin. Navê wan ji Willi Dansgaard û Hans Oeschger hatiye ku di salên 1980î de bi analîzkirina mînakên qeşayên ji Grînlendayê, vê bûyerê keşif kirine. Bûyerên D-O bi taybetî bi germbûna bilez a di navbera 8 °C û 15 °C de têne naskirin ku di nava çend dehsalan de li Grînlendayê pêk hatiye. Germbûn li tevahiya herêma Atlantîka Bakur jî çêbûye lê di heman demê de, di van bûyeran de li Okyanûsa Başûr sarbûneke bi heman astê pêk hatiye. Ev rewş bi bihêz bûna AMOCê re hevaheng e ku vê awayê pergala germê ji nîvkoveke dinyayê vediguhezîne nîvkova din a Dinyayê. Germbûna nîvkova bakur bûye sedema helîna qeşayan û wisa dixuyê ku gelek bûyerên D-O bi bûyerên Heinrichê re bi dawî bûne ku di van van bûyeran de, girseyên mezin ên qeşayê ji qeşaya Laurentide ya wê demê qut bûne û ketine nav okyanûsê. Her ku ev girseyên qeşayê di okyanûsê de diheliyan, ava okyanûsê şirîntir (kêmtir şor) bûye û ev yek jî bûye sedema lawazbûna gera avê û rawestana germbûna D-Oyê. Heya roja îro jî ravekirinek hevbeş tune ye ka çima AMOC ewqas guheriye ku bi taybetî ev guherîn tenê di vê serdema qeşayê de pêk hatiye. Hîpotezên hevpar şêwazên çerxî yên guherîna şorbûna li Atlantîka Bakur an jî çerxek şêwaza bayê ji ber mezinbûn û kêmbûna pelên qeşayê yên herêmê vedihewîne ku têra xwe mezin in ku bandorê li şêwazên bayê bikin. Li gorî lêkolînên ji dawiya salên 2010an ve hatiye pêşniyarkirin ku AMOC di serdemên hebûna qatên berfa berfireh û asta kêm a {{CO2}}yê de, herî zêde ji guhertinan re hesas e ku ev yek jî serdema qeşaya dawî kiriye "demeke herî guncaw" ê ji bo guherînên bi vî rengî. Hatiye pêşniyar kirin ku germbûna nîvkada başûr ji ber ku avên germtir ber bi bakur ve bi rêya gera termohalînê ya giştî belav bûne dê şêwazê bide destpêkirin. Delîlên paleoklîmayê niha ne ewqas bihêz in ku bibêjin ka bûyerên D-O bi guhertinên di AMOCê de dest pê kirine an jî AMOC di bersiva tetikek din de guheriye. Wek mînak hinek lêkolîn pêşniyar dikin ku guhertinên di bergê qeşaya deryayê de bûyerên D-O dane destpêkirin ji ber ku ew ê bandorê li germahiya avê û gerê bi rêya bersiva cemed-albedo bikin. Bûyerên D-O bi rêza berevajî hatine hejmartin ku hejmarên herî mezin ê ji bo bûyerên herî kevn hatine diyarkirin. Bûyera duyem a ji dawiyê, ango bûyera Dansgaard–Oeschger 1, nêzîkî 14.690 sal berê qewimiye û nîşana derbasbûna ji serdema "Oldest Dryas" (dryasa herî kevn) ji bo serdema navber a Bølling–Allerød e ku ev serdem heta 12.890 salên beriya niha berdewam kiriye. Navê wê ji du cihên li Danîmarkayê hatiye girtin ku tê de fosîlên riwekan hatine dîtin ku ev riwek tenê di serdemeke bi kêmî germ a nîvkada bakur de dikaribûn bijîn. Germbûna mezin a li nîvkada bakur, bi sarbûna li nîvkada başûr re hevseng bû, ji ber vê yekê di germahiya cîhanî de guherîneke berbiçav çênebûye ku ev rewş bi guherînên di AMOCê (Circilana Meridyonel a Atlantîkê) re lihevhatiye. Di heman demê de destpêka vê serdemê bûye sedema bilindbûna asta deryayê ku ev yek ji ber hilweşîna qeşayê pêk hatiye û wekê "Meltwater pulse 1A" (pêla ava heliyayî 1A) hatiye binavkirin. Qonaxên Bølling û Allerød ên serdema navbera qeşayê bi du sedsalan ji hev cuda bûne ku sarbûna nîvkada bakur, germbûna nîvkada başûr ku wekê Dryasên Kevintir hatine zanîn ji ber ku kulîlka Arktîkê Dryas octopetala li cihê ku daristan di dema navbera qeşayê de mezin bûn serdest bûn. Dema ku germahiyên nîvkada bakur vegeriyan astên nêzîkî qeşayê, dibe ku di nav deh salan de, serdema navbera qeşayê bi destpêkirina serdema Dryasên Ciwan (YD) (12.800-11.700 sal berê) bi dawî bûye. Ev jî ji ber hêdîbûna AMOC a ji nişke be qewimiye ku bi awayekê din dişibe bûyerên Heinrichê ku ji ber nûbûna ji ber windabûna qeşayê ku ji ber qata qeşaya Laurentide çêbûye. Berevajî bûyerên Heinrich ên rastîn, herikînek mezin a ava heliyayî di Çemê Mackenzie re li cihê ku niha Kanada ye hebûye lê cihê ku windabûna girseyî ya qeşayê pêk hatiye pêk nehatiye. Guhertinên mezin di rejîma barînê de, wekê veguheztina herêma hevgirtina întertropîkal ber bi başûr ve, zêdebûna baranê li Amerîkaya Bakur û zuwabûna Amerîkaya Başûr û Ewropayê, çêbûne. Germahiya gerdûnî dîsa di dema Dryasên Ciwan de bi zorê guheriye û germbûna demdirêj, piştê qeşayê piştê ku ew bi dawî bûye, careke din dîsa ji nû ve dest pê kiriye. == Stabilîte û lawazî == [[Wêne:Kim 2022 classic Stommel tipping.png|thumb|Di modelên klasîk ên qutîkî yên stommel de, guherîna krîtîk a AMOCê (AMOC tipping) an ji ber zêdebûneke mezin a qebareya ava şirîn pêk tê ku ev yek gera avê dide rawestandin (B-tipping) – an jî ji ber zêdebûneke biçûktir pêk tê ku di vê rewşê de guherbarbûna xwezayî ya gera avê dibe sedem ku pergal hilweşe (N-tipping). Her ku têketina ava şirîn zêde dibe, îhtîmala pêkhatina N-tippingê jî zêde dibe. Heke ev îhtîmal bigihîje %100î, wê demê B-tipping pêk tê.]] AMOC heya 34 milyon sal berê tune bû. Di piraniya dîroka Erdê de, gera serûbinî ya li nîvkada bakur li Bakurê Pasîfîkê çêbûye. Dema ku deriyê Arktîkê-Atlantîkê girtî bû, delîlên paleoklîmayê nîşan didin ku guheztina gera serûbinî ji Pasîfîkê ber bi Atlantîkê ve 34 milyon sal berê di veguherîna eosen-olîgosenê de pêk hatiye. Vê girtinê bi bingehîn avahiya gera termohalînê guherandiye ku hinek lêkolîneran pêşniyar kirine ku guherîna avhewayê dibe ku di dawiyê de vê guheztinê berevajî bike û gera Pasîfîkê piştî ku AMOC raweste ji nû ve saz bike. Guherîna avhewayê bi germbûna ava rûyê erdê wekê encamek nehevsengiya enerjiya erdê û bi kêmkirina şorbûna ava rûyê erdê ji ber zêdekirina rêjeyên mezin ên ava nû yê ji helandina qeşayê ku bi piranî ji Grînlendayê û bi zêdebûna barîna li ser Atlantîka Bakur bandoran li AMOC dike. Her du sedem jî dê cûdahiya di navbera tebeqeyên rûyê erdê û kûr de zêde bikin û bi vê awayê bilindbûn û daketina ku gerokê dimeşîne dijwartir dike. Di salên 1960an de Henry Stommel ku piraniya lêkolînên li ser AMOCê kiriye, bi modela ku paşê wekê modela Stommel Box hatiye zanîn ku fikra Bifurkasyona Stommel daye zanîn ku tê de AMOC dikare di rewşek bi hêz de hebe mîna ku di tevahiya dîroka tomarkirî de heye an jî bi bandor hilweşe rewşek pir qelstir û baş nebe heya ku germbûn û/an jî jinûvekirina zêde ya ku bûye sedema hilweşînê kêm nebe. Germbûn û jinûvekirin dikarin rasterast bibin sedema hilweşînê an jî gera avê qels bikin heya rewşek ku guherînên wê yên asayî dikarin wê ji xala guheztinê derbas bikin. Îhtîmala ku AMOC pergalek du-îstîqrar e ku an "vekirî" an "vemirî" ye û dikare ji nişke ve hilweşe, ji demê ve mijarek nîqaşa zanistî ye. === Modelkirina hilweşîna AMOCê === Hinek modelên ku piştê xebata Stommel hatine pêşxistin, pêşniyar dikin ku AMOC dikare di navbera hêza xwe ya temam de û hilweşîna xwe ya temam de, xwediyê yek an çend rewşên aram ên navîn be. Ev rewş zêdtir di "modelên erdê ya bi tevliheviya navîn" (EMICs) de tê dîtin ku modelên ku bala xwe didin ser beşên taybet ên pergala avhewayê (wekê AMOC) û beşên din li ber çavan nagirin ku li şûna ku di "modelên gera giştî" (GCMs) de be; modelên ku ji bo simulasyona tevahiya avhewayê wekê "standarda zêrîn" têne hesibandin lê pir caran neçar dimînin ku hinek têkiliyan hêsan bikin. GCM bi gelemperî nîşan didin ku AMOC xwedî rewşek hevsengiyê ya yekane ye û hilweşîna wê dijwar an ne mumkin e. Lêkolîneran fikarên xwe anîne ziman ku ev berxwedana modelkirî ya li hember hilweşînê tenê ji ber ku simulasyonên GCM meyla wan heye ku qebareyên mezin ên ava şirîn ber bi cemsera bakur ve beralî bikin ku li wir ew êdî bandorê li gerandinê nake lê ev yek di xwezayê de çênabe. Di sala 2024an de sê lêkolîneran bi yek ji modelên sîstema erdê ya civakî (CIMP) simulasyonek pêk anîne ku tê de hilweşîneke klasîk a AMOC çêbûye ku mîna di modelên tevliheviya navîn de diqewime. Berevajî hinek simulasyonên din, wan model di cih de rûbirûyî astên avên heliyayî yên ne-rastîn nekirine lê bi awayekê gav bi gav mîqdara têketinê zêde kirine. Simulasyona wan, berî ku hilweşîn pêk were, zêdetirî 1700 salan berdewam kiriye; di dawiyê de, ew gihîştine astên avên heliyayî yên ku bi bilindbûna asta deryayê ya bi rêjeya 6 cm di salê de wekhev in ku ev yek nêzîkê 20 car zêdetir ê ji bilindbûna asta deryayê ya 2.9 mm ku di salê de di navbera salên 1993 û 2017an de pêk hatiye û her wiha gelekî zêdetir e ku ji her asteke ku wekê pêkan an maqûl hatiye dîtin. Zanyarên din li hev kirine ku encamên vê lêkolînê bi taybetî di eyarkirina lêkolînên realîsttir de alîkar bin, nemaze gava ku daneyên çavdêriya baştir peyda bibin. Ji ber ku ew gera avê ber bi herikîna ava şirîn a nerastî ya sekan ve dixin, hinek lêkolîn nîşan didin ku pêşbîniyên klasîk ên EMICê ber bi hilweşîna AMOCê ve meyldar in. Di lêkolînekê de, cudahiya di navbera herikîna ava şirîn a sekan û guhêrbar de hilweşîna gera xwînê di EMIC a Bifurkasiyona Stommel a tîpîk de ji 1.000 salan zêdetir dereng xistiye. Lêkolîneran gotin ku ev simulasyon bi ji nû ve avakirina bersiva AMOC a li hember pulsa Meltwater 1A 13.500-14.700 sal berê re lihevhatîtir e û derengketineke bi heman rengê dirêj nîşan dide. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[en:Atlantic meridional overturning circulation]] [[Kategorî:Okyanûsnasî]] 246hfx5oyv8b3ydbgc9gs2j494fvwgv 2101932 2101928 2026-11-06T17:48:33Z Penaber49 39672 2101932 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:OCP07 Fig-6.jpg|thumb|Nexşeya topografîk a deryayên Nordîk û hevzênên bin-polar, ligel herikên rûyî (xêzên temam) û herikên kûr (xêzên qut-qut) ku beşek ji gera zivirî ya merîdyonal a Atlantîkê pêk tînin. Rengên xêzan germahiyên nêzîkî nîşan didin.]] '''Gerîdeya veguhêz a merîdyonel a Atlantîkê''' bi kurtasî ya îngilîzî '''AMOC''' (bi îngilîzî: ''Atlantic meridional overturning circulation'') pergala sereke ya herikên [[Okyanûs|okyanûsê]] ye ku li [[Okyanûsa Atlantîk|Okyanûsa Atlantîkê]] di xebatê de ye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ |sernav=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |malper=www.ipcc.ch |roja-gihiştinê=2026-10-19 |ziman=en}}</ref> Ew pergal pêkhateyeke sereke ya pergala gera okyanûsên [[Dinya (gerstêrk)|Dinyayê]] ye û di pergala avhewaya gerstêrkê de roleke giring tîne cih. AMOC herikînên Okyanûsa Atlantîkê li ser rûyê avê û di kûrahiyên mezin de vedigire ku ev herikîn ji ber guherînên di avhewayê de, germahî û xwêbûna avê de pêk hatine. Ev herikîn nîvê gera termohalîn a cîhanî pêk tînin ku herikîna herikînên mezin ên okyanûsan vedigire û nîvê din jî gera zivirînê ya [[Okyanûsa Başûr]] vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aoml.noaa.gov/noaa-scientists-detect-reshaping-of-the-meridional-overturning-circulation-in-southern-ocean/ |sernav=Scientists Detect a Reshaping of the MOC in the Southern Ocean |malper=NOAA's Atlantic Oceanographic and Meteorological Laboratory |tarîx=2023-03-29 |roja-gihiştinê=2026-10-19 |ziman=en-US |paşnav=Communications |pêşnav=AOML}}</ref> AMOC ji herikîneke ber bi bakur ve ku ji avên germ û şortir di tebeqeyên jorîn ên Okyanûsa Atlantîkê de pêk hatiye û herikîneke vegerê ye ku ber bi başûr ve ji avên sar, ava kêmtir şor û kûr pêk hatiye. Ava germ a ji başûr şortir e, ji ber ku di herêma tropîkal de rêjeya dûkel bûnê bilindtir e. Ev ava germ û şor tebeqeya jorîn a okyanûsê pêk tîne; lê gava ev tebeqe sar dibe, tîrbûna ava şor zêde dibe û dibe sedem ku ev ava şor ber bi kûrahiyê ve binav bibe ku ev yek beşeke giring ê motora sîstema AMOCê ye. Ev beşên herikînê bi rêya herêmên "zivirîna avê" (overturning) li deryayên Nordîk û Okyanûsa Başûr bi hev ve girêdayî ne. Cihên vê zivirînê bi danûstandina xurt a germî, oksîjena heliyayî, karbon û xurekên din ve girêdayî ne ku ev pêvajo ji bo ekosîstemên okyanûsê û rola wê ya wekê enbarê karbonê (carbon sink) pir girîng e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buckley |pêşnav=Martha W. |paşnav2=Marshall |pêşnav2=John |tarîx=2016 |sernav=Observations, inferences, and mechanisms of the Atlantic Meridional Overturning Circulation: A review |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2015RG000493 |kovar=Reviews of Geophysics |ziman=en |cild=54 |hejmar=1 |rr=5–63 |doi=10.1002/2015RG000493 |issn=1944-9208}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lozier |pêşnav=M. S. |paşnav2=Li |pêşnav2=F. |paşnav3=Bacon |pêşnav3=S. |paşnav4=Bahr |pêşnav4=F. |paşnav5=Bower |pêşnav5=A. S. |paşnav6=Cunningham |pêşnav6=S. A. |paşnav7=de Jong |pêşnav7=M. F. |paşnav8=de Steur |pêşnav8=L. |paşnav9=deYoung |pêşnav9=B. |paşnav10=Fischer |pêşnav10=J. |paşnav11=Gary |pêşnav11=S. F. |paşnav12=Greenan |pêşnav12=B. J. W. |paşnav13=Holliday |pêşnav13=N. P. |paşnav14=Houk |pêşnav14=A. |paşnav15=Houpert |pêşnav15=L. |tarîx=2019 |sernav=A sea change in our view of overturning in the subpolar North Atlantic |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aau6592 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=363 |hejmar=6426 |rr=516–521 |doi=10.1126/science.aau6592}}</ref> Di heman demê de guhertinên di hêza AMOCê de dikarin bandoran li gelek hêmanên pergala avhewayê bikin.<ref name=":1" /> Guherîna avhewayê dibe ku AMOCê bi rêya zêdebûna germahiya okyanûsê û herikîna ava şirîn a zêde ya ku ber ji helandina pelên qeşayên li [[Grînlenda|Grînlendayê]] ku bi berdewamiya sarbûna Atlantîka Bakur ve girêdayî ye, qels bike. Lêkolînên ku ji nû ve avakirina okyanûsografîkan bikar tînin destnîşan dikin ku ji sala 2015an vir ve, AMOC ji berê şoreşa pîşesaziyê qelstir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rahmstorf |pêşnav=Stefan |paşnav2=Box |pêşnav2=Jason E. |paşnav3=Feulner |pêşnav3=Georg |paşnav4=Mann |pêşnav4=Michael E. |paşnav5=Robinson |pêşnav5=Alexander |paşnav6=Rutherford |pêşnav6=Scott |paşnav7=Schaffernicht |pêşnav7=Erik J. |tarîx=2015 |sernav=Exceptional twentieth-century slowdown in Atlantic Ocean overturning circulation |url=https://www.nature.com/articles/nclimate2554 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=5 |hejmar=5 |rr=475–480 |doi=10.1038/nclimate2554 |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Caesar |pêşnav=L. |paşnav2=McCarthy |pêşnav2=G. D. |paşnav3=Thornalley |pêşnav3=D. J. R. |paşnav4=Cahill |pêşnav4=N. |paşnav5=Rahmstorf |pêşnav5=S. |tarîx=2021 |sernav=Current Atlantic Meridional Overturning Circulation weakest in last millennium |url=https://www.nature.com/articles/s41561-021-00699-z |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=14 |hejmar=3 |rr=118–120 |doi=10.1038/s41561-021-00699-z |issn=1752-0908}}</ref> Li ser beşdariyên nisbî yên faktorên cûda nîqaş heye û ne diyar e ku çiqas ji vê qelsbûnê ji ber guherîna avhewayê an guherbariya xwezayî ya gerandinê di nav hezar salan de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Latif |pêşnav=Mojib |paşnav2=Sun |pêşnav2=Jing |paşnav3=Visbeck |pêşnav3=Martin |paşnav4=Hadi Bordbar |pêşnav4=M. |tarîx=2022 |sernav=Natural variability has dominated Atlantic Meridional Overturning Circulation since 1900 |url=https://www.nature.com/articles/s41558-022-01342-4 |kovar=Nature Climate Change |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=12 |hejmar=5 |rr=455–460 |doi=10.1038/s41558-022-01342-4 |issn=1758-6798}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilbourne |pêşnav=K. Halimeda |paşnav2=Wanamaker |pêşnav2=Alan D. |paşnav3=Moffa-Sanchez |pêşnav3=Paola |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=David J. |paşnav5=Amrhein |pêşnav5=Daniel E. |paşnav6=Butler |pêşnav6=Paul G. |paşnav7=Gebbie |pêşnav7=Geoffrey |paşnav8=Goes |pêşnav8=Marlos |paşnav9=Jansen |pêşnav9=Malte F. |paşnav10=Little |pêşnav10=Christopher M. |paşnav11=Mette |pêşnav11=Madelyn |paşnav12=Moreno-Chamarro |pêşnav12=Eduardo |paşnav13=Ortega |pêşnav13=Pablo |paşnav14=Otto-Bliesner |pêşnav14=Bette L. |paşnav15=Rossby |pêşnav15=Thomas |tarîx=2022 |sernav=Atlantic circulation change still uncertain |url=https://www.nature.com/articles/s41561-022-00896-4 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=15 |hejmar=3 |rr=165–167 |doi=10.1038/s41561-022-00896-4 |issn=1752-0908}}</ref> Modelên avhewayê pêşbînî dikin ku AMOC dê di sedsala 21ê de zêdetir qels bibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Summary for Policymakers |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2022 |rr=3–36 |isbn=978-1-009-15796-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) |url=https://www.cambridge.org/core/books/ocean-and-cryosphere-in-a-changing-climate/summary-for-policymakers/097A895553D86981DFE6195ADFD3DDA4 |doi=10.1017/9781009157964.001}}</ref> Ji ber ku ev herêm ji aliyê herika [[Atlantîkaya Bakur]] ve germ dibin, dibe ku ev qelsbûn germahiya hewaya navînî ya li [[Skandînavya]], [[Brîtanyaya Mezin]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlendayê]] kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lenton |pêşnav=Timothy M. |paşnav2=Held |pêşnav2=Hermann |paşnav3=Kriegler |pêşnav3=Elmar |paşnav4=Hall |pêşnav4=Jim W. |paşnav5=Lucht |pêşnav5=Wolfgang |paşnav6=Rahmstorf |pêşnav6=Stefan |paşnav7=Schellnhuber |pêşnav7=Hans Joachim |tarîx=2008-02-12 |sernav=Tipping elements in the Earth's climate system |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.0705414105 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |weşanger=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=105 |hejmar=6 |rr=1786–1793 |doi=10.1073/pnas.0705414105 |pmc=2538841 |pmid=18258748}}</ref> Qelsbûna AMOCê dibe ku bilindbûna asta deryayê li dora Amerîkaya Bakur jî bileztir bike û hilberîna seretayî ya li Atlantîkaya Bakur kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schmittner |pêşnav=Andreas |tarîx=2005 |sernav=Decline of the marine ecosystem caused by a reduction in the Atlantic overturning circulation |url=https://www.nature.com/articles/nature03476 |kovar=Nature |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=434 |hejmar=7033 |rr=628–633 |doi=10.1038/nature03476 |issn=1476-4687}}</ref> Lawazbûna giran a AMOCê dikare bibe sedema hilweşîna gera veguhêzê dibe ku neguhere û ji ber vê yekê dibe ku bibe yek ji xalên çerxa guhertina dramatîk a di pergala avhewayê de.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Carrington |pêşnav=Damian |paşnav2=editor |pêşnav2=Damian Carrington Environment |tarîx=2026-04-15 |sernav=Critical Atlantic current significantly more likely to collapse than thought |url=https://www.theguardian.com/environment/2026/apr/15/critical-atlantic-current-significantly-more-likely-to-collapse-than-thought |roja-gihiştinê=2026-10-19 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Hatiye texmînkirin ku ev hilweşîn germahiya navînî û rêjeya baran û berfê li [[Ewropa|Ewropayê]] bi girîngî kêm bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Armstrong McKay |pêşnav=David I. |paşnav2=Staal |pêşnav2=Arie |paşnav3=Abrams |pêşnav3=Jesse F. |paşnav4=Winkelmann |pêşnav4=Ricarda |paşnav5=Sakschewski |pêşnav5=Boris |paşnav6=Loriani |pêşnav6=Sina |paşnav7=Fetzer |pêşnav7=Ingo |paşnav8=Cornell |pêşnav8=Sarah E. |paşnav9=Rockström |pêşnav9=Johan |paşnav10=Lenton |pêşnav10=Timothy M. |tarîx=2022-09-09 |sernav=Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.abn7950 |kovar=Science |weşanger=American Association for the Advancement of Science |cild=377 |hejmar=6611 |rr=eabn7950 |doi=10.1126/science.abn7950}}</ref> Di heman demê de dibe ku pirbûna bûyerên hewayên ekstrem zêde bike û bandorên din ên giran jî hebin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hansen |pêşnav=James |paşnav2=Sato |pêşnav2=Makiko |paşnav3=Hearty |pêşnav3=Paul |paşnav4=Ruedy |pêşnav4=Reto |paşnav5=Kelley |pêşnav5=Maxwell |paşnav6=Masson-Delmotte |pêşnav6=Valerie |paşnav7=Russell |pêşnav7=Gary |paşnav8=Tselioudis |pêşnav8=George |paşnav9=Cao |pêşnav9=Junji |paşnav10=Rignot |pêşnav10=Eric |paşnav11=Velicogna |pêşnav11=Isabella |paşnav12=Tormey |pêşnav12=Blair |paşnav13=Donovan |pêşnav13=Bailey |paşnav14=Kandiano |pêşnav14=Evgeniya |paşnav15=von Schuckmann |pêşnav15=Karina |tarîx=2016-03-22 |sernav=Ice melt, sea level rise and superstorms: evidence from paleoclimate data, climate modeling, and modern observations that 2 °C global warming could be dangerous |url=https://acp.copernicus.org/articles/16/3761/2016/ |kovar=Atmospheric Chemistry and Physics |ziman=English |weşanger=Copernicus GmbH |cild=16 |hejmar=6 |rr=3761–3812 |doi=10.5194/acp-16-3761-2016 |issn=1680-7316}}</ref> == Awayên giştî == [[Wêne:thermohaline_circulation.svg|thumb|AMOC di têkiliya bi gera termohalîn a gerdûnî re]] Gerandina meridionel a Atlantîkê (AMOC) pergala sereke ya herikîna Okyanûsa Atlantîkê ye û her wiha beşek ji gerandina termohalîn a gerdûnî ye ku okyanûsên cîhanê bi "kemberek veguhastinê" ya yekane ya danûstandina ava berdewam ve girêdide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ |sernav=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |malper=www.ipcc.ch |roja-gihiştinê=2026-11-01 |ziman=en}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-kovar |paşnav=Broecker |pêşnav=Wallace S. |tarîx=2015-10-02 |sernav=The Great Ocean Conveyor |url=https://tos.org/oceanography/article/the-great-ocean-conveyor |kovar=Oceanography |cild=4 |hejmar=2 |rr=79–89 |doi=10.5670/oceanog.1991.07}}</ref> Bi gelemperî di demekê de ku tebeqeyên kûr sartir, tîrtir û şortir in ev ava bi kêmanî germ û kêmtir şor li ser rûyê okyanûsê dimîne ku ev rewş wekê tebeqebûna okyanûsê hatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yamaguchi |pêşnav=Ryohei |paşnav2=Suga |pêşnav2=Toshio |tarîx=2019 |sernav=Trend and Variability in Global Upper-Ocean Stratification Since the 1960s |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2019JC015439 |kovar=Journal of Geophysical Research: Oceans |ziman=en |cild=124 |hejmar=12 |rr=8933–8948 |doi=10.1029/2019JC015439 |issn=2169-9291}}</ref> Ava kûr di encama danûstandineke bi tebeqeya tevlîhevkirî ya okyanûsê re, germ dibe û/an jî şoriya xwe winda dike ku di encamê de tîrbûna avê kêm dibe û ber bi rûyê ava okyanûsê ve bilind dibe. Di navbera tebeqeyên okyanûsan de û di navbera beşên Okyanûsa Cîhanê de cudahiyên germahî û xwêbûnê hene ku ev her du faktor bi hev re bûne sedema gera termohalînê.<ref name=":2" /> Ji ber ku Okyanûsa Pasîfîkê ava zêde yên barana ava şirîn werdigire, li gorî okyanûsên din ên cîhanê şorahiya ava Okyanûsa Pasîfîkê kêm e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Craig |pêşnav=Philip M. |paşnav2=Ferreira |pêşnav2=David |paşnav3=Methven |pêşnav3=John |tarîx=2017-01-01 |sernav=The contrast between Atlantic and Pacific surface water fluxes |url=https://tellusjournal.org/articles/10.1080/16000870.2017.1330454 |kovar=Tellus |ziman=en |cild=69 |hejmar=1 |doi=10.1080/16000870.2017.1330454 |issn=3035-9554}}</ref> Ji ber vê yekê ava rûyê Okyanûsa Pasîfîkê têra xwe şor nîne ku dakeve kûrahiya zêdetirî çend sed metreyan ku ev jî tê vê wateyê ku divê ava kûrahiya okyanûsê ji cihekî din were.<ref name=":2" /> Ava okyanûsê li Atlantîkaya Bakur ji ava Pasîfîkê şortir e ku qismek ji ber ku dûkelbûna berfireh a li ser rûyê erdê xwê di nav ava mayî de kom dike û qismeke din jî ji ber ku qeşaya deryaya nêzîkê çerxa Arktîkê xwê di zivistanê de dema ku diqelişe derdixe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://nsidc.org/learn |sernav=Learn {{!}} National Snow and Ice Data Center |malper=nsidc.org |roja-gihiştinê=2026-11-01}}</ref> Şilbûna dûkelbûyî ya li Atlantîkê berê ku wekê baran vegere, bi lez ji aliyê gerandina atmosferê ve tê birin. Bayên bazirganî vê şilbûnê li seranserê Amerîkaya Navîn û rojhilatê Pasîfîka Bakur vediguhezînin ku li wir wekê baran dibare.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wang |pêşnav=Chunzai |paşnav2=Zhang |pêşnav2=Liping |paşnav3=Lee |pêşnav3=Sang-Ki |tarîx=2013-02-15 |sernav=Response of Freshwater Flux and Sea Surface Salinity to Variability of the Atlantic Warm Pool |url=http://journals.ametsoc.org/doi/10.1175/JCLI-D-12-00284.1 |kovar=Journal of Climate |ziman=en |cild=26 |hejmar=4 |rr=1249–1267 |doi=10.1175/JCLI-D-12-00284.1 |issn=0894-8755}}</ref> Rêzeçiyayên mezin ên wekê Platoya Tîbetî, Çiyayên Kevirî û Andê rê li ber veguhestina şilbûna wekhev vedigerînin Atlantîkê. Ji ber vê pêvajoyê, ava rûyê Atlantîkê şor dibe û ji ber vê yekê jî tîr dibe ku di dawiyê de ber bi jêr ve diçe û ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) çêdike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Marshall |pêşnav=John |paşnav2=Speer |pêşnav2=Kevin |tarîx=2012 |sernav=Closure of the meridional overturning circulation through Southern Ocean upwelling |url=https://www.nature.com/articles/ngeo1391 |kovar=Nature Geoscience |ziman=en |weşanger=Nature Publishing Group |cild=5 |hejmar=3 |rr=171–180 |doi=10.1038/ngeo1391 |issn=1752-0908}}</ref> Avabûna NADW bi giranî li deryayên Nordîk çêdibe û têkeliyek tevlihev a girseyên avên herêmî yên wekê Ava Serherikîna Tengava Danîmarkayê (DSOW), Ava Serherikîna Îzlenda-Skotlandayê (ISOW) û Ava Serherikîna Deryayên Nordîk vedihewîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yashayaev |pêşnav=Igor |paşnav2=Loder |pêşnav2=John W. |tarîx=2009 |sernav=Enhanced production of Labrador Sea Water in 2008 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2008GL036162 |kovar=Geophysical Research Letters |ziman=en |cild=36 |hejmar=1 |doi=10.1029/2008GL036162 |issn=1944-8007}}</ref> Ava Deryaya Labrador jî dibe ku roleke girîng bilîze lê delîlên zêde nîşan didin ku ava li deryayên Labrador û deryayên Irminger bi giranî di nav Gyre ya Atlantîkaya Bakur re digere û bi mayî ya AMOCê re tevliheviyeke hindik heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ocean, Cryosphere and Sea Level Change |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2023 |rr=1211–1362 |isbn=978-1-009-15788-9 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) |url=https://www.cambridge.org/core/books/climate-change-2021-the-physical-science-basis/ocean-cryosphere-and-sea-level-change/F61263910A16BD9FDE86921E85E1E4D5 |doi=10.1017/9781009157896.011}}</ref> NADW (ava kûr a Atlantîkaya Bakur) tebeqeya avê ya herî kûr a Okyanûsa Atlantîkê ye nîne û ava binî ya Antarktîkayê (AABW) di her hewzeke ku ji 4.000 metreyan kûrtir e de ye ku ev av her tim tebeqeya okyanûsê ya herî tîr û herî kûr e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://glossary.ametsoc.org/wiki/antarctic-bottom-water/ |sernav=Antarctic Bottom Water - Glossary of Meteorology |malper=glossary.ametsoc.org |roja-gihiştinê=2026-11-02}}</ref> Gava beşên jorîn ên AABWyê ber bi jor ve bilind dibin, ev av tevlî NADWyê dibin û hêza avê zêde dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Broecker |pêşnav=Wallace S. |tarîx=2015-10-02 |sernav=The Great Ocean Conveyor |url=https://tos.org/oceanography/article/the-great-ocean-conveyor |kovar=Oceanography |cild=4 |hejmar=2 |rr=79–89 |doi=10.5670/oceanog.1991.07}}</ref> Pêkhatina NADWyê her wiha destpêka koma jêrîn a gera avê ye. Tevgera daketina ku dibe sedema pêkhatina NADWyê, bi vî girseyeke wekhev a tevgera bilindbûnê (upwelling) tê hevsengkirin. Li Atlantîkaya rojava, veguhastina ekmanê ku zêdebûna tevlîhevkirina tebeqeyên okyanûsê ye û ji ber çalakiya bayê çêdibe, dibe sedema bilindbûneke bihêz a ava li herêmên Herika Kanaryayê û Herika Benguelayê ku ev herik li peravên bakurê rojava û başûrê rojavayê [[Afrîka|Afrîkayê]] cih digirin. Her çend heta girtina rêya deryayî ya [[Amerîkaya Navîn]] di dawiya serdema Pliyosenê de, rewşeke berevajî hebe jî, li gorî daneyên sala 2014an bilindbûna avê li derdora [[Herika Kanaryayê]] ji ya [[Herika Benguelayê]] pir bihêztir e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Boessenkool |pêşnav=K. P. |paşnav2=Hall |pêşnav2=I. R. |paşnav3=Elderfield |pêşnav3=H. |paşnav4=Yashayaev |pêşnav4=I. |tarîx=2007 |sernav=North Atlantic climate and deep-ocean flow speed changes during the last 230 years |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2007GL030285 |kovar=Geophysical Research Letters |ziman=en |cild=34 |hejmar=13 |doi=10.1029/2007GL030285 |issn=1944-8007}}</ref> Li Atlantîkaya Rojhilat, bilindbûneke berbiçav a avê tenê di mehên diyar ên salê de pêk tê ku ev sedem jî ev e ku li vê herêmê termoklîna (tebeqeya guherîna germahiyê) kûr heye, ji ber vê yekê rewş li vir zêdetir girêdayî germahiya rûyê deryayê ye, ne ku ji ber çalakiya bayê ye. Her wiha çerxeke bilindbûna ava çendsalî jî heye ku bi çerxa El Niño/La Niña re hevaheng e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wang |pêşnav=Li-Chiao |paşnav2=Jin |pêşnav2=Fei-Fei |paşnav3=Wu |pêşnav3=Chau-Ron |paşnav4=Hsu |pêşnav4=Huang-Hsiung |tarîx=2017 |sernav=Dynamics of upwelling annual cycle in the equatorial Atlantic Ocean |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2017GL072588 |kovar=Geophysical Research Letters |ziman=en |cild=44 |hejmar=8 |rr=3737–3743 |doi=10.1002/2017GL072588 |issn=1944-8007}}</ref> Di heman demê de, ava kûr a Atlantîkaya Bakur (NADW) ber bi başûr ve diçe û li dawiya başûr a xeta derbasbûna Atlantîkê, nêzîkê ji %80 ji vê avê li Okyanûsa Başûr derdikeve ser rûyê avê ku ev yek avê bi gera zivirî ya Okyanûsa Başûr (SOOC) ve girê dide. Piştê derketina ser rûyê avê, hatiye fêmkirin ku av yek ji du rêyan dişopîne. Ava ku nêzîkî Antarktîkayê derdikeve ser rûyê avê, bi ihtimaleke mezin ji ber qeşaya deryayî ya Antarktîkayê sar dibe û dîsa dadikeve girseyên jêrîn a vê gerê. Beşek ji vê avê tevlê AABW dibe, lê beşê mayî yê herika girseya jêrîn di dawiyê de digihîje kûrahiyên Okyanûsa Pasîfîk û Okyanûsa Hindî. Ava ku li latîtûdên nizm (nêzîktirî ekvatorê) ku qeşa lê tune ye, derdikeve ser rûyê avê, ji ber veguhastina ekmanê (Ekman transport) zêdetir ber bi bakur ve diçe û tevlê girseya jorîn dibe. Ava germ a di girseya jorîn de ji herika vegerê ya ber bi Atlantîka Bakur ve berpirsiyar e ku ev herik bi piranî li dora peravên Afrîkayê û bi navgîniya arşîpelên Endonezyayê pêk tê. Gava ev av vedigere Atlantîkaya Bakur, sartir û tîrtir dibe, dadikeve binê avê û dîsa tevlê NADWê dibe. == Rola di pergala avhewayê de == [[Wêne:Wang 2022 strong AMOC role.png|thumb|Veguhastina germê ji okyanûsê ber bi atmosferê ve (li aliyê çepê) û zêdebûna rêjeya germa li Okyanûsa Atlantîkê (li aliyê rastê) ku dema AMOC bi hêz e, tê dîtin.]] Deverên rojbendî beşa herî germ a cîhanê ye û ji ber termodînamîkê, ev germahî ber bi cemseran ve diçe. Piraniya vê germahîyê bi gerandina atmosferê ve tê veguhastin lê herikînên okyanûsê ya germ û rûberî roleke girîng dilîzin. Germahî ji rojbendê ber bi bakur an jî başûr ve diçe; Okyanûsa Atlantîk tekane okyanûs e ku herikîna germahîyê ber bi bakur ve ye. Beşeke mezin a veguhastina germê li Okyanûsa Atlantîkê ji aliyê "Gulf Stream"ê pêk tê ku ev herikeke rûyî ye ku ava germ ji herêma Karîbê ber bi bakur ve dibe. Her çend tevahiya herika Gulf Streamê tenê ji aliyê bayê ve were pêşvebirin jî, beşa wê ya herî bakurî ango Herika Atlantîka Bakur, piraniya germa xwe ji danûstendina termohalîn a di çarçoveya AMOCê de werdigire. Bi vê awayê AMOC heta ji %25ê tevahiya germê ber bi nîvkada bakur ve vediguhêze û di avhewaya derdora bakurê rojavayê Ewropayê de roleke girîng dilîze. Ji ber ku şêwazên atmosferî jî di veguhastina germê de roleke mezin dileyizin ku ev raman dibêje "ger veguhastina germê bi rêya herikên okyanûsê nebûya, dê avhewaya Ewropaya Bakur bi qasê avhewaya Amerîkaya Bakur a bakur sar bûya" (ango heta 15–20 °C (27–36 °F) sartir) ku bi giştî wekê ramaneke şaş tê dîtin. Her çend lêkolîneke modelkirinê pêşniyar kiriye ku hilweşîna AMOCê dikare di nava sedsalekê de bibe sedema sarbûneke mîna Serdema Qeşayê ku berfirehbûna qeşaya deryayê û çêbûna girseyên cemedan jî di nav de ne lê rastbûna van encaman cihê gumanê ye. Li ser vê yekê lihevkirinek heye ku AMOC, Ewropaya Bakur û Ewropaya Rojava ji ya ku dê di rewşeke din de bûya, germtir dihêle û ev cudahî li gorî herêmê di navbera 4 °C û 10 °C de diguhere. Wek mînak lêkolînên li ser Herika Floridayê (Florida Current) nîşan didin ku Herika Kendavê (Gulf Stream) di navbera salên 1200 û 1850î de, ji ber zêdebûna xwêbûna rûyê avê, bi qasê ji %10 lawaztir bûye û ev yek bi ihtîmaleke mezin bûye sedema wan şert û mercên ku wekê "Serdema Qeşayê ya Biçûk" (Little Ice Age) hatine naskirin. AMOC bi du awayên sereke Okyanûsa Atlantîkê vediguherîne depoyeke karbona bi bandortir. Ya yekem, tevgera hilkişîna avê, mêjerên mezin ên xurekên pêwîst digihîne avên rûyê okyanûsê; ev yek piştgiriyê dide mezinbûna fîtoplanktonan ku di encamê de hilberîna seretayî ya deryayî û mêjera giştî ya fotosentezê li avên rûyê okyanûsê zêde dike. Ya duyem jî di ava ku ji kûrahiyê derdikeve rûyê avê de, asta karbona heliyayî kêm e; sedem jî ew e ku ev av bi gelemperî 1000 salî ye û rastî zêdebûna {{CO2}} ya ku ji ber çalakiyên mirovan di atmosferê de pêk hatiye, nehatiye. Ev av li gorî avên rûyî yên ku bi karbonê zêdetir têr bûne, mêjerên mezintir karbonê dikişîne nava xwe û dema ku ev av ber bi kûrahiyê ve diçe, rê li ber wê tê girtin ku karbonê dîsa berdide atmosferê. Her çend Okyanûsa Başûr bi awayekî berbiçav mezintirîn depoya karbona okyanûsan be jî, Atlantîka Bakur di nîvkada bakur de depoya karbona herî mezin e. === Guherînên ji nişka ve ku di dema Pleystosena dereng de pêk hatiye === Ji ber ku gera zivirî ya merîdyonal a Atlantîkê (AMOC) bi rêzetêkiliyên di navbera tebeqeyên ava okyanûsa xwedî germahî û şoriya cûda ve girêdayî ye ku ev pergal ne statîk e; berevajî vê, ew rastê guherînên biçûk û periyodîk û her wiha guherînên mezin û demdirêj hatiye ku ev jî encama bandorên derveyî ne. Gelek ji van guherînan di serdema pleîstosena Dereng (ji 126.000 heta 11.700 sal berê) de pêk hatine ku ev serdem, qonaxa dawî ya jeolojîk ê berî serdema heyî an jî holosenê bû. Her wiha ev serdem, serdema qeşaya dawî jî vedigire ku di zimanê rojane de wekê "serdema qeşaya dawî" hatiye naskirin. Di vê serdemê de, di navbera nîvkoşeyên cîhanê de bîstûpênc guherînên guhertinên germa ji nişka ve çêbûne ku ev guherîn wekê bûyerên Dansgaard–Oeschger (bûyerên D-O) hatine binavkirin. Navê wan ji Willi Dansgaard û Hans Oeschger hatiye ku di salên 1980î de bi analîzkirina mînakên qeşayên ji Grînlendayê, vê bûyerê keşif kirine. Bûyerên D-O bi taybetî bi germbûna bilez a di navbera 8 °C û 15 °C de têne naskirin ku di nava çend dehsalan de li Grînlendayê pêk hatiye. Germbûn li tevahiya herêma Atlantîka Bakur jî çêbûye lê di heman demê de, di van bûyeran de li Okyanûsa Başûr sarbûneke bi heman astê pêk hatiye. Ev rewş bi bihêz bûna AMOCê re hevaheng e ku vê awayê pergala germê ji nîvkoveke dinyayê vediguhezîne nîvkova din a Dinyayê. Germbûna nîvkova bakur bûye sedema helîna qeşayan û wisa dixuyê ku gelek bûyerên D-O bi bûyerên Heinrichê re bi dawî bûne ku di van van bûyeran de, girseyên mezin ên qeşayê ji qeşaya Laurentide ya wê demê qut bûne û ketine nav okyanûsê. Her ku ev girseyên qeşayê di okyanûsê de diheliyan, ava okyanûsê şirîntir (kêmtir şor) bûye û ev yek jî bûye sedema lawazbûna gera avê û rawestana germbûna D-Oyê. Heya roja îro jî ravekirinek hevbeş tune ye ka çima AMOC ewqas guheriye ku bi taybetî ev guherîn tenê di vê serdema qeşayê de pêk hatiye. Hîpotezên hevpar şêwazên çerxî yên guherîna şorbûna li Atlantîka Bakur an jî çerxek şêwaza bayê ji ber mezinbûn û kêmbûna pelên qeşayê yên herêmê vedihewîne ku têra xwe mezin in ku bandorê li şêwazên bayê bikin. Li gorî lêkolînên ji dawiya salên 2010an ve hatiye pêşniyarkirin ku AMOC di serdemên hebûna qatên berfa berfireh û asta kêm a {{CO2}}yê de, herî zêde ji guhertinan re hesas e ku ev yek jî serdema qeşaya dawî kiriye "demeke herî guncaw" ê ji bo guherînên bi vî rengî. Hatiye pêşniyar kirin ku germbûna nîvkada başûr ji ber ku avên germtir ber bi bakur ve bi rêya gera termohalînê ya giştî belav bûne dê şêwazê bide destpêkirin. Delîlên paleoklîmayê niha ne ewqas bihêz in ku bibêjin ka bûyerên D-O bi guhertinên di AMOCê de dest pê kirine an jî AMOC di bersiva tetikek din de guheriye. Wek mînak hinek lêkolîn pêşniyar dikin ku guhertinên di bergê qeşaya deryayê de bûyerên D-O dane destpêkirin ji ber ku ew ê bandorê li germahiya avê û gerê bi rêya bersiva cemed-albedo bikin. Bûyerên D-O bi rêza berevajî hatine hejmartin ku hejmarên herî mezin ê ji bo bûyerên herî kevn hatine diyarkirin. Bûyera duyem a ji dawiyê, ango bûyera Dansgaard–Oeschger 1, nêzîkî 14.690 sal berê qewimiye û nîşana derbasbûna ji serdema "Oldest Dryas" (dryasa herî kevn) ji bo serdema navber a Bølling–Allerød e ku ev serdem heta 12.890 salên beriya niha berdewam kiriye. Navê wê ji du cihên li Danîmarkayê hatiye girtin ku tê de fosîlên riwekan hatine dîtin ku ev riwek tenê di serdemeke bi kêmî germ a nîvkada bakur de dikaribûn bijîn. Germbûna mezin a li nîvkada bakur, bi sarbûna li nîvkada başûr re hevseng bû, ji ber vê yekê di germahiya cîhanî de guherîneke berbiçav çênebûye ku ev rewş bi guherînên di AMOCê (Circilana Meridyonel a Atlantîkê) re lihevhatiye. Di heman demê de destpêka vê serdemê bûye sedema bilindbûna asta deryayê ku ev yek ji ber hilweşîna qeşayê pêk hatiye û wekê "Meltwater pulse 1A" (pêla ava heliyayî 1A) hatiye binavkirin. Qonaxên Bølling û Allerød ên serdema navbera qeşayê bi du sedsalan ji hev cuda bûne ku sarbûna nîvkada bakur, germbûna nîvkada başûr ku wekê Dryasên Kevintir hatine zanîn ji ber ku kulîlka Arktîkê Dryas octopetala li cihê ku daristan di dema navbera qeşayê de mezin bûn serdest bûn. Dema ku germahiyên nîvkada bakur vegeriyan astên nêzîkî qeşayê, dibe ku di nav deh salan de, serdema navbera qeşayê bi destpêkirina serdema Dryasên Ciwan (YD) (12.800-11.700 sal berê) bi dawî bûye. Ev jî ji ber hêdîbûna AMOC a ji nişke be qewimiye ku bi awayekê din dişibe bûyerên Heinrichê ku ji ber nûbûna ji ber windabûna qeşayê ku ji ber qata qeşaya Laurentide çêbûye. Berevajî bûyerên Heinrich ên rastîn, herikînek mezin a ava heliyayî di Çemê Mackenzie re li cihê ku niha Kanada ye hebûye lê cihê ku windabûna girseyî ya qeşayê pêk hatiye pêk nehatiye. Guhertinên mezin di rejîma barînê de, wekê veguheztina herêma hevgirtina întertropîkal ber bi başûr ve, zêdebûna baranê li Amerîkaya Bakur û zuwabûna Amerîkaya Başûr û Ewropayê, çêbûne. Germahiya gerdûnî dîsa di dema Dryasên Ciwan de bi zorê guheriye û germbûna demdirêj, piştê qeşayê piştê ku ew bi dawî bûye, careke din dîsa ji nû ve dest pê kiriye. == Stabilîte û lawazî == [[Wêne:Kim 2022 classic Stommel tipping.png|thumb|Di modelên klasîk ên qutîkî yên stommel de, guherîna krîtîk a AMOCê (AMOC tipping) an ji ber zêdebûneke mezin a qebareya ava şirîn pêk tê ku ev yek gera avê dide rawestandin (B-tipping) – an jî ji ber zêdebûneke biçûktir pêk tê ku di vê rewşê de guherbarbûna xwezayî ya gera avê dibe sedem ku pergal hilweşe (N-tipping). Her ku têketina ava şirîn zêde dibe, îhtîmala pêkhatina N-tippingê jî zêde dibe. Heke ev îhtîmal bigihîje %100î, wê demê B-tipping pêk tê.]] AMOC heya 34 milyon sal berê tune bû. Di piraniya dîroka Erdê de, gera serûbinî ya li nîvkada bakur li Bakurê Pasîfîkê çêbûye. Dema ku deriyê Arktîkê-Atlantîkê girtî bû, delîlên paleoklîmayê nîşan didin ku guheztina gera serûbinî ji Pasîfîkê ber bi Atlantîkê ve 34 milyon sal berê di veguherîna eosen-olîgosenê de pêk hatiye. Vê girtinê bi bingehîn avahiya gera termohalînê guherandiye ku hinek lêkolîneran pêşniyar kirine ku guherîna avhewayê dibe ku di dawiyê de vê guheztinê berevajî bike û gera Pasîfîkê piştî ku AMOC raweste ji nû ve saz bike. Guherîna avhewayê bi germbûna ava rûyê erdê wekê encamek nehevsengiya enerjiya erdê û bi kêmkirina şorbûna ava rûyê erdê ji ber zêdekirina rêjeyên mezin ên ava nû yê ji helandina qeşayê ku bi piranî ji Grînlendayê û bi zêdebûna barîna li ser Atlantîka Bakur bandoran li AMOC dike. Her du sedem jî dê cûdahiya di navbera tebeqeyên rûyê erdê û kûr de zêde bikin û bi vê awayê bilindbûn û daketina ku gerokê dimeşîne dijwartir dike. Di salên 1960an de Henry Stommel ku piraniya lêkolînên li ser AMOCê kiriye, bi modela ku paşê wekê modela Stommel Box hatiye zanîn ku fikra Bifurkasyona Stommel daye zanîn ku tê de AMOC dikare di rewşek bi hêz de hebe mîna ku di tevahiya dîroka tomarkirî de heye an jî bi bandor hilweşe rewşek pir qelstir û baş nebe heya ku germbûn û/an jî jinûvekirina zêde ya ku bûye sedema hilweşînê kêm nebe. Germbûn û jinûvekirin dikarin rasterast bibin sedema hilweşînê an jî gera avê qels bikin heya rewşek ku guherînên wê yên asayî dikarin wê ji xala guheztinê derbas bikin. Îhtîmala ku AMOC pergalek du-îstîqrar e ku an "vekirî" an "vemirî" ye û dikare ji nişke ve hilweşe, ji demê ve mijarek nîqaşa zanistî ye. === Modelkirina hilweşîna AMOCê === Hinek modelên ku piştê xebata Stommel hatine pêşxistin, pêşniyar dikin ku AMOC dikare di navbera hêza xwe ya temam de û hilweşîna xwe ya temam de, xwediyê yek an çend rewşên aram ên navîn be. Ev rewş zêdtir di "modelên erdê ya bi tevliheviya navîn" (EMICs) de tê dîtin ku modelên ku bala xwe didin ser beşên taybet ên pergala avhewayê (wekê AMOC) û beşên din li ber çavan nagirin ku li şûna ku di "modelên gera giştî" (GCMs) de be; modelên ku ji bo simulasyona tevahiya avhewayê wekê "standarda zêrîn" têne hesibandin lê pir caran neçar dimînin ku hinek têkiliyan hêsan bikin. GCM bi gelemperî nîşan didin ku AMOC xwedî rewşek hevsengiyê ya yekane ye û hilweşîna wê dijwar an ne mumkin e. Lêkolîneran fikarên xwe anîne ziman ku ev berxwedana modelkirî ya li hember hilweşînê tenê ji ber ku simulasyonên GCM meyla wan heye ku qebareyên mezin ên ava şirîn ber bi cemsera bakur ve beralî bikin ku li wir ew êdî bandorê li gerandinê nake lê ev yek di xwezayê de çênabe. Di sala 2024an de sê lêkolîneran bi yek ji modelên sîstema erdê ya civakî (CIMP) simulasyonek pêk anîne ku tê de hilweşîneke klasîk a AMOC çêbûye ku mîna di modelên tevliheviya navîn de diqewime. Berevajî hinek simulasyonên din, wan model di cih de rûbirûyî astên avên heliyayî yên ne-rastîn nekirine lê bi awayekê gav bi gav mîqdara têketinê zêde kirine. Simulasyona wan, berî ku hilweşîn pêk were, zêdetirî 1700 salan berdewam kiriye; di dawiyê de, ew gihîştine astên avên heliyayî yên ku bi bilindbûna asta deryayê ya bi rêjeya 6 cm di salê de wekhev in ku ev yek nêzîkê 20 car zêdetir ê ji bilindbûna asta deryayê ya 2.9 mm ku di salê de di navbera salên 1993 û 2017an de pêk hatiye û her wiha gelekî zêdetir e ku ji her asteke ku wekê pêkan an maqûl hatiye dîtin. Zanyarên din li hev kirine ku encamên vê lêkolînê bi taybetî di eyarkirina lêkolînên realîsttir de alîkar bin, nemaze gava ku daneyên çavdêriya baştir peyda bibin. Ji ber ku ew gera avê ber bi herikîna ava şirîn a nerastî ya sekan ve dixin, hinek lêkolîn nîşan didin ku pêşbîniyên klasîk ên EMICê ber bi hilweşîna AMOCê ve meyldar in. Di lêkolînekê de, cudahiya di navbera herikîna ava şirîn a sekan û guhêrbar de hilweşîna gera xwînê di EMIC a Bifurkasiyona Stommel a tîpîk de ji 1.000 salan zêdetir dereng xistiye. Lêkolîneran gotin ku ev simulasyon bi ji nû ve avakirina bersiva AMOC a li hember pulsa Meltwater 1A 13.500-14.700 sal berê re lihevhatîtir e û derengketineke bi heman rengê dirêj nîşan dide. Dema bilindbûna asta deryayê dora 50 m bû, di sala 2022an de ji nû ve avakirineke paleokeanografîk bandorek sinorkirî ji hêza ava şirîn a mezin a kêmbûna qeşaya holosena dawîn a ~11.700-6.000 sal berê dîtiye. Wê pêşniyar kiriye ku piraniya modelan bandorên hêza ava şirîn li ser AMOCê zêde texmîn dikin. Ger AMOC ji ya ku bi gelemperî tê fêmkirin zêdetir bi hêza bayê ve girêdayî be ku bi germbûnê re bi kêmî hindik diguhere, di wî demê de dibe ku ew li hember hilweşînê berxwedêrtir be. Li gorî hinek lêkolîneran, gera hilweşîna Okyanûsa Başûr a (SOOC) kêmtir lêkolînkirî dibe ku ji AMOC zêdetir ji bo hilweşînê xeternak be. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[en:Atlantic meridional overturning circulation]] [[Kategorî:Okyanûsnasî]] gj1ec736le4stnwbp9le7jzip1nhtbs 0 330608 2101944 2101851 2026-11-07T08:44:53Z Avestaboy 34898 /* */ 2101944 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Şoreşa Rûsyayê''' serdemeke guherînên siyasî û civakî li Rûsyayê bû ku di sala 1917an de dest pê kir. Di vê serdemê de, piştî du şoreşên li pey hev û [[Şerê navxweyî yê Rûsyayê|şerekî navxweyî]], Rûsyayê [[Împeratoriya Rûsî|monarşiya]] xwe hilweşand û şêweyekî sosyalîst ê hikûmetê pejirand.Ew dikare wekî pêşengê şoreşên din ên ku di encama Şerê Cîhanî yê Yekem de qewimîn, mîna Şoreşa Almanî ya 1918–1919an, bê dîtin. Şoreşa Rûsyayê bûyereke sereke ya sedsala 20an bû. Şoreşa Rûsyayê di sala 1917an de di naverasta [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de bi [[Şoreşa Sibatê]] dest pê kir. Ji ber ku [[Împeratoriya Almanî]] li [[Eniya Rojhilat (Şerê Cîhanî yê Yekem)|Eniya Rojhilat]] artêşa Rûsyayê têk dibir û kêmbûna nan û genim çêdibû, moralê artêşê dişkest û serhildanek êdî nêzîk bû.<ref>{{Cite journal |paşnav=Petrone |pêşnav=Karen |tarîx=8 çiriya pêşîn 2017 |sernav=David R. Stone, The Russian Army in the Great War: The Eastern Front 1914–1917 |url=https://journals.openedition.org/pipss/4270 |kovar=The Journal of Power Institutions in Post-Soviet Societies |ziman=en |cild=18 |doi=10.4000/pipss.4270 |issn=1769-7069 |doi-access=free}}</ref> ​Rayedar bawer bûn ku eger Çar Nîkolayê Duyem dev ji text berde, alozî dê kêm bibe. Nîkolay di 15ê Adarê de [li gorî salnameya kevn: 2ê Adarê] dev ji text berda û bi vî awayî rê ji bo hikûmeteke demkî ya bi pêşengiya Dumayê (parlamen) re vekir. == Çavkanî == {{çavkanî}} [[Kategorî:1917 li Rûsyayê]] [[Kategorî:Vladîmîr Lenîn]] [[Kategorî:Şoreşa Rûsyayê| ]] n5daeu7rz43y6iewdxr5hilptecewof 2101945 2101944 2026-11-07T08:46:34Z Avestaboy 34898 /* */ 2101945 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Şoreşa Rûsyayê''' serdemeke guherînên siyasî û civakî li Rûsyayê bû ku di sala 1917an de dest pê kir. Di vê serdemê de, piştî du şoreşên li pey hev û [[Şerê navxweyî yê Rûsyayê|şerekî navxweyî]], Rûsyayê [[Împeratoriya Rûsî|monarşiya]] xwe hilweşand û şêweyekî sosyalîst ê hikûmetê pejirand.Ew dikare wekî pêşengê şoreşên din ên ku di encama Şerê Cîhanî yê Yekem de qewimîn, mîna Şoreşa Almanî ya 1918–1919an, bê dîtin. Şoreşa Rûsyayê bûyereke sereke ya sedsala 20an bû. Şoreşa Rûsyayê di sala 1917an de di naverasta [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de bi [[Şoreşa Sibatê]] dest pê kir. Ji ber ku [[Împeratoriya Almanî]] li [[Eniya Rojhilat (Şerê Cîhanî yê Yekem)|Eniya Rojhilat]] artêşa Rûsyayê têk dibir û kêmbûna nan û genim çêdibû, moralê artêşê dişkest û serhildanek êdî nêzîk bû.<ref>{{Cite journal |paşnav=Petrone |pêşnav=Karen |tarîx=8 çiriya pêşîn 2017 |sernav=David R. Stone, The Russian Army in the Great War: The Eastern Front 1914–1917 |url=https://journals.openedition.org/pipss/4270 |kovar=The Journal of Power Institutions in Post-Soviet Societies |ziman=en |cild=18 |doi=10.4000/pipss.4270 |issn=1769-7069 |doi-access=free}}</ref> ​Rayedar bawer bûn ku eger Çar [[Nîkolay II. ]] dev ji text berde, alozî dê kêm bibe. Nîkolay di 15ê Adarê de [li gorî salnameya kevn: 2ê Adarê] dev ji text berda û bi vî awayî rê ji bo hikûmeteke demkî ya bi pêşengiya Dumayê (parlamen) re vekir. == Çavkanî == {{çavkanî}} [[Kategorî:1917 li Rûsyayê]] [[Kategorî:Vladîmîr Lenîn]] [[Kategorî:Şoreşa Rûsyayê| ]] jatkd0cy5oej0p0by9tyapewk3ea56i 2101946 2101945 2026-11-07T08:47:42Z Avestaboy 34898 /* */ 2101946 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Şoreşa Rûsyayê''' serdemeke guherînên siyasî û civakî li Rûsyayê bû ku di sala 1917an de dest pê kir. Di vê serdemê de, piştî du şoreşên li pey hev û [[Şerê navxweyî yê Rûsyayê|şerekî navxweyî]], Rûsyayê [[Împeratoriya Rûsî|monarşiya]] xwe hilweşand û şêweyekî sosyalîst ê hikûmetê pejirand.Ew dikare wekî pêşengê şoreşên din ên ku di encama Şerê Cîhanî yê Yekem de qewimîn, mîna Şoreşa Almanî ya 1918–1919an, bê dîtin. Şoreşa Rûsyayê bûyereke sereke ya sedsala 20an bû. Şoreşa Rûsyayê di sala 1917an de di naverasta [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de bi [[Şoreşa Sibatê]] dest pê kir. Ji ber ku [[Împeratoriya Almanî]] li [[Eniya Rojhilat (Şerê Cîhanî yê Yekem)|Eniya Rojhilat]] artêşa Rûsyayê têk dibir û kêmbûna nan û genim çêdibû, moralê artêşê dişkest û serhildanek êdî nêzîk bû.<ref>{{Cite journal |paşnav=Petrone |pêşnav=Karen |tarîx=8 çiriya pêşîn 2017 |sernav=David R. Stone, The Russian Army in the Great War: The Eastern Front 1914–1917 |url=https://journals.openedition.org/pipss/4270 |kovar=The Journal of Power Institutions in Post-Soviet Societies |ziman=en |cild=18 |doi=10.4000/pipss.4270 |issn=1769-7069 |doi-access=free}}</ref> ​Rayedar bawer bûn ku eger Çar [[Nîkolay II. ]] dev ji text berde, alozî dê kêm bibe. Nîkolay di 15ê adarê de (li gorî salnameya kevn: 2ê adarê) dev ji text berda û bi vî awayî rê ji bo hikûmeteke demkî ya bi pêşengiya Dumayê (parlamen) re vekir. == Çavkanî == {{çavkanî}} [[Kategorî:1917 li Rûsyayê]] [[Kategorî:Vladîmîr Lenîn]] [[Kategorî:Şoreşa Rûsyayê| ]] lp3stpye2iprupwsk2u2nr2ia9ileta 2101947 2101946 2026-11-07T08:54:13Z Avestaboy 34898 2101947 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Şoreşa Rûsyayê''' serdemeke guherînên siyasî û civakî li Rûsyayê bû ku di sala 1917an de dest pê kir. Di vê serdemê de, piştî du şoreşên li pey hev û [[Şerê navxweyî yê Rûsyayê|şerekî navxweyî]], Rûsyayê [[Împeratoriya Rûsî|monarşiya]] xwe hilweşand û şêweyekî sosyalîst ê hikûmetê pejirand.Ew dikare wekî pêşengê şoreşên din ên ku di encama Şerê Cîhanî yê Yekem de qewimîn, mîna Şoreşa Almanî ya 1918–1919an, bê dîtin. Şoreşa Rûsyayê bûyereke sereke ya sedsala 20an bû. Şoreşa Rûsyayê di sala 1917an de di naverasta [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de bi [[Şoreşa Sibatê]] dest pê kir. Ji ber ku [[Împeratoriya Almanî]] li [[Eniya Rojhilat (Şerê Cîhanî yê Yekem)|Eniya Rojhilat]] artêşa Rûsyayê têk dibir û kêmbûna nan û genim çêdibû, moralê artêşê dişkest û serhildanek êdî nêzîk bû.<ref>{{Cite journal |paşnav=Petrone |pêşnav=Karen |tarîx=8 çiriya pêşîn 2017 |sernav=David R. Stone, The Russian Army in the Great War: The Eastern Front 1914–1917 |url=https://journals.openedition.org/pipss/4270 |kovar=The Journal of Power Institutions in Post-Soviet Societies |ziman=en |cild=18 |doi=10.4000/pipss.4270 |issn=1769-7069 |doi-access=free}}</ref> ​Rayedar bawer bûn ku eger Çar [[Nîkolay II. ]] dev ji text berde, alozî dê kêm bibe. Nîkolay di 15ê adarê de (li gorî salnameya kevn: 2ê adarê) dev ji text berda û bi vî awayî rê ji bo hikûmeteke demkî ya bi pêşengiya Dumayê (parlamen) re vekir.Di dema aloziyê de, gelê Petrogradê (niha Sankt Petersburg) encûmenên sovyetê ava kirin. == Çavkanî == {{çavkanî}} [[Kategorî:1917 li Rûsyayê]] [[Kategorî:Vladîmîr Lenîn]] [[Kategorî:Şoreşa Rûsyayê| ]] fxzv6cfi10hehm4fjtip4uliru7xsul 2101949 2101947 2026-11-07T09:00:52Z Avestaboy 34898 /* */ 2101949 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Şoreşa Rûsyayê''' serdemeke guherînên siyasî û civakî li Rûsyayê bû ku di sala 1917an de dest pê kir. Di vê serdemê de, piştî du şoreşên li pey hev û [[Şerê navxweyî yê Rûsyayê|şerekî navxweyî]], Rûsyayê [[Împeratoriya Rûsî|monarşiya]] xwe hilweşand û şêweyekî sosyalîst ê hikûmetê pejirand.Ew dikare wekî pêşengê şoreşên din ên ku di encama Şerê Cîhanî yê Yekem de qewimîn, mîna Şoreşa Almanî ya 1918–1919an, bê dîtin. Şoreşa Rûsyayê bûyereke sereke ya sedsala 20an bû. Şoreşa Rûsyayê di sala 1917an de di naverasta [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de bi [[Şoreşa Sibatê]] dest pê kir. Ji ber ku [[Împeratoriya Almanî]] li [[Eniya Rojhilat (Şerê Cîhanî yê Yekem)|Eniya Rojhilat]] artêşa Rûsyayê têk dibir û kêmbûna nan û genim çêdibû, moralê artêşê dişkest û serhildanek êdî nêzîk bû.<ref>{{Cite journal |paşnav=Petrone |pêşnav=Karen |tarîx=8 çiriya pêşîn 2017 |sernav=David R. Stone, The Russian Army in the Great War: The Eastern Front 1914–1917 |url=https://journals.openedition.org/pipss/4270 |kovar=The Journal of Power Institutions in Post-Soviet Societies |ziman=en |cild=18 |doi=10.4000/pipss.4270 |issn=1769-7069 |doi-access=free}}</ref> ​Rayedar bawer bûn ku eger Çar [[Nîkolay II. ]] dev ji text berde, alozî dê kêm bibe. Nîkolay di 15ê adarê de (li gorî salnameya kevn: 2ê adarê) dev ji text berda û bi vî awayî rê ji bo hikûmeteke demkî ya bi pêşengiya Dumayê (parlamen) re vekir.Di dema aloziyê de, gelê Petrogradê (niha Sankt Petersburg) encûmenên sovyetê ava kirin.Van encûmenan di destpêkê de li dijî hikûmeta nû derneketin, lê wan li ser wê yekê israr kir ku bandorê li ser hikûmetê bikin û kontrola milîsan di destê xwe de bihêlin.“ == Çavkanî == {{çavkanî}} [[Kategorî:1917 li Rûsyayê]] [[Kategorî:Vladîmîr Lenîn]] [[Kategorî:Şoreşa Rûsyayê| ]] nq5k9mnobunuh7rsuiblt25wu71x5i3 2101950 2101949 2026-11-07T09:01:12Z Avestaboy 34898 /* */ 2101950 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Şoreşa Rûsyayê''' serdemeke guherînên siyasî û civakî li Rûsyayê bû ku di sala 1917an de dest pê kir. Di vê serdemê de, piştî du şoreşên li pey hev û [[Şerê navxweyî yê Rûsyayê|şerekî navxweyî]], Rûsyayê [[Împeratoriya Rûsî|monarşiya]] xwe hilweşand û şêweyekî sosyalîst ê hikûmetê pejirand.Ew dikare wekî pêşengê şoreşên din ên ku di encama Şerê Cîhanî yê Yekem de qewimîn, mîna Şoreşa Almanî ya 1918–1919an, bê dîtin. Şoreşa Rûsyayê bûyereke sereke ya sedsala 20an bû. Şoreşa Rûsyayê di sala 1917an de di naverasta [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de bi [[Şoreşa Sibatê]] dest pê kir. Ji ber ku [[Împeratoriya Almanî]] li [[Eniya Rojhilat (Şerê Cîhanî yê Yekem)|Eniya Rojhilat]] artêşa Rûsyayê têk dibir û kêmbûna nan û genim çêdibû, moralê artêşê dişkest û serhildanek êdî nêzîk bû.<ref>{{Cite journal |paşnav=Petrone |pêşnav=Karen |tarîx=8 çiriya pêşîn 2017 |sernav=David R. Stone, The Russian Army in the Great War: The Eastern Front 1914–1917 |url=https://journals.openedition.org/pipss/4270 |kovar=The Journal of Power Institutions in Post-Soviet Societies |ziman=en |cild=18 |doi=10.4000/pipss.4270 |issn=1769-7069 |doi-access=free}}</ref> ​Rayedar bawer bûn ku eger Çar [[Nîkolay II. ]] dev ji text berde, alozî dê kêm bibe. Nîkolay di 15ê adarê de (li gorî salnameya kevn: 2ê adarê) dev ji text berda û bi vî awayî rê ji bo hikûmeteke demkî ya bi pêşengiya Dumayê (parlamen) re vekir.Di dema aloziyê de, gelê Petrogradê (niha Sankt Petersburg) encûmenên sovyetê ava kirin.Van encûmenan di destpêkê de li dijî hikûmeta nû derneketin, lê wan li ser wê yekê israr kir ku bandorê li ser hikûmetê bikin û kontrola milîsan di destê xwe de bihêlin. == Çavkanî == {{çavkanî}} [[Kategorî:1917 li Rûsyayê]] [[Kategorî:Vladîmîr Lenîn]] [[Kategorî:Şoreşa Rûsyayê| ]] t08obc11i77si50tkoo3p8ccfgit1xl 2101952 2101950 2026-11-07T09:13:17Z Avestaboy 34898 /* */ 2101952 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Şoreşa Rûsyayê''' serdemeke guherînên siyasî û civakî li Rûsyayê bû ku di sala 1917an de dest pê kir. Di vê serdemê de, piştî du şoreşên li pey hev û [[Şerê navxweyî yê Rûsyayê|şerekî navxweyî]], Rûsyayê [[Împeratoriya Rûsî|monarşiya]] xwe hilweşand û şêweyekî sosyalîst ê hikûmetê pejirand.Ew dikare wekî pêşengê şoreşên din ên ku di encama Şerê Cîhanî yê Yekem de qewimîn, mîna Şoreşa Almanî ya 1918–1919an, bê dîtin. Şoreşa Rûsyayê bûyereke sereke ya sedsala 20an bû. Şoreşa Rûsyayê di sala 1917an de di naverasta [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de bi [[Şoreşa Sibatê]] dest pê kir. Ji ber ku [[Împeratoriya Almanî]] li [[Eniya Rojhilat (Şerê Cîhanî yê Yekem)|Eniya Rojhilat]] artêşa Rûsyayê têk dibir û kêmbûna nan û genim çêdibû, moralê artêşê dişkest û serhildanek êdî nêzîk bû.<ref>{{Cite journal |paşnav=Petrone |pêşnav=Karen |tarîx=8 çiriya pêşîn 2017 |sernav=David R. Stone, The Russian Army in the Great War: The Eastern Front 1914–1917 |url=https://journals.openedition.org/pipss/4270 |kovar=The Journal of Power Institutions in Post-Soviet Societies |ziman=en |cild=18 |doi=10.4000/pipss.4270 |issn=1769-7069 |doi-access=free}}</ref> ​Rayedar bawer bûn ku eger Çar [[Nîkolay II. ]] dev ji text berde, alozî dê kêm bibe. Nîkolay di 15ê adarê de (li gorî salnameya kevn: 2ê adarê) dev ji text berda û bi vî awayî rê ji bo hikûmeteke demkî ya bi pêşengiya Dumayê (parlamen) re vekir.Di dema aloziyê de, gelê Petrogradê (niha Sankt Petersburg) encûmenên sovyetê ava kirin.Van encûmenan di destpêkê de li dijî hikûmeta nû derneketin, lê wan li ser wê yekê israr kir ku bandorê li ser hikûmetê bikin û kontrola milîsan di destê xwe de bihêlin. Heta Adarê, li Rûsyayê du hikûmetên hevrik hebûn. Hikûmeta Demkî di warên leşkerî û navneteweyî de desthilata dewletê di destê xwe de digirt, lêbelê tora sovyetan xwedî desthilata navxweyî bû. == Çavkanî == {{çavkanî}} [[Kategorî:1917 li Rûsyayê]] [[Kategorî:Vladîmîr Lenîn]] [[Kategorî:Şoreşa Rûsyayê| ]] mv9orfhgnmybrrkl6n6ggee258p1rec 2101953 2101952 2026-11-07T09:14:16Z Avestaboy 34898 /* */ 2101953 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Şoreşa Rûsyayê''' serdemeke guherînên siyasî û civakî li Rûsyayê bû ku di sala 1917an de dest pê kir. Di vê serdemê de, piştî du şoreşên li pey hev û [[Şerê navxweyî yê Rûsyayê|şerekî navxweyî]], Rûsyayê [[Împeratoriya Rûsî|monarşiya]] xwe hilweşand û şêweyekî sosyalîst ê hikûmetê pejirand.Ew dikare wekî pêşengê şoreşên din ên ku di encama Şerê Cîhanî yê Yekem de qewimîn, mîna Şoreşa Almanî ya 1918–1919an, bê dîtin. Şoreşa Rûsyayê bûyereke sereke ya sedsala 20an bû. Şoreşa Rûsyayê di sala 1917an de di naverasta [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de bi [[Şoreşa Sibatê]] dest pê kir. Ji ber ku [[Împeratoriya Almanî]] li [[Eniya Rojhilat (Şerê Cîhanî yê Yekem)|Eniya Rojhilat]] artêşa Rûsyayê têk dibir û kêmbûna nan û genim çêdibû, moralê artêşê dişkest û serhildanek êdî nêzîk bû.<ref>{{Cite journal |paşnav=Petrone |pêşnav=Karen |tarîx=8 çiriya pêşîn 2017 |sernav=David R. Stone, The Russian Army in the Great War: The Eastern Front 1914–1917 |url=https://journals.openedition.org/pipss/4270 |kovar=The Journal of Power Institutions in Post-Soviet Societies |ziman=en |cild=18 |doi=10.4000/pipss.4270 |issn=1769-7069 |doi-access=free}}</ref> ​Rayedar bawer bûn ku eger Çar [[Nîkolay II. ]] dev ji text berde, alozî dê kêm bibe. Nîkolay di 15ê adarê de (li gorî salnameya kevn: 2ê adarê) dev ji text berda û bi vî awayî rê ji bo hikûmeteke demkî ya bi pêşengiya Dumayê (parlamen) re vekir.Di dema aloziyê de, gelê Petrogradê (niha Sankt Petersburg) encûmenên sovyetê ava kirin.Van encûmenan di destpêkê de li dijî hikûmeta nû derneketin, lê wan li ser wê yekê israr kir ku bandorê li ser hikûmetê bikin û kontrola milîsan di destê xwe de bihêlin. Heta adarê, li Rûsyayê du hikûmetên hevrik hebûn.Hikûmeta Demkî di warên leşkerî û navneteweyî de desthilata dewletê di destê xwe de digirt, lêbelê tora sovyetan xwedî desthilata navxweyî bû. == Çavkanî == {{çavkanî}} [[Kategorî:1917 li Rûsyayê]] [[Kategorî:Vladîmîr Lenîn]] [[Kategorî:Şoreşa Rûsyayê| ]] m94slxoxobg9pvnqggkg3xcpkpj6ub3 2101954 2101953 2026-11-07T09:28:09Z Avestaboy 34898 /* */ 2101954 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Şoreşa Rûsyayê''' serdemeke guherînên siyasî û civakî li Rûsyayê bû ku di sala 1917an de dest pê kir. Di vê serdemê de, piştî du şoreşên li pey hev û [[Şerê navxweyî yê Rûsyayê|şerekî navxweyî]], Rûsyayê [[Împeratoriya Rûsî|monarşiya]] xwe hilweşand û şêweyekî sosyalîst ê hikûmetê pejirand.Ew dikare wekî pêşengê şoreşên din ên ku di encama Şerê Cîhanî yê Yekem de qewimîn, mîna Şoreşa Almanî ya 1918–1919an, bê dîtin. Şoreşa Rûsyayê bûyereke sereke ya sedsala 20an bû. Şoreşa Rûsyayê di sala 1917an de di naverasta [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de bi [[Şoreşa Sibatê]] dest pê kir. Ji ber ku [[Împeratoriya Almanî]] li [[Eniya Rojhilat (Şerê Cîhanî yê Yekem)|Eniya Rojhilat]] artêşa Rûsyayê têk dibir û kêmbûna nan û genim çêdibû, moralê artêşê dişkest û serhildanek êdî nêzîk bû.<ref>{{Cite journal |paşnav=Petrone |pêşnav=Karen |tarîx=8 çiriya pêşîn 2017 |sernav=David R. Stone, The Russian Army in the Great War: The Eastern Front 1914–1917 |url=https://journals.openedition.org/pipss/4270 |kovar=The Journal of Power Institutions in Post-Soviet Societies |ziman=en |cild=18 |doi=10.4000/pipss.4270 |issn=1769-7069 |doi-access=free}}</ref> ​Rayedar bawer bûn ku eger Çar [[Nîkolay II. ]] dev ji text berde, alozî dê kêm bibe. Nîkolay di 15ê adarê de (li gorî salnameya kevn: 2ê adarê) dev ji text berda û bi vî awayî rê ji bo hikûmeteke demkî ya bi pêşengiya Dumayê (parlamen) re vekir.Di dema aloziyê de, gelê Petrogradê (niha Sankt Petersburg) encûmenên sovyetê ava kirin.Van encûmenan di destpêkê de li dijî hikûmeta nû derneketin, lê wan li ser wê yekê israr kir ku bandorê li ser hikûmetê bikin û kontrola milîsan di destê xwe de bihêlin. Heta adarê, li Rûsyayê du hikûmetên hevrik hebûn.Hikûmeta Demkî di warên leşkerî û navneteweyî de desthilata dewletê di destê xwe de digirt, lêbelê tora sovyetan xwedî desthilata navxweyî bû.Pola karker û pola navîn a bajarî piştgiriyeke girîng dan sovyetan. Serhildan, protesto û grev çêbûn. Rêxistinên siyasî yên sosyalîst û çepgirên din ji bo bandorê di nava Hikûmeta Demkî û Sovyetan de pêşbazî kirin. Di nav fraksiyonan de menşevî, şoreşgerên sosyalîst, anarşîst û bolşêvîk hebûn; bolşêvîk partiyeke tundrew a çep bûn ku ji aliyê [[Vladîmîr Lenîn]] ve dihatin birêvebirin. == Çavkanî == {{çavkanî}} [[Kategorî:1917 li Rûsyayê]] [[Kategorî:Vladîmîr Lenîn]] [[Kategorî:Şoreşa Rûsyayê| ]] 3prewrznhg0hs6600fk0iyx7w447vso 2101955 2101954 2026-11-07T09:31:07Z Avestaboy 34898 /* */ 2101955 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Şoreşa Rûsyayê''' serdemeke guherînên siyasî û civakî li Rûsyayê bû ku di sala 1917an de dest pê kir. Di vê serdemê de, piştî du şoreşên li pey hev û [[Şerê navxweyî yê Rûsyayê|şerekî navxweyî]], Rûsyayê [[Împeratoriya Rûsî|monarşiya]] xwe hilweşand û şêweyekî sosyalîst ê hikûmetê pejirand.Ew dikare wekî pêşengê şoreşên din ên ku di encama Şerê Cîhanî yê Yekem de qewimîn, mîna Şoreşa Almanî ya 1918–1919an, bê dîtin. Şoreşa Rûsyayê bûyereke sereke ya sedsala 20an bû. Şoreşa Rûsyayê di sala 1917an de di naverasta [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de bi [[Şoreşa Sibatê]] dest pê kir. Ji ber ku [[Împeratoriya Almanî]] li [[Eniya Rojhilat (Şerê Cîhanî yê Yekem)|Eniya Rojhilat]] artêşa Rûsyayê têk dibir û kêmbûna nan û genim çêdibû, moralê artêşê dişkest û serhildanek êdî nêzîk bû.<ref>{{Cite journal |paşnav=Petrone |pêşnav=Karen |tarîx=8 çiriya pêşîn 2017 |sernav=David R. Stone, The Russian Army in the Great War: The Eastern Front 1914–1917 |url=https://journals.openedition.org/pipss/4270 |kovar=The Journal of Power Institutions in Post-Soviet Societies |ziman=en |cild=18 |doi=10.4000/pipss.4270 |issn=1769-7069 |doi-access=free}}</ref> ​Rayedar bawer bûn ku eger Çar [[Nîkolay II. ]] dev ji text berde, alozî dê kêm bibe. Nîkolay di 15ê adarê de (li gorî salnameya kevn: 2ê adarê) dev ji text berda û bi vî awayî rê ji bo hikûmeteke demkî ya bi pêşengiya Dumayê (parlamen) re vekir.Di dema aloziyê de, gelê Petrogradê (niha Sankt Petersburg) encûmenên sovyetê ava kirin.Van encûmenan di destpêkê de li dijî hikûmeta nû derneketin, lê wan li ser wê yekê israr kir ku bandorê li ser hikûmetê bikin û kontrola milîsan di destê xwe de bihêlin. Heta adarê, li Rûsyayê du hikûmetên hevrik hebûn.Hikûmeta Demkî di warên leşkerî û navneteweyî de desthilata dewletê di destê xwe de digirt, lêbelê tora sovyetan xwedî desthilata navxweyî bû.Pola karker û pola navîn a bajarî piştgiriyeke girîng dan sovyetan. Serhildan, protesto û grev çêbûn. Rêxistinên siyasî yên sosyalîst û çepgirên din ji bo bandorê di nava Hikûmeta Demkî û Sovyetan de pêşbazî kirin. Di nav fraksiyonan de [[menşevîk]], şoreşgerên sosyalîst, anarşîst û [[bolşevîk]] hebûn; bolşevîk partiyeke tundrew a çep bûn ku ji aliyê [[Vladîmîr Lenîn]] ve dihatin birêvebirin. == Çavkanî == {{çavkanî}} [[Kategorî:1917 li Rûsyayê]] [[Kategorî:Vladîmîr Lenîn]] [[Kategorî:Şoreşa Rûsyayê| ]] hxk8t510wkq7hcvrz96ffpwxf8o1fgx 0 330610 2101904 2101891 2026-11-06T13:02:36Z MikaelF 935 2101904 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Enesê Hecî Qasim''' (jdb. 1969, gundê [[Giêt]], [[Amûdê]], [[Rojavayê Kurdistanê]]) helbestvan û nivîskarekî kurd e. == Jiyan == Qasim di sala 1969an de li gundê Giêtê bi ser Amûdê ve li Rojavayê Kurdistanê ji dayika xwe bûye. Wî xwendina seretayî li gund kiriye, di sala 1980î de li [[Hesîçe]]yê bi cih bûye. Di sala 1989an de Enstîtuya Mamosteyan bi dawî aniye û heta sala 2019an mamostetî kiriye. == Karê hunermendiyê == Di sala 1988an de dest bi helbesta klasîk kiriye, di sala 2017an de bi piştevaniya mamoste [[Mehmûdê Sebrî]] dest bi [[helbesta terazûkirî]] kiriye. Wî terazûya resen a helbesta kurdî çêkiriye û zêrîniyên helbesta kurdî danîne. Di sala 2014an de [[Navenda Mîtan a Çandeya Kurdî]] li Hesîçeyê danî, ku pirtûkxaneyeke ji 6.500 pirtûkan pêk hatî ava kir. Ji adara 2020an û pê ve li bajarê [[Söderhamn]]ê yê [[Swêd]]ê dijî û xwedî 13 pirtûkên çapkirî ye. == Berhem == * Pertewa hestan, * Gurzek gul, * Hêviyên bi seng, * Terazûya helbesta kurdî, Pîrejinek Efrînî pêdariyê diçînê, * Razên peyvê, * Ferhenga hesan (kurdî, erebî, swêdî), * Dayika min, * Abeya kurdî, * Aram û Avan, * Kurteçîrokên balkêş, * Çar salên reş li gel hovên Daiş, *Bîranînên girtîyekî bendewarê darizandinê bû, werger e.{{Çavk}} {{Çk}} [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] kxe3z18yfypb8n832o2si7jg127hrjz 2101905 2101904 2026-11-06T13:35:55Z Kawa63 105128 /* Berhem */ 2101905 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Enesê Hecî Qasim''' (jdb. 1969, gundê [[Giêt]], [[Amûdê]], [[Rojavayê Kurdistanê]]) helbestvan û nivîskarekî kurd e. == Jiyan == Qasim di sala 1969an de li gundê Giêtê bi ser Amûdê ve li Rojavayê Kurdistanê ji dayika xwe bûye. Wî xwendina seretayî li gund kiriye, di sala 1980î de li [[Hesîçe]]yê bi cih bûye. Di sala 1989an de Enstîtuya Mamosteyan bi dawî aniye û heta sala 2019an mamostetî kiriye. == Karê hunermendiyê == Di sala 1988an de dest bi helbesta klasîk kiriye, di sala 2017an de bi piştevaniya mamoste [[Mehmûdê Sebrî]] dest bi [[helbesta terazûkirî]] kiriye. Wî terazûya resen a helbesta kurdî çêkiriye û zêrîniyên helbesta kurdî danîne. Di sala 2014an de [[Navenda Mîtan a Çandeya Kurdî]] li Hesîçeyê danî, ku pirtûkxaneyeke ji 6.500 pirtûkan pêk hatî ava kir. Ji adara 2020an û pê ve li bajarê [[Söderhamn]]ê yê [[Swêd]]ê dijî û xwedî 13 pirtûkên çapkirî ye. == Berhem == * Pertewa hestan, * Gurzek gul, * Hêviyên bi seng, * Terazûya helbesta kurdî, Pîrejinek Efrînî pêdariyê diçînê, * Razên peyvê, * Ferhenga hesan (kurdî, erebî, swêdî), * Dayika min, * Abeya kurdî, * Aram û Avan, * Kurteçîrokên balkêş, * Çar salên reş li gel hovên Daiş, *Bîranînên girtîyekî bendewarê darizandinê bû, werger e.{{Çavk}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] f7z61kh5yanlcnt47rtpxd2ba0ktbrm 2101906 2101905 2026-11-06T13:36:34Z Kawa63 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Kesên ji Amûdê]] 2101906 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Enesê Hecî Qasim''' (jdb. 1969, gundê [[Giêt]], [[Amûdê]], [[Rojavayê Kurdistanê]]) helbestvan û nivîskarekî kurd e. == Jiyan == Qasim di sala 1969an de li gundê Giêtê bi ser Amûdê ve li Rojavayê Kurdistanê ji dayika xwe bûye. Wî xwendina seretayî li gund kiriye, di sala 1980î de li [[Hesîçe]]yê bi cih bûye. Di sala 1989an de Enstîtuya Mamosteyan bi dawî aniye û heta sala 2019an mamostetî kiriye. == Karê hunermendiyê == Di sala 1988an de dest bi helbesta klasîk kiriye, di sala 2017an de bi piştevaniya mamoste [[Mehmûdê Sebrî]] dest bi [[helbesta terazûkirî]] kiriye. Wî terazûya resen a helbesta kurdî çêkiriye û zêrîniyên helbesta kurdî danîne. Di sala 2014an de [[Navenda Mîtan a Çandeya Kurdî]] li Hesîçeyê danî, ku pirtûkxaneyeke ji 6.500 pirtûkan pêk hatî ava kir. Ji adara 2020an û pê ve li bajarê [[Söderhamn]]ê yê [[Swêd]]ê dijî û xwedî 13 pirtûkên çapkirî ye. == Berhem == * Pertewa hestan, * Gurzek gul, * Hêviyên bi seng, * Terazûya helbesta kurdî, Pîrejinek Efrînî pêdariyê diçînê, * Razên peyvê, * Ferhenga hesan (kurdî, erebî, swêdî), * Dayika min, * Abeya kurdî, * Aram û Avan, * Kurteçîrokên balkêş, * Çar salên reş li gel hovên Daiş, *Bîranînên girtîyekî bendewarê darizandinê bû, werger e.{{Çavk}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Amûdê]] 79jwopsknuseevxpx6dfwmmgx859t09 2101907 2101906 2026-11-06T13:36:46Z Kawa63 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Nivîskarên ji Amûdê]] 2101907 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Enesê Hecî Qasim''' (jdb. 1969, gundê [[Giêt]], [[Amûdê]], [[Rojavayê Kurdistanê]]) helbestvan û nivîskarekî kurd e. == Jiyan == Qasim di sala 1969an de li gundê Giêtê bi ser Amûdê ve li Rojavayê Kurdistanê ji dayika xwe bûye. Wî xwendina seretayî li gund kiriye, di sala 1980î de li [[Hesîçe]]yê bi cih bûye. Di sala 1989an de Enstîtuya Mamosteyan bi dawî aniye û heta sala 2019an mamostetî kiriye. == Karê hunermendiyê == Di sala 1988an de dest bi helbesta klasîk kiriye, di sala 2017an de bi piştevaniya mamoste [[Mehmûdê Sebrî]] dest bi [[helbesta terazûkirî]] kiriye. Wî terazûya resen a helbesta kurdî çêkiriye û zêrîniyên helbesta kurdî danîne. Di sala 2014an de [[Navenda Mîtan a Çandeya Kurdî]] li Hesîçeyê danî, ku pirtûkxaneyeke ji 6.500 pirtûkan pêk hatî ava kir. Ji adara 2020an û pê ve li bajarê [[Söderhamn]]ê yê [[Swêd]]ê dijî û xwedî 13 pirtûkên çapkirî ye. == Berhem == * Pertewa hestan, * Gurzek gul, * Hêviyên bi seng, * Terazûya helbesta kurdî, Pîrejinek Efrînî pêdariyê diçînê, * Razên peyvê, * Ferhenga hesan (kurdî, erebî, swêdî), * Dayika min, * Abeya kurdî, * Aram û Avan, * Kurteçîrokên balkêş, * Çar salên reş li gel hovên Daiş, *Bîranînên girtîyekî bendewarê darizandinê bû, werger e.{{Çavk}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Amûdê]] [[Kategorî:Nivîskarên ji Amûdê]] o7nhtxwjlgutv79qttayfbnolp1i4k4 2101908 2101907 2026-11-06T13:36:54Z Kawa63 105128 [[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Jidayikbûn 1969]] 2101908 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Enesê Hecî Qasim''' (jdb. 1969, gundê [[Giêt]], [[Amûdê]], [[Rojavayê Kurdistanê]]) helbestvan û nivîskarekî kurd e. == Jiyan == Qasim di sala 1969an de li gundê Giêtê bi ser Amûdê ve li Rojavayê Kurdistanê ji dayika xwe bûye. Wî xwendina seretayî li gund kiriye, di sala 1980î de li [[Hesîçe]]yê bi cih bûye. Di sala 1989an de Enstîtuya Mamosteyan bi dawî aniye û heta sala 2019an mamostetî kiriye. == Karê hunermendiyê == Di sala 1988an de dest bi helbesta klasîk kiriye, di sala 2017an de bi piştevaniya mamoste [[Mehmûdê Sebrî]] dest bi [[helbesta terazûkirî]] kiriye. Wî terazûya resen a helbesta kurdî çêkiriye û zêrîniyên helbesta kurdî danîne. Di sala 2014an de [[Navenda Mîtan a Çandeya Kurdî]] li Hesîçeyê danî, ku pirtûkxaneyeke ji 6.500 pirtûkan pêk hatî ava kir. Ji adara 2020an û pê ve li bajarê [[Söderhamn]]ê yê [[Swêd]]ê dijî û xwedî 13 pirtûkên çapkirî ye. == Berhem == * Pertewa hestan, * Gurzek gul, * Hêviyên bi seng, * Terazûya helbesta kurdî, Pîrejinek Efrînî pêdariyê diçînê, * Razên peyvê, * Ferhenga hesan (kurdî, erebî, swêdî), * Dayika min, * Abeya kurdî, * Aram û Avan, * Kurteçîrokên balkêş, * Çar salên reş li gel hovên Daiş, *Bîranînên girtîyekî bendewarê darizandinê bû, werger e.{{Çavk}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Amûdê]] [[Kategorî:Nivîskarên ji Amûdê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1969]] omd8u6176yfb5gh1a77jwfc4woz40bh 0 330614 2101911 2026-11-06T14:20:32Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Şerê Sovyet û Efxanîstanê]] weke [[Şerê Sovyet û Efxanistanê]] guhart: Rastnivîsîn 2101911 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Şerê Sovyet û Efxanistanê]] tttoqcsomim9eq72pinn45fnj6wkir4