Bakurê Kurdistanê

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ku">
  <siteinfo>
    <sitename>Wîkîpediya</sitename>
    <dbname>kuwiki</dbname>
    <base>https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk</base>
    <generator>MediaWiki 1.48.0-wmf.4</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Medya</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Taybet</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Gotûbêj</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Bikarhêner</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Gotûbêja bikarhêner</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wîkîpediya</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Gotûbêja Wîkîpediyayê</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Wêne</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Gotûbêja wêneyî</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Gotûbêja MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Şablon</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Gotûbêja şablonê</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Alîkarî</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Gotûbêja alîkariyê</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategorî</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Gotûbêja kategoriyê</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Portal</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Gotûbêja portalê</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modul</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Gotûbêja modulê</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Bakurê Kurdistanê</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1105</id>
    <revision>
      <id>2103284</id>
      <parentid>2083401</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T17:03:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jrcordik</username>
        <id>193399</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2103284</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="95149" sha1="0racjjjr2d52erp7v3lypj8krobp7o6" xml:space="preserve">{{Ev gotar| di derbarê '''Bakurê Kurdistanê''' de ye. Ji bo gotarên din ên di derbarê [[Kurdistan]]ê de hûn dikarin li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}}
kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://thekurdishproject.org/kurdistan-map/turkish-kurdistan/ |sernav=Explore Turkish Kurdistan |malper=The Kurdish Project |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-04-15 }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê Bakurê Kurdistanê naveke erdnîgarî ye ku beşa herî bakurê [[Kurdistan]]ê destnîşan dike.

Bakurê Kurdistanê navê xwe ji navê ji navê [[Kurdistan]]ê wergirtiye ku navê Kurdistanê ji du peyvên hevgirtî yên ''kurd'' ku [[kurd]]an desnîşan dike û ji peyva ''îstan'' pêk tê ku peyveke îranî ye ku cih an welatan destnîşan dike. Bi her du peyvên hevgirtî yên ''kurd'' û ''îstan'' navê ''Kurdistanê'' derdikeve ku welatê kurdan destnîşan dike an jî tê wateya welatê kurdan.

== Erdnîgarî ==
=== Rûber ===
{{Nexşeya Bakurê Kurdistanê|mezinahî=450px|hêl=right|sernav=Nexşeya topografiya Bakurê Kurdistanê}}

Bakurê Kurdistanê xwedî erdnîgariyeke çiyayî ye ku li herêmê gelek deşt û çiyayên bilind hene. Bilindeya herî bilind ê Bakurê Kurdistanê [[Çiyayê Agirî|Çiyayê Agiriyê]] ku bilindahiya Çiyayê Agiriyê digihîje 5.137 mêtreyê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y. |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y. |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F. |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1998JVGR...85..173Y |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}&lt;/ref&gt; Duyem bilindeya herî bilind ê Bakurê Kurdistanê [[Cîlo|Çiyayên Cîloyê]] (4.116 mêtre) û sêyem bilindeya herî bilind ê Bakurê Kurdistanê [[Çiyayê Sîpan]]ê (4.058 mêtre) ye.

Bakurê Kurdistanê çavkaniya her du çemên girîng ên wekê çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ye. Yek ji çemên girîng ê Bakurê Kurdistanê [[Çemê Miradê]] ye ku li gel [[Ava Reş (Firat)|Çemê Ava Reş a Ezirganê]] yek ji çavkaniyên girîng ê Firatê ye. Gola herî mezinê Bakurê Kurdistanê [[Gola Wanê]] ye ku bi rûbera rûava bi qasê 3.713 km² yê gola herî mezinê [[Kurdistan]]ê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Lake-Van |sernav=Lake Van {{!}} Turkey, Map, History, &amp; Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2024-10-21 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piştî Gola Wanê çend golên çêkirî yên wekê [[Bendava Rihayê]] ku gola çêkirî ya herî mezin ê Bakurê Kurdistanê ye û [[Bendava Kebanê]] ye ku di nav sinorên parêzgehên [[Riha (parêzgeh)|Riha]] û [[Xarpêt (parêzgeh)|Xarpêtê]] de hatine avakirin.

Li gel herêmên çiyayî li herêmên jorîn deştên bilind ên tektonîk jî hene. Deştên sereke yên herêma jorîn [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Îdirê]] û [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]] ye. Li herêma jêrîn jî deşta berfirehê [[Deşta Heranê]] cih digire. Rêzçiyayên [[Toros]] ên Başûr [[Kurdistan]]ê ji rojava ve ber bi rojhilat ve dike du beş. Toros ji li herêma jêrîn ji bajarê [[Gurgum]]ê ve dest pê dikin û ber bi rojhilatê ve heya Colemêrgê dirêj dibin. Bi dawî bûna Torosan rêzeçiyayên [[Zagros]]an dest pê dikin. Li herêma [[Colemêrg]]ê çiya bilind û asê dibin ku bilindahiya wan digêje 4000 mêtreyan.&lt;ref&gt;Cheterian, Vicken (2015). Open Wounds: Armenians, Turks and a Century of Genocide. Oxford and New York City: Oxford University Press. p. 65. ISBN 978-1-84904-458-5. As a result of policies such as these, the expression Armenian Plateau, which had been used for centuries to denote the mountainous highlands around Lake Van and Lake Sevan, was eliminated and replaced by the expression 'eastern Anatolia'.&lt;/ref&gt;

=== Bakurê Torosan ===
Bakurê Torosan ji aliyê başûrê rojava ve, ji [[Gurgum]]ê despê dike heya [[Sêwas|Sêwazê]], ji Sêwasê heya [[Qers]]ê herêmên jorîn a Bakurê Kurdistanê ye ku gelek deşt û çiyayên bilind di xwe de vedigire. Bi bandora çiyayên torosan ku rê ber avhewaya germa jêrîn a [[Deryaya Navîn]] hatiye girtin ku ji ber bandora çiyayên torosan herêmên jorîn li gorî herêmên jêrîn hênik e. Li herêma çiyayî jorîn li gel çiyayên bilind, deştên bilind ên tektonîk ên wekî [[Deşta Meletiyê]], [[Deşta Mûşê]] [[Deşta Erziromê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]] û [[Deşta Îdirê]] heye ku bilindahiya navîn a ji asta deryayê 1500 mêtre ye.

Xalên herî bilind ên Bakurê Kurdistanê li herêma jorîn e ku çiyayên bilind wekê [[Çiyayê Agirî]], [[Sîpanê Xelatê|Çiyayê Sîpanê]] [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]] a Bidlîsê ku her sê çiya çiyayên volkanîk ên vemirandî ne li vê herêmê ne. Çiyayê volkanîk a Tendûrekê û [[Cîlo|Çiyayê Cîloyê]] li vê herêmê ye. Di heman demê de herêma jorîn jêderka çemên [[Dîcle|Dicle]] û [[Firat]]ê ye ku ev her du çem ji herêma jorîn derdikevin. (Her çiqas Dîcle çemekî herêma jêrîn be jî lê bi nizilîna binê erdê re çavkaniya xwe yê sereke ji Gola Xezer a Xarpêtê werdigire) Çemê Miradê, Çemê Munzirê û Çemê Avareş a Ezirganê ku bi hev re çavkaniyên girîng ên Firatê ne li herêma jorîn e. Jiber hewaya hênik serê çiyayên bilind ên wekê Çiyayê Agirî û Çiyayê Sîpanê her dem qeşahirtî ye. [[Gola Wanê]] ku goleke tektonîk e li herêma jorîn e.

=== Başûrê Torosan ===
Berevajiyê herêma jorîn herêma jêrîn a başûrê torosan ji xeynî hinek deveran bi gelemperî deşt, berrî rast û germiyan e. Li herêma jêrîn ji Dîlok û Rihayê heya Siwêregê cih bi cih bi girik in. Piştî Siwêregê Çiyayê Qerejdaxê despêdike heya ku digihêje çiyayên Mazî û Mêrdînê. Çiyayê volkanîk a Qerejdaxê çiyayeke serbixwe ye ku bi bilindahiya 1.952 mêtreyê li ser deşta di navbera [[Amed]] û [[Riha]]yê de cih digire. Çiyayên Maziyê çiyayeke volkanîk ê herêma jêrîn e.

Li herêma botan çiyayên Herekol û Cûdî cih digirin ku rêzeke çiyayî ya asê û bilind ên ku ber bi Başûrê Kurdistanê û Rojavayê Kurdistanê ve diçin.

Li rojava Deşta Dîlokê û Deşta Tilbişarê û li dorhêla Amedê jî, Deşta Gewran û Deşta Amedê hene. Deşta Gewran di navber a [[Erxenî]] û Qerejdaxê de cih digirê ku berfirehiya deştê 15 hezar hektar berfireh e. Berfirehiya Deşta Amedê 40 hezar hektar berfireh e.

Li Rihayê Deşta Heranê berfirehê heye ku di warê çandiniyê de deşteke girîng e. Yek ji deştên girîng ên herêma jêrîn Deşta Mêrdînê ye ku bi Deşta Heranê re qadê herî girîng ên çandiniyê ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Taurus-Mountains |sernav=Taurus Mountains {{!}} mountains, Turkey {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-04-15 }}&lt;/ref&gt;

=== Parêzgeh û navendên parêzgehên Bakurê Kurdistanê ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:600px;&quot;
|+
|-
! Parêzgeh !! Navçe / serbajar !! Nexşe
|-
! [[Adiyeman (parêzgeh)|Adiyeman]] 
|| [[Aldûş]], [[Bêsnî]], [[Komîşîr]], [[Semîsad]], '''[[Semsûr]]''', [[Sergol]], [[Sincik]], [[Tût]]
|| [[Wêne:Navçeyên Semsûrê.png|80px]]
|-
! [[Agirî (parêzgeh)|Agirî]]
|| [[Avkevir]], [[Bazîd]], [[Dutax]], [[Giyadîn]], [[Patnos]], '''[[Qerekose]]''', [[Xamûr]], [[Zêtka]]
|| [[Wêne:Navçeyên Agiriyê.png|80px]]
|-
! [[Batman (parêzgeh)|Batman]]
|| '''[[Êlih]]''', [[Heskîf]], [[Hezo]], [[Kercews]], [[Qabilcewz]], [[Qubîn]]
|| [[Wêne:Navçeyên Batmanê.png|80px]]
|-
! [[Bidlîs (parêzgeh)|Bidlîs]]
|| '''[[Bidlîs]]''', [[Elcewaz]], [[Motkî]], [[Norşîn]], [[Tetwan]], [[Xelat]], [[Xîzan]]
|| [[Wêne:Navçeyên Bidlîsê.png|80px]]
|-
! [[Bîngol (parêzgeh)|Bîngol]]
|| [[Azarpêrt]], [[Bongilan]], [[Çêrme]], '''[[Çewlîg]]''', [[Dara Hênî]], [[Kanîreş]], [[Gêxî]], [[Xorxol]]
|| [[Wêne:Navçeyên Bîngolê.png|80px]]
|-
! [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]]
|| '''[[Mamekî]]''', [[Melkişî]], [[Mêzgir]], [[Pêrtag]], [[Pilemor]], [[Pulur]], [[Qisle]], [[Xozat]]
|| [[Wêne:Navçeyên Dêrsimê.png|80px]]
|-
! [[Diyarbekir (parêzgeh)|Diyarbekir]]
|| [[Bismil]], [[Çêrmûg]], [[Çinar]], [[Erxenî]], [[Farqîn]], [[Gêl]], [[Hezro]], [[Hênê]], [[Karaz]], [[Licê]], [[Pasûr]], [[Pîran]], [[Şankuş]]&lt;br&gt;Bajarê Mezin a '''[[Amed]]ê''': [[Bajarê Nû]], [[Payas]], [[Rezik]], [[Sûr]]
|| [[Wêne:Navçeyên Diyarbekirê.png|80px]]
|-
! [[Entab (parêzgeh)|Entab]]
|| [[Kele]], [[Bêlqîs]], [[Cîngîve]], [[Girgamêş]], [[Îslahiye]], [[Kurudere]], [[Alêban]], [[Tilbişar]], [[Şahînbeg]]
|| [[Wêne:Navçeyên Entabê.png|80px]]
|-
! [[Erdêxan (parêzgeh)|Erdêxan]]
|| −
|| [[Wêne:Navçeyên Erdêxanê.png|80px]]
|-
! [[Erzîrom (parêzgeh)|Erzîrom]]
|| [[Aşqela]], [[Azort]], [[Bardîz, Erzîrom|Bardîz]], [[Çêrmik, Erzîrom|Çêrmik]], [[Espîr]], [[Hesenqela]], [[Narman]], [[Norgeh]], [[Oltî]], [[Oxlê]], [[Parsîna Jor]], [[Pasîna Jêr, Erzîrom|Pasîna Jêr]],  [[Qereçoban]], [[Qereyazî]], [[Tawûsker]], [[Tatos]], [[Tortim]], [[Xinûs, Erzîrom|Xinûs]]&lt;br&gt;Bajarê Mezin a '''[[Erzîrom]]ê''': [[Palandoken]], [[Yakutiye]]
|| [[Wêne:Navçeyên Erzîromê.png|80px]]
|-
! [[Erzîngan (parêzgeh)|Erzîngan]]
|| [[Cîmîn|Cimnî]], [[Egîn]], '''[[Ezirgan]]''', [[Gercan]], [[Îlîç]], [[Kemax]], [[Mose]], [[Qerequlak]], [[Têrcan]]
|| [[Wêne:Navçeyên Ezirganê.png|80px]]
|-
! [[Hekarî (parêzgeh)|Hekarî]]
|| '''[[Colemêrg]]''', [[Çelê]], [[Gever]], [[Şemzînan]]
|| [[Wêne:Hakkari districts-ku.png|80px]]
|-
! [[Îdir (parêzgeh)|Îdir]]
|| [[Başan]], '''[[Îdir]]''', [[Qulp]], [[Têşberûn]]
|| [[Wêne:Navçeyên Îdirê.png|80px]]
|-
! [[Kilîs (parêzgeh)|Kilîs]]
|| −
|| [[Wêne:Navçeyên Kilîsê.png|80px]]
|-
! [[Meletî (parêzgeh)|Meletî]]
|| [[Arabkîr]], [[Arga]], [[Aywalî]], [[Çirmik]], [[Darende]] , [[Erxewan]], [[Hekîmxan]], [[Keferdîz]], [[Melediya kevn]], '''[[Meletî]]''', [[Muhacîr, Meledî|Muhacîr]], [[Qela, Meletî|Qela]], [[Şîro]], [[Yazixan]]
|| [[Wêne:Navçeyên Meletiyê.png|80px]]
|-
! [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]]
|| [[Artuklu]], [[Kerboran]], [[Dêrik]], [[Qoser]], [[Şemrex]], [[Midyad]], [[Nisêbîn]], [[Mehsert]], [[Stewr]], [[Rişmil]]
|| [[Wêne:Navçeyên Mêrdînê.png|80px]]
|-
! [[Mereş (parêzgeh)|Mereş]]
|| −
|| [[Wêne:Navçeyên Mereşê.png|80px]]
|-
! [[Mûş (parêzgeh)|Mûş]]
|| [[Dêrxas]], [[Gimgim]], [[Kop]], [[Milazgir]], '''[[Mûş]]''', [[Tîl]]
|| [[Wêne:Navçeyên Mûşê.png|80px]]
|-
! [[Osmaniye (parêzgeh)|Osmaniye]]
|| −
|| [[Wêne:Osmaniye districts.png|80px]]
|-
! [[Qers (parêzgeh)|Qers]]
|| [[Cilawûz]], [[Dîxor]], [[Kaxizman]], '''[[Qers]]''', [[Sarîqamîş]], [[Selîm, Qers|Selîm]], [[Şûrêgel]], [[Zarûşad]]
|| [[Wêne:Navçeyên Qersê.png|80px]]
|-
! [[Riha (parêzgeh)|Riha]]
|| [[Bêrecûk]], [[Curnê Reş]], [[Hewenc]], [[Herran]], [[Kaniya Xezalan]], [[Pirsûs]], [[Serê Kaniyê]], [[Sêwreg]], [[Wêranşar]], [[Xelfetî]]&lt;br&gt;Bajarê Mezin a '''[[Riha]]yê''': [[Eyûbî, Riha|Eyûbî]], [[Qerekoprî]] (Pira Reş), [[Xelilî]]
|| [[Wêne:Navçeyên Rihayê.png|80px]]
|-
! [[Sêrt (parêzgeh)|Sêrt]]
|| [[Dih]], [[Hawêl]], [[Misirc]], '''[[Sêrt]]''', [[Şêrwan]], [[Tilo]], [[Xisxêr]]
|| [[Wêne:Navçeyên Sêrtê.png|80px]]
|-
! [[Sêwas (parêzgeh)|Sêwas]]
|| [[Macîran]], [[Qoçgîr]],[[Dîvrîgî]],
|| [[Wêne:Navçeyên Sêwasê.png|80px]]
|-
! [[Şirnex (parêzgeh)|Şirnex]]
|| [[Basan]], [[Cizîr]], [[Elkê]], [[Hezex]], [[Qilaban]], [[Silopî]], '''[[Şirnex]]'''
|| [[Wêne:Navçeyên Şirnexê.png|80px]]
|-
! [[Wan (parêzgeh)|Wan]]
|| [[Bêgirî]], [[Ebex]], [[Elbak]], [[Erdîş]], [[Ertemêtan]], [[Miks]], [[Qerqelî]], [[Mehmûdî]], [[Şax]], [[Payîzava]], [[Westan]], [[Rêya Armûşê]], [[Tuşpa]]
|| [[Wêne:Navçeyên Wanê.png|80px]]
|-
![[Gumuşxane|Gumusxane]]
|[[Şiran|Şirân]], [[Kelkit|Kêlkît]]
|[[Wêne:Gumusxane.jpg|alt=Gumusxane Qert|çep|frameless|93x93px]]
|-
! [[Xarpêt (parêzgeh)|Xarpêt]]
|| [[Baskîl]], [[Dep]], [[Egîna Jêrîn]], [[Keban]], [[Maden]], [[Palo]], [[Qerebaxan]], [[Qowanciyan]], '''[[Xarpêt]]''', [[Xulaman]] [[Xûx]]
|| [[Wêne:Navçeyên Xarpêtê.png|80px]]
|-
! [[Xetay (parêzgeh)|Xetay]]
|| −
|| [[Wêne:Hatay location districts.png|80px]]
|}

== Avhewa ==
Çiyayên [[Toros]]an wekî dîwarekî bilind avhewaya bejahî ya jorîn nahêle derbasî herêma jêrîn bibe. Li gorî başûrên torosan, bakurê torosan rûerd gelek bilind e ku ev jî di warê avhewayê de cihêrengî cêdike. Herêma jorîn li gorî herêma jêrîn di mehên havînan de hênik e di mehên zivistanan de sar û bi berf e. Germahiya navînî ya herêma jorîn di navbera 25 û 30 pile de diguhere. Zivistana herêma jorîn sar e ku di mehên zivistanan de germahiya herêma jorîn heta -24 û -30 pileyan dadikeve. Bajarên [[Erzirom]] û [[Qers]]ê bajarên herî bilind û sar ên Kurdistanê ne ku bi mehan berf li erdê dimîne.

Di mehên zivistanan de li herêmên çiya û bilind ên wekî [[Wan]], [[Şirnex]], [[Sêrt]], [[Colemêrg]], [[Erzirom]] û [[Qersê]] berfeke zêde dibare. Berfa zêde hinek caran dibe sedema aşîtan ku ji girên bilind têne xwarê.

Li rojavayê, li herêmên bajarên [[Elezîz]], [[Meledî]], [[Semsûr]] û [[Mereşê]] rûerd hewqas ne bilind e. Her çiqas çiya û girik hebin jî rûerd navrast e. Baran zêde dibarê û li gorî hinek deverên herêma jorîn di mehên zivistanan de hênik e.

Rêza Torosan nahêlin ku hewaya germ a Deryaya Navîn ji herêma jêrîn ber bi herêma jorîn ve here. Ji ber vê yekê di mehên havînan de li herêma başûrê torosan hewa gelek germ û ziwa ye. Ev jî li bajarên [[Dîlok]], [[Riha]], [[Amed]] û [[Mêrdîn]]ê dibe sedema germahiyeke zêde. Li herêma jêrîn germahî li siyê 40 - 45 pile ye. Di mehên zivistanan de herêm bi gelemperî bi baran e û berf kêm e. Ji bilî çend deşt, rast, navrast û beriyan, Kurdistan welatekî çiyayî ye. Çiya, cih û avhewaya Kurdistanê mercên dar û daristanan çêdikin. Berê piraniya çiya û herêmen Bakurê bi daristan bûn. Ji ber xizanî û nezaniyê sal bi sal xelk dar û beran dibire û ji bo şewatê bi kar tînin. Ji aliyê din ve li herêmên ku erd û zevî kêm in, daristanan dibirin û cîhên wan dikin erd. Li wir çandiniyê dikin. Di van salên dawî de dewleta Tirk ji bo şikandina şerê gerîlla agir berdidin daristanên Bakur û ew dişewtînin. Li Bakur darên berû, mazî, benav, benîşt, qizwan, hevirs û merx hene. Li ber çem û cihên avî ji darên gûz, spîndar û bih jî gelek in.

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Bakurê Kurdistanê}}

=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji girê arkeolojîk ê Girê Mirazan ku dîroka girê ji 10.000 salên {{bz}} vedigere.]]
[[Wêne:Hasankeyf Castle.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Heskîfa kevn û Şûnwarên Heskîfê ku dîroka niştecîbûna mirovî ji 12.000 salên {{bz}} ve vedigeriyaye. Ev şûnwara kevnare niha di bin Bendava Heskîfê de winda bûye.]]
Bakurê Kurdistanê wekî deverên din ên [[Kurdistan]]ê yek ji cihê herî kevn ên cîhanê ye ku malavaniya mirovahiyê kiriye. Di lêkolînên arkeolojîk ên ku li qadên arkeolojîk ên li navçeyên [[Bismil]]ê, [[Erxenî]] û [[Farqîn]] a [[Amed]]ê hatine kirin de delîlên jiyana mirovan hatiye dîtin ku dîroka wan ji 10.000 salên {{bz}} vedigere. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên li Gira Kortikê derketiye holê ku ji 10.400 û 9.250 salê {{bz}} vir ve jiyana mirovî li [[Kurdistan]]ê heye. Di lêkolînên arkeolojîk de li heman herêmê li [[Qota Berçem]]ê ku li navçeya [[Erxenî]] ya Amedê ye delîlên jiyanê hatiye dîtin ku diroka wî ji 8.000 salên berê zayînê vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.sur.bel.tr/tarihce |sernav=Dîroka Bakurê Kurdistanê |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2024-10-21 |roja-arşîvê=2020-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200520182027/http://www.sur.bel.tr/tarihce |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;
Bermahiyên ji serdemên paleolîtîk û mezolîtîkê di [[Şikeftên Hasûnî]] ya li nêzîkê [[Farqîn]]ê û [[Şikeftên Hîlarê]] ya li nêzîkî navçeya [[Erxenî]] yê hatine tespîtkirin.

Yek ji cih ên herî kevn ên li Bakurê Kurdistanê ku malavaniya mirovahiyê kiriye cihên neolîtîkên wekî [[Newala Çorî]] û [[Girê Mirazan]] e ku dîroka wan ji sedsala 10ê {{bz}} vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.wmf.org/blog/celebrating-our-new-affiliation-global-heritage-fund/preservation_by_design_partnerships/current_projects/gobekli_tepe_turkey |sernav=All Posts |malper=World Monuments Fund |roja-gihiştinê=2024-10-21 |ziman=en |roja-arşîvê=2024-09-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240909170101/https://www.wmf.org/blog/celebrating-our-new-affiliation-global-heritage-fund/preservation_by_design_partnerships/current_projects/gobekli_tepe_turkey |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5612/ |sernav=The Archaeological Site of Göbeklitepe - UNESCO World Heritage Centre |malper=web.archive.org |tarîx=2018-03-31 |roja-gihiştinê=2024-10-21 |roja-arşîvê=2018-03-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180331174301/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5612/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Tê texmîn kirin ku Girê Mirazan perestgeha herî kevn ê cîhanê ye. Cihwarbûyina li herêmê li dora 9.000 salên berî zayînê wekê şûnwarên neolîtîk ên [[Neolîtîka A ya berî Cervaniyê]] li nêzîkê Gola Îbrahîm e (Gola Masiyan) ku li [[Riha]]yê ye derketiye holê.

Navçeya Heskîfa kevn ku niha di bin ava Bendava Heskîfê de maye yek ji qadên arkeolojîk ên Bakurê Kurdistanê bû. Di lêkolînên arkeolojîk ên ku li Girê Heskîfê hatibûn kirin de hatiye dîtin ku jiyana mirovî ya li [[Heskîf]]ê ji 3.500 salên berê zayînê heya 12.000 salên berê zayînê diçe. Şûnwarê kevnar a Heskîfê li gel hemî hewlên nerazîbûna li dijî bendavê bi [[Bendava Heskîfê]] ku ji aliyê dewleta tirk ve li ser [[Dîcle|Çemê Dîcleyê]] hatiye avakirin dimîne di bin avê de. Heskîf a kevn bi bilind bûna avê re di 20ê gulana sala 2020an de bi temamî di bin avê de winda bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nytimes.com/2020/07/05/world/middleeast/turkey-erdogan-hasankeyf-Ilisu-dam.html |sernav=An Ancient Valley Lost to 'Progress' }}&lt;/ref&gt;

Di vê serdemê de ji ber ku Bakurê Kurdistanê beşek ji Heyva Biadan a kevnar e, Bakurê Kurdistanê bi awayekê bi lez ketiye bin bandora [[Şoreşa Neolîtîkê|Şoreşa Neolîtîk]] a ku çandinî lê berbelav bûye.

=== Serdema kevnare ===
[[Wêne:Near East 1400 BCE.png|thumb|çep|Rengê zer a tarî di 1400 salê {{bz}} de serweriya mîtaniyan destnîşan dike.]]
Li navçeya Heranê ya bi ser parêzgeha [[Riha]]yê ve belgeyên ku bi tîpên mixî hatiye nivîsandin hatine dîtin ku dîroka belgeyê ji 2300 salên berê zayînê ve vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Chow |pêşnav=Y. W. |paşnav2=Pietranico |pêşnav2=R. |paşnav3=Mukerji |pêşnav3=A. |tarîx=1975-10-27 |sernav=Studies of oxygen binding energy to hemoglobin molecule |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/6 |kovar=Biochemical and Biophysical Research Communications |cild=66 |hejmar=4 |rr=1424–1431 |doi=10.1016/0006-291x(75)90518-5 |issn=0006-291X |pmid=6 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Anderson |pêşnav=T. R. |paşnav2=Slotkin |pêşnav2=T. A. |tarîx=1975-08-15 |sernav=Maturation of the adrenal medulla--IV. Effects of morphine |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/7 |kovar=Biochemical Pharmacology |cild=24 |hejmar=16 |rr=1469–1474 |doi=10.1016/0006-2952(75)90020-9 |issn=1873-2968 |pmid=7 }}&lt;/ref&gt; Di nav van belgeyan de belgeyek heye ku diyar dike ku li [[Herran]]ê di [[Perestgeha Sîn]] de peymanek hatiye çêkirin. Di vê heyamê de Bakurê Kurdistan yek ji navendên herî girîng ên baweriya pagan bû ku perestgehên xwedawendê heyvê [[Sîn]] û xwedawendê rojê [[Utu]] hebûn. Li gorî belgeyên dîrokî di sala 2000ê {{bz}} de mîtaniyên hurî li Bakurê Kurdistan bicih bûne. Mîrekiya herî hêzdarê vê serdemê mîrektiya mîtaniyên hurî ye ku li [[Amed]]ê hatiye avakirin. [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] wekî hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li bakur bi hîtîtiyan re, li rojava bi Misrê re, li başûr bi kassîtan re û li rojhilat jî bi asûriyan re sinorê împeratoriyê hebû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |rr=11 |roja-gihiştinê=2024-10-22 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Yek ji şaristaniyên mezin ên herêmê hîtîtîbûn ku di navbera salên 1750 û 1650yên {{bz}} de li ser axa Bakurê Kurdistanê û Rojavayê Kurdistan a îro împaratoriyeke berfireh û împeratoriyeke bihêz avakirine. Hîtîtî civakeke hind û ewropî bûn ku yek ji yekem şaristaniyên mezin ên Serdema Bronzê bûn ku împeratoriyeke mezin li herêmên Bakurê Kurdistanê, [[Rojavayê Kurdistanê]] û li tevahiya [[Anatolya]]yê ava kirine. Tê texmîn kirin ku hîtîtî ji [[Deryaya Reş]] wêdetir hatine û di destpêka hezarsala 2em ê {{bz}} de li tevahiya Anatolyayê û li hinek deverên [[Kurdistan]]ê bi cih bûne. Hîtîtiyan rêzeke serwerî ava kirine ku di nav de [[Padîşahiya Kussarayê]] (sala 1750 {{bz}}), [[Padîşahiya Kaneşê]] an Neşa (salên 1750 û 1650 {{bz}}) û li dor sala 1650yê {{bz}} de împeratoriyeke bi mezinahiya navîn avakirine ku navenda împeratoriyê bajarê [[Hattusa]]yê bû&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |ziman=en |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:A Mede King relief in Louvre Museum, Paris.jpg|thumb|Rolyefa qiralekî [[med]]î li Muzexaneya Louvre ya Parîsê.]]
Di salên 550 û 650 yê {{bz}} de medî li Bakurê Kurdistanê, li seranserê Kurdistanê, Anatoliya û li seranserê [[Îran]] a îro împeratoriyeke mezin ê berfireh ava kirine. Medî cara ewil bi qralê asûrî Salmaneser III hatine nasîn kirin. Di nivîsarên di serdema Selmaneser (858-824 {{bz}}) de bi navê &quot;Mada&quot; hatine tomarkirin. Tê texmîn kirin ku di dawiya hezarsala 2ê {{bz}} de pêşiyên mediyan li herêma [[Rojhilata Kurdistanê]] ya îro derketine û bi belavbûna wan re di salên paşerojê de sinorên Medyayê di heyama çend sed salan de her ku çûye berfirehtir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of Iran. 2: The Median and Achaemenian periods / ed. by Ilya Gershevitch |weşanger=Cambridge Univ. Pr |tarîx=1985 |isbn=978-0-521-20091-2 |çap=6. print |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gershevitch |pêşnavê-edîtor=Ilya }}&lt;/ref&gt; Medî bi kêmanî ji sedsalên 12 û 11ê berî zayînê de li rojavayê Îranê û li Rojhilata Kurdistanê ya îro jiyan kirine. Bandora wan ê li temamiya herêmê ji nîvê duyem a sedsala 8ê berî zayînê ve dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The culture and social institutions of ancient Iran |paşnav=Dandamaev |pêşnav=M. A. |weşanger=Cambridge Univ. Press |tarîx=2004 |isbn=978-0-521-61191-6 |çap=1 |cih=Cambridge |paşnav2=Lukonin |pêşnav2=Vladimir Grigorʹevič |paşnav3=Kohl |pêşnav3=Philip L. |paşnav4=Dandamaev |pêşnav4=M. A. }}&lt;/ref&gt;

Di serdema vê demê de îhtimaleke mezin ku gelên hind û îranîaxiv ji di beriya medan de bi kêmî ve 500 û 1000 sal berê li Rojhilata Kurdistanê û Îranê bi cih bûne. Piraniya zanyaran bawer dikin ku hatina nifûsa hind û îranîaxiv ji bo Rojhilata Kurdistanê û Îranê tenê bi koçberiyeke girseyî pêk nehatiye. Hatina hind û îraniyan di destpêkê hezarsala 2ê {{bz}} de bi komên piçûk ên koçber hêdî hêdî ji aliyê bakurê rojhilat ve di heyamek dirêj de ber bi rojava ve hatine. Ev komên koçber bi demê re dibin sedema afirandin komên çandî û zimanî yên cihêreng ku yek ji wan koman di dawiyê bi navê medî hatine binavkirin û medî derketine holê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2021 |sernav=The Median Confederacy |url=https://www.academia.edu/34285360 |kovar=King of the Seven Climes |rr=39 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema navîn ===
[[Wêne:Nexşeya Xanedana Merwaniyan.svg|thumb|çep|Nexşeya Xanedaniya Merwaniyan.]]
Di serdema navîn de Bakurê Kurdistanê derbasî rêveberiyên desthilatdariyên herêmî dibe. [[Xanedana Merwaniyan|Xanedaniya Merwaniyan]] xanedaniyeke kurd bû ku di serdema navîn de li Bakurê Kurdistanê hikûm kiriye. Xanedaniya Merwaniyan di sala 982ê {{pz}} de ji aliyê [[Bazê Dostikî]] ve hatiye damezrandin ku damezrênerê xanedaniyê Bazê Dostikî gelek herêmên xanedaniyê bi şervanî ya xwe navdarî bidest xistiye û ji nîvê sedsala 10an ve li Bakurê Kurdistanê dest bi bidest xistina bajaran kiriye. Di destpêkê de ber bi başûr ve diçe û [[Erdîş]]ê û çeperên li derdora navçeyê bidest dixe. Piştre bandora xwe xurt dike [[Amed]], Farqîn û [[Nisêbîn]]ê ku di bin desthilatdariya buweyhiyan de bûn bidest dixe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stein |pêşnav=J. M. |tarîx=1975-09-15 |sernav=The effect of adrenaline and of alpha- and beta-adrenergic blocking agents on ATP concentration and on incorporation of 32Pi into ATP in rat fat cells |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/12 |kovar=Biochemical Pharmacology |cild=24 |hejmar=18 |rr=1659–1662 |doi=10.1016/0006-2952(75)90002-7 |issn=0006-2952 |pmid=12 }}&lt;/ref&gt;

Herêma ku Xanedaniya Merwaniyan lê hatibû avakirin erdnîgariyeke mezin ê bi navê zewezân bû ku ev erdnîgarî herêmeke berfireh vegirtiye ku sinorên herêma xanedaniyê li başûr ji bakurê [[Mûsil]]ê dest pê dikir heta sinorê [[Xelat]]ê, li rojhilat ji bajarê [[Selmas]] a [[Rojhilata Kurdistanê]] despê dikir û li rojava heya [[Amed]]ê dirêj dibû. Paytexta xanedaniyê bajarê [[Farqîn|Meyafariqînê]] bû (navçeya [[Farqîn]] a îro) ku xanedanî nêzîkî 100 salan li deverên ku bakur, rojhilat û başûrê [[Kurdistan]]ê vedigire, hikûmdariyê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Wasil ibn 'Ata' als Prediger und Theologie |paşnav=ʻAṭāʼ |pêşnav=Wāṣil ibn |weşanger=BRILL |tarîx=1988 |isbn=978-90-04-08369-1 |ziman=en |url=https://books.google.de/books?id=tPsUAAAAIAAJ&amp;lpg=PA623&amp;dq=The%20Encyclopedia%20of%20Islam,%20Volume%206,%20marwan&amp;hl=tr&amp;pg=PA624#v=onepage&amp;q=The%20Encyclopedia%20of%20Islam,%20Volume%206,%20marwan&amp;f=false }}&lt;/ref&gt;

Di sala 1085an de artêşa selçûqiyan êrîşê axa merwaniyan (Bakurê Kurdistanê) dike piştê şerekî dijwar piraniya axa merwaniyan dagir dike. Mîrê merwanî yê dawî Mensur heta mirina xwe ya sala 1096an li Cizîrê jiyan dike.

Heya sala 1171ê bi damezrandina dewleta eyûbîyan hinek herêmên Bakurê Kurdistanê ku ji aliyê salçuqiyan ve hatibû dagirkirin beşdarî axa eyûbiyan bûye. Her çiqas dewleta eyûbîyan tevahiya [[Kurdistan]]ê bidest nexe lê di serdema xwe ya herî berfireh de li herêmeke berfirehê wekê [[Misir]], [[Sûriye]], [[Iraq]], [[Hecaz]], [[Filistîn]], [[Lîbya]], [[Yemen]] û li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Herêmên Şamê]] (Levant) serwerî kiriye.&lt;ref name=&quot;Özoğlu2004&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Özoğlu2004&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish notables and the Ottoman state: evolving identities, competing loyalties, and shifting boundaries |paşnav=Özoğlu |pêşnav=Hakan |weşanger=State Univ. of New York Press |tarîx=2004 |isbn=978-0-7914-8556-9 |cih=Albany, NY |series=SUNY series in Middle Eastern studies }}&lt;/ref&gt; Dewleta Eyûbî bandoreke veguherîner li herêmê dike nemaze bandoreke veguherîner Misirê kiriye ku berê di bin serweriya xîlafeteke şîe de bû, Misir di serdema eyûbiyan de dibe navendeke aborî û çandî ya herêmê bi hêza siyasî û leşkerî ya serdest.&lt;ref name=&quot;Özoğlu2004&quot; /&gt;

Damezrênerê dewleta eyûbîyan Selahedîn Eyûbî rêveber û leşkerekî kurd ku [[Tikrît]]ê ji dayîk bûye. Bavê [[Selahedînê Eyûbî|Selahaddînê Eyûbî]], [[Necmedînê Eyûbî|Necmeddînê Eyûbî]] li bajarê [[Divîn]]ê jiyan kiriye ku bajêr di wê demê de di bin desthilatdariya xanedana kurd a [[Xanedana Şedadiyan|Xanedana Şedadîyan]] de bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bookrags.com/biography/saladin/ |sernav=Saladin Biography |malper=web.archive.org |tarîx=2017-08-30 |roja-gihiştinê=2024-10-23 |roja-arşîvê=2017-08-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170830055141/http://www.bookrags.com/biography/saladin/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/3072517 |sernav=From Saladin to the Mongols : the Ayyubids of Damascus, 1193-1260 {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2024-10-23 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema nûjen ===
==== Xweseriya mîrekiyên Kurdistanê û Serhildana Şêx Ubeydullahê Nehrî ====
[[Wêne:Kurdish states 1835.png|thumb|Li dora sala 1835an nexşeya mîrekiyên xweser ên kurd (li gorî Dr Michael Izady)]]
Di tomarên bacê de (an lênivîsk) ya ku dîroka wî vedigere sala 1527an, behsa herêmek bi navê ''Wilayet-i Kurdistan'' ([[Eyaleta Kurdistanê]]) dike ku tê de behsa 7 mîrekiyên mezin û 11 mîrekiyên biçûk dike. Di belgeyê de mîrektiyên kurdan wekî eyalet (dewlet) hatiye binavkirin ku ev yek nîşana xweseriya mîrektiyên [[Kurdistan]]ê ne. Di fermaneke (fersûma împeratorî) hatiye nivîsandin ku Silêmanê Yekem li dora sala 1533an de rêgezên mîrasî û peyrewiyê di nav begên Kurdistanê de diyar dike. Mîrektiyên Kurdistanê di nav xanedaniya osmaniyan de her dem bi awayeke otonom mane yan jî tu caran dest ji statûya otonomiyan (xweserî) bernedane.

Xanedaniya osmanî di destpêka sedsala 19an de dest bi parastina desthilatdariya xwe yê li herêmê kiriye. Ji ber metirsî ya serbixwebûna mîrekiyên kurdan, osmaniyan xwestiye ku bandora wan bişkîne û wan bixe bin kontrola dewleta navendî ya Konstantînopolê. Lêbelê dijberî ya mîrektiyên kurd ku ji aliyê desthilatdariya osmaniyan ve pêk hatiye ji sala 1840an û pê ve li herêmê dibe sedema bêaramiyeke zêde. Osmaniyan di cihê mîrektiyan de şêxên sofî û fermanên dînî derdixe pêş ku bandora şêxên sofî li herêmê zêde dibe. Yek ji giregirên sofî yên navdar [[Şêx Ubeydullahê Nehrî]] bû ku li herêma di navbera [[Gola Wanê]] û [[Ûrmiye|Ûrmiyê]] de dest bi serhildanê kiriye. Devera ku di bin destê wî de bûn hem herêmên osmanî û hem jî yên qacaran werdigirt. Şêx Ubeydullahê Nehrî wekî yek ji rêberên pêşîn ên ku di nav kurdan de ramanên neteweperestî yên nûjen peyda kiriye tê hesibandin. Şêx Ubeydullahê Nehrî nameyekê ji bo cîgirê balyozxaneya [[Qiraliyeta Yekbûyî|Brîtanyayê]] re şandiye û nameyê de hatiye wiha nivîsiye: &quot;Neteweya kurd miletekî cuda ye. Em dixwazin karê me di destê me de be&quot;.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Bhagwat |pêşnav=V. M. |paşnav2=Ramachandran |pêşnav2=B. V. |tarîx=1975-09-15 |sernav=Malathion A and B esterases of mouse liver-I |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/14 |kovar=Biochemical Pharmacology |cild=24 |hejmar=18 |rr=1713–1717 |doi=10.1016/0006-2952(75)90011-8 |issn=0006-2952 |pmid=14 }}&lt;/ref&gt;

==== Rûxandina osmaniyan ====
Her çiqas dîroka hemû kurdan têkildarî hemû kurdan be jî, her parçeyekê Kurdistanê di dîroka Kurdistanê de xwedî ciheke taybet e. Heta îlan kirina komara [[Tirkiye]]yê jî qedera her sê parçeyên Kurdistanê (rojava, başûr, bakur) wek hev bû û ji bo qedera xwe ya sedsalan li benda rûxandina [[Împeratoriya Osmanî|xanedaniya osmaniyan]] bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |sernav=Kurdistan {{!}} History, Religion, &amp; Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-04-15 }}&lt;/ref&gt; Piştî [[Şerê cîhanî yê yekem]], xanedaniya osmaniyan ji aliyê gelek aliyan ve, nemaze ji aliyê dewletên ewropayî ve hatibûn desteser kirin. Di heyama Şerê Cîhanê yê Yekem de deverên wekê Yemen, Iraq û Sûrîye ji xanedaniya osmaniyan cûda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://thekurdishproject.org/history-and-culture/kurdish-history/ |sernav=Learn About Kurdish History |malper=The Kurdish Project |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-04-15 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cfr.org/timeline/kurds-long-struggle-statelessness |sernav=Timeline: The Kurds’ Quest for Independence |malper=Council on Foreign Relations |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-04-15 }}&lt;/ref&gt;

Li vir [[Rojavayê Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] dikevin bin desthilatdariyên mandateriya brîtaniyan a ku li Sûrîyeyê û Iraqê hatibû ragehandin. Li van herdu welatan ji aliyê brîtaniyan û ji ereban ve du dewlet hatine ava kirin ku têkoşîna kurdên van parçeyan hem li gel îngilîzan hem jî li gel van dewletên ereban bûn. Piştî şerê cîhanî yê yekem Bakurê Kurdistanê û [[Anatolya]] di bin desthilatdariya dewletên ewropî de bûn. Di encamê de di 10ê tebaxa sala 1920an de di navbera dewletên ewropayî û osmaniyan de [[Peymana Sevrê]] hatibû îmzekirin. Li gorî bendê vê peymanê di navbera Anatolya û Îranê de avabûna du dewletan hatiye pejirandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/institute/who_are_the_kurds.php |sernav=Who Are the Kurds? |malper=Institutkurde.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-04-15 }}&lt;/ref&gt; Li gorî peymanê bajarê Wanê wek sinorek bimîne, li rojava û li başûrê [[Wan]]ê biryara herêma xweser ya Kurdistanê û li bakurê Wanê jî biryara herêma xweser ya Ermenistanê hatibû destnîşan kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://gov-wa.nt.am/?lang=en |sernav=The Government of the Republic of Western Armenia (Armenia) – Official website |malper=gov-wa.nt.am |tarîxa-gihiştinê=2023-04-15 |tarîxa-arşîvê=2023-04-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230415115927/https://gov-wa.nt.am/?lang=en |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

==== Serhildana Koçgiriyê ====
{{Gotara bingehîn|Serhildana Qoçgiriyê}}
[[Wêne:Alîşêr Efendî &amp; Zarîfe Xatun.jpg|thumb|çep|240px|Wêneyê Elîşêr û Zerîfe Xatûn]]
Serhildana Koçgirî serhildaneke kurd bû ku li dijî nenaskirina mafên kurdan ku li herêma koçgîriyan û li Bakurê Kurdistanê pêk hatiye qewimiye. Serhildan piştê ku daxwaza otonomî ya kurdî nayên qebûl kirin û piştre jî ku [[Nûrî Dêrsimî]] tê girtin di 21ê sibata sala 1921ê de hatiye destpêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Olson |pêşnav=Robert |paşnav2=Rumbold |pêşnav2=Horace |tarîx=1989 |sernav=The Koçgiri Kurdish Rebellion in 1921 and the Draft Law for a Proposed Autonomy of Kurdistan |url=https://www.jstor.org/stable/25817079 |kovar=Oriente Moderno |cild=8 (69) |hejmar=1/6 |rr=41–56 |issn=0030-5472 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Olson1991&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The emergence of Kurdish nationalism and the Sheikh Said Rebellion, 1880 - 1925 |url=https://archive.org/details/emergenceofkurdi0000olso |paşnav=Olson |pêşnav=Robert W. |weşanger=Univ. of Texas Press |tarîx=1991 |isbn=978-0-292-77619-7 |çap=1. paperbacj printing |cih=Austin }}&lt;/ref&gt;

Piştî ku [[Peymana Sevrê|Peymana Sêvrê]] hatiye îmzekirin, kurd zêdetir pê bawer bûn ku bi kêmanî dikarin xwe bigihîjin rêveberiyeke otonom. [[Seyîd Ebdulqadir]] kurê [[Şêx Ubeydullahê Nehrî]] û serokê [[Cemiyeta Tealiya Kurd]] piştgirî dide fikra otonomiya kurdî ya ku li Bakurê Kurdistanê were avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish notables and the Ottoman state: evolving identities, competing loyalties, and shifting boundaries |paşnav=Özoğlu |pêşnav=Hakan |weşanger=State Univ. of New York Press |tarîx=2004 |isbn=978-0-7914-5993-5 |cih=Albany, NY |series=SUNY series in Middle Eastern studies }}&lt;/ref&gt; Lê [[Nûrî Dêrsimî]] û [[Elîşêr]] ji otonomiyê wêdetir dixwestin ku li gorî xala 64ê ya peymanê Kurdistaneke serbixwe ava bikin.&lt;ref name=&quot;Olson1991&quot;/&gt;

Piştî van hewldanên ji bo otonomiya kurdî, kurdên derdorî [[Dêrsim (herêm)|Dêrsimê]] dest bi amadekariya rûbirûbûna dawî ya bi neteweperestên tirk re kirin û dest danîn ser gelek depoyên çekan ên tirkan. Di meha cotmeha sala 1920an de bi qasî ku xwe di pozîsyona bihêzbûnê de hîs bikin, Elîşan Beg serokê Refahiye eşîran ji bo serxwebûnê amade dike. Di dawiyê de, di 15ê mijdara sala 1920an de deklerasyonek pêşkêşî kemalîstan kirin ku di deklerasyonê de dixwazin ku leşkerên tirk ji herêmên kurdan derkeve, girtiyên kurd werin berdan û otonomiya kurdan were naskirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan: in the shadow of history |weşanger=The Univ. of Chicago Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-226-51928-9 |çap=2 |cih=Chicago |paşnavê-edîtor=Meiselas |pêşnavê-edîtor=Susan |paşnavê-edîtor2=Bruinessen |pêşnavê-edîtor2=Martin van }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2018-02-06 |sernav=Rumbold, Sir Horace, eighth baronet (1829–1913) |url=http://dx.doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35865 |kovar=Oxford Dictionary of National Biography |weşanger=Oxford University Press }}&lt;/ref&gt;

Piştre ne qebûl kirina daxwazên kurdan û girtina Nûrî Dêrsimî dibe sedema Serhildana Koçgiriyê. Serhildan bi pêşengiya Elîşêr, [[Heyder Beg]] û [[Elîşan Beg]] ve di sibata sala 1921ê de li herêma Koçgiriyê, li rojhilatê [[Sêwas]]ê ji aliyê hêzeke çekdar ên kurd ve ku ji 3.000 çekdaran pêk dihatin hatiye destpêkirin.

==== Serhildana Şêx Seîdê Pîranî ====
{{Gotara bingehîn|Serhildana Şêx Seîdê Pîranî}}
Yek ji serhildanên Bakurê Kurdistanê [[Serhildana Şêx Seîdê Pîranî]] ye ku li dijî dagirkirina [[Kurdistan]]ê û nenas kirina mafên kurdan ku ji aliyê rejîma kemalîstan ve hatiye pêkanîn. Serhildana [[Şêx Seîd|Şêx Seîdê Pîranî]] di 13ê sibata sala 1925an de bi serokatiya Şêx Seîd û bi piştgiriya [[Azadî (rêxistin)|Azadî]] li navçeyê [[Licê]] ya [[Amed]]ê hatiye destpêkirin.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The emergence of Kurdish nationalism and the Sheikh Said Rebellion, 1880 - 1925 |url=https://archive.org/details/emergenceofkurdi0000olso |paşnav=Olson |pêşnav=Robert W. |weşanger=Univ. of Texas Press |tarîx=1991 |isbn=978-0-292-77619-7 |çap=1. paperbacj printing |cih=Austin }}&lt;/ref&gt; Di heyama serhildanê de herêmeke berfirehê Bakurê Kurdistanê ji aliyê serhildêran ve hatiye kontrolkirin. Dîroka dînî û netewî ya serhildana Şêx Seîd ji aliyê zanyaran ve hatiye nîqaşkirin. Serhildan Şêx Seîd ji aliyê [[Robert W. Olson]] ve wekî &quot;yekemîn serhildana neteweyî ya mezin a kurdan&quot; hatiye binav kirin.

Şêx Saîd banga gelek aliyan dike ku alîkarî bidine serhildanê. Azadî û çend efserên xanedaniya osmanî piştgirî dane serhildanê. Robert Olson diyar kiriye ku li gorî çavkaniyên cuda ji 15.000 serhildêran zêdetir kes beşdarî serhildanê bûne.

Şêx Seîd wek fermandarê paşerojê ya tevgera serxwebûna Kurdistanê ku navenda wê li derdora Azadî bû hatiye hilbijartin û di 14ê sibata sala 1925an de Darahînî wek paytexta Kurdistanê hatibû ragihandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A people without a country: the Kurds and Kurdistan |weşanger=Zed Books |tarîx=1993 |isbn=978-1-85649-194-5 |çap=Rev |cih=London |paşnavê-edîtor=Chaliand |pêşnavê-edîtor=Gérard }}&lt;/ref&gt; Şêx Seîd di 16ê sibatê de dema ku êrîşî Darahînî dike walî û efserên din dîl digire û bi deklerasyoneke ku bang li gel kir ku li serî hildin. Bi vê bangê hewl daye ku tevgerê di bin navendek yekalî de kom bike. Serhildan bi awayeke bilez berfireh dibe û di 20ê sibatê de bajarokê Licê ku navenda 5em a artêşa tirkan bû desteser dike.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Piştî ku alîkariya eşîrên Mistan, Botan û Mhallamî werdigire navçeya [[Dara Hênî]] û [[Çewlîg]] werdigire û ber bi Amedê ve vedigere û navçeyên [[Maden (navçe)|Maden]], [[Sêwreg|Siwêreg]] û [[Erxenî]] yê zeft dike. Serhildaneke din a ku ji aliyê [[Şêx Ebdullahê Melekan|Şêx Evdillah]] ve hatiye birêvebirin ji aliyê [[Xinûs]]ê ve tê hewl dide ku [[Mûş]]ê zeft bike. Lê serhildêr li derdora pira [[Çemê Miradê]] biser neketin û neçar dimînin ku paş de vekişin. Di 21ê sibatê de hikûmeta dewleta tirk li parêzgehên Bakurê Kurdistanê kargeriya şid (rêveberiya şid) ragihandine. Dotira rojê dîsa serhildanek di bin serokatiya Şêx Şerîf de çêdibe [[Xarpêt (navçe)|Xarpêtê]] ji bo demekê kontrol dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Religion and rural revolt: papers presented to the |paşnav=Bak |pêşnav=János M. |weşanger=Manchester university press |tarîx=1984 |isbn=978-0-7190-0990-7 |cih=Manchester |kesên-din=Interdisciplinary workshop on peasant studies |paşnav2=Benecke |pêşnav2=Gerhard }}&lt;/ref&gt; Di 1ê adarê de kurd êrîşî Balafirgeha Amedê dikin û 3 balafiran îmha dikin.

==== Damezrandina komarên neteweperest û perçebûna Kurdistanê ====
Piştî rûxandina xanedaniya osmaniyan di 24ê tîrmeha sala 1923an de li bajarê [[Lozan]] a [[Swîsre]]yê ji aliyê nûnerên [[Meclîsa Netewî ya Tirkiyeyê]] û nûnerên Împeratoriya Îngîlîz, Komara Fransayê, Qiraliyeta Îtalyayê, Împeratoriya Japonî, Qiraliyeta Yewnanîstanê, Padîşahiya Romanya û Qiraliyetê yên Sirb, Kroat û Sloven (Yûgoslavya) ve [[Peymana Lozanê]] hatiye îmzekirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://wwi.lib.byu.edu/index.php/Treaty_of_Lausanne |sernav=Treaty of Lausanne - World War I Document Archive |malper=wwi.lib.byu.edu |roja-gihiştinê=2024-10-23 }}&lt;/ref&gt; Di Peymana Lozanê tê li hevkirin ku du dewletên erebên neteweperest ([[Iraq]] û [[Sûrî]]) û dewleteke tirk ya neteweperest (Tirkiye) ku tevahiya Kurdistanê di navbera van dewletan de hatiye parvekirin were demazirandin.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Bi vê peymanê re [[Kurdistan]] bi temamî tê perçe kirin û di navbera ereb û tirkan de hatiye parvekirin ku ji bo kurdan mafekî serxwebûnê namîne.

Piştî vê peymanê hinek deverên Kurdistanê ([[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]) dimîne di nav sinorê Suriyê de, devereke din ([[Başûrê Kurdistanê]]) dimîne di nav sinorê Iraqê de û devera herî mezin (Bakurê Kurdistanê) dimîne di nav sinorê dewleta tirk de.

==== Damezrandina dewleta tirk û qedexekirina ziman û çanda kurdî ====
Beriya damezrandina dewleta tirk de kurd xwedî saziyên medyayê bûn ku di pêvajoya dîroka di serdema beriya dewleta tirk de hatibûn damezrandin. Di vê heyamê de, di navbera salên 1890 û 1919an de gelek rojname û kovarên kurdî yên wekê [[Kurdistan (rojname)|Kurdistan]], [[Rojnameya Cemiyeta Piştevanî]] û [[Pêşverû ya Kurd]], [[Amîd-î Sewda]], [[Peyman (Kovar)|Peyman]], [[Rojî Kurd (kovar)|Rojî Kurd]], [[Yekbûn (rojname)|Yekbûn]], [[Hetawî Kurd]] û [[Jîn (kovar)|Jîn]] hatine derxistin. Piraniya navenda van rojname û kovaran li bajarê [[Stembol]]ê bûn. Di heman demê rojnameyên ku li [[Amed]]ê derdiketin û komeleyên li ser zimanê kurdî dixebitîn hebûn. Dîsa di heman deman de dezgehên perwerdehiyê yên kurdan medrese bûn ku perwerdehiya medreseyan bi zimanê kurdî hatine dayîn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/yazi/cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi-274531 |sernav=100 saliya Komarê û siyaseta zimanê kurdî |malper=bianet.org |roja-gihiştinê=2024-10-24 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Diyarbakır’da Kürtçe Eğitim Mitingi 04.jpg|thumb|Dîmenek ji mitînga daxwaza perwerdehiya zanînê kurdî ku li Amedê hatiye lidarxistin ku ji aliyê dewleta tirk ve tê astengkirin.]]

Bi damezrandina komara tirk re li tevahiya Bakurê Kurdistanê perwerdehiya zimanê kurdî hatibûn qedexekirin. Li gel perwerdahiya bi zimanê tirkî li kolanên bajaran axaftina zimanê kurdî hatiye qedexekirin. [[Zimanê kurdî]], cil û berg, folklor û bikaranîna navên kurdî têne qedexekirin û herêmên kurdan heta sala 1946an bi qanûnên leşkerî hatiye birevebirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Autonomy, sovereignty, and self-determination: the accommodation of conflicting rights |paşnav=Hannum |pêşnav=Hurst |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=1996 |isbn=978-0-8122-1572-4 |çap=Rev |cih=Philadelphia }}&lt;/ref&gt; Li gel zimanê kurdî peyva &quot;kurd&quot;, &quot;Kurdistan&quot; an &quot;kurdî&quot; jî ji aliyê dewleta tirk ve hatibûn qedexekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Diasporas and Homeland Conflicts: A Comparative Perspective |paşnav=Baser |pêşnav=Dr Bahar |weşanger=Ashgate Publishing, Ltd. |tarîx=2015-03-28 |isbn=978-1-4724-2562-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8MTVBgAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Ev polîtîkaya asîmîlasyonê û qedexekirina zimanê kurdî di dîroka dewleta tirk de wekê polîtîkayeke dewletê hatiye meşandin ku hatibû payîn di hemî qadên jiyana civaka kurdan de were bikar anîn.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Tîpên &quot;x, w, q, î, û, ê&quot; ku di alfabeya kurdî de têne dîtin û têne bikaranîn, ji sala 1928an vir ve ji aliyê dewleta tirk ve hatiye qedexekirin. Gelek kesên ku van peyvan bi kar anîne, li gorî benda 222 ê qanûna tirk a ku li dijî van tîpên kurdî ne hatin darizandin an jî cezayê girtîgehê li wan hatine birîn.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

==== Damezrandina Komara Agiriyê ====
{{Gotara bingehîn|Komara Agiriyê}}
Beriya damezrandina Komara Agiriyê li dijî politîkayên tirkkirina tirkan û dagirkirina Bakurê Kurdistanê çend serhildanên kurdan rû daye. Serhildana Agiriyê di navbera salên 1926 û 1930an de li derdora [[Çiyayê Agirî]] û li hinek deverên [[Rojavaya Kurdistanê]] qewimiye. Serhildana yekem di 16ê gulana sala 1926an de qewimiye. Serhildan bi alîkarî û yekbûna kurdên bakur û rojhilatê [[Kurdistan]]ê li dijî dagirkirina dewleta tirk pêk hatiye. Serhildan piştê ku Usiv Taso û bi qasî 1.000 siwarî ji sinorê Rojhilata Kurdistanê derbas bûne û hatine alîkariya [[Berxo Celalî]] mezin bûye.

Serhildana duyem Îhsan Nûrî û “Zîlan Beg” tevî serokê eşîra Hesikê Îbrahîm Aga (Îbrahîm Hêsikê Têlî) ji sinorê Rojhilata Kurdistanê derbas dibin û dest bi serhildaneke nû kirine. Li hemberê serhildana duyem hêzên dewleta tirk têk diçin herêmeke berfireh dikeve destê kurdan. Li herêma rizgarkirî bi piştgiriya partiya Xoybunê Komara Agiriyê hatiye ragihandin.

Komara Agiriyê bi serokatiya komîteya navendî ya partiya Xoybûnê, di 28ê çiriya pêşîn a sala 1927 an jî 1928an de di dema pêla serhildana kurdên Bakurê Kurdistanê de serxwebûna xwe ragihandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Essays on the origins of Kurdish nationalism |url=https://archive.org/details/essaysonoriginso0000unse |weşanger=Mazda Publishers |tarîx=2003 |isbn=978-1-56859-142-1 |cih=Costa Mesa, Calif |paşnavê-edîtor=Walī |pêşnavê-edîtor=ʿAbbas |series=Kurdish studies series }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Crucial images in the presentation of a Kurdish national identity: heroes and patriots, traitors and foes |url=https://archive.org/details/crucialimagesinp0000stro |paşnav=Strohmeier |pêşnav=Martin |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-04-12584-1 |cih=Leiden Boston, MA |series=Social, economic, and political studies of the Middle East and Asia }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan: crafting of national selves |url=https://archive.org/details/kurdistancraftin0000hous |paşnav=Houston |pêşnav=Christopher |weşanger=Indiana Univ. Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-253-22050-9 |cih=Bloomington, Ind }}&lt;/ref&gt; [[Îhsan Nûrî Paşa]] wekê berpirsê reveberiya leşkerî ya komarê û [[Îbrahîm Heskî|Îbrahîmî Heskî]] jî wek berpirsê hikûmeta sivîl hatine erkdar kirin.

Di civîna yekem a [[Xoybûn]]ê de Îhsan Nûrî Paşa wek fermandarê leşkerî ya [[Serhildanên Agiriyê]] hatibû ragihandin û Îbrahîm Heskî dibe serokê rêveberiya sivîl.&lt;ref name=&quot;Allsopp2014&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Syria: political parties and identity in the Middle East |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Tauris |tarîx=2014 |isbn=978-1-78076-563-1 |cih=London |series=Library of modern Middle East studies }}&lt;/ref&gt; Di cotmeha sala 1927an de, Kurd Ava an jî [[Kurdava]] ku gundekî nêzîkî [[Çiyayê Agirî]] ye wek paytexta demkî ya [[Kurdistan]]ê hatibû ragihandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish national movement: its origins and development |url=https://archive.org/details/kurdishnationalm0000jwai |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-8156-3093-7 |çap=1. ed., [Nachdr.] |cih=Syracuse, New York |series=Contemporary issues in the Middle East }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=La construction de l'état national turc et le mouvement national kurde, 1918-1938 |paşnav=Sayan |pêşnav=Celal |weşanger=Presses universitaires du septentrion |tarîx=2002 |isbn=978-2-284-03546-6 |ziman=fr |url=https://books.google.com/books?id=Y1MtAQAAIAAJ&amp;q=Kurdava+1930 }}&lt;/ref&gt;

Xoybûnê bang li hêzên mezin û [[Cemiyeta Miletan]] dike û ji kurdên din ên [[Başûrê Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] re peyam dişîne ku daxwaza hevkariya bi Komara Agiriyê re bikin. Lê ji ber zextên dewleta tirk ji aliyê [[Împeratoriya Brîtanî]] û [[Fransa]] ve çalakiyên endamên Xoybûnê hatine sinor kirin. Ji ber derfetên sinor kirî Komara Agiriyê piştê çar salan di şerê di navbera hêzên dewleta tirk û hêzên Komara Agiriyê de di îlona sala 1931ê de dawî li rêveberiya komarê hatiye.&lt;ref name=&quot;Allsopp2014&quot;/&gt;

==== Komkujiya Geliyê Zîlan ====
{{Gotara bingehîn|Komkujiya Geliyê Zîlan}}
[[Wêne:Zilanmassacre.jpg|thumb|Rojnameya ''Cumhuriyet'' piştî Komkujiya Geliyê Zîlan wiha dinivîse: &quot;Paqijî despêkiriye, kesên di Geliyê Zîlan de bi temamî hatine tine kirin&quot;.]]
[[Komkujiya Zîlanê 1930|Komkujiya Geliyê Zîlan]] yan jî Birîna Geliyê Zîlan komkujiyeke giran e ku ji aliyê hêzên dewleta tirk ve di meha tîrmeha sala 1930an de li dijî kurdan pêk hatiye. Komkujî ji aliyê artêşa tirk ve di bin fermandariya serleşkerê tirk Ferîk Salih Omurtak de ji aliyê mila 9em a artêşa tirk ve pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kürt sorunu |paşnav=Tan |pêşnav=Altan |weşanger=Timaş yayınları |tarîx=2011 |isbn=978-975-263-884-6 |çap=10. baskı |cih=İstanbul |series=Timaş yayınları Düşünce dizisi }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Barışamadık |paşnav=Selek |pêşnav=Pınar |weşanger=İthaki |tarîx=2004 |isbn=978-975-8725-95-3 |cih=İstanbul |url=https://www.worldcat.org/title/ocm57505724 |series=Tarih-toplum-kuram |oclc=ocm57505724 }}&lt;/ref&gt; Ji bo ku di geliyê de komkujiyê pêk bînin berê komkujiyê ji 18 gundên li derdora Geliyê Zîlan nêzîkê 47.000 kes komê geliyê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Belge, tanık ve yaşayanlarıyla Ağrı direnişi, 1926-1930 |paşnav=Kalman |pêşnav=M. |weşanger=Pêrı̂ Yayınları |tarîx=1997 |isbn=978-975-8245-01-7 |çap=1. baskı |cih=Aksaray, İstanbul }}&lt;/ref&gt; Tê texmîn kirin ku 47.000 kesên ku hatine kom kirin bi temamî hetine kuştin.

Di dema komkujiyê nêzîkî 200 gund ji aliyê hêzên dewleta tirk ve hatine şewitandin. Rojnameya Berlîner ''Tageblatt'' a ku navenda rojnameyê li [[Almanya]]yê ye di hejmara xwe di 3 cotmeha sala 1930an de nivîsiye ku tirkan li herêma geliyê zîlanê 220 gund şewitandine û 1.500 jin û extiyar qetil kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ris |pêşnav=M. M. |paşnav2=Deitrich |pêşnav2=R. A. |paşnav3=Von Wartburg |pêşnav3=J. P. |tarîx=1975-10-15 |sernav=Inhibition of aldehyde reductase isoenzymes in human and rat brain |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18 |kovar=Biochemical Pharmacology |cild=24 |hejmar=20 |rr=1865–1869 |doi=10.1016/0006-2952(75)90405-0 |issn=0006-2952 |pmid=18 }}&lt;/ref&gt; Akademiya Zanistî ya Yekîtîya Sovyetê ragihandiye ku &quot;li geliyên herêma geliyê zîlanê 1.550 kes hatin serjêkirin, li herêma [[Erdîş]]ê 200 gund hatin şewitandin, li herêma [[Panos]]ê gundek jî nemaye ku nehatiye şewitandin û wêran kirin.&quot;&lt;ref name=&quot;Sovyetler Birliği Bilimler Akademisi1998&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Yeni ve yakın çağda Kürt siyaset tarihi |paşnav=Sovyetler Birliği Bilimler Akademisi, Doğu Bilimler Enstitüsü ve Ermenistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti Bilimler Akdemisi, Doğu Bilimler Enstitüsü Kürt Komisyonu |weşanger=Pêrî Yayınları |tarîx=1998 |isbn=978-975-8245-06-2 |çap=3. baskı |cih=İstanbul |paşnavê-edîtor=Celil |pêşnavê-edîtor=Celîle |paşnavê-edîtor2=Gasaratyan |pêşnavê-edîtor2=M. A. |paşnavê-edîtor3=Aras |pêşnavê-edîtor3=M. }}&lt;/ref&gt;

Li gorî çavkaniyan ji xeynî komkujiya mezin a di newala Geliyê Zîlan de li gundên derdora Geliyê Zîlan gelek jin û extiyar ji aliyê hêzên dewleta tirk ve hatine kuştin.&lt;ref name=&quot;Sovyetler Birliği Bilimler Akademisi1998&quot; /&gt;

==== Komkujiya Dêrsimê ====
{{Gotara bingehîn|Komkujiya Dêrsimê}}
[[Wêne:Turkish soldiers and local people of Dersim region.jpg|thumb|çep|Dîmenek di dema Komkujiya Dersimê de ku komeke sivîl ji aliyê leşkerên tirk ve hatine kom kirin.]]
Komkujiya Dêrsimê rêzeke komkujiyan e ku bi navê Jenosîda Dêrsimê jî tê zanîn. Komkujiya Dersimê komkujiyeke li dijî sivîlan e ku aliyê artêşa tirk ve bi sê qonaxên komkujiyan li herêma [[Dêrsim (herêm)|Dêrsimê]] di navbera salên 1937 û 1938an de li dijî kurdan pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ayata |pêşnav=Bilgin |paşnav2=Hakyemez |pêşnav2=Serra |tarîx=2013-03-01 |sernav=The AKP’s engagement with Turkey’s past crimes: an analysis of PM Erdoğan’s “Dersim apology” |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s10624-013-9304-3 |kovar=Dialectical Anthropology |ziman=en |cild=37 |hejmar=1 |rr=131–143 |doi=10.1007/s10624-013-9304-3 |issn=1573-0786 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dersim Across Borders: Political Transmittances Between the Kurdish-Turkish Province Tunceli and Europe |paşnav=Strasser |pêşnav=Sabine |weşanger=Palgrave Macmillan UK |tarîx=2016 |rr=143–163 |isbn=978-1-137-60126-1 |cih=London |ziman=en |paşnavê-edîtor=Nowicka |pêşnavê-edîtor=Magdalena |url=https://link.springer.com/chapter/10.1057/978-1-137-60126-1_7 |paşnav2=Akçınar |pêşnav2=Mustafa |paşnavê-edîtor2=Šerbedžija |pêşnavê-edîtor2=Vojin |doi=10.1057/978-1-137-60126-1_7 }}&lt;/ref&gt;

Piştî damezrandina [[Tirkiye|Komara Tirkiyê]] di sala 1923an de hinek eşîrên kurdan ji hinek aliyên &quot;siyaseta kemalîst&quot; a [[Atatürk]] nerazî dibin ku bi &quot;îdeolojiya elîta siyasî ya nû ya bi rejima yekpartî ve girêdayî ye&quot; hatibû binavkirin ku li hemberê hemî aliyan siyaseta tirkkirinê ferz dikir. Nerazîbûna eşîrên Dersimê li dijî [[politîkayên tirkkirinê]], rayedarên dewleta tirk aciz dike û li dijî Dêrsimê planên operasyon û qirkirinê têne kirin. Dewleta tirk ji bo ku hêza Dersimê bişkîne ji bo komkujiya yekem 25.000 leşker dişîne Bakurê Kurdistanê. Li gel hêza eşîrên Dêrsimê dewleta tirk biryar dide ku hêza xwe du qatan zêde bike.

Rayedarên dewleta tirk di beriya komkujiya yekem de ji bo lihevhatinê gazî [[Seyîd Riza]] dikin. Dema ku Seyîd Riza ji bo lihevhatinê diçe [[Ezirgan]]ê dewleta tirk lê îxanet dike û wî li wir dîl digire û dibe [[Xarpêt (navçe)|Xarpêtê]]. Piştê girtina [[Seyîd Riza]] dewleta tirk Seyîd Riza û 6 an 10 hevalên wî di 15 û 18 mijdara sala 1937an li Xarpêtê bidarve dike. Piştê bidarve kirina Seyîd Riza komkujiya yekem despêdike.

Komkujiya duyem di 2ê çileya sala 1938an de dest pê dike û heya 7ê tebaxa heman salê 8 mehe berdewam dike. Di temamî ya komkujiya sêyem de dîsa di heman mehê de di navbera 10 û 17ê tebaxa sala 1938an de operasyoneke ku 7 roj berdewam dike hatiye destpêkirin. Piştî operasyona 10 û 17ê tebaxê komkujiya li dijî sivîlan di 6ê îlonê de dest pê kiriye heya 23 îlonê (17 roj) berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.taraf.com.tr/ayse-hur/makale-1937-1938de-dersimde-neler-oldu.htm |sernav=1937-1938’de Dersim’de neler oldu?&quot;  Taraf Gazetesi |malper=web.archive.org |tarîx=2010-05-22 |roja-gihiştinê=2024-10-25 |roja-arşîvê=2010-05-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100522181621/http://www.taraf.com.tr/ayse-hur/makale-1937-1938de-dersimde-neler-oldu.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

Di komkujiyan de kurdên sivîl bi balefirên şer hatine bombebaran kirin ku di raporeke serfermandariya giştî ya dewleta tirk de hatiye parvekirin de hatiye nivîsandin ku bombeyên bi giranî ya 50 kîloyan bi ser komên sivîl ên ku direvin ve avêtine. Yek ji rêberên kurd [[Nûrî Dêrsimî]] di daxuyaniyekê de diyar kiriye ku balafirên şer ên tirk di sala 1938an de bi gaza jehrî navçeyan bombebaran kiriye. Li gorî daxuyaniya antropologa kurd [[Dilşa Deniz]] hejmara kesên ku di komkujiyê hatine kuştin di navbera 46.000 û 63.000 kesan de hatiye diyar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Deniz |pêşnav=Dilşa |tarîx=2020-09-04 |sernav=Re-assessing the Genocide of Kurdish Alevis in Dersim, 1937-38 |url=https://digitalcommons.usf.edu/gsp/vol14/iss2/5/ |kovar=Genocide Studies and Prevention: An International Journal |cild=14 |hejmar=2 |doi=10.5038/1911-9933.14.2.1728&lt;/p&gt; |issn=1911-0359 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://baskinoran.com/1938-dersim-bir-belge-de-nazimiye-nufus-mudurlugunden/ |sernav=1938 Dersim: Bir belge de Nazımiye Nüfus Müdürlüğü’nden! |malper=Baskın Oran |tarîx=2014-08-28 |roja-gihiştinê=2024-10-25 |ziman=tr-TR }}&lt;/ref&gt; Dîroknas [[Annika Törne]] hejmara kuştiyên di ku qetlîaman de hatine kuştin di navbera 32.000 û 70.000 de ye diyar kiriye ku [[Nicole Watts]] wekî çavkanî destnîşan kiriye.

==== Komkujiya Qilabanê ====
{{Gotara bingehîn|Komkujiya Qilabanê}}
[[Wêne:Komkujiya roboskî.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Komkujiya Qilabanê.]]
[[Komkujiya Qilabanê 2011|Komkujiya Qilabanê]] an jî Komkujiya Robozkê komkujiyeke ku di 28ê kanûna sala 2011an de li gundê Robozkê ya bi ser navçeya [[Qilaban]]ê li dijî kolberên kurd pêk hatiye. Komkujî piştî ku di heman demê de civîna Lijneya Ewlekariya Neteweyî ya Tirkiyeyê (MGK) lihev hatine civandin ji aliyê dewleta tirk ve bi balafirên şer pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.economist.com/node/21556616 |sernav=The Kurds and Turkey: Massacre at Uludere {{!}} The Economist |malper=web.archive.org |tarîx=2012-08-05 |roja-gihiştinê=2024-11-02 |roja-arşîvê=2012-08-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120805112123/http://www.economist.com/node/21556616 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ekurd.net/mismas/articles/misc2012/5/turkey3931.htm |sernav=US Defense: &quot;No comment about intelligence in Roboski massacre&quot;, Turkey denies report on U.S. help |malper=web.archive.org |tarîx=2012-05-28 |roja-gihiştinê=2024-11-02 |roja-arşîvê=2012-05-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120528140212/http://www.ekurd.net/mismas/articles/misc2012/5/turkey3931.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Di komkujiyê de 34 kurd bi bombebarana balafirên şer ji aliyê dewleta tirk ve hatine kuştin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.theguardian.com/world/2011/dec/29/turkish-air-strikes-iraq-border |sernav=Turkish air strikes kill dozens of villagers near Iraq border {{!}} World news {{!}} The Guardian |malper=web.archive.org |tarîx=2013-10-01 |roja-gihiştinê=2024-11-02 |roja-arşîvê=2013-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131001092428/http://www.theguardian.com/world/2011/dec/29/turkish-air-strikes-iraq-border |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.todayszaman.com/news-268332-concerns-raised-about-obscuring-evidence-in-uludere-killings.html |sernav=Concerns raised about obscuring evidence in Uludere killings - Today's Zaman, your gateway to Turkish daily news |malper=web.archive.org |tarîx=2013-12-21 |roja-gihiştinê=2024-11-02 |roja-arşîvê=2013-12-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131221014048/http://www.todayszaman.com/news-268332-concerns-raised-about-obscuring-evidence-in-uludere-killings.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Serdozgeriya Komarê ya Amedê di derbarê lêpirsîna komkujiyê de di hezîrana sala 2013an de di derbarê komkujiyê de biryara ne şopandinê daye û dosyayên di derbarê komkujiyê de ji Dozgeriya Leşkerî ya Serfermandariya Giştî re şandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.radikal.com.tr/turkiye/uludere_dosyasi_askeri_savcilikta-1137176 |sernav=Serdozgeriya Komarê ya Qilabanê biryara neşopandinê da - Radikal |malper=web.archive.org |tarîx=2015-09-24 |roja-gihiştinê=2024-11-02 |roja-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924144622/http://www.radikal.com.tr/turkiye/uludere_dosyasi_askeri_savcilikta-1137176 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Serdozgeriya Leşkerî ya Serfermandariya Giştî di biryara xwe ya bi hincet a di 7ê çileya sala 2013an de wiha gotiye: &quot;Hem gumanbar û hem jî personelên din ên leşkerî ku di bûyerê de wezîfedar bûne di çarçoveya biryarên TBMMê û Lijneya Wezîran de di çarçoveya bikar anîna fermanên qanûnê de erkên ku ji wan re hatine dayîn bi cih anîne&quot; û biryara ne şopandina komkujiyê daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.baskahaber.org/2014/01/iste-genelkurmay-baskanlg-askeri.html?m=1 |sernav=Dozgeriya Leşkerî ya Serfermandariya Giştî ya Qilabanê ve hat dayîn |malper=web.archive.org |tarîx=2018-09-01 |roja-gihiştinê=2024-11-02 |roja-arşîvê=2018-09-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180901145716/http://www.baskahaber.org/2014/01/iste-genelkurmay-baskanlg-askeri.html?m=1 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

=== Nakokiyên salên dawî û hewlên çareseriya pirsgirêka kurd ===
Şer û pêvçûn ên berdewam ên li Bakurê Kurdistan bi şerên gerîlayî ku ji aliyê gerîlayên girêdayî [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] ku ji 15ê tebaxa sala 1984an vir ve hatiye despêkirin heya roja îro bê navber berdewam kiriye. [[Şerê gerîlayî]] bi çalakiya yekem ê ku ji aliyê yekem fermandarê hêzên gerîlayan [[Mahsum Korkmaz|Mahsun Korkmaz]] (Egît) di 15ê tebaxa sala 1984an de ku li dijî hêzên dewleta tirk pêk hatiye destpêkiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds and the Future of Turkey |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Palgrave Macmillan |tarîx=1997-05-15 |isbn=978-0-312-17265-7 |ziman=en |url=https://books.google.nl/books?id=dWmd8IS06FgC&amp;pg=PA35&amp;lpg=PA35&amp;dq=Mahsum+Korkmaz+PKK+commander&amp;source=bl&amp;ots=UBXL7izm5a&amp;sig=BwWPl0z0FW1beZSQP5ZjEkzjbLs&amp;hl=nl&amp;ei=iEuTTeCHHoKDOuHq5VA&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result }}&lt;/ref&gt;

Şerê di navbera gerîlayên kurd û hêzên artêşa tirk heya niha bi qonax û awayên cihêreng di nav sinorên Bakurê Kurdistan û [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam kiriye. Ji sala 1984an vir ve ji xeynî hinek serdemên ku ji bo çareseriya înkara mafên kurdan li Bakurê Kurdistanê ku di navbera rayedarên dewleta tirk û partiyên siyasî yên Bakurê Kurdistanê de diyalog hatine despêkirin ku di van qonaxan de şer rawestiye, heya roja îro bê navber berdewam kiriye.

Ji bo çareseriya pirsgirêka [[kurd]] di navbera rayedarên dewletê û aliyên partiyên siyasî yên Bakurê Kurdistanê gelek caran diyalog û pêvajoyên çareseriyê hatiye despêkirin. Pêvajoya çareseriyê ya ku bi gelek aliyan re hevdîtin hatibû pêk anîn di sala 2015an de pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.cnnturk.com/2013/guncel/04/03/iste.63.isimden.olusan.akil.insanlar.listesi/702744.0/ |sernav=İşte 63 isimden oluşan akil insanlar listesi... - CNN TÜRK |malper=web.archive.org |tarîx=2015-02-20 |roja-gihiştinê=2024-10-25 |roja-arşîvê=2015-02-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150220194507/http://www.cnnturk.com/2013/guncel/04/03/iste.63.isimden.olusan.akil.insanlar.listesi/702744.0/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Pêvajoya çareseriyê ya pirsgirêka kurd ku di sala 2015an piştê hilbijartina gelemperî ya sala 2015an de bi hinek alozîyên bi guman, ji aliyê hikûmeta [[Recep Tayyip Erdoğan|Recep Tayyip Erdoan]] ve hatiye bidawî kirin. Piştê bidawî kirina pêvajoya çareseriyê gelek siyasetmedarên [[kurd]] ku di nav wan de hevserokên [[Partiya Demokratîk a Gelan|Partîya Demokratîk a Gelan]] [[Selahattin Demirtaş]] û [[Figen Yüksekdağ]] hatine girtin&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.zeit.de/zustimmung?url=https://www.zeit.de/politik/ausland/2016-11/tuerkei-hdp-selahattin-demirta-figen-yueksekda-kurden |sernav=ZEIT ONLINE {{!}} Lesen Sie zeit.de mit Werbung oder im PUR-Abo. Sie haben die Wahl. |malper=web.archive.org |tarîx=2023-03-05 |roja-gihiştinê=2024-10-25 |roja-arşîvê=2023-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230305110713/https://www.zeit.de/zustimmung?url=https://www.zeit.de/politik/ausland/2016-11/tuerkei-hdp-selahattin-demirta-figen-yueksekda-kurden |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/de/t%C3%BCrkische-polizei-nimmt-f%C3%BChrende-kurden-politiker-fest/a-36094949 |sernav=Führende Kurden-Politiker festgenommen – DW – 04.11.2016 |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2024-10-25 |ziman=de }}&lt;/ref&gt; ku heya niha di girtîgehê de ne.

Di sala 2016an de li seranserê Bakurê Kurdistanê û li deverên din ên Tirkiyê gelek saziyên zimanî û çandî ji aliyê dewleta tirk ve hatine girtin. Di nav saziyan de ji xeynî saziyên çandî gelek saziyên medyayê ku di nav wan de gelek qenalên televîzyon û radyoyên kurdan hebûn hatine girtin. Yek ji van saziyên zimanî ku hatibû girtin [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] bû ku bi salan lêkolînên çandî û zimanî meşandibû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/302058/istanbul-kurt-enstitusu-kapatildi |sernav=Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê hat girtin |malper=Evrensel |tarîx=2016 }}&lt;/ref&gt;

== Polîtîka ==
=== Yekem partiyên siyasî ===
Piştî damezrandina [[Partiya Karkerên Kurdistanê|Partiya Karkeren Kurdistanê]] ku bi damezrandina xwe re derbasê têkoşîna çekdarî bûye, yekem partiya siyasî yê li Bakurê Kurdistanê ku di qada sîvîl de dest bi sîyasetê kiriye [[Partiya Kedê ya Gel]] e ku di navbera salên 1990an û 1993an de li Bakurê Kurdistanê û li Tirkiyeyê têkoşîna siyasî meşandiye.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://gazetearsivi.milliyet.com.tr/Ara.aspx?&amp;ilkTar=01.01.1990&amp;sonTar=30.06.1990&amp;ekYayin=&amp;drpSayfaNo=&amp;araKelime=Halk%C4%B1n%20Emek%20Partisi&amp;gelismisKelimeAynen=&amp;gelismisKelimeHerhangi=&amp;gelismisKelimeYakin=&amp;gelismisKelimeHaric=&amp;Siralama=RANK%20DESC&amp;SayfaAdet=20&amp;isAdv=true |sernav=Halkın Emek Partisi - MİLLİYET GAZETE ARŞİVİ |malper=web.archive.org |tarîx=2015-02-04 |roja-gihiştinê=2024-10-29 |roja-arşîvê=2015-02-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150204175425/http://gazetearsivi.milliyet.com.tr/Ara.aspx?&amp;ilkTar=01.01.1990&amp;sonTar=30.06.1990&amp;ekYayin=&amp;drpSayfaNo=&amp;araKelime=Halk%C4%B1n%20Emek%20Partisi&amp;gelismisKelimeAynen=&amp;gelismisKelimeHerhangi=&amp;gelismisKelimeYakin=&amp;gelismisKelimeHaric=&amp;Siralama=RANK%20DESC&amp;SayfaAdet=20&amp;isAdv=true |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Partiya Kedê ya Gel di 7ê hezîrana sala 1990an de ji aliyê hinek endamên Partiya Sosyal Demokrata a Gel (SHP) ya berê ku nav wan de 10 parlamenterên îstifakirî Abdullah Baştürk, Ahmet Turk, Cüneyt Canver, Kenan Sönmez, Salih Sümer, İsmail Hakkı Önal, Mehmet Ali Eren, Arif Sağ, İbrahim Ekmen Aksoy hebû hatiye damezrandin.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Parlamenterên [[Partiya Sosyal Demokrat a Gel]] ji ber ku hinek parlamenterên kurd û parlamenterên partiyê ku di cotmeha sala 1989an de li Parîsê beşdarî konferansa bi navê “Nasnameya Neteweyî ya Kurd û Mafên Mirovan” bûne di meha mijdara heman salê de ji partiyê hatibûn avêtin.

Partiya Demokrasiya Gel di 11ê gulana sala 1994an de hatiye damezrandin. Partî di hilbijartinên giştî ya Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê yên sala 1995an de milyonek û 171 hezar û 623 deng gel standiye. Di hilbijartinên giştî ya sala 1999an de 1 milyon û 482 hezar û 196 deng û di hilbijartinên herêmî yên li Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê ku sala 1999an de hatiye lidarxistin li Bakurê Kurdistanê 37 şaredarî bi dest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.gundem-online.com/haber.asp?haberid=53180 |sernav=Dadgeha Mafê Mirovan Doza HADEPê pejirand |malper=web.archive.org |tarîx=2009-04-08 |roja-gihiştinê=2024-10-29 |roja-arşîvê=2009-04-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090408220507/http://www.gundem-online.com/haber.asp?haberid=53180 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Partiya Demokrasiya Gel di 13ê adara 2003an de ji aliyê Dadgeha Destûra Bingehîn a Komara Tirk ve bi hinceta &quot;navenda çalakiyên derqanûnî&quot; hatiye girtin. Serokê partîyê Murat Bozlak 46 siyasetmedarên kurd 5 sal bi qedexekirin siyasetê ji bo wan hatiye biryardayîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.radikal.com.tr/haber.php?haberno=68927 |sernav=Radikal-çevrimiçi / Türkiye / HADEP kapatıldı |malper=web.archive.org |tarîx=2015-04-17 |roja-gihiştinê=2024-10-29 |roja-arşîvê=2015-04-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150417143630/http://www.radikal.com.tr/haber.php?haberno=68927 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Heya niha li Bakurê Kurdistanê gelek partiyên siyasî yên kurd ji aliyê dewleta tirk ve hatine girtin û siyasetmedarên kurd bi dehan sal hatine zindanî kirin. Ji sala 1993an vir ve bi rêze ve [[Partiya Kedê ya Gel]], [[Partiya Demokrasiyê]], [[Partiya Demokrasiya Gel]] û [[Partiya Civaka Demokratîk]] ji aliyê dewleta tirk ve hatine girtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.voaturkce.com/a/hepten-hdpye-kapatilan-kurt-partileri/5820797.html |sernav=Ji HEP’ê heta HDP’ê Partiyên Kurdan girtin |malper=VOA Türkçe |tarîx=2021-03-20 |roja-gihiştinê=2024-10-29 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://medyascope.tv/2023/10/12/kurt-siyasi-partileri-1991den-bugune-11-parti-kuruldu-5-partiyi-aym-kapatti-yesil-sol-parti-yonunu-ariyor/ |sernav=Ji sala 1991ê û vir ve 11 partî hatin avakirin, 5 partî ji aliyê dewleta tirk ve hatine girtin. |malper=Medyascope |tarîx=2023-10-12 |roja-gihiştinê=2024-11-04 |ziman=tr |paşnav=Bayır |pêşnav=Berfin }}&lt;/ref&gt;

=== Hilbijartinên giştî yên sala 2015an ===
{{Multiple image
| align     = right
| direction = vertical
| header    = 
| width     = 250
| image1    = Yüksekdağ and Demirtaş.jpg
| alt1      = 
| caption1  = Di dema hilbijartina sala 2015an de hevserokên HDPê Selahattin Demirtaş û Figen Yüksekdağ.
| image2    = Parliament of Turkey June 2015.svg
| alt2      = 
| caption2  = Rengê mor (binevşî) kursiyên HDPê li meclisê nîşan dide ku di hilbijartina sala 2015an de 80 parlamenter wergirtibû.
}}
Heya hilbijartina sala 2015an de siyasetmedarên kurd ji ber rêjeya ji %10 heya sala 2015an bi awayeke serbixwe beşdarî hilbijartinan bûne. Di hilbijartina giştî ya sala 2015an ji aliyê siyasetmedarên kurd ve biryar hatiye dayîn ku wekê berbijarê partiyeke siyasî beşdarê hilbijartinan bibin&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.radikal.com.tr/politika/hdp_secimlere_parti_olarak_girecek-1271729 |sernav=Demirtaş: HDP seçimlere parti olarak girecek - Politika Haberleri - Radikal |malper=web.archive.org |tarîx=2015-08-31 |roja-gihiştinê=2024-10-29 |roja-arşîvê=2015-08-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150831134726/http://www.radikal.com.tr/politika/hdp_secimlere_parti_olarak_girecek-1271729 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; û di hilbijartina giştî de bi [[Partiya Demokratîk a Gelan|Partiya Demokratik a Gelan]] (HDP) beşdarî hilbijartinan bûne. Di heman hilbijartinê de bi hevserokatiya [[Selahattin Demirtaş]] û [[Figen Yüksekdağ]] Partiya Demokratik a Gelan serkevtineke dîrokî bidest xistiye ku ji %13 dengê giştî yên li seranserê Bakurê Kurdistanê û Tirkiye yê werdigire.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/turkce/articles/c99vv5927g9o |sernav=Hilbijartinên 7ê hezîranê: Li Tirkiyeyê di serdema beriya hilbijartinên 1ê mijdara sala 2015an û piştî wê de çi qewimî? |malper=BBC News Türkçe |tarîx=2024-09-16 |roja-gihiştinê=2024-10-29 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt; Partiya Demokratik a Gelan di hilbijartinê de ji Bakurê Kurdistanê û ji deverên din ên Tirkiyê 80 parlamenter werdigire û dibe sêyem partiya herî mezinê meclîsê.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

Ji ber ku di vê hilbijartinê de serokkomarê hikûmetê Recep Tayyip Erdogan bi tenê nabe desthilatdar encamên hilbijartinê qebûl nake û ji bo ku hilbijartin bê dubare kirin hikûmetê bi partiyên din re ava nekir. Piştî damezrandina hikûmeteke demkî ku ji aliyê meclîsa ve hatibû avakirin hilbijartin careke din dîsa di meha mijdara heman salê de hatiye lidarxistin. Di hilbijartina dubare de Partiya Demokratik a Gelan bi rêjeya %10,76 dengên giştî wergirtiye.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; Piştê hilbijartinên giştî yên ku di sala 2015an de hatine lidarxistin zextên dewleta tirk li ser siyasetmedarên kurd û li dijî kurdan zêdetir dibe heya ku gelek parlamenterên kurd ji aliyê dewleta tirk ve hatine girtin berdewam kiriye. Tê texmîn kirin ku nêzîkî 10 hezar kurd ji ber nêrînên xwe yên siyasî ji aliyê dewleta tirk ve hatine girtin.

=== Girtina siyasetmedarên kurd (2015–2019) ===
Di sala 2016an de ji bo ku siyasetmedarên kurd bêne girtin, girtina siyasetmedarên kurd ji aliyê Recep Tayyip Erdoğan ve bi caran hatiye rojevê û bi caran bangawazî li partiyên opozisyonê kiriye ji bo ku parlamenterên kurd bêne girtin li meclisê dengên xwe bidin. Piştre bi pejirandina [[Partiya Gel a Komarî]] ku di wê demê de [[Kemal Kılıçdaroğlu]] serokê partîyê bû parêzbendî ya (qanûneke taybet e ku tenê ji bo siyasetmedarên hilbijartî derbasdar e) siyasetmedarên kurd hatine rakirin. Piştî rakirina parêzbendiyên siyasetmedarên kurd ji 4ê mijdara 2016an ve gelek parlamenterên HDPê ku di nav wan de hevserokên giştî yên HDPê Selahattîn Demîrtaş û Fîgen Yuksekdag jî hene hatine girtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-52932483 |sernav=Di vê pêvajoyê de ji rakirina parêzbendiyan heta kêmkirina kursiyên parlamentoyê çi qewimî? |malper=BBC News Türkçe |tarîx=2020-06-05 |roja-gihiştinê=2024-10-29 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt; Li gorî rapora ku Partîya Demokratîk a Gelan ji bo Hefteya Mafên Mirovan amade kiriye, ji sala 2015an heya sala 2019an di serdegirtinên li dijî partiyê û pêkhateyên partiyê de 15 hezar û 530 kes hatine binçavkirin. Di nav kesên binçavkirî de 750 ji wan endam û rêveberên Partiya Demokratik a Gelan bi giştî 6 hezar kes hatine girtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/392848/hdpden-hak-ihlalleri-raporu-15-bin-kisi-gozaltina-alindi-6-bin-kisi-tutuklandi |sernav=Rapora binpêkirina mafan a HDPê: 15 hezar kes hatine binçavkirin, 6 hezar kes hatine girtin. |malper=Evrensel }}&lt;/ref&gt;

=== Desteserkirina şaredariyên bajaran (2016–2020) ===
Tayînkirina qeyûman rêbazeke desteserkirina şaredariyên Bakurê Kurdistanê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve tê bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.gazeteduvar.com.tr/gundem/2019/08/19/diyarbakir-mardin-ve-vana-kayyim-atandi/ |sernav=Li Amed, Mêrdîn û Wanê qeyûm hatin avêtin. |malper=web.archive.org |tarîx=2019-08-19 |roja-gihiştinê=2024-11-05 |roja-arşîvê=2019-08-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190819165322/https://www.gazeteduvar.com.tr/gundem/2019/08/19/diyarbakir-mardin-ve-vana-kayyim-atandi/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Desteserkirina şarederiyên bajarên Bakurê Kurdistanê yekem car di sala 2016an de bi desteserkirina 24 şaredariyên bajar û navçeyên kurd pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Li 28 şaredariyan qeyûm hatin tayînkirin |url=https://www.bbc.com/turkce/haberler-turkiye-37332272 |roja-gihiştinê=2024-11-05 |xebat=BBC News Türkçe |ziman=tr }}&lt;/ref&gt; Di 19ê tebaxa sala 2019an de jî di saetên serê sibê de ji aliyê rayedarên dewleta tirk ve şaredarê [[Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê]] [[Adnan Selçuk Mızraklı]], şaredarê [[Şaredariya Bajarê Mezin ê Mêrdînê]] [[Ahmet Türk]] û şaredara [[Şaredariya Bajarê Mezin a Wanê]] [[Bedia Özgokçe Ertan|Bedîa Ozgokçe Ertan]] ji ser karên wan hatine avêtin. Piştî jikaravêtina şaredarên kurd bi awayeke bilez li cihê wan rayedarên dewleta tirk hatine bicih kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.birgun.net/haber/hdp-li-dort-belediyeye-kayyum-atandi-292774 |sernav=Li 4 şaredariyên HDPê qeyûm hatin tayînkirin |malper=web.archive.org |tarîx=2020-03-26 |roja-gihiştinê=2024-11-05 |roja-arşîvê=2020-03-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200326221730/https://www.birgun.net/haber/hdp-li-dort-belediyeye-kayyum-atandi-292774 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Desteserkirin şaredariyan a sala 2020an ji 23ê adara sala 2020an despêdike ku şaredariyên [[Partiya Demokratîk a Gelan]], li 3 bajarên mezin, 2 bajar, 29 navçe û li 3 bajarokan şaredarên kurd ji ser karên wan hatine avêtin. Bikaranîna qeyûman bi gelemperî çend meh piştê hilbijartinan pêk tên. Di pêvajoya desteserkirin şaredariyan de piştê ku şaredarên kurd ji ser karên wan hatine avêtin li cihê wan hemiyan rayedarên tirk hatine bicihkirin û gelek ji wan ji aliyê dewleta tirk ve hatine girtin. Erkdarkirina qeyûman yek ji şêwaza desteserkirin a şaredariyan û girtina siyasetmedarên kurd e ku ji aliyê serokkomarê Tirkîyê [[Recep Tayyip Erdoğan]] ve hatiye bikaranîn.

== Demografî ==
Nifûsa herî zêde yê [[Kurdistan]]ê li seranserê Bakurê Kurdistanê dijîn. Li hemberê hemî zextên koçberiyê ya valakirina gundan û guhertinên demografîk ku bi sedsalan e berdewam dike tê texmîn kirin ku li Bakurê Kurdistanê di navbera 20 û 25 milyon [[kurd]] dijîn. Heya niha bi awayeke zelal hêjmara kurdan li Bakurê Kurdistanê û deverên din ên Tirkiyê ji aliyê rayedarên tirk ve nehatiye eşkerekirin û nifûsa rastîn a kurdan her dem hatiye veşartin.

Ji xeynî nifûsa heyî ya li Bakurê Kurdistanê hêjmareke zêde yê ku nêzîkî 10 milyon kurd tê texmîn kirin di dîrokên cihêreng de koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne. Tevahiya nifûsa Bakurê Kurdistanê nêzîkî 30 milyon kes tê texmîn kirin. Nifûsa herî zêde yê li derveyî Bakurê Kurdistanê koçê bajarê [[Stembol]]ê bûne ku nifûsa wan di navbera 3 û 4 milyon kes de hatiye texmîn kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://rlp.hds.harvard.edu/faq/kurds-turkey |sernav=Kurds in Turkey {{!}} Religious Literacy Project |malper=web.archive.org |tarîx=2019-04-22 |roja-gihiştinê=2024-10-31 |roja-arşîvê=2019-04-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190422214227/https://rlp.hds.harvard.edu/faq/kurds-turkey |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
=== Guhertinên demografîk ===
Li gelek deverên Bakurê Kurdistanê berê damezrandina komara tirk û bi damezrandina komara tirk re bi armanca asîmîlaskirna kurdan, valakirina deveran û piştre jî ji bo guhertinên demografîk di dîrokên cihêreng de bi hezaran [[kurd]] hatine koçber kirin. Bi polîtîkayên guhertinên demografiya [[Kurdistan]]ê deverên ku di nav de bajarên wekê [[Gurgum]], [[Dîlok]], [[Meletî]], [[Semsûr]] [[Ezirgan]] û [[Xerpêt|Xarpêt]] heye, bi damezrandina komara tirk re bi armancên guhertinên demografîk, tirkên mihacir li van deveran hatine bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.art-izan.org/artizan-arsivi/kurtler-ne-zaman-ve-neden-sorun-oldular-k-sa-bir-tarihce-denemesi/ |sernav=Kurd Kengî û Çima Bûn &quot;Pirsgirêk&quot;? Nivîsareke Dîrokî ya Kurt |malper=artizan |tarîx=2009-06-14 |roja-gihiştinê=2026-03-11 |ziman=tr |paşnav=Artizan }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkkirinê: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-03-11 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |ziman=en |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528 }}&lt;/ref&gt;

=== Ziman ===
[[Wêne:Kurdish languages map.svg|thumb|Belavbûna zimanê kurdî li seranserê [[Kurdistan]]ê, li [[Anatolya Navîn]] û li [[Xoresan]]ê.]]Zaravayê herî berfirehê [[zimanê kurdî]] [[kurmancî]] ye ku li seranserê Bakurê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin. Li gel zaravaya kurmancî ya kurdî li hinek deverên Bakurê Kurdistanê zaravaya [[zazakî]] ya kurdî jî ji aliyê kurdan ve tê axavtin. Ji xeynî Bakurê Kurdistanê zimanê kurdî li herêmeke berfirehê deşta [[Anatolyaya Navîn]] ji aliyê [[Kurdên Anatolya Navîn]] ve tê axaftin.

Zimanê kurdî zimanekî ji malabata hind û ewropî ye ku ji komeke zimanên kurdî pêk tê. Kurdî yek ji zimanên [[Rojhilata Navîn]] û [[Rojavayê Asyayê]] ye ku li herêmeke berfireh tê axavtin. Li Bakurê Kurdistanê zimanê kurdî bi Alfabeya Hawarê tê nivîsandin ku Alfabeya Hawarê bi yekem hejmara kovara Hawar di 15ê gulana 1932an de dest bi weşanê kiriye ku heta 15ê tebaxa sala 1943an 57 hejmar hatiye weşandin. Alfabeya Hawarê ji aliyê nivîskar û demaziranêrê kovarê [[Mîr Celadet Bedirxan]] ve hatiye çêkirin.
=== Polîtîkayên asîmîlasyonê û astengîyên li hemberê zimanê kurdî ===
Bi avakirina dewleta tirk re zimanê kurdî ji aliyê dewleta tirk ve hatiye qedexekirin û xebatên zimanê kurdî hatine astengkirin. Bi caran hişyariyên trafîkê ku aliyê şaredariyan ve bi kurdî hatine nivîsandin ji aliyê rayedarên dewleta tirk ve hatine jêbirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/524552/kurtce-yazilar-bakanlik-talimatiyla-siliniyormus |sernav=Nivîsên bi kurdî bi talîmatên wezaretê hatine jêbirin. |malper=Evrensel }}&lt;/ref&gt; Bi caran sazî û dibistanên taybet ên ku bi zimanê kurdî perwerdahî dane zarokan ji aliyê dewleta tirk ve hatine girtin. Hemî saziyên medyayê ku bi zimanê kurdî weşan kirine hatine girtin û gelek rojnamevanên ku di saziyan de xebitîne hatine girtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://artigercek.com/guncel/khk-ile-kapatilan-kurtce-gazete-welat-internet-uzerinden-yayina-basladi-144935h |sernav=Rojnameya Kurdî ya girtî Welat dest bi weşanê kir |malper=Artı Gerçek |tarîx=2020-11-27 |roja-gihiştinê=2024-10-30 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;

=== Dîn ===
Piraniya kurdên Bakurê Kurdistanê misilmanên sunî ne lê hêjmareke girîng kurdên elewî jî hene. Piraniya zêde yê kurdan ji mezheba şafî ne lê bi kêmasî jî kurdên girêdayî mezheba hanêfî jî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Creating a Diaspora within a Country: Kurds in Turkey |paşnav=Houston |pêşnav=Christopher |weşanger=Springer US |tarîx=2005 |rr=403–414 |isbn=978-0-387-29904-4 |cih=Boston, MA |ziman=en |paşnavê-edîtor=Ember |pêşnavê-edîtor=Melvin |url=https://link.springer.com/referenceworkentry/10.1007/978-0-387-29904-4_40 |paşnavê-edîtor2=Ember |pêşnavê-edîtor2=Carol R. |paşnavê-edîtor3=Skoggard |pêşnavê-edîtor3=Ian |doi=10.1007/978-0-387-29904-4_40 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/13602009708716377 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914: Journal of Muslim Minority Affairs: Vol 17, No 2 |malper=web.archive.org |tarîx=2023-10-07 |roja-gihiştinê=2024-11-02 |doi=10.1080/13602009708716377 |roja-arşîvê=2023-10-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231007235740/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/13602009708716377 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

== Binpêkirinên mafên mirovan ==

Ji sala 1990an vir ve li Bakurê Kurdistanê gelek caran li dijî kesên sivîl zarok û girtiyên siyasî yên kurd di pêvajoyên binçavkirinê de ji aliyê hêzên dewleta tirk ve rastî xirabkarî, îşkence û binpêkirinên giran ên mafên mirovan hatine. Di dîrokên cihêreng de gelek zarokên kurd û kesên sivîl an jî siyasetmedarên kurd ji aliyê hêzên dewletê ve rastî îşkence û muameleya xirab hatine ku hinek ji wan ji polîs û leşkerên tirk ve hatine kuştin. Zarok rasterast bûne hedefa leşker û polîsên dewleta tirk ku hinek ji wan di encama êrişan de jiyana xwe jidest dane.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/4345/bu-ulkede-cocuklar-olduruluyor |sernav=Li welatê zarok têne kuştin. |malper=Evrensel |roja-gihiştinê=2024-10-11 }}&lt;/ref&gt;

Di serdemên dawî de binpêkirinên mafên mirovan ji sala 2015an vir bi awayeke berbiçav her ku çûye zêde bûye. Ji ber ku guh nedaye hişyariya rawestandina polêsên tirk di sala 2016an de li Bakurê Kurdistanê 5 zarok ji aliyê hêzên dewletê ve hatine kuştin.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://ihddiyarbakir.org/tr/cat/rapor?p=2&amp;Meta=%7BKategoriId:14528%7D |sernav=Raporên binpêkirina mafên mirovan |malper=ihddiyarbakir.org |roja-gihiştinê=2024-11-10 |ziman=tr |paşnav=Vertex |roja-arşîvê=2024-11-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241110121254/https://ihddiyarbakir.org/tr/cat/rapor?p=2&amp;Meta=%7BKategoriId:14528%7D |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Dîsa di heman salê de di dema şerê çekdarî de 22 zarok ji aliyê hêzên dewleta tirk ve hatine kuştin. Di heman demê ji ber êrîşên çekdarî 12 zarok birîndar bûne an jî bi awayeke mayîn de şopên birînan li ser laşê wan mane.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; Di sala 2016an de bi ji ber xwepêşandanên civakî di serdegirtina malan de 40 zarok hatine binçavkirin û hatine girtin. Îşkence û muameleya xerab a li dijî zarokên ku di demên qedexeyên derketina derve de hatin binçavkirin, hatine dîtin.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

Di dema binçavkirinê de herî kêm 6 zarok rastî îşkenceyê hatine û herî kêm 6 zarokên din jî li derve û li kolanan rastî tundûtîjiya hêzên dewleta tirk hatine.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; Di 29ê tîrmeha sala 2025an de dîmenên îşkencekirina du ciwanan li ser medyaya civakî hatiye belavkirin. Di dîmenên ku ji aliyê hinek siyasetmedarên Bakurê Kurdistanê û hinek saziyên çapameniyê hatine parvekirin hatiye dîtin ku du leşkerên tirk li îşkence li du ciwanan dikin. Li gorî agahiyên ku hatine parvekirin de hatiye diyarkirin ku dîmenên îşkencekirina ciwanan li navçeya [[Serê Kaniyê, Riha|Serêkaniyê ya Rihayê]] hatiye kişandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.instagram.com/reel/DMsh33VBBeS/?igsh=eTlvamZndTh5anhq |sernav=Instagram |malper=www.instagram.com |roja-gihiştinê=2025-07-30 }}&lt;/ref&gt;

Zarokên kurd ên ku kuştina wan veguheriyê bûyerên dramatîk û kuştina wan ketiye rojevê [[Kuştina Oxir Kaymaz|Uğur Kaymaz]], [[Kuştina Ceylan Önkol 2009|Ceylan Önkol]] û [[Kuştina Cemîle Çağırga 2015|Cemile Çağırga]] ye ku di dîrokên cihêreng de ji polês û leşkerên Tirkiyeyê ve hatine kuştin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/turkce/haberler/2015/09/150913_cizre_cemileninolumu_hatice_kamer |sernav=Dayika Cemîle Çagirga: 'Ew şevê bi cenazeyê keça min di hembêza min de bû, razam'' |malper=BBC News Türkçe |tarîx=2015-09-13 |roja-gihiştinê=2024-11-10 |ziman=tr}}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên heyî di navbera salên 1992 û 2022an de li Bakurê Kurdistanê herî kêm 350 zarokên kurd ji aliyê hêzên dewleta tirk ve hatine kuştin.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;

== Çand ==
=== Muzîk ===
Bakurê Kurdistanê çavkaniya çanda muzîka kevneşopî ya [[dengbêjî]] yê ye. Dengbejên navdar ên wekê [[Şakiro]], [[Reso]] û [[Huseynê Mûşî|Huseyno]] li bajarên Bakurê Kurdistanê jidayîk bûne. Di navbera salên 1982 û 1991ê gotin û tomarkirina muzika kurdî ji aliyê dewleta tirk ve hatiye qedexekirin. &lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Shoot the singer! music censorship today |url=https://archive.org/details/isbn_9781842775059 |weşanger=Zed Books |tarîx=2004 |isbn=978-1-84277-505-9 |cih=London |paşnavê-edîtor=Korpe |pêşnavê-edîtor=Marie }}&lt;/ref&gt; Di pêvajoya qedexekirina ziman û muzîka kurdî dengbêja navdar ê kurd Şakiro ji Bakurê Kurdistanê hatiye sirgûnkirin ku bi salan ew û malbata wî li bajarê cihêrengên Tirkiyeyê jiyan kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Rûdawê li Îzmîrê şopa dengbêj Şakiro şopand. |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2025-09-06 }}&lt;/ref&gt; Li gel hemî zext û qedexeyên dewleta tirk, dengbêjên kurd dîsa di warê çanda muzîka dengbêjiyê de pêşketinên girîng bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.mayakultur.com/4597/ |sernav=Qîrîna Xemgîn a Dîroka Windabûyî: Şakiro |malper=MayaKültür |tarîx=2023-06-05 |roja-gihiştinê=2025-09-06 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.serhatnews.com/bilinmeyen-yonleriyle-uc-unlu-kurt-dengbej-reso-sakiro-ve-huseyno |sernav=Sê Dengbejên Kurd ên Navdar bi Taybetmendiyên Wan ên Nenas: Reso, Şakiro û Huseyno |malper=Serhat News |tarîx=2022-01-03 |roja-gihiştinê=2025-09-06 |ziman=tr-TR }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rupelanu.org/yasakli-bir-dilin-direnisi-dengbejlik-1-8551h.htm |sernav=Berxwedana Zimanekî Qedexekirî: Dengbejî -1 |malper=Rûpela nû |tarîx=2020-02-03 |roja-gihiştinê=2025-09-06 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;

Ji ber zextên li ser zimanê kurdî û zindanî kirina wan, hunermendên kurd neçar dimînin ku koçê welatên ewropî bibin. Hunermendên kurd ên navdar ên wekê [[Şivan Perwer]], [[Hozan Kawa|Kawa]], [[Dîno]], [[Diyar]] û gelek hunermend û stranbêjên kurd heya roja îro ji ber ihtîmala girtin û zindanî kirina wan nikarin vegerin Bakurê Kurdistanê.

Muzîka kurdî ya kevneşopî ji aliyê çandî ve ji muzîka erebî, farisî û tirkî cuda ye û helbestên muzîka kurdî bi piranî ji aliyê kesên anonîm (nenas) ve hatine nivîsandin. [[Muzîka kurdî]] di warê tematîk de karakterek melankolîk û elejîk bû lê bi demê re melodiyên dilgeş û şad hatine afirandin. Folklora Kurdî ji sê cureyên wekê dengbêj, hozan û ji stranbêjên gelêrî pêk tên.

=== Wêje ===
Hinek çavkanî [[Eliyê Herîrî|Elî Herîrî]] (1425–1495) wekê yekem helbestvanê navdar ku bi kurdî nivîsiye dibînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/language/ |sernav=The Kurdish Language and Literature |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2024-10-31 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Wêjevanên navdar ên din ên ji Bakurê Kurdistanê [[Şerefxanê Bidlîsî]] ye ku nivîskarê [[Şerefname]]yê ye û [[Ehmedê Xanî]] ye ku destana netewî ya kurdî ''[[Mem û Zîn]]'' nivîsandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ifkurds.de/en/publications/item/66-mem-u-z%C3%AEn-%E2%80%93-a-classical-17th-century-epic.html |sernav=Mem u Zîn – A Classic Kurdish Epic from the 17th-Century |malper=ifkurds.de |roja-gihiştinê=2024-10-31 |ziman=en-gb }}&lt;/ref&gt; Wêjevanên kurd [[Ebdulsemedê Babek]] di sedsala 10an de, Elî Herîrî di sedsala 11an de jiyan kirine û wêjevanên din jî di navbera sedsalên 15an û 17an de jiyan kirine û bi zaravayê kurmancî nivîsandine. Di vê serdemê de navenda wêjeya kurdan [[Mîrektiya Botan]]ê û paytexta mîrektiyê navçeya [[Cizîr]]ê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kürt edebiyatına giriş |paşnav=Uzun |pêşnav=Mehmed |weşanger=İthaki |tarîx=2015 |isbn=978-975-273-251-3 |çap=9. baskı |cih=İstanbul |paşnav2=Blau |pêşnav2=Joyce |series=İthaki yayınları }}&lt;/ref&gt; Bi navçeya Cizîrê re bajarên [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] û [[Sine]] navendên din ên girîng ên [[wêjeya kurdî]] bûn.

Yekem helbestvanên kurd ên naskirî Ebdulsemedê Babek, Elî Herîrî, [[Melayê Batê]], Ehmedê Cizîrî, [[Feqiyê Teyran]] û Ehmedê Xanî ne. Di sedsalên 19 û 20an de wêjeya kurdî li gel [[zimanê kurdî]], bi taybetî [[wêjeya kurdî]] ya nivîskî eleqeyeke mezin û geşedaneke mezin dibîne. Çapemeniya kurd a ku bingehê çapemeniyê di sedsala 19an de hatiye avêtin di warê geşedana wêjeya kurdî de xwedî cihekî girîng e.&lt;ref name=&quot;Chyet2018&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Future of the Kurdish Language: an Egalitarian Scenario |paşnav=Chyet |pêşnav=Michael L. |weşanger=Institut français d’études anatoliennes |tarîx=2018 |rr=169–179 |isbn=978-2-36245-068-6 |url=http://dx.doi.org/10.4000/books.ifeagd.2225 }}&lt;/ref&gt; Yekem kovara kurdî bi navê [[Kurdistan (rojname)|Kurdistan]] di sala 1898an de li paytextê îro ya [[Misir]]ê li [[Qahîre]]yê derketiye.&lt;ref name=&quot;Chyet2018&quot; /&gt;

== Mijarên têkildar ==
* [[Dîroka Bakurê Kurdistanê]]
* [[Şewitandina gundên Bakurê Kurdistanê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Turkish Kurdistan}}
* [http://www.travel-images.com/kurdistan.html Galeriya wêneyan]

{{Parçeyên Kurdistanê}}
{{Parêzgehên Kurdistanê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}
{{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}}
{{Portal bar|Tirkiye|Kurdistan}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bakurê Kurdistanê| ]]
[[Kategorî:Demografiya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Guhertinên demografîk li Kurdistanê]]
[[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Herêma Başûrê Rojhilatê Anatolyayê]]
[[Kategorî:Herêma Rojhilatê Anatolyayê]]
[[Kategorî:Herêmên Tirkiyeyê]]
[[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]]
[[Kategorî:Kurdistan]]
[[Kategorî:Siyaseta Tirkiyeyê]]</text>
      <sha1>0racjjjr2d52erp7v3lypj8krobp7o6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103285</id>
      <parentid>2103284</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T18:40:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>Guhartoya [[Special:Diff/2103284|2103284]] yê [[Special:Contributions/Jrcordik|Jrcordik]] ([[User talk:Jrcordik|gotûbêj]]) şûnde kir</comment>
      <origin>2103285</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="98476" sha1="8tffniiyxu0zhontfn5kn80gi43syxv" xml:space="preserve">{{Ev gotar| di derbarê '''Bakurê Kurdistanê''' de ye. Ji bo gotarên din ên di derbarê [[Kurdistan]]ê de hûn dikarin li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}}
{{Multiple image
| align     = right
| direction = vertical
| header    = Bakurê Kurdistanê 
| width     = 350
| image1    = Bakurê Kurdistanê.png
| alt1      = 
| caption1  = Nexşeya sinorê Bakurê Kurdistanê.
| image2    = Kurdish majority Turkey-es.svg
| alt2      = 
| caption2  = Belavbûna [[kurd]]an li Bakurê Kurdistanê û li deverên din ên Tirkiyeyê.
}}
'''Bakurê Kurdistanê''' yek ji çar beşên erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye. Bakurê Kurdistanê di roja îro de di nava sinorê polîtîk ên [[Tirkiye]]yê de maye ku piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de bi parçekirina Kurdistanê re ji aliyê Tirkiyeyê ve hatiye kolonîze kirin. Bi damezrandina komara tirk re ji aliyê dewletê ve li hemberê [[zimanê kurdî|ziman]] û [[çanda kurdî]] polîtîkayên astengkirinê, zext û înkarkirinê hatiye destpêkirin ku heya roja îro berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://thekurdishproject.org/kurdistan-map/turkish-kurdistan/ |sernav=Explore Turkish Kurdistan |malper=The Kurdish Project |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-04-15 }}&lt;/ref&gt;

Bi damezrandina [[Tirkiye]]yê re, Bakurê Kurdistanê wekê perçeyek dagirkirî bê statû maye û nakokiyên pirsgirêka kurd û nakokiyên li ser pirsgirêkên li Bakurê Kurdistanê heya roja îro berdewam dike.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://m.bianet.org/bianet/medya/261007-kurtce-gazeteyle-kurt-toplumuna-ulasmak-istedik |sernav=Me xwestiye ku em bi rojnameyan xwe bigihîjin civaka kurd |malper=Bianet |ziman=tr |paşnav= }}&lt;/ref&gt; Partiyên siyasiyên Bakurê Kurdistanê hewl didin ku polîtîkayên [[Bişavtin|asîmîlasyonê]] û astengkirina li hemberê [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda kurdan]] û binpêkirinên mafên mirovan ku ji aliyê Tirkiyeyê ve tê pêk anîn kêm bikin an jî biguherînin. Bakurê Kurdistanê beşa herî zêde yê Kurdistanê ye ku bi awayeke tund di bin zextê hatiye asîmîlasyonê de ye û [[guhertinên demografîk]] û polîtîkayên valakirinê lê pêk hatiye.

Li gorî texmînan li Bakurê Kurdistanê nêzîkî 18 û 22 milyon [[kurd]] dijîn. Ji xeynî nifûsa heyî ya li Bakurê Kurdistanê di dîrokên cihêreng de ji ber valakirin û [[Şêwitandina gundên Bakurê Kurdistanê|şewitandina gundên Bakurê Kurdistanê]] ku di navbera salên 1990 û 2009an de ji aliyê Tirkiyeyê ve hatine şewitandin û hatine valakirin, bi sed hezaran kurd ji Bakurê Kurdistanê koçber bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://9koy.org/doguda-30-yil-once-koyleri-bosaltilip-zorunlu-goce-tabi-tutulan-insanlara-ne-oldu.html |sernav=Çi hat serê gelên ku 30 sal berê gundên wan hatin valakirin û bi darê zorê hatine koçberkirin? |malper=9.Köy |tarîx=2023-01-06 |roja-gihiştinê=2024-11-04 |ziman=tr |paşnav=admin }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ihd.org.tr/zorla-yerinden-etme-uygulamasi/ |sernav=Polotîkaya jicihkirina bi darê zorê – Komeleya Mafên Mirovan |roja-gihiştinê=2024-11-04 |ziman=tr |paşnav=Derneği |pêşnav=İnsan Hakları }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://t24.com.tr/haber/biz-koy-yakma-taburuyduk-1994te-30-koyu-yaktik,243668 |sernav='Em tabûra şewitandina gundan bûn, di sala 1994an de me 30 gund şewitand' |malper=T24 |roja-gihiştinê=2024-11-04 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt; Tê texmînkirin ku di roja îro de li deverên din ên Tirkiyeyê, [[Ewropa]] û li welatên cihêrengên cîhanê nêzîkî 6-8 milyon kurd ên Bakurê Kurdistanê dijîn.

== Etîmolojî ==
Navê Bakurê Kurdistanê naveke erdnîgarî ye ku beşa herî bakurê [[Kurdistan]]ê destnîşan dike.

Bakurê Kurdistanê navê xwe ji navê ji navê [[Kurdistan]]ê wergirtiye ku navê Kurdistanê ji du peyvên hevgirtî yên ''kurd'' ku [[kurd]]an desnîşan dike û ji peyva ''îstan'' pêk tê ku peyveke îranî ye ku cih an welatan destnîşan dike. Bi her du peyvên hevgirtî yên ''kurd'' û ''îstan'' navê ''Kurdistanê'' derdikeve ku welatê kurdan destnîşan dike an jî tê wateya welatê kurdan.

== Erdnîgarî ==
=== Rûber ===
{{Nexşeya Bakurê Kurdistanê|mezinahî=450px|hêl=right|sernav=Nexşeya topografiya Bakurê Kurdistanê}}

Bakurê Kurdistanê xwedî erdnîgariyeke çiyayî ye ku li herêmê gelek deşt û çiyayên bilind hene. Bilindeya herî bilind ê Bakurê Kurdistanê [[Çiyayê Agirî|Çiyayê Agiriyê]] ku bilindahiya Çiyayê Agiriyê digihîje 5.137 mêtreyê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y. |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y. |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F. |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1998JVGR...85..173Y |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}&lt;/ref&gt; Duyem bilindeya herî bilind ê Bakurê Kurdistanê [[Cîlo|Çiyayên Cîloyê]] (4.116 mêtre) û sêyem bilindeya herî bilind ê Bakurê Kurdistanê [[Çiyayê Sîpan]]ê (4.058 mêtre) ye.

Bakurê Kurdistanê çavkaniya her du çemên girîng ên wekê çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ye. Yek ji çemên girîng ê Bakurê Kurdistanê [[Çemê Miradê]] ye ku li gel [[Ava Reş (Firat)|Çemê Ava Reş a Ezirganê]] yek ji çavkaniyên girîng ê Firatê ye. Gola herî mezinê Bakurê Kurdistanê [[Gola Wanê]] ye ku bi rûbera rûava bi qasê 3.713 km² yê gola herî mezinê [[Kurdistan]]ê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Lake-Van |sernav=Lake Van {{!}} Turkey, Map, History, &amp; Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2024-10-21 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piştî Gola Wanê çend golên çêkirî yên wekê [[Bendava Rihayê]] ku gola çêkirî ya herî mezin ê Bakurê Kurdistanê ye û [[Bendava Kebanê]] ye ku di nav sinorên parêzgehên [[Riha (parêzgeh)|Riha]] û [[Xarpêt (parêzgeh)|Xarpêtê]] de hatine avakirin.

Li gel herêmên çiyayî li herêmên jorîn deştên bilind ên tektonîk jî hene. Deştên sereke yên herêma jorîn [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Îdirê]] û [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]] ye. Li herêma jêrîn jî deşta berfirehê [[Deşta Heranê]] cih digire. Rêzçiyayên [[Toros]] ên Başûr [[Kurdistan]]ê ji rojava ve ber bi rojhilat ve dike du beş. Toros ji li herêma jêrîn ji bajarê [[Gurgum]]ê ve dest pê dikin û ber bi rojhilatê ve heya Colemêrgê dirêj dibin. Bi dawî bûna Torosan rêzeçiyayên [[Zagros]]an dest pê dikin. Li herêma [[Colemêrg]]ê çiya bilind û asê dibin ku bilindahiya wan digêje 4000 mêtreyan.&lt;ref&gt;Cheterian, Vicken (2015). Open Wounds: Armenians, Turks and a Century of Genocide. Oxford and New York City: Oxford University Press. p. 65. ISBN 978-1-84904-458-5. As a result of policies such as these, the expression Armenian Plateau, which had been used for centuries to denote the mountainous highlands around Lake Van and Lake Sevan, was eliminated and replaced by the expression 'eastern Anatolia'.&lt;/ref&gt;

=== Bakurê Torosan ===
Bakurê Torosan ji aliyê başûrê rojava ve, ji [[Gurgum]]ê despê dike heya [[Sêwas|Sêwazê]], ji Sêwasê heya [[Qers]]ê herêmên jorîn a Bakurê Kurdistanê ye ku gelek deşt û çiyayên bilind di xwe de vedigire. Bi bandora çiyayên torosan ku rê ber avhewaya germa jêrîn a [[Deryaya Navîn]] hatiye girtin ku ji ber bandora çiyayên torosan herêmên jorîn li gorî herêmên jêrîn hênik e. Li herêma çiyayî jorîn li gel çiyayên bilind, deştên bilind ên tektonîk ên wekî [[Deşta Meletiyê]], [[Deşta Mûşê]] [[Deşta Erziromê]], [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]] û [[Deşta Îdirê]] heye ku bilindahiya navîn a ji asta deryayê 1500 mêtre ye.

Xalên herî bilind ên Bakurê Kurdistanê li herêma jorîn e ku çiyayên bilind wekê [[Çiyayê Agirî]], [[Sîpanê Xelatê|Çiyayê Sîpanê]] [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]] a Bidlîsê ku her sê çiya çiyayên volkanîk ên vemirandî ne li vê herêmê ne. Çiyayê volkanîk a Tendûrekê û [[Cîlo|Çiyayê Cîloyê]] li vê herêmê ye. Di heman demê de herêma jorîn jêderka çemên [[Dîcle|Dicle]] û [[Firat]]ê ye ku ev her du çem ji herêma jorîn derdikevin. (Her çiqas Dîcle çemekî herêma jêrîn be jî lê bi nizilîna binê erdê re çavkaniya xwe yê sereke ji Gola Xezer a Xarpêtê werdigire) Çemê Miradê, Çemê Munzirê û Çemê Avareş a Ezirganê ku bi hev re çavkaniyên girîng ên Firatê ne li herêma jorîn e. Jiber hewaya hênik serê çiyayên bilind ên wekê Çiyayê Agirî û Çiyayê Sîpanê her dem qeşahirtî ye. [[Gola Wanê]] ku goleke tektonîk e li herêma jorîn e.

=== Başûrê Torosan ===
Berevajiyê herêma jorîn herêma jêrîn a başûrê torosan ji xeynî hinek deveran bi gelemperî deşt, berrî rast û germiyan e. Li herêma jêrîn ji Dîlok û Rihayê heya Siwêregê cih bi cih bi girik in. Piştî Siwêregê Çiyayê Qerejdaxê despêdike heya ku digihêje çiyayên Mazî û Mêrdînê. Çiyayê volkanîk a Qerejdaxê çiyayeke serbixwe ye ku bi bilindahiya 1.952 mêtreyê li ser deşta di navbera [[Amed]] û [[Riha]]yê de cih digire. Çiyayên Maziyê çiyayeke volkanîk ê herêma jêrîn e.

Li herêma botan çiyayên Herekol û Cûdî cih digirin ku rêzeke çiyayî ya asê û bilind ên ku ber bi Başûrê Kurdistanê û Rojavayê Kurdistanê ve diçin.

Li rojava Deşta Dîlokê û Deşta Tilbişarê û li dorhêla Amedê jî, Deşta Gewran û Deşta Amedê hene. Deşta Gewran di navber a [[Erxenî]] û Qerejdaxê de cih digirê ku berfirehiya deştê 15 hezar hektar berfireh e. Berfirehiya Deşta Amedê 40 hezar hektar berfireh e.

Li Rihayê Deşta Heranê berfirehê heye ku di warê çandiniyê de deşteke girîng e. Yek ji deştên girîng ên herêma jêrîn Deşta Mêrdînê ye ku bi Deşta Heranê re qadê herî girîng ên çandiniyê ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Taurus-Mountains |sernav=Taurus Mountains {{!}} mountains, Turkey {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-04-15 }}&lt;/ref&gt;

=== Parêzgeh û navendên parêzgehên Bakurê Kurdistanê ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:600px;&quot;
|+
|-
! Parêzgeh !! Navçe / serbajar !! Nexşe
|-
! [[Adiyeman (parêzgeh)|Adiyeman]] 
|| [[Aldûş]], [[Bêsnî]], [[Komîşîr]], [[Semîsad]], '''[[Semsûr]]''', [[Sergol]], [[Sincik]], [[Tût]]
|| [[Wêne:Navçeyên Semsûrê.png|80px]]
|-
! [[Agirî (parêzgeh)|Agirî]]
|| [[Avkevir]], [[Bazîd]], [[Dutax]], [[Giyadîn]], [[Patnos]], '''[[Qerekose]]''', [[Xamûr]], [[Zêtka]]
|| [[Wêne:Navçeyên Agiriyê.png|80px]]
|-
! [[Batman (parêzgeh)|Batman]]
|| '''[[Êlih]]''', [[Heskîf]], [[Hezo]], [[Kercews]], [[Qabilcewz]], [[Qubîn]]
|| [[Wêne:Navçeyên Batmanê.png|80px]]
|-
! [[Bidlîs (parêzgeh)|Bidlîs]]
|| '''[[Bidlîs]]''', [[Elcewaz]], [[Motkî]], [[Norşîn]], [[Tetwan]], [[Xelat]], [[Xîzan]]
|| [[Wêne:Navçeyên Bidlîsê.png|80px]]
|-
! [[Bîngol (parêzgeh)|Bîngol]]
|| [[Azarpêrt]], [[Bongilan]], [[Çêrme]], '''[[Çewlîg]]''', [[Dara Hênî]], [[Kanîreş]], [[Gêxî]], [[Xorxol]]
|| [[Wêne:Navçeyên Bîngolê.png|80px]]
|-
! [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]]
|| '''[[Mamekî]]''', [[Melkişî]], [[Mêzgir]], [[Pêrtag]], [[Pilemor]], [[Pulur]], [[Qisle]], [[Xozat]]
|| [[Wêne:Navçeyên Dêrsimê.png|80px]]
|-
! [[Diyarbekir (parêzgeh)|Diyarbekir]]
|| [[Bismil]], [[Çêrmûg]], [[Çinar]], [[Erxenî]], [[Farqîn]], [[Gêl]], [[Hezro]], [[Hênê]], [[Karaz]], [[Licê]], [[Pasûr]], [[Pîran]], [[Şankuş]]&lt;br&gt;Bajarê Mezin a '''[[Amed]]ê''': [[Bajarê Nû]], [[Payas]], [[Rezik]], [[Sûr]]
|| [[Wêne:Navçeyên Diyarbekirê.png|80px]]
|-
! [[Entab (parêzgeh)|Entab]]
|| [[Kele]], [[Bêlqîs]], [[Cîngîve]], [[Girgamêş]], [[Îslahiye]], [[Kurudere]], [[Alêban]], [[Tilbişar]], [[Şahînbeg]]
|| [[Wêne:Navçeyên Entabê.png|80px]]
|-
! [[Erdêxan (parêzgeh)|Erdêxan]]
|| −
|| [[Wêne:Navçeyên Erdêxanê.png|80px]]
|-
! [[Erzîrom (parêzgeh)|Erzîrom]]
|| [[Aşqela]], [[Azort]], [[Bardîz, Erzîrom|Bardîz]], [[Çêrmik, Erzîrom|Çêrmik]], [[Espîr]], [[Hesenqela]], [[Narman]], [[Norgeh]], [[Oltî]], [[Oxlê]], [[Parsîna Jor]], [[Pasîna Jêr, Erzîrom|Pasîna Jêr]],  [[Qereçoban]], [[Qereyazî]], [[Tawûsker]], [[Tatos]], [[Tortim]], [[Xinûs, Erzîrom|Xinûs]]&lt;br&gt;Bajarê Mezin a '''[[Erzîrom]]ê''': [[Palandoken]], [[Yakutiye]]
|| [[Wêne:Navçeyên Erzîromê.png|80px]]
|-
! [[Erzîngan (parêzgeh)|Erzîngan]]
|| [[Cîmîn|Cimnî]], [[Egîn]], '''[[Ezirgan]]''', [[Gercan]], [[Îlîç]], [[Kemax]], [[Mose]], [[Qerequlak]], [[Têrcan]]
|| [[Wêne:Navçeyên Ezirganê.png|80px]]
|-
! [[Hekarî (parêzgeh)|Hekarî]]
|| '''[[Colemêrg]]''', [[Çelê]], [[Gever]], [[Şemzînan]]
|| [[Wêne:Hakkari districts-ku.png|80px]]
|-
! [[Îdir (parêzgeh)|Îdir]]
|| [[Başan]], '''[[Îdir]]''', [[Qulp]], [[Têşberûn]]
|| [[Wêne:Navçeyên Îdirê.png|80px]]
|-
! [[Kilîs (parêzgeh)|Kilîs]]
|| −
|| [[Wêne:Navçeyên Kilîsê.png|80px]]
|-
! [[Meletî (parêzgeh)|Meletî]]
|| [[Arabkîr]], [[Arga]], [[Aywalî]], [[Çirmik]], [[Darende]] , [[Erxewan]], [[Hekîmxan]], [[Keferdîz]], [[Melediya kevn]], '''[[Meletî]]''', [[Muhacîr, Meledî|Muhacîr]], [[Qela, Meletî|Qela]], [[Şîro]], [[Yazixan]]
|| [[Wêne:Navçeyên Meletiyê.png|80px]]
|-
! [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]]
|| [[Artuklu]], [[Kerboran]], [[Dêrik]], [[Qoser]], [[Şemrex]], [[Midyad]], [[Nisêbîn]], [[Mehsert]], [[Stewr]], [[Rişmil]]
|| [[Wêne:Navçeyên Mêrdînê.png|80px]]
|-
! [[Mereş (parêzgeh)|Mereş]]
|| −
|| [[Wêne:Navçeyên Mereşê.png|80px]]
|-
! [[Mûş (parêzgeh)|Mûş]]
|| [[Dêrxas]], [[Gimgim]], [[Kop]], [[Milazgir]], '''[[Mûş]]''', [[Tîl]]
|| [[Wêne:Navçeyên Mûşê.png|80px]]
|-
! [[Osmaniye (parêzgeh)|Osmaniye]]
|| −
|| [[Wêne:Osmaniye districts.png|80px]]
|-
! [[Qers (parêzgeh)|Qers]]
|| [[Cilawûz]], [[Dîxor]], [[Kaxizman]], '''[[Qers]]''', [[Sarîqamîş]], [[Selîm, Qers|Selîm]], [[Şûrêgel]], [[Zarûşad]]
|| [[Wêne:Navçeyên Qersê.png|80px]]
|-
! [[Riha (parêzgeh)|Riha]]
|| [[Bêrecûk]], [[Curnê Reş]], [[Hewenc]], [[Herran]], [[Kaniya Xezalan]], [[Pirsûs]], [[Serê Kaniyê]], [[Sêwreg]], [[Wêranşar]], [[Xelfetî]]&lt;br&gt;Bajarê Mezin a '''[[Riha]]yê''': [[Eyûbî, Riha|Eyûbî]], [[Qerekoprî]] (Pira Reş), [[Xelilî]]
|| [[Wêne:Navçeyên Rihayê.png|80px]]
|-
! [[Sêrt (parêzgeh)|Sêrt]]
|| [[Dih]], [[Hawêl]], [[Misirc]], '''[[Sêrt]]''', [[Şêrwan]], [[Tilo]], [[Xisxêr]]
|| [[Wêne:Navçeyên Sêrtê.png|80px]]
|-
! [[Sêwas (parêzgeh)|Sêwas]]
|| [[Macîran]], [[Qoçgîr]],[[Dîvrîgî]],
|| [[Wêne:Navçeyên Sêwasê.png|80px]]
|-
! [[Şirnex (parêzgeh)|Şirnex]]
|| [[Basan]], [[Cizîr]], [[Elkê]], [[Hezex]], [[Qilaban]], [[Silopî]], '''[[Şirnex]]'''
|| [[Wêne:Navçeyên Şirnexê.png|80px]]
|-
! [[Wan (parêzgeh)|Wan]]
|| [[Bêgirî]], [[Ebex]], [[Elbak]], [[Erdîş]], [[Ertemêtan]], [[Miks]], [[Qerqelî]], [[Mehmûdî]], [[Şax]], [[Payîzava]], [[Westan]], [[Rêya Armûşê]], [[Tuşpa]]
|| [[Wêne:Navçeyên Wanê.png|80px]]
|-
![[Gumuşxane|Gumusxane]]
|[[Şiran|Şirân]], [[Kelkit|Kêlkît]]
|[[Wêne:Gumusxane.jpg|alt=Gumusxane Qert|çep|frameless|93x93px]]
|-
! [[Xarpêt (parêzgeh)|Xarpêt]]
|| [[Baskîl]], [[Dep]], [[Egîna Jêrîn]], [[Keban]], [[Maden]], [[Palo]], [[Qerebaxan]], [[Qowanciyan]], '''[[Xarpêt]]''', [[Xulaman]] [[Xûx]]
|| [[Wêne:Navçeyên Xarpêtê.png|80px]]
|-
! [[Xetay (parêzgeh)|Xetay]]
|| −
|| [[Wêne:Hatay location districts.png|80px]]
|}

== Avhewa ==
Çiyayên [[Toros]]an wekî dîwarekî bilind avhewaya bejahî ya jorîn nahêle derbasî herêma jêrîn bibe. Li gorî başûrên torosan, bakurê torosan rûerd gelek bilind e ku ev jî di warê avhewayê de cihêrengî cêdike. Herêma jorîn li gorî herêma jêrîn di mehên havînan de hênik e di mehên zivistanan de sar û bi berf e. Germahiya navînî ya herêma jorîn di navbera 25 û 30 pile de diguhere. Zivistana herêma jorîn sar e ku di mehên zivistanan de germahiya herêma jorîn heta -24 û -30 pileyan dadikeve. Bajarên [[Erzirom]] û [[Qers]]ê bajarên herî bilind û sar ên Kurdistanê ne ku bi mehan berf li erdê dimîne.

Di mehên zivistanan de li herêmên çiya û bilind ên wekî [[Wan]], [[Şirnex]], [[Sêrt]], [[Colemêrg]], [[Erzirom]] û [[Qersê]] berfeke zêde dibare. Berfa zêde hinek caran dibe sedema aşîtan ku ji girên bilind têne xwarê.

Li rojavayê, li herêmên bajarên [[Elezîz]], [[Meledî]], [[Semsûr]] û [[Mereşê]] rûerd hewqas ne bilind e. Her çiqas çiya û girik hebin jî rûerd navrast e. Baran zêde dibarê û li gorî hinek deverên herêma jorîn di mehên zivistanan de hênik e.

Rêza Torosan nahêlin ku hewaya germ a Deryaya Navîn ji herêma jêrîn ber bi herêma jorîn ve here. Ji ber vê yekê di mehên havînan de li herêma başûrê torosan hewa gelek germ û ziwa ye. Ev jî li bajarên [[Dîlok]], [[Riha]], [[Amed]] û [[Mêrdîn]]ê dibe sedema germahiyeke zêde. Li herêma jêrîn germahî li siyê 40 - 45 pile ye. Di mehên zivistanan de herêm bi gelemperî bi baran e û berf kêm e. Ji bilî çend deşt, rast, navrast û beriyan, Kurdistan welatekî çiyayî ye. Çiya, cih û avhewaya Kurdistanê mercên dar û daristanan çêdikin. Berê piraniya çiya û herêmen Bakurê bi daristan bûn. Ji ber xizanî û nezaniyê sal bi sal xelk dar û beran dibire û ji bo şewatê bi kar tînin. Ji aliyê din ve li herêmên ku erd û zevî kêm in, daristanan dibirin û cîhên wan dikin erd. Li wir çandiniyê dikin. Di van salên dawî de dewleta Tirk ji bo şikandina şerê gerîlla agir berdidin daristanên Bakur û ew dişewtînin. Li Bakur darên berû, mazî, benav, benîşt, qizwan, hevirs û merx hene. Li ber çem û cihên avî ji darên gûz, spîndar û bih jî gelek in.

== Dîrok ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Bakurê Kurdistanê}}

=== Pêşdîrok ===
[[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji girê arkeolojîk ê Girê Mirazan ku dîroka girê ji 10.000 salên {{bz}} vedigere.]]
[[Wêne:Hasankeyf Castle.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Heskîfa kevn û Şûnwarên Heskîfê ku dîroka niştecîbûna mirovî ji 12.000 salên {{bz}} ve vedigeriyaye. Ev şûnwara kevnare niha di bin Bendava Heskîfê de winda bûye.]]
Bakurê Kurdistanê wekî deverên din ên [[Kurdistan]]ê yek ji cihê herî kevn ên cîhanê ye ku malavaniya mirovahiyê kiriye. Di lêkolînên arkeolojîk ên ku li qadên arkeolojîk ên li navçeyên [[Bismil]]ê, [[Erxenî]] û [[Farqîn]] a [[Amed]]ê hatine kirin de delîlên jiyana mirovan hatiye dîtin ku dîroka wan ji 10.000 salên {{bz}} vedigere. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên li Gira Kortikê derketiye holê ku ji 10.400 û 9.250 salê {{bz}} vir ve jiyana mirovî li [[Kurdistan]]ê heye. Di lêkolînên arkeolojîk de li heman herêmê li [[Qota Berçem]]ê ku li navçeya [[Erxenî]] ya Amedê ye delîlên jiyanê hatiye dîtin ku diroka wî ji 8.000 salên berê zayînê vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.sur.bel.tr/tarihce |sernav=Dîroka Bakurê Kurdistanê |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2024-10-21 |roja-arşîvê=2020-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200520182027/http://www.sur.bel.tr/tarihce |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;
Bermahiyên ji serdemên paleolîtîk û mezolîtîkê di [[Şikeftên Hasûnî]] ya li nêzîkê [[Farqîn]]ê û [[Şikeftên Hîlarê]] ya li nêzîkî navçeya [[Erxenî]] yê hatine tespîtkirin.

Yek ji cih ên herî kevn ên li Bakurê Kurdistanê ku malavaniya mirovahiyê kiriye cihên neolîtîkên wekî [[Newala Çorî]] û [[Girê Mirazan]] e ku dîroka wan ji sedsala 10ê {{bz}} vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.wmf.org/blog/celebrating-our-new-affiliation-global-heritage-fund/preservation_by_design_partnerships/current_projects/gobekli_tepe_turkey |sernav=All Posts |malper=World Monuments Fund |roja-gihiştinê=2024-10-21 |ziman=en |roja-arşîvê=2024-09-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240909170101/https://www.wmf.org/blog/celebrating-our-new-affiliation-global-heritage-fund/preservation_by_design_partnerships/current_projects/gobekli_tepe_turkey |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5612/ |sernav=The Archaeological Site of Göbeklitepe - UNESCO World Heritage Centre |malper=web.archive.org |tarîx=2018-03-31 |roja-gihiştinê=2024-10-21 |roja-arşîvê=2018-03-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180331174301/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5612/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Tê texmîn kirin ku Girê Mirazan perestgeha herî kevn ê cîhanê ye. Cihwarbûyina li herêmê li dora 9.000 salên berî zayînê wekê şûnwarên neolîtîk ên [[Neolîtîka A ya berî Cervaniyê]] li nêzîkê Gola Îbrahîm e (Gola Masiyan) ku li [[Riha]]yê ye derketiye holê.

Navçeya Heskîfa kevn ku niha di bin ava Bendava Heskîfê de maye yek ji qadên arkeolojîk ên Bakurê Kurdistanê bû. Di lêkolînên arkeolojîk ên ku li Girê Heskîfê hatibûn kirin de hatiye dîtin ku jiyana mirovî ya li [[Heskîf]]ê ji 3.500 salên berê zayînê heya 12.000 salên berê zayînê diçe. Şûnwarê kevnar a Heskîfê li gel hemî hewlên nerazîbûna li dijî bendavê bi [[Bendava Heskîfê]] ku ji aliyê dewleta tirk ve li ser [[Dîcle|Çemê Dîcleyê]] hatiye avakirin dimîne di bin avê de. Heskîf a kevn bi bilind bûna avê re di 20ê gulana sala 2020an de bi temamî di bin avê de winda bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nytimes.com/2020/07/05/world/middleeast/turkey-erdogan-hasankeyf-Ilisu-dam.html |sernav=An Ancient Valley Lost to 'Progress' }}&lt;/ref&gt;

Di vê serdemê de ji ber ku Bakurê Kurdistanê beşek ji Heyva Biadan a kevnar e, Bakurê Kurdistanê bi awayekê bi lez ketiye bin bandora [[Şoreşa Neolîtîkê|Şoreşa Neolîtîk]] a ku çandinî lê berbelav bûye.

=== Serdema kevnare ===
[[Wêne:Near East 1400 BCE.png|thumb|çep|Rengê zer a tarî di 1400 salê {{bz}} de serweriya mîtaniyan destnîşan dike.]]
Li navçeya Heranê ya bi ser parêzgeha [[Riha]]yê ve belgeyên ku bi tîpên mixî hatiye nivîsandin hatine dîtin ku dîroka belgeyê ji 2300 salên berê zayînê ve vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Chow |pêşnav=Y. W. |paşnav2=Pietranico |pêşnav2=R. |paşnav3=Mukerji |pêşnav3=A. |tarîx=1975-10-27 |sernav=Studies of oxygen binding energy to hemoglobin molecule |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/6 |kovar=Biochemical and Biophysical Research Communications |cild=66 |hejmar=4 |rr=1424–1431 |doi=10.1016/0006-291x(75)90518-5 |issn=0006-291X |pmid=6 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Anderson |pêşnav=T. R. |paşnav2=Slotkin |pêşnav2=T. A. |tarîx=1975-08-15 |sernav=Maturation of the adrenal medulla--IV. Effects of morphine |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/7 |kovar=Biochemical Pharmacology |cild=24 |hejmar=16 |rr=1469–1474 |doi=10.1016/0006-2952(75)90020-9 |issn=1873-2968 |pmid=7 }}&lt;/ref&gt; Di nav van belgeyan de belgeyek heye ku diyar dike ku li [[Herran]]ê di [[Perestgeha Sîn]] de peymanek hatiye çêkirin. Di vê heyamê de Bakurê Kurdistan yek ji navendên herî girîng ên baweriya pagan bû ku perestgehên xwedawendê heyvê [[Sîn]] û xwedawendê rojê [[Utu]] hebûn. Li gorî belgeyên dîrokî di sala 2000ê {{bz}} de mîtaniyên hurî li Bakurê Kurdistan bicih bûne. Mîrekiya herî hêzdarê vê serdemê mîrektiya mîtaniyên hurî ye ku li [[Amed]]ê hatiye avakirin. [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] wekî hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li bakur bi hîtîtiyan re, li rojava bi Misrê re, li başûr bi kassîtan re û li rojhilat jî bi asûriyan re sinorê împeratoriyê hebû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |rr=11 |roja-gihiştinê=2024-10-22 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Yek ji şaristaniyên mezin ên herêmê hîtîtîbûn ku di navbera salên 1750 û 1650yên {{bz}} de li ser axa Bakurê Kurdistanê û Rojavayê Kurdistan a îro împaratoriyeke berfireh û împeratoriyeke bihêz avakirine. Hîtîtî civakeke hind û ewropî bûn ku yek ji yekem şaristaniyên mezin ên Serdema Bronzê bûn ku împeratoriyeke mezin li herêmên Bakurê Kurdistanê, [[Rojavayê Kurdistanê]] û li tevahiya [[Anatolya]]yê ava kirine. Tê texmîn kirin ku hîtîtî ji [[Deryaya Reş]] wêdetir hatine û di destpêka hezarsala 2em ê {{bz}} de li tevahiya Anatolyayê û li hinek deverên [[Kurdistan]]ê bi cih bûne. Hîtîtiyan rêzeke serwerî ava kirine ku di nav de [[Padîşahiya Kussarayê]] (sala 1750 {{bz}}), [[Padîşahiya Kaneşê]] an Neşa (salên 1750 û 1650 {{bz}}) û li dor sala 1650yê {{bz}} de împeratoriyeke bi mezinahiya navîn avakirine ku navenda împeratoriyê bajarê [[Hattusa]]yê bû&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |ziman=en |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:A Mede King relief in Louvre Museum, Paris.jpg|thumb|Rolyefa qiralekî [[med]]î li Muzexaneya Louvre ya Parîsê.]]
Di salên 550 û 650 yê {{bz}} de medî li Bakurê Kurdistanê, li seranserê Kurdistanê, Anatoliya û li seranserê [[Îran]] a îro împeratoriyeke mezin ê berfireh ava kirine. Medî cara ewil bi qralê asûrî Salmaneser III hatine nasîn kirin. Di nivîsarên di serdema Selmaneser (858-824 {{bz}}) de bi navê &quot;Mada&quot; hatine tomarkirin. Tê texmîn kirin ku di dawiya hezarsala 2ê {{bz}} de pêşiyên mediyan li herêma [[Rojhilata Kurdistanê]] ya îro derketine û bi belavbûna wan re di salên paşerojê de sinorên Medyayê di heyama çend sed salan de her ku çûye berfirehtir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of Iran. 2: The Median and Achaemenian periods / ed. by Ilya Gershevitch |weşanger=Cambridge Univ. Pr |tarîx=1985 |isbn=978-0-521-20091-2 |çap=6. print |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gershevitch |pêşnavê-edîtor=Ilya }}&lt;/ref&gt; Medî bi kêmanî ji sedsalên 12 û 11ê berî zayînê de li rojavayê Îranê û li Rojhilata Kurdistanê ya îro jiyan kirine. Bandora wan ê li temamiya herêmê ji nîvê duyem a sedsala 8ê berî zayînê ve dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The culture and social institutions of ancient Iran |paşnav=Dandamaev |pêşnav=M. A. |weşanger=Cambridge Univ. Press |tarîx=2004 |isbn=978-0-521-61191-6 |çap=1 |cih=Cambridge |paşnav2=Lukonin |pêşnav2=Vladimir Grigorʹevič |paşnav3=Kohl |pêşnav3=Philip L. |paşnav4=Dandamaev |pêşnav4=M. A. }}&lt;/ref&gt;

Di serdema vê demê de îhtimaleke mezin ku gelên hind û îranîaxiv ji di beriya medan de bi kêmî ve 500 û 1000 sal berê li Rojhilata Kurdistanê û Îranê bi cih bûne. Piraniya zanyaran bawer dikin ku hatina nifûsa hind û îranîaxiv ji bo Rojhilata Kurdistanê û Îranê tenê bi koçberiyeke girseyî pêk nehatiye. Hatina hind û îraniyan di destpêkê hezarsala 2ê {{bz}} de bi komên piçûk ên koçber hêdî hêdî ji aliyê bakurê rojhilat ve di heyamek dirêj de ber bi rojava ve hatine. Ev komên koçber bi demê re dibin sedema afirandin komên çandî û zimanî yên cihêreng ku yek ji wan koman di dawiyê bi navê medî hatine binavkirin û medî derketine holê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2021 |sernav=The Median Confederacy |url=https://www.academia.edu/34285360 |kovar=King of the Seven Climes |rr=39 }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema navîn ===
[[Wêne:Nexşeya Xanedana Merwaniyan.svg|thumb|çep|Nexşeya Xanedaniya Merwaniyan.]]
Di serdema navîn de Bakurê Kurdistanê derbasî rêveberiyên desthilatdariyên herêmî dibe. [[Xanedana Merwaniyan|Xanedaniya Merwaniyan]] xanedaniyeke kurd bû ku di serdema navîn de li Bakurê Kurdistanê hikûm kiriye. Xanedaniya Merwaniyan di sala 982ê {{pz}} de ji aliyê [[Bazê Dostikî]] ve hatiye damezrandin ku damezrênerê xanedaniyê Bazê Dostikî gelek herêmên xanedaniyê bi şervanî ya xwe navdarî bidest xistiye û ji nîvê sedsala 10an ve li Bakurê Kurdistanê dest bi bidest xistina bajaran kiriye. Di destpêkê de ber bi başûr ve diçe û [[Erdîş]]ê û çeperên li derdora navçeyê bidest dixe. Piştre bandora xwe xurt dike [[Amed]], Farqîn û [[Nisêbîn]]ê ku di bin desthilatdariya buweyhiyan de bûn bidest dixe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Stein |pêşnav=J. M. |tarîx=1975-09-15 |sernav=The effect of adrenaline and of alpha- and beta-adrenergic blocking agents on ATP concentration and on incorporation of 32Pi into ATP in rat fat cells |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/12 |kovar=Biochemical Pharmacology |cild=24 |hejmar=18 |rr=1659–1662 |doi=10.1016/0006-2952(75)90002-7 |issn=0006-2952 |pmid=12 }}&lt;/ref&gt;

Herêma ku Xanedaniya Merwaniyan lê hatibû avakirin erdnîgariyeke mezin ê bi navê zewezân bû ku ev erdnîgarî herêmeke berfireh vegirtiye ku sinorên herêma xanedaniyê li başûr ji bakurê [[Mûsil]]ê dest pê dikir heta sinorê [[Xelat]]ê, li rojhilat ji bajarê [[Selmas]] a [[Rojhilata Kurdistanê]] despê dikir û li rojava heya [[Amed]]ê dirêj dibû. Paytexta xanedaniyê bajarê [[Farqîn|Meyafariqînê]] bû (navçeya [[Farqîn]] a îro) ku xanedanî nêzîkî 100 salan li deverên ku bakur, rojhilat û başûrê [[Kurdistan]]ê vedigire, hikûmdariyê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Wasil ibn 'Ata' als Prediger und Theologie |paşnav=ʻAṭāʼ |pêşnav=Wāṣil ibn |weşanger=BRILL |tarîx=1988 |isbn=978-90-04-08369-1 |ziman=en |url=https://books.google.de/books?id=tPsUAAAAIAAJ&amp;lpg=PA623&amp;dq=The%20Encyclopedia%20of%20Islam,%20Volume%206,%20marwan&amp;hl=tr&amp;pg=PA624#v=onepage&amp;q=The%20Encyclopedia%20of%20Islam,%20Volume%206,%20marwan&amp;f=false }}&lt;/ref&gt;

Di sala 1085an de artêşa selçûqiyan êrîşê axa merwaniyan (Bakurê Kurdistanê) dike piştê şerekî dijwar piraniya axa merwaniyan dagir dike. Mîrê merwanî yê dawî Mensur heta mirina xwe ya sala 1096an li Cizîrê jiyan dike.

Heya sala 1171ê bi damezrandina dewleta eyûbîyan hinek herêmên Bakurê Kurdistanê ku ji aliyê salçuqiyan ve hatibû dagirkirin beşdarî axa eyûbiyan bûye. Her çiqas dewleta eyûbîyan tevahiya [[Kurdistan]]ê bidest nexe lê di serdema xwe ya herî berfireh de li herêmeke berfirehê wekê [[Misir]], [[Sûriye]], [[Iraq]], [[Hecaz]], [[Filistîn]], [[Lîbya]], [[Yemen]] û li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Herêmên Şamê]] (Levant) serwerî kiriye.&lt;ref name=&quot;Özoğlu2004&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Özoğlu2004&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish notables and the Ottoman state: evolving identities, competing loyalties, and shifting boundaries |paşnav=Özoğlu |pêşnav=Hakan |weşanger=State Univ. of New York Press |tarîx=2004 |isbn=978-0-7914-8556-9 |cih=Albany, NY |series=SUNY series in Middle Eastern studies }}&lt;/ref&gt; Dewleta Eyûbî bandoreke veguherîner li herêmê dike nemaze bandoreke veguherîner Misirê kiriye ku berê di bin serweriya xîlafeteke şîe de bû, Misir di serdema eyûbiyan de dibe navendeke aborî û çandî ya herêmê bi hêza siyasî û leşkerî ya serdest.&lt;ref name=&quot;Özoğlu2004&quot; /&gt;

Damezrênerê dewleta eyûbîyan Selahedîn Eyûbî rêveber û leşkerekî kurd ku [[Tikrît]]ê ji dayîk bûye. Bavê [[Selahedînê Eyûbî|Selahaddînê Eyûbî]], [[Necmedînê Eyûbî|Necmeddînê Eyûbî]] li bajarê [[Divîn]]ê jiyan kiriye ku bajêr di wê demê de di bin desthilatdariya xanedana kurd a [[Xanedana Şedadiyan|Xanedana Şedadîyan]] de bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bookrags.com/biography/saladin/ |sernav=Saladin Biography |malper=web.archive.org |tarîx=2017-08-30 |roja-gihiştinê=2024-10-23 |roja-arşîvê=2017-08-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170830055141/http://www.bookrags.com/biography/saladin/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/3072517 |sernav=From Saladin to the Mongols : the Ayyubids of Damascus, 1193-1260 {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2024-10-23 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema nûjen ===
==== Xweseriya mîrekiyên Kurdistanê û Serhildana Şêx Ubeydullahê Nehrî ====
[[Wêne:Kurdish states 1835.png|thumb|Li dora sala 1835an nexşeya mîrekiyên xweser ên kurd (li gorî Dr Michael Izady)]]
Di tomarên bacê de (an lênivîsk) ya ku dîroka wî vedigere sala 1527an, behsa herêmek bi navê ''Wilayet-i Kurdistan'' ([[Eyaleta Kurdistanê]]) dike ku tê de behsa 7 mîrekiyên mezin û 11 mîrekiyên biçûk dike. Di belgeyê de mîrektiyên kurdan wekî eyalet (dewlet) hatiye binavkirin ku ev yek nîşana xweseriya mîrektiyên [[Kurdistan]]ê ne. Di fermaneke (fersûma împeratorî) hatiye nivîsandin ku Silêmanê Yekem li dora sala 1533an de rêgezên mîrasî û peyrewiyê di nav begên Kurdistanê de diyar dike. Mîrektiyên Kurdistanê di nav xanedaniya osmaniyan de her dem bi awayeke otonom mane yan jî tu caran dest ji statûya otonomiyan (xweserî) bernedane.

Xanedaniya osmanî di destpêka sedsala 19an de dest bi parastina desthilatdariya xwe yê li herêmê kiriye. Ji ber metirsî ya serbixwebûna mîrekiyên kurdan, osmaniyan xwestiye ku bandora wan bişkîne û wan bixe bin kontrola dewleta navendî ya Konstantînopolê. Lêbelê dijberî ya mîrektiyên kurd ku ji aliyê desthilatdariya osmaniyan ve pêk hatiye ji sala 1840an û pê ve li herêmê dibe sedema bêaramiyeke zêde. Osmaniyan di cihê mîrektiyan de şêxên sofî û fermanên dînî derdixe pêş ku bandora şêxên sofî li herêmê zêde dibe. Yek ji giregirên sofî yên navdar [[Şêx Ubeydullahê Nehrî]] bû ku li herêma di navbera [[Gola Wanê]] û [[Ûrmiye|Ûrmiyê]] de dest bi serhildanê kiriye. Devera ku di bin destê wî de bûn hem herêmên osmanî û hem jî yên qacaran werdigirt. Şêx Ubeydullahê Nehrî wekî yek ji rêberên pêşîn ên ku di nav kurdan de ramanên neteweperestî yên nûjen peyda kiriye tê hesibandin. Şêx Ubeydullahê Nehrî nameyekê ji bo cîgirê balyozxaneya [[Qiraliyeta Yekbûyî|Brîtanyayê]] re şandiye û nameyê de hatiye wiha nivîsiye: &quot;Neteweya kurd miletekî cuda ye. Em dixwazin karê me di destê me de be&quot;.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Bhagwat |pêşnav=V. M. |paşnav2=Ramachandran |pêşnav2=B. V. |tarîx=1975-09-15 |sernav=Malathion A and B esterases of mouse liver-I |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/14 |kovar=Biochemical Pharmacology |cild=24 |hejmar=18 |rr=1713–1717 |doi=10.1016/0006-2952(75)90011-8 |issn=0006-2952 |pmid=14 }}&lt;/ref&gt;

==== Rûxandina osmaniyan ====
Her çiqas dîroka hemû kurdan têkildarî hemû kurdan be jî, her parçeyekê Kurdistanê di dîroka Kurdistanê de xwedî ciheke taybet e. Heta îlan kirina komara [[Tirkiye]]yê jî qedera her sê parçeyên Kurdistanê (rojava, başûr, bakur) wek hev bû û ji bo qedera xwe ya sedsalan li benda rûxandina [[Împeratoriya Osmanî|xanedaniya osmaniyan]] bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |sernav=Kurdistan {{!}} History, Religion, &amp; Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-04-15 }}&lt;/ref&gt; Piştî [[Şerê cîhanî yê yekem]], xanedaniya osmaniyan ji aliyê gelek aliyan ve, nemaze ji aliyê dewletên ewropayî ve hatibûn desteser kirin. Di heyama Şerê Cîhanê yê Yekem de deverên wekê Yemen, Iraq û Sûrîye ji xanedaniya osmaniyan cûda bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://thekurdishproject.org/history-and-culture/kurdish-history/ |sernav=Learn About Kurdish History |malper=The Kurdish Project |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-04-15 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cfr.org/timeline/kurds-long-struggle-statelessness |sernav=Timeline: The Kurds’ Quest for Independence |malper=Council on Foreign Relations |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-04-15 }}&lt;/ref&gt;

Li vir [[Rojavayê Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] dikevin bin desthilatdariyên mandateriya brîtaniyan a ku li Sûrîyeyê û Iraqê hatibû ragehandin. Li van herdu welatan ji aliyê brîtaniyan û ji ereban ve du dewlet hatine ava kirin ku têkoşîna kurdên van parçeyan hem li gel îngilîzan hem jî li gel van dewletên ereban bûn. Piştî şerê cîhanî yê yekem Bakurê Kurdistanê û [[Anatolya]] di bin desthilatdariya dewletên ewropî de bûn. Di encamê de di 10ê tebaxa sala 1920an de di navbera dewletên ewropayî û osmaniyan de [[Peymana Sevrê]] hatibû îmzekirin. Li gorî bendê vê peymanê di navbera Anatolya û Îranê de avabûna du dewletan hatiye pejirandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/institute/who_are_the_kurds.php |sernav=Who Are the Kurds? |malper=Institutkurde.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-04-15 }}&lt;/ref&gt; Li gorî peymanê bajarê Wanê wek sinorek bimîne, li rojava û li başûrê [[Wan]]ê biryara herêma xweser ya Kurdistanê û li bakurê Wanê jî biryara herêma xweser ya Ermenistanê hatibû destnîşan kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://gov-wa.nt.am/?lang=en |sernav=The Government of the Republic of Western Armenia (Armenia) – Official website |malper=gov-wa.nt.am |tarîxa-gihiştinê=2023-04-15 |tarîxa-arşîvê=2023-04-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230415115927/https://gov-wa.nt.am/?lang=en |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

==== Serhildana Koçgiriyê ====
{{Gotara bingehîn|Serhildana Qoçgiriyê}}
[[Wêne:Alîşêr Efendî &amp; Zarîfe Xatun.jpg|thumb|çep|240px|Wêneyê Elîşêr û Zerîfe Xatûn]]
Serhildana Koçgirî serhildaneke kurd bû ku li dijî nenaskirina mafên kurdan ku li herêma koçgîriyan û li Bakurê Kurdistanê pêk hatiye qewimiye. Serhildan piştê ku daxwaza otonomî ya kurdî nayên qebûl kirin û piştre jî ku [[Nûrî Dêrsimî]] tê girtin di 21ê sibata sala 1921ê de hatiye destpêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Olson |pêşnav=Robert |paşnav2=Rumbold |pêşnav2=Horace |tarîx=1989 |sernav=The Koçgiri Kurdish Rebellion in 1921 and the Draft Law for a Proposed Autonomy of Kurdistan |url=https://www.jstor.org/stable/25817079 |kovar=Oriente Moderno |cild=8 (69) |hejmar=1/6 |rr=41–56 |issn=0030-5472 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Olson1991&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The emergence of Kurdish nationalism and the Sheikh Said Rebellion, 1880 - 1925 |url=https://archive.org/details/emergenceofkurdi0000olso |paşnav=Olson |pêşnav=Robert W. |weşanger=Univ. of Texas Press |tarîx=1991 |isbn=978-0-292-77619-7 |çap=1. paperbacj printing |cih=Austin }}&lt;/ref&gt;

Piştî ku [[Peymana Sevrê|Peymana Sêvrê]] hatiye îmzekirin, kurd zêdetir pê bawer bûn ku bi kêmanî dikarin xwe bigihîjin rêveberiyeke otonom. [[Seyîd Ebdulqadir]] kurê [[Şêx Ubeydullahê Nehrî]] û serokê [[Cemiyeta Tealiya Kurd]] piştgirî dide fikra otonomiya kurdî ya ku li Bakurê Kurdistanê were avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish notables and the Ottoman state: evolving identities, competing loyalties, and shifting boundaries |paşnav=Özoğlu |pêşnav=Hakan |weşanger=State Univ. of New York Press |tarîx=2004 |isbn=978-0-7914-5993-5 |cih=Albany, NY |series=SUNY series in Middle Eastern studies }}&lt;/ref&gt; Lê [[Nûrî Dêrsimî]] û [[Elîşêr]] ji otonomiyê wêdetir dixwestin ku li gorî xala 64ê ya peymanê Kurdistaneke serbixwe ava bikin.&lt;ref name=&quot;Olson1991&quot;/&gt;

Piştî van hewldanên ji bo otonomiya kurdî, kurdên derdorî [[Dêrsim (herêm)|Dêrsimê]] dest bi amadekariya rûbirûbûna dawî ya bi neteweperestên tirk re kirin û dest danîn ser gelek depoyên çekan ên tirkan. Di meha cotmeha sala 1920an de bi qasî ku xwe di pozîsyona bihêzbûnê de hîs bikin, Elîşan Beg serokê Refahiye eşîran ji bo serxwebûnê amade dike. Di dawiyê de, di 15ê mijdara sala 1920an de deklerasyonek pêşkêşî kemalîstan kirin ku di deklerasyonê de dixwazin ku leşkerên tirk ji herêmên kurdan derkeve, girtiyên kurd werin berdan û otonomiya kurdan were naskirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan: in the shadow of history |weşanger=The Univ. of Chicago Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-226-51928-9 |çap=2 |cih=Chicago |paşnavê-edîtor=Meiselas |pêşnavê-edîtor=Susan |paşnavê-edîtor2=Bruinessen |pêşnavê-edîtor2=Martin van }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2018-02-06 |sernav=Rumbold, Sir Horace, eighth baronet (1829–1913) |url=http://dx.doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35865 |kovar=Oxford Dictionary of National Biography |weşanger=Oxford University Press }}&lt;/ref&gt;

Piştre ne qebûl kirina daxwazên kurdan û girtina Nûrî Dêrsimî dibe sedema Serhildana Koçgiriyê. Serhildan bi pêşengiya Elîşêr, [[Heyder Beg]] û [[Elîşan Beg]] ve di sibata sala 1921ê de li herêma Koçgiriyê, li rojhilatê [[Sêwas]]ê ji aliyê hêzeke çekdar ên kurd ve ku ji 3.000 çekdaran pêk dihatin hatiye destpêkirin.

==== Serhildana Şêx Seîdê Pîranî ====
{{Gotara bingehîn|Serhildana Şêx Seîdê Pîranî}}
Yek ji serhildanên Bakurê Kurdistanê [[Serhildana Şêx Seîdê Pîranî]] ye ku li dijî dagirkirina [[Kurdistan]]ê û nenas kirina mafên kurdan ku ji aliyê rejîma kemalîstan ve hatiye pêkanîn. Serhildana [[Şêx Seîd|Şêx Seîdê Pîranî]] di 13ê sibata sala 1925an de bi serokatiya Şêx Seîd û bi piştgiriya [[Azadî (rêxistin)|Azadî]] li navçeyê [[Licê]] ya [[Amed]]ê hatiye destpêkirin.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The emergence of Kurdish nationalism and the Sheikh Said Rebellion, 1880 - 1925 |url=https://archive.org/details/emergenceofkurdi0000olso |paşnav=Olson |pêşnav=Robert W. |weşanger=Univ. of Texas Press |tarîx=1991 |isbn=978-0-292-77619-7 |çap=1. paperbacj printing |cih=Austin }}&lt;/ref&gt; Di heyama serhildanê de herêmeke berfirehê Bakurê Kurdistanê ji aliyê serhildêran ve hatiye kontrolkirin. Dîroka dînî û netewî ya serhildana Şêx Seîd ji aliyê zanyaran ve hatiye nîqaşkirin. Serhildan Şêx Seîd ji aliyê [[Robert W. Olson]] ve wekî &quot;yekemîn serhildana neteweyî ya mezin a kurdan&quot; hatiye binav kirin.

Şêx Saîd banga gelek aliyan dike ku alîkarî bidine serhildanê. Azadî û çend efserên xanedaniya osmanî piştgirî dane serhildanê. Robert Olson diyar kiriye ku li gorî çavkaniyên cuda ji 15.000 serhildêran zêdetir kes beşdarî serhildanê bûne.

Şêx Seîd wek fermandarê paşerojê ya tevgera serxwebûna Kurdistanê ku navenda wê li derdora Azadî bû hatiye hilbijartin û di 14ê sibata sala 1925an de Darahînî wek paytexta Kurdistanê hatibû ragihandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A people without a country: the Kurds and Kurdistan |weşanger=Zed Books |tarîx=1993 |isbn=978-1-85649-194-5 |çap=Rev |cih=London |paşnavê-edîtor=Chaliand |pêşnavê-edîtor=Gérard }}&lt;/ref&gt; Şêx Seîd di 16ê sibatê de dema ku êrîşî Darahînî dike walî û efserên din dîl digire û bi deklerasyoneke ku bang li gel kir ku li serî hildin. Bi vê bangê hewl daye ku tevgerê di bin navendek yekalî de kom bike. Serhildan bi awayeke bilez berfireh dibe û di 20ê sibatê de bajarokê Licê ku navenda 5em a artêşa tirkan bû desteser dike.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Piştî ku alîkariya eşîrên Mistan, Botan û Mhallamî werdigire navçeya [[Dara Hênî]] û [[Çewlîg]] werdigire û ber bi Amedê ve vedigere û navçeyên [[Maden (navçe)|Maden]], [[Sêwreg|Siwêreg]] û [[Erxenî]] yê zeft dike. Serhildaneke din a ku ji aliyê [[Şêx Ebdullahê Melekan|Şêx Evdillah]] ve hatiye birêvebirin ji aliyê [[Xinûs]]ê ve tê hewl dide ku [[Mûş]]ê zeft bike. Lê serhildêr li derdora pira [[Çemê Miradê]] biser neketin û neçar dimînin ku paş de vekişin. Di 21ê sibatê de hikûmeta dewleta tirk li parêzgehên Bakurê Kurdistanê kargeriya şid (rêveberiya şid) ragihandine. Dotira rojê dîsa serhildanek di bin serokatiya Şêx Şerîf de çêdibe [[Xarpêt (navçe)|Xarpêtê]] ji bo demekê kontrol dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Religion and rural revolt: papers presented to the |paşnav=Bak |pêşnav=János M. |weşanger=Manchester university press |tarîx=1984 |isbn=978-0-7190-0990-7 |cih=Manchester |kesên-din=Interdisciplinary workshop on peasant studies |paşnav2=Benecke |pêşnav2=Gerhard }}&lt;/ref&gt; Di 1ê adarê de kurd êrîşî Balafirgeha Amedê dikin û 3 balafiran îmha dikin.

==== Damezrandina komarên neteweperest û perçebûna Kurdistanê ====
Piştî rûxandina xanedaniya osmaniyan di 24ê tîrmeha sala 1923an de li bajarê [[Lozan]] a [[Swîsre]]yê ji aliyê nûnerên [[Meclîsa Netewî ya Tirkiyeyê]] û nûnerên Împeratoriya Îngîlîz, Komara Fransayê, Qiraliyeta Îtalyayê, Împeratoriya Japonî, Qiraliyeta Yewnanîstanê, Padîşahiya Romanya û Qiraliyetê yên Sirb, Kroat û Sloven (Yûgoslavya) ve [[Peymana Lozanê]] hatiye îmzekirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://wwi.lib.byu.edu/index.php/Treaty_of_Lausanne |sernav=Treaty of Lausanne - World War I Document Archive |malper=wwi.lib.byu.edu |roja-gihiştinê=2024-10-23 }}&lt;/ref&gt; Di Peymana Lozanê tê li hevkirin ku du dewletên erebên neteweperest ([[Iraq]] û [[Sûrî]]) û dewleteke tirk ya neteweperest (Tirkiye) ku tevahiya Kurdistanê di navbera van dewletan de hatiye parvekirin were demazirandin.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Bi vê peymanê re [[Kurdistan]] bi temamî tê perçe kirin û di navbera ereb û tirkan de hatiye parvekirin ku ji bo kurdan mafekî serxwebûnê namîne.

Piştî vê peymanê hinek deverên Kurdistanê ([[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]) dimîne di nav sinorê Suriyê de, devereke din ([[Başûrê Kurdistanê]]) dimîne di nav sinorê Iraqê de û devera herî mezin (Bakurê Kurdistanê) dimîne di nav sinorê dewleta tirk de.

==== Damezrandina dewleta tirk û qedexekirina ziman û çanda kurdî ====
Beriya damezrandina dewleta tirk de kurd xwedî saziyên medyayê bûn ku di pêvajoya dîroka di serdema beriya dewleta tirk de hatibûn damezrandin. Di vê heyamê de, di navbera salên 1890 û 1919an de gelek rojname û kovarên kurdî yên wekê [[Kurdistan (rojname)|Kurdistan]], [[Rojnameya Cemiyeta Piştevanî]] û [[Pêşverû ya Kurd]], [[Amîd-î Sewda]], [[Peyman (Kovar)|Peyman]], [[Rojî Kurd (kovar)|Rojî Kurd]], [[Yekbûn (rojname)|Yekbûn]], [[Hetawî Kurd]] û [[Jîn (kovar)|Jîn]] hatine derxistin. Piraniya navenda van rojname û kovaran li bajarê [[Stembol]]ê bûn. Di heman demê rojnameyên ku li [[Amed]]ê derdiketin û komeleyên li ser zimanê kurdî dixebitîn hebûn. Dîsa di heman deman de dezgehên perwerdehiyê yên kurdan medrese bûn ku perwerdehiya medreseyan bi zimanê kurdî hatine dayîn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/yazi/cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi-274531 |sernav=100 saliya Komarê û siyaseta zimanê kurdî |malper=bianet.org |roja-gihiştinê=2024-10-24 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Diyarbakır’da Kürtçe Eğitim Mitingi 04.jpg|thumb|Dîmenek ji mitînga daxwaza perwerdehiya zanînê kurdî ku li Amedê hatiye lidarxistin ku ji aliyê dewleta tirk ve tê astengkirin.]]

Bi damezrandina komara tirk re li tevahiya Bakurê Kurdistanê perwerdehiya zimanê kurdî hatibûn qedexekirin. Li gel perwerdahiya bi zimanê tirkî li kolanên bajaran axaftina zimanê kurdî hatiye qedexekirin. [[Zimanê kurdî]], cil û berg, folklor û bikaranîna navên kurdî têne qedexekirin û herêmên kurdan heta sala 1946an bi qanûnên leşkerî hatiye birevebirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Autonomy, sovereignty, and self-determination: the accommodation of conflicting rights |paşnav=Hannum |pêşnav=Hurst |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=1996 |isbn=978-0-8122-1572-4 |çap=Rev |cih=Philadelphia }}&lt;/ref&gt; Li gel zimanê kurdî peyva &quot;kurd&quot;, &quot;Kurdistan&quot; an &quot;kurdî&quot; jî ji aliyê dewleta tirk ve hatibûn qedexekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Diasporas and Homeland Conflicts: A Comparative Perspective |paşnav=Baser |pêşnav=Dr Bahar |weşanger=Ashgate Publishing, Ltd. |tarîx=2015-03-28 |isbn=978-1-4724-2562-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8MTVBgAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Ev polîtîkaya asîmîlasyonê û qedexekirina zimanê kurdî di dîroka dewleta tirk de wekê polîtîkayeke dewletê hatiye meşandin ku hatibû payîn di hemî qadên jiyana civaka kurdan de were bikar anîn.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Tîpên &quot;x, w, q, î, û, ê&quot; ku di alfabeya kurdî de têne dîtin û têne bikaranîn, ji sala 1928an vir ve ji aliyê dewleta tirk ve hatiye qedexekirin. Gelek kesên ku van peyvan bi kar anîne, li gorî benda 222 ê qanûna tirk a ku li dijî van tîpên kurdî ne hatin darizandin an jî cezayê girtîgehê li wan hatine birîn.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

==== Damezrandina Komara Agiriyê ====
{{Gotara bingehîn|Komara Agiriyê}}
Beriya damezrandina Komara Agiriyê li dijî politîkayên tirkkirina tirkan û dagirkirina Bakurê Kurdistanê çend serhildanên kurdan rû daye. Serhildana Agiriyê di navbera salên 1926 û 1930an de li derdora [[Çiyayê Agirî]] û li hinek deverên [[Rojavaya Kurdistanê]] qewimiye. Serhildana yekem di 16ê gulana sala 1926an de qewimiye. Serhildan bi alîkarî û yekbûna kurdên bakur û rojhilatê [[Kurdistan]]ê li dijî dagirkirina dewleta tirk pêk hatiye. Serhildan piştê ku Usiv Taso û bi qasî 1.000 siwarî ji sinorê Rojhilata Kurdistanê derbas bûne û hatine alîkariya [[Berxo Celalî]] mezin bûye.

Serhildana duyem Îhsan Nûrî û “Zîlan Beg” tevî serokê eşîra Hesikê Îbrahîm Aga (Îbrahîm Hêsikê Têlî) ji sinorê Rojhilata Kurdistanê derbas dibin û dest bi serhildaneke nû kirine. Li hemberê serhildana duyem hêzên dewleta tirk têk diçin herêmeke berfireh dikeve destê kurdan. Li herêma rizgarkirî bi piştgiriya partiya Xoybunê Komara Agiriyê hatiye ragihandin.

Komara Agiriyê bi serokatiya komîteya navendî ya partiya Xoybûnê, di 28ê çiriya pêşîn a sala 1927 an jî 1928an de di dema pêla serhildana kurdên Bakurê Kurdistanê de serxwebûna xwe ragihandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Essays on the origins of Kurdish nationalism |url=https://archive.org/details/essaysonoriginso0000unse |weşanger=Mazda Publishers |tarîx=2003 |isbn=978-1-56859-142-1 |cih=Costa Mesa, Calif |paşnavê-edîtor=Walī |pêşnavê-edîtor=ʿAbbas |series=Kurdish studies series }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Crucial images in the presentation of a Kurdish national identity: heroes and patriots, traitors and foes |url=https://archive.org/details/crucialimagesinp0000stro |paşnav=Strohmeier |pêşnav=Martin |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-04-12584-1 |cih=Leiden Boston, MA |series=Social, economic, and political studies of the Middle East and Asia }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan: crafting of national selves |url=https://archive.org/details/kurdistancraftin0000hous |paşnav=Houston |pêşnav=Christopher |weşanger=Indiana Univ. Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-253-22050-9 |cih=Bloomington, Ind }}&lt;/ref&gt; [[Îhsan Nûrî Paşa]] wekê berpirsê reveberiya leşkerî ya komarê û [[Îbrahîm Heskî|Îbrahîmî Heskî]] jî wek berpirsê hikûmeta sivîl hatine erkdar kirin.

Di civîna yekem a [[Xoybûn]]ê de Îhsan Nûrî Paşa wek fermandarê leşkerî ya [[Serhildanên Agiriyê]] hatibû ragihandin û Îbrahîm Heskî dibe serokê rêveberiya sivîl.&lt;ref name=&quot;Allsopp2014&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Syria: political parties and identity in the Middle East |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Tauris |tarîx=2014 |isbn=978-1-78076-563-1 |cih=London |series=Library of modern Middle East studies }}&lt;/ref&gt; Di cotmeha sala 1927an de, Kurd Ava an jî [[Kurdava]] ku gundekî nêzîkî [[Çiyayê Agirî]] ye wek paytexta demkî ya [[Kurdistan]]ê hatibû ragihandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish national movement: its origins and development |url=https://archive.org/details/kurdishnationalm0000jwai |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-8156-3093-7 |çap=1. ed., [Nachdr.] |cih=Syracuse, New York |series=Contemporary issues in the Middle East }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=La construction de l'état national turc et le mouvement national kurde, 1918-1938 |paşnav=Sayan |pêşnav=Celal |weşanger=Presses universitaires du septentrion |tarîx=2002 |isbn=978-2-284-03546-6 |ziman=fr |url=https://books.google.com/books?id=Y1MtAQAAIAAJ&amp;q=Kurdava+1930 }}&lt;/ref&gt;

Xoybûnê bang li hêzên mezin û [[Cemiyeta Miletan]] dike û ji kurdên din ên [[Başûrê Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] re peyam dişîne ku daxwaza hevkariya bi Komara Agiriyê re bikin. Lê ji ber zextên dewleta tirk ji aliyê [[Împeratoriya Brîtanî]] û [[Fransa]] ve çalakiyên endamên Xoybûnê hatine sinor kirin. Ji ber derfetên sinor kirî Komara Agiriyê piştê çar salan di şerê di navbera hêzên dewleta tirk û hêzên Komara Agiriyê de di îlona sala 1931ê de dawî li rêveberiya komarê hatiye.&lt;ref name=&quot;Allsopp2014&quot;/&gt;

==== Komkujiya Geliyê Zîlan ====
{{Gotara bingehîn|Komkujiya Geliyê Zîlan}}
[[Wêne:Zilanmassacre.jpg|thumb|Rojnameya ''Cumhuriyet'' piştî Komkujiya Geliyê Zîlan wiha dinivîse: &quot;Paqijî despêkiriye, kesên di Geliyê Zîlan de bi temamî hatine tine kirin&quot;.]]
[[Komkujiya Zîlanê 1930|Komkujiya Geliyê Zîlan]] yan jî Birîna Geliyê Zîlan komkujiyeke giran e ku ji aliyê hêzên dewleta tirk ve di meha tîrmeha sala 1930an de li dijî kurdan pêk hatiye. Komkujî ji aliyê artêşa tirk ve di bin fermandariya serleşkerê tirk Ferîk Salih Omurtak de ji aliyê mila 9em a artêşa tirk ve pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kürt sorunu |paşnav=Tan |pêşnav=Altan |weşanger=Timaş yayınları |tarîx=2011 |isbn=978-975-263-884-6 |çap=10. baskı |cih=İstanbul |series=Timaş yayınları Düşünce dizisi }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Barışamadık |paşnav=Selek |pêşnav=Pınar |weşanger=İthaki |tarîx=2004 |isbn=978-975-8725-95-3 |cih=İstanbul |url=https://www.worldcat.org/title/ocm57505724 |series=Tarih-toplum-kuram |oclc=ocm57505724 }}&lt;/ref&gt; Ji bo ku di geliyê de komkujiyê pêk bînin berê komkujiyê ji 18 gundên li derdora Geliyê Zîlan nêzîkê 47.000 kes komê geliyê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Belge, tanık ve yaşayanlarıyla Ağrı direnişi, 1926-1930 |paşnav=Kalman |pêşnav=M. |weşanger=Pêrı̂ Yayınları |tarîx=1997 |isbn=978-975-8245-01-7 |çap=1. baskı |cih=Aksaray, İstanbul }}&lt;/ref&gt; Tê texmîn kirin ku 47.000 kesên ku hatine kom kirin bi temamî hetine kuştin.

Di dema komkujiyê nêzîkî 200 gund ji aliyê hêzên dewleta tirk ve hatine şewitandin. Rojnameya Berlîner ''Tageblatt'' a ku navenda rojnameyê li [[Almanya]]yê ye di hejmara xwe di 3 cotmeha sala 1930an de nivîsiye ku tirkan li herêma geliyê zîlanê 220 gund şewitandine û 1.500 jin û extiyar qetil kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ris |pêşnav=M. M. |paşnav2=Deitrich |pêşnav2=R. A. |paşnav3=Von Wartburg |pêşnav3=J. P. |tarîx=1975-10-15 |sernav=Inhibition of aldehyde reductase isoenzymes in human and rat brain |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18 |kovar=Biochemical Pharmacology |cild=24 |hejmar=20 |rr=1865–1869 |doi=10.1016/0006-2952(75)90405-0 |issn=0006-2952 |pmid=18 }}&lt;/ref&gt; Akademiya Zanistî ya Yekîtîya Sovyetê ragihandiye ku &quot;li geliyên herêma geliyê zîlanê 1.550 kes hatin serjêkirin, li herêma [[Erdîş]]ê 200 gund hatin şewitandin, li herêma [[Panos]]ê gundek jî nemaye ku nehatiye şewitandin û wêran kirin.&quot;&lt;ref name=&quot;Sovyetler Birliği Bilimler Akademisi1998&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Yeni ve yakın çağda Kürt siyaset tarihi |paşnav=Sovyetler Birliği Bilimler Akademisi, Doğu Bilimler Enstitüsü ve Ermenistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti Bilimler Akdemisi, Doğu Bilimler Enstitüsü Kürt Komisyonu |weşanger=Pêrî Yayınları |tarîx=1998 |isbn=978-975-8245-06-2 |çap=3. baskı |cih=İstanbul |paşnavê-edîtor=Celil |pêşnavê-edîtor=Celîle |paşnavê-edîtor2=Gasaratyan |pêşnavê-edîtor2=M. A. |paşnavê-edîtor3=Aras |pêşnavê-edîtor3=M. }}&lt;/ref&gt;

Li gorî çavkaniyan ji xeynî komkujiya mezin a di newala Geliyê Zîlan de li gundên derdora Geliyê Zîlan gelek jin û extiyar ji aliyê hêzên dewleta tirk ve hatine kuştin.&lt;ref name=&quot;Sovyetler Birliği Bilimler Akademisi1998&quot; /&gt;

==== Komkujiya Dêrsimê ====
{{Gotara bingehîn|Komkujiya Dêrsimê}}
[[Wêne:Turkish soldiers and local people of Dersim region.jpg|thumb|çep|Dîmenek di dema Komkujiya Dersimê de ku komeke sivîl ji aliyê leşkerên tirk ve hatine kom kirin.]]
Komkujiya Dêrsimê rêzeke komkujiyan e ku bi navê Jenosîda Dêrsimê jî tê zanîn. Komkujiya Dersimê komkujiyeke li dijî sivîlan e ku aliyê artêşa tirk ve bi sê qonaxên komkujiyan li herêma [[Dêrsim (herêm)|Dêrsimê]] di navbera salên 1937 û 1938an de li dijî kurdan pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ayata |pêşnav=Bilgin |paşnav2=Hakyemez |pêşnav2=Serra |tarîx=2013-03-01 |sernav=The AKP’s engagement with Turkey’s past crimes: an analysis of PM Erdoğan’s “Dersim apology” |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s10624-013-9304-3 |kovar=Dialectical Anthropology |ziman=en |cild=37 |hejmar=1 |rr=131–143 |doi=10.1007/s10624-013-9304-3 |issn=1573-0786 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dersim Across Borders: Political Transmittances Between the Kurdish-Turkish Province Tunceli and Europe |paşnav=Strasser |pêşnav=Sabine |weşanger=Palgrave Macmillan UK |tarîx=2016 |rr=143–163 |isbn=978-1-137-60126-1 |cih=London |ziman=en |paşnavê-edîtor=Nowicka |pêşnavê-edîtor=Magdalena |url=https://link.springer.com/chapter/10.1057/978-1-137-60126-1_7 |paşnav2=Akçınar |pêşnav2=Mustafa |paşnavê-edîtor2=Šerbedžija |pêşnavê-edîtor2=Vojin |doi=10.1057/978-1-137-60126-1_7 }}&lt;/ref&gt;

Piştî damezrandina [[Tirkiye|Komara Tirkiyê]] di sala 1923an de hinek eşîrên kurdan ji hinek aliyên &quot;siyaseta kemalîst&quot; a [[Atatürk]] nerazî dibin ku bi &quot;îdeolojiya elîta siyasî ya nû ya bi rejima yekpartî ve girêdayî ye&quot; hatibû binavkirin ku li hemberê hemî aliyan siyaseta tirkkirinê ferz dikir. Nerazîbûna eşîrên Dersimê li dijî [[politîkayên tirkkirinê]], rayedarên dewleta tirk aciz dike û li dijî Dêrsimê planên operasyon û qirkirinê têne kirin. Dewleta tirk ji bo ku hêza Dersimê bişkîne ji bo komkujiya yekem 25.000 leşker dişîne Bakurê Kurdistanê. Li gel hêza eşîrên Dêrsimê dewleta tirk biryar dide ku hêza xwe du qatan zêde bike.

Rayedarên dewleta tirk di beriya komkujiya yekem de ji bo lihevhatinê gazî [[Seyîd Riza]] dikin. Dema ku Seyîd Riza ji bo lihevhatinê diçe [[Ezirgan]]ê dewleta tirk lê îxanet dike û wî li wir dîl digire û dibe [[Xarpêt (navçe)|Xarpêtê]]. Piştê girtina [[Seyîd Riza]] dewleta tirk Seyîd Riza û 6 an 10 hevalên wî di 15 û 18 mijdara sala 1937an li Xarpêtê bidarve dike. Piştê bidarve kirina Seyîd Riza komkujiya yekem despêdike.

Komkujiya duyem di 2ê çileya sala 1938an de dest pê dike û heya 7ê tebaxa heman salê 8 mehe berdewam dike. Di temamî ya komkujiya sêyem de dîsa di heman mehê de di navbera 10 û 17ê tebaxa sala 1938an de operasyoneke ku 7 roj berdewam dike hatiye destpêkirin. Piştî operasyona 10 û 17ê tebaxê komkujiya li dijî sivîlan di 6ê îlonê de dest pê kiriye heya 23 îlonê (17 roj) berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.taraf.com.tr/ayse-hur/makale-1937-1938de-dersimde-neler-oldu.htm |sernav=1937-1938’de Dersim’de neler oldu?&quot;  Taraf Gazetesi |malper=web.archive.org |tarîx=2010-05-22 |roja-gihiştinê=2024-10-25 |roja-arşîvê=2010-05-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100522181621/http://www.taraf.com.tr/ayse-hur/makale-1937-1938de-dersimde-neler-oldu.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

Di komkujiyan de kurdên sivîl bi balefirên şer hatine bombebaran kirin ku di raporeke serfermandariya giştî ya dewleta tirk de hatiye parvekirin de hatiye nivîsandin ku bombeyên bi giranî ya 50 kîloyan bi ser komên sivîl ên ku direvin ve avêtine. Yek ji rêberên kurd [[Nûrî Dêrsimî]] di daxuyaniyekê de diyar kiriye ku balafirên şer ên tirk di sala 1938an de bi gaza jehrî navçeyan bombebaran kiriye. Li gorî daxuyaniya antropologa kurd [[Dilşa Deniz]] hejmara kesên ku di komkujiyê hatine kuştin di navbera 46.000 û 63.000 kesan de hatiye diyar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Deniz |pêşnav=Dilşa |tarîx=2020-09-04 |sernav=Re-assessing the Genocide of Kurdish Alevis in Dersim, 1937-38 |url=https://digitalcommons.usf.edu/gsp/vol14/iss2/5/ |kovar=Genocide Studies and Prevention: An International Journal |cild=14 |hejmar=2 |doi=10.5038/1911-9933.14.2.1728&lt;/p&gt; |issn=1911-0359 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://baskinoran.com/1938-dersim-bir-belge-de-nazimiye-nufus-mudurlugunden/ |sernav=1938 Dersim: Bir belge de Nazımiye Nüfus Müdürlüğü’nden! |malper=Baskın Oran |tarîx=2014-08-28 |roja-gihiştinê=2024-10-25 |ziman=tr-TR }}&lt;/ref&gt; Dîroknas [[Annika Törne]] hejmara kuştiyên di ku qetlîaman de hatine kuştin di navbera 32.000 û 70.000 de ye diyar kiriye ku [[Nicole Watts]] wekî çavkanî destnîşan kiriye.

==== Komkujiya Qilabanê ====
{{Gotara bingehîn|Komkujiya Qilabanê}}
[[Wêne:Komkujiya roboskî.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Komkujiya Qilabanê.]]
[[Komkujiya Qilabanê 2011|Komkujiya Qilabanê]] an jî Komkujiya Robozkê komkujiyeke ku di 28ê kanûna sala 2011an de li gundê Robozkê ya bi ser navçeya [[Qilaban]]ê li dijî kolberên kurd pêk hatiye. Komkujî piştî ku di heman demê de civîna Lijneya Ewlekariya Neteweyî ya Tirkiyeyê (MGK) lihev hatine civandin ji aliyê dewleta tirk ve bi balafirên şer pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.economist.com/node/21556616 |sernav=The Kurds and Turkey: Massacre at Uludere {{!}} The Economist |malper=web.archive.org |tarîx=2012-08-05 |roja-gihiştinê=2024-11-02 |roja-arşîvê=2012-08-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120805112123/http://www.economist.com/node/21556616 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ekurd.net/mismas/articles/misc2012/5/turkey3931.htm |sernav=US Defense: &quot;No comment about intelligence in Roboski massacre&quot;, Turkey denies report on U.S. help |malper=web.archive.org |tarîx=2012-05-28 |roja-gihiştinê=2024-11-02 |roja-arşîvê=2012-05-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120528140212/http://www.ekurd.net/mismas/articles/misc2012/5/turkey3931.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Di komkujiyê de 34 kurd bi bombebarana balafirên şer ji aliyê dewleta tirk ve hatine kuştin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.theguardian.com/world/2011/dec/29/turkish-air-strikes-iraq-border |sernav=Turkish air strikes kill dozens of villagers near Iraq border {{!}} World news {{!}} The Guardian |malper=web.archive.org |tarîx=2013-10-01 |roja-gihiştinê=2024-11-02 |roja-arşîvê=2013-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131001092428/http://www.theguardian.com/world/2011/dec/29/turkish-air-strikes-iraq-border |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.todayszaman.com/news-268332-concerns-raised-about-obscuring-evidence-in-uludere-killings.html |sernav=Concerns raised about obscuring evidence in Uludere killings - Today's Zaman, your gateway to Turkish daily news |malper=web.archive.org |tarîx=2013-12-21 |roja-gihiştinê=2024-11-02 |roja-arşîvê=2013-12-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131221014048/http://www.todayszaman.com/news-268332-concerns-raised-about-obscuring-evidence-in-uludere-killings.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Serdozgeriya Komarê ya Amedê di derbarê lêpirsîna komkujiyê de di hezîrana sala 2013an de di derbarê komkujiyê de biryara ne şopandinê daye û dosyayên di derbarê komkujiyê de ji Dozgeriya Leşkerî ya Serfermandariya Giştî re şandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.radikal.com.tr/turkiye/uludere_dosyasi_askeri_savcilikta-1137176 |sernav=Serdozgeriya Komarê ya Qilabanê biryara neşopandinê da - Radikal |malper=web.archive.org |tarîx=2015-09-24 |roja-gihiştinê=2024-11-02 |roja-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924144622/http://www.radikal.com.tr/turkiye/uludere_dosyasi_askeri_savcilikta-1137176 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Serdozgeriya Leşkerî ya Serfermandariya Giştî di biryara xwe ya bi hincet a di 7ê çileya sala 2013an de wiha gotiye: &quot;Hem gumanbar û hem jî personelên din ên leşkerî ku di bûyerê de wezîfedar bûne di çarçoveya biryarên TBMMê û Lijneya Wezîran de di çarçoveya bikar anîna fermanên qanûnê de erkên ku ji wan re hatine dayîn bi cih anîne&quot; û biryara ne şopandina komkujiyê daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.baskahaber.org/2014/01/iste-genelkurmay-baskanlg-askeri.html?m=1 |sernav=Dozgeriya Leşkerî ya Serfermandariya Giştî ya Qilabanê ve hat dayîn |malper=web.archive.org |tarîx=2018-09-01 |roja-gihiştinê=2024-11-02 |roja-arşîvê=2018-09-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180901145716/http://www.baskahaber.org/2014/01/iste-genelkurmay-baskanlg-askeri.html?m=1 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

=== Nakokiyên salên dawî û hewlên çareseriya pirsgirêka kurd ===
Şer û pêvçûn ên berdewam ên li Bakurê Kurdistan bi şerên gerîlayî ku ji aliyê gerîlayên girêdayî [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] ku ji 15ê tebaxa sala 1984an vir ve hatiye despêkirin heya roja îro bê navber berdewam kiriye. [[Şerê gerîlayî]] bi çalakiya yekem ê ku ji aliyê yekem fermandarê hêzên gerîlayan [[Mahsum Korkmaz|Mahsun Korkmaz]] (Egît) di 15ê tebaxa sala 1984an de ku li dijî hêzên dewleta tirk pêk hatiye destpêkiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds and the Future of Turkey |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Palgrave Macmillan |tarîx=1997-05-15 |isbn=978-0-312-17265-7 |ziman=en |url=https://books.google.nl/books?id=dWmd8IS06FgC&amp;pg=PA35&amp;lpg=PA35&amp;dq=Mahsum+Korkmaz+PKK+commander&amp;source=bl&amp;ots=UBXL7izm5a&amp;sig=BwWPl0z0FW1beZSQP5ZjEkzjbLs&amp;hl=nl&amp;ei=iEuTTeCHHoKDOuHq5VA&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result }}&lt;/ref&gt;

Şerê di navbera gerîlayên kurd û hêzên artêşa tirk heya niha bi qonax û awayên cihêreng di nav sinorên Bakurê Kurdistan û [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam kiriye. Ji sala 1984an vir ve ji xeynî hinek serdemên ku ji bo çareseriya înkara mafên kurdan li Bakurê Kurdistanê ku di navbera rayedarên dewleta tirk û partiyên siyasî yên Bakurê Kurdistanê de diyalog hatine despêkirin ku di van qonaxan de şer rawestiye, heya roja îro bê navber berdewam kiriye.

Ji bo çareseriya pirsgirêka [[kurd]] di navbera rayedarên dewletê û aliyên partiyên siyasî yên Bakurê Kurdistanê gelek caran diyalog û pêvajoyên çareseriyê hatiye despêkirin. Pêvajoya çareseriyê ya ku bi gelek aliyan re hevdîtin hatibû pêk anîn di sala 2015an de pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.cnnturk.com/2013/guncel/04/03/iste.63.isimden.olusan.akil.insanlar.listesi/702744.0/ |sernav=İşte 63 isimden oluşan akil insanlar listesi... - CNN TÜRK |malper=web.archive.org |tarîx=2015-02-20 |roja-gihiştinê=2024-10-25 |roja-arşîvê=2015-02-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150220194507/http://www.cnnturk.com/2013/guncel/04/03/iste.63.isimden.olusan.akil.insanlar.listesi/702744.0/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Pêvajoya çareseriyê ya pirsgirêka kurd ku di sala 2015an piştê hilbijartina gelemperî ya sala 2015an de bi hinek alozîyên bi guman, ji aliyê hikûmeta [[Recep Tayyip Erdoğan|Recep Tayyip Erdoan]] ve hatiye bidawî kirin. Piştê bidawî kirina pêvajoya çareseriyê gelek siyasetmedarên [[kurd]] ku di nav wan de hevserokên [[Partiya Demokratîk a Gelan|Partîya Demokratîk a Gelan]] [[Selahattin Demirtaş]] û [[Figen Yüksekdağ]] hatine girtin&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.zeit.de/zustimmung?url=https://www.zeit.de/politik/ausland/2016-11/tuerkei-hdp-selahattin-demirta-figen-yueksekda-kurden |sernav=ZEIT ONLINE {{!}} Lesen Sie zeit.de mit Werbung oder im PUR-Abo. Sie haben die Wahl. |malper=web.archive.org |tarîx=2023-03-05 |roja-gihiştinê=2024-10-25 |roja-arşîvê=2023-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230305110713/https://www.zeit.de/zustimmung?url=https://www.zeit.de/politik/ausland/2016-11/tuerkei-hdp-selahattin-demirta-figen-yueksekda-kurden |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/de/t%C3%BCrkische-polizei-nimmt-f%C3%BChrende-kurden-politiker-fest/a-36094949 |sernav=Führende Kurden-Politiker festgenommen – DW – 04.11.2016 |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2024-10-25 |ziman=de }}&lt;/ref&gt; ku heya niha di girtîgehê de ne.

Di sala 2016an de li seranserê Bakurê Kurdistanê û li deverên din ên Tirkiyê gelek saziyên zimanî û çandî ji aliyê dewleta tirk ve hatine girtin. Di nav saziyan de ji xeynî saziyên çandî gelek saziyên medyayê ku di nav wan de gelek qenalên televîzyon û radyoyên kurdan hebûn hatine girtin. Yek ji van saziyên zimanî ku hatibû girtin [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] bû ku bi salan lêkolînên çandî û zimanî meşandibû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/302058/istanbul-kurt-enstitusu-kapatildi |sernav=Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê hat girtin |malper=Evrensel |tarîx=2016 }}&lt;/ref&gt;

== Polîtîka ==
=== Yekem partiyên siyasî ===
Piştî damezrandina [[Partiya Karkerên Kurdistanê|Partiya Karkeren Kurdistanê]] ku bi damezrandina xwe re derbasê têkoşîna çekdarî bûye, yekem partiya siyasî yê li Bakurê Kurdistanê ku di qada sîvîl de dest bi sîyasetê kiriye [[Partiya Kedê ya Gel]] e ku di navbera salên 1990an û 1993an de li Bakurê Kurdistanê û li Tirkiyeyê têkoşîna siyasî meşandiye.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://gazetearsivi.milliyet.com.tr/Ara.aspx?&amp;ilkTar=01.01.1990&amp;sonTar=30.06.1990&amp;ekYayin=&amp;drpSayfaNo=&amp;araKelime=Halk%C4%B1n%20Emek%20Partisi&amp;gelismisKelimeAynen=&amp;gelismisKelimeHerhangi=&amp;gelismisKelimeYakin=&amp;gelismisKelimeHaric=&amp;Siralama=RANK%20DESC&amp;SayfaAdet=20&amp;isAdv=true |sernav=Halkın Emek Partisi - MİLLİYET GAZETE ARŞİVİ |malper=web.archive.org |tarîx=2015-02-04 |roja-gihiştinê=2024-10-29 |roja-arşîvê=2015-02-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150204175425/http://gazetearsivi.milliyet.com.tr/Ara.aspx?&amp;ilkTar=01.01.1990&amp;sonTar=30.06.1990&amp;ekYayin=&amp;drpSayfaNo=&amp;araKelime=Halk%C4%B1n%20Emek%20Partisi&amp;gelismisKelimeAynen=&amp;gelismisKelimeHerhangi=&amp;gelismisKelimeYakin=&amp;gelismisKelimeHaric=&amp;Siralama=RANK%20DESC&amp;SayfaAdet=20&amp;isAdv=true |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Partiya Kedê ya Gel di 7ê hezîrana sala 1990an de ji aliyê hinek endamên Partiya Sosyal Demokrata a Gel (SHP) ya berê ku nav wan de 10 parlamenterên îstifakirî Abdullah Baştürk, Ahmet Turk, Cüneyt Canver, Kenan Sönmez, Salih Sümer, İsmail Hakkı Önal, Mehmet Ali Eren, Arif Sağ, İbrahim Ekmen Aksoy hebû hatiye damezrandin.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Parlamenterên [[Partiya Sosyal Demokrat a Gel]] ji ber ku hinek parlamenterên kurd û parlamenterên partiyê ku di cotmeha sala 1989an de li Parîsê beşdarî konferansa bi navê “Nasnameya Neteweyî ya Kurd û Mafên Mirovan” bûne di meha mijdara heman salê de ji partiyê hatibûn avêtin.

Partiya Demokrasiya Gel di 11ê gulana sala 1994an de hatiye damezrandin. Partî di hilbijartinên giştî ya Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê yên sala 1995an de milyonek û 171 hezar û 623 deng gel standiye. Di hilbijartinên giştî ya sala 1999an de 1 milyon û 482 hezar û 196 deng û di hilbijartinên herêmî yên li Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê ku sala 1999an de hatiye lidarxistin li Bakurê Kurdistanê 37 şaredarî bi dest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.gundem-online.com/haber.asp?haberid=53180 |sernav=Dadgeha Mafê Mirovan Doza HADEPê pejirand |malper=web.archive.org |tarîx=2009-04-08 |roja-gihiştinê=2024-10-29 |roja-arşîvê=2009-04-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090408220507/http://www.gundem-online.com/haber.asp?haberid=53180 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Partiya Demokrasiya Gel di 13ê adara 2003an de ji aliyê Dadgeha Destûra Bingehîn a Komara Tirk ve bi hinceta &quot;navenda çalakiyên derqanûnî&quot; hatiye girtin. Serokê partîyê Murat Bozlak 46 siyasetmedarên kurd 5 sal bi qedexekirin siyasetê ji bo wan hatiye biryardayîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.radikal.com.tr/haber.php?haberno=68927 |sernav=Radikal-çevrimiçi / Türkiye / HADEP kapatıldı |malper=web.archive.org |tarîx=2015-04-17 |roja-gihiştinê=2024-10-29 |roja-arşîvê=2015-04-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150417143630/http://www.radikal.com.tr/haber.php?haberno=68927 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Heya niha li Bakurê Kurdistanê gelek partiyên siyasî yên kurd ji aliyê dewleta tirk ve hatine girtin û siyasetmedarên kurd bi dehan sal hatine zindanî kirin. Ji sala 1993an vir ve bi rêze ve [[Partiya Kedê ya Gel]], [[Partiya Demokrasiyê]], [[Partiya Demokrasiya Gel]] û [[Partiya Civaka Demokratîk]] ji aliyê dewleta tirk ve hatine girtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.voaturkce.com/a/hepten-hdpye-kapatilan-kurt-partileri/5820797.html |sernav=Ji HEP’ê heta HDP’ê Partiyên Kurdan girtin |malper=VOA Türkçe |tarîx=2021-03-20 |roja-gihiştinê=2024-10-29 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://medyascope.tv/2023/10/12/kurt-siyasi-partileri-1991den-bugune-11-parti-kuruldu-5-partiyi-aym-kapatti-yesil-sol-parti-yonunu-ariyor/ |sernav=Ji sala 1991ê û vir ve 11 partî hatin avakirin, 5 partî ji aliyê dewleta tirk ve hatine girtin. |malper=Medyascope |tarîx=2023-10-12 |roja-gihiştinê=2024-11-04 |ziman=tr |paşnav=Bayır |pêşnav=Berfin }}&lt;/ref&gt;

=== Hilbijartinên giştî yên sala 2015an ===
{{Multiple image
| align     = right
| direction = vertical
| header    = 
| width     = 250
| image1    = Yüksekdağ and Demirtaş.jpg
| alt1      = 
| caption1  = Di dema hilbijartina sala 2015an de hevserokên HDPê Selahattin Demirtaş û Figen Yüksekdağ.
| image2    = Parliament of Turkey June 2015.svg
| alt2      = 
| caption2  = Rengê mor (binevşî) kursiyên HDPê li meclisê nîşan dide ku di hilbijartina sala 2015an de 80 parlamenter wergirtibû.
}}
Heya hilbijartina sala 2015an de siyasetmedarên kurd ji ber rêjeya ji %10 heya sala 2015an bi awayeke serbixwe beşdarî hilbijartinan bûne. Di hilbijartina giştî ya sala 2015an ji aliyê siyasetmedarên kurd ve biryar hatiye dayîn ku wekê berbijarê partiyeke siyasî beşdarê hilbijartinan bibin&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.radikal.com.tr/politika/hdp_secimlere_parti_olarak_girecek-1271729 |sernav=Demirtaş: HDP seçimlere parti olarak girecek - Politika Haberleri - Radikal |malper=web.archive.org |tarîx=2015-08-31 |roja-gihiştinê=2024-10-29 |roja-arşîvê=2015-08-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150831134726/http://www.radikal.com.tr/politika/hdp_secimlere_parti_olarak_girecek-1271729 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; û di hilbijartina giştî de bi [[Partiya Demokratîk a Gelan|Partiya Demokratik a Gelan]] (HDP) beşdarî hilbijartinan bûne. Di heman hilbijartinê de bi hevserokatiya [[Selahattin Demirtaş]] û [[Figen Yüksekdağ]] Partiya Demokratik a Gelan serkevtineke dîrokî bidest xistiye ku ji %13 dengê giştî yên li seranserê Bakurê Kurdistanê û Tirkiye yê werdigire.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/turkce/articles/c99vv5927g9o |sernav=Hilbijartinên 7ê hezîranê: Li Tirkiyeyê di serdema beriya hilbijartinên 1ê mijdara sala 2015an û piştî wê de çi qewimî? |malper=BBC News Türkçe |tarîx=2024-09-16 |roja-gihiştinê=2024-10-29 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt; Partiya Demokratik a Gelan di hilbijartinê de ji Bakurê Kurdistanê û ji deverên din ên Tirkiyê 80 parlamenter werdigire û dibe sêyem partiya herî mezinê meclîsê.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

Ji ber ku di vê hilbijartinê de serokkomarê hikûmetê Recep Tayyip Erdogan bi tenê nabe desthilatdar encamên hilbijartinê qebûl nake û ji bo ku hilbijartin bê dubare kirin hikûmetê bi partiyên din re ava nekir. Piştî damezrandina hikûmeteke demkî ku ji aliyê meclîsa ve hatibû avakirin hilbijartin careke din dîsa di meha mijdara heman salê de hatiye lidarxistin. Di hilbijartina dubare de Partiya Demokratik a Gelan bi rêjeya %10,76 dengên giştî wergirtiye.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; Piştê hilbijartinên giştî yên ku di sala 2015an de hatine lidarxistin zextên dewleta tirk li ser siyasetmedarên kurd û li dijî kurdan zêdetir dibe heya ku gelek parlamenterên kurd ji aliyê dewleta tirk ve hatine girtin berdewam kiriye. Tê texmîn kirin ku nêzîkî 10 hezar kurd ji ber nêrînên xwe yên siyasî ji aliyê dewleta tirk ve hatine girtin.

=== Girtina siyasetmedarên kurd (2015–2019) ===
Di sala 2016an de ji bo ku siyasetmedarên kurd bêne girtin, girtina siyasetmedarên kurd ji aliyê Recep Tayyip Erdoğan ve bi caran hatiye rojevê û bi caran bangawazî li partiyên opozisyonê kiriye ji bo ku parlamenterên kurd bêne girtin li meclisê dengên xwe bidin. Piştre bi pejirandina [[Partiya Gel a Komarî]] ku di wê demê de [[Kemal Kılıçdaroğlu]] serokê partîyê bû parêzbendî ya (qanûneke taybet e ku tenê ji bo siyasetmedarên hilbijartî derbasdar e) siyasetmedarên kurd hatine rakirin. Piştî rakirina parêzbendiyên siyasetmedarên kurd ji 4ê mijdara 2016an ve gelek parlamenterên HDPê ku di nav wan de hevserokên giştî yên HDPê Selahattîn Demîrtaş û Fîgen Yuksekdag jî hene hatine girtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-52932483 |sernav=Di vê pêvajoyê de ji rakirina parêzbendiyan heta kêmkirina kursiyên parlamentoyê çi qewimî? |malper=BBC News Türkçe |tarîx=2020-06-05 |roja-gihiştinê=2024-10-29 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt; Li gorî rapora ku Partîya Demokratîk a Gelan ji bo Hefteya Mafên Mirovan amade kiriye, ji sala 2015an heya sala 2019an di serdegirtinên li dijî partiyê û pêkhateyên partiyê de 15 hezar û 530 kes hatine binçavkirin. Di nav kesên binçavkirî de 750 ji wan endam û rêveberên Partiya Demokratik a Gelan bi giştî 6 hezar kes hatine girtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/392848/hdpden-hak-ihlalleri-raporu-15-bin-kisi-gozaltina-alindi-6-bin-kisi-tutuklandi |sernav=Rapora binpêkirina mafan a HDPê: 15 hezar kes hatine binçavkirin, 6 hezar kes hatine girtin. |malper=Evrensel }}&lt;/ref&gt;

=== Desteserkirina şaredariyên bajaran (2016–2020) ===
Tayînkirina qeyûman rêbazeke desteserkirina şaredariyên Bakurê Kurdistanê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve tê bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.gazeteduvar.com.tr/gundem/2019/08/19/diyarbakir-mardin-ve-vana-kayyim-atandi/ |sernav=Li Amed, Mêrdîn û Wanê qeyûm hatin avêtin. |malper=web.archive.org |tarîx=2019-08-19 |roja-gihiştinê=2024-11-05 |roja-arşîvê=2019-08-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190819165322/https://www.gazeteduvar.com.tr/gundem/2019/08/19/diyarbakir-mardin-ve-vana-kayyim-atandi/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Desteserkirina şarederiyên bajarên Bakurê Kurdistanê yekem car di sala 2016an de bi desteserkirina 24 şaredariyên bajar û navçeyên kurd pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Li 28 şaredariyan qeyûm hatin tayînkirin |url=https://www.bbc.com/turkce/haberler-turkiye-37332272 |roja-gihiştinê=2024-11-05 |xebat=BBC News Türkçe |ziman=tr }}&lt;/ref&gt; Di 19ê tebaxa sala 2019an de jî di saetên serê sibê de ji aliyê rayedarên dewleta tirk ve şaredarê [[Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê]] [[Adnan Selçuk Mızraklı]], şaredarê [[Şaredariya Bajarê Mezin ê Mêrdînê]] [[Ahmet Türk]] û şaredara [[Şaredariya Bajarê Mezin a Wanê]] [[Bedia Özgokçe Ertan|Bedîa Ozgokçe Ertan]] ji ser karên wan hatine avêtin. Piştî jikaravêtina şaredarên kurd bi awayeke bilez li cihê wan rayedarên dewleta tirk hatine bicih kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.birgun.net/haber/hdp-li-dort-belediyeye-kayyum-atandi-292774 |sernav=Li 4 şaredariyên HDPê qeyûm hatin tayînkirin |malper=web.archive.org |tarîx=2020-03-26 |roja-gihiştinê=2024-11-05 |roja-arşîvê=2020-03-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200326221730/https://www.birgun.net/haber/hdp-li-dort-belediyeye-kayyum-atandi-292774 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Desteserkirin şaredariyan a sala 2020an ji 23ê adara sala 2020an despêdike ku şaredariyên [[Partiya Demokratîk a Gelan]], li 3 bajarên mezin, 2 bajar, 29 navçe û li 3 bajarokan şaredarên kurd ji ser karên wan hatine avêtin. Bikaranîna qeyûman bi gelemperî çend meh piştê hilbijartinan pêk tên. Di pêvajoya desteserkirin şaredariyan de piştê ku şaredarên kurd ji ser karên wan hatine avêtin li cihê wan hemiyan rayedarên tirk hatine bicihkirin û gelek ji wan ji aliyê dewleta tirk ve hatine girtin. Erkdarkirina qeyûman yek ji şêwaza desteserkirin a şaredariyan û girtina siyasetmedarên kurd e ku ji aliyê serokkomarê Tirkîyê [[Recep Tayyip Erdoğan]] ve hatiye bikaranîn.

== Demografî ==
Nifûsa herî zêde yê [[Kurdistan]]ê li seranserê Bakurê Kurdistanê dijîn. Li hemberê hemî zextên koçberiyê ya valakirina gundan û guhertinên demografîk ku bi sedsalan e berdewam dike tê texmîn kirin ku li Bakurê Kurdistanê di navbera 20 û 25 milyon [[kurd]] dijîn. Heya niha bi awayeke zelal hêjmara kurdan li Bakurê Kurdistanê û deverên din ên Tirkiyê ji aliyê rayedarên tirk ve nehatiye eşkerekirin û nifûsa rastîn a kurdan her dem hatiye veşartin.

Ji xeynî nifûsa heyî ya li Bakurê Kurdistanê hêjmareke zêde yê ku nêzîkî 10 milyon kurd tê texmîn kirin di dîrokên cihêreng de koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne. Tevahiya nifûsa Bakurê Kurdistanê nêzîkî 30 milyon kes tê texmîn kirin. Nifûsa herî zêde yê li derveyî Bakurê Kurdistanê koçê bajarê [[Stembol]]ê bûne ku nifûsa wan di navbera 3 û 4 milyon kes de hatiye texmîn kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://rlp.hds.harvard.edu/faq/kurds-turkey |sernav=Kurds in Turkey {{!}} Religious Literacy Project |malper=web.archive.org |tarîx=2019-04-22 |roja-gihiştinê=2024-10-31 |roja-arşîvê=2019-04-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190422214227/https://rlp.hds.harvard.edu/faq/kurds-turkey |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
=== Guhertinên demografîk ===
Li gelek deverên Bakurê Kurdistanê berê damezrandina komara tirk û bi damezrandina komara tirk re bi armanca asîmîlaskirna kurdan, valakirina deveran û piştre jî ji bo guhertinên demografîk di dîrokên cihêreng de bi hezaran [[kurd]] hatine koçber kirin. Bi polîtîkayên guhertinên demografiya [[Kurdistan]]ê deverên ku di nav de bajarên wekê [[Gurgum]], [[Dîlok]], [[Meletî]], [[Semsûr]] [[Ezirgan]] û [[Xerpêt|Xarpêt]] heye, bi damezrandina komara tirk re bi armancên guhertinên demografîk, tirkên mihacir li van deveran hatine bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.art-izan.org/artizan-arsivi/kurtler-ne-zaman-ve-neden-sorun-oldular-k-sa-bir-tarihce-denemesi/ |sernav=Kurd Kengî û Çima Bûn &quot;Pirsgirêk&quot;? Nivîsareke Dîrokî ya Kurt |malper=artizan |tarîx=2009-06-14 |roja-gihiştinê=2026-03-11 |ziman=tr |paşnav=Artizan }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkkirinê: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-03-11 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |ziman=en |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528 }}&lt;/ref&gt;

=== Ziman ===
[[Wêne:Kurdish languages map.svg|thumb|Belavbûna zimanê kurdî li seranserê [[Kurdistan]]ê, li [[Anatolya Navîn]] û li [[Xoresan]]ê.]]Zaravayê herî berfirehê [[zimanê kurdî]] [[kurmancî]] ye ku li seranserê Bakurê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin. Li gel zaravaya kurmancî ya kurdî li hinek deverên Bakurê Kurdistanê zaravaya [[zazakî]] ya kurdî jî ji aliyê kurdan ve tê axavtin. Ji xeynî Bakurê Kurdistanê zimanê kurdî li herêmeke berfirehê deşta [[Anatolyaya Navîn]] ji aliyê [[Kurdên Anatolya Navîn]] ve tê axaftin.

Zimanê kurdî zimanekî ji malabata hind û ewropî ye ku ji komeke zimanên kurdî pêk tê. Kurdî yek ji zimanên [[Rojhilata Navîn]] û [[Rojavayê Asyayê]] ye ku li herêmeke berfireh tê axavtin. Li Bakurê Kurdistanê zimanê kurdî bi Alfabeya Hawarê tê nivîsandin ku Alfabeya Hawarê bi yekem hejmara kovara Hawar di 15ê gulana 1932an de dest bi weşanê kiriye ku heta 15ê tebaxa sala 1943an 57 hejmar hatiye weşandin. Alfabeya Hawarê ji aliyê nivîskar û demaziranêrê kovarê [[Mîr Celadet Bedirxan]] ve hatiye çêkirin.
=== Polîtîkayên asîmîlasyonê û astengîyên li hemberê zimanê kurdî ===
Bi avakirina dewleta tirk re zimanê kurdî ji aliyê dewleta tirk ve hatiye qedexekirin û xebatên zimanê kurdî hatine astengkirin. Bi caran hişyariyên trafîkê ku aliyê şaredariyan ve bi kurdî hatine nivîsandin ji aliyê rayedarên dewleta tirk ve hatine jêbirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/524552/kurtce-yazilar-bakanlik-talimatiyla-siliniyormus |sernav=Nivîsên bi kurdî bi talîmatên wezaretê hatine jêbirin. |malper=Evrensel }}&lt;/ref&gt; Bi caran sazî û dibistanên taybet ên ku bi zimanê kurdî perwerdahî dane zarokan ji aliyê dewleta tirk ve hatine girtin. Hemî saziyên medyayê ku bi zimanê kurdî weşan kirine hatine girtin û gelek rojnamevanên ku di saziyan de xebitîne hatine girtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://artigercek.com/guncel/khk-ile-kapatilan-kurtce-gazete-welat-internet-uzerinden-yayina-basladi-144935h |sernav=Rojnameya Kurdî ya girtî Welat dest bi weşanê kir |malper=Artı Gerçek |tarîx=2020-11-27 |roja-gihiştinê=2024-10-30 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;

=== Dîn ===
Piraniya kurdên Bakurê Kurdistanê misilmanên sunî ne lê hêjmareke girîng kurdên elewî jî hene. Piraniya zêde yê kurdan ji mezheba şafî ne lê bi kêmasî jî kurdên girêdayî mezheba hanêfî jî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Creating a Diaspora within a Country: Kurds in Turkey |paşnav=Houston |pêşnav=Christopher |weşanger=Springer US |tarîx=2005 |rr=403–414 |isbn=978-0-387-29904-4 |cih=Boston, MA |ziman=en |paşnavê-edîtor=Ember |pêşnavê-edîtor=Melvin |url=https://link.springer.com/referenceworkentry/10.1007/978-0-387-29904-4_40 |paşnavê-edîtor2=Ember |pêşnavê-edîtor2=Carol R. |paşnavê-edîtor3=Skoggard |pêşnavê-edîtor3=Ian |doi=10.1007/978-0-387-29904-4_40 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/13602009708716377 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914: Journal of Muslim Minority Affairs: Vol 17, No 2 |malper=web.archive.org |tarîx=2023-10-07 |roja-gihiştinê=2024-11-02 |doi=10.1080/13602009708716377 |roja-arşîvê=2023-10-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231007235740/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/13602009708716377 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

== Binpêkirinên mafên mirovan ==

Ji sala 1990an vir ve li Bakurê Kurdistanê gelek caran li dijî kesên sivîl zarok û girtiyên siyasî yên kurd di pêvajoyên binçavkirinê de ji aliyê hêzên dewleta tirk ve rastî xirabkarî, îşkence û binpêkirinên giran ên mafên mirovan hatine. Di dîrokên cihêreng de gelek zarokên kurd û kesên sivîl an jî siyasetmedarên kurd ji aliyê hêzên dewletê ve rastî îşkence û muameleya xirab hatine ku hinek ji wan ji polîs û leşkerên tirk ve hatine kuştin. Zarok rasterast bûne hedefa leşker û polîsên dewleta tirk ku hinek ji wan di encama êrişan de jiyana xwe jidest dane.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/4345/bu-ulkede-cocuklar-olduruluyor |sernav=Li welatê zarok têne kuştin. |malper=Evrensel |roja-gihiştinê=2024-10-11 }}&lt;/ref&gt;

Di serdemên dawî de binpêkirinên mafên mirovan ji sala 2015an vir bi awayeke berbiçav her ku çûye zêde bûye. Ji ber ku guh nedaye hişyariya rawestandina polêsên tirk di sala 2016an de li Bakurê Kurdistanê 5 zarok ji aliyê hêzên dewletê ve hatine kuştin.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://ihddiyarbakir.org/tr/cat/rapor?p=2&amp;Meta=%7BKategoriId:14528%7D |sernav=Raporên binpêkirina mafên mirovan |malper=ihddiyarbakir.org |roja-gihiştinê=2024-11-10 |ziman=tr |paşnav=Vertex |roja-arşîvê=2024-11-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241110121254/https://ihddiyarbakir.org/tr/cat/rapor?p=2&amp;Meta=%7BKategoriId:14528%7D |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Dîsa di heman salê de di dema şerê çekdarî de 22 zarok ji aliyê hêzên dewleta tirk ve hatine kuştin. Di heman demê ji ber êrîşên çekdarî 12 zarok birîndar bûne an jî bi awayeke mayîn de şopên birînan li ser laşê wan mane.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; Di sala 2016an de bi ji ber xwepêşandanên civakî di serdegirtina malan de 40 zarok hatine binçavkirin û hatine girtin. Îşkence û muameleya xerab a li dijî zarokên ku di demên qedexeyên derketina derve de hatin binçavkirin, hatine dîtin.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

Di dema binçavkirinê de herî kêm 6 zarok rastî îşkenceyê hatine û herî kêm 6 zarokên din jî li derve û li kolanan rastî tundûtîjiya hêzên dewleta tirk hatine.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; Di 29ê tîrmeha sala 2025an de dîmenên îşkencekirina du ciwanan li ser medyaya civakî hatiye belavkirin. Di dîmenên ku ji aliyê hinek siyasetmedarên Bakurê Kurdistanê û hinek saziyên çapameniyê hatine parvekirin hatiye dîtin ku du leşkerên tirk li îşkence li du ciwanan dikin. Li gorî agahiyên ku hatine parvekirin de hatiye diyarkirin ku dîmenên îşkencekirina ciwanan li navçeya [[Serê Kaniyê, Riha|Serêkaniyê ya Rihayê]] hatiye kişandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.instagram.com/reel/DMsh33VBBeS/?igsh=eTlvamZndTh5anhq |sernav=Instagram |malper=www.instagram.com |roja-gihiştinê=2025-07-30 }}&lt;/ref&gt;

Zarokên kurd ên ku kuştina wan veguheriyê bûyerên dramatîk û kuştina wan ketiye rojevê [[Kuştina Oxir Kaymaz|Uğur Kaymaz]], [[Kuştina Ceylan Önkol 2009|Ceylan Önkol]] û [[Kuştina Cemîle Çağırga 2015|Cemile Çağırga]] ye ku di dîrokên cihêreng de ji polês û leşkerên Tirkiyeyê ve hatine kuştin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/turkce/haberler/2015/09/150913_cizre_cemileninolumu_hatice_kamer |sernav=Dayika Cemîle Çagirga: 'Ew şevê bi cenazeyê keça min di hembêza min de bû, razam'' |malper=BBC News Türkçe |tarîx=2015-09-13 |roja-gihiştinê=2024-11-10 |ziman=tr}}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên heyî di navbera salên 1992 û 2022an de li Bakurê Kurdistanê herî kêm 350 zarokên kurd ji aliyê hêzên dewleta tirk ve hatine kuştin.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;

== Çand ==
=== Muzîk ===
Bakurê Kurdistanê çavkaniya çanda muzîka kevneşopî ya [[dengbêjî]] yê ye. Dengbejên navdar ên wekê [[Şakiro]], [[Reso]] û [[Huseynê Mûşî|Huseyno]] li bajarên Bakurê Kurdistanê jidayîk bûne. Di navbera salên 1982 û 1991ê gotin û tomarkirina muzika kurdî ji aliyê dewleta tirk ve hatiye qedexekirin. &lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Shoot the singer! music censorship today |url=https://archive.org/details/isbn_9781842775059 |weşanger=Zed Books |tarîx=2004 |isbn=978-1-84277-505-9 |cih=London |paşnavê-edîtor=Korpe |pêşnavê-edîtor=Marie }}&lt;/ref&gt; Di pêvajoya qedexekirina ziman û muzîka kurdî dengbêja navdar ê kurd Şakiro ji Bakurê Kurdistanê hatiye sirgûnkirin ku bi salan ew û malbata wî li bajarê cihêrengên Tirkiyeyê jiyan kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Rûdawê li Îzmîrê şopa dengbêj Şakiro şopand. |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2025-09-06 }}&lt;/ref&gt; Li gel hemî zext û qedexeyên dewleta tirk, dengbêjên kurd dîsa di warê çanda muzîka dengbêjiyê de pêşketinên girîng bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.mayakultur.com/4597/ |sernav=Qîrîna Xemgîn a Dîroka Windabûyî: Şakiro |malper=MayaKültür |tarîx=2023-06-05 |roja-gihiştinê=2025-09-06 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.serhatnews.com/bilinmeyen-yonleriyle-uc-unlu-kurt-dengbej-reso-sakiro-ve-huseyno |sernav=Sê Dengbejên Kurd ên Navdar bi Taybetmendiyên Wan ên Nenas: Reso, Şakiro û Huseyno |malper=Serhat News |tarîx=2022-01-03 |roja-gihiştinê=2025-09-06 |ziman=tr-TR }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rupelanu.org/yasakli-bir-dilin-direnisi-dengbejlik-1-8551h.htm |sernav=Berxwedana Zimanekî Qedexekirî: Dengbejî -1 |malper=Rûpela nû |tarîx=2020-02-03 |roja-gihiştinê=2025-09-06 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;

Ji ber zextên li ser zimanê kurdî û zindanî kirina wan, hunermendên kurd neçar dimînin ku koçê welatên ewropî bibin. Hunermendên kurd ên navdar ên wekê [[Şivan Perwer]], [[Hozan Kawa|Kawa]], [[Dîno]], [[Diyar]] û gelek hunermend û stranbêjên kurd heya roja îro ji ber ihtîmala girtin û zindanî kirina wan nikarin vegerin Bakurê Kurdistanê.

Muzîka kurdî ya kevneşopî ji aliyê çandî ve ji muzîka erebî, farisî û tirkî cuda ye û helbestên muzîka kurdî bi piranî ji aliyê kesên anonîm (nenas) ve hatine nivîsandin. [[Muzîka kurdî]] di warê tematîk de karakterek melankolîk û elejîk bû lê bi demê re melodiyên dilgeş û şad hatine afirandin. Folklora Kurdî ji sê cureyên wekê dengbêj, hozan û ji stranbêjên gelêrî pêk tên.

=== Wêje ===
Hinek çavkanî [[Eliyê Herîrî|Elî Herîrî]] (1425–1495) wekê yekem helbestvanê navdar ku bi kurdî nivîsiye dibînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/language/ |sernav=The Kurdish Language and Literature |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2024-10-31 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Wêjevanên navdar ên din ên ji Bakurê Kurdistanê [[Şerefxanê Bidlîsî]] ye ku nivîskarê [[Şerefname]]yê ye û [[Ehmedê Xanî]] ye ku destana netewî ya kurdî ''[[Mem û Zîn]]'' nivîsandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ifkurds.de/en/publications/item/66-mem-u-z%C3%AEn-%E2%80%93-a-classical-17th-century-epic.html |sernav=Mem u Zîn – A Classic Kurdish Epic from the 17th-Century |malper=ifkurds.de |roja-gihiştinê=2024-10-31 |ziman=en-gb }}&lt;/ref&gt; Wêjevanên kurd [[Ebdulsemedê Babek]] di sedsala 10an de, Elî Herîrî di sedsala 11an de jiyan kirine û wêjevanên din jî di navbera sedsalên 15an û 17an de jiyan kirine û bi zaravayê kurmancî nivîsandine. Di vê serdemê de navenda wêjeya kurdan [[Mîrektiya Botan]]ê û paytexta mîrektiyê navçeya [[Cizîr]]ê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Kürt edebiyatına giriş |paşnav=Uzun |pêşnav=Mehmed |weşanger=İthaki |tarîx=2015 |isbn=978-975-273-251-3 |çap=9. baskı |cih=İstanbul |paşnav2=Blau |pêşnav2=Joyce |series=İthaki yayınları }}&lt;/ref&gt; Bi navçeya Cizîrê re bajarên [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] û [[Sine]] navendên din ên girîng ên [[wêjeya kurdî]] bûn.

Yekem helbestvanên kurd ên naskirî Ebdulsemedê Babek, Elî Herîrî, [[Melayê Batê]], Ehmedê Cizîrî, [[Feqiyê Teyran]] û Ehmedê Xanî ne. Di sedsalên 19 û 20an de wêjeya kurdî li gel [[zimanê kurdî]], bi taybetî [[wêjeya kurdî]] ya nivîskî eleqeyeke mezin û geşedaneke mezin dibîne. Çapemeniya kurd a ku bingehê çapemeniyê di sedsala 19an de hatiye avêtin di warê geşedana wêjeya kurdî de xwedî cihekî girîng e.&lt;ref name=&quot;Chyet2018&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Future of the Kurdish Language: an Egalitarian Scenario |paşnav=Chyet |pêşnav=Michael L. |weşanger=Institut français d’études anatoliennes |tarîx=2018 |rr=169–179 |isbn=978-2-36245-068-6 |url=http://dx.doi.org/10.4000/books.ifeagd.2225 }}&lt;/ref&gt; Yekem kovara kurdî bi navê [[Kurdistan (rojname)|Kurdistan]] di sala 1898an de li paytextê îro ya [[Misir]]ê li [[Qahîre]]yê derketiye.&lt;ref name=&quot;Chyet2018&quot; /&gt;

== Mijarên têkildar ==
* [[Dîroka Bakurê Kurdistanê]]
* [[Şewitandina gundên Bakurê Kurdistanê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Turkish Kurdistan}}
* [http://www.travel-images.com/kurdistan.html Galeriya wêneyan]

{{Parçeyên Kurdistanê}}
{{Parêzgehên Kurdistanê}}
{{Bajarên Kurdistanê}}
{{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}}
{{Portal bar|Tirkiye|Kurdistan}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bakurê Kurdistanê| ]]
[[Kategorî:Demografiya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Guhertinên demografîk li Kurdistanê]]
[[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Herêma Başûrê Rojhilatê Anatolyayê]]
[[Kategorî:Herêma Rojhilatê Anatolyayê]]
[[Kategorî:Herêmên Tirkiyeyê]]
[[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]]
[[Kategorî:Kurdistan]]
[[Kategorî:Siyaseta Tirkiyeyê]]</text>
      <sha1>8tffniiyxu0zhontfn5kn80gi43syxv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wîkîpediya:Gotarên ku ji bo hemû Wîkîpediyayan pêwîst in</title>
    <ns>4</ns>
    <id>4082</id>
    <revision>
      <id>2103255</id>
      <parentid>2103150</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T12:00:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Huner û şahî */</comment>
      <origin>2103255</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27494" sha1="gec2siijjlu9moslwd1cr2l4m4pdd2o" xml:space="preserve">{{see also|[[WP:Gotarên bingehîn]]}}
Gelek projeyên [[Wikipedia|Wîkîpediyayê]] hene; ji wan çend mezin, çend biçûk in. Çend gotarên bingehîn ji bo hemî Wîkîpediyayan pêwîst in. Heger dirêj nebin jî, bila qet nebe kurt û di awayê [[Wîkîpediya:Şitl|şitl]]an de bin.

Li jêr lîsteya 1.000 gotarên bingehîn heye ku tê pêşniyazkirin di her Wîkîpediyayê de hebin. Divê ev gotar bi zimanekî gelekî hêsan werin nivîsandin û agahiyên herî bingehîn di nav xwe de bihewînin.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
|-
!Sernav!!Hejmara niha!!Hejmara hewce
|-
|[[#Jînenîgarî|Jînenîgarî]]||198||''TBD''
|-
|[[#Felsefe|Felsefe]]||13||''TBD''
|-
|[[#Ol|Ol]]||22||''TBD''
|-
|[[#Zanistên_civakî|Zanistên civakî]]||77||''TBD''
|-
|[[#Ziman_û_wêje|Ziman û wêje]]||48||''TBD''
|-
|[[#Pîvan|Pîvan]]||12||''TBD''
|-
|[[#Zanist|Zanist]]||250||''TBD''
|-
|[[#Xwarin_û_çandinî|Xwarin û çandinî]]||34||''TBD''
|-
|[[#Teknolojî|Teknolojî]]||68||''TBD''
|-
|[[#Huner_û_şahî|Huner û şahî]]||76||''TBD''
|-
|[[#Dîrok|Dîrok]]||54||''TBD''
|-
|[[#Erdnîgarî|Erdnîgarî]]||148||''TBD''
|-
!'''Hevok'''!!'''1000'''!!'''1000'''
|}&lt;small&gt;Kontrolkirina hejmarê: 26 Sibat 2026 (UTC)&lt;/small&gt;

== Jînenîgarî [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == 

=== Fîlozof û zanyarên civakî ===

# [[Arîstotelês]]
# [[Simone de Beauvoir]]
# [[Çanakya]]
# [[Konfuçyus]]
# [[René Descartes]]
# [[Sigmund Freud]]
# [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]]
# [[Martin Heidegger]]
# [[Ibn Xeldûn]]
# [[Immanuel Kant]]
# [[John Maynard Keynes]]
# [[John Locke]]
# [[Niccolò Machiavelli]]
# [[Karl Marx]]
# [[Friedrich Nietzsche]]
# [[Platon]]
# [[Jean-Jacques Rousseau]]
# [[Jean-Paul Sartre]]
# [[Sima Qian]]
# [[Adam Smith]]
# [[Sokratês]]
# [[Voltaire]]
# [[Max Weber]]
# [[Ludwig Wittgenstein]]
# [[Zhu Xi]]

=== Kesên dînî û teolojiyê ===
# [[Îbrahîm]]
# [[Buda]]
# [[Îsa]]
# [[Martin Luther]]
# [[Meryem]]
# [[Mûsa]]
# [[Mihemed]]
# [[Şêx Adî]]
# [[Xezalî]]
# [[Zerdeşt]]

=== Rêberên sîyasî ===

# [[Abraham Lincoln]]
# [[Adolf Hitler]]
# [[Daryûsê Mezin]]
# [[Augustus]]
# [[Cengîz Xan]]
# [[Karlê Mezin]]
# [[Mistefa Barzanî]]
# [[Che Guevara]]
# [[Ekberê Mezin]]
# [[Qazî Mihemed]]
# [[Franklin Delano Roosevelt]]
# [[George Washington]]
# [[Îskenderê Mezin]]
# [[Leyla Qasim]]
# [[Jawaharlal Nehru]] [[:en:Jawaharlal Nehru|(en)]]
# [[Yosîf Stalîn]]
# [[Julius Caesar]]
# [[Konstantînê Mezin]]
# [[Kûruşê Mezin]]
# [[Kiyaksar]]
# [[Louis XIV.]]
# [[Mahatma Gandî]]
# [[Mao Zedong]]
# [[Martin Luther King]]
# [[Napoléon Bonaparte]]
# [[Nelson Mandela]]
# [[Omer ibn Xetab]]
# [[Otto von Bismarck]]
# [[Pyotrê Mezin]]
# [[Qin Shi Huang]]
# [[Rosa Luxemburg]]
# [[Selahedînê Eyûbî]]
# [[Simón Bolívar]]
# [[Siltan Silêmanê Qanûnî]]
# [[Sun Yat-sen]] [[:en:Sun Yat-sen|(en)]]
# [[Tîmûrleng]]
# [[Vladîmîr Îlyîç Lenîn]]
# [[Winston Churchill]]

=== Dahêner, zanyar û matematîknas ===

# [[Alan Turing]]
# [[Albert Einstein]]
# [[Arşîmed]]
# [[Brahmagupta]]
# [[Carl Friedrich Gauss]] [[:en:Carl Friedrich Gauss|(en)]]
# [[Carl Linnaeus]]
# [[Charles Darwin]]
# [[David Hilbert]] [[:en:David Hilbert|(en)]]
# [[Dmîtrî Mendeleyev]] [[:en:Dmitri Mendeleev|(en)]]
# [[Xwarezmî]]
# [[Enrico Fermi]]
# [[Ernest Rutherford]] [[:en:Ernest Rutherford|(en)]]
# [[Erwin Schrödinger]]
# [[Galênos]]
# [[Galileo Galilei]]
# [[Gottfried Wilhelm Leibniz]]
# [[Henry Ford]]
# [[Isaac Newton]]
# [[Îbn Sîna]]
# [[James Clerk Maxwell]]
# [[James Joule]]
# [[James Watt]]
# [[Johann Gutenberg]]
# [[Johannes Kepler]]
# [[Leonhard Euler]] [[:en:Leonhard Euler|(en)]]
# [[Louis Pasteur]]
# [[Marie Curie]]
# [[Max Planck]]
# [[Michael Faraday]]
# [[Nîkola Tesla]]
# [[Nîkolaws Kopernîkus]]
# [[Thomas Alva Edison]]
# [[Tim Berners-Lee]] [[:en:Tim Berners-Lee|(en)]]

=== Hunermend û mîmar ===

# [[Albrecht Dürer]] [[:en:Albrecht Dürer|(en)]]
# [[Andy Warhol]]
# [[Diego Velázquez]]
# [[Frank Lloyd Wright]] [[:en:Frank Lloyd Wright|(en)]]
# [[Francisco Goya]] [[:en:Francisco Goya|(en)]]
# [[Frida Kahlo]]
# [[Henri Matisse]] [[:en:Henri Matisse|(en)]]
# [[Hokusai|Katsushika Hokusai]] [[:en:Katsushika Hokusai|(en)]]
# [[Le Corbusier]] [[:en:Le Corbusier|(en)]]
# [[Leonardo da Vinci]]
# [[Michelangelo]]
# [[Mîmar Sînan]]
# [[Pablo Picasso]]
# [[Peter Paul Rubens]] [[:en:Peter Paul Rubens|(en)]]
# [[Raffaello Sanzio]]
# [[Rembrandt]] [[:en:Rembrandt|(en)]]
# [[Salvador Dalí]]
# [[Vincent van Gogh]]

=== Kompozîtor û muzîkvan ===

# [[Antonín Dvořák]] [[:en:Antonín Dvořák|(en)]]
# [[Antonio Vivaldi]]
# [[Frédéric Chopin]]
# [[Franz Schubert]] [[:en:Franz Schubert|(en)]]
# [[Georg Frîderîk Handel|Georg Friedrich Händel]] [[:en:Georg Friedrich Händel|(en)]]
# [[Giuseppe Verdi]] [[:en:Giuseppe Verdi|(en)]]
# [[Gustav Mahler]] [[:en:Gustav Mahler|(en)]]
# [[Giovanni Pierluigi da Palestrina]] [[:en:Giovanni Pierluigi da Palestrina|(en)]]
# [[Îgor Stravînskî|Igor Stravinsky]] [[:en:Igor Stravinsky|(en)]]
# [[Johann Sebastian Bach]]
# [[Johannes Brahms]] [[:en:Johannes Brahms|(en)]]
# [[Joseph Haydn]] [[:en:Joseph Haydn|(en)]]
# [[Ludwig van Beethoven]]
# [[Louis Armstrong]] [[:en:Louis Armstrong|(en)]]
# [[Michael Jackson]]
# [[Pyotr Ilyich Tchaikovsky]]
# [[Richard Wagner]] [[:en:Richard Wagner|(en)]]
# [[The Beatles]]
# [[Ûm Kulsûm]] [[:en:Umm Kulthum|(en)]]
# [[Wolfgang Amadeus Mozart]]

=== Derhêner û nivîskarên fîlman ===

# [[Akira Kurosawa]]
# [[Alfred Hitchcock]] [[:en:Alfred Hitchcock|(en)]]
# [[Federico Fellini]] [[:en:Federico Fellini|(en)]]
# [[George Lucas]]
# [[Ingmar Bergman]]
# [[Satyajit Ray]] [[:en:Satyajit Ray|(en)]]
# [[Sergei Eisenstein]] [[:en:Sergei Eisenstein|(en)]]
# [[Stanley Kubrick]]
# [[Steven Spielberg]] [[:en:Steven Spielberg|(en)]]
# [[Walt Disney]]

=== Nivîskar, şanonivîs û helbestvan ===
# [[Aleksandr Pûşkîn]]
# [[Anton Çexov]]
# [[Charles Dickens]]
# [[Dante Alighieri]]
# [[Ebû Nuwas]] [[:en:Abu Nuwas|(en)]]
# [[Franz Kafka]]
# [[Fyodor Dostoyevskî]]
# [[Gabriel García Márquez]]
# [[Geoffrey Chaucer]]
# [[Hafizê Şîrazî]]
# [[Hans Christian Andersen]]
# [[Homêros]]
# [[James Joyce]]
# [[Jane Austen]]
# [[Johann Wolfgang von Goethe]]
# [[Jorge Luis Borges]]
# [[Kalidasa]] [[:en:Kalidasa|(en)]]
# [[Tolstoy]]
# [[Li Bai]] [[:en:Li Bai|(en)]]
# [[Lord Byron]] [[:en:Lord Byron|(en)]]
# [[Marcel Proust]]
# [[Mark Twain]]
# [[Matsuo Bashō]]
# [[Miguel de Cervantes]]
# [[Molière]]
# [[Nacîb Mahfûz]]
# [[Ovidius]]
# [[Rabindranath Tagore]]
# [[Sofoklês]]
# [[Vergilius]]
# [[Victor Hugo]]
# [[William Shakespeare]]

=== Vebîner û gerokvan ===
# [[Christopher Columbus]]
# [[Ferdinand Magellan]]
# [[Hernán Cortés]]
# [[Îbn Betûte]]
# [[Jacques Cartier]]
# [[James Cook]] [[:en:James Cook|(en)]]
# [[Marco Polo]]
# [[Neil Armstrong]]
# [[Roald Amundsen]]
# [[Vasco da Gama]]
# [[Yuri Gagarin]]
# [[Zheng He]]

== Felsefe [[Wêne:Yes check.svg|25px]] ==
# [[Ateîzm]]
# [[Berahî]] [[:en:Reality|(en)]]
# [[Diyalektîk]]
# [[Epîstemolojî]]
# [[Estetîk]]
# [[Exlaq]]
# [[Felsefe]]
# [[Konfuçyûsîzm]] [[:en:Confucianism|(en)]]
# [[Mentiq]]
# [[Materyalîzm]]
# [[Rastî]]
# [[Vîna azad]]
# [[Zanîn]]

== Dîn [[Wêne:Yes check.svg|25px]] ==

# [[Bûdîzm]]
# [[Dîn]]
# [[Hîmîtî]] [[:en:Fundamentalism|(en)]]
# [[Giyan]]
# [[Hinduîzm]]
# [[Îslam]]
## [[Sinnî]]
## [[Şîa]]
# [[Mîtolojî]]
# [[Xwedê]]
## [[Monoteîzm|Yekxwedayî]]
## [[Pirxwedayî]]
# [[Xiristiyanî]]
## [[Dêra Katolîk]]
## [[Protestanîzm]]
# [[Reenkarnasyon]] [[:en:Reincarnation|(en)]]
# [[Cihûtî]]
# [[Elewîtî]]
# [[Yarsan]]
# [[Êzidîtî]]
# [[Taoîzm]]
# [[Zerdeştîtî]]

== Zanistên civakî [[Wêne:Yes check.svg|25px]] ==

# [[Perwerde]]
# [[Şaristanî]]
# [[Civak]]

=== Psîkolojî ===
# [[Aqil]]
# [[Hizir]]
# [[Hest]]
# [[Evîn]]
# [[Psîkolojî]]
# [[Reftar]] [[:en:Behavior|(en)]]

=== Malbat û têkilî ===
# [[Jin]]
# [[Zewac]] [[:en:Marriage|(en)]]
# [[Law]]
# [[Malbat]]
# [[Mêr]]

=== Siyaset ===
# [[Bîrdozî]]
## [[Anarşîzm]]
## [[Faşîzm]]
## [[Kapîtalîzm]]
## [[Komunîzm]]
## [[Şopparêzî]]
## [[Lîberalîzm]]
## [[Marksîzm]]
## [[Neteweperwerî]]
## [[Sosyalîzm]]
# [[Dîplomasî]]
# [[Dewlet]]
# [[Hikûmet]]
## [[Dîktatorî]]
## [[Komar]]
## [[Monarşî]]
## [[Demokrasî]]
## [[Kolonîtî]]
# [[Împeryalîzm]]
# [[Partiya siyasî]] [[:en:Political party|(en)]]
# [[Propaganda]]
# [[Siyaset]]

=== Kar û aborî ===
# [[Aborî]]
# [[Bazirganî]]
# [[Dirav]]
## [[Dolara DYAyê]] [[:en:United States dollar|(en)]]
## [[Ewro]]
# [[Sermaye]]
# [[Pere]]
# [[Pîşesazî]]
# [[Bac]] [[:en:Tax|(en)]]

=== Hiqûq ===
# [[Destûr]]
# [[Hiqûq]]

=== Rêxistinên navneteweyî ===
# [[ASEAN]] [[:en:ASEAN|(en)]]
# [[Koma Bankeya Dinyayê]] [[:en:World Bank|(en)]]
# [[Hevpeymaniya Neteweyan]] [[:en:Commonwealth of Nations|(en)]]
# [[Yekîtiya Erebî]]
# [[NATO]]
# [[Neteweyên Yekbûyî]]
## [[Dîwana Navneteweyî ya Dadê]] [[:en:International Court of Justice|(en)]]
## [[IMF|Sindoqa Diravî ya Navneteweyî]] [[:en:International Monetary Fund|(en)]]
## [[Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê]]
## [[UNESCO]]
# [[OPEC]]
# [[Xelata Nobelê]]
# [[Rêxistina Bazirganî ya Cîhanî]] [[:en:World Trade Organization|(en)]]
# [[Tevgera Navneteweyî ya Xaçê Sor û Heyva Sor]] [[:en:International Red Cross and Red Crescent Movement|(en)]]
# [[Yekîtiya Afrîkayê]]
# [[Yekîtiya Ewropayê]]

=== Şer û leşkerî ===
# [[Aştî]]
# [[Leşkerî]] [[:en:Military|(en)]]
# [[Şer]]
## [[Şerê navxweyî]] [[:en:Civil war|(en)]]
# [[Terorîzm]]

=== Pirsgirêkên civakî ===
# [[Cezayê mirinê]]
# [[Dîskrîmînasyon]]
## [[Nîjadperestî]]
# [[Femînîzm]]
# [[Globalîzasyon]] [[:en:Globalization|(en)]]
# [[Mafên mirovan]]
# [[Xizanî]]
# [[Xulamtî]]
# [[Zarokjiberbirin]]

== Ziman û wêje [[Wêne:Yes check.svg|25px]] ==
# [[Ziman]]
# [[Zimannasî]]
# [[Gramer]]
# [[Peyv]]
## [[Vac]]
## [[Kîtek]]
# [[Pergala nivîsê]]
## [[Alfabeya erebî]]
## [[Alfabeya yewnanî]]
## [[Alfabeya latînî]]
## [[Alfabeya kîrîlî]] [[:en:Cyrillic script|(en)]]
## [[Tîpên çînî]] [[:en:Chinese characters|(en)]]
# [[Xwendewarî]]
# [[Werger]]
# [[Wêje]]
## [[Pexşan]] [[:en:Prose|(en)]]
### ''[[Hunera Şer (pirtûk)]]''
## [[Honak]] [[:en:Fiction|(en)]]
### ''[[Hezar û yek şev]]''
## [[Roman]]
### ''[[Çîroka Genji]]'' [[:en:The Tale of Genji|(en)]]
## [[Helbest]]
### ''[[Destana Gilgamêş]]''
### ''[[Îlyada]]''
### ''[[Şahname]]''
## Deqên Olî
### ''[[Incîl]]''
### ''[[Mahabharata]]'' [[:en:Mahabharata|(en)]]
### ''[[Quran]]

# Zimanên taybet
## [[Zimanê almanî|Almanî]]
## [[Zimanê bengalî|Bengalî]]
## [[Zimanê çînî|Çînî]]
## [[Zimanê erebî|Erebî]]
## [[Zimanê fransî|Fransî]]
## [[Zimanê yewnanî|Grekî]]
## [[Zimanê hindistanî|Hindî-Urdu]] [[:en:Hindustani|(en)]]
## [[Zimanê îbranî|Îbranî]]
## [[Zimanê îngilîzî|Îngilîzî]]
## [[Zimanê japonî|Japonî]]
## [[Zimanê korêyî|Korêyî]]
## [[Zimanê kurdî|Kurdî]]
## [[Zimanê latînî|Latînî]]
## [[Zimanê farsî|Farsî]]
## [[Zimanê portûgalî|Portûgalî]]
## [[Zimanê rûsî|Rûsî]]
## [[Zimanê sanskrîtî|Sanskrîtî]]
## [[Zimanê spanî|Spanî]]
## [[Zimanê swahîlî|Swahîlî]]
## [[Zimanê tirkî|Tirkî]]

== Pîvan [[Wêne:Yes check.svg|25px]] ==
{{div col|2}}
# [[Sîstema Navneteweyî ya Yekînan]]
# [[Pîvan]]

=== Giranî, qebare û dûrahî ===
# [[Kîlogram]]
# [[Lîtir]]
# [[Metre]]

=== Dem ===
# [[Salname]]
## [[Salnameya gregorî]]
# [[Saet]]
# [[Sanî]]
# [[Roj]]
# [[Sal]]
# [[Beşa saetê]]
{{div col end}}

== Zanist [[Wêne:Yes check.svg|25px]] ==
# [[Zanist]]
# [[Xweza]]

=== Stêrnasî ===
{{div col|2}}
# [[Teqîna Mezin]]
# [[Dûvstêr]] [[:en:Comet|(en)]]
# [[Galaksî]]
## [[Kadiz]]
# [[Gerdûn]]
# [[Gerstêrk]]
## [[Erd]]
## [[Jupîter]]
## [[Mars]]
## [[Neptûn]]
## [[Saturn]]
## [[Tîr]]
## [[Ûranûs]]
## [[Venûs]]
# [[Asteroîd]]
# [[Firîna fezayî]] [[:en: Spaceflight|(en)]]
# [[Heyv]]
# [[Çala Reş]]
# [[Pergala Rojê]]
# [[Stêrk]]
## [[Roj]]
# [[Stêrnasî]]
{{div col end}}

=== Biyolojî ===
# [[Biyolojî]]
# Materyalên biyolojîk
## [[DNA]]
## [[Enzîm]]
## [[Hormon]]
## [[Proteîn]]
# [[Riweknasî]]
# [[Ekolojî]]
## [[Cureyên bi xetereya nemabûnê]]
# [[Jiyan]]
# [[Mirin]]
## [[Xwekujî]]
# [[Dabeşandina biyolojîk]]
## [[Cure]]

==== Pêvajoyên biyolojîk ====
{{div col|2}}
# [[Metabolîzm]] [[:en:Metabolism|(en)]]
## [[Fotosentez]]
## [[Hormonên herisê]]
## [[Henase]]
# [[Pêşveçûn]]
# [[Zayîn]] [[:en:Reproduction|(en)]]
## [[Ducanî]]
## [[Seks]]
{{div col end}}

==== Organîzma ====
# [[Alga]]
# [[Arkeya]] [[:en:Archaea|(en)]]
# [[Bakterî]]
# [[Karok]]
# [[Organîzm]]
# [[Plant]]
## [[Dar]]
## [[Fêkî]]
## [[Kulîlk]]
# [[Protîst]] [[:en:Protist|(en)]]
# [[Heywan]]
## [[Artropod]]
### [[Mêş û mûr]]
#### [[Mêşhingiv]]
#### [[Morî]]
#### [[Mixmixk]]
### [[Pîrevonk]]
## [[Chordate]]
### [[Bejavî]]
### [[Balinde]]
#### [[Kewok]]
#### [[Mirîşk]]
### [[Xijende]]
#### [[Kosî]]
#### [[Mar]]
### [[Guhandar]]
#### [[Beraz]]
#### [[Cirdon]]
#### [[Çêlek]]
#### [[Hêştir]]
#### [[Hesp]]
#### [[Kêvroşk]]
#### [[Mirov]]
#### [[Pisîk]]
#### [[Prîmat]]
#### [[Mih]]
#### [[Seg]]
#### [[Balîna]] [[:en:Cetacea|(en)]]
### [[Masî]]
#### [[Segmasî]]
## [[Moluska]] [[:en:Mollusca|(en)]]
## [[Nematoda]] [[:en:Nematoda|(en)]]

==== Anatomî ====
# [[Anatomî]]
# [[Koendama hestê]]
## [[Poz]]
## [[Çav]]
## [[Guh]]
## [[Çêjtin]]
# [[Sîstema gera xwînê]]
## [[Dil]]
## [[Xwîn]]
# [[Koendama herisê ya mirovan]]
## [[Kezeb]]
## [[Rûviya zirav]]
## [[Rûviya stûr]]
# [[Koendama henaseyê]]
# [[Sîstema hormonan]]
# [[Sîstema pirbûnê]] [[:en:Reproductive system|(en)]]
# [[Koendama demarê]]
## [[Demar]]
## [[Mêjî]]
# [[Kakût]]
# [[Xane]]
# [[Masûlke]]
# [[Çerm]]

=== Tenduristî û bijîşkî ===
# [[Bijîşkî]]
# [[Derman]]
## [[Dermanên dijbakterî]]
# [[Diransazî]]
# [[Adet (bijîşkî)|Menstruasyon]] [[:en:Menstruation|(en)]]
# [[Nexweşî]]
# [[Pandemî]]
# [[Sîstema bergiriyê]] [[:en:Immune system|(en)]]
# [[Tenduristî]]
# [[Vaksîn]]
# [[Vîrus]]
==== Nexweşî û Rewşên Taybet ====
# [[Alûdebûn]] [[:en:Addiction|(en)]]
## [[Etanol]] [[:en:Ethanol|(en)]]
## [[Titûn]]
# [[Astengdarî]] [[:en:Disability|(en)]]
## [[Keratî]] [[:en:Deafness|(en)]]
## [[Korîtî]]
# [[Epîlepsî]]
# [[Nexweşiya zarokan a felçiyê]] [[:en:Poliomyelitis|(en)]]
# [[Arsim]]
# [[Bedxwerî]]
# [[Krîza dil]]
# [[Lerzeta]]
# [[Nexweşiya Alzheimer]] [[:en:Alzheimer's disease|(en)]]
# [[Psîkopatî]]
# [[Gastroenterît]] [[:en:Gastroenteritis|(en)]]
# [[Nexweşiya pişikê ya demdirêj]] [[:en:Chronic obstructive pulmonary disease|(en)]]
# [[Nexweşiya şekir]]
# [[Enfeksîyonên bi riya cinsî derbas dibin]] [[:en:Sexually transmitted infection|(en)]]
## [[AIDS]]
# [[Obezîte]] [[:en:Obesity|(en)]]
# [[Penceşêr]]
# [[Sekta mêjî]] [[:en:Stroke|(en)]]
# [[Serêş]] [[:en:Headache|(en)]]
# [[Serma]] [[:en:Common cold|(en)]]
# [[Tuberkuloz]]
# [[Xurika Reş]] [[:en:Smallpox|(en)]]
# [[Zatûre]] [[:en:Pneumonia|(en)]]

=== Kîmya ===
# [[Biyokîmya]]
# [[Element]]
## [[Alûmînyûm]]
## [[Mis]]
## [[Hesin]]
## [[Hîdrojen]]
## [[Karbon]]
## [[Nîtrojen]]
## [[Oksîjen]]
## [[Pîl]]
## [[Sîstema vedorî ya elementan]]
## [[Zêr]]
## [[Zîv]]
# [[Kîmya]]
# [[Kîmyaya analîtîk]] [[:en:Analytical chemistry|(en)]]
# [[Kîmyaya fîzîkî]] [[:en:Physical chemistry|(en)]]
# [[Kîmyaya înorganîk]] [[:en:Inorganic chemistry|(en)]]
# [[Kîmyaya organîk]] [[:en:Organic chemistry|(en)]]
## [[Alkol]]
## [[Karbohîdrat]]
## [[Lîpîd]]
# [[Molekul]]
# [[Pêkhateya kîmyayî]] [[:en:Chemical compound|(en)]]
## [[Asîd]]
## [[Baz]]
## [[Xwê]]

=== Zanistên erdê ===
# [[Avhewa]]
# [[Dora avê]] [[:en:Water cycle|(en)]]
# [[El Niño]] [[:en:El Niño|(en)]]
# [[Erdhej]]
# [[Guherîna avhewayê]]
# [[Hewa]]
## [[Ba]]
## [[Baran]]
## [[Berf]]
## [[Ewr]]
## [[Bagera bihêz a tropîkal]]
## [[Tornado]]
# [[Jeolojî]]
## [[Kevir]]
## [[Mîneral]] [[:en:Mineral|(en)]]
### [[Elmas]]
## [[Tektonîka lewheyan]] [[:en:Plate tectonics|(en)]]
# [[Karesata xwezayî]] [[:en:Natural disaster|(en)]]
## [[Lehî]]
## [[Tsûnamî]]
# [[Volkan]]

=== Fîzîk ===
# [[Fîzîk]]
# [[Lezdan (fizîk)|Lezdan]]
# [[Atom]]
# [[Wize]]
## [[Parastina Wize]] [[:en:conservation of energy|(en)]]
# [[Radyasyonên elektromagnetîk]] [[:en:electromagnetic radiation|(en)]]
## [[Înfrasor]] [[:en:infrared|(en)]]
## [[Ultraviyole]] [[:en:Ultraviolet|(en)]]
## [[Ronahî (fizîk)|Ronahî]]
### [[Reng]]
# [[Mekanîka klasîk]] [[:en:classical mechanics|(en)]]
# [[Hêz]]
## [[Elektromagnetîzm]] [[:en:Electromagnetism|(en)]]
### [[Qada magnetîkî]] [[:en:magnetic field|(en)]]
## [[Rakêş]]
## [[Hevtesîriya bihêz]] [[:en:Strong interaction|(en)]]
## [[Hevtesîriya lawaz]] [[:en:Weak interaction|(en)]]
# [[Kişanek]]
# [[Bariste]]
# [[Kanza]]
## [[Polat]] [[:en:Steel|(en)]]
# [[Fîsyona nukleerî]] [[:en:Nuclear fission|(en)]]
# [[Rewşa maddeyê]] [[:en:State of matter|(en)]]
## [[Gaz]]
## [[Şile]]
## [[Plazma]] [[:en:Plasma|(en)]]
## [[Biring]]
# [[Mekanîka kuantûmî]] [[:en:Quantum mechanics|(en)]]
# [[Hilweşîna Radyoaktîvîtê]] [[:en:radioactivity|(en)]]
# [[Rêjeyiya giştî]] [[:en:general relativity|(en)]]
# [[Rêjeyiya taybet]] [[:en:special relativity|(en)]]
# [[Nîvragihbar]]
# [[Deng]]
# [[Lezahî]] [[:en:velocity|(en)]]
## [[Leza ronahiyê]]
# [[Germahî]]
# [[Dem]]
# [[Termodînamîk]]
# [[Valahî]]

=== Matematîk ===
# [[Analîza matematîkî]] [[:en:Mathematical analysis|(en)]]
## [[Analîza hejmarî]] [[:en:Numerical analysis|(en)]]
## [[Hevkêşeya dîferensiyel]]
# [[Arîtmetîk]] [[:en:Arithmetic|(en)]]
## [[Hejmar]]
## [[Logarîtma]] [[:en:Logarithm|(en)]]
## [[Bîrdoza jimare]]
# [[Cebîr]] [[:en:Algebra|(en)]]
## [[Cebîra lîner]] [[:en:Linear algebra|(en)]]
## [[Hejmarên kompleks]] [[:en:Complex number|(en)]]
## [[Wekhevî]]
# Îhtîmal û îstatîstîk
## [[Îhtîmal]] [[:en:Probability|(en)]]
## [[Amar]]
# [[Geometrî]]
## [[Hoke]]
## [[Pi]]
## [[Rûerd]]
## [[Sîmetrî]] [[:en:Symmetry|(en)]]
## [[Sîstema koordînatê]] [[:en:Coordinate system|(en)]]
## [[Teorema Pîtagoras]]
## [[Trîgonometrî]]
# Lojîk û bingeh
## [[Bêdawî]]
## [[Fonksiyon]] [[:en:Function (mathematics)|(en)]]
## [[Îsbata matematîkî]] [[:en:Mathematical proof|(en)]]
## [[Teoriya koman]] [[:en:Set theory|(en)]]
# [[Matematîk]]

== Xwarin û çandinî [[Wêne:Yes check.svg|25px]]  ==
=== Çandinî ===
# [[Çandinî]]
## [[Avdan]]
## [[Gîsin]] [[:en:Plough|(en)]]
## [[Kedîkirin]] [[:en:Domestication|(en)]]

=== Xwarin ===
# [[Biharat]]
# [[Findeq]] [[:en:Nut (fruit)|(en)]]
# [[Goşt]]
# [[Hingiv]]
# [[Mûz]]
# [[Nan]]
# [[Penîr]]
# [[Sêv]]
# [[Dan]]
## [[Birinc]]
## [[Ceh]]
## [[Garis]]
## [[Baçîk]]
## [[Genim]]
# [[Narinc]]
# [[Soya]]
# [[Şekir]]
# [[Çoklata]]
# [[Tirî]]
# [[Xwarin]]
# [[Xwê]]
# [[Sebze]]
## [[Kartol]]

=== Vexwarin ===
# [[Av]]
# [[Avmêwe]]
# [[Bîra]]
# [[Çay]]
# [[Qehwe]]
# [[Şerab]]
# [[Şîr]]

== Teknolojî [[Wêne:Yes check.svg|25px]] ==
# [[Bîoteknolojî]]
# [[Endezyarî]]
## [[Makîne]]
## [[Çerxe]]
## [[Cer]] [[:en:Screw|(en)]]
## [[Robot]]
# [[Metalurjî]] [[:en:Metallurgy|(en)]]
# [[Nanoteknolojî]]
# [[Cil]]
## [[Pembû]]
# [[Teknolojî]]
=== Ragihandin ===
# [[Agahî]]
## [[Ensîklopedî]]
# [[Çapkirin]] [[:en:Printing|(en)]]
# [[Pirtûkxane]]
## [[Pirtûk]]
# [[Pêragihandin]]
# [[Rojnamegerî]]
## [[Rojname]]
# [[Telefon]]
=== Elektronîk ===
# [[Elektronîk]]
## [[Frekans]]
## [[Sirêma elektrîkê]]
# Pêkhate
## [[Tirûş]]
## [[Diod]]
## [[Înduktor]]
## [[Kondansator]]
## [[Transformator]] [[:en:Transformer|(en)]]
## [[Transîstor]]
==== Kompûter û înternet ====
# [[Jîriya çêkirî]]
# [[Înternet]]
## [[E-Peyam]]
## [[World Wide Web]]
# [[Kompûter]]
## [[Hard dîsk]]
## [[Yekeya pêvajoyê ya navendî]]
# [[Nermalav]]
# [[Pergala xebatê]]
# [[Teknolojiya agahiyê]] [[:en:Information technology|(en)]]
## [[Algorîtma]]
# [[Zimanê bernamesaziyê]]

=== Enerjî û sotemenî ===
# [[Agir]]
# [[Elektrîk]]
## [[Enerjiya nukleerî]] [[:en:Nuclear power|(en)]]
# [[Enerjiya venûker]] [[:en:Renewable energy|(en)]]
# [[Motor]]
## [[Motora dûkelê]] [[:en:Steam engine|(en)]]
## [[Makîneya şewata hundirîn]] [[:en:Internal combustion engine|(en)]]
# [[Sotemeniya fosîlî]] [[:en:Fossil fuel|(en)]]

=== Materyal ===
# [[Cam]]
# [[Dar]]
# [[Kaxez]]
# [[Plastîk]]
=== Veguhastin ===
# [[Balafir]]
# [[Noqav]] [[:en:Submarine|(en)]]
# [[Bisîklet]]
# [[Keştî]]
# [[Otomobîl]]
# [[Trên]]
# [[Veguhastin]] [[:en:Transport|(en)]]
=== Çek ===
# [[Çek]]
## [[Çek (amûr)]]
### [[Mîtralyoz]] [[:en:Machine gun|(en)]]
## [[Çeka nukleerî]]
## [[Şûr]]
# [[Tank]]
# [[Teqemenî]] [[:en:Explosive material|(en)]]
## [[Barût]]

== Huner û şahî [[Wêne:Yes check.svg|25px]] ==
# [[Çand]]
# [[Dans]]
# [[Huner]]
## [[Komîk]] [[:en:Comics|(en)]]
## [[Kûzekarî]] [[:en:Pottery|(en)]]
## [[Peyker]]
## [[Nîgar]]
## [[Fotografî|Wênekêşî]] [[:en:Photography|(en)]]
# [[Moda]] [[:en:Fashion|(en)]]
# [[Şano]]
# [[Xweşnivîsî]]
=== Avahîsazî û endezyariya şaristanî ===
# [[Avahîsazî]]
# [[Bendav]]
# [[Birc]]
# [[Kemer]]
# [[Pir]]
# [[Piramîd]]
# [[Kanal]]
# [[Qube]]
# [[Xanî]]
# Avahiyên taybet
## [[Angkor Wat]] [[:en:Angkor Wat|(en)]]
## [[Bazîlîkaya Pîroz Peter]] [[:en:St. Peter's Basilica|(en)]]
## [[Bendava Sê Newala]]
## [[Birca Eiffel]]
## [[Dîwarê Mezin ê Çînê]]
## [[Girê Mirazan]]
## [[Keleha Hewlêrê]]
## [[Kolezyûm]]
## [[Pîramîdên Gîzeyê]]
## [[Partenon]] [[:en:Parthenon|(en)]]
## [[Peykerê Azadiyê]]
## [[Tac Mehel]]

=== Fîlm, radyo û televîzyon ===
# [[Fîlm]]
## [[Anîmasyon]] [[:en:Animation|(en)]]
# [[Radyo]]
# [[Televîzyon]]
=== Muzîk ===
# [[Dengbêjî]]
# [[Muzîk]]
# [[Stran]]
# Cureyên muzîkê yên taybet
## [[Blues]]
## [[Hîp hop]]
## [[Cez]]
## [[Muzîka elektronîkî]] [[:en:Electronic music|(en)]]
## [[Muzîka klasîk]]
### [[Opera]]
### [[Senfonî]] [[:en:Symphony|(en)]]
## [[Muzîka rock]]
## [[Reggae]]
## [[Samba]] [[:en:Samba|(en)]]
## [[Flamenko]]
# Amûrên muzîkê yên taybet
## [[Bilûr]]
## [[Dahol]] [[:en:Drum|(en)]]
## [[Gîtar]]
## [[Keman]]
## [[Piyano]]
## [[Borazan]] [[:en:Trumpet|(en)]]

=== Rekreasyon ===
# [[Hunera cengî]] [[:en:Martial arts|(en)]]
## [[Cudo]] [[:en:Judo|(en)]]
# [[Lîstik]]
## [[Go (lîstik)]] [[:en:Go (game)|(en)]]
## [[Lîstika vîdyoyê]]
## [[Nerd]]
## [[Sedrenc]]
# [[Lîstikên Olîmpiyadê]]
# [[Leyzok]]
# [[Melevanî]]
# [[Qumar]] [[:en:Gambling|(en)]]
# [[Werziş]]
## [[Atletîzm]]
## Lîstikên bi top
### [[Basketbol]]
### [[Beyzbol]]
### [[Futbol]]
### [[Golf]]
### [[Krîket]] [[:en:Cricket|(en)]]
### [[Yekîtiya Ragbî]]
### [[Tenîs]]

== Dîrok ==
# [[Dîrok]]
==== Dîroka berî dîrokê û ya kevnar ====
# [[Berî dîrokê]]
# [[Împeratoriya Guptayan]] [[:en:Gupta Empire|(en)]]
# [[Împeratoriya Romê]]
# [[Mezopotamya]]
# [[Misira kevnare]]
# [[Serdema bronzî]]
# [[Serdema hesinî]]
# [[Serdema kevirî]]
# [[Sumer]]
# [[Şaristaniya Mayayan]] [[:en:Mayan Civilization|(en)]]
# [[Xanedana Han]]
# [[Xanedana Tang]]
# [[Yewnanistana kevnare]]
=== Dîroka kurd ===
# [[Dîroka Bakurê Kurdistanê]]
# [[Dîroka Başûrê Kurdistanê]]
# [[Dîroka Rojavaya Kurdistanê]]
# [[Dîroka Rojhilatê Kurdistanê]]
# Dewletên dîrokî
## [[Xanedana Eyûbî]]
## [[Xanedana Merwanî]]
## [[Împeratoriya Med]]
## [[Împeratoriya Hexamenişî]]
==== Serdema Navîn û Ronesans ====
# [[Aztek]]
# [[Împeratoriya Bîzansê]]
# [[Împeratoriya Malî]] [[:en:Mali Empire|(en)]]
# [[Împeratoriya Mongolî]]
# [[Împeratoriya Osmanî]]
# [[Împeratoriya Romê ya Pîroz]]
# [[Înka]] [[:en:Inca Empire|(en)]]
# [[Ronesans]]
# [[Seferên Xaçperestan]]
# [[Serdema Navîn]]
# [[Vîkîng]]
# [[Xanedana Ming]]
# [[Xanedana Ebasiyan]]

==== Serdema nûjen a pêşîn û ya nûjen ====
# [[Almanyaya Nazî]]
# [[Apartheid]]
# [[Holokost]]
# [[Împeratoriya Brîtanî]]
# [[Krîza Mezin]] [[:en:Great Depression|(en)]]
# [[Reformasyon]] [[:en:Reformation|(en)]]
# [[Restorasyona Meiji]] [[:en:Meiji Restoration|(en)]]
# [[Serdema Ronahîbûnê]] [[:en:Age of Enlightenment|(en)]]
# [[Şerê Cîhanê yê Duyem]]
# [[Şerê Cîhanê yê Yekem]]
# [[Pevçûna Rojhilata Navîn]]
# [[Şerê navxweyî yê Amerîkayê]]
# [[Şerê Sar]]
# [[Şerê Viyetnamê]]
# [[Şoreşa Fransayê]]
# [[Şoreşa Pîşesaziyê]]
# [[Şoreşa Rûsyayê]] [[:en:Russian Revolution|(en)]]
# [[Xanedana Qing]]
# [[Yekîtiya Sovyetê]]

== Erdnîgarî ==
# [[Bajar]]
# [[Çem]]
# [[Çiya]]
# [[Beyaban]]
# [[Daristan]]
# [[Derya]]
# [[Erdnîgarî]]
# [[Okyanûs]]
# [[Parzemîn]]
# [[Cemsera Bakur]]
# [[Cemsera Başûr]]

=== Parzemîn û herêmên sereke ===
# [[Afrîka]]
# [[Amerîkaya Bakur]]
# [[Amerîkaya Başûr]]
# [[Antarktîka]]
# [[Asya]]
# [[Ewropa]]
# [[Okyanûsya]]
# [[Rojhilata Navîn]]

=== Welat ===

==== Afrîka ====
# [[Afrîkaya Başûr]]
# [[Cezayir]]
# [[Etiyopya]]
# [[Kongoya Demokratîk]]
# [[Misir]]
# [[Nîjerya]]
# [[Sûdan]]
# [[Tanzanya]]

==== Asya ====
# [[Bengladeş]]
# [[Çîn]]
# [[Efxanistan]]
# [[Erebistana Siûdî]]
# [[Filîpîn]]
# [[Hindistan]]
# [[Îndonezya]]
# [[Îran]]
# [[Iraq]]
# [[Îsraêl]]
# [[Japon]]
# [[Kurdistan]]
# [[Korêya Başûr]]
# [[Pakistan]]
# [[Taylenda]]
# [[Tirkiye]]
# [[Viyetnam]]

==== Ewropa ====
# [[Almanya]]
# [[Awistirya]]
# [[Fransa]]
# [[Holenda]]
# [[Îtalya]]
# [[Keyaniya Yekbûyî]]
# [[Polonya]]
# [[Portûgal]]
# [[Rûsya]]
# [[Spanya]]
# [[Swîsre]]
# [[Ûkrayna]]
# [[Vatîkan]]

==== Amerîkaya Bakur ====
# [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
# [[Kanada]]
# [[Kûba]]
# [[Meksîk]]

==== Amerîkaya Başûr ====
# [[Arjentîn]]
# [[Brezîl]]
# [[Kolombiya]]

==== Okyanûsya ====
# [[Awistralya]]

=== Bajar ===

==== Afrîka ====
# [[Cape Town]] [[:en:Cape Town|(en)]]
# [[Kînşasa]]
# [[Lagos]]
# [[Naîrobî]]
# [[Qahîre]]

==== Asya ====
# [[Bangkok]]
# [[Bexda]]
# [[Delhî]]
# [[Daka]]
# [[Dubai]]
# [[Hewlêr]]
# [[Hong Kong]]
# [[Cakarta]]
# [[Keraçî]]
# [[Kolkata]]
# [[Meke]]
# [[Mumbaî]]
# [[Orşelîm]]
# [[Pekîn]]
# [[Sêûl]]
# [[Singapûr]]
# [[Şam]]
# [[Şanghay]]
# [[Tehran]]
# [[Tokyo]]

==== Ewropa ====
# [[Amsterdam]]
# [[Atîna]]
# [[Berlîn]]
# [[Bruksel]]
# [[London]]
# [[Madrîd]]
# [[Mosko]]
# [[Parîs]]
# [[Roma]]
# [[Sankt Petersburg, Rûsya|Sankt Petersburg]]
# [[Stembol]]
# [[Viyana]]

==== Amerîkaya Bakur ====
# [[Los Angeles]]
# [[Meksîko]]
# [[New York]]
# [[Washington, D.C.]]

==== Amerîkaya Başûr ====
# [[Bogotá]]
# [[Buenos Aires]]
# [[Rio de Janeiro]]
# [[São Paulo]]

==== Okyanûsya ====
# [[Sîdney]]

=== Av ===
# [[Amazon]]
# [[Îndus]]
# [[Kongo (çem)]]
# [[Mîsîsîpî (çem)]]
# [[Çemê Nîjerê]] [[:en:Niger River|(en)]]
# [[Çemê Zer]]
# [[Danûb]]
# [[Deryaya Bakur]]
# [[Deryaya Baltîk]]
# [[Deryaya Çîna Başûr]]
# [[Deryaya Karîbê]]
# [[Deryaya Navîn]]
# [[Deryaya Reş]]
# [[Deryaya Qezwînê]]
# [[Çemê Ganjê]]
# [[Gola Baykalê]] [[:en:Lake Baikal|(en)]]
# [[Golên Mezin]]
# [[Gola Viktoria]]
# [[Nîl]]
# [[Okyanûsa Arktîk]]
# [[Okyanûsa Atlantîk]]
# [[Okyanûsa Başûr]]
# [[Okyanûsa Hindî]]
# [[Okyanûsa Pasîfîk]]
# [[Kanala Panamayê]]
# [[Kanala Swêşê]]
# [[Besta binavî ya mezin]]
# [[Reyn]]
# [[Volga]]
# [[Yangtsê]]

=== Çiya û çol ===
# [[Alp]]
# [[And]]
# [[Çiyayên Zinarî]]
# [[Everest]]
# [[Hîmalaya]]
# [[Çiyayê Kilîmanjaro]]
# [[Sahara]]
{{Core topics}}</text>
      <sha1>gec2siijjlu9moslwd1cr2l4m4pdd2o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103318</id>
      <parentid>2103255</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T04:33:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Dîroka berî dîrokê û ya kevnar */</comment>
      <origin>2103318</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27492" sha1="jms2pbdtgx7nz29mr3d1ho8bn0fm6ju" xml:space="preserve">{{see also|[[WP:Gotarên bingehîn]]}}
Gelek projeyên [[Wikipedia|Wîkîpediyayê]] hene; ji wan çend mezin, çend biçûk in. Çend gotarên bingehîn ji bo hemî Wîkîpediyayan pêwîst in. Heger dirêj nebin jî, bila qet nebe kurt û di awayê [[Wîkîpediya:Şitl|şitl]]an de bin.

Li jêr lîsteya 1.000 gotarên bingehîn heye ku tê pêşniyazkirin di her Wîkîpediyayê de hebin. Divê ev gotar bi zimanekî gelekî hêsan werin nivîsandin û agahiyên herî bingehîn di nav xwe de bihewînin.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
|-
!Sernav!!Hejmara niha!!Hejmara hewce
|-
|[[#Jînenîgarî|Jînenîgarî]]||198||''TBD''
|-
|[[#Felsefe|Felsefe]]||13||''TBD''
|-
|[[#Ol|Ol]]||22||''TBD''
|-
|[[#Zanistên_civakî|Zanistên civakî]]||77||''TBD''
|-
|[[#Ziman_û_wêje|Ziman û wêje]]||48||''TBD''
|-
|[[#Pîvan|Pîvan]]||12||''TBD''
|-
|[[#Zanist|Zanist]]||250||''TBD''
|-
|[[#Xwarin_û_çandinî|Xwarin û çandinî]]||34||''TBD''
|-
|[[#Teknolojî|Teknolojî]]||68||''TBD''
|-
|[[#Huner_û_şahî|Huner û şahî]]||76||''TBD''
|-
|[[#Dîrok|Dîrok]]||54||''TBD''
|-
|[[#Erdnîgarî|Erdnîgarî]]||148||''TBD''
|-
!'''Hevok'''!!'''1000'''!!'''1000'''
|}&lt;small&gt;Kontrolkirina hejmarê: 26 Sibat 2026 (UTC)&lt;/small&gt;

== Jînenîgarî [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == 

=== Fîlozof û zanyarên civakî ===

# [[Arîstotelês]]
# [[Simone de Beauvoir]]
# [[Çanakya]]
# [[Konfuçyus]]
# [[René Descartes]]
# [[Sigmund Freud]]
# [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]]
# [[Martin Heidegger]]
# [[Ibn Xeldûn]]
# [[Immanuel Kant]]
# [[John Maynard Keynes]]
# [[John Locke]]
# [[Niccolò Machiavelli]]
# [[Karl Marx]]
# [[Friedrich Nietzsche]]
# [[Platon]]
# [[Jean-Jacques Rousseau]]
# [[Jean-Paul Sartre]]
# [[Sima Qian]]
# [[Adam Smith]]
# [[Sokratês]]
# [[Voltaire]]
# [[Max Weber]]
# [[Ludwig Wittgenstein]]
# [[Zhu Xi]]

=== Kesên dînî û teolojiyê ===
# [[Îbrahîm]]
# [[Buda]]
# [[Îsa]]
# [[Martin Luther]]
# [[Meryem]]
# [[Mûsa]]
# [[Mihemed]]
# [[Şêx Adî]]
# [[Xezalî]]
# [[Zerdeşt]]

=== Rêberên sîyasî ===

# [[Abraham Lincoln]]
# [[Adolf Hitler]]
# [[Daryûsê Mezin]]
# [[Augustus]]
# [[Cengîz Xan]]
# [[Karlê Mezin]]
# [[Mistefa Barzanî]]
# [[Che Guevara]]
# [[Ekberê Mezin]]
# [[Qazî Mihemed]]
# [[Franklin Delano Roosevelt]]
# [[George Washington]]
# [[Îskenderê Mezin]]
# [[Leyla Qasim]]
# [[Jawaharlal Nehru]] [[:en:Jawaharlal Nehru|(en)]]
# [[Yosîf Stalîn]]
# [[Julius Caesar]]
# [[Konstantînê Mezin]]
# [[Kûruşê Mezin]]
# [[Kiyaksar]]
# [[Louis XIV.]]
# [[Mahatma Gandî]]
# [[Mao Zedong]]
# [[Martin Luther King]]
# [[Napoléon Bonaparte]]
# [[Nelson Mandela]]
# [[Omer ibn Xetab]]
# [[Otto von Bismarck]]
# [[Pyotrê Mezin]]
# [[Qin Shi Huang]]
# [[Rosa Luxemburg]]
# [[Selahedînê Eyûbî]]
# [[Simón Bolívar]]
# [[Siltan Silêmanê Qanûnî]]
# [[Sun Yat-sen]] [[:en:Sun Yat-sen|(en)]]
# [[Tîmûrleng]]
# [[Vladîmîr Îlyîç Lenîn]]
# [[Winston Churchill]]

=== Dahêner, zanyar û matematîknas ===

# [[Alan Turing]]
# [[Albert Einstein]]
# [[Arşîmed]]
# [[Brahmagupta]]
# [[Carl Friedrich Gauss]] [[:en:Carl Friedrich Gauss|(en)]]
# [[Carl Linnaeus]]
# [[Charles Darwin]]
# [[David Hilbert]] [[:en:David Hilbert|(en)]]
# [[Dmîtrî Mendeleyev]] [[:en:Dmitri Mendeleev|(en)]]
# [[Xwarezmî]]
# [[Enrico Fermi]]
# [[Ernest Rutherford]] [[:en:Ernest Rutherford|(en)]]
# [[Erwin Schrödinger]]
# [[Galênos]]
# [[Galileo Galilei]]
# [[Gottfried Wilhelm Leibniz]]
# [[Henry Ford]]
# [[Isaac Newton]]
# [[Îbn Sîna]]
# [[James Clerk Maxwell]]
# [[James Joule]]
# [[James Watt]]
# [[Johann Gutenberg]]
# [[Johannes Kepler]]
# [[Leonhard Euler]] [[:en:Leonhard Euler|(en)]]
# [[Louis Pasteur]]
# [[Marie Curie]]
# [[Max Planck]]
# [[Michael Faraday]]
# [[Nîkola Tesla]]
# [[Nîkolaws Kopernîkus]]
# [[Thomas Alva Edison]]
# [[Tim Berners-Lee]] [[:en:Tim Berners-Lee|(en)]]

=== Hunermend û mîmar ===

# [[Albrecht Dürer]] [[:en:Albrecht Dürer|(en)]]
# [[Andy Warhol]]
# [[Diego Velázquez]]
# [[Frank Lloyd Wright]] [[:en:Frank Lloyd Wright|(en)]]
# [[Francisco Goya]] [[:en:Francisco Goya|(en)]]
# [[Frida Kahlo]]
# [[Henri Matisse]] [[:en:Henri Matisse|(en)]]
# [[Hokusai|Katsushika Hokusai]] [[:en:Katsushika Hokusai|(en)]]
# [[Le Corbusier]] [[:en:Le Corbusier|(en)]]
# [[Leonardo da Vinci]]
# [[Michelangelo]]
# [[Mîmar Sînan]]
# [[Pablo Picasso]]
# [[Peter Paul Rubens]] [[:en:Peter Paul Rubens|(en)]]
# [[Raffaello Sanzio]]
# [[Rembrandt]] [[:en:Rembrandt|(en)]]
# [[Salvador Dalí]]
# [[Vincent van Gogh]]

=== Kompozîtor û muzîkvan ===

# [[Antonín Dvořák]] [[:en:Antonín Dvořák|(en)]]
# [[Antonio Vivaldi]]
# [[Frédéric Chopin]]
# [[Franz Schubert]] [[:en:Franz Schubert|(en)]]
# [[Georg Frîderîk Handel|Georg Friedrich Händel]] [[:en:Georg Friedrich Händel|(en)]]
# [[Giuseppe Verdi]] [[:en:Giuseppe Verdi|(en)]]
# [[Gustav Mahler]] [[:en:Gustav Mahler|(en)]]
# [[Giovanni Pierluigi da Palestrina]] [[:en:Giovanni Pierluigi da Palestrina|(en)]]
# [[Îgor Stravînskî|Igor Stravinsky]] [[:en:Igor Stravinsky|(en)]]
# [[Johann Sebastian Bach]]
# [[Johannes Brahms]] [[:en:Johannes Brahms|(en)]]
# [[Joseph Haydn]] [[:en:Joseph Haydn|(en)]]
# [[Ludwig van Beethoven]]
# [[Louis Armstrong]] [[:en:Louis Armstrong|(en)]]
# [[Michael Jackson]]
# [[Pyotr Ilyich Tchaikovsky]]
# [[Richard Wagner]] [[:en:Richard Wagner|(en)]]
# [[The Beatles]]
# [[Ûm Kulsûm]] [[:en:Umm Kulthum|(en)]]
# [[Wolfgang Amadeus Mozart]]

=== Derhêner û nivîskarên fîlman ===

# [[Akira Kurosawa]]
# [[Alfred Hitchcock]] [[:en:Alfred Hitchcock|(en)]]
# [[Federico Fellini]] [[:en:Federico Fellini|(en)]]
# [[George Lucas]]
# [[Ingmar Bergman]]
# [[Satyajit Ray]] [[:en:Satyajit Ray|(en)]]
# [[Sergei Eisenstein]] [[:en:Sergei Eisenstein|(en)]]
# [[Stanley Kubrick]]
# [[Steven Spielberg]] [[:en:Steven Spielberg|(en)]]
# [[Walt Disney]]

=== Nivîskar, şanonivîs û helbestvan ===
# [[Aleksandr Pûşkîn]]
# [[Anton Çexov]]
# [[Charles Dickens]]
# [[Dante Alighieri]]
# [[Ebû Nuwas]] [[:en:Abu Nuwas|(en)]]
# [[Franz Kafka]]
# [[Fyodor Dostoyevskî]]
# [[Gabriel García Márquez]]
# [[Geoffrey Chaucer]]
# [[Hafizê Şîrazî]]
# [[Hans Christian Andersen]]
# [[Homêros]]
# [[James Joyce]]
# [[Jane Austen]]
# [[Johann Wolfgang von Goethe]]
# [[Jorge Luis Borges]]
# [[Kalidasa]] [[:en:Kalidasa|(en)]]
# [[Tolstoy]]
# [[Li Bai]] [[:en:Li Bai|(en)]]
# [[Lord Byron]] [[:en:Lord Byron|(en)]]
# [[Marcel Proust]]
# [[Mark Twain]]
# [[Matsuo Bashō]]
# [[Miguel de Cervantes]]
# [[Molière]]
# [[Nacîb Mahfûz]]
# [[Ovidius]]
# [[Rabindranath Tagore]]
# [[Sofoklês]]
# [[Vergilius]]
# [[Victor Hugo]]
# [[William Shakespeare]]

=== Vebîner û gerokvan ===
# [[Christopher Columbus]]
# [[Ferdinand Magellan]]
# [[Hernán Cortés]]
# [[Îbn Betûte]]
# [[Jacques Cartier]]
# [[James Cook]] [[:en:James Cook|(en)]]
# [[Marco Polo]]
# [[Neil Armstrong]]
# [[Roald Amundsen]]
# [[Vasco da Gama]]
# [[Yuri Gagarin]]
# [[Zheng He]]

== Felsefe [[Wêne:Yes check.svg|25px]] ==
# [[Ateîzm]]
# [[Berahî]] [[:en:Reality|(en)]]
# [[Diyalektîk]]
# [[Epîstemolojî]]
# [[Estetîk]]
# [[Exlaq]]
# [[Felsefe]]
# [[Konfuçyûsîzm]] [[:en:Confucianism|(en)]]
# [[Mentiq]]
# [[Materyalîzm]]
# [[Rastî]]
# [[Vîna azad]]
# [[Zanîn]]

== Dîn [[Wêne:Yes check.svg|25px]] ==

# [[Bûdîzm]]
# [[Dîn]]
# [[Hîmîtî]] [[:en:Fundamentalism|(en)]]
# [[Giyan]]
# [[Hinduîzm]]
# [[Îslam]]
## [[Sinnî]]
## [[Şîa]]
# [[Mîtolojî]]
# [[Xwedê]]
## [[Monoteîzm|Yekxwedayî]]
## [[Pirxwedayî]]
# [[Xiristiyanî]]
## [[Dêra Katolîk]]
## [[Protestanîzm]]
# [[Reenkarnasyon]] [[:en:Reincarnation|(en)]]
# [[Cihûtî]]
# [[Elewîtî]]
# [[Yarsan]]
# [[Êzidîtî]]
# [[Taoîzm]]
# [[Zerdeştîtî]]

== Zanistên civakî [[Wêne:Yes check.svg|25px]] ==

# [[Perwerde]]
# [[Şaristanî]]
# [[Civak]]

=== Psîkolojî ===
# [[Aqil]]
# [[Hizir]]
# [[Hest]]
# [[Evîn]]
# [[Psîkolojî]]
# [[Reftar]] [[:en:Behavior|(en)]]

=== Malbat û têkilî ===
# [[Jin]]
# [[Zewac]] [[:en:Marriage|(en)]]
# [[Law]]
# [[Malbat]]
# [[Mêr]]

=== Siyaset ===
# [[Bîrdozî]]
## [[Anarşîzm]]
## [[Faşîzm]]
## [[Kapîtalîzm]]
## [[Komunîzm]]
## [[Şopparêzî]]
## [[Lîberalîzm]]
## [[Marksîzm]]
## [[Neteweperwerî]]
## [[Sosyalîzm]]
# [[Dîplomasî]]
# [[Dewlet]]
# [[Hikûmet]]
## [[Dîktatorî]]
## [[Komar]]
## [[Monarşî]]
## [[Demokrasî]]
## [[Kolonîtî]]
# [[Împeryalîzm]]
# [[Partiya siyasî]] [[:en:Political party|(en)]]
# [[Propaganda]]
# [[Siyaset]]

=== Kar û aborî ===
# [[Aborî]]
# [[Bazirganî]]
# [[Dirav]]
## [[Dolara DYAyê]] [[:en:United States dollar|(en)]]
## [[Ewro]]
# [[Sermaye]]
# [[Pere]]
# [[Pîşesazî]]
# [[Bac]] [[:en:Tax|(en)]]

=== Hiqûq ===
# [[Destûr]]
# [[Hiqûq]]

=== Rêxistinên navneteweyî ===
# [[ASEAN]] [[:en:ASEAN|(en)]]
# [[Koma Bankeya Dinyayê]] [[:en:World Bank|(en)]]
# [[Hevpeymaniya Neteweyan]] [[:en:Commonwealth of Nations|(en)]]
# [[Yekîtiya Erebî]]
# [[NATO]]
# [[Neteweyên Yekbûyî]]
## [[Dîwana Navneteweyî ya Dadê]] [[:en:International Court of Justice|(en)]]
## [[IMF|Sindoqa Diravî ya Navneteweyî]] [[:en:International Monetary Fund|(en)]]
## [[Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê]]
## [[UNESCO]]
# [[OPEC]]
# [[Xelata Nobelê]]
# [[Rêxistina Bazirganî ya Cîhanî]] [[:en:World Trade Organization|(en)]]
# [[Tevgera Navneteweyî ya Xaçê Sor û Heyva Sor]] [[:en:International Red Cross and Red Crescent Movement|(en)]]
# [[Yekîtiya Afrîkayê]]
# [[Yekîtiya Ewropayê]]

=== Şer û leşkerî ===
# [[Aştî]]
# [[Leşkerî]] [[:en:Military|(en)]]
# [[Şer]]
## [[Şerê navxweyî]] [[:en:Civil war|(en)]]
# [[Terorîzm]]

=== Pirsgirêkên civakî ===
# [[Cezayê mirinê]]
# [[Dîskrîmînasyon]]
## [[Nîjadperestî]]
# [[Femînîzm]]
# [[Globalîzasyon]] [[:en:Globalization|(en)]]
# [[Mafên mirovan]]
# [[Xizanî]]
# [[Xulamtî]]
# [[Zarokjiberbirin]]

== Ziman û wêje [[Wêne:Yes check.svg|25px]] ==
# [[Ziman]]
# [[Zimannasî]]
# [[Gramer]]
# [[Peyv]]
## [[Vac]]
## [[Kîtek]]
# [[Pergala nivîsê]]
## [[Alfabeya erebî]]
## [[Alfabeya yewnanî]]
## [[Alfabeya latînî]]
## [[Alfabeya kîrîlî]] [[:en:Cyrillic script|(en)]]
## [[Tîpên çînî]] [[:en:Chinese characters|(en)]]
# [[Xwendewarî]]
# [[Werger]]
# [[Wêje]]
## [[Pexşan]] [[:en:Prose|(en)]]
### ''[[Hunera Şer (pirtûk)]]''
## [[Honak]] [[:en:Fiction|(en)]]
### ''[[Hezar û yek şev]]''
## [[Roman]]
### ''[[Çîroka Genji]]'' [[:en:The Tale of Genji|(en)]]
## [[Helbest]]
### ''[[Destana Gilgamêş]]''
### ''[[Îlyada]]''
### ''[[Şahname]]''
## Deqên Olî
### ''[[Incîl]]''
### ''[[Mahabharata]]'' [[:en:Mahabharata|(en)]]
### ''[[Quran]]

# Zimanên taybet
## [[Zimanê almanî|Almanî]]
## [[Zimanê bengalî|Bengalî]]
## [[Zimanê çînî|Çînî]]
## [[Zimanê erebî|Erebî]]
## [[Zimanê fransî|Fransî]]
## [[Zimanê yewnanî|Grekî]]
## [[Zimanê hindistanî|Hindî-Urdu]] [[:en:Hindustani|(en)]]
## [[Zimanê îbranî|Îbranî]]
## [[Zimanê îngilîzî|Îngilîzî]]
## [[Zimanê japonî|Japonî]]
## [[Zimanê korêyî|Korêyî]]
## [[Zimanê kurdî|Kurdî]]
## [[Zimanê latînî|Latînî]]
## [[Zimanê farsî|Farsî]]
## [[Zimanê portûgalî|Portûgalî]]
## [[Zimanê rûsî|Rûsî]]
## [[Zimanê sanskrîtî|Sanskrîtî]]
## [[Zimanê spanî|Spanî]]
## [[Zimanê swahîlî|Swahîlî]]
## [[Zimanê tirkî|Tirkî]]

== Pîvan [[Wêne:Yes check.svg|25px]] ==
{{div col|2}}
# [[Sîstema Navneteweyî ya Yekînan]]
# [[Pîvan]]

=== Giranî, qebare û dûrahî ===
# [[Kîlogram]]
# [[Lîtir]]
# [[Metre]]

=== Dem ===
# [[Salname]]
## [[Salnameya gregorî]]
# [[Saet]]
# [[Sanî]]
# [[Roj]]
# [[Sal]]
# [[Beşa saetê]]
{{div col end}}

== Zanist [[Wêne:Yes check.svg|25px]] ==
# [[Zanist]]
# [[Xweza]]

=== Stêrnasî ===
{{div col|2}}
# [[Teqîna Mezin]]
# [[Dûvstêr]] [[:en:Comet|(en)]]
# [[Galaksî]]
## [[Kadiz]]
# [[Gerdûn]]
# [[Gerstêrk]]
## [[Erd]]
## [[Jupîter]]
## [[Mars]]
## [[Neptûn]]
## [[Saturn]]
## [[Tîr]]
## [[Ûranûs]]
## [[Venûs]]
# [[Asteroîd]]
# [[Firîna fezayî]] [[:en: Spaceflight|(en)]]
# [[Heyv]]
# [[Çala Reş]]
# [[Pergala Rojê]]
# [[Stêrk]]
## [[Roj]]
# [[Stêrnasî]]
{{div col end}}

=== Biyolojî ===
# [[Biyolojî]]
# Materyalên biyolojîk
## [[DNA]]
## [[Enzîm]]
## [[Hormon]]
## [[Proteîn]]
# [[Riweknasî]]
# [[Ekolojî]]
## [[Cureyên bi xetereya nemabûnê]]
# [[Jiyan]]
# [[Mirin]]
## [[Xwekujî]]
# [[Dabeşandina biyolojîk]]
## [[Cure]]

==== Pêvajoyên biyolojîk ====
{{div col|2}}
# [[Metabolîzm]] [[:en:Metabolism|(en)]]
## [[Fotosentez]]
## [[Hormonên herisê]]
## [[Henase]]
# [[Pêşveçûn]]
# [[Zayîn]] [[:en:Reproduction|(en)]]
## [[Ducanî]]
## [[Seks]]
{{div col end}}

==== Organîzma ====
# [[Alga]]
# [[Arkeya]] [[:en:Archaea|(en)]]
# [[Bakterî]]
# [[Karok]]
# [[Organîzm]]
# [[Plant]]
## [[Dar]]
## [[Fêkî]]
## [[Kulîlk]]
# [[Protîst]] [[:en:Protist|(en)]]
# [[Heywan]]
## [[Artropod]]
### [[Mêş û mûr]]
#### [[Mêşhingiv]]
#### [[Morî]]
#### [[Mixmixk]]
### [[Pîrevonk]]
## [[Chordate]]
### [[Bejavî]]
### [[Balinde]]
#### [[Kewok]]
#### [[Mirîşk]]
### [[Xijende]]
#### [[Kosî]]
#### [[Mar]]
### [[Guhandar]]
#### [[Beraz]]
#### [[Cirdon]]
#### [[Çêlek]]
#### [[Hêştir]]
#### [[Hesp]]
#### [[Kêvroşk]]
#### [[Mirov]]
#### [[Pisîk]]
#### [[Prîmat]]
#### [[Mih]]
#### [[Seg]]
#### [[Balîna]] [[:en:Cetacea|(en)]]
### [[Masî]]
#### [[Segmasî]]
## [[Moluska]] [[:en:Mollusca|(en)]]
## [[Nematoda]] [[:en:Nematoda|(en)]]

==== Anatomî ====
# [[Anatomî]]
# [[Koendama hestê]]
## [[Poz]]
## [[Çav]]
## [[Guh]]
## [[Çêjtin]]
# [[Sîstema gera xwînê]]
## [[Dil]]
## [[Xwîn]]
# [[Koendama herisê ya mirovan]]
## [[Kezeb]]
## [[Rûviya zirav]]
## [[Rûviya stûr]]
# [[Koendama henaseyê]]
# [[Sîstema hormonan]]
# [[Sîstema pirbûnê]] [[:en:Reproductive system|(en)]]
# [[Koendama demarê]]
## [[Demar]]
## [[Mêjî]]
# [[Kakût]]
# [[Xane]]
# [[Masûlke]]
# [[Çerm]]

=== Tenduristî û bijîşkî ===
# [[Bijîşkî]]
# [[Derman]]
## [[Dermanên dijbakterî]]
# [[Diransazî]]
# [[Adet (bijîşkî)|Menstruasyon]] [[:en:Menstruation|(en)]]
# [[Nexweşî]]
# [[Pandemî]]
# [[Sîstema bergiriyê]] [[:en:Immune system|(en)]]
# [[Tenduristî]]
# [[Vaksîn]]
# [[Vîrus]]
==== Nexweşî û Rewşên Taybet ====
# [[Alûdebûn]] [[:en:Addiction|(en)]]
## [[Etanol]] [[:en:Ethanol|(en)]]
## [[Titûn]]
# [[Astengdarî]] [[:en:Disability|(en)]]
## [[Keratî]] [[:en:Deafness|(en)]]
## [[Korîtî]]
# [[Epîlepsî]]
# [[Nexweşiya zarokan a felçiyê]] [[:en:Poliomyelitis|(en)]]
# [[Arsim]]
# [[Bedxwerî]]
# [[Krîza dil]]
# [[Lerzeta]]
# [[Nexweşiya Alzheimer]] [[:en:Alzheimer's disease|(en)]]
# [[Psîkopatî]]
# [[Gastroenterît]] [[:en:Gastroenteritis|(en)]]
# [[Nexweşiya pişikê ya demdirêj]] [[:en:Chronic obstructive pulmonary disease|(en)]]
# [[Nexweşiya şekir]]
# [[Enfeksîyonên bi riya cinsî derbas dibin]] [[:en:Sexually transmitted infection|(en)]]
## [[AIDS]]
# [[Obezîte]] [[:en:Obesity|(en)]]
# [[Penceşêr]]
# [[Sekta mêjî]] [[:en:Stroke|(en)]]
# [[Serêş]] [[:en:Headache|(en)]]
# [[Serma]] [[:en:Common cold|(en)]]
# [[Tuberkuloz]]
# [[Xurika Reş]] [[:en:Smallpox|(en)]]
# [[Zatûre]] [[:en:Pneumonia|(en)]]

=== Kîmya ===
# [[Biyokîmya]]
# [[Element]]
## [[Alûmînyûm]]
## [[Mis]]
## [[Hesin]]
## [[Hîdrojen]]
## [[Karbon]]
## [[Nîtrojen]]
## [[Oksîjen]]
## [[Pîl]]
## [[Sîstema vedorî ya elementan]]
## [[Zêr]]
## [[Zîv]]
# [[Kîmya]]
# [[Kîmyaya analîtîk]] [[:en:Analytical chemistry|(en)]]
# [[Kîmyaya fîzîkî]] [[:en:Physical chemistry|(en)]]
# [[Kîmyaya înorganîk]] [[:en:Inorganic chemistry|(en)]]
# [[Kîmyaya organîk]] [[:en:Organic chemistry|(en)]]
## [[Alkol]]
## [[Karbohîdrat]]
## [[Lîpîd]]
# [[Molekul]]
# [[Pêkhateya kîmyayî]] [[:en:Chemical compound|(en)]]
## [[Asîd]]
## [[Baz]]
## [[Xwê]]

=== Zanistên erdê ===
# [[Avhewa]]
# [[Dora avê]] [[:en:Water cycle|(en)]]
# [[El Niño]] [[:en:El Niño|(en)]]
# [[Erdhej]]
# [[Guherîna avhewayê]]
# [[Hewa]]
## [[Ba]]
## [[Baran]]
## [[Berf]]
## [[Ewr]]
## [[Bagera bihêz a tropîkal]]
## [[Tornado]]
# [[Jeolojî]]
## [[Kevir]]
## [[Mîneral]] [[:en:Mineral|(en)]]
### [[Elmas]]
## [[Tektonîka lewheyan]] [[:en:Plate tectonics|(en)]]
# [[Karesata xwezayî]] [[:en:Natural disaster|(en)]]
## [[Lehî]]
## [[Tsûnamî]]
# [[Volkan]]

=== Fîzîk ===
# [[Fîzîk]]
# [[Lezdan (fizîk)|Lezdan]]
# [[Atom]]
# [[Wize]]
## [[Parastina Wize]] [[:en:conservation of energy|(en)]]
# [[Radyasyonên elektromagnetîk]] [[:en:electromagnetic radiation|(en)]]
## [[Înfrasor]] [[:en:infrared|(en)]]
## [[Ultraviyole]] [[:en:Ultraviolet|(en)]]
## [[Ronahî (fizîk)|Ronahî]]
### [[Reng]]
# [[Mekanîka klasîk]] [[:en:classical mechanics|(en)]]
# [[Hêz]]
## [[Elektromagnetîzm]] [[:en:Electromagnetism|(en)]]
### [[Qada magnetîkî]] [[:en:magnetic field|(en)]]
## [[Rakêş]]
## [[Hevtesîriya bihêz]] [[:en:Strong interaction|(en)]]
## [[Hevtesîriya lawaz]] [[:en:Weak interaction|(en)]]
# [[Kişanek]]
# [[Bariste]]
# [[Kanza]]
## [[Polat]] [[:en:Steel|(en)]]
# [[Fîsyona nukleerî]] [[:en:Nuclear fission|(en)]]
# [[Rewşa maddeyê]] [[:en:State of matter|(en)]]
## [[Gaz]]
## [[Şile]]
## [[Plazma]] [[:en:Plasma|(en)]]
## [[Biring]]
# [[Mekanîka kuantûmî]] [[:en:Quantum mechanics|(en)]]
# [[Hilweşîna Radyoaktîvîtê]] [[:en:radioactivity|(en)]]
# [[Rêjeyiya giştî]] [[:en:general relativity|(en)]]
# [[Rêjeyiya taybet]] [[:en:special relativity|(en)]]
# [[Nîvragihbar]]
# [[Deng]]
# [[Lezahî]] [[:en:velocity|(en)]]
## [[Leza ronahiyê]]
# [[Germahî]]
# [[Dem]]
# [[Termodînamîk]]
# [[Valahî]]

=== Matematîk ===
# [[Analîza matematîkî]] [[:en:Mathematical analysis|(en)]]
## [[Analîza hejmarî]] [[:en:Numerical analysis|(en)]]
## [[Hevkêşeya dîferensiyel]]
# [[Arîtmetîk]] [[:en:Arithmetic|(en)]]
## [[Hejmar]]
## [[Logarîtma]] [[:en:Logarithm|(en)]]
## [[Bîrdoza jimare]]
# [[Cebîr]] [[:en:Algebra|(en)]]
## [[Cebîra lîner]] [[:en:Linear algebra|(en)]]
## [[Hejmarên kompleks]] [[:en:Complex number|(en)]]
## [[Wekhevî]]
# Îhtîmal û îstatîstîk
## [[Îhtîmal]] [[:en:Probability|(en)]]
## [[Amar]]
# [[Geometrî]]
## [[Hoke]]
## [[Pi]]
## [[Rûerd]]
## [[Sîmetrî]] [[:en:Symmetry|(en)]]
## [[Sîstema koordînatê]] [[:en:Coordinate system|(en)]]
## [[Teorema Pîtagoras]]
## [[Trîgonometrî]]
# Lojîk û bingeh
## [[Bêdawî]]
## [[Fonksiyon]] [[:en:Function (mathematics)|(en)]]
## [[Îsbata matematîkî]] [[:en:Mathematical proof|(en)]]
## [[Teoriya koman]] [[:en:Set theory|(en)]]
# [[Matematîk]]

== Xwarin û çandinî [[Wêne:Yes check.svg|25px]]  ==
=== Çandinî ===
# [[Çandinî]]
## [[Avdan]]
## [[Gîsin]] [[:en:Plough|(en)]]
## [[Kedîkirin]] [[:en:Domestication|(en)]]

=== Xwarin ===
# [[Biharat]]
# [[Findeq]] [[:en:Nut (fruit)|(en)]]
# [[Goşt]]
# [[Hingiv]]
# [[Mûz]]
# [[Nan]]
# [[Penîr]]
# [[Sêv]]
# [[Dan]]
## [[Birinc]]
## [[Ceh]]
## [[Garis]]
## [[Baçîk]]
## [[Genim]]
# [[Narinc]]
# [[Soya]]
# [[Şekir]]
# [[Çoklata]]
# [[Tirî]]
# [[Xwarin]]
# [[Xwê]]
# [[Sebze]]
## [[Kartol]]

=== Vexwarin ===
# [[Av]]
# [[Avmêwe]]
# [[Bîra]]
# [[Çay]]
# [[Qehwe]]
# [[Şerab]]
# [[Şîr]]

== Teknolojî [[Wêne:Yes check.svg|25px]] ==
# [[Bîoteknolojî]]
# [[Endezyarî]]
## [[Makîne]]
## [[Çerxe]]
## [[Cer]] [[:en:Screw|(en)]]
## [[Robot]]
# [[Metalurjî]] [[:en:Metallurgy|(en)]]
# [[Nanoteknolojî]]
# [[Cil]]
## [[Pembû]]
# [[Teknolojî]]
=== Ragihandin ===
# [[Agahî]]
## [[Ensîklopedî]]
# [[Çapkirin]] [[:en:Printing|(en)]]
# [[Pirtûkxane]]
## [[Pirtûk]]
# [[Pêragihandin]]
# [[Rojnamegerî]]
## [[Rojname]]
# [[Telefon]]
=== Elektronîk ===
# [[Elektronîk]]
## [[Frekans]]
## [[Sirêma elektrîkê]]
# Pêkhate
## [[Tirûş]]
## [[Diod]]
## [[Înduktor]]
## [[Kondansator]]
## [[Transformator]] [[:en:Transformer|(en)]]
## [[Transîstor]]
==== Kompûter û înternet ====
# [[Jîriya çêkirî]]
# [[Înternet]]
## [[E-Peyam]]
## [[World Wide Web]]
# [[Kompûter]]
## [[Hard dîsk]]
## [[Yekeya pêvajoyê ya navendî]]
# [[Nermalav]]
# [[Pergala xebatê]]
# [[Teknolojiya agahiyê]] [[:en:Information technology|(en)]]
## [[Algorîtma]]
# [[Zimanê bernamesaziyê]]

=== Enerjî û sotemenî ===
# [[Agir]]
# [[Elektrîk]]
## [[Enerjiya nukleerî]] [[:en:Nuclear power|(en)]]
# [[Enerjiya venûker]] [[:en:Renewable energy|(en)]]
# [[Motor]]
## [[Motora dûkelê]] [[:en:Steam engine|(en)]]
## [[Makîneya şewata hundirîn]] [[:en:Internal combustion engine|(en)]]
# [[Sotemeniya fosîlî]] [[:en:Fossil fuel|(en)]]

=== Materyal ===
# [[Cam]]
# [[Dar]]
# [[Kaxez]]
# [[Plastîk]]
=== Veguhastin ===
# [[Balafir]]
# [[Noqav]] [[:en:Submarine|(en)]]
# [[Bisîklet]]
# [[Keştî]]
# [[Otomobîl]]
# [[Trên]]
# [[Veguhastin]] [[:en:Transport|(en)]]
=== Çek ===
# [[Çek]]
## [[Çek (amûr)]]
### [[Mîtralyoz]] [[:en:Machine gun|(en)]]
## [[Çeka nukleerî]]
## [[Şûr]]
# [[Tank]]
# [[Teqemenî]] [[:en:Explosive material|(en)]]
## [[Barût]]

== Huner û şahî [[Wêne:Yes check.svg|25px]] ==
# [[Çand]]
# [[Dans]]
# [[Huner]]
## [[Komîk]] [[:en:Comics|(en)]]
## [[Kûzekarî]] [[:en:Pottery|(en)]]
## [[Peyker]]
## [[Nîgar]]
## [[Fotografî|Wênekêşî]] [[:en:Photography|(en)]]
# [[Moda]] [[:en:Fashion|(en)]]
# [[Şano]]
# [[Xweşnivîsî]]
=== Avahîsazî û endezyariya şaristanî ===
# [[Avahîsazî]]
# [[Bendav]]
# [[Birc]]
# [[Kemer]]
# [[Pir]]
# [[Piramîd]]
# [[Kanal]]
# [[Qube]]
# [[Xanî]]
# Avahiyên taybet
## [[Angkor Wat]] [[:en:Angkor Wat|(en)]]
## [[Bazîlîkaya Pîroz Peter]] [[:en:St. Peter's Basilica|(en)]]
## [[Bendava Sê Newala]]
## [[Birca Eiffel]]
## [[Dîwarê Mezin ê Çînê]]
## [[Girê Mirazan]]
## [[Keleha Hewlêrê]]
## [[Kolezyûm]]
## [[Pîramîdên Gîzeyê]]
## [[Partenon]] [[:en:Parthenon|(en)]]
## [[Peykerê Azadiyê]]
## [[Tac Mehel]]

=== Fîlm, radyo û televîzyon ===
# [[Fîlm]]
## [[Anîmasyon]] [[:en:Animation|(en)]]
# [[Radyo]]
# [[Televîzyon]]
=== Muzîk ===
# [[Dengbêjî]]
# [[Muzîk]]
# [[Stran]]
# Cureyên muzîkê yên taybet
## [[Blues]]
## [[Hîp hop]]
## [[Cez]]
## [[Muzîka elektronîkî]] [[:en:Electronic music|(en)]]
## [[Muzîka klasîk]]
### [[Opera]]
### [[Senfonî]] [[:en:Symphony|(en)]]
## [[Muzîka rock]]
## [[Reggae]]
## [[Samba]] [[:en:Samba|(en)]]
## [[Flamenko]]
# Amûrên muzîkê yên taybet
## [[Bilûr]]
## [[Dahol]] [[:en:Drum|(en)]]
## [[Gîtar]]
## [[Keman]]
## [[Piyano]]
## [[Borazan]] [[:en:Trumpet|(en)]]

=== Rekreasyon ===
# [[Hunera cengî]] [[:en:Martial arts|(en)]]
## [[Cudo]] [[:en:Judo|(en)]]
# [[Lîstik]]
## [[Go (lîstik)]] [[:en:Go (game)|(en)]]
## [[Lîstika vîdyoyê]]
## [[Nerd]]
## [[Sedrenc]]
# [[Lîstikên Olîmpiyadê]]
# [[Leyzok]]
# [[Melevanî]]
# [[Qumar]] [[:en:Gambling|(en)]]
# [[Werziş]]
## [[Atletîzm]]
## Lîstikên bi top
### [[Basketbol]]
### [[Beyzbol]]
### [[Futbol]]
### [[Golf]]
### [[Krîket]] [[:en:Cricket|(en)]]
### [[Yekîtiya Ragbî]]
### [[Tenîs]]

== Dîrok ==
# [[Dîrok]]
==== Dîroka berî dîrokê û ya kevnar ====
# [[Berî dîrokê]]
# [[Împeratoriya Gupta]] [[:en:Gupta Empire|(en)]]
# [[Împeratoriya Romê]]
# [[Mezopotamya]]
# [[Misira kevnare]]
# [[Serdema bronzî]]
# [[Serdema hesinî]]
# [[Serdema kevirî]]
# [[Sumer]]
# [[Şaristaniya Mayayan]] [[:en:Mayan Civilization|(en)]]
# [[Xanedana Han]]
# [[Xanedana Tang]]
# [[Yewnanistana kevnare]]

=== Dîroka kurd ===
# [[Dîroka Bakurê Kurdistanê]]
# [[Dîroka Başûrê Kurdistanê]]
# [[Dîroka Rojavaya Kurdistanê]]
# [[Dîroka Rojhilatê Kurdistanê]]
# Dewletên dîrokî
## [[Xanedana Eyûbî]]
## [[Xanedana Merwanî]]
## [[Împeratoriya Med]]
## [[Împeratoriya Hexamenişî]]
==== Serdema Navîn û Ronesans ====
# [[Aztek]]
# [[Împeratoriya Bîzansê]]
# [[Împeratoriya Malî]] [[:en:Mali Empire|(en)]]
# [[Împeratoriya Mongolî]]
# [[Împeratoriya Osmanî]]
# [[Împeratoriya Romê ya Pîroz]]
# [[Înka]] [[:en:Inca Empire|(en)]]
# [[Ronesans]]
# [[Seferên Xaçperestan]]
# [[Serdema Navîn]]
# [[Vîkîng]]
# [[Xanedana Ming]]
# [[Xanedana Ebasiyan]]

==== Serdema nûjen a pêşîn û ya nûjen ====
# [[Almanyaya Nazî]]
# [[Apartheid]]
# [[Holokost]]
# [[Împeratoriya Brîtanî]]
# [[Krîza Mezin]] [[:en:Great Depression|(en)]]
# [[Reformasyon]] [[:en:Reformation|(en)]]
# [[Restorasyona Meiji]] [[:en:Meiji Restoration|(en)]]
# [[Serdema Ronahîbûnê]] [[:en:Age of Enlightenment|(en)]]
# [[Şerê Cîhanê yê Duyem]]
# [[Şerê Cîhanê yê Yekem]]
# [[Pevçûna Rojhilata Navîn]]
# [[Şerê navxweyî yê Amerîkayê]]
# [[Şerê Sar]]
# [[Şerê Viyetnamê]]
# [[Şoreşa Fransayê]]
# [[Şoreşa Pîşesaziyê]]
# [[Şoreşa Rûsyayê]] [[:en:Russian Revolution|(en)]]
# [[Xanedana Qing]]
# [[Yekîtiya Sovyetê]]

== Erdnîgarî ==
# [[Bajar]]
# [[Çem]]
# [[Çiya]]
# [[Beyaban]]
# [[Daristan]]
# [[Derya]]
# [[Erdnîgarî]]
# [[Okyanûs]]
# [[Parzemîn]]
# [[Cemsera Bakur]]
# [[Cemsera Başûr]]

=== Parzemîn û herêmên sereke ===
# [[Afrîka]]
# [[Amerîkaya Bakur]]
# [[Amerîkaya Başûr]]
# [[Antarktîka]]
# [[Asya]]
# [[Ewropa]]
# [[Okyanûsya]]
# [[Rojhilata Navîn]]

=== Welat ===

==== Afrîka ====
# [[Afrîkaya Başûr]]
# [[Cezayir]]
# [[Etiyopya]]
# [[Kongoya Demokratîk]]
# [[Misir]]
# [[Nîjerya]]
# [[Sûdan]]
# [[Tanzanya]]

==== Asya ====
# [[Bengladeş]]
# [[Çîn]]
# [[Efxanistan]]
# [[Erebistana Siûdî]]
# [[Filîpîn]]
# [[Hindistan]]
# [[Îndonezya]]
# [[Îran]]
# [[Iraq]]
# [[Îsraêl]]
# [[Japon]]
# [[Kurdistan]]
# [[Korêya Başûr]]
# [[Pakistan]]
# [[Taylenda]]
# [[Tirkiye]]
# [[Viyetnam]]

==== Ewropa ====
# [[Almanya]]
# [[Awistirya]]
# [[Fransa]]
# [[Holenda]]
# [[Îtalya]]
# [[Keyaniya Yekbûyî]]
# [[Polonya]]
# [[Portûgal]]
# [[Rûsya]]
# [[Spanya]]
# [[Swîsre]]
# [[Ûkrayna]]
# [[Vatîkan]]

==== Amerîkaya Bakur ====
# [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
# [[Kanada]]
# [[Kûba]]
# [[Meksîk]]

==== Amerîkaya Başûr ====
# [[Arjentîn]]
# [[Brezîl]]
# [[Kolombiya]]

==== Okyanûsya ====
# [[Awistralya]]

=== Bajar ===

==== Afrîka ====
# [[Cape Town]] [[:en:Cape Town|(en)]]
# [[Kînşasa]]
# [[Lagos]]
# [[Naîrobî]]
# [[Qahîre]]

==== Asya ====
# [[Bangkok]]
# [[Bexda]]
# [[Delhî]]
# [[Daka]]
# [[Dubai]]
# [[Hewlêr]]
# [[Hong Kong]]
# [[Cakarta]]
# [[Keraçî]]
# [[Kolkata]]
# [[Meke]]
# [[Mumbaî]]
# [[Orşelîm]]
# [[Pekîn]]
# [[Sêûl]]
# [[Singapûr]]
# [[Şam]]
# [[Şanghay]]
# [[Tehran]]
# [[Tokyo]]

==== Ewropa ====
# [[Amsterdam]]
# [[Atîna]]
# [[Berlîn]]
# [[Bruksel]]
# [[London]]
# [[Madrîd]]
# [[Mosko]]
# [[Parîs]]
# [[Roma]]
# [[Sankt Petersburg, Rûsya|Sankt Petersburg]]
# [[Stembol]]
# [[Viyana]]

==== Amerîkaya Bakur ====
# [[Los Angeles]]
# [[Meksîko]]
# [[New York]]
# [[Washington, D.C.]]

==== Amerîkaya Başûr ====
# [[Bogotá]]
# [[Buenos Aires]]
# [[Rio de Janeiro]]
# [[São Paulo]]

==== Okyanûsya ====
# [[Sîdney]]

=== Av ===
# [[Amazon]]
# [[Îndus]]
# [[Kongo (çem)]]
# [[Mîsîsîpî (çem)]]
# [[Çemê Nîjerê]] [[:en:Niger River|(en)]]
# [[Çemê Zer]]
# [[Danûb]]
# [[Deryaya Bakur]]
# [[Deryaya Baltîk]]
# [[Deryaya Çîna Başûr]]
# [[Deryaya Karîbê]]
# [[Deryaya Navîn]]
# [[Deryaya Reş]]
# [[Deryaya Qezwînê]]
# [[Çemê Ganjê]]
# [[Gola Baykalê]] [[:en:Lake Baikal|(en)]]
# [[Golên Mezin]]
# [[Gola Viktoria]]
# [[Nîl]]
# [[Okyanûsa Arktîk]]
# [[Okyanûsa Atlantîk]]
# [[Okyanûsa Başûr]]
# [[Okyanûsa Hindî]]
# [[Okyanûsa Pasîfîk]]
# [[Kanala Panamayê]]
# [[Kanala Swêşê]]
# [[Besta binavî ya mezin]]
# [[Reyn]]
# [[Volga]]
# [[Yangtsê]]

=== Çiya û çol ===
# [[Alp]]
# [[And]]
# [[Çiyayên Zinarî]]
# [[Everest]]
# [[Hîmalaya]]
# [[Çiyayê Kilîmanjaro]]
# [[Sahara]]
{{Core topics}}</text>
      <sha1>jms2pbdtgx7nz29mr3d1ho8bn0fm6ju</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103333</id>
      <parentid>2103318</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T05:00:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2103333</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27489" sha1="te2i8923g4firwtzc36exviqorjc79r" xml:space="preserve">{{see also|[[WP:Gotarên bingehîn]]}}
Gelek projeyên [[Wikipedia|Wîkîpediyayê]] hene; ji wan çend mezin, çend biçûk in. Çend gotarên bingehîn ji bo hemî Wîkîpediyayan pêwîst in. Heger dirêj nebin jî, bila qet nebe kurt û di awayê [[Wîkîpediya:Şitl|şitl]]an de bin.

Li jêr lîsteya 1.000 gotarên bingehîn heye ku tê pêşniyazkirin di her Wîkîpediyayê de hebin. Divê ev gotar bi zimanekî gelekî hêsan werin nivîsandin û agahiyên herî bingehîn di nav xwe de bihewînin.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
|-
!Sernav!!Hejmara niha!!Hejmara hewce
|-
|[[#Jînenîgarî|Jînenîgarî]]||198||''TBD''
|-
|[[#Felsefe|Felsefe]]||13||''TBD''
|-
|[[#Ol|Ol]]||22||''TBD''
|-
|[[#Zanistên_civakî|Zanistên civakî]]||77||''TBD''
|-
|[[#Ziman_û_wêje|Ziman û wêje]]||48||''TBD''
|-
|[[#Pîvan|Pîvan]]||12||''TBD''
|-
|[[#Zanist|Zanist]]||250||''TBD''
|-
|[[#Xwarin_û_çandinî|Xwarin û çandinî]]||34||''TBD''
|-
|[[#Teknolojî|Teknolojî]]||68||''TBD''
|-
|[[#Huner_û_şahî|Huner û şahî]]||76||''TBD''
|-
|[[#Dîrok|Dîrok]]||54||''TBD''
|-
|[[#Erdnîgarî|Erdnîgarî]]||148||''TBD''
|-
!'''Hevok'''!!'''1000'''!!'''1000'''
|}&lt;small&gt;Kontrolkirina hejmarê: 26 Sibat 2026 (UTC)&lt;/small&gt;

== Jînenîgarî [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == 

=== Fîlozof û zanyarên civakî ===

# [[Arîstotelês]]
# [[Simone de Beauvoir]]
# [[Çanakya]]
# [[Konfuçyus]]
# [[René Descartes]]
# [[Sigmund Freud]]
# [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]]
# [[Martin Heidegger]]
# [[Ibn Xeldûn]]
# [[Immanuel Kant]]
# [[John Maynard Keynes]]
# [[John Locke]]
# [[Niccolò Machiavelli]]
# [[Karl Marx]]
# [[Friedrich Nietzsche]]
# [[Platon]]
# [[Jean-Jacques Rousseau]]
# [[Jean-Paul Sartre]]
# [[Sima Qian]]
# [[Adam Smith]]
# [[Sokratês]]
# [[Voltaire]]
# [[Max Weber]]
# [[Ludwig Wittgenstein]]
# [[Zhu Xi]]

=== Kesên dînî û teolojiyê ===
# [[Îbrahîm]]
# [[Buda]]
# [[Îsa]]
# [[Martin Luther]]
# [[Meryem]]
# [[Mûsa]]
# [[Mihemed]]
# [[Şêx Adî]]
# [[Xezalî]]
# [[Zerdeşt]]

=== Rêberên sîyasî ===

# [[Abraham Lincoln]]
# [[Adolf Hitler]]
# [[Daryûsê Mezin]]
# [[Augustus]]
# [[Cengîz Xan]]
# [[Karlê Mezin]]
# [[Mistefa Barzanî]]
# [[Che Guevara]]
# [[Ekberê Mezin]]
# [[Qazî Mihemed]]
# [[Franklin Delano Roosevelt]]
# [[George Washington]]
# [[Îskenderê Mezin]]
# [[Leyla Qasim]]
# [[Jawaharlal Nehru]] [[:en:Jawaharlal Nehru|(en)]]
# [[Yosîf Stalîn]]
# [[Julius Caesar]]
# [[Konstantînê Mezin]]
# [[Kûruşê Mezin]]
# [[Kiyaksar]]
# [[Louis XIV.]]
# [[Mahatma Gandî]]
# [[Mao Zedong]]
# [[Martin Luther King]]
# [[Napoléon Bonaparte]]
# [[Nelson Mandela]]
# [[Omer ibn Xetab]]
# [[Otto von Bismarck]]
# [[Pyotrê Mezin]]
# [[Qin Shi Huang]]
# [[Rosa Luxemburg]]
# [[Selahedînê Eyûbî]]
# [[Simón Bolívar]]
# [[Siltan Silêmanê Qanûnî]]
# [[Sun Yat-sen]] [[:en:Sun Yat-sen|(en)]]
# [[Tîmûrleng]]
# [[Vladîmîr Îlyîç Lenîn]]
# [[Winston Churchill]]

=== Dahêner, zanyar û matematîknas ===

# [[Alan Turing]]
# [[Albert Einstein]]
# [[Arşîmed]]
# [[Brahmagupta]]
# [[Carl Friedrich Gauss]] [[:en:Carl Friedrich Gauss|(en)]]
# [[Carl Linnaeus]]
# [[Charles Darwin]]
# [[David Hilbert]] [[:en:David Hilbert|(en)]]
# [[Dmîtrî Mendeleyev]] [[:en:Dmitri Mendeleev|(en)]]
# [[Xwarezmî]]
# [[Enrico Fermi]]
# [[Ernest Rutherford]] [[:en:Ernest Rutherford|(en)]]
# [[Erwin Schrödinger]]
# [[Galênos]]
# [[Galileo Galilei]]
# [[Gottfried Wilhelm Leibniz]]
# [[Henry Ford]]
# [[Isaac Newton]]
# [[Îbn Sîna]]
# [[James Clerk Maxwell]]
# [[James Joule]]
# [[James Watt]]
# [[Johann Gutenberg]]
# [[Johannes Kepler]]
# [[Leonhard Euler]] [[:en:Leonhard Euler|(en)]]
# [[Louis Pasteur]]
# [[Marie Curie]]
# [[Max Planck]]
# [[Michael Faraday]]
# [[Nîkola Tesla]]
# [[Nîkolaws Kopernîkus]]
# [[Thomas Alva Edison]]
# [[Tim Berners-Lee]] [[:en:Tim Berners-Lee|(en)]]

=== Hunermend û mîmar ===

# [[Albrecht Dürer]] [[:en:Albrecht Dürer|(en)]]
# [[Andy Warhol]]
# [[Diego Velázquez]]
# [[Frank Lloyd Wright]] [[:en:Frank Lloyd Wright|(en)]]
# [[Francisco Goya]] [[:en:Francisco Goya|(en)]]
# [[Frida Kahlo]]
# [[Henri Matisse]] [[:en:Henri Matisse|(en)]]
# [[Hokusai|Katsushika Hokusai]] [[:en:Katsushika Hokusai|(en)]]
# [[Le Corbusier]] [[:en:Le Corbusier|(en)]]
# [[Leonardo da Vinci]]
# [[Michelangelo]]
# [[Mîmar Sînan]]
# [[Pablo Picasso]]
# [[Peter Paul Rubens]] [[:en:Peter Paul Rubens|(en)]]
# [[Raffaello Sanzio]]
# [[Rembrandt]] [[:en:Rembrandt|(en)]]
# [[Salvador Dalí]]
# [[Vincent van Gogh]]

=== Kompozîtor û muzîkvan ===

# [[Antonín Dvořák]] [[:en:Antonín Dvořák|(en)]]
# [[Antonio Vivaldi]]
# [[Frédéric Chopin]]
# [[Franz Schubert]] [[:en:Franz Schubert|(en)]]
# [[Georg Frîderîk Handel|Georg Friedrich Händel]] [[:en:Georg Friedrich Händel|(en)]]
# [[Giuseppe Verdi]] [[:en:Giuseppe Verdi|(en)]]
# [[Gustav Mahler]] [[:en:Gustav Mahler|(en)]]
# [[Giovanni Pierluigi da Palestrina]] [[:en:Giovanni Pierluigi da Palestrina|(en)]]
# [[Îgor Stravînskî|Igor Stravinsky]] [[:en:Igor Stravinsky|(en)]]
# [[Johann Sebastian Bach]]
# [[Johannes Brahms]] [[:en:Johannes Brahms|(en)]]
# [[Joseph Haydn]] [[:en:Joseph Haydn|(en)]]
# [[Ludwig van Beethoven]]
# [[Louis Armstrong]] [[:en:Louis Armstrong|(en)]]
# [[Michael Jackson]]
# [[Pyotr Ilyich Tchaikovsky]]
# [[Richard Wagner]] [[:en:Richard Wagner|(en)]]
# [[The Beatles]]
# [[Ûm Kulsûm]] [[:en:Umm Kulthum|(en)]]
# [[Wolfgang Amadeus Mozart]]

=== Derhêner û nivîskarên fîlman ===

# [[Akira Kurosawa]]
# [[Alfred Hitchcock]] [[:en:Alfred Hitchcock|(en)]]
# [[Federico Fellini]] [[:en:Federico Fellini|(en)]]
# [[George Lucas]]
# [[Ingmar Bergman]]
# [[Satyajit Ray]] [[:en:Satyajit Ray|(en)]]
# [[Sergei Eisenstein]] [[:en:Sergei Eisenstein|(en)]]
# [[Stanley Kubrick]]
# [[Steven Spielberg]] [[:en:Steven Spielberg|(en)]]
# [[Walt Disney]]

=== Nivîskar, şanonivîs û helbestvan ===
# [[Aleksandr Pûşkîn]]
# [[Anton Çexov]]
# [[Charles Dickens]]
# [[Dante Alighieri]]
# [[Ebû Nuwas]] [[:en:Abu Nuwas|(en)]]
# [[Franz Kafka]]
# [[Fyodor Dostoyevskî]]
# [[Gabriel García Márquez]]
# [[Geoffrey Chaucer]]
# [[Hafizê Şîrazî]]
# [[Hans Christian Andersen]]
# [[Homêros]]
# [[James Joyce]]
# [[Jane Austen]]
# [[Johann Wolfgang von Goethe]]
# [[Jorge Luis Borges]]
# [[Kalidasa]] [[:en:Kalidasa|(en)]]
# [[Tolstoy]]
# [[Li Bai]] [[:en:Li Bai|(en)]]
# [[Lord Byron]] [[:en:Lord Byron|(en)]]
# [[Marcel Proust]]
# [[Mark Twain]]
# [[Matsuo Bashō]]
# [[Miguel de Cervantes]]
# [[Molière]]
# [[Nacîb Mahfûz]]
# [[Ovidius]]
# [[Rabindranath Tagore]]
# [[Sofoklês]]
# [[Vergilius]]
# [[Victor Hugo]]
# [[William Shakespeare]]

=== Vebîner û gerokvan ===
# [[Christopher Columbus]]
# [[Ferdinand Magellan]]
# [[Hernán Cortés]]
# [[Îbn Betûte]]
# [[Jacques Cartier]]
# [[James Cook]] [[:en:James Cook|(en)]]
# [[Marco Polo]]
# [[Neil Armstrong]]
# [[Roald Amundsen]]
# [[Vasco da Gama]]
# [[Yuri Gagarin]]
# [[Zheng He]]

== Felsefe [[Wêne:Yes check.svg|25px]] ==
# [[Ateîzm]]
# [[Berahî]] [[:en:Reality|(en)]]
# [[Diyalektîk]]
# [[Epîstemolojî]]
# [[Estetîk]]
# [[Exlaq]]
# [[Felsefe]]
# [[Konfuçyûsîzm]] [[:en:Confucianism|(en)]]
# [[Mentiq]]
# [[Materyalîzm]]
# [[Rastî]]
# [[Vîna azad]]
# [[Zanîn]]

== Dîn [[Wêne:Yes check.svg|25px]] ==

# [[Bûdîzm]]
# [[Dîn]]
# [[Hîmîtî]] [[:en:Fundamentalism|(en)]]
# [[Giyan]]
# [[Hinduîzm]]
# [[Îslam]]
## [[Sinnî]]
## [[Şîa]]
# [[Mîtolojî]]
# [[Xwedê]]
## [[Monoteîzm|Yekxwedayî]]
## [[Pirxwedayî]]
# [[Xiristiyanî]]
## [[Dêra Katolîk]]
## [[Protestanîzm]]
# [[Reenkarnasyon]] [[:en:Reincarnation|(en)]]
# [[Cihûtî]]
# [[Elewîtî]]
# [[Yarsan]]
# [[Êzidîtî]]
# [[Taoîzm]]
# [[Zerdeştîtî]]

== Zanistên civakî [[Wêne:Yes check.svg|25px]] ==

# [[Perwerde]]
# [[Şaristanî]]
# [[Civak]]

=== Psîkolojî ===
# [[Aqil]]
# [[Hizir]]
# [[Hest]]
# [[Evîn]]
# [[Psîkolojî]]
# [[Reftar]] [[:en:Behavior|(en)]]

=== Malbat û têkilî ===
# [[Jin]]
# [[Zewac]] [[:en:Marriage|(en)]]
# [[Law]]
# [[Malbat]]
# [[Mêr]]

=== Siyaset ===
# [[Bîrdozî]]
## [[Anarşîzm]]
## [[Faşîzm]]
## [[Kapîtalîzm]]
## [[Komunîzm]]
## [[Şopparêzî]]
## [[Lîberalîzm]]
## [[Marksîzm]]
## [[Neteweperwerî]]
## [[Sosyalîzm]]
# [[Dîplomasî]]
# [[Dewlet]]
# [[Hikûmet]]
## [[Dîktatorî]]
## [[Komar]]
## [[Monarşî]]
## [[Demokrasî]]
## [[Kolonîtî]]
# [[Împeryalîzm]]
# [[Partiya siyasî]] [[:en:Political party|(en)]]
# [[Propaganda]]
# [[Siyaset]]

=== Kar û aborî ===
# [[Aborî]]
# [[Bazirganî]]
# [[Dirav]]
## [[Dolara DYAyê]] [[:en:United States dollar|(en)]]
## [[Ewro]]
# [[Sermaye]]
# [[Pere]]
# [[Pîşesazî]]
# [[Bac]] [[:en:Tax|(en)]]

=== Hiqûq ===
# [[Destûr]]
# [[Hiqûq]]

=== Rêxistinên navneteweyî ===
# [[ASEAN]] [[:en:ASEAN|(en)]]
# [[Koma Bankeya Dinyayê]] [[:en:World Bank|(en)]]
# [[Hevpeymaniya Neteweyan]] [[:en:Commonwealth of Nations|(en)]]
# [[Yekîtiya Erebî]]
# [[NATO]]
# [[Neteweyên Yekbûyî]]
## [[Dîwana Navneteweyî ya Dadê]] [[:en:International Court of Justice|(en)]]
## [[IMF|Sindoqa Diravî ya Navneteweyî]] [[:en:International Monetary Fund|(en)]]
## [[Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê]]
## [[UNESCO]]
# [[OPEC]]
# [[Xelata Nobelê]]
# [[Rêxistina Bazirganî ya Cîhanî]] [[:en:World Trade Organization|(en)]]
# [[Tevgera Navneteweyî ya Xaçê Sor û Heyva Sor]] [[:en:International Red Cross and Red Crescent Movement|(en)]]
# [[Yekîtiya Afrîkayê]]
# [[Yekîtiya Ewropayê]]

=== Şer û leşkerî ===
# [[Aştî]]
# [[Leşkerî]] [[:en:Military|(en)]]
# [[Şer]]
## [[Şerê navxweyî]] [[:en:Civil war|(en)]]
# [[Terorîzm]]

=== Pirsgirêkên civakî ===
# [[Cezayê mirinê]]
# [[Dîskrîmînasyon]]
## [[Nîjadperestî]]
# [[Femînîzm]]
# [[Globalîzasyon]] [[:en:Globalization|(en)]]
# [[Mafên mirovan]]
# [[Xizanî]]
# [[Xulamtî]]
# [[Zarokjiberbirin]]

== Ziman û wêje [[Wêne:Yes check.svg|25px]] ==
# [[Ziman]]
# [[Zimannasî]]
# [[Gramer]]
# [[Peyv]]
## [[Vac]]
## [[Kîtek]]
# [[Pergala nivîsê]]
## [[Alfabeya erebî]]
## [[Alfabeya yewnanî]]
## [[Alfabeya latînî]]
## [[Alfabeya kîrîlî]] [[:en:Cyrillic script|(en)]]
## [[Tîpên çînî]] [[:en:Chinese characters|(en)]]
# [[Xwendewarî]]
# [[Werger]]
# [[Wêje]]
## [[Pexşan]] [[:en:Prose|(en)]]
### ''[[Hunera Şer (pirtûk)]]''
## [[Honak]] [[:en:Fiction|(en)]]
### ''[[Hezar û yek şev]]''
## [[Roman]]
### ''[[Çîroka Genji]]'' [[:en:The Tale of Genji|(en)]]
## [[Helbest]]
### ''[[Destana Gilgamêş]]''
### ''[[Îlyada]]''
### ''[[Şahname]]''
## Deqên Olî
### ''[[Incîl]]''
### ''[[Mahabharata]]'' [[:en:Mahabharata|(en)]]
### ''[[Quran]]

# Zimanên taybet
## [[Zimanê almanî|Almanî]]
## [[Zimanê bengalî|Bengalî]]
## [[Zimanê çînî|Çînî]]
## [[Zimanê erebî|Erebî]]
## [[Zimanê fransî|Fransî]]
## [[Zimanê yewnanî|Grekî]]
## [[Zimanê hindistanî|Hindî-Urdu]] [[:en:Hindustani|(en)]]
## [[Zimanê îbranî|Îbranî]]
## [[Zimanê îngilîzî|Îngilîzî]]
## [[Zimanê japonî|Japonî]]
## [[Zimanê korêyî|Korêyî]]
## [[Zimanê kurdî|Kurdî]]
## [[Zimanê latînî|Latînî]]
## [[Zimanê farsî|Farsî]]
## [[Zimanê portûgalî|Portûgalî]]
## [[Zimanê rûsî|Rûsî]]
## [[Zimanê sanskrîtî|Sanskrîtî]]
## [[Zimanê spanî|Spanî]]
## [[Zimanê swahîlî|Swahîlî]]
## [[Zimanê tirkî|Tirkî]]

== Pîvan [[Wêne:Yes check.svg|25px]] ==
{{div col|2}}
# [[Sîstema Navneteweyî ya Yekînan]]
# [[Pîvan]]

=== Giranî, qebare û dûrahî ===
# [[Kîlogram]]
# [[Lîtir]]
# [[Metre]]

=== Dem ===
# [[Salname]]
## [[Salnameya gregorî]]
# [[Saet]]
# [[Sanî]]
# [[Roj]]
# [[Sal]]
# [[Beşa saetê]]
{{div col end}}

== Zanist [[Wêne:Yes check.svg|25px]] ==
# [[Zanist]]
# [[Xweza]]

=== Stêrnasî ===
{{div col|2}}
# [[Teqîna Mezin]]
# [[Dûvstêr]] [[:en:Comet|(en)]]
# [[Galaksî]]
## [[Kadiz]]
# [[Gerdûn]]
# [[Gerstêrk]]
## [[Erd]]
## [[Jupîter]]
## [[Mars]]
## [[Neptûn]]
## [[Saturn]]
## [[Tîr]]
## [[Ûranûs]]
## [[Venûs]]
# [[Asteroîd]]
# [[Firîna fezayî]] [[:en: Spaceflight|(en)]]
# [[Heyv]]
# [[Çala Reş]]
# [[Pergala Rojê]]
# [[Stêrk]]
## [[Roj]]
# [[Stêrnasî]]
{{div col end}}

=== Biyolojî ===
# [[Biyolojî]]
# Materyalên biyolojîk
## [[DNA]]
## [[Enzîm]]
## [[Hormon]]
## [[Proteîn]]
# [[Riweknasî]]
# [[Ekolojî]]
## [[Cureyên bi xetereya nemabûnê]]
# [[Jiyan]]
# [[Mirin]]
## [[Xwekujî]]
# [[Dabeşandina biyolojîk]]
## [[Cure]]

==== Pêvajoyên biyolojîk ====
{{div col|2}}
# [[Metabolîzm]] [[:en:Metabolism|(en)]]
## [[Fotosentez]]
## [[Hormonên herisê]]
## [[Henase]]
# [[Pêşveçûn]]
# [[Zayîn]] [[:en:Reproduction|(en)]]
## [[Ducanî]]
## [[Seks]]
{{div col end}}

==== Organîzma ====
# [[Alga]]
# [[Arkeya]] [[:en:Archaea|(en)]]
# [[Bakterî]]
# [[Karok]]
# [[Organîzm]]
# [[Plant]]
## [[Dar]]
## [[Fêkî]]
## [[Kulîlk]]
# [[Protîst]] [[:en:Protist|(en)]]
# [[Heywan]]
## [[Artropod]]
### [[Mêş û mûr]]
#### [[Mêşhingiv]]
#### [[Morî]]
#### [[Mixmixk]]
### [[Pîrevonk]]
## [[Chordate]]
### [[Bejavî]]
### [[Balinde]]
#### [[Kewok]]
#### [[Mirîşk]]
### [[Xijende]]
#### [[Kosî]]
#### [[Mar]]
### [[Guhandar]]
#### [[Beraz]]
#### [[Cirdon]]
#### [[Çêlek]]
#### [[Hêştir]]
#### [[Hesp]]
#### [[Kêvroşk]]
#### [[Mirov]]
#### [[Pisîk]]
#### [[Prîmat]]
#### [[Mih]]
#### [[Seg]]
#### [[Balîna]] [[:en:Cetacea|(en)]]
### [[Masî]]
#### [[Segmasî]]
## [[Moluska]] [[:en:Mollusca|(en)]]
## [[Nematoda]] [[:en:Nematoda|(en)]]

==== Anatomî ====
# [[Anatomî]]
# [[Koendama hestê]]
## [[Poz]]
## [[Çav]]
## [[Guh]]
## [[Çêjtin]]
# [[Sîstema gera xwînê]]
## [[Dil]]
## [[Xwîn]]
# [[Koendama herisê ya mirovan]]
## [[Kezeb]]
## [[Rûviya zirav]]
## [[Rûviya stûr]]
# [[Koendama henaseyê]]
# [[Sîstema hormonan]]
# [[Sîstema pirbûnê]] [[:en:Reproductive system|(en)]]
# [[Koendama demarê]]
## [[Demar]]
## [[Mêjî]]
# [[Kakût]]
# [[Xane]]
# [[Masûlke]]
# [[Çerm]]

=== Tenduristî û bijîşkî ===
# [[Bijîşkî]]
# [[Derman]]
## [[Dermanên dijbakterî]]
# [[Diransazî]]
# [[Adet (bijîşkî)|Menstruasyon]] [[:en:Menstruation|(en)]]
# [[Nexweşî]]
# [[Pandemî]]
# [[Sîstema bergiriyê]] [[:en:Immune system|(en)]]
# [[Tenduristî]]
# [[Vaksîn]]
# [[Vîrus]]
==== Nexweşî û Rewşên Taybet ====
# [[Alûdebûn]] [[:en:Addiction|(en)]]
## [[Etanol]] [[:en:Ethanol|(en)]]
## [[Titûn]]
# [[Astengdarî]] [[:en:Disability|(en)]]
## [[Keratî]] [[:en:Deafness|(en)]]
## [[Korîtî]]
# [[Epîlepsî]]
# [[Nexweşiya zarokan a felçiyê]] [[:en:Poliomyelitis|(en)]]
# [[Arsim]]
# [[Bedxwerî]]
# [[Krîza dil]]
# [[Lerzeta]]
# [[Nexweşiya Alzheimer]] [[:en:Alzheimer's disease|(en)]]
# [[Psîkopatî]]
# [[Gastroenterît]] [[:en:Gastroenteritis|(en)]]
# [[Nexweşiya pişikê ya demdirêj]] [[:en:Chronic obstructive pulmonary disease|(en)]]
# [[Nexweşiya şekir]]
# [[Enfeksîyonên bi riya cinsî derbas dibin]] [[:en:Sexually transmitted infection|(en)]]
## [[AIDS]]
# [[Obezîte]] [[:en:Obesity|(en)]]
# [[Penceşêr]]
# [[Sekta mêjî]] [[:en:Stroke|(en)]]
# [[Serêş]] [[:en:Headache|(en)]]
# [[Serma]] [[:en:Common cold|(en)]]
# [[Tuberkuloz]]
# [[Xurika Reş]] [[:en:Smallpox|(en)]]
# [[Zatûre]] [[:en:Pneumonia|(en)]]

=== Kîmya ===
# [[Biyokîmya]]
# [[Element]]
## [[Alûmînyûm]]
## [[Mis]]
## [[Hesin]]
## [[Hîdrojen]]
## [[Karbon]]
## [[Nîtrojen]]
## [[Oksîjen]]
## [[Pîl]]
## [[Sîstema vedorî ya elementan]]
## [[Zêr]]
## [[Zîv]]
# [[Kîmya]]
# [[Kîmyaya analîtîk]] [[:en:Analytical chemistry|(en)]]
# [[Kîmyaya fîzîkî]] [[:en:Physical chemistry|(en)]]
# [[Kîmyaya înorganîk]] [[:en:Inorganic chemistry|(en)]]
# [[Kîmyaya organîk]] [[:en:Organic chemistry|(en)]]
## [[Alkol]]
## [[Karbohîdrat]]
## [[Lîpîd]]
# [[Molekul]]
# [[Pêkhateya kîmyayî]] [[:en:Chemical compound|(en)]]
## [[Asîd]]
## [[Baz]]
## [[Xwê]]

=== Zanistên erdê ===
# [[Avhewa]]
# [[Dora avê]] [[:en:Water cycle|(en)]]
# [[El Niño]] [[:en:El Niño|(en)]]
# [[Erdhej]]
# [[Guherîna avhewayê]]
# [[Hewa]]
## [[Ba]]
## [[Baran]]
## [[Berf]]
## [[Ewr]]
## [[Bagera bihêz a tropîkal]]
## [[Tornado]]
# [[Jeolojî]]
## [[Kevir]]
## [[Mîneral]] [[:en:Mineral|(en)]]
### [[Elmas]]
## [[Tektonîka lewheyan]] [[:en:Plate tectonics|(en)]]
# [[Karesata xwezayî]] [[:en:Natural disaster|(en)]]
## [[Lehî]]
## [[Tsûnamî]]
# [[Volkan]]

=== Fîzîk ===
# [[Fîzîk]]
# [[Lezdan (fizîk)|Lezdan]]
# [[Atom]]
# [[Wize]]
## [[Parastina Wize]] [[:en:conservation of energy|(en)]]
# [[Radyasyonên elektromagnetîk]] [[:en:electromagnetic radiation|(en)]]
## [[Înfrasor]] [[:en:infrared|(en)]]
## [[Ultraviyole]] [[:en:Ultraviolet|(en)]]
## [[Ronahî (fizîk)|Ronahî]]
### [[Reng]]
# [[Mekanîka klasîk]] [[:en:classical mechanics|(en)]]
# [[Hêz]]
## [[Elektromagnetîzm]] [[:en:Electromagnetism|(en)]]
### [[Qada magnetîkî]] [[:en:magnetic field|(en)]]
## [[Rakêş]]
## [[Hevtesîriya bihêz]] [[:en:Strong interaction|(en)]]
## [[Hevtesîriya lawaz]] [[:en:Weak interaction|(en)]]
# [[Kişanek]]
# [[Bariste]]
# [[Kanza]]
## [[Polat]] [[:en:Steel|(en)]]
# [[Fîsyona nukleerî]] [[:en:Nuclear fission|(en)]]
# [[Rewşa maddeyê]] [[:en:State of matter|(en)]]
## [[Gaz]]
## [[Şile]]
## [[Plazma]] [[:en:Plasma|(en)]]
## [[Biring]]
# [[Mekanîka kuantûmî]] [[:en:Quantum mechanics|(en)]]
# [[Hilweşîna Radyoaktîvîtê]] [[:en:radioactivity|(en)]]
# [[Rêjeyiya giştî]] [[:en:general relativity|(en)]]
# [[Rêjeyiya taybet]] [[:en:special relativity|(en)]]
# [[Nîvragihbar]]
# [[Deng]]
# [[Lezahî]] [[:en:velocity|(en)]]
## [[Leza ronahiyê]]
# [[Germahî]]
# [[Dem]]
# [[Termodînamîk]]
# [[Valahî]]

=== Matematîk ===
# [[Analîza matematîkî]] [[:en:Mathematical analysis|(en)]]
## [[Analîza hejmarî]] [[:en:Numerical analysis|(en)]]
## [[Hevkêşeya dîferensiyel]]
# [[Arîtmetîk]] [[:en:Arithmetic|(en)]]
## [[Hejmar]]
## [[Logarîtma]] [[:en:Logarithm|(en)]]
## [[Bîrdoza jimare]]
# [[Cebîr]] [[:en:Algebra|(en)]]
## [[Cebîra lîner]] [[:en:Linear algebra|(en)]]
## [[Hejmarên kompleks]] [[:en:Complex number|(en)]]
## [[Wekhevî]]
# Îhtîmal û îstatîstîk
## [[Îhtîmal]] [[:en:Probability|(en)]]
## [[Amar]]
# [[Geometrî]]
## [[Hoke]]
## [[Pi]]
## [[Rûerd]]
## [[Sîmetrî]] [[:en:Symmetry|(en)]]
## [[Sîstema koordînatê]] [[:en:Coordinate system|(en)]]
## [[Teorema Pîtagoras]]
## [[Trîgonometrî]]
# Lojîk û bingeh
## [[Bêdawî]]
## [[Fonksiyon]] [[:en:Function (mathematics)|(en)]]
## [[Îsbata matematîkî]] [[:en:Mathematical proof|(en)]]
## [[Teoriya koman]] [[:en:Set theory|(en)]]
# [[Matematîk]]

== Xwarin û çandinî [[Wêne:Yes check.svg|25px]]  ==
=== Çandinî ===
# [[Çandinî]]
## [[Avdan]]
## [[Gîsin]] [[:en:Plough|(en)]]
## [[Kedîkirin]] [[:en:Domestication|(en)]]

=== Xwarin ===
# [[Biharat]]
# [[Findeq]] [[:en:Nut (fruit)|(en)]]
# [[Goşt]]
# [[Hingiv]]
# [[Mûz]]
# [[Nan]]
# [[Penîr]]
# [[Sêv]]
# [[Dan]]
## [[Birinc]]
## [[Ceh]]
## [[Garis]]
## [[Baçîk]]
## [[Genim]]
# [[Narinc]]
# [[Soya]]
# [[Şekir]]
# [[Çoklata]]
# [[Tirî]]
# [[Xwarin]]
# [[Xwê]]
# [[Sebze]]
## [[Kartol]]

=== Vexwarin ===
# [[Av]]
# [[Avmêwe]]
# [[Bîra]]
# [[Çay]]
# [[Qehwe]]
# [[Şerab]]
# [[Şîr]]

== Teknolojî [[Wêne:Yes check.svg|25px]] ==
# [[Bîoteknolojî]]
# [[Endezyarî]]
## [[Makîne]]
## [[Çerxe]]
## [[Cer]] [[:en:Screw|(en)]]
## [[Robot]]
# [[Metalurjî]] [[:en:Metallurgy|(en)]]
# [[Nanoteknolojî]]
# [[Cil]]
## [[Pembû]]
# [[Teknolojî]]
=== Ragihandin ===
# [[Agahî]]
## [[Ensîklopedî]]
# [[Çapkirin]] [[:en:Printing|(en)]]
# [[Pirtûkxane]]
## [[Pirtûk]]
# [[Pêragihandin]]
# [[Rojnamegerî]]
## [[Rojname]]
# [[Telefon]]
=== Elektronîk ===
# [[Elektronîk]]
## [[Frekans]]
## [[Sirêma elektrîkê]]
# Pêkhate
## [[Tirûş]]
## [[Diod]]
## [[Înduktor]]
## [[Kondansator]]
## [[Transformator]] [[:en:Transformer|(en)]]
## [[Transîstor]]
==== Kompûter û înternet ====
# [[Jîriya çêkirî]]
# [[Înternet]]
## [[E-Peyam]]
## [[World Wide Web]]
# [[Kompûter]]
## [[Hard dîsk]]
## [[Yekeya pêvajoyê ya navendî]]
# [[Nermalav]]
# [[Pergala xebatê]]
# [[Teknolojiya agahiyê]] [[:en:Information technology|(en)]]
## [[Algorîtma]]
# [[Zimanê bernamesaziyê]]

=== Enerjî û sotemenî ===
# [[Agir]]
# [[Elektrîk]]
## [[Enerjiya nukleerî]] [[:en:Nuclear power|(en)]]
# [[Enerjiya venûker]] [[:en:Renewable energy|(en)]]
# [[Motor]]
## [[Motora dûkelê]] [[:en:Steam engine|(en)]]
## [[Makîneya şewata hundirîn]] [[:en:Internal combustion engine|(en)]]
# [[Sotemeniya fosîlî]] [[:en:Fossil fuel|(en)]]

=== Materyal ===
# [[Cam]]
# [[Dar]]
# [[Kaxez]]
# [[Plastîk]]
=== Veguhastin ===
# [[Balafir]]
# [[Noqav]] [[:en:Submarine|(en)]]
# [[Bisîklet]]
# [[Keştî]]
# [[Otomobîl]]
# [[Trên]]
# [[Veguhastin]] [[:en:Transport|(en)]]
=== Çek ===
# [[Çek]]
## [[Çek (amûr)]]
### [[Mîtralyoz]] [[:en:Machine gun|(en)]]
## [[Çeka nukleerî]]
## [[Şûr]]
# [[Tank]]
# [[Teqemenî]] [[:en:Explosive material|(en)]]
## [[Barût]]

== Huner û şahî [[Wêne:Yes check.svg|25px]] ==
# [[Çand]]
# [[Dans]]
# [[Huner]]
## [[Komîk]] [[:en:Comics|(en)]]
## [[Kûzekarî]] [[:en:Pottery|(en)]]
## [[Peyker]]
## [[Nîgar]]
## [[Fotografî|Wênekêşî]] [[:en:Photography|(en)]]
# [[Moda]] [[:en:Fashion|(en)]]
# [[Şano]]
# [[Xweşnivîsî]]
=== Avahîsazî û endezyariya şaristanî ===
# [[Avahîsazî]]
# [[Bendav]]
# [[Birc]]
# [[Kemer]]
# [[Pir]]
# [[Piramîd]]
# [[Kanal]]
# [[Qube]]
# [[Xanî]]
# Avahiyên taybet
## [[Angkor Wat]] [[:en:Angkor Wat|(en)]]
## [[Bazîlîkaya Pîroz Peter]] [[:en:St. Peter's Basilica|(en)]]
## [[Bendava Sê Newala]]
## [[Birca Eiffel]]
## [[Dîwarê Mezin ê Çînê]]
## [[Girê Mirazan]]
## [[Keleha Hewlêrê]]
## [[Kolezyûm]]
## [[Pîramîdên Gîzeyê]]
## [[Partenon]] [[:en:Parthenon|(en)]]
## [[Peykerê Azadiyê]]
## [[Tac Mehel]]

=== Fîlm, radyo û televîzyon ===
# [[Fîlm]]
## [[Anîmasyon]] [[:en:Animation|(en)]]
# [[Radyo]]
# [[Televîzyon]]
=== Muzîk ===
# [[Dengbêjî]]
# [[Muzîk]]
# [[Stran]]
# Cureyên muzîkê yên taybet
## [[Blues]]
## [[Hîp hop]]
## [[Cez]]
## [[Muzîka elektronîkî]] [[:en:Electronic music|(en)]]
## [[Muzîka klasîk]]
### [[Opera]]
### [[Senfonî]] [[:en:Symphony|(en)]]
## [[Muzîka rock]]
## [[Reggae]]
## [[Samba]] [[:en:Samba|(en)]]
## [[Flamenko]]
# Amûrên muzîkê yên taybet
## [[Bilûr]]
## [[Dahol]] [[:en:Drum|(en)]]
## [[Gîtar]]
## [[Keman]]
## [[Piyano]]
## [[Borazan]] [[:en:Trumpet|(en)]]

=== Rekreasyon ===
# [[Hunera cengî]] [[:en:Martial arts|(en)]]
## [[Cudo]] [[:en:Judo|(en)]]
# [[Lîstik]]
## [[Go (lîstik)]] [[:en:Go (game)|(en)]]
## [[Lîstika vîdyoyê]]
## [[Nerd]]
## [[Sedrenc]]
# [[Lîstikên Olîmpiyadê]]
# [[Leyzok]]
# [[Melevanî]]
# [[Qumar]] [[:en:Gambling|(en)]]
# [[Werziş]]
## [[Atletîzm]]
## Lîstikên bi top
### [[Basketbol]]
### [[Beyzbol]]
### [[Futbol]]
### [[Golf]]
### [[Krîket]] [[:en:Cricket|(en)]]
### [[Yekîtiya Ragbî]]
### [[Tenîs]]

== Dîrok ==
# [[Dîrok]]
==== Dîroka berî dîrokê û ya kevnar ====
# [[Berî dîrokê]]
# [[Împeratoriya Gupta]] [[:en:Gupta Empire|(en)]]
# [[Împeratoriya Romê]]
# [[Mezopotamya]]
# [[Misira kevnare]]
# [[Serdema bronzî]]
# [[Serdema hesinî]]
# [[Serdema kevirî]]
# [[Sumer]]
# [[Şaristaniya Maya]] [[:en:Mayan Civilization|(en)]]
# [[Xanedana Han]]
# [[Xanedana Tang]]
# [[Yewnanistana kevnare]]

=== Dîroka kurd ===
# [[Dîroka Bakurê Kurdistanê]]
# [[Dîroka Başûrê Kurdistanê]]
# [[Dîroka Rojavaya Kurdistanê]]
# [[Dîroka Rojhilatê Kurdistanê]]
# Dewletên dîrokî
## [[Xanedana Eyûbî]]
## [[Xanedana Merwanî]]
## [[Împeratoriya Med]]
## [[Împeratoriya Hexamenişî]]
==== Serdema Navîn û Ronesans ====
# [[Aztek]]
# [[Împeratoriya Bîzansê]]
# [[Împeratoriya Malî]] [[:en:Mali Empire|(en)]]
# [[Împeratoriya Mongolî]]
# [[Împeratoriya Osmanî]]
# [[Împeratoriya Romê ya Pîroz]]
# [[Înka]] [[:en:Inca Empire|(en)]]
# [[Ronesans]]
# [[Seferên Xaçperestan]]
# [[Serdema Navîn]]
# [[Vîkîng]]
# [[Xanedana Ming]]
# [[Xanedana Ebasiyan]]

==== Serdema nûjen a pêşîn û ya nûjen ====
# [[Almanyaya Nazî]]
# [[Apartheid]]
# [[Holokost]]
# [[Împeratoriya Brîtanî]]
# [[Krîza Mezin]] [[:en:Great Depression|(en)]]
# [[Reformasyon]] [[:en:Reformation|(en)]]
# [[Restorasyona Meiji]] [[:en:Meiji Restoration|(en)]]
# [[Serdema Ronahîbûnê]] [[:en:Age of Enlightenment|(en)]]
# [[Şerê Cîhanê yê Duyem]]
# [[Şerê Cîhanê yê Yekem]]
# [[Pevçûna Rojhilata Navîn]]
# [[Şerê navxweyî yê Amerîkayê]]
# [[Şerê Sar]]
# [[Şerê Viyetnamê]]
# [[Şoreşa Fransayê]]
# [[Şoreşa Pîşesaziyê]]
# [[Şoreşa Rûsyayê]] [[:en:Russian Revolution|(en)]]
# [[Xanedana Qing]]
# [[Yekîtiya Sovyetê]]

== Erdnîgarî ==
# [[Bajar]]
# [[Çem]]
# [[Çiya]]
# [[Beyaban]]
# [[Daristan]]
# [[Derya]]
# [[Erdnîgarî]]
# [[Okyanûs]]
# [[Parzemîn]]
# [[Cemsera Bakur]]
# [[Cemsera Başûr]]

=== Parzemîn û herêmên sereke ===
# [[Afrîka]]
# [[Amerîkaya Bakur]]
# [[Amerîkaya Başûr]]
# [[Antarktîka]]
# [[Asya]]
# [[Ewropa]]
# [[Okyanûsya]]
# [[Rojhilata Navîn]]

=== Welat ===

==== Afrîka ====
# [[Afrîkaya Başûr]]
# [[Cezayir]]
# [[Etiyopya]]
# [[Kongoya Demokratîk]]
# [[Misir]]
# [[Nîjerya]]
# [[Sûdan]]
# [[Tanzanya]]

==== Asya ====
# [[Bengladeş]]
# [[Çîn]]
# [[Efxanistan]]
# [[Erebistana Siûdî]]
# [[Filîpîn]]
# [[Hindistan]]
# [[Îndonezya]]
# [[Îran]]
# [[Iraq]]
# [[Îsraêl]]
# [[Japon]]
# [[Kurdistan]]
# [[Korêya Başûr]]
# [[Pakistan]]
# [[Taylenda]]
# [[Tirkiye]]
# [[Viyetnam]]

==== Ewropa ====
# [[Almanya]]
# [[Awistirya]]
# [[Fransa]]
# [[Holenda]]
# [[Îtalya]]
# [[Keyaniya Yekbûyî]]
# [[Polonya]]
# [[Portûgal]]
# [[Rûsya]]
# [[Spanya]]
# [[Swîsre]]
# [[Ûkrayna]]
# [[Vatîkan]]

==== Amerîkaya Bakur ====
# [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
# [[Kanada]]
# [[Kûba]]
# [[Meksîk]]

==== Amerîkaya Başûr ====
# [[Arjentîn]]
# [[Brezîl]]
# [[Kolombiya]]

==== Okyanûsya ====
# [[Awistralya]]

=== Bajar ===

==== Afrîka ====
# [[Cape Town]] [[:en:Cape Town|(en)]]
# [[Kînşasa]]
# [[Lagos]]
# [[Naîrobî]]
# [[Qahîre]]

==== Asya ====
# [[Bangkok]]
# [[Bexda]]
# [[Delhî]]
# [[Daka]]
# [[Dubai]]
# [[Hewlêr]]
# [[Hong Kong]]
# [[Cakarta]]
# [[Keraçî]]
# [[Kolkata]]
# [[Meke]]
# [[Mumbaî]]
# [[Orşelîm]]
# [[Pekîn]]
# [[Sêûl]]
# [[Singapûr]]
# [[Şam]]
# [[Şanghay]]
# [[Tehran]]
# [[Tokyo]]

==== Ewropa ====
# [[Amsterdam]]
# [[Atîna]]
# [[Berlîn]]
# [[Bruksel]]
# [[London]]
# [[Madrîd]]
# [[Mosko]]
# [[Parîs]]
# [[Roma]]
# [[Sankt Petersburg, Rûsya|Sankt Petersburg]]
# [[Stembol]]
# [[Viyana]]

==== Amerîkaya Bakur ====
# [[Los Angeles]]
# [[Meksîko]]
# [[New York]]
# [[Washington, D.C.]]

==== Amerîkaya Başûr ====
# [[Bogotá]]
# [[Buenos Aires]]
# [[Rio de Janeiro]]
# [[São Paulo]]

==== Okyanûsya ====
# [[Sîdney]]

=== Av ===
# [[Amazon]]
# [[Îndus]]
# [[Kongo (çem)]]
# [[Mîsîsîpî (çem)]]
# [[Çemê Nîjerê]] [[:en:Niger River|(en)]]
# [[Çemê Zer]]
# [[Danûb]]
# [[Deryaya Bakur]]
# [[Deryaya Baltîk]]
# [[Deryaya Çîna Başûr]]
# [[Deryaya Karîbê]]
# [[Deryaya Navîn]]
# [[Deryaya Reş]]
# [[Deryaya Qezwînê]]
# [[Çemê Ganjê]]
# [[Gola Baykalê]] [[:en:Lake Baikal|(en)]]
# [[Golên Mezin]]
# [[Gola Viktoria]]
# [[Nîl]]
# [[Okyanûsa Arktîk]]
# [[Okyanûsa Atlantîk]]
# [[Okyanûsa Başûr]]
# [[Okyanûsa Hindî]]
# [[Okyanûsa Pasîfîk]]
# [[Kanala Panamayê]]
# [[Kanala Swêşê]]
# [[Besta binavî ya mezin]]
# [[Reyn]]
# [[Volga]]
# [[Yangtsê]]

=== Çiya û çol ===
# [[Alp]]
# [[And]]
# [[Çiyayên Zinarî]]
# [[Everest]]
# [[Hîmalaya]]
# [[Çiyayê Kilîmanjaro]]
# [[Sahara]]
{{Core topics}}</text>
      <sha1>te2i8923g4firwtzc36exviqorjc79r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103357</id>
      <parentid>2103333</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T08:35:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Dîroka berî dîrokê û ya kevnar */</comment>
      <origin>2103357</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27482" sha1="rsgyihkd389avj5h81qhcaaei4hyftr" xml:space="preserve">{{see also|[[WP:Gotarên bingehîn]]}}
Gelek projeyên [[Wikipedia|Wîkîpediyayê]] hene; ji wan çend mezin, çend biçûk in. Çend gotarên bingehîn ji bo hemî Wîkîpediyayan pêwîst in. Heger dirêj nebin jî, bila qet nebe kurt û di awayê [[Wîkîpediya:Şitl|şitl]]an de bin.

Li jêr lîsteya 1.000 gotarên bingehîn heye ku tê pêşniyazkirin di her Wîkîpediyayê de hebin. Divê ev gotar bi zimanekî gelekî hêsan werin nivîsandin û agahiyên herî bingehîn di nav xwe de bihewînin.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
|-
!Sernav!!Hejmara niha!!Hejmara hewce
|-
|[[#Jînenîgarî|Jînenîgarî]]||198||''TBD''
|-
|[[#Felsefe|Felsefe]]||13||''TBD''
|-
|[[#Ol|Ol]]||22||''TBD''
|-
|[[#Zanistên_civakî|Zanistên civakî]]||77||''TBD''
|-
|[[#Ziman_û_wêje|Ziman û wêje]]||48||''TBD''
|-
|[[#Pîvan|Pîvan]]||12||''TBD''
|-
|[[#Zanist|Zanist]]||250||''TBD''
|-
|[[#Xwarin_û_çandinî|Xwarin û çandinî]]||34||''TBD''
|-
|[[#Teknolojî|Teknolojî]]||68||''TBD''
|-
|[[#Huner_û_şahî|Huner û şahî]]||76||''TBD''
|-
|[[#Dîrok|Dîrok]]||54||''TBD''
|-
|[[#Erdnîgarî|Erdnîgarî]]||148||''TBD''
|-
!'''Hevok'''!!'''1000'''!!'''1000'''
|}&lt;small&gt;Kontrolkirina hejmarê: 26 Sibat 2026 (UTC)&lt;/small&gt;

== Jînenîgarî [[Wêne:Yes check.svg|25px]] == 

=== Fîlozof û zanyarên civakî ===

# [[Arîstotelês]]
# [[Simone de Beauvoir]]
# [[Çanakya]]
# [[Konfuçyus]]
# [[René Descartes]]
# [[Sigmund Freud]]
# [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]]
# [[Martin Heidegger]]
# [[Ibn Xeldûn]]
# [[Immanuel Kant]]
# [[John Maynard Keynes]]
# [[John Locke]]
# [[Niccolò Machiavelli]]
# [[Karl Marx]]
# [[Friedrich Nietzsche]]
# [[Platon]]
# [[Jean-Jacques Rousseau]]
# [[Jean-Paul Sartre]]
# [[Sima Qian]]
# [[Adam Smith]]
# [[Sokratês]]
# [[Voltaire]]
# [[Max Weber]]
# [[Ludwig Wittgenstein]]
# [[Zhu Xi]]

=== Kesên dînî û teolojiyê ===
# [[Îbrahîm]]
# [[Buda]]
# [[Îsa]]
# [[Martin Luther]]
# [[Meryem]]
# [[Mûsa]]
# [[Mihemed]]
# [[Şêx Adî]]
# [[Xezalî]]
# [[Zerdeşt]]

=== Rêberên sîyasî ===

# [[Abraham Lincoln]]
# [[Adolf Hitler]]
# [[Daryûsê Mezin]]
# [[Augustus]]
# [[Cengîz Xan]]
# [[Karlê Mezin]]
# [[Mistefa Barzanî]]
# [[Che Guevara]]
# [[Ekberê Mezin]]
# [[Qazî Mihemed]]
# [[Franklin Delano Roosevelt]]
# [[George Washington]]
# [[Îskenderê Mezin]]
# [[Leyla Qasim]]
# [[Jawaharlal Nehru]] [[:en:Jawaharlal Nehru|(en)]]
# [[Yosîf Stalîn]]
# [[Julius Caesar]]
# [[Konstantînê Mezin]]
# [[Kûruşê Mezin]]
# [[Kiyaksar]]
# [[Louis XIV.]]
# [[Mahatma Gandî]]
# [[Mao Zedong]]
# [[Martin Luther King]]
# [[Napoléon Bonaparte]]
# [[Nelson Mandela]]
# [[Omer ibn Xetab]]
# [[Otto von Bismarck]]
# [[Pyotrê Mezin]]
# [[Qin Shi Huang]]
# [[Rosa Luxemburg]]
# [[Selahedînê Eyûbî]]
# [[Simón Bolívar]]
# [[Siltan Silêmanê Qanûnî]]
# [[Sun Yat-sen]] [[:en:Sun Yat-sen|(en)]]
# [[Tîmûrleng]]
# [[Vladîmîr Îlyîç Lenîn]]
# [[Winston Churchill]]

=== Dahêner, zanyar û matematîknas ===

# [[Alan Turing]]
# [[Albert Einstein]]
# [[Arşîmed]]
# [[Brahmagupta]]
# [[Carl Friedrich Gauss]] [[:en:Carl Friedrich Gauss|(en)]]
# [[Carl Linnaeus]]
# [[Charles Darwin]]
# [[David Hilbert]] [[:en:David Hilbert|(en)]]
# [[Dmîtrî Mendeleyev]] [[:en:Dmitri Mendeleev|(en)]]
# [[Xwarezmî]]
# [[Enrico Fermi]]
# [[Ernest Rutherford]] [[:en:Ernest Rutherford|(en)]]
# [[Erwin Schrödinger]]
# [[Galênos]]
# [[Galileo Galilei]]
# [[Gottfried Wilhelm Leibniz]]
# [[Henry Ford]]
# [[Isaac Newton]]
# [[Îbn Sîna]]
# [[James Clerk Maxwell]]
# [[James Joule]]
# [[James Watt]]
# [[Johann Gutenberg]]
# [[Johannes Kepler]]
# [[Leonhard Euler]] [[:en:Leonhard Euler|(en)]]
# [[Louis Pasteur]]
# [[Marie Curie]]
# [[Max Planck]]
# [[Michael Faraday]]
# [[Nîkola Tesla]]
# [[Nîkolaws Kopernîkus]]
# [[Thomas Alva Edison]]
# [[Tim Berners-Lee]] [[:en:Tim Berners-Lee|(en)]]

=== Hunermend û mîmar ===

# [[Albrecht Dürer]] [[:en:Albrecht Dürer|(en)]]
# [[Andy Warhol]]
# [[Diego Velázquez]]
# [[Frank Lloyd Wright]] [[:en:Frank Lloyd Wright|(en)]]
# [[Francisco Goya]] [[:en:Francisco Goya|(en)]]
# [[Frida Kahlo]]
# [[Henri Matisse]] [[:en:Henri Matisse|(en)]]
# [[Hokusai|Katsushika Hokusai]] [[:en:Katsushika Hokusai|(en)]]
# [[Le Corbusier]] [[:en:Le Corbusier|(en)]]
# [[Leonardo da Vinci]]
# [[Michelangelo]]
# [[Mîmar Sînan]]
# [[Pablo Picasso]]
# [[Peter Paul Rubens]] [[:en:Peter Paul Rubens|(en)]]
# [[Raffaello Sanzio]]
# [[Rembrandt]] [[:en:Rembrandt|(en)]]
# [[Salvador Dalí]]
# [[Vincent van Gogh]]

=== Kompozîtor û muzîkvan ===

# [[Antonín Dvořák]] [[:en:Antonín Dvořák|(en)]]
# [[Antonio Vivaldi]]
# [[Frédéric Chopin]]
# [[Franz Schubert]] [[:en:Franz Schubert|(en)]]
# [[Georg Frîderîk Handel|Georg Friedrich Händel]] [[:en:Georg Friedrich Händel|(en)]]
# [[Giuseppe Verdi]] [[:en:Giuseppe Verdi|(en)]]
# [[Gustav Mahler]] [[:en:Gustav Mahler|(en)]]
# [[Giovanni Pierluigi da Palestrina]] [[:en:Giovanni Pierluigi da Palestrina|(en)]]
# [[Îgor Stravînskî|Igor Stravinsky]] [[:en:Igor Stravinsky|(en)]]
# [[Johann Sebastian Bach]]
# [[Johannes Brahms]] [[:en:Johannes Brahms|(en)]]
# [[Joseph Haydn]] [[:en:Joseph Haydn|(en)]]
# [[Ludwig van Beethoven]]
# [[Louis Armstrong]] [[:en:Louis Armstrong|(en)]]
# [[Michael Jackson]]
# [[Pyotr Ilyich Tchaikovsky]]
# [[Richard Wagner]] [[:en:Richard Wagner|(en)]]
# [[The Beatles]]
# [[Ûm Kulsûm]] [[:en:Umm Kulthum|(en)]]
# [[Wolfgang Amadeus Mozart]]

=== Derhêner û nivîskarên fîlman ===

# [[Akira Kurosawa]]
# [[Alfred Hitchcock]] [[:en:Alfred Hitchcock|(en)]]
# [[Federico Fellini]] [[:en:Federico Fellini|(en)]]
# [[George Lucas]]
# [[Ingmar Bergman]]
# [[Satyajit Ray]] [[:en:Satyajit Ray|(en)]]
# [[Sergei Eisenstein]] [[:en:Sergei Eisenstein|(en)]]
# [[Stanley Kubrick]]
# [[Steven Spielberg]] [[:en:Steven Spielberg|(en)]]
# [[Walt Disney]]

=== Nivîskar, şanonivîs û helbestvan ===
# [[Aleksandr Pûşkîn]]
# [[Anton Çexov]]
# [[Charles Dickens]]
# [[Dante Alighieri]]
# [[Ebû Nuwas]] [[:en:Abu Nuwas|(en)]]
# [[Franz Kafka]]
# [[Fyodor Dostoyevskî]]
# [[Gabriel García Márquez]]
# [[Geoffrey Chaucer]]
# [[Hafizê Şîrazî]]
# [[Hans Christian Andersen]]
# [[Homêros]]
# [[James Joyce]]
# [[Jane Austen]]
# [[Johann Wolfgang von Goethe]]
# [[Jorge Luis Borges]]
# [[Kalidasa]] [[:en:Kalidasa|(en)]]
# [[Tolstoy]]
# [[Li Bai]] [[:en:Li Bai|(en)]]
# [[Lord Byron]] [[:en:Lord Byron|(en)]]
# [[Marcel Proust]]
# [[Mark Twain]]
# [[Matsuo Bashō]]
# [[Miguel de Cervantes]]
# [[Molière]]
# [[Nacîb Mahfûz]]
# [[Ovidius]]
# [[Rabindranath Tagore]]
# [[Sofoklês]]
# [[Vergilius]]
# [[Victor Hugo]]
# [[William Shakespeare]]

=== Vebîner û gerokvan ===
# [[Christopher Columbus]]
# [[Ferdinand Magellan]]
# [[Hernán Cortés]]
# [[Îbn Betûte]]
# [[Jacques Cartier]]
# [[James Cook]] [[:en:James Cook|(en)]]
# [[Marco Polo]]
# [[Neil Armstrong]]
# [[Roald Amundsen]]
# [[Vasco da Gama]]
# [[Yuri Gagarin]]
# [[Zheng He]]

== Felsefe [[Wêne:Yes check.svg|25px]] ==
# [[Ateîzm]]
# [[Berahî]] [[:en:Reality|(en)]]
# [[Diyalektîk]]
# [[Epîstemolojî]]
# [[Estetîk]]
# [[Exlaq]]
# [[Felsefe]]
# [[Konfuçyûsîzm]] [[:en:Confucianism|(en)]]
# [[Mentiq]]
# [[Materyalîzm]]
# [[Rastî]]
# [[Vîna azad]]
# [[Zanîn]]

== Dîn [[Wêne:Yes check.svg|25px]] ==

# [[Bûdîzm]]
# [[Dîn]]
# [[Hîmîtî]] [[:en:Fundamentalism|(en)]]
# [[Giyan]]
# [[Hinduîzm]]
# [[Îslam]]
## [[Sinnî]]
## [[Şîa]]
# [[Mîtolojî]]
# [[Xwedê]]
## [[Monoteîzm|Yekxwedayî]]
## [[Pirxwedayî]]
# [[Xiristiyanî]]
## [[Dêra Katolîk]]
## [[Protestanîzm]]
# [[Reenkarnasyon]] [[:en:Reincarnation|(en)]]
# [[Cihûtî]]
# [[Elewîtî]]
# [[Yarsan]]
# [[Êzidîtî]]
# [[Taoîzm]]
# [[Zerdeştîtî]]

== Zanistên civakî [[Wêne:Yes check.svg|25px]] ==

# [[Perwerde]]
# [[Şaristanî]]
# [[Civak]]

=== Psîkolojî ===
# [[Aqil]]
# [[Hizir]]
# [[Hest]]
# [[Evîn]]
# [[Psîkolojî]]
# [[Reftar]] [[:en:Behavior|(en)]]

=== Malbat û têkilî ===
# [[Jin]]
# [[Zewac]] [[:en:Marriage|(en)]]
# [[Law]]
# [[Malbat]]
# [[Mêr]]

=== Siyaset ===
# [[Bîrdozî]]
## [[Anarşîzm]]
## [[Faşîzm]]
## [[Kapîtalîzm]]
## [[Komunîzm]]
## [[Şopparêzî]]
## [[Lîberalîzm]]
## [[Marksîzm]]
## [[Neteweperwerî]]
## [[Sosyalîzm]]
# [[Dîplomasî]]
# [[Dewlet]]
# [[Hikûmet]]
## [[Dîktatorî]]
## [[Komar]]
## [[Monarşî]]
## [[Demokrasî]]
## [[Kolonîtî]]
# [[Împeryalîzm]]
# [[Partiya siyasî]] [[:en:Political party|(en)]]
# [[Propaganda]]
# [[Siyaset]]

=== Kar û aborî ===
# [[Aborî]]
# [[Bazirganî]]
# [[Dirav]]
## [[Dolara DYAyê]] [[:en:United States dollar|(en)]]
## [[Ewro]]
# [[Sermaye]]
# [[Pere]]
# [[Pîşesazî]]
# [[Bac]] [[:en:Tax|(en)]]

=== Hiqûq ===
# [[Destûr]]
# [[Hiqûq]]

=== Rêxistinên navneteweyî ===
# [[ASEAN]] [[:en:ASEAN|(en)]]
# [[Koma Bankeya Dinyayê]] [[:en:World Bank|(en)]]
# [[Hevpeymaniya Neteweyan]] [[:en:Commonwealth of Nations|(en)]]
# [[Yekîtiya Erebî]]
# [[NATO]]
# [[Neteweyên Yekbûyî]]
## [[Dîwana Navneteweyî ya Dadê]] [[:en:International Court of Justice|(en)]]
## [[IMF|Sindoqa Diravî ya Navneteweyî]] [[:en:International Monetary Fund|(en)]]
## [[Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê]]
## [[UNESCO]]
# [[OPEC]]
# [[Xelata Nobelê]]
# [[Rêxistina Bazirganî ya Cîhanî]] [[:en:World Trade Organization|(en)]]
# [[Tevgera Navneteweyî ya Xaçê Sor û Heyva Sor]] [[:en:International Red Cross and Red Crescent Movement|(en)]]
# [[Yekîtiya Afrîkayê]]
# [[Yekîtiya Ewropayê]]

=== Şer û leşkerî ===
# [[Aştî]]
# [[Leşkerî]] [[:en:Military|(en)]]
# [[Şer]]
## [[Şerê navxweyî]] [[:en:Civil war|(en)]]
# [[Terorîzm]]

=== Pirsgirêkên civakî ===
# [[Cezayê mirinê]]
# [[Dîskrîmînasyon]]
## [[Nîjadperestî]]
# [[Femînîzm]]
# [[Globalîzasyon]] [[:en:Globalization|(en)]]
# [[Mafên mirovan]]
# [[Xizanî]]
# [[Xulamtî]]
# [[Zarokjiberbirin]]

== Ziman û wêje [[Wêne:Yes check.svg|25px]] ==
# [[Ziman]]
# [[Zimannasî]]
# [[Gramer]]
# [[Peyv]]
## [[Vac]]
## [[Kîtek]]
# [[Pergala nivîsê]]
## [[Alfabeya erebî]]
## [[Alfabeya yewnanî]]
## [[Alfabeya latînî]]
## [[Alfabeya kîrîlî]] [[:en:Cyrillic script|(en)]]
## [[Tîpên çînî]] [[:en:Chinese characters|(en)]]
# [[Xwendewarî]]
# [[Werger]]
# [[Wêje]]
## [[Pexşan]] [[:en:Prose|(en)]]
### ''[[Hunera Şer (pirtûk)]]''
## [[Honak]] [[:en:Fiction|(en)]]
### ''[[Hezar û yek şev]]''
## [[Roman]]
### ''[[Çîroka Genji]]'' [[:en:The Tale of Genji|(en)]]
## [[Helbest]]
### ''[[Destana Gilgamêş]]''
### ''[[Îlyada]]''
### ''[[Şahname]]''
## Deqên Olî
### ''[[Incîl]]''
### ''[[Mahabharata]]'' [[:en:Mahabharata|(en)]]
### ''[[Quran]]

# Zimanên taybet
## [[Zimanê almanî|Almanî]]
## [[Zimanê bengalî|Bengalî]]
## [[Zimanê çînî|Çînî]]
## [[Zimanê erebî|Erebî]]
## [[Zimanê fransî|Fransî]]
## [[Zimanê yewnanî|Grekî]]
## [[Zimanê hindistanî|Hindî-Urdu]] [[:en:Hindustani|(en)]]
## [[Zimanê îbranî|Îbranî]]
## [[Zimanê îngilîzî|Îngilîzî]]
## [[Zimanê japonî|Japonî]]
## [[Zimanê korêyî|Korêyî]]
## [[Zimanê kurdî|Kurdî]]
## [[Zimanê latînî|Latînî]]
## [[Zimanê farsî|Farsî]]
## [[Zimanê portûgalî|Portûgalî]]
## [[Zimanê rûsî|Rûsî]]
## [[Zimanê sanskrîtî|Sanskrîtî]]
## [[Zimanê spanî|Spanî]]
## [[Zimanê swahîlî|Swahîlî]]
## [[Zimanê tirkî|Tirkî]]

== Pîvan [[Wêne:Yes check.svg|25px]] ==
{{div col|2}}
# [[Sîstema Navneteweyî ya Yekînan]]
# [[Pîvan]]

=== Giranî, qebare û dûrahî ===
# [[Kîlogram]]
# [[Lîtir]]
# [[Metre]]

=== Dem ===
# [[Salname]]
## [[Salnameya gregorî]]
# [[Saet]]
# [[Sanî]]
# [[Roj]]
# [[Sal]]
# [[Beşa saetê]]
{{div col end}}

== Zanist [[Wêne:Yes check.svg|25px]] ==
# [[Zanist]]
# [[Xweza]]

=== Stêrnasî ===
{{div col|2}}
# [[Teqîna Mezin]]
# [[Dûvstêr]] [[:en:Comet|(en)]]
# [[Galaksî]]
## [[Kadiz]]
# [[Gerdûn]]
# [[Gerstêrk]]
## [[Erd]]
## [[Jupîter]]
## [[Mars]]
## [[Neptûn]]
## [[Saturn]]
## [[Tîr]]
## [[Ûranûs]]
## [[Venûs]]
# [[Asteroîd]]
# [[Firîna fezayî]] [[:en: Spaceflight|(en)]]
# [[Heyv]]
# [[Çala Reş]]
# [[Pergala Rojê]]
# [[Stêrk]]
## [[Roj]]
# [[Stêrnasî]]
{{div col end}}

=== Biyolojî ===
# [[Biyolojî]]
# Materyalên biyolojîk
## [[DNA]]
## [[Enzîm]]
## [[Hormon]]
## [[Proteîn]]
# [[Riweknasî]]
# [[Ekolojî]]
## [[Cureyên bi xetereya nemabûnê]]
# [[Jiyan]]
# [[Mirin]]
## [[Xwekujî]]
# [[Dabeşandina biyolojîk]]
## [[Cure]]

==== Pêvajoyên biyolojîk ====
{{div col|2}}
# [[Metabolîzm]] [[:en:Metabolism|(en)]]
## [[Fotosentez]]
## [[Hormonên herisê]]
## [[Henase]]
# [[Pêşveçûn]]
# [[Zayîn]] [[:en:Reproduction|(en)]]
## [[Ducanî]]
## [[Seks]]
{{div col end}}

==== Organîzma ====
# [[Alga]]
# [[Arkeya]] [[:en:Archaea|(en)]]
# [[Bakterî]]
# [[Karok]]
# [[Organîzm]]
# [[Plant]]
## [[Dar]]
## [[Fêkî]]
## [[Kulîlk]]
# [[Protîst]] [[:en:Protist|(en)]]
# [[Heywan]]
## [[Artropod]]
### [[Mêş û mûr]]
#### [[Mêşhingiv]]
#### [[Morî]]
#### [[Mixmixk]]
### [[Pîrevonk]]
## [[Chordate]]
### [[Bejavî]]
### [[Balinde]]
#### [[Kewok]]
#### [[Mirîşk]]
### [[Xijende]]
#### [[Kosî]]
#### [[Mar]]
### [[Guhandar]]
#### [[Beraz]]
#### [[Cirdon]]
#### [[Çêlek]]
#### [[Hêştir]]
#### [[Hesp]]
#### [[Kêvroşk]]
#### [[Mirov]]
#### [[Pisîk]]
#### [[Prîmat]]
#### [[Mih]]
#### [[Seg]]
#### [[Balîna]] [[:en:Cetacea|(en)]]
### [[Masî]]
#### [[Segmasî]]
## [[Moluska]] [[:en:Mollusca|(en)]]
## [[Nematoda]] [[:en:Nematoda|(en)]]

==== Anatomî ====
# [[Anatomî]]
# [[Koendama hestê]]
## [[Poz]]
## [[Çav]]
## [[Guh]]
## [[Çêjtin]]
# [[Sîstema gera xwînê]]
## [[Dil]]
## [[Xwîn]]
# [[Koendama herisê ya mirovan]]
## [[Kezeb]]
## [[Rûviya zirav]]
## [[Rûviya stûr]]
# [[Koendama henaseyê]]
# [[Sîstema hormonan]]
# [[Sîstema pirbûnê]] [[:en:Reproductive system|(en)]]
# [[Koendama demarê]]
## [[Demar]]
## [[Mêjî]]
# [[Kakût]]
# [[Xane]]
# [[Masûlke]]
# [[Çerm]]

=== Tenduristî û bijîşkî ===
# [[Bijîşkî]]
# [[Derman]]
## [[Dermanên dijbakterî]]
# [[Diransazî]]
# [[Adet (bijîşkî)|Menstruasyon]] [[:en:Menstruation|(en)]]
# [[Nexweşî]]
# [[Pandemî]]
# [[Sîstema bergiriyê]] [[:en:Immune system|(en)]]
# [[Tenduristî]]
# [[Vaksîn]]
# [[Vîrus]]
==== Nexweşî û Rewşên Taybet ====
# [[Alûdebûn]] [[:en:Addiction|(en)]]
## [[Etanol]] [[:en:Ethanol|(en)]]
## [[Titûn]]
# [[Astengdarî]] [[:en:Disability|(en)]]
## [[Keratî]] [[:en:Deafness|(en)]]
## [[Korîtî]]
# [[Epîlepsî]]
# [[Nexweşiya zarokan a felçiyê]] [[:en:Poliomyelitis|(en)]]
# [[Arsim]]
# [[Bedxwerî]]
# [[Krîza dil]]
# [[Lerzeta]]
# [[Nexweşiya Alzheimer]] [[:en:Alzheimer's disease|(en)]]
# [[Psîkopatî]]
# [[Gastroenterît]] [[:en:Gastroenteritis|(en)]]
# [[Nexweşiya pişikê ya demdirêj]] [[:en:Chronic obstructive pulmonary disease|(en)]]
# [[Nexweşiya şekir]]
# [[Enfeksîyonên bi riya cinsî derbas dibin]] [[:en:Sexually transmitted infection|(en)]]
## [[AIDS]]
# [[Obezîte]] [[:en:Obesity|(en)]]
# [[Penceşêr]]
# [[Sekta mêjî]] [[:en:Stroke|(en)]]
# [[Serêş]] [[:en:Headache|(en)]]
# [[Serma]] [[:en:Common cold|(en)]]
# [[Tuberkuloz]]
# [[Xurika Reş]] [[:en:Smallpox|(en)]]
# [[Zatûre]] [[:en:Pneumonia|(en)]]

=== Kîmya ===
# [[Biyokîmya]]
# [[Element]]
## [[Alûmînyûm]]
## [[Mis]]
## [[Hesin]]
## [[Hîdrojen]]
## [[Karbon]]
## [[Nîtrojen]]
## [[Oksîjen]]
## [[Pîl]]
## [[Sîstema vedorî ya elementan]]
## [[Zêr]]
## [[Zîv]]
# [[Kîmya]]
# [[Kîmyaya analîtîk]] [[:en:Analytical chemistry|(en)]]
# [[Kîmyaya fîzîkî]] [[:en:Physical chemistry|(en)]]
# [[Kîmyaya înorganîk]] [[:en:Inorganic chemistry|(en)]]
# [[Kîmyaya organîk]] [[:en:Organic chemistry|(en)]]
## [[Alkol]]
## [[Karbohîdrat]]
## [[Lîpîd]]
# [[Molekul]]
# [[Pêkhateya kîmyayî]] [[:en:Chemical compound|(en)]]
## [[Asîd]]
## [[Baz]]
## [[Xwê]]

=== Zanistên erdê ===
# [[Avhewa]]
# [[Dora avê]] [[:en:Water cycle|(en)]]
# [[El Niño]] [[:en:El Niño|(en)]]
# [[Erdhej]]
# [[Guherîna avhewayê]]
# [[Hewa]]
## [[Ba]]
## [[Baran]]
## [[Berf]]
## [[Ewr]]
## [[Bagera bihêz a tropîkal]]
## [[Tornado]]
# [[Jeolojî]]
## [[Kevir]]
## [[Mîneral]] [[:en:Mineral|(en)]]
### [[Elmas]]
## [[Tektonîka lewheyan]] [[:en:Plate tectonics|(en)]]
# [[Karesata xwezayî]] [[:en:Natural disaster|(en)]]
## [[Lehî]]
## [[Tsûnamî]]
# [[Volkan]]

=== Fîzîk ===
# [[Fîzîk]]
# [[Lezdan (fizîk)|Lezdan]]
# [[Atom]]
# [[Wize]]
## [[Parastina Wize]] [[:en:conservation of energy|(en)]]
# [[Radyasyonên elektromagnetîk]] [[:en:electromagnetic radiation|(en)]]
## [[Înfrasor]] [[:en:infrared|(en)]]
## [[Ultraviyole]] [[:en:Ultraviolet|(en)]]
## [[Ronahî (fizîk)|Ronahî]]
### [[Reng]]
# [[Mekanîka klasîk]] [[:en:classical mechanics|(en)]]
# [[Hêz]]
## [[Elektromagnetîzm]] [[:en:Electromagnetism|(en)]]
### [[Qada magnetîkî]] [[:en:magnetic field|(en)]]
## [[Rakêş]]
## [[Hevtesîriya bihêz]] [[:en:Strong interaction|(en)]]
## [[Hevtesîriya lawaz]] [[:en:Weak interaction|(en)]]
# [[Kişanek]]
# [[Bariste]]
# [[Kanza]]
## [[Polat]] [[:en:Steel|(en)]]
# [[Fîsyona nukleerî]] [[:en:Nuclear fission|(en)]]
# [[Rewşa maddeyê]] [[:en:State of matter|(en)]]
## [[Gaz]]
## [[Şile]]
## [[Plazma]] [[:en:Plasma|(en)]]
## [[Biring]]
# [[Mekanîka kuantûmî]] [[:en:Quantum mechanics|(en)]]
# [[Hilweşîna Radyoaktîvîtê]] [[:en:radioactivity|(en)]]
# [[Rêjeyiya giştî]] [[:en:general relativity|(en)]]
# [[Rêjeyiya taybet]] [[:en:special relativity|(en)]]
# [[Nîvragihbar]]
# [[Deng]]
# [[Lezahî]] [[:en:velocity|(en)]]
## [[Leza ronahiyê]]
# [[Germahî]]
# [[Dem]]
# [[Termodînamîk]]
# [[Valahî]]

=== Matematîk ===
# [[Analîza matematîkî]] [[:en:Mathematical analysis|(en)]]
## [[Analîza hejmarî]] [[:en:Numerical analysis|(en)]]
## [[Hevkêşeya dîferensiyel]]
# [[Arîtmetîk]] [[:en:Arithmetic|(en)]]
## [[Hejmar]]
## [[Logarîtma]] [[:en:Logarithm|(en)]]
## [[Bîrdoza jimare]]
# [[Cebîr]] [[:en:Algebra|(en)]]
## [[Cebîra lîner]] [[:en:Linear algebra|(en)]]
## [[Hejmarên kompleks]] [[:en:Complex number|(en)]]
## [[Wekhevî]]
# Îhtîmal û îstatîstîk
## [[Îhtîmal]] [[:en:Probability|(en)]]
## [[Amar]]
# [[Geometrî]]
## [[Hoke]]
## [[Pi]]
## [[Rûerd]]
## [[Sîmetrî]] [[:en:Symmetry|(en)]]
## [[Sîstema koordînatê]] [[:en:Coordinate system|(en)]]
## [[Teorema Pîtagoras]]
## [[Trîgonometrî]]
# Lojîk û bingeh
## [[Bêdawî]]
## [[Fonksiyon]] [[:en:Function (mathematics)|(en)]]
## [[Îsbata matematîkî]] [[:en:Mathematical proof|(en)]]
## [[Teoriya koman]] [[:en:Set theory|(en)]]
# [[Matematîk]]

== Xwarin û çandinî [[Wêne:Yes check.svg|25px]]  ==
=== Çandinî ===
# [[Çandinî]]
## [[Avdan]]
## [[Gîsin]] [[:en:Plough|(en)]]
## [[Kedîkirin]] [[:en:Domestication|(en)]]

=== Xwarin ===
# [[Biharat]]
# [[Findeq]] [[:en:Nut (fruit)|(en)]]
# [[Goşt]]
# [[Hingiv]]
# [[Mûz]]
# [[Nan]]
# [[Penîr]]
# [[Sêv]]
# [[Dan]]
## [[Birinc]]
## [[Ceh]]
## [[Garis]]
## [[Baçîk]]
## [[Genim]]
# [[Narinc]]
# [[Soya]]
# [[Şekir]]
# [[Çoklata]]
# [[Tirî]]
# [[Xwarin]]
# [[Xwê]]
# [[Sebze]]
## [[Kartol]]

=== Vexwarin ===
# [[Av]]
# [[Avmêwe]]
# [[Bîra]]
# [[Çay]]
# [[Qehwe]]
# [[Şerab]]
# [[Şîr]]

== Teknolojî [[Wêne:Yes check.svg|25px]] ==
# [[Bîoteknolojî]]
# [[Endezyarî]]
## [[Makîne]]
## [[Çerxe]]
## [[Cer]] [[:en:Screw|(en)]]
## [[Robot]]
# [[Metalurjî]] [[:en:Metallurgy|(en)]]
# [[Nanoteknolojî]]
# [[Cil]]
## [[Pembû]]
# [[Teknolojî]]
=== Ragihandin ===
# [[Agahî]]
## [[Ensîklopedî]]
# [[Çapkirin]] [[:en:Printing|(en)]]
# [[Pirtûkxane]]
## [[Pirtûk]]
# [[Pêragihandin]]
# [[Rojnamegerî]]
## [[Rojname]]
# [[Telefon]]
=== Elektronîk ===
# [[Elektronîk]]
## [[Frekans]]
## [[Sirêma elektrîkê]]
# Pêkhate
## [[Tirûş]]
## [[Diod]]
## [[Înduktor]]
## [[Kondansator]]
## [[Transformator]] [[:en:Transformer|(en)]]
## [[Transîstor]]
==== Kompûter û înternet ====
# [[Jîriya çêkirî]]
# [[Înternet]]
## [[E-Peyam]]
## [[World Wide Web]]
# [[Kompûter]]
## [[Hard dîsk]]
## [[Yekeya pêvajoyê ya navendî]]
# [[Nermalav]]
# [[Pergala xebatê]]
# [[Teknolojiya agahiyê]] [[:en:Information technology|(en)]]
## [[Algorîtma]]
# [[Zimanê bernamesaziyê]]

=== Enerjî û sotemenî ===
# [[Agir]]
# [[Elektrîk]]
## [[Enerjiya nukleerî]] [[:en:Nuclear power|(en)]]
# [[Enerjiya venûker]] [[:en:Renewable energy|(en)]]
# [[Motor]]
## [[Motora dûkelê]] [[:en:Steam engine|(en)]]
## [[Makîneya şewata hundirîn]] [[:en:Internal combustion engine|(en)]]
# [[Sotemeniya fosîlî]] [[:en:Fossil fuel|(en)]]

=== Materyal ===
# [[Cam]]
# [[Dar]]
# [[Kaxez]]
# [[Plastîk]]
=== Veguhastin ===
# [[Balafir]]
# [[Noqav]] [[:en:Submarine|(en)]]
# [[Bisîklet]]
# [[Keştî]]
# [[Otomobîl]]
# [[Trên]]
# [[Veguhastin]] [[:en:Transport|(en)]]
=== Çek ===
# [[Çek]]
## [[Çek (amûr)]]
### [[Mîtralyoz]] [[:en:Machine gun|(en)]]
## [[Çeka nukleerî]]
## [[Şûr]]
# [[Tank]]
# [[Teqemenî]] [[:en:Explosive material|(en)]]
## [[Barût]]

== Huner û şahî [[Wêne:Yes check.svg|25px]] ==
# [[Çand]]
# [[Dans]]
# [[Huner]]
## [[Komîk]] [[:en:Comics|(en)]]
## [[Kûzekarî]] [[:en:Pottery|(en)]]
## [[Peyker]]
## [[Nîgar]]
## [[Fotografî|Wênekêşî]] [[:en:Photography|(en)]]
# [[Moda]] [[:en:Fashion|(en)]]
# [[Şano]]
# [[Xweşnivîsî]]
=== Avahîsazî û endezyariya şaristanî ===
# [[Avahîsazî]]
# [[Bendav]]
# [[Birc]]
# [[Kemer]]
# [[Pir]]
# [[Piramîd]]
# [[Kanal]]
# [[Qube]]
# [[Xanî]]
# Avahiyên taybet
## [[Angkor Wat]] [[:en:Angkor Wat|(en)]]
## [[Bazîlîkaya Pîroz Peter]] [[:en:St. Peter's Basilica|(en)]]
## [[Bendava Sê Newala]]
## [[Birca Eiffel]]
## [[Dîwarê Mezin ê Çînê]]
## [[Girê Mirazan]]
## [[Keleha Hewlêrê]]
## [[Kolezyûm]]
## [[Pîramîdên Gîzeyê]]
## [[Partenon]] [[:en:Parthenon|(en)]]
## [[Peykerê Azadiyê]]
## [[Tac Mehel]]

=== Fîlm, radyo û televîzyon ===
# [[Fîlm]]
## [[Anîmasyon]] [[:en:Animation|(en)]]
# [[Radyo]]
# [[Televîzyon]]
=== Muzîk ===
# [[Dengbêjî]]
# [[Muzîk]]
# [[Stran]]
# Cureyên muzîkê yên taybet
## [[Blues]]
## [[Hîp hop]]
## [[Cez]]
## [[Muzîka elektronîkî]] [[:en:Electronic music|(en)]]
## [[Muzîka klasîk]]
### [[Opera]]
### [[Senfonî]] [[:en:Symphony|(en)]]
## [[Muzîka rock]]
## [[Reggae]]
## [[Samba]] [[:en:Samba|(en)]]
## [[Flamenko]]
# Amûrên muzîkê yên taybet
## [[Bilûr]]
## [[Dahol]] [[:en:Drum|(en)]]
## [[Gîtar]]
## [[Keman]]
## [[Piyano]]
## [[Borazan]] [[:en:Trumpet|(en)]]

=== Rekreasyon ===
# [[Hunera cengî]] [[:en:Martial arts|(en)]]
## [[Cudo]] [[:en:Judo|(en)]]
# [[Lîstik]]
## [[Go (lîstik)]] [[:en:Go (game)|(en)]]
## [[Lîstika vîdyoyê]]
## [[Nerd]]
## [[Sedrenc]]
# [[Lîstikên Olîmpiyadê]]
# [[Leyzok]]
# [[Melevanî]]
# [[Qumar]] [[:en:Gambling|(en)]]
# [[Werziş]]
## [[Atletîzm]]
## Lîstikên bi top
### [[Basketbol]]
### [[Beyzbol]]
### [[Futbol]]
### [[Golf]]
### [[Krîket]] [[:en:Cricket|(en)]]
### [[Yekîtiya Ragbî]]
### [[Tenîs]]

== Dîrok ==
# [[Dîrok]]
==== Dîroka berî dîrokê û ya kevnar ====
# [[Berî dîrokê]]
# [[Împeratoriya Gupta]] [[:en:Gupta Empire|(en)]]
# [[Împeratoriya Romê]]
# [[Mezopotamya]]
# [[Misira kevnare]]
# [[Serdema bronzî]]
# [[Serdema hesinî]]
# [[Serdema kevirî]]
# [[Sumer]]
# [[Qewma Maya]] [[:en:Mayan Civilization|(en)]]
# [[Xanedana Han]]
# [[Xanedana Tang]]
# [[Yewnanistana kevnare]]

=== Dîroka kurd ===
# [[Dîroka Bakurê Kurdistanê]]
# [[Dîroka Başûrê Kurdistanê]]
# [[Dîroka Rojavaya Kurdistanê]]
# [[Dîroka Rojhilatê Kurdistanê]]
# Dewletên dîrokî
## [[Xanedana Eyûbî]]
## [[Xanedana Merwanî]]
## [[Împeratoriya Med]]
## [[Împeratoriya Hexamenişî]]
==== Serdema Navîn û Ronesans ====
# [[Aztek]]
# [[Împeratoriya Bîzansê]]
# [[Împeratoriya Malî]] [[:en:Mali Empire|(en)]]
# [[Împeratoriya Mongolî]]
# [[Împeratoriya Osmanî]]
# [[Împeratoriya Romê ya Pîroz]]
# [[Înka]] [[:en:Inca Empire|(en)]]
# [[Ronesans]]
# [[Seferên Xaçperestan]]
# [[Serdema Navîn]]
# [[Vîkîng]]
# [[Xanedana Ming]]
# [[Xanedana Ebasiyan]]

==== Serdema nûjen a pêşîn û ya nûjen ====
# [[Almanyaya Nazî]]
# [[Apartheid]]
# [[Holokost]]
# [[Împeratoriya Brîtanî]]
# [[Krîza Mezin]] [[:en:Great Depression|(en)]]
# [[Reformasyon]] [[:en:Reformation|(en)]]
# [[Restorasyona Meiji]] [[:en:Meiji Restoration|(en)]]
# [[Serdema Ronahîbûnê]] [[:en:Age of Enlightenment|(en)]]
# [[Şerê Cîhanê yê Duyem]]
# [[Şerê Cîhanê yê Yekem]]
# [[Pevçûna Rojhilata Navîn]]
# [[Şerê navxweyî yê Amerîkayê]]
# [[Şerê Sar]]
# [[Şerê Viyetnamê]]
# [[Şoreşa Fransayê]]
# [[Şoreşa Pîşesaziyê]]
# [[Şoreşa Rûsyayê]] [[:en:Russian Revolution|(en)]]
# [[Xanedana Qing]]
# [[Yekîtiya Sovyetê]]

== Erdnîgarî ==
# [[Bajar]]
# [[Çem]]
# [[Çiya]]
# [[Beyaban]]
# [[Daristan]]
# [[Derya]]
# [[Erdnîgarî]]
# [[Okyanûs]]
# [[Parzemîn]]
# [[Cemsera Bakur]]
# [[Cemsera Başûr]]

=== Parzemîn û herêmên sereke ===
# [[Afrîka]]
# [[Amerîkaya Bakur]]
# [[Amerîkaya Başûr]]
# [[Antarktîka]]
# [[Asya]]
# [[Ewropa]]
# [[Okyanûsya]]
# [[Rojhilata Navîn]]

=== Welat ===

==== Afrîka ====
# [[Afrîkaya Başûr]]
# [[Cezayir]]
# [[Etiyopya]]
# [[Kongoya Demokratîk]]
# [[Misir]]
# [[Nîjerya]]
# [[Sûdan]]
# [[Tanzanya]]

==== Asya ====
# [[Bengladeş]]
# [[Çîn]]
# [[Efxanistan]]
# [[Erebistana Siûdî]]
# [[Filîpîn]]
# [[Hindistan]]
# [[Îndonezya]]
# [[Îran]]
# [[Iraq]]
# [[Îsraêl]]
# [[Japon]]
# [[Kurdistan]]
# [[Korêya Başûr]]
# [[Pakistan]]
# [[Taylenda]]
# [[Tirkiye]]
# [[Viyetnam]]

==== Ewropa ====
# [[Almanya]]
# [[Awistirya]]
# [[Fransa]]
# [[Holenda]]
# [[Îtalya]]
# [[Keyaniya Yekbûyî]]
# [[Polonya]]
# [[Portûgal]]
# [[Rûsya]]
# [[Spanya]]
# [[Swîsre]]
# [[Ûkrayna]]
# [[Vatîkan]]

==== Amerîkaya Bakur ====
# [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
# [[Kanada]]
# [[Kûba]]
# [[Meksîk]]

==== Amerîkaya Başûr ====
# [[Arjentîn]]
# [[Brezîl]]
# [[Kolombiya]]

==== Okyanûsya ====
# [[Awistralya]]

=== Bajar ===

==== Afrîka ====
# [[Cape Town]] [[:en:Cape Town|(en)]]
# [[Kînşasa]]
# [[Lagos]]
# [[Naîrobî]]
# [[Qahîre]]

==== Asya ====
# [[Bangkok]]
# [[Bexda]]
# [[Delhî]]
# [[Daka]]
# [[Dubai]]
# [[Hewlêr]]
# [[Hong Kong]]
# [[Cakarta]]
# [[Keraçî]]
# [[Kolkata]]
# [[Meke]]
# [[Mumbaî]]
# [[Orşelîm]]
# [[Pekîn]]
# [[Sêûl]]
# [[Singapûr]]
# [[Şam]]
# [[Şanghay]]
# [[Tehran]]
# [[Tokyo]]

==== Ewropa ====
# [[Amsterdam]]
# [[Atîna]]
# [[Berlîn]]
# [[Bruksel]]
# [[London]]
# [[Madrîd]]
# [[Mosko]]
# [[Parîs]]
# [[Roma]]
# [[Sankt Petersburg, Rûsya|Sankt Petersburg]]
# [[Stembol]]
# [[Viyana]]

==== Amerîkaya Bakur ====
# [[Los Angeles]]
# [[Meksîko]]
# [[New York]]
# [[Washington, D.C.]]

==== Amerîkaya Başûr ====
# [[Bogotá]]
# [[Buenos Aires]]
# [[Rio de Janeiro]]
# [[São Paulo]]

==== Okyanûsya ====
# [[Sîdney]]

=== Av ===
# [[Amazon]]
# [[Îndus]]
# [[Kongo (çem)]]
# [[Mîsîsîpî (çem)]]
# [[Çemê Nîjerê]] [[:en:Niger River|(en)]]
# [[Çemê Zer]]
# [[Danûb]]
# [[Deryaya Bakur]]
# [[Deryaya Baltîk]]
# [[Deryaya Çîna Başûr]]
# [[Deryaya Karîbê]]
# [[Deryaya Navîn]]
# [[Deryaya Reş]]
# [[Deryaya Qezwînê]]
# [[Çemê Ganjê]]
# [[Gola Baykalê]] [[:en:Lake Baikal|(en)]]
# [[Golên Mezin]]
# [[Gola Viktoria]]
# [[Nîl]]
# [[Okyanûsa Arktîk]]
# [[Okyanûsa Atlantîk]]
# [[Okyanûsa Başûr]]
# [[Okyanûsa Hindî]]
# [[Okyanûsa Pasîfîk]]
# [[Kanala Panamayê]]
# [[Kanala Swêşê]]
# [[Besta binavî ya mezin]]
# [[Reyn]]
# [[Volga]]
# [[Yangtsê]]

=== Çiya û çol ===
# [[Alp]]
# [[And]]
# [[Çiyayên Zinarî]]
# [[Everest]]
# [[Hîmalaya]]
# [[Çiyayê Kilîmanjaro]]
# [[Sahara]]
{{Core topics}}</text>
      <sha1>rsgyihkd389avj5h81qhcaaei4hyftr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Du</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4712</id>
    <revision>
      <id>2103345</id>
      <parentid>2092967</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T07:19:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ghybu</username>
        <id>9854</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>nivîsa IA hat rakirin</comment>
      <origin>2103345</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="982" sha1="rtgkpp1jab72molijywpdumrxk107g8" xml:space="preserve">{{Bi AIyê nivîsî|tarîx=îlon 2026}}
[[Hejmar]]a 2 (dudu), piştî [[yek]]ê û berî si[[sê|sêyan]] e. Ew jî di nav koma [[hejmarên xwezayî]] de ye.

== Nav ==
Bikaranîn û cureyên peyva ''du/dudu'' di Kurmancî de pir in: du, dudu (li hin herêman -Amed, Farqîn û gelek herêmên din- wekî &quot;dido&quot; jî tê gotin)
* Gava 2 rengdêr be &quot;du&quot;, gava navdêr be &quot;dudu&quot; tê gotin û nivîsandin.
* Du çêlek. Bîst û du zebeş.
* Yek, dudu, sisê, çar, ... (di jimartinê de).
* Dudu hatin sisê çûn (Du meriv hatin sê meriv çûn). Li vir &quot;dudu&quot; ketiye şûna &quot;du meriv&quot; û bûye &quot;navdêr&quot; (cînavka hejmarî, numerical pronoun) û &quot;sisê&quot; jî ketiye şûna &quot;sê meriv&quot; û bûye &quot;navdêr&quot; (cînavka hejmarî, numerical pronoun).
* Jinên wî dudu ne, çavên wî birçî ne.
* Duduyên xwe datîne ser sisêyên min.
* Roja duduyê mehê.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Hejmar}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Hejmar]]
[[Kategorî:Hejmarên tam]]</text>
      <sha1>rtgkpp1jab72molijywpdumrxk107g8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103346</id>
      <parentid>2103345</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T07:19:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ghybu</username>
        <id>9854</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2103346</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="942" sha1="pcsqq92hsoyz1i2kq8ayizj80cu2nit" xml:space="preserve">[[Hejmar]]a 2 (dudu), piştî [[yek]]ê û berî si[[sê|sêyan]] e. Ew jî di nav koma [[hejmarên xwezayî]] de ye.

== Nav ==
Bikaranîn û cureyên peyva ''du/dudu'' di Kurmancî de pir in: du, dudu (li hin herêman -Amed, Farqîn û gelek herêmên din- wekî &quot;dido&quot; jî tê gotin)
* Gava 2 rengdêr be &quot;du&quot;, gava navdêr be &quot;dudu&quot; tê gotin û nivîsandin.
* Du çêlek. Bîst û du zebeş.
* Yek, dudu, sisê, çar, ... (di jimartinê de).
* Dudu hatin sisê çûn (Du meriv hatin sê meriv çûn). Li vir &quot;dudu&quot; ketiye şûna &quot;du meriv&quot; û bûye &quot;navdêr&quot; (cînavka hejmarî, numerical pronoun) û &quot;sisê&quot; jî ketiye şûna &quot;sê meriv&quot; û bûye &quot;navdêr&quot; (cînavka hejmarî, numerical pronoun).
* Jinên wî dudu ne, çavên wî birçî ne.
* Duduyên xwe datîne ser sisêyên min.
* Roja duduyê mehê.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Hejmar}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Hejmar]]
[[Kategorî:Hejmarên tam]]</text>
      <sha1>pcsqq92hsoyz1i2kq8ayizj80cu2nit</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sad (sûre)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6422</id>
    <revision>
      <id>2103317</id>
      <parentid>1934499</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T02:08:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Atcovi</username>
        <id>19665</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2103317</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="803" sha1="7zhelqllqjseu8hxfb3nnc8i9170yfh" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}}

{{Agahîdanka giştî
| zimanê_navê_rastî  = ar
}}
'''Sad''' sûreyek ji [[Quran]] a Pîroz e. Di bajarê [[Mekkê]] hatiye hinartinê û ji 88 ayetan pêk tê. [[Sûre]] navê xwe ji ayeta yekemin ji tîpa elîfbê ya erebî &quot;Sad&quot; girtiye. Di vî sûreyê da çîvrokên Hz. [[Dawid]], [[Silêman]], [[Eyûb]], [[Îbrahîm]], [[Îsmaîl]], [[Îshaq]], [[Zul-kifil]] û [[Elyes'e]] derbaz dibin. Dûra sûre qala yekbûna [[Xwedê]] û nebawermendan dike, ku yê ji bona înkarî û neheqiya xwe hatî bûn tune kirinê.
[[Wêne:Chapter 38, Sad (Murattal) - Recitation of the Holy Qur'an.mp3|çep|thumb|Sad]]
{{Sûreyên Quranê}}
{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Dawid]]
[[Kategorî:Silêman (pêxember)]]
[[Kategorî:Sûre]]
[[Kategorî:Şeytan]]</text>
      <sha1>7zhelqllqjseu8hxfb3nnc8i9170yfh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Şêx Mele Yehyayê Mizûrî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9337</id>
    <revision>
      <id>2103259</id>
      <parentid>2103035</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T13:39:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ahmed A Issa</username>
        <id>177108</id>
      </contributor>
      <comment>Guhartoya [[Special:Diff/2103035|2103035]] yê [[Special:Contributions/Kawa63|Kawa63]] ([[User talk:Kawa63|gotûbêj]]) şûnde kir</comment>
      <origin>2103259</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3772" sha1="4iumgck2etycqbtpak733g1pybenkyw" xml:space="preserve">{{Danasîna kurt|Zanayê Îslamî, fîqihzan û muftiyê Kurd}}

'''Yehya îbn Xalid îbn Huseyn el-Mizûrî el-Kurdî''' ([[Zimanê Kurdî|Kurdî]]: ''Şêx Mela Yehyayê Mizûrî' Kurdî'; [[zimanê erebî|Erebî]] يحيى بن خالد بن حسين المزوري الكردي [[Latînî|Romantîzasyon]]: ''Yaḥyā ibn Khālid ibn Ḥusayn al-Mizūrī al-Kurdī''; 1733–1833)&lt;ref&gt;[suspicious link removed]&lt;/ref&gt; ku herwiha wekî '''Şêx Mela Yehyayê Mizûrî''' tê naskirin, zanayekî [[kurd]] ê [[Sunîtî|sunî]], fiqihzanekî [[Şafiî|şafi'î]], kelamzanekî [[êş'erî]], perwerdekarekî [[Sofîtî|sofî]]&lt;ref&gt;[suspicious link removed]&lt;/ref&gt; û helbestvanekî ji [[Mîrektiya Badînan|Mîrgeha Behdînan]] a di nav [[Împeratoriya Osmanî]] de bû. Ew herwiha wekî kesayetiyekî diyar ê eşîrî û olî ku bi serokatiya [[Mizûrî|êla Mizûrî]] ve girêdayî bû, hatiye wesifkirin.&lt;ref&gt;[suspicious link removed]&lt;/ref&gt; Di destpêkê de girêdayî [[Qadirî|terîqeta Qadirî]] bû, piştre tevlî [[Neqşbendî|terîqeta Nexşebendî]] û şaxê wê yê Xalidî bû ku ji aliyê [[Mewlana Xalîdê Kurd|Mewlana Xalidê Nexşebendî]] ve hatibû damezrandin,&lt;ref&gt;[suspicious link removed]&lt;/ref&gt; ku li gorî vegotinan ew murîdekî rûhî yê Mela Yehya bû û jê re digot &quot;Seyîdî&quot; (serwerê min).&lt;ref&gt;[suspicious link removed], p. 126.&lt;/ref&gt; Li gorî çavkaniyeke jînenîgariyê, Şêx Yehya ji êla Mizûriya Jêrîn a gundê [[Ergoş|Ergoşê]] bû û di sala 1733yan a zayînî de li gundê Belteyê ji dayik bûye. Ew ji malbateke ku di gund û eşîrê de xwedî pêgeha serokatiyê bû, dihat.&lt;ref&gt;[suspicious link removed]&lt;/ref&gt; Şêx Yehya xwendin û mamostetiya xwe li çendîn navendên zanistî û olî berdewam kir, di nav wan de [[Amêdî]], [[Mûsil]], [[Silêmanî]], [[Bexda]], [[Şam|Dîmeşq]], [[Quds|Orşelîm]], [[Meke]] û [[Medîne]]. Ew bi zanista xwe ya olî, vegotinên li ser kerametên rûhî keramat' û hewlên xwe yên ji bo navbeynkariya di navbera nakokiyan û lihevanînê de hat naskirin.&lt;ref&gt;[suspicious link removed]&lt;/ref&gt;

Dîroka jidayîkbûna wî nayê zanîn lê di sala 1834 an 1837 an jî 1859an de wefat kiriye. Dibêjin ku temenê wî 150 sal bûye.
Di nav kurdan de zêde nas kirî nin e. Tê gotin [[dîwan]]a wî ya helbestan heye. Dîsa rawiyan gote min ko Mele Yehya gelek bala xwe daye ziman û di daira imkanê de, bêjeyên erebî û farisî jî xistine dîwana xwe. Çiyayê Mizûriyan di ser [[Dihok]]ê re ye.&lt;ref&gt;http://www.kurmesliler.com/index.php/kueltuerasanat/serbest-yazlar/1004-edebyata-klask-a-kurd{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2026 }}&lt;/ref&gt;

Mele Yehayayê Mizûrî mamosteyê [[Şêx Nûredînê Birîfkanî]] ye.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Wêjevanên kurd}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-şitil}}

[[Kategorî:Kurd]]
[[Kategorî:Kesayetiyên Kurd]]
[[Kategorî:Kurdên sedsala 18an]]
[[Kategorî:Kurdên sedsala 19an]]
[[Kategorî:Misilman]]
[[Kategorî:Zanayên Kurd]]
[[Kategorî:Zanyarên Kurd]]
[[Kategorî:Zanayên Îslamî]]
[[Kategorî:Zanyarên Îslamî]]
[[Kategorî:Fiqihnas]]
[[Kategorî:Fiqihzan]]
[[Kategorî:Îmam]]
[[Kategorî:Sofîtî]]
[[Kategorî:Wêjevanên kurd]]
[[Kategorî:Helbestvan]]
[[Kategorî:Helbestvanên Kurd]]
[[Kategorî:Helbestvanên Kilasîk]]
[[Kategorî:Helbestvanên sedsala 18an]]
[[Kategorî:Helbestvanên sedsala 19an]]
[[Kategorî:Nivîskar]]
[[Kategorî:Nivîskarên Kurd]]
[[Kategorî:Nivîskarên sedsala 18an]]
[[Kategorî:Nivîskarên sedsala 19an]]
[[Kategorî:Kurdistan]]
[[Kategorî:Parêzgeha Dihokê]]
[[Kategorî:Gundên Dihokê]]
[[Kategorî:Kesên ji Dihokê]]
[[Kategorî:Parêzgeha Hewlêrê]]
[[Kategorî:Gundên Hewlêrê]]
[[Kategorî:Kesên ji Hewlêrê]]</text>
      <sha1>4iumgck2etycqbtpak733g1pybenkyw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103261</id>
      <parentid>2103259</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T13:47:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ahmed A Issa</username>
        <id>177108</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Added links</comment>
      <origin>2103261</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4672" sha1="22nju6qshf1rcpktv9jw4s0ki8j4lfy" xml:space="preserve">{{Danasîna kurt|Zanayê Îslamî, fîqihzan û muftiyê Kurd}}

'''Yehya îbn Xalid îbn Huseyn el-Mizûrî el-Kurdî''' ([[Zimanê Kurdî|Kurdî]]: ''Şêx Mela Yehyayê Mizûrî' Kurdî'; [[zimanê erebî|Erebî]] يحيى بن خالد بن حسين المزوري الكردي [[Latînî|Romantîzasyon]]: ''Yaḥyā ibn Khālid ibn Ḥusayn al-Mizūrī al-Kurdī''; 1733–1833)&lt;ref name=&quot;source63&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://archive.org/details/mawaahibu-r-rawhmaan |sernav=علماءنا في خدمة العلم والدين |rûpel=63}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;marefa&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.marefa.org/ملا_يحيى_المزوري |sernav=ملا يحيى المزوري - المعرفة}}&lt;/ref&gt;ku herwiha wekî '''Şêx Mela Yehyayê Mizûrî''' tê naskirin, zanayekî [[kurd]] ê [[Sunîtî|sunî]], fiqihzanekî [[Şafiî|şafi'î]], kelamzanekî [[êş'erî]], perwerdekarekî [[Sofîtî|sofî]]&lt;ref name=&quot;pdf2013_page99&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.isamveri.org/zELb75ATt1dqqk6EF |sernav=2013_1_SEMMUAZ |rûpel=99}}&lt;/ref&gt;û helbestvanekî ji [[Mîrektiya Badînan|Mîrgeha Behdînan]] a di nav [[Împeratoriya Osmanî]] de bû. Ew herwiha wekî kesayetiyekî diyar ê eşîrî û olî ku bi serokatiya [[Mizûrî|êla Mizûrî]] ve girêdayî bû, hatiye wesifkirin.&lt;ref name=&quot;marefa5&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.marefa.org/08Xfkd07mXttbJebt |sernav=ملا يحيى المزوري - المعرفة}}&lt;/ref&gt;Di destpêkê de girêdayî [[Qadirî|terîqeta Qadirî]] bû, piştre tevlî [[Neqşbendî|terîqeta Nexşebendî]] û şaxê wê yê Xalidî bû ku ji aliyê [[Mewlana Xalîdê Kurd|Mewlana Xalidê Nexşebendî]] ve hatibû damezrandin,&lt;ref name=&quot;pdf2013_page99&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.isamveri.org/zELb75ATt1dqqk6EF |sernav=2013_1_SEMMUAZ |rûpel=99}}&lt;/ref&gt;ku li gorî vegotinan ew murîdekî rûhî yê Mela Yehya bû û jê re digot &quot;Seyîdî&quot; (serwerê min).&lt;ref name=&quot;source194&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://archive.org/details/20240709_20240709_0141/ |sernav=عنوان الكتاب أو المصدر |rûpel=194}}&lt;/ref&gt;Li gorî çavkaniyeke jînenîgariyê, Şêx Yehya ji êla Mizûriya Jêrîn a gundê [[Ergoş|Ergoşê]] bû û di sala 1733yan a zayînî de li gundê Belteyê ji dayik bûye. Ew ji malbateke ku di gund û eşîrê de xwedî pêgeha serokatiyê bû, dihat.&lt;ref name=&quot;pdf2013_page99&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.isamveri.org/zELb75ATt1dqqk6EF |sernav=2013_1_SEMMUAZ |rûpel=99}}&lt;/ref&gt;Şêx Yehya xwendin û mamostetiya xwe li çendîn navendên zanistî û olî berdewam kir, di nav wan de [[Amêdî]], [[Mûsil]], [[Silêmanî]], [[Bexda]], [[Şam|Dîmeşq]], [[Quds|Orşelîm]], [[Meke]] û [[Medîne]]. Ew bi zanista xwe ya olî, vegotinên li ser kerametên rûhî keramat' û hewlên xwe yên ji bo navbeynkariya di navbera nakokiyan û lihevanînê de hat naskirin.&lt;ref name=&quot;pdf2013_page100&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.isamveri.org/tZrK5wwwRelygEErZ |sernav=2013_1_SEMMUAZ |rûpel=100}}&lt;/ref&gt;

Dîroka jidayîkbûna wî nayê zanîn lê di sala 1834 an 1837 an jî 1859an de wefat kiriye. Dibêjin ku temenê wî 150 sal bûye.
Di nav kurdan de zêde nas kirî nin e. Tê gotin [[dîwan]]a wî ya helbestan heye. Dîsa rawiyan gote min ko Mele Yehya gelek bala xwe daye ziman û di daira imkanê de, bêjeyên erebî û farisî jî xistine dîwana xwe. Çiyayê Mizûriyan di ser [[Dihok]]ê re ye.&lt;ref&gt;http://www.kurmesliler.com/index.php/kueltuerasanat/serbest-yazlar/1004-edebyata-klask-a-kurd{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2026 }}&lt;/ref&gt;

Mele Yehayayê Mizûrî mamosteyê [[Şêx Nûredînê Birîfkanî]] ye.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Wêjevanên kurd}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-şitil}}

[[Kategorî:Kurd]]
[[Kategorî:Kesayetiyên Kurd]]
[[Kategorî:Kurdên sedsala 18an]]
[[Kategorî:Kurdên sedsala 19an]]
[[Kategorî:Misilman]]
[[Kategorî:Zanayên Kurd]]
[[Kategorî:Zanyarên Kurd]]
[[Kategorî:Zanayên Îslamî]]
[[Kategorî:Zanyarên Îslamî]]
[[Kategorî:Fiqihnas]]
[[Kategorî:Fiqihzan]]
[[Kategorî:Îmam]]
[[Kategorî:Sofîtî]]
[[Kategorî:Wêjevanên kurd]]
[[Kategorî:Helbestvan]]
[[Kategorî:Helbestvanên Kurd]]
[[Kategorî:Helbestvanên Kilasîk]]
[[Kategorî:Helbestvanên sedsala 18an]]
[[Kategorî:Helbestvanên sedsala 19an]]
[[Kategorî:Nivîskar]]
[[Kategorî:Nivîskarên Kurd]]
[[Kategorî:Nivîskarên sedsala 18an]]
[[Kategorî:Nivîskarên sedsala 19an]]
[[Kategorî:Kurdistan]]
[[Kategorî:Parêzgeha Dihokê]]
[[Kategorî:Gundên Dihokê]]
[[Kategorî:Kesên ji Dihokê]]
[[Kategorî:Parêzgeha Hewlêrê]]
[[Kategorî:Gundên Hewlêrê]]
[[Kategorî:Kesên ji Hewlêrê]]</text>
      <sha1>22nju6qshf1rcpktv9jw4s0ki8j4lfy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103262</id>
      <parentid>2103261</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T13:49:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ahmed A Issa</username>
        <id>177108</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ahmed A Issaî/ê navê [[Mele Yehyayê Mizûrî]] weke [[Şêx Mele Yehyayê Mizûrî]] guhart: Misspelled title: Guncavtir û fermîtir</comment>
      <origin>2103261</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4672" sha1="22nju6qshf1rcpktv9jw4s0ki8j4lfy" xml:space="preserve">{{Danasîna kurt|Zanayê Îslamî, fîqihzan û muftiyê Kurd}}

'''Yehya îbn Xalid îbn Huseyn el-Mizûrî el-Kurdî''' ([[Zimanê Kurdî|Kurdî]]: ''Şêx Mela Yehyayê Mizûrî' Kurdî'; [[zimanê erebî|Erebî]] يحيى بن خالد بن حسين المزوري الكردي [[Latînî|Romantîzasyon]]: ''Yaḥyā ibn Khālid ibn Ḥusayn al-Mizūrī al-Kurdī''; 1733–1833)&lt;ref name=&quot;source63&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://archive.org/details/mawaahibu-r-rawhmaan |sernav=علماءنا في خدمة العلم والدين |rûpel=63}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;marefa&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.marefa.org/ملا_يحيى_المزوري |sernav=ملا يحيى المزوري - المعرفة}}&lt;/ref&gt;ku herwiha wekî '''Şêx Mela Yehyayê Mizûrî''' tê naskirin, zanayekî [[kurd]] ê [[Sunîtî|sunî]], fiqihzanekî [[Şafiî|şafi'î]], kelamzanekî [[êş'erî]], perwerdekarekî [[Sofîtî|sofî]]&lt;ref name=&quot;pdf2013_page99&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.isamveri.org/zELb75ATt1dqqk6EF |sernav=2013_1_SEMMUAZ |rûpel=99}}&lt;/ref&gt;û helbestvanekî ji [[Mîrektiya Badînan|Mîrgeha Behdînan]] a di nav [[Împeratoriya Osmanî]] de bû. Ew herwiha wekî kesayetiyekî diyar ê eşîrî û olî ku bi serokatiya [[Mizûrî|êla Mizûrî]] ve girêdayî bû, hatiye wesifkirin.&lt;ref name=&quot;marefa5&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.marefa.org/08Xfkd07mXttbJebt |sernav=ملا يحيى المزوري - المعرفة}}&lt;/ref&gt;Di destpêkê de girêdayî [[Qadirî|terîqeta Qadirî]] bû, piştre tevlî [[Neqşbendî|terîqeta Nexşebendî]] û şaxê wê yê Xalidî bû ku ji aliyê [[Mewlana Xalîdê Kurd|Mewlana Xalidê Nexşebendî]] ve hatibû damezrandin,&lt;ref name=&quot;pdf2013_page99&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.isamveri.org/zELb75ATt1dqqk6EF |sernav=2013_1_SEMMUAZ |rûpel=99}}&lt;/ref&gt;ku li gorî vegotinan ew murîdekî rûhî yê Mela Yehya bû û jê re digot &quot;Seyîdî&quot; (serwerê min).&lt;ref name=&quot;source194&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://archive.org/details/20240709_20240709_0141/ |sernav=عنوان الكتاب أو المصدر |rûpel=194}}&lt;/ref&gt;Li gorî çavkaniyeke jînenîgariyê, Şêx Yehya ji êla Mizûriya Jêrîn a gundê [[Ergoş|Ergoşê]] bû û di sala 1733yan a zayînî de li gundê Belteyê ji dayik bûye. Ew ji malbateke ku di gund û eşîrê de xwedî pêgeha serokatiyê bû, dihat.&lt;ref name=&quot;pdf2013_page99&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.isamveri.org/zELb75ATt1dqqk6EF |sernav=2013_1_SEMMUAZ |rûpel=99}}&lt;/ref&gt;Şêx Yehya xwendin û mamostetiya xwe li çendîn navendên zanistî û olî berdewam kir, di nav wan de [[Amêdî]], [[Mûsil]], [[Silêmanî]], [[Bexda]], [[Şam|Dîmeşq]], [[Quds|Orşelîm]], [[Meke]] û [[Medîne]]. Ew bi zanista xwe ya olî, vegotinên li ser kerametên rûhî keramat' û hewlên xwe yên ji bo navbeynkariya di navbera nakokiyan û lihevanînê de hat naskirin.&lt;ref name=&quot;pdf2013_page100&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.isamveri.org/tZrK5wwwRelygEErZ |sernav=2013_1_SEMMUAZ |rûpel=100}}&lt;/ref&gt;

Dîroka jidayîkbûna wî nayê zanîn lê di sala 1834 an 1837 an jî 1859an de wefat kiriye. Dibêjin ku temenê wî 150 sal bûye.
Di nav kurdan de zêde nas kirî nin e. Tê gotin [[dîwan]]a wî ya helbestan heye. Dîsa rawiyan gote min ko Mele Yehya gelek bala xwe daye ziman û di daira imkanê de, bêjeyên erebî û farisî jî xistine dîwana xwe. Çiyayê Mizûriyan di ser [[Dihok]]ê re ye.&lt;ref&gt;http://www.kurmesliler.com/index.php/kueltuerasanat/serbest-yazlar/1004-edebyata-klask-a-kurd{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2026 }}&lt;/ref&gt;

Mele Yehayayê Mizûrî mamosteyê [[Şêx Nûredînê Birîfkanî]] ye.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Wêjevanên kurd}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-şitil}}

[[Kategorî:Kurd]]
[[Kategorî:Kesayetiyên Kurd]]
[[Kategorî:Kurdên sedsala 18an]]
[[Kategorî:Kurdên sedsala 19an]]
[[Kategorî:Misilman]]
[[Kategorî:Zanayên Kurd]]
[[Kategorî:Zanyarên Kurd]]
[[Kategorî:Zanayên Îslamî]]
[[Kategorî:Zanyarên Îslamî]]
[[Kategorî:Fiqihnas]]
[[Kategorî:Fiqihzan]]
[[Kategorî:Îmam]]
[[Kategorî:Sofîtî]]
[[Kategorî:Wêjevanên kurd]]
[[Kategorî:Helbestvan]]
[[Kategorî:Helbestvanên Kurd]]
[[Kategorî:Helbestvanên Kilasîk]]
[[Kategorî:Helbestvanên sedsala 18an]]
[[Kategorî:Helbestvanên sedsala 19an]]
[[Kategorî:Nivîskar]]
[[Kategorî:Nivîskarên Kurd]]
[[Kategorî:Nivîskarên sedsala 18an]]
[[Kategorî:Nivîskarên sedsala 19an]]
[[Kategorî:Kurdistan]]
[[Kategorî:Parêzgeha Dihokê]]
[[Kategorî:Gundên Dihokê]]
[[Kategorî:Kesên ji Dihokê]]
[[Kategorî:Parêzgeha Hewlêrê]]
[[Kategorî:Gundên Hewlêrê]]
[[Kategorî:Kesên ji Hewlêrê]]</text>
      <sha1>22nju6qshf1rcpktv9jw4s0ki8j4lfy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103268</id>
      <parentid>2103262</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T13:52:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ahmed A Issa</username>
        <id>177108</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2103268</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4835" sha1="nbvmugy09mr87qubr83oiay7izg1f13" xml:space="preserve">{{Danasîna kurt|Zanayê Îslamî, fîqihzan û muftiyê Kurd}}

'''Yehya îbn Xalid îbn Huseyn el-Mizûrî el-Kurdî''' ([[Zimanê Kurdî|Kurdî]]: ''Şêx Mela Yehyayê Mizûrî' Kurdî'; [[zimanê erebî|Erebî]] يحيى بن خالد بن حسين المزوري الكردي [[Latînî|Romantîzasyon]]: ''Yaḥyā ibn Khālid ibn Ḥusayn al-Mizūrī al-Kurdī''; 1733–1833)&lt;ref name=&quot;source63&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://archive.org/details/mawaahibu-r-rawhmaan |sernav=علماءنا في خدمة العلم والدين |rûpel=63}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;marefa&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.marefa.org/ملا_يحيى_المزوري |sernav=ملا يحيى المزوري - المعرفة}}&lt;/ref&gt;ku herwiha wekî '''Şêx Mela Yehyayê Mizûrî''' tê naskirin, zanayekî [[kurd]] ê [[Sunîtî|sunî]], fiqihzanekî [[Şafiî|şafi'î]], kelamzanekî [[êş'erî]], perwerdekarekî [[Sofîtî|sofî]]&lt;ref name=&quot;pdf2013_page99&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.isamveri.org/zELb75ATt1dqqk6EF |sernav=2013_1_SEMMUAZ |rûpel=99}}&lt;/ref&gt;û helbestvanekî ji [[Mîrektiya Badînan|Mîrgeha Behdînan]] a di nav [[Împeratoriya Osmanî]] de bû. Ew herwiha wekî kesayetiyekî diyar ê eşîrî û olî ku bi serokatiya [[Mizûrî|êla Mizûrî]] ve girêdayî bû, hatiye wesifkirin.&lt;ref name=&quot;marefa5&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.marefa.org/08Xfkd07mXttbJebt |sernav=ملا يحيى المزوري - المعرفة}}&lt;/ref&gt;Di destpêkê de girêdayî [[Qadirî|terîqeta Qadirî]] bû, piştre tevlî [[Neqşbendî|terîqeta Nexşebendî]] û şaxê wê yê Xalidî bû ku ji aliyê [[Mewlana Xalîdê Kurd|Mewlana Xalidê Nexşebendî]] ve hatibû damezrandin,&lt;ref name=&quot;pdf2013_page99&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.isamveri.org/zELb75ATt1dqqk6EF |sernav=2013_1_SEMMUAZ |rûpel=99}}&lt;/ref&gt;ku li gorî vegotinan ew murîdekî rûhî yê Mela Yehya bû û jê re digot &quot;Seyîdî&quot; (serwerê min).&lt;ref name=&quot;source194&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://archive.org/details/20240709_20240709_0141/ |sernav=عنوان الكتاب أو المصدر |rûpel=194}}&lt;/ref&gt;Li gorî çavkaniyeke jînenîgariyê, Şêx Yehya ji êla Mizûriya Jêrîn a gundê [[Ergoş|Ergoşê]] bû û di sala 1733yan a zayînî de li gundê Belteyê ji dayik bûye. Ew ji malbateke ku di gund û eşîrê de xwedî pêgeha serokatiyê bû, dihat.&lt;ref name=&quot;pdf2013_page99&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.isamveri.org/zELb75ATt1dqqk6EF |sernav=2013_1_SEMMUAZ |rûpel=99}}&lt;/ref&gt;Şêx Yehya xwendin û mamostetiya xwe li çendîn navendên zanistî û olî berdewam kir, di nav wan de [[Amêdî]], [[Mûsil]], [[Silêmanî]], [[Bexda]], [[Şam|Dîmeşq]], [[Quds|Orşelîm]], [[Meke]] û [[Medîne]].&lt;ref name=&quot;source194&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://archive.org/details/20240709_20240709_0141/ |sernav=عنوان الكتاب أو المصدر |rûpel=194}}&lt;/ref&gt;Ew bi zanista xwe ya olî, vegotinên li ser kerametên rûhî keramat' û hewlên xwe yên ji bo navbeynkariya di navbera nakokiyan û lihevanînê de hat naskirin.&lt;ref name=&quot;pdf2013_page100&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.isamveri.org/tZrK5wwwRelygEErZ |sernav=2013_1_SEMMUAZ |rûpel=100}}&lt;/ref&gt;

Dîroka jidayîkbûna wî nayê zanîn lê di sala 1834 an 1837 an jî 1859an de wefat kiriye. Dibêjin ku temenê wî 150 sal bûye.
Di nav kurdan de zêde nas kirî nin e. Tê gotin [[dîwan]]a wî ya helbestan heye. Dîsa rawiyan gote min ko Mele Yehya gelek bala xwe daye ziman û di daira imkanê de, bêjeyên erebî û farisî jî xistine dîwana xwe. Çiyayê Mizûriyan di ser [[Dihok]]ê re ye.&lt;ref&gt;http://www.kurmesliler.com/index.php/kueltuerasanat/serbest-yazlar/1004-edebyata-klask-a-kurd{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2026 }}&lt;/ref&gt;

Mele Yehayayê Mizûrî mamosteyê [[Şêx Nûredînê Birîfkanî]] ye.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Wêjevanên kurd}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-şitil}}

[[Kategorî:Kurd]]
[[Kategorî:Kesayetiyên Kurd]]
[[Kategorî:Kurdên sedsala 18an]]
[[Kategorî:Kurdên sedsala 19an]]
[[Kategorî:Misilman]]
[[Kategorî:Zanayên Kurd]]
[[Kategorî:Zanyarên Kurd]]
[[Kategorî:Zanayên Îslamî]]
[[Kategorî:Zanyarên Îslamî]]
[[Kategorî:Fiqihnas]]
[[Kategorî:Fiqihzan]]
[[Kategorî:Îmam]]
[[Kategorî:Sofîtî]]
[[Kategorî:Wêjevanên kurd]]
[[Kategorî:Helbestvan]]
[[Kategorî:Helbestvanên Kurd]]
[[Kategorî:Helbestvanên Kilasîk]]
[[Kategorî:Helbestvanên sedsala 18an]]
[[Kategorî:Helbestvanên sedsala 19an]]
[[Kategorî:Nivîskar]]
[[Kategorî:Nivîskarên Kurd]]
[[Kategorî:Nivîskarên sedsala 18an]]
[[Kategorî:Nivîskarên sedsala 19an]]
[[Kategorî:Kurdistan]]
[[Kategorî:Parêzgeha Dihokê]]
[[Kategorî:Gundên Dihokê]]
[[Kategorî:Kesên ji Dihokê]]
[[Kategorî:Parêzgeha Hewlêrê]]
[[Kategorî:Gundên Hewlêrê]]
[[Kategorî:Kesên ji Hewlêrê]]</text>
      <sha1>nbvmugy09mr87qubr83oiay7izg1f13</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103270</id>
      <parentid>2103268</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T13:58:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ahmed A Issa</username>
        <id>177108</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2103270</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4671" sha1="ohdbiw4oubqvngvomztymb7nzb1xnne" xml:space="preserve">{{Danasîna kurt|Zanayê Îslamî, fîqihzan û muftiyê Kurd}}

'''Yehya îbn Xalid îbn Huseyn el-Mizûrî el-Kurdî''' ([[Zimanê Kurdî|Kurdî]]: ''Şêx Mela Yehyayê Mizûrî' Kurdî'; [[zimanê erebî|Erebî]] يحيى بن خالد بن حسين المزوري الكردي [[Latînî|Romantîzasyon]]: ''Yaḥyā ibn Khālid ibn Ḥusayn al-Mizūrī al-Kurdī''; 1733–1833)&lt;ref name=&quot;source63&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://archive.org/details/mawaahibu-r-rawhmaan |sernav=علماءنا في خدمة العلم والدين |rûpel=63}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;marefa&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.marefa.org/ملا_يحيى_المزوري |sernav=ملا يحيى المزوري - المعرفة}}&lt;/ref&gt;ku herwiha wekî '''Şêx Mela Yehyayê Mizûrî''' tê naskirin, zanayekî [[kurd]] ê [[Sunîtî|sunî]], fiqihzanekî [[Şafiî|şafi'î]], kelamzanekî [[êş'erî]], perwerdekarekî [[Sofîtî|sofî]]&lt;ref name=&quot;pdf2013_page99&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.isamveri.org/zELb75ATt1dqqk6EF |sernav=2013_1_SEMMUAZ |rûpel=99}}&lt;/ref&gt;û helbestvanekî ji [[Mîrektiya Badînan|Mîrgeha Behdînan]] a di nav [[Împeratoriya Osmanî]] de bû. Ew herwiha wekî kesayetiyekî diyar ê eşîrî û olî ku bi serokatiya [[Mizûrî|êla Mizûrî]] ve girêdayî bû, hatiye wesifkirin.&lt;ref name=&quot;marefa5&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.marefa.org/08Xfkd07mXttbJebt |sernav=ملا يحيى المزوري - المعرفة}}&lt;/ref&gt;Di destpêkê de girêdayî [[Qadirî|terîqeta Qadirî]] bû, piştre tevlî [[Neqşbendî|terîqeta Nexşebendî]] û şaxê wê yê Xalidî bû ku ji aliyê [[Mewlana Xalîdê Kurd|Mewlana Xalidê Nexşebendî]] ve hatibû damezrandin,&lt;ref name=&quot;pdf2013_page99&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.isamveri.org/zELb75ATt1dqqk6EF |sernav=2013_1_SEMMUAZ |rûpel=99}}&lt;/ref&gt;ku li gorî vegotinan ew murîdekî rûhî yê Mela Yehya bû û jê re digot &quot;Seyîdî&quot; (serwerê min).&lt;ref name=&quot;source194&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://archive.org/details/20240709_20240709_0141/ |sernav=عنوان الكتاب أو المصدر |rûpel=194}}&lt;/ref&gt;Li gorî çavkaniyeke jînenîgariyê, Şêx Yehya ji êla Mizûriya Jêrîn a gundê [[Ergoş|Ergoşê]] bû û di sala 1733yan a zayînî de li gundê Belteyê ji dayik bûye. Ew ji malbateke ku di gund û eşîrê de xwedî pêgeha serokatiyê bû, dihat.&lt;ref name=&quot;pdf2013_page99&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.isamveri.org/zELb75ATt1dqqk6EF |sernav=2013_1_SEMMUAZ |rûpel=99}}&lt;/ref&gt;Şêx Yehya xwendin û mamostetiya xwe li çendîn navendên zanistî û olî berdewam kir, di nav wan de [[Amêdî]], [[Mûsil]], [[Silêmanî]], [[Bexda]], [[Şam|Dîmeşq]], [[Quds|Orşelîm]], [[Meke]] û [[Medîne]].&lt;ref name=&quot;pdf2013_page100&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.isamveri.org/tZrK5wwwRelygEErZ |sernav=2013_1_SEMMUAZ |rûpel=100}}&lt;/ref&gt;Ew bi zanista xwe ya olî, vegotinên li ser kerametên rûhî keramat' û hewlên xwe yên ji bo navbeynkariya di navbera nakokiyan û lihevanînê de hat naskirin.

Dîroka jidayîkbûna wî nayê zanîn lê di sala 1834 an 1837 an jî 1859an de wefat kiriye. Dibêjin ku temenê wî 150 sal bûye.
Di nav kurdan de zêde nas kirî nin e. Tê gotin [[dîwan]]a wî ya helbestan heye. Dîsa rawiyan gote min ko Mele Yehya gelek bala xwe daye ziman û di daira imkanê de, bêjeyên erebî û farisî jî xistine dîwana xwe. Çiyayê Mizûriyan di ser [[Dihok]]ê re ye.&lt;ref&gt;http://www.kurmesliler.com/index.php/kueltuerasanat/serbest-yazlar/1004-edebyata-klask-a-kurd{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2026 }}&lt;/ref&gt;

Mele Yehayayê Mizûrî mamosteyê [[Şêx Nûredînê Birîfkanî]] ye.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Wêjevanên kurd}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-şitil}}

[[Kategorî:Kurd]]
[[Kategorî:Kesayetiyên Kurd]]
[[Kategorî:Kurdên sedsala 18an]]
[[Kategorî:Kurdên sedsala 19an]]
[[Kategorî:Misilman]]
[[Kategorî:Zanayên Kurd]]
[[Kategorî:Zanyarên Kurd]]
[[Kategorî:Zanayên Îslamî]]
[[Kategorî:Zanyarên Îslamî]]
[[Kategorî:Fiqihnas]]
[[Kategorî:Fiqihzan]]
[[Kategorî:Îmam]]
[[Kategorî:Sofîtî]]
[[Kategorî:Wêjevanên kurd]]
[[Kategorî:Helbestvan]]
[[Kategorî:Helbestvanên Kurd]]
[[Kategorî:Helbestvanên Kilasîk]]
[[Kategorî:Helbestvanên sedsala 18an]]
[[Kategorî:Helbestvanên sedsala 19an]]
[[Kategorî:Nivîskar]]
[[Kategorî:Nivîskarên Kurd]]
[[Kategorî:Nivîskarên sedsala 18an]]
[[Kategorî:Nivîskarên sedsala 19an]]
[[Kategorî:Kurdistan]]
[[Kategorî:Parêzgeha Dihokê]]
[[Kategorî:Gundên Dihokê]]
[[Kategorî:Kesên ji Dihokê]]
[[Kategorî:Parêzgeha Hewlêrê]]
[[Kategorî:Gundên Hewlêrê]]
[[Kategorî:Kesên ji Hewlêrê]]</text>
      <sha1>ohdbiw4oubqvngvomztymb7nzb1xnne</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103272</id>
      <parentid>2103270</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T14:09:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2103272</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4677" sha1="sjlm5jk1juidgyhxnqnpoz5erxcvj1p" xml:space="preserve">{{Danasîna kurt|Zanayê Îslamî, fîqihzan û muftiyê Kurd}}

'''Yehya îbn Xalid îbn Huseyn el-Mizûrî el-Kurdî''' ([[Zimanê Kurdî|Kurdî]]: ''Şêx Mela Yehyayê Mizûrî' Kurdî'; [[zimanê erebî|Erebî]] يحيى بن خالد بن حسين المزوري الكردي ''[[Latînî|Romantîzasyon]]'': ''Yaḥyā ibn Khālid ibn Ḥusayn al-Mizūrī al-Kurdī'';'' 1733–1833)&lt;ref name=&quot;source63&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://archive.org/details/mawaahibu-r-rawhmaan |sernav=علماءنا في خدمة العلم والدين |rûpel=63}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;marefa&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.marefa.org/ملا_يحيى_المزوري |sernav=ملا يحيى المزوري - المعرفة}}&lt;/ref&gt;ku herwiha wekî '''Şêx Mela Yehyayê Mizûrî''' tê naskirin, zanayekî [[kurd]] ê [[Sunîtî|sunî]], fiqihzanekî [[Şafiî|şafi'î]], kelamzanekî [[êş'erî]], perwerdekarekî [[Sofîtî|sofî]]&lt;ref name=&quot;pdf2013_page99&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.isamveri.org/zELb75ATt1dqqk6EF |sernav=2013_1_SEMMUAZ |rûpel=99}}&lt;/ref&gt;û helbestvanekî ji [[Mîrektiya Badînan|Mîrgeha Behdînan]] a di nav [[Împeratoriya Osmanî]] de bû. Ew herwiha wekî kesayetiyekî diyar ê eşîrî û olî ku bi serokatiya [[Mizûrî|êla Mizûrî]] ve girêdayî bû, hatiye wesifkirin.&lt;ref name=&quot;marefa5&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.marefa.org/08Xfkd07mXttbJebt |sernav=ملا يحيى المزوري - المعرفة}}&lt;/ref&gt;Di destpêkê de girêdayî [[Qadirî|terîqeta Qadirî]] bû, piştre tevlî [[Neqşbendî|terîqeta Nexşebendî]] û şaxê wê yê Xalidî bû ku ji aliyê [[Mewlana Xalîdê Kurd|Mewlana Xalidê Nexşebendî]] ve hatibû damezrandin,&lt;ref name=&quot;pdf2013_page99&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.isamveri.org/zELb75ATt1dqqk6EF |sernav=2013_1_SEMMUAZ |rûpel=99}}&lt;/ref&gt;ku li gorî vegotinan ew murîdekî rûhî yê Mela Yehya bû û jê re digot &quot;Seyîdî&quot; (serwerê min).&lt;ref name=&quot;source194&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://archive.org/details/20240709_20240709_0141/ |sernav=عنوان الكتاب أو المصدر |rûpel=194}}&lt;/ref&gt;Li gorî çavkaniyeke jînenîgariyê, Şêx Yehya ji êla Mizûriya Jêrîn a gundê [[Ergoş|Ergoşê]] bû û di sala 1733yan a zayînî de li gundê Belteyê ji dayik bûye. Ew ji malbateke ku di gund û eşîrê de xwedî pêgeha serokatiyê bû, dihat.&lt;ref name=&quot;pdf2013_page99&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.isamveri.org/zELb75ATt1dqqk6EF |sernav=2013_1_SEMMUAZ |rûpel=99}}&lt;/ref&gt;Şêx Yehya xwendin û mamostetiya xwe li çendîn navendên zanistî û olî berdewam kir, di nav wan de [[Amêdî]], [[Mûsil]], [[Silêmanî]], [[Bexda]], [[Şam|Dîmeşq]], [[Quds|Orşelîm]], [[Meke]] û [[Medîne]].&lt;ref name=&quot;pdf2013_page100&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.isamveri.org/tZrK5wwwRelygEErZ |sernav=2013_1_SEMMUAZ |rûpel=100}}&lt;/ref&gt;Ew bi zanista xwe ya olî, vegotinên li ser kerametên rûhî keramat' û hewlên xwe yên ji bo navbeynkariya di navbera nakokiyan û lihevanînê de hat naskirin.

Dîroka jidayîkbûna wî nayê zanîn lê di sala 1834 an 1837 an jî 1859an de wefat kiriye. Dibêjin ku temenê wî 150 sal bûye.
Di nav kurdan de zêde nas kirî nin e. Tê gotin [[dîwan]]a wî ya helbestan heye. Dîsa rawiyan gote min ko Mele Yehya gelek bala xwe daye ziman û di daira imkanê de, bêjeyên erebî û farisî jî xistine dîwana xwe. Çiyayê Mizûriyan di ser [[Dihok]]ê re ye.&lt;ref&gt;http://www.kurmesliler.com/index.php/kueltuerasanat/serbest-yazlar/1004-edebyata-klask-a-kurd{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2026 }}&lt;/ref&gt;

Mele Yehayayê Mizûrî mamosteyê [[Şêx Nûredînê Birîfkanî]] ye.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Wêjevanên kurd}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-şitil}}

[[Kategorî:Kurd]]
[[Kategorî:Kesayetiyên Kurd]]
[[Kategorî:Kurdên sedsala 18an]]
[[Kategorî:Kurdên sedsala 19an]]
[[Kategorî:Misilman]]
[[Kategorî:Zanayên Kurd]]
[[Kategorî:Zanyarên Kurd]]
[[Kategorî:Zanayên Îslamî]]
[[Kategorî:Zanyarên Îslamî]]
[[Kategorî:Fiqihnas]]
[[Kategorî:Fiqihzan]]
[[Kategorî:Îmam]]
[[Kategorî:Sofîtî]]
[[Kategorî:Wêjevanên kurd]]
[[Kategorî:Helbestvan]]
[[Kategorî:Helbestvanên Kurd]]
[[Kategorî:Helbestvanên Kilasîk]]
[[Kategorî:Helbestvanên sedsala 18an]]
[[Kategorî:Helbestvanên sedsala 19an]]
[[Kategorî:Nivîskar]]
[[Kategorî:Nivîskarên Kurd]]
[[Kategorî:Nivîskarên sedsala 18an]]
[[Kategorî:Nivîskarên sedsala 19an]]
[[Kategorî:Kurdistan]]
[[Kategorî:Parêzgeha Dihokê]]
[[Kategorî:Gundên Dihokê]]
[[Kategorî:Kesên ji Dihokê]]
[[Kategorî:Parêzgeha Hewlêrê]]
[[Kategorî:Gundên Hewlêrê]]
[[Kategorî:Kesên ji Hewlêrê]]</text>
      <sha1>sjlm5jk1juidgyhxnqnpoz5erxcvj1p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103277</id>
      <parentid>2103272</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T14:15:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2103277</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="979" sha1="3bzdc4j660snhl40g3puzd3f0t7b7bt" xml:space="preserve">'''Mele Yehyayê Mizûrî''' [[fiqih]]zan û [[helbestvan]]ekî klasîk ê [[kurd]]a ye ku di sedsala 18 û 19an de jiyaye.

Dîroka jidayîkbûna wî nayê zanîn lê di sala 1834 an 1837 an jî 1859an de wefat kiriye. Dibêjin ku temenê wî 150 sal bûye.
Di nav kurdan de zêde nas kirî nin e. Tê gotin [[dîwan]]a wî ya helbestan heye. Dîsa rawiyan gote min ko Mele Yehya gelek bala xwe daye ziman û di daira imkanê de, bêjeyên erebî û farisî jî xistine dîwana xwe. Çiyayê Mizûriyan di ser [[Dihok]]ê re ye.&lt;ref&gt;http://www.kurmesliler.com/index.php/kueltuerasanat/serbest-yazlar/1004-edebyata-klask-a-kurd{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2026 }}&lt;/ref&gt;

Mele Yehayayê Mizûrî mamosteyê [[Şêx Nûredînê Birîfkanî]] ye.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Wêjevanên kurd}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-şitil}}

[[Kategorî:Helbestvanên kurd]]
[[Kategorî:Kesên sedsala 19an]]
[[Kategorî:Nivîskar]]</text>
      <sha1>3bzdc4j660snhl40g3puzd3f0t7b7bt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Şerê Cîhanî yê Yekem</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17704</id>
    <revision>
      <id>2103352</id>
      <parentid>2092980</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T07:24:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ghybu</username>
        <id>9854</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Guhartinên [[Special:Contributions/Wikihez|Wikihez]] ([[User talk:Wikihez|gotûbêj]]) hatine betalkirin, vegerand guhartoya dawî ya [[User:RezanTovjin|RezanTovjin]]</comment>
      <origin>2092739</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11746" sha1="14ixjqq0so30qmmpkdl6otphlkugz2w" xml:space="preserve">[[Kategorî:Şer|Cîhanî yê Yekem]]
[[Kategorî:Şerên cîhanî]]
[[Kategorî:Şerên Almanyayê]]
[[Kategorî:Şerên Azerbaycanê]]
[[Kategorî:Şerên Belçîkayê]]
[[Kategorî:Şerên Bulgaristanê]]
[[Kategorî:Şerên DYAyê]]
[[Kategorî:Şerên Ermenistanê]]
[[Kategorî:Şerên Fransayê]]
[[Kategorî:Şerên Îrlendayê]]
[[Kategorî:Şerên Îtalyayê]]
[[Kategorî:Şerên Japonê]]
[[Kategorî:Şerên Kanadayê]]
[[Kategorî:Şerên Keyaniya Yekbûyî]]
[[Kategorî:Şerên Maltayê]]
[[Kategorî:Şerên Montenegroyê]]
[[Kategorî:Şerên Nepalê]]
[[Kategorî:Şerên Portûgalê]]
[[Kategorî:Şerên Romanyayê]]
[[Kategorî:Şerên Serbistanê]]
[[Kategorî:Şerên Slovenyayê]]
[[Kategorî:Şerên Srî Lanka]]
[[Kategorî:Şerên Taylendayê]]
[[Kategorî:Şerên Taywanê]]
[[Kategorî:Şerên Yewnanistanê]]
[[Kategorî:Şerê Cîhanî yê Yekem| ]]
{{Agahîdanka giştî}}

'''Şerê Cîhanî yê Yekem'''&lt;ref&gt;Weqfa Mezopotamyayê, Rêbera Rastnivîsînê, Komxebata Kurmancîyê, Çapa Yekem: Gulan, 2019 Stenbol, Rûpel 97&lt;/ref&gt; (bi navê '''Cenga mezin a kevin'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=41:2}}&lt;/ref&gt; an jî '''Şerê Mezin'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1}}&lt;/ref&gt; jî hatiye nasîn), pevçûneke çekdarî ya cîhanî bû ku di navbera salên 1914 û 1918an de qewimî. Di vî şerî de piraniya hêzên mezin ên aborî û leşkerî yên cîhanê beşdar bûn û ew di nav du hevbendiyên sereke de li hemberî hev şer kirin: [[Hevalbendên Şerê cîhanî yê yekem|Hêzên Hevalbend]] ([[Fransa|Frensa]], [[Brîtanya]], [[Rûsya]], [[DYA]] û paşê [[Îtalya]]) li hemberî [[Hêzên Navend]] ([[Împeratoriya Almanî|Împeratoriya Almanyayê]], [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê]], [[Împeratoriya Osmanî]] û [[Bulgaristan]]).

Pevçûnên leşkerî bi awayekî fermî di 11ê çiriya paşîn a 1918'an de bi îmzekirina agirbestê sekinîn, lê şer bi awayekî dîplomatîk di [[Hezîran|hezîrana]] 1919'an de bi [[Peymana Versayê]] bi dawî bû. Di encama şer de nêzîkî 20 milyon mirov (leşker û sîvîl) jiyana xwe ji dest dan, çar împeratoriyên mezin ên dîrokî hilweşiyan û nexşeya siyasî ya Ewropa û Rojhilata Navîn ji nû ve hat dirûvandin.

== Sedemên şer ==
Sedemên derketina Şerê Cîhanî yê Yekem encama pêvajoyeke dirêj a aloziyên siyasî, aborî û leşkerî bûn ku ji dawiya sedsala 19an ve li Ewropayê geş dibûn.

=== Hevbendiyên leşkerî ===
Berî şer, hêzên mezin ên Ewropayê di navbera du hevbendiyên nihênî û leşkerî de dabeş bûbûn:

* '''Îtîfaqa Sêalî:''' Di sala 1882an de di navbera [[Almanya]], [[Awistirya-Mecaristan]] û [[Îtalya|Îtalyayê]] de pêk hat (lê Îtalyayê di sala 1915'an de aliyê xwe guhert û tevlî hevalbendan bû).
* '''Îtîlafa Sêalî:''' Di navbera [[Fransa|Frensa]], [[Rûsya]] û [[Keyaniya Yekbûyî]] (Brîtanya) de pêk hat ku ji bo hevsengkirina hêza Almanyayê hatibû damezrandin.

=== Emperyalîzm û reqabeta aborî ===
Bi şoreşa pîşesaziyê re, hêzên Ewropayê ji bo bidestxistina kanzayên xam, bazarên nû û koloniyan ketin nava pêşbaziyeke dijwar. Bi taybetî daxwaza Almanyayê ya ji bo berfirehkirina qada xwe ya bandorê, rasterast berjewendiyên Brîtanya û Frensayê xiste xetereyê.

=== Pêşbaziya çekdarkirinê ===
Di destpêka sedsala 20'an de pêşbaziya çêkirina keştiyên şer (nemaze di navbera Brîtanya û Almanyayê de) û zêdekirina hejmara leşkerên artêşan, hemû parzemîna Ewropayê kiribû embarê çekan.

=== Bûyera Saraybosnayê ===
Çirûska yekem a agirê şer di 28'ê hezîrana 1914'an de li bajarê [[Saraybosna|Saraybosnayê]] vêket. Arşîdûkê Awistirya-Mecaristanê [[Franz Ferdinand]] û hevjîna wî ji aliyê neteweperwerekî serb ê bi navê [[Gavrilo Princip]] ve hatin kuştin. Awistirya-Mecaristanê ji vê bûyerê dewleta Serbistanê berpirsiyar dît û di 28'ê tîrmeha 1914an de şer lê îlan kir. Bi vê gavê re hemû peymanên leşkerî yên hevbendiyan ketin dewrê û di nava çend hefteyan de şer li seranserê Ewropayê belav bû.

== Eniyên sereke yên şer ==

=== Eniya Rojava ===
Li vê eniyê, artêşa Almanyayê li gorî &quot;Plana Schlieffenê&quot; bi ser [[Belçîka|Belçîkayê]] re êrîşî [[Fransa|Frensayê]] kir. Lê belê li ber Çemê Marnê artêşa Frensayê û Brîtanyayê pêşveçûna Almanyayê rawestand. Piştî vê bûyerê, eniyeke dirêj a çeperan (şerê xendekan) ava bû ku bi sedan kîlometre dirêj bû. Şerên mezin ên wekî [[Şerê Verdunê]] (1916) û [[Şerê Sommê]] (1916) li vê eniyê qewimîn û bi sed hezaran leşker di van pevçûnan de canê xwe ji dest dan.

=== Eniya Rojhilat ===
Li vê eniyê, Împeratoriya Rûsyayê li hemberî hêzên Almanî û Awistirya-Mecaristanê şer kir. Her çend Rûsyayê di destpêkê de pêşveçûn nîşan dabe jî, di şerên wekî Tannenbergê de derbên giran xwarin. Zirarên mezin ên aborî û canî bûn sedema nerazîbûna gelê Rûsyayê, ku di sala 1917'an de rê li ber [[Şoreşa Bolşevîk]] vekir. Hikûmeta nû ya Sovyetê di adara 1918'an de bi [[Peymana Brest-Litovskê]] ji şer vekişiya.

=== Eniya Rojhilata Navîn û Împeratoriya Osmanî ===
Împeratoriya Osmanî di çiriya pêşîn a 1914'an de li rex Hêzên Navend ket nava şer. Li ser axa Osmaniyan çend eniyên girîng vebûn:

* '''Eniya Çanakkaleyê (Gelîbolû):''' Di sala 1915'an de hêzên hevalbend hewl dan ku derbasî Tengavên Stenbolê bibin û alîkariyê bigihînin Rûsyayê, lê Osmaniyan berxwedaneke tund nîşan da û hevalbend neçar man ku vekişin.
* '''Eniya Qefqasyayê:''' Li vê eniyê di navbera artêşa Rûs û Osmaniyan de şerên pir dijwar qewimîn (wekî Şerê Sarîqamîşê).
* '''Eniyên Mezopotamya û Filistînê:''' Hêzên Brîtanî li [[Iraq|Îraq]] û [[Filistîn|Filistînê]] pêş ketin û herêmên [[Bexda]] û [[Qudis|Qudsê]] ji bin destê Osmaniyan derxistin.

=== Ketina Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (1917) ===
Di nîsana 1917an de, piştî êrîşên keştiyên binavî yên Almanyayê li ser keştiyên bazirganiyê û eşkerekirina Têlgrafa Zimmermannê, [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li dijî Almanyayê ket şer. Hêza nû ya aborî û leşkerî ya DYA'yê hevsengiya şer bi temamî li berjewendiya hêzên hevalbend guhert.

== Bandora şer li ser Kurdistanê û gelê Kurd ==
Şerê Cîhanî yê Yekem yek ji wan bûyerên herî karesat e, ku bandoreke kûr û mayinde li ser dîrok û pêşeroja [[Kurdistan|Kurdistanê]] û [[Kurd|gelê Kurd]] hiştiye.&lt;ref&gt;McDowall, David (2004). ''A Modern History of the Kurds''. I.B. Tauris.&lt;/ref&gt;

=== Kurd li Eniya Xezayê û Filistînê ===
{{Gotara sereke|Şerê Xezayê}}Di dema Şerê Cîhanî yê Yekem de hejmareke pir mezin ji xort û siwariyên kurd di nava artêşa Osmaniyan de ji bo eniyên dûr hatin leşkerkirin. Yek ji van eniyên herî giran Eniya Filistînê û bi taybetî [[Şerê Xezayê|Şerên Xezayê]] (1917) bûn. Li derdora Xezayê yekîneyên kurdan li hemberî hêzên Brîtanyayê şerên dijwar kirin. Piştî şikestina xeta berevaniyê ya Xezayê di çiriya paşîn a 1917'an de, artêşa Osmaniyan ber bi Quds, Şam û di dawiyê de ber bi [[Heleb|Helebê]] ve vekişiya. Di vê pêvajoyê de bi hezaran leşkerên kurd jiyana xwe ji dest dan yan jî ji aliyê îngilîzan ve hatin dîlgirtin û sewqî kampên esîran ên li [[Misir|Misirê]] hatin kirin. Ev şikestina li Xezayê û serpêhatiya dîlan di bîra civakî û kilamên [[Dengbêj|dengbêjên]] kurd de ciyekî kûr û xemgîn girtiye.

=== Qada şer li ser axa Kurdistanê ===
Bi taybetî di navbera salên 1914 û 1917'an de, bakur û rojhilatê Kurdistanê bûn qada şerê giran di navbera artêşên Împeratoriya Osmanî û Împeratoriya Rûsyayê de. Bajarên wekî [[Wan]], [[Bedlîs]], [[Mûş]], [[Erzerom]] û herêmên [[Urmiye|Urmiyeyê]] gelek caran di navbera van her du hêzan de dest guhertin. Di dema vî şerî de gund û bajar hatin wêrankirin, çandinî hilweşiya û birçîbûn û nexweşiyên giran li seranserê herêmê belav bûn.

=== Koçberiya mezin û karesatên mirovî ===
Di encama şer de, bi sed hezaran Kurd neçar man ku ji warên xwe koç bikin ber bi herêmên rojava û başûr ve (ev koçberî di bîra dîrokî ya kurdan de bi navê &quot;Koçberiya Mezin&quot; an &quot;Xelayî&quot; tê nasîn). Di vê pêvajoyê de ji ber serma, birçîbûn û nexweşiyan hejmareke pir mezin ji xelkê herêmê canê xwe ji dest da.

=== Peymanên navneteweyî û parvekirina Kurdistanê ===
Di pêvajoya şer û piştî wê de, welatên biserketî ji bo parvekirina herêmê çend peymanên çarenûssaz îmze kirin:

* '''[[Peymana Sykes-Picot]] (1916):''' Brîtanya û Frensayê bi awayekî nihênî axa Rojhilata Navîn û beşek ji Kurdistanê di navbera xwe de parve kirin.
* '''[[Peymana Sevrê]] (1920):''' Piştî şer hat îmzekirin û di xalên 62, 63 û 64'an de behsa avakirina herêmeke xweser an dewleteke serbixwe ji bo Kurdan dihat kirin. Lê belê ev peyman ji ber guhertinên siyasî yên li Tirkiyeyê tu carî neket meriyetê.
* '''[[Peymana Lozanê]] (1923):''' Bi vê peymanê re sînorên nû yên Rojhilata Navîn hatin pejirandin û Kurdistan bi awayekî fermî di navbera çar dewletan de ([[Tirkiye|Turkî]], [[Iraq|Îraq]], [[Sûrî]] û [[Îran]]) hat parvekirin.

== Dawîbûna şer û agirbest ==
Di nîveka duyem a sala 1918'an de Hêzên Navend li pey hev hilweşiyan:

* Bulgaristan di îlona 1918'an de,
* Împeratoriya Osmanî di 30'ê çiriya pêşîn a 1918'an de bi [[Agirbesta Mondrosê]],
* Awistirya-Mecaristan di destpêka çiriya paşîn de ji şer vekişiyan.

Di dawiyê de li Almanyayê şoreşa karkeran dest pê kir û împerator Wilhelm II neçar ma ku dev ji desthilatê berde. Di 11'ê çiriya paşîn a 1918'an de di vagonê tirênê de li Compiègneê (Frensa) agirbest hat îmzekirin û hemû şer li Eniya Rojava rawestiyan.

== Encamên şer ==
Şerê Cîhanî yê Yekem sîstema kevnar a cîhanê hilweşand û serdemeke nû ya dîrokî da destpêkirin:

* '''Xisara mirovî:''' Nêzîkî 10 milyon leşker û nêzîkî 10 milyon sîvîl di şer û nexweşiyên pê re têkildar de jiyana xwe ji dest dan.
* '''Hilweşîna împeratoriyan:''' Çar împeratoriyên mezin (Împeratoriya Almanî, Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê, Împeratoriya Rûsî û Împeratoriya Osmanî) ji nav çûn.
* '''Dewletên nû:''' Li Ewropayê dewletên nû yên wekî [[Polonya]], [[Çekoslovakya]], [[Yûgoslavya]], [[Fînlenda]], [[Estonya]], [[Letonya]] û [[Lîtvanya]] ava bûn.
* '''[[Komela Neteweyan]]:''' Ji bo parastina aştiya cîhanî û rêgirtina li şerên nû, di sala 1920'an de Komela Neteweyan (League of Nations) hat damezrandin.
* '''Rêxweşkirina ji bo Şerê Duyem:''' Mercên giran ên ku di Peymana Versayê de li ser Almanyayê hatibûn ferzkirin, bûne sedema qeyranên kûr ên aborî û geşbûna faşîzmê, ku bîst sal şûnde cîhan kişande nav [[Şerê Cîhanî yê Duyem]].

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

== Pirtûkên têkildar ==

* Fromkin, David (1989). ''A Peace to End All Peace: The Fall of the Ottoman Empire and the Creation of the Modern Middle East''. New York: Owl Books.
* Keegan, John (1998). ''The First World War''. London: Hutchinson.
* McDowall, David (2004). ''A Modern History of the Kurds''. London: I.B. Tauris. ISBN 978-1850434160.

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|World War I}}
{{Kontrola otorîteyê}}</text>
      <sha1>14ixjqq0so30qmmpkdl6otphlkugz2w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103353</id>
      <parentid>2103352</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T07:25:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ghybu</username>
        <id>9854</id>
      </contributor>
      <comment>Guhartoya [[Special:Diff/2092739|2092739]] yê [[Special:Contributions/RezanTovjin|RezanTovjin]] ([[User talk:RezanTovjin|gotûbêj]]) şûnde kir (AI)</comment>
      <origin>2103353</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10809" sha1="qwieyyqc6y8jbbf56s6wnftcqzgm3al" xml:space="preserve">[[Kategorî:Şer|Cîhanî yê Yekem]]
[[Kategorî:Şerên cîhanî]]
[[Kategorî:Şerên Almanyayê]]
[[Kategorî:Şerên Azerbaycanê]]
[[Kategorî:Şerên Belçîkayê]]
[[Kategorî:Şerên Bulgaristanê]]
[[Kategorî:Şerên DYAyê]]
[[Kategorî:Şerên Ermenistanê]]
[[Kategorî:Şerên Fransayê]]
[[Kategorî:Şerên Îrlendayê]]
[[Kategorî:Şerên Îtalyayê]]
[[Kategorî:Şerên Japonê]]
[[Kategorî:Şerên Kanadayê]]
[[Kategorî:Şerên Keyaniya Yekbûyî]]
[[Kategorî:Şerên Maltayê]]
[[Kategorî:Şerên Montenegroyê]]
[[Kategorî:Şerên Nepalê]]
[[Kategorî:Şerên Portûgalê]]
[[Kategorî:Şerên Romanyayê]]
[[Kategorî:Şerên Serbistanê]]
[[Kategorî:Şerên Slovenyayê]]
[[Kategorî:Şerên Srî Lanka]]
[[Kategorî:Şerên Taylendayê]]
[[Kategorî:Şerên Taywanê]]
[[Kategorî:Şerên Yewnanistanê]]
[[Kategorî:Şerê Cîhanî yê Yekem| ]]
{{Agahîdanka giştî}}

'''Şerê Cîhanî yê Yekem'''&lt;ref&gt;Weqfa Mezopotamyayê, Rêbera Rastnivîsînê, Komxebata Kurmancîyê, Çapa Yekem: Gulan, 2019 Stenbol, Rûpel 97&lt;/ref&gt; (bi navê '''Cenga mezin a kevin'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=41:2}}&lt;/ref&gt; an jî '''Şerê Mezin'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=42:1}}&lt;/ref&gt; jî hatiye nasîn), pevçûneke çekdarî ya cîhanî bû ku di navbera salên 1914 û 1918an de qewimî. Di vî şerî de piraniya hêzên mezin ên aborî û leşkerî yên cîhanê beşdar bûn û ew di nav du hevbendiyên sereke de li hemberî hev şer kirin: [[Hevalbendên Şerê cîhanî yê yekem|Hêzên Hevalbend]] ([[Fransa|Frensa]], [[Brîtanya]], [[Rûsya]], [[DYA]] û paşê [[Îtalya]]) li hemberî [[Hêzên Navend]] ([[Împeratoriya Almanî|Împeratoriya Almanyayê]], [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê]], [[Împeratoriya Osmanî]] û [[Bulgaristan]]).

Pevçûnên leşkerî bi awayekî fermî di 11ê çiriya paşîn a 1918'an de bi îmzekirina agirbestê sekinîn, lê şer bi awayekî dîplomatîk di [[Hezîran|hezîrana]] 1919'an de bi [[Peymana Versayê]] bi dawî bû. Di encama şer de nêzîkî 20 milyon mirov (leşker û sîvîl) jiyana xwe ji dest dan, çar împeratoriyên mezin ên dîrokî hilweşiyan û nexşeya siyasî ya Ewropa û Rojhilata Navîn ji nû ve hat dirûvandin.

== Sedemên şer ==
Sedemên derketina Şerê Cîhanî yê Yekem encama pêvajoyeke dirêj a aloziyên siyasî, aborî û leşkerî bûn ku ji dawiya sedsala 19an ve li Ewropayê geş dibûn.

=== Hevbendiyên leşkerî ===
Berî şer, hêzên mezin ên Ewropayê di navbera du hevbendiyên nihênî û leşkerî de dabeş bûbûn:

* '''Îtîfaqa Sêalî:''' Di sala 1882an de di navbera [[Almanya]], [[Awistirya-Mecaristan]] û [[Îtalya|Îtalyayê]] de pêk hat (lê Îtalyayê di sala 1915'an de aliyê xwe guhert û tevlî hevalbendan bû).
* '''Îtîlafa Sêalî:''' Di navbera [[Fransa|Frensa]], [[Rûsya]] û [[Keyaniya Yekbûyî]] (Brîtanya) de pêk hat ku ji bo hevsengkirina hêza Almanyayê hatibû damezrandin.

=== Emperyalîzm û reqabeta aborî ===
Bi şoreşa pîşesaziyê re, hêzên Ewropayê ji bo bidestxistina kanzayên xam, bazarên nû û koloniyan ketin nava pêşbaziyeke dijwar. Bi taybetî daxwaza Almanyayê ya ji bo berfirehkirina qada xwe ya bandorê, rasterast berjewendiyên Brîtanya û Frensayê xiste xetereyê.

=== Pêşbaziya çekdarkirinê ===
Di destpêka sedsala 20'an de pêşbaziya çêkirina keştiyên şer (nemaze di navbera Brîtanya û Almanyayê de) û zêdekirina hejmara leşkerên artêşan, hemû parzemîna Ewropayê kiribû embarê çekan.

=== Bûyera Saraybosnayê ===
Çirûska yekem a agirê şer di 28'ê hezîrana 1914'an de li bajarê [[Saraybosna|Saraybosnayê]] vêket. Arşîdûkê Awistirya-Mecaristanê [[Franz Ferdinand]] û hevjîna wî ji aliyê neteweperwerekî serb ê bi navê [[Gavrilo Princip]] ve hatin kuştin. Awistirya-Mecaristanê ji vê bûyerê dewleta Serbistanê berpirsiyar dît û di 28'ê tîrmeha 1914an de şer lê îlan kir. Bi vê gavê re hemû peymanên leşkerî yên hevbendiyan ketin dewrê û di nava çend hefteyan de şer li seranserê Ewropayê belav bû.

== Eniyên sereke yên şer ==

=== Eniya Rojava ===
Li vê eniyê, artêşa Almanyayê li gorî &quot;Plana Schlieffenê&quot; bi ser [[Belçîka|Belçîkayê]] re êrîşî [[Fransa|Frensayê]] kir. Lê belê li ber Çemê Marnê artêşa Frensayê û Brîtanyayê pêşveçûna Almanyayê rawestand. Piştî vê bûyerê, eniyeke dirêj a çeperan (şerê xendekan) ava bû ku bi sedan kîlometre dirêj bû. Şerên mezin ên wekî [[Şerê Verdunê]] (1916) û [[Şerê Sommê]] (1916) li vê eniyê qewimîn û bi sed hezaran leşker di van pevçûnan de canê xwe ji dest dan.

=== Eniya Rojhilat ===
Li vê eniyê, Împeratoriya Rûsyayê li hemberî hêzên Almanî û Awistirya-Mecaristanê şer kir. Her çend Rûsyayê di destpêkê de pêşveçûn nîşan dabe jî, di şerên wekî Tannenbergê de derbên giran xwarin. Zirarên mezin ên aborî û canî bûn sedema nerazîbûna gelê Rûsyayê, ku di sala 1917'an de rê li ber [[Şoreşa Bolşevîk]] vekir. Hikûmeta nû ya Sovyetê di adara 1918'an de bi [[Peymana Brest-Litovskê]] ji şer vekişiya.

=== Eniya Rojhilata Navîn û Împeratoriya Osmanî ===
Împeratoriya Osmanî di çiriya pêşîn a 1914'an de li rex Hêzên Navend ket nava şer. Li ser axa Osmaniyan çend eniyên girîng vebûn:

* '''Eniya Çanakkaleyê (Gelîbolû):''' Di sala 1915'an de hêzên hevalbend hewl dan ku derbasî Tengavên Stenbolê bibin û alîkariyê bigihînin Rûsyayê, lê Osmaniyan berxwedaneke tund nîşan da û hevalbend neçar man ku vekişin.
* '''Eniya Qefqasyayê:''' Li vê eniyê di navbera artêşa Rûs û Osmaniyan de şerên pir dijwar qewimîn (wekî Şerê Sarîqamîşê).
* '''Eniyên Mezopotamya û Filistînê:''' Hêzên Brîtanî li [[Iraq|Îraq]] û [[Filistîn|Filistînê]] pêş ketin û herêmên [[Bexda]] û [[Qudis|Qudsê]] ji bin destê Osmaniyan derxistin.

=== Ketina Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (1917) ===
Di nîsana 1917an de, piştî êrîşên keştiyên binavî yên Almanyayê li ser keştiyên bazirganiyê û eşkerekirina Têlgrafa Zimmermannê, [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li dijî Almanyayê ket şer. Hêza nû ya aborî û leşkerî ya DYA'yê hevsengiya şer bi temamî li berjewendiya hêzên hevalbend guhert.

== Bandora şer li ser Kurdistanê û gelê Kurd ==
Şerê Cîhanî yê Yekem yek ji wan bûyerên herî karesat e, ku bandoreke kûr û mayinde li ser dîrok û pêşeroja [[Kurdistan|Kurdistanê]] û [[Kurd|gelê Kurd]] hiştiye.&lt;ref&gt;McDowall, David (2004). ''A Modern History of the Kurds''. I.B. Tauris.&lt;/ref&gt;

=== Qada şer li ser axa Kurdistanê ===
Bi taybetî di navbera salên 1914 û 1917'an de, bakur û rojhilatê Kurdistanê bûn qada şerê giran di navbera artêşên Împeratoriya Osmanî û Împeratoriya Rûsyayê de. Bajarên wekî [[Wan]], [[Bedlîs]], [[Mûş]], [[Erzerom]] û herêmên [[Urmiye|Urmiyeyê]] gelek caran di navbera van her du hêzan de dest guhertin. Di dema vî şerî de gund û bajar hatin wêrankirin, çandinî hilweşiya û birçîbûn û nexweşiyên giran li seranserê herêmê belav bûn.

=== Koçberiya mezin û karesatên mirovî ===
Di encama şer de, bi sed hezaran Kurd neçar man ku ji warên xwe koç bikin ber bi herêmên rojava û başûr ve (ev koçberî di bîra dîrokî ya kurdan de bi navê &quot;Koçberiya Mezin&quot; an &quot;Xelayî&quot; tê nasîn). Di vê pêvajoyê de ji ber serma, birçîbûn û nexweşiyan hejmareke pir mezin ji xelkê herêmê canê xwe ji dest da.

=== Peymanên navneteweyî û parvekirina Kurdistanê ===
Di pêvajoya şer û piştî wê de, welatên biserketî ji bo parvekirina herêmê çend peymanên çarenûssaz îmze kirin:

* '''[[Peymana Sykes-Picot]] (1916):''' Brîtanya û Frensayê bi awayekî nihênî axa Rojhilata Navîn û beşek ji Kurdistanê di navbera xwe de parve kirin.
* '''[[Peymana Sevrê]] (1920):''' Piştî şer hat îmzekirin û di xalên 62, 63 û 64'an de behsa avakirina herêmeke xweser an dewleteke serbixwe ji bo Kurdan dihat kirin. Lê belê ev peyman ji ber guhertinên siyasî yên li Tirkiyeyê tu carî neket meriyetê.
* '''[[Peymana Lozanê]] (1923):''' Bi vê peymanê re sînorên nû yên Rojhilata Navîn hatin pejirandin û Kurdistan bi awayekî fermî di navbera çar dewletan de ([[Tirkiye|Turkî]], [[Iraq|Îraq]], [[Sûrî]] û [[Îran]]) hat parvekirin.

== Dawîbûna şer û agirbest ==
Di nîveka duyem a sala 1918'an de Hêzên Navend li pey hev hilweşiyan:

* Bulgaristan di îlona 1918'an de,
* Împeratoriya Osmanî di 30'ê çiriya pêşîn a 1918'an de bi [[Agirbesta Mondrosê]],
* Awistirya-Mecaristan di destpêka çiriya paşîn de ji şer vekişiyan.

Di dawiyê de li Almanyayê şoreşa karkeran dest pê kir û împerator Wilhelm II neçar ma ku dev ji desthilatê berde. Di 11'ê çiriya paşîn a 1918'an de di vagonê tirênê de li Compiègneê (Frensa) agirbest hat îmzekirin û hemû şer li Eniya Rojava rawestiyan.

== Encamên şer ==
Şerê Cîhanî yê Yekem sîstema kevnar a cîhanê hilweşand û serdemeke nû ya dîrokî da destpêkirin:

* '''Xisara mirovî:''' Nêzîkî 10 milyon leşker û nêzîkî 10 milyon sîvîl di şer û nexweşiyên pê re têkildar de jiyana xwe ji dest dan.
* '''Hilweşîna împeratoriyan:''' Çar împeratoriyên mezin (Împeratoriya Almanî, Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê, Împeratoriya Rûsî û Împeratoriya Osmanî) ji nav çûn.
* '''Dewletên nû:''' Li Ewropayê dewletên nû yên wekî [[Polonya]], [[Çekoslovakya]], [[Yûgoslavya]], [[Fînlenda]], [[Estonya]], [[Letonya]] û [[Lîtvanya]] ava bûn.
* '''[[Komela Neteweyan]]:''' Ji bo parastina aştiya cîhanî û rêgirtina li şerên nû, di sala 1920'an de Komela Neteweyan (League of Nations) hat damezrandin.
* '''Rêxweşkirina ji bo Şerê Duyem:''' Mercên giran ên ku di Peymana Versayê de li ser Almanyayê hatibûn ferzkirin, bûne sedema qeyranên kûr ên aborî û geşbûna faşîzmê, ku bîst sal şûnde cîhan kişande nav [[Şerê Cîhanî yê Duyem]].

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

== Pirtûkên têkildar ==

* Fromkin, David (1989). ''A Peace to End All Peace: The Fall of the Ottoman Empire and the Creation of the Modern Middle East''. New York: Owl Books.
* Keegan, John (1998). ''The First World War''. London: Hutchinson.
* McDowall, David (2004). ''A Modern History of the Kurds''. London: I.B. Tauris. ISBN 978-1850434160.

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|World War I}}
{{Kontrola otorîteyê}}</text>
      <sha1>qwieyyqc6y8jbbf56s6wnftcqzgm3al</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103354</id>
      <parentid>2103353</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T07:25:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ghybu</username>
        <id>9854</id>
      </contributor>
      <comment>Guhartoya [[Special:Diff/2092726|2092726]] yê [[Special:Contributions/RezanTovjin|RezanTovjin]] ([[User talk:RezanTovjin|gotûbêj]]) şûnde kir (AI)</comment>
      <origin>2103354</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2685" sha1="b5mhlahk3wke73v1bk2z1pv2s0fkiql" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=adar 2024}}
{{Agahîdanka giştî
}}
'''Şerê cîhanê yê yekem'''&lt;ref&gt;Weqfa Mezopotamyayê, Rêbera Rastnivîsînê, Komxebata Kurmancîyê, Çapa Yekem: Gulan, 2019 Stenbol, Rûpel 97&lt;/ref&gt;, bi navê '''Cengê mezin î kevin'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1986 |rûpel=41:2}}&lt;/ref&gt; (Cenga mezin a kevin) an jî '''Şerê Mezin'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1986 |rûpel=42:1}}&lt;/ref&gt; jî hatiye nasîn, pevçûneke [[çek]]darane ya mezin bû ku piraniya [[welat]]ên [[Ewropa]]yê û [[cîhan]]ê tê de pişikdar bûn. Ew şer ji sala 1914an heta 1918an berdewam bû. Pevçûn di [[çiriya paşîn]] a 1918an de bi dawî bûn, lê şer li [[Xêve]]ya 1919an bi [[Peymana Versayê]] bi awayekî fermî bi dawî bû. Di vî şerî de bi milyonan mirov hatin kuştin û ruxsara siyasî ya cîhana nûdem hat guhertin.

Şer di navbera [[hevalbendên Şerê cîhanî yê yekem|hêzên hevalbend]] ([[Fransa]], [[Brîtanya]], [[Rûsya]], [[WYE|DYA]] û paştir [[Îtalya]]) û [[Hêzên Navend]] ([[Împeratoriya Almanî|Împeratoriya Almanyayê]], [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê]], [[Bulgaristan]] û [[Împeratoriya Osmanî]]) ve pêk hat. Serkeftiyên şerî welatên hevalbend bûn, lê jihevnegirtinên piştî dawîbûna şerî, nemaze nerazîbûna Almanyayê li ser hindek bendên Peymana Versayê, rê li himberî hilbûna agirê [[Şerê Cîhanê yê Duyem|Şerê cîhanî yê duyem]] xweş kir.

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|World War I}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Şer|Cîhanî yê Yekem]]
[[Kategorî:Şerên cîhanî]]
[[Kategorî:Şerên Almanyayê]]
[[Kategorî:Şerên Azerbaycanê]]
[[Kategorî:Şerên Belçîkayê]]
[[Kategorî:Şerên Bulgaristanê]]
[[Kategorî:Şerên DYAyê]]
[[Kategorî:Şerên Ermenistanê]]
[[Kategorî:Şerên Fransayê]]
[[Kategorî:Şerên Îrlendayê]]
[[Kategorî:Şerên Îtalyayê]]
[[Kategorî:Şerên Japonê]]
[[Kategorî:Şerên Kanadayê]]
[[Kategorî:Şerên Keyaniya Yekbûyî]]
[[Kategorî:Şerên Maltayê]]
[[Kategorî:Şerên Montenegroyê]]
[[Kategorî:Şerên Nepalê]]
[[Kategorî:Şerên Portûgalê]]
[[Kategorî:Şerên Romanyayê]]
[[Kategorî:Şerên Serbistanê]]
[[Kategorî:Şerên Slovenyayê]]
[[Kategorî:Şerên Srî Lanka]]
[[Kategorî:Şerên Taylendayê]]
[[Kategorî:Şerên Taywanê]]
[[Kategorî:Şerên Yewnanistanê]]
[[Kategorî:Şerê Cîhanî yê Yekem| ]]</text>
      <sha1>b5mhlahk3wke73v1bk2z1pv2s0fkiql</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rastîparêzî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18971</id>
    <revision>
      <id>2103350</id>
      <parentid>2093098</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T07:24:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ghybu</username>
        <id>9854</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Guhartinên [[Special:Contributions/Kawa63|Kawa63]] ([[User talk:Kawa63|gotûbêj]]) hatine betalkirin, vegerand guhartoya dawî ya [[User:RezanTovjin|RezanTovjin]]</comment>
      <origin>2093058</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19520" sha1="rchbyt1ni4pm00ahganeobvjcy50b1i" xml:space="preserve">'''Realîzm''' an bi navê xwe yê resen ê Kurdî '''Rastîparêzî''', yek ji kûrtirîn û bibandortirîn raman, helwest û rêbazên dîroka mirovahiyê ye ku li seranserê qadên felsefe, zanist, siyaset, hiqûq, hunerên dîtbarî û wêjeyê belav bûye.

== Pêşgotin û Têgîna Giştî ==

=== Koka Peyvê (Etîmolojî) ===
Peyva ''realîzm'' ji koka latînî ya peyva '''''res''''' (bi wateya &quot;tişt&quot;, &quot;heyber&quot;, &quot;rastî&quot; an &quot;heqîqet&quot;) û ya fransî '''''réalité''''' derketiye holê. Paşgira ''-îzm'' lê hatiye zêdekirin û wekî bizav an pergala baweriya bi rastiyê hatiye pênasekirin. Di zimanê Kurdî de peyva '''Rastîparêzî''' wek hevwateya wê ya herî zelal û xwerû tê bikaranîn ku ji &quot;rastî&quot; (heqîqet) û rayeka lêkera &quot;parastin / parêzî&quot; (helwesta li ser rastiyê rawestîn) pêk tê.

=== Çemka Gerdûnî ===
Di hemû waran de bingeha hevpar a realîzmê ev e:&lt;blockquote&gt;Hebûn, gerdûn û bûyer serbixwe ji zihn, hiş, xeyal, hêvî û daxwazên takekesî yên mirov hene; rastî tiştekî berbiçav e û mirov dikare bi riya çavdêrî, aqil, ezmûn û zanistê wê fêm bike û raber bike.&lt;/blockquote&gt;Li hemberî nêrînên wekî [[Îdealîzm|îdealîzmê]] (ku gerdûnê encama raman an ruhê dibîne), [[Romantîzm|romantîzmê]] (ku xeyal, hest û cîhanên xwerû yên navxweyî derdixe pêş) û [[Solîpsîzm|solîpsîzmê]] (ku tenê zihnê xwe rast dibîne), realîzm mirovan vedixwîne heqîqeta heyî ya li derve.

== Realîzm di Felsefe û Zanistê de ==
Di qada [[Felsefe|felsefeyê]] de realîzm ne tenê bizaveke serdemî ye, belkî yek ji pirsên sereke yên bûnzanî ([[ontolojî]]) û zanînzanî ([[epîstemolojî]]) ye.

=== Realîzma Ontolojîk û Epîstemolojîk ===

* '''Realîzma Ontolojîk (Heyînî)''': Dibêje cîhana fîzîkî serbixwe ji têgihîştina çavdêran heye. Heger ti mirovek li ser rûyê erdê nemîne jî, dar, ber, stêrk û zagonên xwezayê dê dîsa hebin.
* '''Realîzma Epîstemolojîk (Zanînî)''': Bawer dike ku hişê mirov dikare der barê vê cîhana serbixwe de zanyariyên rasteqîn û pêbawer bi dest bixe.

=== Nakokiya Platon û Arîstoteles ===

* '''Realîzma Platonîk (Realîzma Îdeayan)''': Li gorî [[Platon]], rastiya heqîqî di &quot;Cîhana Îdeayan&quot; (cîhana ramanên nemir û bêkêmasî) de ye. Heyberên ku em di cîhana fîzîkî de dibînin tenê sîberên neqediyayî yên wan îdeayan ne. Ji ber ku Platon bawer dikir îdeayên giştî li derveyî zihnê xwedî hebûneke serbixwe ne, ev nêrîn di felsefeyê de wek şêwazekî realîzmê tê qebûlkirin.
* '''Realîzma Arîstotelî (Realîzma Cewherî)''': Şagirtê wî [[Arîstoteles]] nêrîna mamosteyê xwe daxist ser rûyê erdê. Li gorî Arîstoteles, form û kereste (cewher) ji hev nayên qetandin; heqîqet di cîhana ezmûnî de, di nava van heyberên berbiçav de cih digire. Ev nêrîn bû bingeha lêkolîna biyolojîk û ezmûnî.

=== Şerê Têgehên Giştî di Serdema Navîn de ===
Di serdema navîn de gengeşiya herî mezin li ser &quot;têgehên giştî&quot; (wek mirovahî, qencî, daristan) bû:

* '''Realîstên Serdema Navîn''' (wek Anselmus): Digotin têgehên giştî xwedî hebûneke rasteqîn in.
* '''Nominalîst (Navparêz)''' (wek William of Ockham): Digotin têgehên giştî tenê nav û dengên devkî ne ku mirov li komên tiştan dikin, ti hebûneke wan a serbixwe di derveyî zihnê de nîne.

=== Realîzma Zanistî (Scientific Realism) ===
Di felsefeya zanistê ya hevdem de, realîzma zanistî diparêze ku baştirîn teoriyên me yên zanistî wêneya rastîn a cîhanê pêşkêş dikin. Tiştên ku bi çavan rasterast nayên dîtin jî (wek elektron, kwarq, gravîtasyon an qadên manyetîk) heqîqet in û tenê amûrên hesabkirinê nînin.

=== Realîzma Rexneyî (Critical Realism) ===
Fîlozofê nûjen [[Roy Bhaskar]] teoriyek bi navê &quot;Realîzma Rexneyî&quot; damezirand. Ev teorî dibêje ku cîhan ji qonax û kûrahiyên cuda pêk tê: ya ezmûnî (ya ku em hîs dikin), ya rasteqîn (ya ku diqewime çi em bibînin çi nebînin), û ya kûr (mekanîzma û pêkhateyên binyadî yên ku bûyeran diafirînin).

== Realîzm di Siyaset û Têkiliyên Navneteweyî de (Realpolitik) ==
Di [[zanistên siyasî]] û têkiliyên navneteweyî de, realîzm dibistaneke herî bihêz e ku siyasetê li ser heqîqeta hêz, pêşbirk û berjewendiyan dinirxîne, ne li ser xeyal û nirxên utopîk.

=== Rêgezên Sereke yên Realîzma Siyasî ===

# '''Pergala Anarşîk''': Di têkiliyên navneteweyî de desthilatdariyeke bilind a navendî (wek hikûmeteke cîhanî) tune ye ku sînoran deyne; lewma her dewlet divê xwe bi xwe biparêze (''self-help'').
# '''Dewlet wek Lîstikvanê Sereke''': Yekeya bingehîn a siyasetê dewleta neteweyî ye.
# '''Pêşengiya Hêz û Berjewendiyan''': Biryarên dewletan li gorî zêdekirina hêz, ewlehî û berjewendiya neteweyî tên girtin, ne li gorî prensîbên exlaqî yên razber.
# '''Gumanbariya li hemberî Aştiya Mayinde''': Şer û pêşbirk encama xwezayî ya hevsengiya hêzan in.

=== Pêşengên Dîrokî yên Realîzma Siyasî ===

* '''[[Thucydides]]''' (B.Z. 460–400): Dîroknasê Yewnanî di analîza Şerê Peloponêsê de destnîşan kir ku sedema şer tirsa Sparta ji mezinbûna hêza Atînayê bû. Di Diyaloga Melosê de gotina wî ya navdar heye: ''&quot;Yên bihêz tiştê ku dikarin dikin, yên bêhêz jî tiştê ku divê bikşînin dikişînin.&quot;''
* '''[[Niccolò Machiavelli]]''' (1469–1527): Di pirtûka xwe ya navdar ''Mîr'' (''Il Principe'') de, siyaset ji teolojî û exlaqa dînî veqetand. Wî got desthilatdar divê rastiya jiyanê çawa be wisa tevbigerin, ne li gorî xeyala ka mirov divê çawa bin.
* '''[[Thomas Hobbes]]''' (1588–1679): Di berhema ''Leviathan'' de xwezaya mirov di rewşa xwezayî de wekî &quot;şerê her kesî li dijî her kesî&quot; (''bellum omnium contra omnes'') pênase kir, ku jiyan tê de &quot;tenê, xizan, xirab, hov û kurt e&quot;.

=== Realîzma Nûjen û Neorealîzm ===

* '''[[Hans Morgenthau]] (Realîzma Klasîk)''': Di pirtûka ''Politics Among Nations'' (1948) de nîşan da ku xwesteka desthilatdariyê rasterast ji xwezaya mirov dertê.
* '''[[Kenneth Waltz]] (Neorealîzm / Realîzma Pêkhateyî)''': Di pirtûka ''Theory of International Politics'' (1979) de got ku reftara dewletan ne ji xwezaya mirov, lê ji binyata anarşîk a pergala navneteweyî tê.
* '''[[John Mearsheimer]] (Realîzma Êrîşber)''': Diparêze ku ji bo ewlehiya xwe ya herî bilind, dewlet her gav dixwazin bibin hêza herî mezin a serdest (hegemon).

== Realîzm di Hiqûqê de (Realîzma Hiqûqî) ==
Di sedsala 20an de li Amerîka û welatên Skandînavyayê bizavek bi navê '''Realîzma Hiqûqî''' (''Legal Realism'') serî hilda:

* '''Oliver Wendell Holmes Jr.''': Hiqûqnasê navdar destnîşan kir ku: ''&quot;Jiyana hiqûqê ne mentiq bûye, belkî ezmûn bûye.&quot;''
* '''Karl Llewellyn''': Got ku hiqûq ne tenê pirtûk û bendên nivîskî ne, lê belê ew biryar û kiryarên rasteqîn in ku dadwer, parêzer û dadgeh di jiyana rojane de pêk tînin.

== Realîzm di Hunerên Dîtbarî û Şêwekariyê de ==
Di nîveka sedsala 19an de (salên 1840–1870), li Fransayê li dijî nêrîna kevneşopî ya akademîzmê û xeyalperestiya romantîzmê şoreşeke dîtbarî dest pê kir.

=== Sedema Derketina Wê di Hunerê de ===
Akademiya Hunerê heta wê demê tenê mijarên pîroz, dîrokên kevnar, mîtolojiya yewnanî û qehremaniyên leşkerî hêjayî tabloyên hunerî didîtin. Lê piştî Şoreşa Pîşesaziyê û serhildanên karkeran ên sala 1848an, hunermendên realîst biryar dan ku jiyana kedkaran û mirovên ji rêzê bixin nav tabloyên giranbuha.

=== Nûnerên Sereke yên Şêwekariyê ===

* '''[[Gustave Courbet]]''' (1819–1877): Pêşeng û sembola sereke ya realîzmê bû. Dema jê xwestin ku di dêrê de tabloya milyaketan çêbike, wî bersiveke dîrokî da:

: ''&quot;Nîşanî min bidin ka milyaket hene, ez ê wan ji we re bixêzim!&quot;''
: Tabloyên wî yên mîna ''Kevirşikên'' (''Les Casseurs de pierres'', 1849) û ''Vejartina li Ornansê'' (''Un enterrement à Ornans'') ked, birîn, xizanî û mirina mirovên hejar bi awayekî bêrehm û rastîn nîşan dan.

* '''[[Jean-François Millet]]''' (1814–1875): Di dibistana Barbizon de jiyana gundiyan û girêdana wan a bi axê re bi rûmeteke mezin xêz kir. Berhemên wî yên wek ''Hêşûkoker'' (''Des glaneuses'', 1857) û ''Duaya Angelus'' sembolên berxwedana kedkaran in.
* '''[[Honoré Daumier]]''' (1808–1879): Bi karîkatûr û tabloyên xwe yên mîna ''Vagona Çîna Sêyemîn'' (''Le Wagon de troisième classe'') durûtî û xirabiya burokrasiya dewletê, dadweran û çîna sermayedar rexne kir.

=== Peykertiraşî ===
Di peykertiraşiyê de '''[[Auguste Rodin]]''' bi peykerên xwe yên wekî ''Bîrmend'' (''Le Penseur'') û ''Welatiyên Calaisê'' (''Les Bourgeois de Calais'') hestên giran, westandina fîzîkî û gewdeyên rasteqîn ên mirovan bêyî nermkirin an xemilandin raber kirin.

== Realîzm di Wêje û Şanoyê de ==
Wêje ew qad bû ku realîzm tê de gihişt lûtkeya xwe ya herî kûr û gerdûnî.

=== Rêgezên Realîzma Wêjeyî ===

* '''Çavdêriya Zanistî''': Nivîskar wek civaknasekî xebitî; berî nivîsandinê çû nava gundan, kargehan, girtîgehan û jiyana rojane tomar kir.
* '''Determînîzma Hawirdorê''': Kesayetiya lehengan encama rasterast a hawirdor, çîn, aborî û malbata wan e.
* '''Zimanê Xwezayî''': Devoka kolanan, zimanê axaftinê yê rojane û diyalogên rastîn ketin nav rûpelên romanan.
* '''Redkirina Lehengê Bêkêmasî''': Li şûna şovalyeyên bêkêmasî, mirovên ji rêzê yên bi kêmasî, derûnî, şaşî û daxwazên xwe yên rewa bûn navenda romanê.

=== Nûnerên Navdar ên Cîhanê ===

* '''Fransa''':
** '''[[Honoré de Balzac]]''': Bi rêzeromanên xwe yên gewre ''Komediya Mirovan'' (''La Comédie humaine'') tevahiya civaka Fransayê ya serdema xwe wek panoramayekê qeyd kir.
** '''[[Gustave Flaubert]]''': Bi romana xwe ya nemir ''[[Madame Bovary]]'' (1857), xeyalên romantîk ên jinekê li hember dîwarê sar û bêrehm ê rastiya jiyanê hilweşand.
** '''[[Stendhal]]''': Di romana ''Sor û Reş'' (''Le Rouge et le Noir'') de nakokiya ambîsyonên takekesî û hiyerarşiya civakê nîşan da.
* '''Rûsya''':
** '''[[Lev Tolstoy]]''': Di şahberhemên xwe yên wek ''Şer û Aşitî'' û ''Anna Karenina'' de hûrgiliyên psîkolojîk ên mirov û qedera civaka rûsî honand.
** '''[[Fyodor Dostoevsky]]''': Şêwaza &quot;Realîzma Derûnî&quot; afirand; di ''Sûc û Ceza'' û ''Birayên Karamazov'' de kûrahiyên tarî yên wijdana sûcdaran vekoland.
** '''[[Nîkolay Gogol]]''': Di ''Miriyên Zindî'' û çîroka ''Paltor'' de çîna bindest û bêrûmetkirî ya memûrên biçûk kire qehreman.
** '''[[Anton Çexov]]''': Di çîrok û şanoyên xwe de bêdengî, xemgînî û jiyana ji rêzê ya bê dramatîzekirin xiste qada hunerê.
* '''Brîtanya û Amerîka''':
** '''[[Charles Dickens]]''': Di ''Oliver Twist'' û ''David Copperfield'' de zarokên xizan û zilmkarên kargehên serdema Victorian raber kirin.
** '''[[George Eliot]]''': Di ''Middlemarch'' de şaneyên civaka bajarekî biçûk bi kûrahî şirove kirin.
** '''[[Mark Twain]]''': Bi ''Serpêhatiyên Huckleberry Finn'' zimanê xwerû yê gel kire zimanê edebiyatê.

=== Şano û Teatira Realîst ===

* '''[[Henrik Ibsen]]''': Bavê şanoya nûjen a realîst e; di lîstika xwe ya navdar ''Mala Bûkikê'' (''A Doll's House'') de derewên zewaca burjuwazî û bindestiya jinê bi rengekî vekirî rexne kir.
* '''[[Konstantin Stanislavski]]''': Di Teatira Hunerê ya Moskowayê de &quot;Pergala Stanislavski&quot; (Method Acting) ava kir da ku aktor ne lîstikvaniya sexte, lê belê hest û reftarên rastîn ên mirov li ser dikanê bijîn.

== Rastîparêzî di Wêjeya Kurdî de ==
Wêjeya Kurdî ji destpêka sedsala 20an pê ve, ji bin bandora forma klasîk a dîwanan û xeyalperestiya mesnewiyan derket û rûyê xwe da rastiya tal a civakê.

=== Şert û Mercên Kurdistanê ===
Civaka Kurd rûbirûyî çar parçebûnê, qedexekirina ziman, paşverûtiya pergala axatî û şêxîtiyê (feodalîzm), hejarî û şerên bêrawestan bû. Ji ber vê yekê, nivîskar û helbestvanên Kurd nekarîn tenê ji bo kêfa şexsî binivîsin; ew bûn dengbêj û şahidên rastiya gelê xwe.

=== Rastîparêzî di Helbesta Kurdî de ===

* '''[[Cegerxwîn]]''' (1903–1984): Di dîroka Kurmancî de sembola herî mezin a realîzma civakî ye. Wî di helbestên xwe de hevkariya zordaran, nezanîna xelkê, keda cotkar û karkeran bi zimanekî zelal, tund û rasteqîn vegot:

: ''&quot;Kê dixwar nanê garis, kê dibir genim û garis? / Axa û beg, şêx û mele, her tim li ser me bûn kelem...&quot;''

* '''[[Goran|Ebdulla Goran]]''' (1904–1962): Di wêjeya Kurdî ya başûr (Soranî) de şoreşeke edebî çêkir. Wî giraniya wezna erûzê ya erebî avêt aliyekî, wezna heceyî ya resen kire bingeha helbestê û xwezaya rasteqîn a gundên Kurdistanê bi hemû hestên jiyanê honand.
* '''[[Bêkes|Faiq Bêkes]]''', '''[[Pîremêrd]]''', '''[[Ahmet Muxtar Caf]]''' û '''[[Dildar]]''': Helbestvanên ku janên neteweyî, girtîgeh û rastiya civaka Kurd xistin rojeva ramanî.
* '''[[Hêmin]]''' û '''[[Hejar]]''': Li Rojhilatê Kurdistanê, êş û birînên gundiyan, xizanî û têkoşîna ji bo nasnameyê bi zimanekî xwerû û pak tomar kirin.

=== Rastîparêzî di Pexşan, Çîrok û Romana Kurdî de ===

* '''[[Erebê Şemo]]''' (1897–1978): Xwediyê romana yekem a Kurdî ya bi navê ''[[Şivanê Kurmanca]]'' (1935) ye. Ev roman mînakeke saf a realîzma civakî ye ku jiyana gundiyên Kurd ên Qefqasyayê, zilma mîr û begên tirk, û hişyarbûna çîna hejar bi çavdêriyeke kûr radixe ber çavan.
* '''[[Qedrîcan]]''' (1911–1972): Di rûpelên kovara ''[[Kovara Hawarê|Hawar]]''ê de bi kurteçîrokên xwe yên wekî ''Guneh'', ''Rêwî'' û ''Hespê Reş'' binyata çîroknûsiya nûjen a realîst li ser hîmên hişmendiya civakî ava kir.
* '''Nivîskarên Hevdem''': Di dema nûjen de nivîskarên wek [[Mehmed Uzun]] (''Tu'', ''Siya Evînê''), [[Helîm Yûsiv]] (''Mêrê Avis'', ''Sobarto''), Bavê Nazê û Hesenê Metê rastiya sirgûnê, birînên zindanan, pevçûnên çandî û travmayên derûnî yên şer bi rêbazên realîzma kûr û rexneyî nûjen kirin.

== Realîzm di Sînema û Wênegiriyê de ==
Di sînemayê de herî zêde di qonaxa piştî Şerê Cîhanî yê Duyem de deng veda.

=== Neorealîzma Îtalî (1943–1952) ===
Piştî hilweşîna faşîzmê û wêranbûna Îtalyayê, derhêneran stûdyoyên xemilandî berdan û derketin kolanan:

* '''Taybetmendî''': Lîstikvanên ne-profesyonel (mirovên ji kolanê), çavdêriya rojane ya xizaniyê, bêkarî û ronahiya xwezayî.
* '''Berhemên Sembolîk''':
** ''Roma, Città Aperta'' (1945) ya Roberto Rossellini.
** ''Ladri di biciclette'' (Dizê Bisîkletê, 1948) ya Vittorio De Sica û senaryoya Cesare Zavattini.

=== Wênegiriya Belgeyî ===
Wênegirên mîna Sebastião Salgado, Dorothea Lange û Robert Capa jiyana karkerên madenan, penaberan û birînên şer bi awayekî tazî û rasteqîn xistin belgeya dîrokê.

== Şax û Cureyên Taybet ên Realîzmê ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Cureyê Realîzmê
!Qada Sereke
!Taybetmendiya Bingehîn
!Nûnerên Nimûne
|-
|'''Realîzma Rexneyî''' (''Critical Realism'')
|Wêje / Civaknasî
|Rexnekirina kêmasî, burokrasî û çînên serdest ên pergalê
|Balzac, Dickens, Gogol
|-
|'''Realîzma Civakî / Sosyalîst''' (''Socialist Realism'')
|Huner / Wêje
|Nîşandana têkoşîna çîna karker û hêviya avakirina civakeke nû
|Maksim Gorkî, Erebê Şemo
|-
|'''Realîzma Derûnî''' (''Psychological Realism'')
|Wêje
|Vekolîna kûrahiya bîr, trawma, tirs û motîvasyonên hundirîn
|Dostoevsky, Henry James
|-
|'''Realîzma Efsûnî''' (''Magical Realism'')
|Wêje
|Têkelkirina rastiya rojane bi mîtolojî û efsaneyên gelêrî re
|Gabriel García Márquez, Bextiyar Elî
|-
|'''Xwezaparêzî''' (''Naturalîzm'')
|Wêje / Zanist
|Realîzmeke radîkal ku xwe dispêre determînîzma biyolojîk û irsiyetê
|Émile Zola, Guy de Maupassant
|}

== Tabloya Berawirdkirina Gerdûnî: Realîzm li dijî Îdealîzm û Romantîzmê ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Pîvan
!Realîzm (Rastîparêzî)
!Îdealîzm
!Romantîzm
|-
|'''Bingeha Gerdûnê'''
|Cîhana fîzîkî serbixwe ji zihn heye.
|Gerdûn encam an sîbera raman û hiş e.
|Cîhana navxweyî ya hestan esas e.
|-
|'''Armanca Hunerê'''
|Nîşandana jiyanê wekî ku heye (çavdêrî).
|Nîşandana jiyanê wekî ku &quot;divê be&quot; (bêkêmasî).
|Derbirîna hestên coşdar û xeyalan.
|-
|'''Leheng / Mirov'''
|Mirovê ji rêzê, bi kêmasî û girêdayî hawirdorê.
|Mirovê xwedî giyanê pak an ramanwerê îdeal.
|Lehengê awarte, serhildêr û tenê.
|-
|'''Mekan û Cih'''
|Bajarên pîşesazî, gundên rasteqîn, kolan.
|Cîhana ramanan, feza metafîzîk.
|Sirûşta razdar, xirbeyên kevnar, şikeft.
|-
|'''Ziman û Şêwaz'''
|Zimanê sade, zelal, rojane û nêzîkî civakê.
|Zimanê felsefî, mentiqî û sembolîk.
|Zimanê hestiyar, helbestî û xemilandî.
|-
|'''Prensîba Civakî'''
|&quot;Huner ji bo civak û jiyanê ye&quot;.
|&quot;Huner ji bo raman û gihîştina heqîqetê ye&quot;.
|&quot;Huner ji bo hunerê û hestan e&quot;.
|}

== Encam û Bandora Dîrokî ==
Realîzm tenê heyam an şêwazekî demkî nebû; ew şoreşeke ramanî bû ku hişê mirov ji xewna efsaneyan û xeyalperestiya serdestiyan şiyar kir:

# '''Di Felsefe û Zanistê de''': Bingeha rêbaza ceribandinê, rexneya zanistî û baweriya bi cîhana berbiçav xurt kir.
# '''Di Siyasetê de''': Fêr kir ku dewlet û mirov li ser berjewendî û hêzê tevdigerin, û rê li ber dîplomasiya çareserker vekir.
# '''Di Huner û Wêjeyê de''': Şaneyên jiyana civakî, dengê karkeran, jinan û belengazan kirin xwedî mafê temsîliyetê û zimanê pirtûkan ji elîtîzmê rizgar kir.
# '''Di Wêjeya Kurdî de''': Bû mertalê parastina heqîqeta neteweyekî bindest û êşên civaka Kurd ji qada folklorê veguhest qada edebiyata nûjen a cîhanî.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

* Auerbach, Erich (1953). ''Mimesis: The Representation of Reality in Western Literature''. Princeton University Press.
* Balzac, Honoré de (1842). ''Avant-Propos à La Comédie humaine''. Paris.
* Bhaskar, Roy (1975). ''A Realist Theory of Science''. Leeds Books.
* Courbet, Gustave (1855). ''Le Réalisme'' (Manîfestoya Pêşangeha Realîzmê). Paris.
* Cegerxwîn (1973). ''Dîwana Yekem: Prîsk û Pêt''. Çapxaneya Hawar.
* Erebê Şemo (1935). ''Şivanê Kurmanca''. Rewan (Êrîvan).
* Hobbes, Thomas (1651). ''Leviathan, or The Matter, Forme and Power of a Common-Wealth Ecclesiasticall and Civil''. London.
* Lukács, Georg (1950). ''Studies in European Realism''. Hillway Publishing.
* Machiavelli, Niccolò (1532). ''Il Principe''. Floransa.
* Morgenthau, Hans J. (1948). ''Politics Among Nations: The Struggle for Power and Peace''. Alfred A. Knopf.
* Qedrîcan (1932–1943). Çîrok û gotarên di kovara ''Hawar''ê de. Şam.
* Uzun, Mehmed (1995). ''Destpêka Edebiyata Kurdî''. Weşanên Beybûn, Enqere.
* Waltz, Kenneth N. (1979). ''Theory of International Politics''. McGraw-Hill.
* Zola, Émile (1880). ''Le Roman expérimental''. Paris.

[[Kategorî:Lîste]]
[[Kategorî:Pirtûkên sedsala 19an]]
[[Kategorî:Rastîparêzî| ]]
[[Kategorî:Wêje]]
[[Kategorî:Wêjeya sedsala 19an]]
[[Kategorî:Wêjeya sedsala 20an]]</text>
      <sha1>rchbyt1ni4pm00ahganeobvjcy50b1i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103351</id>
      <parentid>2103350</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T07:24:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ghybu</username>
        <id>9854</id>
      </contributor>
      <comment>Guhartoya [[Special:Diff/2093058|2093058]] yê [[Special:Contributions/RezanTovjin|RezanTovjin]] ([[User talk:RezanTovjin|gotûbêj]]) şûnde kir (AI)</comment>
      <origin>2103351</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1770" sha1="8tn4yyoj82h5b5pudpfzz6oioehpu6z" xml:space="preserve">'''Rastîparêzî''', an realîzm ({{bi-zimanê|en|realism}}) bizaveke wêjeyî ye.

Navê xwe ji peyva realîte ya fransî girtiye. Tê wateya rastiyê; tişta ku heye a ku derew û lihevhatî nîne. Di nîvê [[sedsala 19.|Sedsala 19an]] de li Fransayê li dijî [[romantîzm]]ê derketiye holê. Armanca wê ya mezin vegotina rasterast a jiyan û xwezayê ye. Li gor parêzvanên realîzmê vegotina rasterast bûyerên bi mirov û xwezayê re têkîldarê erk û berpirsiyariya rewşenbîr û hunermendan e. Taybetiyên realîzmê; nêrîna “huner ji bo hunerê ye” napejirîne, girîngiyê nade rabirdûyê, ji bo realîzmê jiyana hevdem girîng e û girîngiyê dide vegotina bêkêmasî û rasteqîn a jiyana hevdem û ya civakî. Li gor îmkanên heyî hunera wêjeya rastiya jiyana rojane salox dide.

=== Hinek nivîskarên ku bi vê cureyê berhem nivîsandine ev in; ===

==== Yên xerîb ====

[[Stendhal]] (1783-1842), [[Honoré de Balzac|Balzac]] (1799-1850), [[Gustave Flaubert|Flaubert]] (1821-1880), [[Theodor Fontane|Fontane]] (1819-1898), [[Theodor Storm|Storm]] (1817-1888), [[Friedrich Hebbel|Hebbel]] (1813-1863), [[Anton Çexov|Çexov]] (1860-1904), [[Lev Tolstoy|Tolstoy]] (1828-1910), [[Nîkolay Gogol|Gogol]] (1809-1852), [[Charles Dickens|Dickens]] (1812-1870), [[George Eliot|Eliot]] (1819-1880), [[George Bernard Shaw|Shaw]] (1856-1950),

==== Yên kurd ====
[[Goran]], [[Bêkes]], [[Pîremêrd]], [[Ahmet Muxtar Caf]], [[Qedrîcan]], [[Dildar]], [[Cegerxwîn]], [[Hêmin]], [[Hejarî]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Lîste]]
[[Kategorî:Pirtûkên sedsala 19an]]
[[Kategorî:Rastîparêzî| ]]
[[Kategorî:Wêje]]
[[Kategorî:Wêjeya sedsala 19an]]
[[Kategorî:Wêjeya sedsala 20an]]</text>
      <sha1>8tn4yyoj82h5b5pudpfzz6oioehpu6z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ahmet Altan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26755</id>
    <revision>
      <id>2103315</id>
      <parentid>2098288</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T00:25:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ghybu</username>
        <id>9854</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2103315</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1412" sha1="9fcbk3rvl06ni7ubz0cdng8zhe5cjpw" xml:space="preserve">{{bêçavkanî
{{Agahîdank mirov/wîkîdane}}
'''Ahmet Altan''', (jdb: 1950, Enqere), nivîskarekî bi navdar ê [[Tirkiye]]yê ye. Kurê nivîskar û parlamenterê kevn ê bi nav û deng [[Çetin Altan]] û birayê nivîskar û profesorê aborî yê zanîngeha Stenbolê [[Mehmet Altan]] e. Ahmet Altan berpirsiyarê karê nivîsaran ê rojnama [[Taraf]]ê ye.

== Berhemên wî ==

* [[Sudaki İz]] (Rêçên li avê) (roman)
* [[Gece Yarısı Şarkıları]] (Stranên nivêşevê) (ceribandin)
* [[Dört Mevsim Sonbahar]] (Çar werz payîz) (roman)
* [[Yanlızlığın Özel Tarihi]] (Dîroka taybet a tenêbûnê) (roman)
* [[Aldatmak]] (Nizmxistin) (roman)
* [[İçimizde Bir Yer]] (Cihek ji derûna me) (ceribandin)
* [[İsyan Günlerinde Aşk]] (Evîn di rojên serhildanê de) (roman)
* [[Karanlıkta Sabah Kuşları]] (Di tariyê de balindeyên berbangê) (ceribandin)
* [[Kılıç Yarası Gibi]] (Wekî birîna şûr) (roman)
* [[Kristal Denizaltı]] (Noqekeştiya krîstalî) (ceribandin)
* [[En uzun gece]] (Şeva herî dirêj) (roman)
* [[Ve kırar göğsüne bastırırken]] (Û dişkênîne singê bi pêlêkirinê) (ceribandin)
* [[Tehlikeli masallar]] (Çîrokên xeterdar) (roman)

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1950]]
[[Kategorî:Kesên ji Enqereyê]]
[[Kategorî:Mezunên Unîversîteya Stembolê]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Nivîskarên tirk]]</text>
      <sha1>9fcbk3rvl06ni7ubz0cdng8zhe5cjpw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103316</id>
      <parentid>2103315</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T00:25:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ghybu</username>
        <id>9854</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2103316</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1414" sha1="fnr26f59pjhb4quuk1bgyhp3aiojz6l" xml:space="preserve">{{bêçavkanî}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane}}
'''Ahmet Altan''', (jdb: 1950, Enqere), nivîskarekî bi navdar ê [[Tirkiye]]yê ye. Kurê nivîskar û parlamenterê kevn ê bi nav û deng [[Çetin Altan]] û birayê nivîskar û profesorê aborî yê zanîngeha Stenbolê [[Mehmet Altan]] e. Ahmet Altan berpirsiyarê karê nivîsaran ê rojnama [[Taraf]]ê ye.

== Berhemên wî ==

* [[Sudaki İz]] (Rêçên li avê) (roman)
* [[Gece Yarısı Şarkıları]] (Stranên nivêşevê) (ceribandin)
* [[Dört Mevsim Sonbahar]] (Çar werz payîz) (roman)
* [[Yanlızlığın Özel Tarihi]] (Dîroka taybet a tenêbûnê) (roman)
* [[Aldatmak]] (Nizmxistin) (roman)
* [[İçimizde Bir Yer]] (Cihek ji derûna me) (ceribandin)
* [[İsyan Günlerinde Aşk]] (Evîn di rojên serhildanê de) (roman)
* [[Karanlıkta Sabah Kuşları]] (Di tariyê de balindeyên berbangê) (ceribandin)
* [[Kılıç Yarası Gibi]] (Wekî birîna şûr) (roman)
* [[Kristal Denizaltı]] (Noqekeştiya krîstalî) (ceribandin)
* [[En uzun gece]] (Şeva herî dirêj) (roman)
* [[Ve kırar göğsüne bastırırken]] (Û dişkênîne singê bi pêlêkirinê) (ceribandin)
* [[Tehlikeli masallar]] (Çîrokên xeterdar) (roman)

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1950]]
[[Kategorî:Kesên ji Enqereyê]]
[[Kategorî:Mezunên Unîversîteya Stembolê]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Nivîskarên tirk]]</text>
      <sha1>fnr26f59pjhb4quuk1bgyhp3aiojz6l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Şirîta Xezeyê</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30307</id>
    <revision>
      <id>2103343</id>
      <parentid>2092973</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T07:14:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ghybu</username>
        <id>9854</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Guhartinên [[Special:Contributions/Wikihez|Wikihez]] ([[User talk:Wikihez|gotûbêj]]) hatine betalkirin, vegerand guhartoya dawî ya [[User:RezanTovjin|RezanTovjin]]</comment>
      <origin>2092749</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5815" sha1="dplmbyuqrkeaf9gxxlh920gej5sjehi" xml:space="preserve">[[Kategorî:Enklav û ekslav]]
[[Kategorî:Filistîn]]
[[Kategorî:Şirîta Xezeyê| ]]
{{Agahîdanka giştî}}
[[Wêne:Gz-map.gif|rast|thumb|268x268px|Nexşeya Şirîta Xezayê]]
'''Şirîta Xezayê''' (bi [[erebî]]: قطاع غزة, latînî: ''Qîta' Xezze''; bi [[îbranî]]: רצועת עזה, latînî: ''Retsu'at 'Aza''), parçeyekî teng û dirêj ê axê ye ku li qiraxa rojhilatê [[Deryaya Navîn]] cî digire. Ew ji başûr-rojava ve bi [[Misir|Misirê]] re (bi dirêjahiya 11 km) û ji rojhilat û bakur ve bi [[Îsraêl|Îsraêlê]] re (bi dirêjahiya 51 km) hevsînor e. Şirîta Xezayê ligel [[Keriya Rojava]] parçeyek ji axa herêmên [[Filistîn|filistînî]] pêk tîne.

Rûbera wê nêzîkî 365 kîlometregoşe ye, dirêjiya wê nêzîkî 41 kîlometre û firehiya wê di navbera 6 heta 12 kîlometreyan de diguhere. Şirîta Xezayê bi nifûsa xwe ya zêdetirî 2 milyon kesan, yek ji wan herêman e ku xwedî dendika nifûsê ya herî bilind e li seranserê cîhanê.

== Erdnîgarî û avhewa ==
Şirîta Xezayê li qada peravê ya Deryaya Navîn cî digire û xwedî erdekî hema hema deştî û nizm e. Qada wê bi giranî ji girên qûmê yên li peravê û axa ji bo çandiniyê pêk tê.

* '''Avhewa:''' Avhewaya Deryaya Navîn lê serdest e; havînan germ û ziwa ye, zivistanan jî nerm û bi baran e.
* '''Çavkaniyên avê:''' Çavkaniya sereke ya ava herêmê jêrzemîna avê ya peravê (aquifer) ye. Ji ber zêdebikaranînê û têkelbûna ava şor a deryayê, herêm bi pirsgirêkên giran ên kêmbûna ava paqij a vexwarinê re rûbirû ye.

== Dîrok ==
Ji ber ciyê xwe yê stratejîk ê li ser riya bazirganiyê ya di navbera parzemînên Asya û Afrîkayê de, herêma Xezayê di dirêjahiya dîrokê de navendeke girîng a bazirganî û leşkerî bûye.

=== Dema kevnar û navîn ===
Di hezarsala duyem a berî zayînê de ji aliyê Kenaniyan ve hatiye avakirin. Piştre di bin desthilata Filistiyan (Philistines), Misira Kevin, Asûrî, Babîlî, Fars, Împeratoriya Makedonî û Împeratoriya Romayê de maye. Piştî şerê Yermûkê yê sala 636an kete bin kontrola xanedanên îslamî. Di dema Seferên Xaçperestan de herêm ji aliyê xiristiyanên Ewropayê ve hat girtin, lê di sedsala 12an de ji aliyê [[Selahedînê Eyûbî]] ve hat standin û piştre kete bin desthilata Memlûkan.

=== Serdema Osmaniyan (1516–1917) ===
Di sala 1516an de Împeratoriya Osmanî herêm xiste bin desthilata xwe. Xeza wekî navendeke girîng a bazirganiyê ya girêdayî Şamê an Qudsê dihat birêvebirin. Di dema [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de, di sala 1917an de hêzên brîtanî piştî sê şerên mezin ên li dora bajêr ([[Şerê Xezayê]]), kontrola herêmê ji destê Osmaniyan derxistin.

=== Serdema Mandataya Brîtanyayê (1920–1948) ===
Piştî hilweşîna Împeratoriya Osmanî, herêm di bin sîwana [[Mandataya Brîtanyayê ya Filistînê]] de hat birêvebirin.

=== Rêveberiya Misirê (1948–1967) ===
Di Şerê Ereb û Îsraêlê yê 1948an de û piştî Peymana Agirbestê ya 1949an, sînorên îroyîn ên Şirîta Xezayê wekî xeteke agirbestê di navbera Misir û Îsraêlê de hatin diyarkirin. Ji sala 1949an heta 1967an ev herêm di bin kontrol û rêveberiya leşkerî ya Misirê de bû. Di vê heyamê de hejmareke pir mezin ji penaberên filistînî yên şerê 1948an li vê herêmê bi cih bûn.

=== Ji sala 1967an heta 2005an ===
Di Şerê Şeş Rojan ê sala 1967an de hêzên Îsraêlê kontrola herêmê girtin destê xwe. Piştî Peymanên Osloyê yên 1993an, beşek ji rêveberiya sivîl radestî [[Desthilata Neteweyî ya Filistînê]] hat kirin.

=== Ji sala 2005an heta îro ===
Di sala 2005an de Îsraêlê bi awayekî yekalî hemû wargehên sivîl û hêzên xwe yên leşkerî ji nav axa Şirîta Xezayê vekişandin. Piştî hilbijartinên 2006an û guhertinên sala 2007an, rêveberiya de facto ya herêmê kete destê tevgera Hemasê. Ji wê demê ve li ser sînorên deryayî, asmanî û deriyên bejayî ji aliyê Îsraêl û Misirê ve pênas û rêzikên ewlehiyê tên meşandin.

== Demografî û civak ==

* '''Nifûs:''' Li gorî amarên fermî yên saziyên navneteweyî, nifûsa wê zêdetirî 2 milyon kes e.
* '''Penaber:''' Nêzîkî ji sedî 70ê şêniyan penaberên tomarkirî yên sala 1948an û zarokên wan in ku di bin tomara Ajansa Alîkariyê ya Neteweyên Yekbûyî ([[UNRWA]]) de ne.
* '''Ziman û Ol:''' Zimanê fermî û yê axaftinê [[erebî]] ye. Piraniya xelkê misilmanên sunî ne; her wiha kêmîneke dîrokî ya xiristiyanên filistînî (ortodoks û latîn) jî lê dijîn.

== Dabeşkirina îdarî û bajarên sereke ==
Şirîta Xezayê ji pênc parêzgehan pêk tê: 1. '''Parêzgeha Bakurê Xezayê:''' Navendên wê Beyt Lahya û Beyt Hanûn in, kampa Cebalyayê jî lê ye. 2. '''Parêzgeha Xezayê:''' Bajarê [[Xeza|Xezayê]] (navenda herî mezin a herêmê ye). 3. '''Parêzgeha Dêr el-Beleh:''' Li beşa navîn a şirêtê ye. 4. '''Parêzgeha Xan Yûnis:''' Bajarê Xan Yûnisê duyem bajarê herî mezin ê herêmê ye. 5. '''Parêzgeha Refahê:''' Li başûrê herêmê ye û deriyê sînorî yê bi Misirê re lê cî digire.

== Aborî ==
Struktura aborî ya Şirîta Xezayê bi awayekî berbiçav bi xizmetguzarî, alîkariyên navneteweyî û çandiniyê ve girêdayî ye:

* '''Çandinî:''' Berhemên sereke zeytûn, firingî, xiyar, mîweyên tirş û gul in.
* '''Masîgirî:''' Ji ber peravê Deryaya Navîn, masîgirî yek ji jêderên kevneşopî yên debara xelkê ye.
* '''Rewşa Giştî:''' Ji ber tunebûna pîşesaziya giran û sînordarkirinên bazirganî û çûnûhatinê, rêjeya bêkariyê li herêmê pir bilind e.

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Gaza Strip}}
{{Kontrola otorîteyê}}</text>
      <sha1>dplmbyuqrkeaf9gxxlh920gej5sjehi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103344</id>
      <parentid>2103343</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T07:14:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ghybu</username>
        <id>9854</id>
      </contributor>
      <comment>Guhartoya [[Special:Diff/2092749|2092749]] yê [[Special:Contributions/RezanTovjin|RezanTovjin]] ([[User talk:RezanTovjin|gotûbêj]]) şûnde kir (IA)</comment>
      <origin>2103344</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3324" sha1="q09xtojbgznby9l9eey7ytgs9nkx0si" xml:space="preserve">{{Binêre herwiha|[[Xeze]] (bajar)}}
{{Agahîdank wargeh/wîkîdane}}
[[Wêne:Gz-map.gif|thumb|rast|250px|Şirîta Xazeyê]]
'''Şirîta Xezeyê''' ({{bi-ar|قطاع غزّة|Qite Xezza}}; {{bi-he|רצועת עזה}}) herêmek e li beravên rohilatê [[Deryaya Navîn]] navbera [[Deryaya Navîn]], Îsraêl û [[Misir]]ê de ye. Navenda wê herêmê bajarê [[Xeze]] ye.

Ewê bi [[Urduna Rojava]] ve bi [[Herêma Otonom a Filistînê]] ve girêda ye. Lê ew ji 2007an û vir ve ji hêla Hamas ve tê kontrolkirin. Der ve jî ji hêla Misir û Îsraêlê ve di bin ablûqayê de ye.

== Erdnîgarî ==
Herêma Şirîta Xezeyê bi piranî ji çol û beyaran pêk tê. Tenê 14% ji herêmê bo çandê tê bikaranîn. Dirêjiya herêmê nêzî 40 km, firehiya xwe jî nêvberê 6-14 km de diguhêre û pîvanê xwe jî dorê 360 km² ye. Dera xweya herî bilind 105 metre ji sewiyeyê deryayê bilindtir e.
Li xezeyê bêhtir li herêmê bajarên [[Xan Yûnis]], [[Deyr el-Beleh]], [[Refeh]], [[Beyt Lahiya]] û [[Cebaliya]] hene.

== Dîrok ==
Di sedsala 12an b.z. şunda filistiyan Xeze ji Misirê standin û li bajêr bûne xwedan hikûm. Di sedsala 8an b.z. şunda jî bajar dest gelek hikûmdariyan de çû hat. Geh dewletên Misir geh jî ên Mezopotamya û Sûrî lê serwerî ajotin. Îskenderê Mezin pê rapêçaneke sê mehan re bajar dest xwe xist. Li Îskender şunda jî [[Selekudan]] li bajêr hikum ajot. Di sedsala 1ê b.z. de bajar hat hilweşandin û di sedsala 1ê de ji hêla romayiyan şunda hat avakirin. Bajarê Xezeyê ji romayî û bîzansiyan şunda, pê [[Cenga Yermûk]]ê di sala 636an re, ji hêla Ereban ve hat destxwexistin.

Di sedsala 11an de ew kete destên xaçperêzên ji ewropayê de hatibûnî. Pê dorê 70ê salî dest xristiyanên ewropî de ma ve, ji hêla [[Selahedîn Eyûbî]] hat feht kirin. Ji Eyûbiyan şunda Memlûkan û Osmaniyan li hikum ajot û pê şerê cîhanî yê yekem re bi dest [[Împeratoriya Brîtanî]] ket. Ji Împeratoriya Brîtanî şunda, pê dazanîna serxwebûna Îsraêlê di sala 1948an de heta sala 1967an, [[Şerê Şeş Rojan]] Şirîta Xezeyê ji hêla Misirê ve hat kargerkirin. Di wê navberê de, di sala 1956an di [[krîza Suweyşê]] de ew demeke kete dest [[Îsraîl|Îsraêlê]]. Ji sala 1994an vir ve Misirê û Îsraêlê jê vekişiyane û ji [[Herêma Otonom a Filistînê]] re berdane. Di sala 2005an de jî Îsraêl bi temamî ji Xezeyê vekişiya. Lê ji pê re [[Hemas]] û [[Elfetîh]] boyî otorîteyê xwe bi hev qebûl kirin bidin bi hev ketin. Ji pê cengên nêvxweyên bixwûnî re, di pûşbera sala 2007an de Hemasê kontrola bajêr û herêmê helgirt. Di wan deman de Hemasê dazanîna [[Mehmûd Ebbas]]ê hikûmeta nû nas nekir û ji wê virve di bin kargeriya Hemasê de ye.

Ji dawiyê sala 2007an de êrîşên nêvbera Hemas û Îsraêlê her ku çû girantir bûn û Xeze him ji hêla Misir him jî ji hêla Îsraêlê têye dewisandin. Him Îsraêl him jî Misirê nêvbera Şirîta Xezeyê û sînorên xwe de dîwaran bilind dikeye. Di 27ê berfenbara 2008an de bajarê Xezeyê ji hêla balafirên [[F-16]] hatin bombebaran kirin û ser 300 kesî re hatin kuştin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Enklav û ekslav]]
[[Kategorî:Filistîn]]
[[Kategorî:Şirîta Xezeyê| ]]</text>
      <sha1>q09xtojbgznby9l9eey7ytgs9nkx0si</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pervin Buldan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31468</id>
    <revision>
      <id>2103282</id>
      <parentid>1913727</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T17:00:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jrcordik</username>
        <id>193399</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2103282</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3526" sha1="m6hyv9lsfyibyui6sunxq2pd5rvehyc" xml:space="preserve">{{Agahîdank xwedî meqam
| nav                = Pervin Buldan
| roja_jidayikbûnê   = {{Roja bûyînê û temen|1967|11|6|df=y}}
| cihê_jidayikbûnê   = [[HAKKARİ (TÜRKİYE)|Hakkari]]
| roja_mirinê        = 
| cihê_mirinê        = 
| netewe             = 
| partî              = HDP
| partiyên_din       = [[Partiya Civaka Demokratîk]] {{biçûk|(2007–09)}}&lt;br /&gt;[[Partiya Aştî û Demokrasiyê]] {{Biçûk|(2009–14)}}&lt;br /&gt;[[Siyasetmedarên serbixwe|Serbixwe]] {{biçûk|(Di hilbijartinên [[Hilbijartinên Tirkiyeyê yên 2007an|2007]] û [[Hilbijartinên Tirkiyeyê yên 2011an|2011]] de)}}
| hevjîn             = {{Zewac|[[Savaş Buldan]]|1987|1994|reason=died}}
| perwerde           = 
| malper             = 
| meqam              = [[Partiya Demokratîk a Gelan|Hevseroka Partiya Demokratîk a Gelan]]
| wêne               = Pervin Buldan (cropped).jpg
| hevserok           = [[Mithat Sancar]]
| berê               = [[Serpil Kemalbay]]&lt;br/&gt;[[Selahattin Demirtaş]]
| destpêka_dewrê     = {{dîrok|11|2|2018}}
| dawiya_dewrê       = {{dîrok|27|8|2023}}
| meqam1             = [[MMNT|Cîgira Serokê Meclîsê ya Meclîsa Neteweyî]]
| berê1              = [[Yurdusev Özsökmenler]]
| paşê1              = [[Mithat Sancar]]
| destpêka_dewrê1    = {{dîrok|23|11|2015}}
| dawiya_dewrê1      = {{dîrok|6|3|2018}}
| 1navê_vala1        = Serokê meclîsê
| 1navê_daneyê1      = [[İsmail Kahraman]]
| 2navê_vala1        = Tevî
| 2navê_daneyê1      = [[Ahmet Aydın]]&lt;br /&gt;[[Ayşe Nur Bahçekapılı]]&lt;bR&gt;[[Akif Hamzaçebi]]
| meqam2             = {{MMNT}}
| destpêka_dewrê2    = 22 July 2007
| herêma_hilbijartinê2 = [[Îdir]] (2007, 2011)&lt;br /&gt;[[Stembol]] (Hezîran 2015, Çiriya paşîn 2015)&lt;br /&gt;Stembol ([[2018]])
}}
'''Pervin Buldan''' ({{dîrok|6|11|1967|j=1}} li [[Hekarî (parêzgeh)|Hekarî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) [[siyasetmedar]]eke kurd e. Ew nûnera [[Meclîsa Mezin a Newengeran a Tirkiyeyê]] e û ji rêşemiya 2018an de ew hevseroka [[HDP]] û her wiha ew seroka komela [[Yakay-Der]]e . Ew komel alikariya malbatên Kurdên dike ku ji aliyê dewleta kûr hatine kuştin .

== Jiyana wê ==
Buldan li Colemêrgê mezin bû û li wir dibistan xwend. Dûvre ew di rêveberiya herêmî de xebitî. Di 19 saliya xwe de, ew bi Savaş Buldan re, ku ji karê polîtîkî bû, zewicî. Coteyar di sala 1990an de li Stenbolê ma bar kirin ku Pervin Buldan bermalî bû.

[[Savaş Buldan]] rabû ser bibe karsaziyek navdar a Kurd.

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Siyasetmedar-kurd-şitil}}

{{DEFAULTSORT:Buldan, Pervin}}
[[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an]]
[[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an]]
[[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an]]
[[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an]]
[[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 27an]]
[[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 28an]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1967]]
[[Kategorî:Kesên ji Hekariyê]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Parlamenterên jin]]
[[Kategorî:Parlamenterên Îdirê]]
[[Kategorî:Parlamenterên Wanê]]
[[Kategorî:Parlamenter (DTP)]]
[[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]]
[[Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên jin ên sedsala 21ê]]
[[Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê]]
[[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Civaka Demokratîk]]
[[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokratîk a Gelan]]
[[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Wekhevî û Demokrasiya Gelan]]
[[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]]</text>
      <sha1>m6hyv9lsfyibyui6sunxq2pd5rvehyc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103286</id>
      <parentid>2103282</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T18:40:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>Guhartoya [[Special:Diff/2103282|2103282]] yê [[Special:Contributions/Jrcordik|Jrcordik]] ([[User talk:Jrcordik|gotûbêj]]) şûnde kir</comment>
      <origin>2103286</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3525" sha1="jqz1pju0vkaf4svwt1cfb5fvpy6dw5i" xml:space="preserve">{{Agahîdank xwedî meqam
| nav                = Pervin Buldan
| roja_jidayikbûnê   = {{Roja bûyînê û temen|1967|11|6|df=y}}
| cihê_jidayikbûnê   = [[Hekarî (parêzgeh)|Hekarî]]
| roja_mirinê        = 
| cihê_mirinê        = 
| netewe             = 
| partî              = HDP
| partiyên_din       = [[Partiya Civaka Demokratîk]] {{biçûk|(2007–09)}}&lt;br /&gt;[[Partiya Aştî û Demokrasiyê]] {{Biçûk|(2009–14)}}&lt;br /&gt;[[Siyasetmedarên serbixwe|Serbixwe]] {{biçûk|(Di hilbijartinên [[Hilbijartinên Tirkiyeyê yên 2007an|2007]] û [[Hilbijartinên Tirkiyeyê yên 2011an|2011]] de)}}
| hevjîn             = {{Zewac|[[Savaş Buldan]]|1987|1994|reason=died}}
| perwerde           = 
| malper             = 
| meqam              = [[Partiya Demokratîk a Gelan|Hevseroka Partiya Demokratîk a Gelan]]
| wêne               = Pervin Buldan (cropped).jpg
| hevserok           = [[Mithat Sancar]]
| berê               = [[Serpil Kemalbay]]&lt;br/&gt;[[Selahattin Demirtaş]]
| destpêka_dewrê     = {{dîrok|11|2|2018}}
| dawiya_dewrê       = {{dîrok|27|8|2023}}
| meqam1             = [[MMNT|Cîgira Serokê Meclîsê ya Meclîsa Neteweyî]]
| berê1              = [[Yurdusev Özsökmenler]]
| paşê1              = [[Mithat Sancar]]
| destpêka_dewrê1    = {{dîrok|23|11|2015}}
| dawiya_dewrê1      = {{dîrok|6|3|2018}}
| 1navê_vala1        = Serokê meclîsê
| 1navê_daneyê1      = [[İsmail Kahraman]]
| 2navê_vala1        = Tevî
| 2navê_daneyê1      = [[Ahmet Aydın]]&lt;br /&gt;[[Ayşe Nur Bahçekapılı]]&lt;bR&gt;[[Akif Hamzaçebi]]
| meqam2             = {{MMNT}}
| destpêka_dewrê2    = 22 July 2007
| herêma_hilbijartinê2 = [[Îdir]] (2007, 2011)&lt;br /&gt;[[Stembol]] (Hezîran 2015, Çiriya paşîn 2015)&lt;br /&gt;Stembol ([[2018]])
}}
'''Pervin Buldan''' ({{dîrok|6|11|1967|j=1}} li [[Hekarî (parêzgeh)|Hekarî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) [[siyasetmedar]]eke kurd e. Ew nûnera [[Meclîsa Mezin a Newengeran a Tirkiyeyê]] e û ji rêşemiya 2018an de ew hevseroka [[HDP]] û her wiha ew seroka komela [[Yakay-Der]]e . Ew komel alikariya malbatên Kurdên dike ku ji aliyê dewleta kûr hatine kuştin .

== Jiyana wê ==
Buldan li Colemêrgê mezin bû û li wir dibistan xwend. Dûvre ew di rêveberiya herêmî de xebitî. Di 19 saliya xwe de, ew bi Savaş Buldan re, ku ji karê polîtîkî bû, zewicî. Coteyar di sala 1990an de li Stenbolê ma bar kirin ku Pervin Buldan bermalî bû.

[[Savaş Buldan]] rabû ser bibe karsaziyek navdar a Kurd.

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Siyasetmedar-kurd-şitil}}

{{DEFAULTSORT:Buldan, Pervin}}
[[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 23an]]
[[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 24an]]
[[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 25an]]
[[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 26an]]
[[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 27an]]
[[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 28an]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1967]]
[[Kategorî:Kesên ji Hekariyê]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Parlamenterên jin]]
[[Kategorî:Parlamenterên Îdirê]]
[[Kategorî:Parlamenterên Wanê]]
[[Kategorî:Parlamenter (DTP)]]
[[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]]
[[Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên jin ên sedsala 21ê]]
[[Kategorî:Siyasetmedarên kurd ên Bakurê Kurdistanê]]
[[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Civaka Demokratîk]]
[[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokratîk a Gelan]]
[[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Wekhevî û Demokrasiya Gelan]]
[[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]]</text>
      <sha1>jqz1pju0vkaf4svwt1cfb5fvpy6dw5i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mihemed Ewraz</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35720</id>
    <revision>
      <id>2103355</id>
      <parentid>1834128</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T07:34:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ghybu</username>
        <id>9854</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Guhartoya [[Special:Diff/1811973|1811973]] yê [[Special:Contributions/Lustigermutiger21|Lustigermutiger21]] ([[User talk:Lustigermutiger21|gotûbêj]]) şûnde kir</comment>
      <origin>2103355</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="453" sha1="riv3yd6sn7ul9zlv6fsgja41t8i8h7d" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=adar 2024}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
}}
'''Mihemed Ewraz''' (jdb. [[1969]] li [[Îran]]ê - m. [[6ê îlonê|6ê îlona]] 2003, [[Îslamabad]], [[Pakistan]]ê) çiyagerê Iran bû&lt;ref&gt;https://www.instagram.com/p/CCqa6ZzJ0xS/&lt;/ref&gt;.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Çiyavanên kurd]]
[[Kategorî:Çiyayê Agirî]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1969]]
[[Kategorî:Kesên sedsala 20an]]
[[Kategorî:Mirin 2003]]</text>
      <sha1>riv3yd6sn7ul9zlv6fsgja41t8i8h7d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103356</id>
      <parentid>2103355</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T07:47:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2103356</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="453" sha1="81mal66gk6ejkxb1vqt9h22qn33g7ed" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=adar 2024}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
}}
'''Mihemed Ewraz''' (jdb. [[1969]] li [[Îran]]ê - m. [[6ê îlonê|6ê îlona]] 2003, [[Îslamabad]], [[Pakistan]]ê) çiyagerê kurf bû&lt;ref&gt;https://www.instagram.com/p/CCqa6ZzJ0xS/&lt;/ref&gt;.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Çiyavanên kurd]]
[[Kategorî:Çiyayê Agirî]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1969]]
[[Kategorî:Kesên sedsala 20an]]
[[Kategorî:Mirin 2003]]</text>
      <sha1>81mal66gk6ejkxb1vqt9h22qn33g7ed</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Çilaxa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45716</id>
    <revision>
      <id>2103260</id>
      <parentid>2103238</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T13:47:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2103260</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26929" sha1="tbx9gtemokwivhsg8p1bon20bgdjl0q" xml:space="preserve">{{Paqij bike|tarîx=gulan 2026}}
{{Xebat}}
{{Agahîdank bajar
| nav                = Çilaxa
| navê_fermî         = {{ziman|ar|الجوادية}} ''al-Jawadiya''
| nexşeya_cihan      = Sûrî
| koordînat          = {{Koord|36|59|10|N|41|49|17|E|display=inline, title}}
| welat              = [[Rojavayê Kurdistanê]]
| dûgel              = [[Sûrî]]
| parêzgeh           = [[Hesîçe (parêzgeh)|Hesîçe]]
| navçe              = [[Dêrika Hemko]]
| nahiye             = Çilaxa
| gelhe              = 
| gelhe_sal          = 
| rûerd              = 
| bilindayî          = 415
| nexşeSer           = Jawadiyah nahiyah.svg
| nexşeSer_firehî    = 180px
| nexşeSer_sernav    = Nexşeya parêzgeha Hesîçê:&lt;br/&gt;{{legend2|#ece83a|border=1px solid #aaa|Nahiyeya Çilaxa}}{{pad}}{{legend2|#79c144|border=1px solid #aaa|Nahiyeyên din}}
| wêneSer            = 
| wêneSer_sernav     = 
| malper             = 
}}
'''Çilaxa''', anku '''Çilaẍa''' (bi inglîzî: ''Chilagha'', bi [[erebî]] navê wê kirine ''al-Jawadiya'')&lt;ref&gt;Q.Ş. ''Ta bi navê keviran guhertin!'', 11.01.2010 Mediakurd.com&lt;/ref&gt;, gundekî ser [[Dêrika Hemko]] ya [[Hesîçe]]yê ye.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;https://www.facebook.com/profile.php?id=100060418166738&lt;/ref&gt;

== Devera Aliya — Keçelê Êlê ==

=== Herêma Aliyan ===

==== Keçelê Elê / Keçelê Elî ====
Ev herêm di navbera van cihan de ye:
* [[Çemê Girê Dêra]]
* [[Çemê Cerihê]]
* [[Çiyayê Şingalê]]
* [[Çiyayê Bagokê]]

Devera Aliya deştên xwe yên berhemdar û pêl-pêl hene. Ew bi nermî ber bi başûr ve diçin û wek ku xwe li hembêza deştên Şingalê dikin. Ew herêm bi av, çem, kaniyan, çîmen û çêrgehên xwe têr e. Eşîr hene ku zivistanê di deştan de dimînin, û havînê ber bi çiyan ve diçin. Ew bi pez û dewarên xwe re di navbera deşt û çiyayan de her tim di hereketê de ne. Di nav gelî û çiyayan de diçînin, diçêrînin û jiyana xwe dimeşînin; jiyaneke domdar ku ne astengiyek wê rawestîne û ne jî tiştekî biçûk aramiya wê xera bike.

[[Deşta Aliya]] cihê mêran bû; mêran ku di nav sînga wê de geriyan û dengê rojên xwe li wir hiştin. Ew deng heta niha jî di guhên me de vedeng dide.

Lê deştên Aliya wek berfa çiyayê çilî ne: hêdî-hêdî dihelin, hêz û giraniya xwe winda dikin. Aliya jî dihele; rûbera wê kêm bûye, qada wê têkçûye û ew wek dayikek birîndar şev da razayî, sibehê li ser qelekî xwînîn û kûr hişyar bû; qelekek ku sînga wê çirî, wê ji guhdariya dengê zarokên xwe bêpar kir.

Aliya ji bakur heta başûr li ser peyva [[Serxetê]] û [[Binxetê]] hate perçekirin.

== Gundê Çil Axa ==
Çil Axa gundekî kevn e; cih û warê dêrîn e li ser çemekê ku tîna jiyanê vedimirîne. Ew bûye girêdanek di navbera [[Nisêbîn]] û [[Mûsil]]ê, her wiha di navbera [[Cizîr]] û [[Şingal]]ê de.

[[Ebû Senâ Şihabedîn Mahmûd Efendî Elalûsî]], muftiyê Bexdayê, dema ji Stembolê vedigere Bexdayê, di pirtûka xwe ''Neşwetü’l-müdâm fî’l-ʿawde ilâ Medîneti’s-selâm'' de, li rûpela 92, sala 1853, dema ji Nisêbînê tê û piştî ku ji gundê [[Dugirê]] bi şevbûnê derdikeve, wisa dibêje:

“Em ber bi rastê ve çûn, li ser rêya Cizîra Hesenê kurê ʿUmer, ji ber ku ew rê hêsantir û nêzîktir bû ji rêya Mûsil ber bi Mûsilê ve. Tê gotin ev rêya ku me girt, rêya kevn a ber bi Bexdayê ve bû, lê ji ber pirbûna ereban û fesadê, rêwîyên wê kêm bûbûn. Em her tim di rê de bûn, û di saeta heftan de hatin '''Çilxa / Çilğa''', li wir em daketin. Navê wê bi ‘cîmê ecemî’ û ‘lâmê şedîd’ tê gotin. Ew gund nêzî nod malan tê de hene, û piraniya xelkê wê misilman in, elḥemdulillah. Avê çemê wê hene, hewayê wê jî xweş e.”

== Keçelê Êlê / Keçelê Elî ==
Keçelê Êlê qurbaniyê helwesta xwe bi [[Bedirxan Beg]] re bû. Bi îşareta dewletê, li dijî wî xiyanet û xapînokî hate amadekirin.

* Cih: Devera Aliya
* Dem: Nîvê yekem ê sedsala nozdehan
* Di demê de: Serdema mîratiya Bedirxan Begê Mîrê Botan, salên 1819–1848
* Di heman serdemê de: Xelf Axa yê Xerzî-Zoqî li Sinceqê, salên 1802–1850

Ew kesek bû ku bi mêran wek [[Çolo]], [[Emûka]], [[Elî Keçel]], [[Elîkê Hesen]], [[Usivê Aslo]], [[Umer Axayê Dîwanî]], [[Neo Gergî]], [[Enzî Silo]], [[Eliyê Bazo]], [[Eco]] û hwd hemdem bû.

Demeke dirêj derbas bû heta ku min dest bi vekirina toza demê kir û li şopa kesayetiyekê ketim ku berê min ew wek kesayetekî xeyalî dihesiband. Dema ku min ji devê kal û pîran dibihîst:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Çi Elî Keçel, çi Keçel Elî ===

Ji ber nebûna nivîskar an belgeyekî destgihayî, li ber min tenê kaniyên pîr û kalên bawerîdar mabûn. Ew jî, bi xwe, piştî belge û nivîsan, dikarin ji çavkaniyên lêkolîna dîrokî bên hesabkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ez dibêjim belkî min rastiya tevahî negihîştiye. Belkî hin valahî û kêmasiyên bêqest hene. Lê ev e ya ku ez gihîştimê. Piraniya wan rûspiyên ku min ji wan bihîst, êdî koçî axretê kirine.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Li ser [[Keçel]] — eşîra wî, cihê wî û jiyana wî — hemû şahid li ser vê rastiyê li hev kirin: kesek hebû ku li Çil Axa rûniştibû, li Aliya jiyabû, û dawiyeke trajîk hebû. Lê li ser eşîra wî, rûspî li hev nekirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hin kesan ew girê da: [[Bûtika]] — [[Qulig û Şimxalka]] — [[Bêdiya]] — [[Hesina]]; Mala Keçel, [[Ebdulḥemîd Bavê Ciwan]], neviyê Îsa, birayê Keçelê Elî, got:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

“Eşîra me [[mihelmiya]] ye. Xalên me malbata [[Dendah]] in li gundê [[Şêbaniya Nayif]]. Ew ji eşîra [[gergeriye]] (gergerya) ne.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Hebûna eşîra gergeriye li herêmê ==
[[Pierre Rondot]] di pirtûka xwe &quot;Eşîrên Kurd li Sûriyê&quot;, rûpela 28, de dibêje:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

“Eşîra gergeriye di sedsala hejdehan de di navbera Cizîra Botan û Şingalê de bi cih bûbû. Ew di konan de dijiyan û bi eşîra [[çîtan]] re têkiliyên xizmetî û zewacî hebûn.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

Çîtan li vir bi wateya [[aşîta]] tê fêmkirin.

Ji van têkiliyên xizmetî û zewacî hin mînak hene:

=== Bi eşîra Kasika re ===
Mamoste Memo Yûsif ji gundê [[Sîha]] dibêje:
* Rebîa Ehmed Yûsif bi Seʿdûn Axa Gergirî re zewicî bû û ew dayika Muhsin Sedûn bû.
* Letîfe Ehmed Yûsif bi Celûd Axa Gergiriya re zewicî bû.

=== Bi eşîra Hacî Silêmana re ===
Elî Saleh ji gundê [[Tilşeʿîr]] dibêje:

Xedîce, keça Hacî Hemze Axa bin Hesen Umer, bi Huseyn Gergirî re zewicî bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Bi eşîra Cewdika re ===
Selah Cacan ji gundê [[Tilcîhan]] dibêje:

Emşe Melek ji gundê [[Gutba]] bi Silêman Ehmed Sedûn Axa re zewicî bû û bû dayika Celûd Axa.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Bi eşîra Abasa re ===
[[Remo Elo]] ji gundê [[Kehnî Kerka Abasa]] dibêje:

Xanê, keça [[Çolo Axa]], bi Nûh Gergirî / Neo Gergirî re zewicî bû. Neo li [[destê Şemeriyan]] hate kuştin. Xanê, ku ducanî bû, vegeriya mala bavê xwe. Kurê wê Sedûn li mala bapîrê xwe Çolo ji dayik bû. Ew li wir mezin bû heta şanzdeh salî, paşê bi daxwaza eşîrê vegeriya cem malbata bavê xwe û tola bavê xwe hilgirt.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Li başûrê gundê [[Beyandûr]] gelekek piçûk heye ku rêya gundê [[Girê Siwêr]] ji ser wê derbas dibe. Navê wê gelekê [[Girkê Gergerya]] ye. Ev nav nîşan dide ku eşîra Gergeriye rojekê li wir cih girtibû. Dema meriv ji wê derbas dibe, wek dengê evîna Neʿo Gergirî û Mencolî ji nav wê gelekê vedigere.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Peyva “Axa” ==
Peyva &quot;Axa&quot; di serdema Osmaniyan de bi wateya “serdar, xwediyê gund, serokê eşîr an serokê komekê” dihat bikaranîn. Dewletê ew nav dida kesekî ku gundek an erdek ji bo xizmetên wî pê re dihate dayîn. Ew maf dikaribû ji bav ber bi kur ve derbas bibe, heta ku ew kes di itaeta dewletê de bimîne.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Divê ferq were kirin di navbera ''menḥ / dayîna erdê'' û ''tapu / tomarkirina fermî'' de. ''Menḥ'' kevn e. ''Tapu'' û ''tomarkirin'' di dawiya dewleta Osmanî de derket. Dewletê gundek dida karmendekî, leşkerekî, kesekî an waqfekê. Paşê kesê ku gund wergirtibû, bêyî ku rêveberiyê sûd jê bibîne, ew menḥ difirot kesekî din. Heta ku [[Midhat Paşa]] sala 1858 biryar da ku gund û erd bên tomar kirin, ango tapu bên kirin, li hember pereyekî kêm ku derbasî xezîneya dewletê bibe.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Axabûn ===

# Dewlet kesekî ji derveyî herêmê tîne, bêyî ku ji kîjan eşîrê ye; gundek an çend gundan dide wî li hember xizmetên wî. Ew dibe wekî wekîlê dewletê û dikare li ser dayîn an standina gundan desthilatdar be.
# Kesekî ku herêm pê bawer dike, dewlet wî piştrast dike ji bo aramî û ewlehiya herêmê.
# Kesekî ku bi hêza xwe xwe ferz dike, dewlet wî ji bo parastina aramiyê qebûl dike, heta ku ew di itaeta wê de bimîne.

Dewlet carinan çav li ser zêdegaviyên axa digirt, heta ku ew ewlehiya dewletê nexera bike. Lê dema axa xurt dibû û dixwest serhildanê bike, dewlet derfetê digeriya ku dijberekî ji nav malbata wî an ji nav herêmê derxîne. Ev li gor rêbaza “perçe bike û hukum bike” bû. Carinan jî bi belavkirina sedemên siyasî, exlaqî an olî yên veşartî, herêm li dijî wî dihat bilindkirin. An jî şandina kampanyayeke leşkerî ya “terbiyeyê” bû ku li ser destê efserê mezin dihat meşandin û kesên herêmê jî tê de beşdar dibûn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Keçelê Êlê û Mîrê Botan ==
Bedirxan Beg, Mîrê Botan, ji eywana meclîsa xwe li [[Birca Belek]], ku li ser [[Ava Mezin]] / [[Çemê Botan]] (Dîcle) xwe dide, mêrek dît ku li ser dest û çokan diçû ber bi pira darîn ve, ku bi şeql û benan hatiye girêdan û herdu aliyên çemê girê dida hev. Ew mêr ber bi paytexta Botanê [[Baqirdê]] / [[Cizîra Botan]] ve diçû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Mîr got: “Wî bînin cem min.”

Mêr hat ber destê Mîr. Mîr pirsî:

“Tu ji kîjan eşîrê yî?”

Wî got: “Ez ji eşîra Mihelmiya me.”

Tê gotin Mîr kenî. Keçelê Elî ev ken wek biçûkxistin fêm kir. Ew bi dizî ji meclîsê derket, li hespê siwar bû û dest bi çûn û vegerê li ser pirê kir; carî tê, carî diçe, bi dengê bilind, da ku bala Mîrê Botan bikişîne.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Mîr hay jê bû û got:

“Ev kî ye?”

Ew wî nas dikir, ji ber ku cihê wî di meclîsê de vala bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Gotin: “Keçelê Elî ye, Mîrê min.”

Mîr bi lez gazî wî kir, ji tirsa ku benên pirê bi wî re bibirin. Paşê jê re got:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Çima te ev kir?

Keçelê Elî bersiv da:

Ez dizanim, di nav êlê de hem rovî hene hem şêr hene.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Li ser vê bûyerê du gotin hene:
* Hin dibêjin ev bûyer berî tayînkirina wî li Çil Axa bû; wî ji ber xizmeta xwe li qesra Botanê navdar bû û paşê Mîr wî li Çil Axa tayîn kir.
* Hinên din dibêjin ew berî vê jî li Çil Axa bû, di xizmeta Mîrê Botan de bû, û Mîr ji zîrekiya wî kêfxweş bû û ew li wir piştrast kir.

== Kesayetiya Keçelê Êlê ==
Birayên wî ev bûn: Îsa, Delê / Delî, Faris, Beko û Temo.

Eşîra wî, li gor gotina neviyên wî: Mihelmiya bû. Cihê wî yê navendî Çil Axa bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Keçelê Elî, an Elî Keçel, li cem Mîrê Botan dixebitî. Ji ber zîrekiya xwe, helwestên xwe û mêrxasiyê, Bedirxan Beg bala xwe da wî. Ew hêviyên Mîr vala nekirin. Dema ku Mîr ew ji bo rêvebirina herêma xwe erkdar kir, ew bû xwedî nav û rûmet. Hêza xwe li ser qada mezin ji '''Deşta Çil Axa''' dirêj kir. Gundê Çil Axa kir navenda xwe. Qedera xwe bi qedera Mîrê Botan ve girê da û bi dilsozî li kêleka wî ma.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Di şerê dewletê li dijî Botanê de, Keçelê Elî li kêleka Bedirxan Beg sekinî. Bi hebûna wî, herêm aram bû, ewlehî û nîzam belav bû, û tevgera [[kerwanên bazirganiyê]] geş bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ew ji bo mîratiyê [[paç]], [[bac]], [[qamçûr]] û [[bacên derbasbûnê]] ji bazirgan û kerwanên ku li ser rêya Mûsil — Nisêbînê derbas dibûn, distand. Bedirxan Beg jê re soz dabû ku qada desthilatdariya wî berfireh bike.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Keçelê Elî bû asteng li ber Xelf Axa ku dixwest destê xwe li ser herêma Çil Axa dirêj bike. Keçelê Elî ji ber vê helwestê yek ji kurên xwe jî winda kir.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Axdariya wî nêzî bîst salan dom kir. Lê piştî dawîhatina Mîratiya Botanê, piştgirê wî yê herî xurt ji destê wî derket. Ji tirsa ku nav û rûmeta wî mezin bibe, bi plangeriya dewletê li wî xiyanet hat kirin. Hin kes li hev hatin: hin ji bo gund û milk, hin ji bo pez û zêr.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Paşê, yên ku pez û zêr stendin, parê şêr ji gundan jî girtin. Lê tê xuya kirin ku pir ji wan ne xwedî şiyana parastina wan gundên xemgîn û bêçare bûn. Wekî gundan bi xwe gotibin:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

“Madam me ji destê wan stand, lê ji me re xweş nebû, bila ji yê din re xweş be; kî dibe, bila bibe.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Wek mînak tê gotin: dema dewlet di dema nû de erdên wan li gorî sînorkirina xwedîtiya çandiniyê stand, hin ji wan gotin:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

“Bila ji cihûyan re be, lê ne ji cotkarên me re.”

== Xiyanet û qirkirin ==
Keçelê Elî bersiva vexwendinekê da. Birayê wî Îsa, dema ku ji jina erebekê gotineke bi remz bihîst, dijî çûyînê derket.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ebas Mihemed Ebas Yûsif, ji nesla Îsa birayê Keçelê Elî, ji gundê [[Farqîn]]ê, ji bavê xwe Mihemed veguherand:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Mêrekî ereb ji planê xiyanetê haydar bû. Wî jina xwe bi behaneya komkirina dar û hîzê şand ser rêya ku Mala Keçel tê re derbas bibû, da ku wan ji xerabiyê hişyar bike. Wî jê re got:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

“Bi vê remzê bi wan re biaxive; eger bi erebî fêm nekirin, bi kurdî ji wan re rave bike.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Gotina remzî ev bû:

&quot;Hewasê xwe bigirin, qassab li ber we ne; berxên qelew û qassabên dilxweş.&quot;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Îsa di konê Sehîd de rawesta û got:

“Em sê bira diçin; bila sê bira biçin û sê bira bimînin.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Lê Keçelê Elî israr kir ku hemû bi hev re biçin.

Wan bi germî pêşwazî lê kirin û ew birin cihê taybet. Dema ku rûniştin, hemû hatin tasfiyekirin. Kevirên Aliya şahid bûn ku ew ji paş ve hatin serjêkirin. Îsa bi wehşet hate kuştin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Paşê komên qetilkar ber bi xaniyên Mala Keçel ve çûn. Zarok, jin, heta jinên ducanî jî qetil kirin. Tenê kêmasî ji wan xelas bûn:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

* Zarokên ku hin malan veşartin.
* Zarokek heft salî ku mêrek ew li hespê siwar kir û jê re got: “Biçe dûr, raweste neke heta êvarê. Malbata te kuştin; te jî wek wan dikuĵin. Biçe dûr... dûr.” Ew zarok ket konê bedewiyan. Jineke ereb çîroka wî zanî, lê ev raz veşart. Wî cem wan ma heta ku li gundê '''Um ʿIẓam al-Ḥacim''', başûrê Til Koçerê, bicih bû.
* Jina Îsa, birayê Keçelê Elî, tevî zarokên xwe, ji eşîra Gergeriye bû. Ew xwişka [[Şelal Nayif Dendah]] ji gundê Şêbaniya Nayif bû. Ew di wê demê de li serdana malbata xwe bû û ji ber vê xelas bû.

Bûyer hate veşartin û her kes bi qetilê hate tirsandin. Serdarên herêmê xemgîn bûn û li ser vê qirkirinê dilşikestî bûn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Kesek bi navê [[Îbo Memû]] beşdarî nexwest û ji bo xilasbûna xwe revî ber bi [[Bagok]]ê ve.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Tê gotin [[Elîyê Bazo]], serokê eşîra [[Şêx Bizna]], Bavê Kehrê, Şêrê Aliya, axayê gundê [[Xuşêniyê]], di wê civînê de amade bû. Dema ku dît çi li Mala Keçel hat, sond xwar ku tu agahî ji planê wî tune bû. Wî roja jidayikbûna xwe nifir kir û got:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

“Xwezî ez nehatibama dinyayê û min ev nedîtibûya. Ez ne mêr im, ji ber ku min tiştek ji bo wan nekir. Xwezî ez bi wan re hatibûma kuştin û nejiyama.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Wî li ser xwe qedexe kir ku êdî li ser axa Aliya bimîne. Gundê xwe Xuşêniyê hişt û ji Aliya wenda bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ebdulḥemîd Mihemed ʿEbbas Yûsif Îsa ji nesla Îsa dibêje: sala 2002 li gundê [[Um Iẓamulhacim]], başûrê [[Tilkoçer]]ê, Şêx Ḥemîdî Deham di dema naskirina Feysel Remthan Keçelê Elî bi Mala Keçel re, xemgîniya xwe ji bo trajediya Mala Keçel anî ziman.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Piştî Keçelê Elî ==
* Malbatek tevahî ji Aliya wenda bû.
* Endamên wê ji hev qut bûn û li dûr ve belav bûn.
* Nexşeya Aliya kêm bû û guherî.
* Eşîr û malbatên hin wenda bûn, hinên din derketin.
* Li gundê [[Zexîrê]] / [[Dêmir Qapo]], sala 1937, dema fransiyan gund rast kirin, ew bûyer wek temamkirina şikestina Aliya hate dîtin.

== Gotinên rûspiyan li ser Keçelê Elî ==
Ji bo ronahîkirina kesayetiyekê ku ji bo gelek kesan wek xeyalî xuya dikir, li vir hin gotinên rûspiyan hatine hilbijartin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Remo Elo — Kehnî Kerka Abasa ===
Wî got:

Mêrekî bin nav û deng bû.

“Ew mêrek şerefî bû, li ser qada mezin ji Aliya xwedî hêz û bandor bû. Ew mêrê Mîrê Botan li Çil Axa û gundên wê bû. Cih û xirabeyek hê jî navê wî digire. Ew li ser Çemê Deĥlê, bakurê gundê Zexîrê / Dêmir Qapo, li hember Kîrkê Zixura ye; gund bi erdê re hate yek kirin.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Zanyar / Mihemed Eşref El-Huseynî — Xuşêniyê ===
“Ew li Aliya axayek bêhempa bû. Mêrek dilsoz ji Mîrê Botan re bû. Bandora wî li ser qada mezin ji Deşta Çil Axa dirêj bû. Ew bacê li ser kerwanên bazirganiyê yên ku di nav qada wî re derbas dibûn, ferz dikir.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Feysel Îsmaʿîl — Kirho ===
“Keçelê Elî ji mêranê Mîrê Botan bû. Ew ji aliyê Mîr ve li herêma Çil Axa ji bo bac û xercan erkdar bû. Li Aliya navdar bû. Ji tirsa ku ew serokatiya herêmê bigire, xapînokiyek li dijî wî hate çêkirin. Hin kes ji bo gund û milk, hinên din ji bo pez û zêr li hev hatin. Ew dewlemend bû, pezên wî pir bûn û zêrên wî hene bûn. Malbata wî hate tasfiyekirin. Kesek bi navê Îbo Meʿmû neçarî beşdarî nekir; malê wî talan kirin û firotin, wî jî revî Bagokê.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Birahîm Mihemed — Xuşêniyê ===
Wî bi hesret nefesek kûr kişand û got:

“Ew mêr bû. Her kes hesabê xwe ji wî dikir. Çil Axa û derdora wê di bin destê wî de bû. Bi xapînokî li wî xiyanet kirin. Di rê de birayê wî got: ‘Ez aram nîme, çêtir e em neçin.’ Yekî bersiv da: ‘Tu ji tiştekî bêwate ditirsî. Çend saetan e, em bi hev re vedigerin.’ Lê ew di konê Sehîd de dereng ma.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Dema ku wan li ser Mala Keçel dest bi qirkirinê kir, komek çû ser mala seyîd. Her çend Sehîd li ber wan rawesta, benên konê vekir û kon xist erdê da ku wan rawestîne, lê wan guh nedan.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Keska xwe li bêşiya wan verîşand.

Yanî wê lingê xwe yê kesk ji serê xwe avêt erdê. Li cem Kurdan di rewşên wisa de, dema sehîdek pêçê xwe davêje erdê, her tişt ji ber rêz û hurmeta Ehlê Beyt û cihê sehîd rawestîbû. Lê wan ew jî bi şêweyekî hovane kuştin, her çend Sehîd lava dikir û digot: ‘Hûn çi sûdê jê digirin?’&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Paşê Sehîd li yê herî qelew û tund ji wan nifir kir û got:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Lawo, bavê te geda bû, te nexwe; hûn bi xwe jî şah nebin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Bi Xwedê, qatil belengaz jiya; paşê kurê wî, neviyê wî, û heta niha jî neviyê wî belengaz ma.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Dema ku qatilê Keçelê Elî zêde serkeft, Xelf Axa gazî wî kir û ew jê xilas kir.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Lê Elî Saleh ji [[Tilşeîr]], [[Celûd Mihemed Xelîl Ehmi] ji [[Beyandûr]] û hinên din gotin:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

“Qatilê Keçelê Elî bi fermana jina Xelf Axa hate kuştin, ji ber ku ew Hesen Axa, kurê Xelf Axa û muxtarê gundê Girê Biya, kuştibû. Ew kuştin bi fermana birayê wî Yûsif Axa, kurê Xelf Axa û muxtarê Eznawirê, ji bo axatiyê bû. Her çend rûspiyan navber kirin, lê dayika wî lêborîn nekir.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Sebrî Evdullah — Xirbê Cihwa ===
Wî got:

Berdevkê Mîrê Botan bû.

“Ew ji ber mêrxasî û zîrekiya xwe di xizmeta Mîrê Botan de bû. Mîr ew hilbijart ku li herêma Çil Axa û gundên wê wekîlê wî be. Ew û Mîr bi hev re rojên dirêj derbas dikirin. Piştî ku Mîrê Botan hate şikandin, wan Mala Keçel tasfiyekirin.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Hacî Ehmed Îsa — Beyandûr ===
Wî ku xezîneyeke agahiyan bû, got:

“Keçelê Elî li gundê Çil Axa dimîniya. Li ser herêma Çil Axa bandor hebû û hevalbendê Mîrê Botan bû. Ew bacê derbasbûnê ji kerwanên bazirganiyê yên ku li ser rêya kevn a di navbera Nisêbînê û Mûsilê de derbas dibûn, distand.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Xelf Axa li Sinceqê, li gundê Eznawirê dimîniya û dixwest bandora xwe li ser Aliya dirêj bike. Paşê ku destê xwe li Sinceqê kir, li ber Keçelê Elî diqewimî û ew li dijî wî rawestîbû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Keçelê Elî yek ji kurên xwe li destê mêranên Xelf Axa winda kir. Paşê agahiyên Xelf Axa dişopandin heta ku bihîstin Yûsif, kurê Xelf Axa, li derdora gundê Gir Bikêlê ye. Şevê bi ser ketin, lê bi şaşî Silêman, kurê Elî Keçel — kurê muxtarê gundê Til Şeʿîr — hate kuştin, û kurê Xelf Axa xelas bû, ji ber ku herdu li kêleka hev razabûn.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Têbînî: Muxtarê Til Şeʿîr jî navê Elê Keçel / Elî Keçel hilgirtiye û ji eşîra Hacî Silêmana bû. Ev bûyer ji aliyê Elî Saleh Ehmed ji Til Şeʿîr û Celûd Mihemed Xelîl ji Beyandûr ve jî hate piştrastkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Şiyar Liyanî — Dêrûna Axê ===
“Bandora Keçelê Elî li ser gelek gundan li herêma Çil Axa dirêj bû: Til ʿElo, Silêman Sarî, Xirab Baçar, Gelaʿa. Ew hevalbendê Mîrê Botan bû. Di bûyerekê de malbata wî wenda bû. Dema ku talan û xêrhatin hate parvekirin, di nav wan de nakokî derket. Piştî wê bûyerê, herêma Aliya piçûk û bêhêz bû.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Gundê Gelaʿa di nexşeyekê de hatiye qeydkirin ku endazyarekî Alman sala 1914 dema diyarkirina rêya hesin çêkiribû. Navê wê li wir [[Kelha Rimêlê]] hatiye nivîsîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Ebas Yûsif Hema — Ĥilwa ===
“Xelf Axa li Sinceqê bû û Keçelê Elî li Çil Axa, herêma Aliya. Bandora wî li Aliya heta sînorên Şingalê dirêj bû û hêza xwe ji Mîrê Botan digirt. Dema ku Xelf Axa hin rûspiyên Aliya kişand aliyê xwe û xwest destê xwe li ser Çil Axa dirêj bike, Keçelê Elî wî vedigerand. Jiyana wî bi şêweyekî trajîk bi dawî hat, piştî dawîhatina Bedirxan Beg.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Celûd Mihemed Xelîl — Beyandûr ===
“Keçelê Elî ji baştirîn mêranê Aliya bû. Berdevkê Mîrê Botan bû. Ji kesên ku Bedirxan Beg pê bawer bû. Piştî Mîrê Botan, Mala Keçel hate tasfiyekirin. Tu kes wan nenegirt. Elîyê Bazo, serokê eşîra Şêx Bizna û muxtarê gundê Xuşêniyê, bi wê awayê ku Mala Keçel hate kuştin, gelek xemgîn bû. Ew di wê civînê de amade bû. Xwe şermezar kir û got ka çima min tiştek ji bo wan nekir. Wî li ser xwe qedexe kir ku li axa Aliya bimîne û wenda bû. Ji wan kesek nema. Hin ji wan di nav eşîran de veşartin.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Gotina ʿEbdulḥemîd bin Mihemed bin ʿEbbas bin Yûsif bin Îsa ==
Ev ʿEbdulḥemîd ji nesla Îsa ye, û Îsa birayê Keçelê Elî bû. Ew ji eşîra '''Mihelmiya''' ye, li '''Farqînê''', li Sinceqa Xelf Axayê Xerzî, başûrê rojavayê gundê '''Xizna''', ji dayik bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ew dibêje:

“Demeke pir dirêj derbas bûye, zêdetirî sed û pêncî sal. Lê birîn hê jî nexweş bûye. Wan bi qest rastî veşartin. Tenê kêmasî ji bûyerê xelas bûn û ji tirsa şopandinê dûr belav bûn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Em rastiya bûyerê nizanîn heta ku bavê min Mihemed çû herêmê û ji xelkê, bi taybetî ji seyîdan ku xemgîniya xwe nîşan dan, guhdarî kir.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Keçelê Elî nêzî bîst salan axatî kir. Gelek caran ew û birayên xwe Mîrê Botan li paytexta xwe Çil Axa pêşwazî dikirin, bi '''şal û şapikê Botanî''' xemilandî.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ew vexwendinek qebûl kir. Birayê wî Îsa dijî çûyînê derket. Lê Keçelê Elî israr kir û got:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

‘Eger wan xerabiyek ji me re dixwest, cil û şalên me yek in û em hev nas dikin; em şêrên Botanê ne.’&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Wan hemû tasfiyekirin. Îsa bi şêweyekî hovane hate kuştin. Talan, kuştin û dizî li Mala Keçel kirin, heta jinên ducanî jî spared nekirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Jina bapîra me, jina Îsa birayê Keçelê Elî, di wê demê de li serdana malbata xwe, Mala Dendah, li gundê '''Şêbaniya Nayif''' bû. Ew xwişka '''Şelal Nayif Dendah''' ji eşîra Gergeriye bû. Kurê wê '''Yûsif''' bi wê re bû. Ew ji gundên Sinceqa Xelf Axa bûn, başûrê rojavayê gundê '''Xizna''', ku girêdayî Mala Ğeyda bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ew li cem xalên xwe ma heta ku Yûsif mezin bû û zewicî. Dema ku Mala Ğeyda ji eşîra Mihelmiyan rastî zanîn, ji wan xwestin ku vegerin gundê '''Xizna''', piştî destûra xalên wan Mala Dendah.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Bavê min Mihemed çû Aliya û bi gelek kesan re, bi taybetî bi seyîdan re, hevdîtin kir. Paşê çû Iraqê û bi yek ji neviyên Elî re, ku li wir di wezîfeyekê de bû, hevdîtin kir.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Sala 2002, '''Feysel Remthan''', ciwanek nêzî çil salî ku li Siʿûdiyê dixebitî, xwest keçikekê bistîne. Malbata keçikê red kirin, ji ber ku wan got ew ne ji eşîrê ye, lê mesîhî ye. Ew vegeriya mala xwe û ji bavê xwe li ser neseba xwe pirsî. Bavê wî tiştek nizaniyabû. Lê ji pîr û kalan bihîstibû ku ew ji eşîra Mihelmiya ne û bav û kalên wan xwediyên milkên Çil Axa bûn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ew ciwan çû cem Hacî ʿEbdulkerîm El-Ğeyda. Hacî ʿEbdulkerîm bi bavê min re, paşê bi Şêx Ḥemîdî Deham re, peywendî kir. Li hev kirin ku biçin serdana wî ciwanî li gundê '''Um ʿIẓam al-Ḥacim''' ji bo naskirina wî. Em Mala Keçel bûn; Hacî ʿEbdulkerîm El-Ğeyda û birayên wî Şêxmus û Mustefa; Mala Ḥacim; Şêx Ḥemîdî — hemû bi hev re bûn. Wan hemû xemgîniya xwe li ser trajediya Mala Keçel anî ziman, bi taybetî Şêx Ḥemîdî ku li ser navê hemûyan axivî.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
----

== Gelhenasî ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:20%;&quot;
|+ 
|-
! scope=col | Sal
! scope=col | Gelhe
|-
|[[2009]]
|
|-
|[[2000]]
|
|-
|[[1990]]
|
|-
|[[1985]]
|
|}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Bajar û gundên Dêrika Hemko}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|36|59|10|N|41|49|10|E|type:city(8551)|display=title}}

[[Kategorî:Dêrika Hemko]]</text>
      <sha1>tbx9gtemokwivhsg8p1bon20bgdjl0q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103269</id>
      <parentid>2103260</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T13:53:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Keçelê Êlê û Mîrê Botan */</comment>
      <origin>2103269</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26916" sha1="mf6oi8ahpt7ir11mle14o39agly9gn4" xml:space="preserve">{{Paqij bike|tarîx=gulan 2026}}
{{Xebat}}
{{Agahîdank bajar
| nav                = Çilaxa
| navê_fermî         = {{ziman|ar|الجوادية}} ''al-Jawadiya''
| nexşeya_cihan      = Sûrî
| koordînat          = {{Koord|36|59|10|N|41|49|17|E|display=inline, title}}
| welat              = [[Rojavayê Kurdistanê]]
| dûgel              = [[Sûrî]]
| parêzgeh           = [[Hesîçe (parêzgeh)|Hesîçe]]
| navçe              = [[Dêrika Hemko]]
| nahiye             = Çilaxa
| gelhe              = 
| gelhe_sal          = 
| rûerd              = 
| bilindayî          = 415
| nexşeSer           = Jawadiyah nahiyah.svg
| nexşeSer_firehî    = 180px
| nexşeSer_sernav    = Nexşeya parêzgeha Hesîçê:&lt;br/&gt;{{legend2|#ece83a|border=1px solid #aaa|Nahiyeya Çilaxa}}{{pad}}{{legend2|#79c144|border=1px solid #aaa|Nahiyeyên din}}
| wêneSer            = 
| wêneSer_sernav     = 
| malper             = 
}}
'''Çilaxa''', anku '''Çilaẍa''' (bi inglîzî: ''Chilagha'', bi [[erebî]] navê wê kirine ''al-Jawadiya'')&lt;ref&gt;Q.Ş. ''Ta bi navê keviran guhertin!'', 11.01.2010 Mediakurd.com&lt;/ref&gt;, gundekî ser [[Dêrika Hemko]] ya [[Hesîçe]]yê ye.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;https://www.facebook.com/profile.php?id=100060418166738&lt;/ref&gt;

== Devera Aliya — Keçelê Êlê ==

=== Herêma Aliyan ===

==== Keçelê Elê / Keçelê Elî ====
Ev herêm di navbera van cihan de ye:
* [[Çemê Girê Dêra]]
* [[Çemê Cerihê]]
* [[Çiyayê Şingalê]]
* [[Çiyayê Bagokê]]

Devera Aliya deştên xwe yên berhemdar û pêl-pêl hene. Ew bi nermî ber bi başûr ve diçin û wek ku xwe li hembêza deştên Şingalê dikin. Ew herêm bi av, çem, kaniyan, çîmen û çêrgehên xwe têr e. Eşîr hene ku zivistanê di deştan de dimînin, û havînê ber bi çiyan ve diçin. Ew bi pez û dewarên xwe re di navbera deşt û çiyayan de her tim di hereketê de ne. Di nav gelî û çiyayan de diçînin, diçêrînin û jiyana xwe dimeşînin; jiyaneke domdar ku ne astengiyek wê rawestîne û ne jî tiştekî biçûk aramiya wê xera bike.

[[Deşta Aliya]] cihê mêran bû; mêran ku di nav sînga wê de geriyan û dengê rojên xwe li wir hiştin. Ew deng heta niha jî di guhên me de vedeng dide.

Lê deştên Aliya wek berfa çiyayê çilî ne: hêdî-hêdî dihelin, hêz û giraniya xwe winda dikin. Aliya jî dihele; rûbera wê kêm bûye, qada wê têkçûye û ew wek dayikek birîndar şev da razayî, sibehê li ser qelekî xwînîn û kûr hişyar bû; qelekek ku sînga wê çirî, wê ji guhdariya dengê zarokên xwe bêpar kir.

Aliya ji bakur heta başûr li ser peyva [[Serxetê]] û [[Binxetê]] hate perçekirin.

== Gundê Çil Axa ==
Çil Axa gundekî kevn e; cih û warê dêrîn e li ser çemekê ku tîna jiyanê vedimirîne. Ew bûye girêdanek di navbera [[Nisêbîn]] û [[Mûsil]]ê, her wiha di navbera [[Cizîr]] û [[Şingal]]ê de.

[[Ebû Senâ Şihabedîn Mahmûd Efendî Elalûsî]], muftiyê Bexdayê, dema ji Stembolê vedigere Bexdayê, di pirtûka xwe ''Neşwetü’l-müdâm fî’l-ʿawde ilâ Medîneti’s-selâm'' de, li rûpela 92, sala 1853, dema ji Nisêbînê tê û piştî ku ji gundê [[Dugirê]] bi şevbûnê derdikeve, wisa dibêje:

“Em ber bi rastê ve çûn, li ser rêya Cizîra Hesenê kurê ʿUmer, ji ber ku ew rê hêsantir û nêzîktir bû ji rêya Mûsil ber bi Mûsilê ve. Tê gotin ev rêya ku me girt, rêya kevn a ber bi Bexdayê ve bû, lê ji ber pirbûna ereban û fesadê, rêwîyên wê kêm bûbûn. Em her tim di rê de bûn, û di saeta heftan de hatin '''Çilxa / Çilğa''', li wir em daketin. Navê wê bi ‘cîmê ecemî’ û ‘lâmê şedîd’ tê gotin. Ew gund nêzî nod malan tê de hene, û piraniya xelkê wê misilman in, elḥemdulillah. Avê çemê wê hene, hewayê wê jî xweş e.”

== Keçelê Êlê / Keçelê Elî ==
Keçelê Êlê qurbaniyê helwesta xwe bi [[Bedirxan Beg]] re bû. Bi îşareta dewletê, li dijî wî xiyanet û xapînokî hate amadekirin.

* Cih: Devera Aliya
* Dem: Nîvê yekem ê sedsala nozdehan
* Di demê de: Serdema mîratiya Bedirxan Begê Mîrê Botan, salên 1819–1848
* Di heman serdemê de: Xelf Axa yê Xerzî-Zoqî li Sinceqê, salên 1802–1850

Ew kesek bû ku bi mêran wek [[Çolo]], [[Emûka]], [[Elî Keçel]], [[Elîkê Hesen]], [[Usivê Aslo]], [[Umer Axayê Dîwanî]], [[Neo Gergî]], [[Enzî Silo]], [[Eliyê Bazo]], [[Eco]] û hwd hemdem bû.

Demeke dirêj derbas bû heta ku min dest bi vekirina toza demê kir û li şopa kesayetiyekê ketim ku berê min ew wek kesayetekî xeyalî dihesiband. Dema ku min ji devê kal û pîran dibihîst:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Çi Elî Keçel, çi Keçel Elî ===

Ji ber nebûna nivîskar an belgeyekî destgihayî, li ber min tenê kaniyên pîr û kalên bawerîdar mabûn. Ew jî, bi xwe, piştî belge û nivîsan, dikarin ji çavkaniyên lêkolîna dîrokî bên hesabkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ez dibêjim belkî min rastiya tevahî negihîştiye. Belkî hin valahî û kêmasiyên bêqest hene. Lê ev e ya ku ez gihîştimê. Piraniya wan rûspiyên ku min ji wan bihîst, êdî koçî axretê kirine.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Li ser [[Keçel]] — eşîra wî, cihê wî û jiyana wî — hemû şahid li ser vê rastiyê li hev kirin: kesek hebû ku li Çil Axa rûniştibû, li Aliya jiyabû, û dawiyeke trajîk hebû. Lê li ser eşîra wî, rûspî li hev nekirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hin kesan ew girê da: [[Bûtika]] — [[Qulig û Şimxalka]] — [[Bêdiya]] — [[Hesina]]; Mala Keçel, [[Ebdulḥemîd Bavê Ciwan]], neviyê Îsa, birayê Keçelê Elî, got:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

“Eşîra me [[mihelmiya]] ye. Xalên me malbata [[Dendah]] in li gundê [[Şêbaniya Nayif]]. Ew ji eşîra [[gergeriye]] (gergerya) ne.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Hebûna eşîra gergeriye li herêmê ==
[[Pierre Rondot]] di pirtûka xwe &quot;Eşîrên Kurd li Sûriyê&quot;, rûpela 28, de dibêje:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

“Eşîra gergeriye di sedsala hejdehan de di navbera Cizîra Botan û Şingalê de bi cih bûbû. Ew di konan de dijiyan û bi eşîra [[çîtan]] re têkiliyên xizmetî û zewacî hebûn.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

Çîtan li vir bi wateya [[aşîta]] tê fêmkirin.

Ji van têkiliyên xizmetî û zewacî hin mînak hene:

=== Bi eşîra Kasika re ===
Mamoste Memo Yûsif ji gundê [[Sîha]] dibêje:
* Rebîa Ehmed Yûsif bi Seʿdûn Axa Gergirî re zewicî bû û ew dayika Muhsin Sedûn bû.
* Letîfe Ehmed Yûsif bi Celûd Axa Gergiriya re zewicî bû.

=== Bi eşîra Hacî Silêmana re ===
Elî Saleh ji gundê [[Tilşeʿîr]] dibêje:

Xedîce, keça Hacî Hemze Axa bin Hesen Umer, bi Huseyn Gergirî re zewicî bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Bi eşîra Cewdika re ===
Selah Cacan ji gundê [[Tilcîhan]] dibêje:

Emşe Melek ji gundê [[Gutba]] bi Silêman Ehmed Sedûn Axa re zewicî bû û bû dayika Celûd Axa.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Bi eşîra Abasa re ===
[[Remo Elo]] ji gundê [[Kehnî Kerka Abasa]] dibêje:

Xanê, keça [[Çolo Axa]], bi Nûh Gergirî / Neo Gergirî re zewicî bû. Neo li [[destê Şemeriyan]] hate kuştin. Xanê, ku ducanî bû, vegeriya mala bavê xwe. Kurê wê Sedûn li mala bapîrê xwe Çolo ji dayik bû. Ew li wir mezin bû heta şanzdeh salî, paşê bi daxwaza eşîrê vegeriya cem malbata bavê xwe û tola bavê xwe hilgirt.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Li başûrê gundê [[Beyandûr]] gelekek piçûk heye ku rêya gundê [[Girê Siwêr]] ji ser wê derbas dibe. Navê wê gelekê [[Girkê Gergerya]] ye. Ev nav nîşan dide ku eşîra Gergeriye rojekê li wir cih girtibû. Dema meriv ji wê derbas dibe, wek dengê evîna Neʿo Gergirî û Mencolî ji nav wê gelekê vedigere.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Peyva “Axa” ==
Peyva &quot;Axa&quot; di serdema Osmaniyan de bi wateya “serdar, xwediyê gund, serokê eşîr an serokê komekê” dihat bikaranîn. Dewletê ew nav dida kesekî ku gundek an erdek ji bo xizmetên wî pê re dihate dayîn. Ew maf dikaribû ji bav ber bi kur ve derbas bibe, heta ku ew kes di itaeta dewletê de bimîne.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Divê ferq were kirin di navbera ''menḥ / dayîna erdê'' û ''tapu / tomarkirina fermî'' de. ''Menḥ'' kevn e. ''Tapu'' û ''tomarkirin'' di dawiya dewleta Osmanî de derket. Dewletê gundek dida karmendekî, leşkerekî, kesekî an waqfekê. Paşê kesê ku gund wergirtibû, bêyî ku rêveberiyê sûd jê bibîne, ew menḥ difirot kesekî din. Heta ku [[Midhat Paşa]] sala 1858 biryar da ku gund û erd bên tomar kirin, ango tapu bên kirin, li hember pereyekî kêm ku derbasî xezîneya dewletê bibe.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Axabûn ===

# Dewlet kesekî ji derveyî herêmê tîne, bêyî ku ji kîjan eşîrê ye; gundek an çend gundan dide wî li hember xizmetên wî. Ew dibe wekî wekîlê dewletê û dikare li ser dayîn an standina gundan desthilatdar be.
# Kesekî ku herêm pê bawer dike, dewlet wî piştrast dike ji bo aramî û ewlehiya herêmê.
# Kesekî ku bi hêza xwe xwe ferz dike, dewlet wî ji bo parastina aramiyê qebûl dike, heta ku ew di itaeta wê de bimîne.

Dewlet carinan çav li ser zêdegaviyên axa digirt, heta ku ew ewlehiya dewletê nexera bike. Lê dema axa xurt dibû û dixwest serhildanê bike, dewlet derfetê digeriya ku dijberekî ji nav malbata wî an ji nav herêmê derxîne. Ev li gor rêbaza “perçe bike û hukum bike” bû. Carinan jî bi belavkirina sedemên siyasî, exlaqî an olî yên veşartî, herêm li dijî wî dihat bilindkirin. An jî şandina kampanyayeke leşkerî ya “terbiyeyê” bû ku li ser destê efserê mezin dihat meşandin û kesên herêmê jî tê de beşdar dibûn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Keçelê Êlê û Mîrê Botan ==
Bedirxan Beg, Mîrê Botan, ji eywana meclîsa xwe li [[Birca Belek]], ku li ser [[Ava Mezin]] / [[Çemê Botan]] (Dîcle) xwe dide, mêrek dît ku li ser dest û çokan diçû ber bi pira darîn ve, ku bi şeql û benan hatiye girêdan û herdu aliyên çemê girê dida hev. Ew mêr ber bi paytexta Botanê [[Baqirdê]] / [[Cizîra Botan]] ve diçû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Mîr got: “Wî bînin cem min.”
Mêr hat ber destê Mîr. Mîr pirsî:
“Tu ji kîjan eşîrê yî?”
Wî got: “Ez ji eşîra Mihelmiya me.”
Tê gotin Mîr kenî. Keçelê Elî ev ken wek biçûkxistin fêm kir. Ew bi dizî ji meclîsê derket, li hespê siwar bû û dest bi çûn û vegerê li ser pirê kir; carî tê, carî diçe, bi dengê bilind, da ku bala Mîrê Botan bikişîne.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
Mîr hay jê bû û got:
“Ev kî ye?”
Ew wî nas dikir, ji ber ku cihê wî di meclîsê de vala bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
Gotin: “Keçelê Elî ye, Mîrê min.”
Mîr bi lez gazî wî kir, ji tirsa ku benên pirê bi wî re bibirin. Paşê jê re got:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
Çima te ev kir?
Keçelê Elî bersiv da:
Ez dizanim, di nav êlê de hem rovî hene hem şêr hene.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
Li ser vê bûyerê du gotin hene:
* Hin dibêjin ev bûyer berî tayînkirina wî li Çil Axa bû; wî ji ber xizmeta xwe li qesra Botanê navdar bû û paşê Mîr wî li Çil Axa tayîn kir.
* Hinên din dibêjin ew berî vê jî li Çil Axa bû, di xizmeta Mîrê Botan de bû, û Mîr ji zîrekiya wî kêfxweş bû û ew li wir piştrast kir.

== Kesayetiya Keçelê Êlê ==
Birayên wî ev bûn: Îsa, Delê / Delî, Faris, Beko û Temo.

Eşîra wî, li gor gotina neviyên wî: Mihelmiya bû. Cihê wî yê navendî Çil Axa bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Keçelê Elî, an Elî Keçel, li cem Mîrê Botan dixebitî. Ji ber zîrekiya xwe, helwestên xwe û mêrxasiyê, Bedirxan Beg bala xwe da wî. Ew hêviyên Mîr vala nekirin. Dema ku Mîr ew ji bo rêvebirina herêma xwe erkdar kir, ew bû xwedî nav û rûmet. Hêza xwe li ser qada mezin ji '''Deşta Çil Axa''' dirêj kir. Gundê Çil Axa kir navenda xwe. Qedera xwe bi qedera Mîrê Botan ve girê da û bi dilsozî li kêleka wî ma.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Di şerê dewletê li dijî Botanê de, Keçelê Elî li kêleka Bedirxan Beg sekinî. Bi hebûna wî, herêm aram bû, ewlehî û nîzam belav bû, û tevgera [[kerwanên bazirganiyê]] geş bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ew ji bo mîratiyê [[paç]], [[bac]], [[qamçûr]] û [[bacên derbasbûnê]] ji bazirgan û kerwanên ku li ser rêya Mûsil — Nisêbînê derbas dibûn, distand. Bedirxan Beg jê re soz dabû ku qada desthilatdariya wî berfireh bike.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Keçelê Elî bû asteng li ber Xelf Axa ku dixwest destê xwe li ser herêma Çil Axa dirêj bike. Keçelê Elî ji ber vê helwestê yek ji kurên xwe jî winda kir.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Axdariya wî nêzî bîst salan dom kir. Lê piştî dawîhatina Mîratiya Botanê, piştgirê wî yê herî xurt ji destê wî derket. Ji tirsa ku nav û rûmeta wî mezin bibe, bi plangeriya dewletê li wî xiyanet hat kirin. Hin kes li hev hatin: hin ji bo gund û milk, hin ji bo pez û zêr.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Paşê, yên ku pez û zêr stendin, parê şêr ji gundan jî girtin. Lê tê xuya kirin ku pir ji wan ne xwedî şiyana parastina wan gundên xemgîn û bêçare bûn. Wekî gundan bi xwe gotibin:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

“Madam me ji destê wan stand, lê ji me re xweş nebû, bila ji yê din re xweş be; kî dibe, bila bibe.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Wek mînak tê gotin: dema dewlet di dema nû de erdên wan li gorî sînorkirina xwedîtiya çandiniyê stand, hin ji wan gotin:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

“Bila ji cihûyan re be, lê ne ji cotkarên me re.”

== Xiyanet û qirkirin ==
Keçelê Elî bersiva vexwendinekê da. Birayê wî Îsa, dema ku ji jina erebekê gotineke bi remz bihîst, dijî çûyînê derket.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ebas Mihemed Ebas Yûsif, ji nesla Îsa birayê Keçelê Elî, ji gundê [[Farqîn]]ê, ji bavê xwe Mihemed veguherand:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Mêrekî ereb ji planê xiyanetê haydar bû. Wî jina xwe bi behaneya komkirina dar û hîzê şand ser rêya ku Mala Keçel tê re derbas bibû, da ku wan ji xerabiyê hişyar bike. Wî jê re got:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

“Bi vê remzê bi wan re biaxive; eger bi erebî fêm nekirin, bi kurdî ji wan re rave bike.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Gotina remzî ev bû:

&quot;Hewasê xwe bigirin, qassab li ber we ne; berxên qelew û qassabên dilxweş.&quot;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Îsa di konê Sehîd de rawesta û got:

“Em sê bira diçin; bila sê bira biçin û sê bira bimînin.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Lê Keçelê Elî israr kir ku hemû bi hev re biçin.

Wan bi germî pêşwazî lê kirin û ew birin cihê taybet. Dema ku rûniştin, hemû hatin tasfiyekirin. Kevirên Aliya şahid bûn ku ew ji paş ve hatin serjêkirin. Îsa bi wehşet hate kuştin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Paşê komên qetilkar ber bi xaniyên Mala Keçel ve çûn. Zarok, jin, heta jinên ducanî jî qetil kirin. Tenê kêmasî ji wan xelas bûn:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

* Zarokên ku hin malan veşartin.
* Zarokek heft salî ku mêrek ew li hespê siwar kir û jê re got: “Biçe dûr, raweste neke heta êvarê. Malbata te kuştin; te jî wek wan dikuĵin. Biçe dûr... dûr.” Ew zarok ket konê bedewiyan. Jineke ereb çîroka wî zanî, lê ev raz veşart. Wî cem wan ma heta ku li gundê '''Um ʿIẓam al-Ḥacim''', başûrê Til Koçerê, bicih bû.
* Jina Îsa, birayê Keçelê Elî, tevî zarokên xwe, ji eşîra Gergeriye bû. Ew xwişka [[Şelal Nayif Dendah]] ji gundê Şêbaniya Nayif bû. Ew di wê demê de li serdana malbata xwe bû û ji ber vê xelas bû.

Bûyer hate veşartin û her kes bi qetilê hate tirsandin. Serdarên herêmê xemgîn bûn û li ser vê qirkirinê dilşikestî bûn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Kesek bi navê [[Îbo Memû]] beşdarî nexwest û ji bo xilasbûna xwe revî ber bi [[Bagok]]ê ve.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Tê gotin [[Elîyê Bazo]], serokê eşîra [[Şêx Bizna]], Bavê Kehrê, Şêrê Aliya, axayê gundê [[Xuşêniyê]], di wê civînê de amade bû. Dema ku dît çi li Mala Keçel hat, sond xwar ku tu agahî ji planê wî tune bû. Wî roja jidayikbûna xwe nifir kir û got:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

“Xwezî ez nehatibama dinyayê û min ev nedîtibûya. Ez ne mêr im, ji ber ku min tiştek ji bo wan nekir. Xwezî ez bi wan re hatibûma kuştin û nejiyama.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Wî li ser xwe qedexe kir ku êdî li ser axa Aliya bimîne. Gundê xwe Xuşêniyê hişt û ji Aliya wenda bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ebdulḥemîd Mihemed ʿEbbas Yûsif Îsa ji nesla Îsa dibêje: sala 2002 li gundê [[Um Iẓamulhacim]], başûrê [[Tilkoçer]]ê, Şêx Ḥemîdî Deham di dema naskirina Feysel Remthan Keçelê Elî bi Mala Keçel re, xemgîniya xwe ji bo trajediya Mala Keçel anî ziman.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Piştî Keçelê Elî ==
* Malbatek tevahî ji Aliya wenda bû.
* Endamên wê ji hev qut bûn û li dûr ve belav bûn.
* Nexşeya Aliya kêm bû û guherî.
* Eşîr û malbatên hin wenda bûn, hinên din derketin.
* Li gundê [[Zexîrê]] / [[Dêmir Qapo]], sala 1937, dema fransiyan gund rast kirin, ew bûyer wek temamkirina şikestina Aliya hate dîtin.

== Gotinên rûspiyan li ser Keçelê Elî ==
Ji bo ronahîkirina kesayetiyekê ku ji bo gelek kesan wek xeyalî xuya dikir, li vir hin gotinên rûspiyan hatine hilbijartin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Remo Elo — Kehnî Kerka Abasa ===
Wî got:

Mêrekî bin nav û deng bû.

“Ew mêrek şerefî bû, li ser qada mezin ji Aliya xwedî hêz û bandor bû. Ew mêrê Mîrê Botan li Çil Axa û gundên wê bû. Cih û xirabeyek hê jî navê wî digire. Ew li ser Çemê Deĥlê, bakurê gundê Zexîrê / Dêmir Qapo, li hember Kîrkê Zixura ye; gund bi erdê re hate yek kirin.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Zanyar / Mihemed Eşref El-Huseynî — Xuşêniyê ===
“Ew li Aliya axayek bêhempa bû. Mêrek dilsoz ji Mîrê Botan re bû. Bandora wî li ser qada mezin ji Deşta Çil Axa dirêj bû. Ew bacê li ser kerwanên bazirganiyê yên ku di nav qada wî re derbas dibûn, ferz dikir.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Feysel Îsmaʿîl — Kirho ===
“Keçelê Elî ji mêranê Mîrê Botan bû. Ew ji aliyê Mîr ve li herêma Çil Axa ji bo bac û xercan erkdar bû. Li Aliya navdar bû. Ji tirsa ku ew serokatiya herêmê bigire, xapînokiyek li dijî wî hate çêkirin. Hin kes ji bo gund û milk, hinên din ji bo pez û zêr li hev hatin. Ew dewlemend bû, pezên wî pir bûn û zêrên wî hene bûn. Malbata wî hate tasfiyekirin. Kesek bi navê Îbo Meʿmû neçarî beşdarî nekir; malê wî talan kirin û firotin, wî jî revî Bagokê.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Birahîm Mihemed — Xuşêniyê ===
Wî bi hesret nefesek kûr kişand û got:

“Ew mêr bû. Her kes hesabê xwe ji wî dikir. Çil Axa û derdora wê di bin destê wî de bû. Bi xapînokî li wî xiyanet kirin. Di rê de birayê wî got: ‘Ez aram nîme, çêtir e em neçin.’ Yekî bersiv da: ‘Tu ji tiştekî bêwate ditirsî. Çend saetan e, em bi hev re vedigerin.’ Lê ew di konê Sehîd de dereng ma.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Dema ku wan li ser Mala Keçel dest bi qirkirinê kir, komek çû ser mala seyîd. Her çend Sehîd li ber wan rawesta, benên konê vekir û kon xist erdê da ku wan rawestîne, lê wan guh nedan.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Keska xwe li bêşiya wan verîşand.

Yanî wê lingê xwe yê kesk ji serê xwe avêt erdê. Li cem Kurdan di rewşên wisa de, dema sehîdek pêçê xwe davêje erdê, her tişt ji ber rêz û hurmeta Ehlê Beyt û cihê sehîd rawestîbû. Lê wan ew jî bi şêweyekî hovane kuştin, her çend Sehîd lava dikir û digot: ‘Hûn çi sûdê jê digirin?’&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Paşê Sehîd li yê herî qelew û tund ji wan nifir kir û got:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Lawo, bavê te geda bû, te nexwe; hûn bi xwe jî şah nebin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Bi Xwedê, qatil belengaz jiya; paşê kurê wî, neviyê wî, û heta niha jî neviyê wî belengaz ma.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Dema ku qatilê Keçelê Elî zêde serkeft, Xelf Axa gazî wî kir û ew jê xilas kir.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Lê Elî Saleh ji [[Tilşeîr]], [[Celûd Mihemed Xelîl Ehmi] ji [[Beyandûr]] û hinên din gotin:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

“Qatilê Keçelê Elî bi fermana jina Xelf Axa hate kuştin, ji ber ku ew Hesen Axa, kurê Xelf Axa û muxtarê gundê Girê Biya, kuştibû. Ew kuştin bi fermana birayê wî Yûsif Axa, kurê Xelf Axa û muxtarê Eznawirê, ji bo axatiyê bû. Her çend rûspiyan navber kirin, lê dayika wî lêborîn nekir.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Sebrî Evdullah — Xirbê Cihwa ===
Wî got:

Berdevkê Mîrê Botan bû.

“Ew ji ber mêrxasî û zîrekiya xwe di xizmeta Mîrê Botan de bû. Mîr ew hilbijart ku li herêma Çil Axa û gundên wê wekîlê wî be. Ew û Mîr bi hev re rojên dirêj derbas dikirin. Piştî ku Mîrê Botan hate şikandin, wan Mala Keçel tasfiyekirin.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Hacî Ehmed Îsa — Beyandûr ===
Wî ku xezîneyeke agahiyan bû, got:

“Keçelê Elî li gundê Çil Axa dimîniya. Li ser herêma Çil Axa bandor hebû û hevalbendê Mîrê Botan bû. Ew bacê derbasbûnê ji kerwanên bazirganiyê yên ku li ser rêya kevn a di navbera Nisêbînê û Mûsilê de derbas dibûn, distand.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Xelf Axa li Sinceqê, li gundê Eznawirê dimîniya û dixwest bandora xwe li ser Aliya dirêj bike. Paşê ku destê xwe li Sinceqê kir, li ber Keçelê Elî diqewimî û ew li dijî wî rawestîbû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Keçelê Elî yek ji kurên xwe li destê mêranên Xelf Axa winda kir. Paşê agahiyên Xelf Axa dişopandin heta ku bihîstin Yûsif, kurê Xelf Axa, li derdora gundê Gir Bikêlê ye. Şevê bi ser ketin, lê bi şaşî Silêman, kurê Elî Keçel — kurê muxtarê gundê Til Şeʿîr — hate kuştin, û kurê Xelf Axa xelas bû, ji ber ku herdu li kêleka hev razabûn.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Têbînî: Muxtarê Til Şeʿîr jî navê Elê Keçel / Elî Keçel hilgirtiye û ji eşîra Hacî Silêmana bû. Ev bûyer ji aliyê Elî Saleh Ehmed ji Til Şeʿîr û Celûd Mihemed Xelîl ji Beyandûr ve jî hate piştrastkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Şiyar Liyanî — Dêrûna Axê ===
“Bandora Keçelê Elî li ser gelek gundan li herêma Çil Axa dirêj bû: Til ʿElo, Silêman Sarî, Xirab Baçar, Gelaʿa. Ew hevalbendê Mîrê Botan bû. Di bûyerekê de malbata wî wenda bû. Dema ku talan û xêrhatin hate parvekirin, di nav wan de nakokî derket. Piştî wê bûyerê, herêma Aliya piçûk û bêhêz bû.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Gundê Gelaʿa di nexşeyekê de hatiye qeydkirin ku endazyarekî Alman sala 1914 dema diyarkirina rêya hesin çêkiribû. Navê wê li wir [[Kelha Rimêlê]] hatiye nivîsîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Ebas Yûsif Hema — Ĥilwa ===
“Xelf Axa li Sinceqê bû û Keçelê Elî li Çil Axa, herêma Aliya. Bandora wî li Aliya heta sînorên Şingalê dirêj bû û hêza xwe ji Mîrê Botan digirt. Dema ku Xelf Axa hin rûspiyên Aliya kişand aliyê xwe û xwest destê xwe li ser Çil Axa dirêj bike, Keçelê Elî wî vedigerand. Jiyana wî bi şêweyekî trajîk bi dawî hat, piştî dawîhatina Bedirxan Beg.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Celûd Mihemed Xelîl — Beyandûr ===
“Keçelê Elî ji baştirîn mêranê Aliya bû. Berdevkê Mîrê Botan bû. Ji kesên ku Bedirxan Beg pê bawer bû. Piştî Mîrê Botan, Mala Keçel hate tasfiyekirin. Tu kes wan nenegirt. Elîyê Bazo, serokê eşîra Şêx Bizna û muxtarê gundê Xuşêniyê, bi wê awayê ku Mala Keçel hate kuştin, gelek xemgîn bû. Ew di wê civînê de amade bû. Xwe şermezar kir û got ka çima min tiştek ji bo wan nekir. Wî li ser xwe qedexe kir ku li axa Aliya bimîne û wenda bû. Ji wan kesek nema. Hin ji wan di nav eşîran de veşartin.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Gotina ʿEbdulḥemîd bin Mihemed bin ʿEbbas bin Yûsif bin Îsa ==
Ev ʿEbdulḥemîd ji nesla Îsa ye, û Îsa birayê Keçelê Elî bû. Ew ji eşîra '''Mihelmiya''' ye, li '''Farqînê''', li Sinceqa Xelf Axayê Xerzî, başûrê rojavayê gundê '''Xizna''', ji dayik bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ew dibêje:

“Demeke pir dirêj derbas bûye, zêdetirî sed û pêncî sal. Lê birîn hê jî nexweş bûye. Wan bi qest rastî veşartin. Tenê kêmasî ji bûyerê xelas bûn û ji tirsa şopandinê dûr belav bûn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Em rastiya bûyerê nizanîn heta ku bavê min Mihemed çû herêmê û ji xelkê, bi taybetî ji seyîdan ku xemgîniya xwe nîşan dan, guhdarî kir.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Keçelê Elî nêzî bîst salan axatî kir. Gelek caran ew û birayên xwe Mîrê Botan li paytexta xwe Çil Axa pêşwazî dikirin, bi '''şal û şapikê Botanî''' xemilandî.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ew vexwendinek qebûl kir. Birayê wî Îsa dijî çûyînê derket. Lê Keçelê Elî israr kir û got:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

‘Eger wan xerabiyek ji me re dixwest, cil û şalên me yek in û em hev nas dikin; em şêrên Botanê ne.’&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Wan hemû tasfiyekirin. Îsa bi şêweyekî hovane hate kuştin. Talan, kuştin û dizî li Mala Keçel kirin, heta jinên ducanî jî spared nekirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Jina bapîra me, jina Îsa birayê Keçelê Elî, di wê demê de li serdana malbata xwe, Mala Dendah, li gundê '''Şêbaniya Nayif''' bû. Ew xwişka '''Şelal Nayif Dendah''' ji eşîra Gergeriye bû. Kurê wê '''Yûsif''' bi wê re bû. Ew ji gundên Sinceqa Xelf Axa bûn, başûrê rojavayê gundê '''Xizna''', ku girêdayî Mala Ğeyda bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ew li cem xalên xwe ma heta ku Yûsif mezin bû û zewicî. Dema ku Mala Ğeyda ji eşîra Mihelmiyan rastî zanîn, ji wan xwestin ku vegerin gundê '''Xizna''', piştî destûra xalên wan Mala Dendah.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Bavê min Mihemed çû Aliya û bi gelek kesan re, bi taybetî bi seyîdan re, hevdîtin kir. Paşê çû Iraqê û bi yek ji neviyên Elî re, ku li wir di wezîfeyekê de bû, hevdîtin kir.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Sala 2002, '''Feysel Remthan''', ciwanek nêzî çil salî ku li Siʿûdiyê dixebitî, xwest keçikekê bistîne. Malbata keçikê red kirin, ji ber ku wan got ew ne ji eşîrê ye, lê mesîhî ye. Ew vegeriya mala xwe û ji bavê xwe li ser neseba xwe pirsî. Bavê wî tiştek nizaniyabû. Lê ji pîr û kalan bihîstibû ku ew ji eşîra Mihelmiya ne û bav û kalên wan xwediyên milkên Çil Axa bûn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ew ciwan çû cem Hacî ʿEbdulkerîm El-Ğeyda. Hacî ʿEbdulkerîm bi bavê min re, paşê bi Şêx Ḥemîdî Deham re, peywendî kir. Li hev kirin ku biçin serdana wî ciwanî li gundê '''Um ʿIẓam al-Ḥacim''' ji bo naskirina wî. Em Mala Keçel bûn; Hacî ʿEbdulkerîm El-Ğeyda û birayên wî Şêxmus û Mustefa; Mala Ḥacim; Şêx Ḥemîdî — hemû bi hev re bûn. Wan hemû xemgîniya xwe li ser trajediya Mala Keçel anî ziman, bi taybetî Şêx Ḥemîdî ku li ser navê hemûyan axivî.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
----

== Gelhenasî ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:20%;&quot;
|+ 
|-
! scope=col | Sal
! scope=col | Gelhe
|-
|[[2009]]
|
|-
|[[2000]]
|
|-
|[[1990]]
|
|-
|[[1985]]
|
|}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Bajar û gundên Dêrika Hemko}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|36|59|10|N|41|49|10|E|type:city(8551)|display=title}}

[[Kategorî:Dêrika Hemko]]</text>
      <sha1>mf6oi8ahpt7ir11mle14o39agly9gn4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103271</id>
      <parentid>2103269</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T13:58:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Keçelê Elê / Keçelê Elî */</comment>
      <origin>2103271</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26903" sha1="dwuxlrm0j6dvxzm515cmm1huj756h4u" xml:space="preserve">{{Paqij bike|tarîx=gulan 2026}}
{{Xebat}}
{{Agahîdank bajar
| nav                = Çilaxa
| navê_fermî         = {{ziman|ar|الجوادية}} ''al-Jawadiya''
| nexşeya_cihan      = Sûrî
| koordînat          = {{Koord|36|59|10|N|41|49|17|E|display=inline, title}}
| welat              = [[Rojavayê Kurdistanê]]
| dûgel              = [[Sûrî]]
| parêzgeh           = [[Hesîçe (parêzgeh)|Hesîçe]]
| navçe              = [[Dêrika Hemko]]
| nahiye             = Çilaxa
| gelhe              = 
| gelhe_sal          = 
| rûerd              = 
| bilindayî          = 415
| nexşeSer           = Jawadiyah nahiyah.svg
| nexşeSer_firehî    = 180px
| nexşeSer_sernav    = Nexşeya parêzgeha Hesîçê:&lt;br/&gt;{{legend2|#ece83a|border=1px solid #aaa|Nahiyeya Çilaxa}}{{pad}}{{legend2|#79c144|border=1px solid #aaa|Nahiyeyên din}}
| wêneSer            = 
| wêneSer_sernav     = 
| malper             = 
}}
'''Çilaxa''', anku '''Çilaẍa''' (bi inglîzî: ''Chilagha'', bi [[erebî]] navê wê kirine ''al-Jawadiya'')&lt;ref&gt;Q.Ş. ''Ta bi navê keviran guhertin!'', 11.01.2010 Mediakurd.com&lt;/ref&gt;, gundekî ser [[Dêrika Hemko]] ya [[Hesîçe]]yê ye.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;https://www.facebook.com/profile.php?id=100060418166738&lt;/ref&gt;

== Devera Aliya — Keçelê Êlê ==

=== Herêma Aliyan ===

==== Keçelê Elê (Keçelê Elî) ====
Ev herêm di navbera [[çemê Girê Dêra]], [[çemê Cerihê]], [[çiyayê Şingalê]] û [[çiyayê Bagokê]] de ye.

Devera Aliya deştên xwe yên berhemdar û pêl-pêl hene. Ew bi nermî ber bi başûr ve diçin û wek ku xwe li hembêza deştên Şingalê dikin. Ew herêm bi av, çem, kaniyan, çîmen û çêrgehên xwe têr e. Eşîr hene ku zivistanê di deştan de dimînin, û havînê ber bi çiyan ve diçin. Ew bi pez û dewarên xwe re di navbera deşt û çiyayan de her tim di hereketê de ne. Di nav gelî û çiyayan de diçînin, diçêrînin û jiyana xwe dimeşînin; jiyaneke domdar ku ne astengiyek wê rawestîne û ne jî tiştekî biçûk aramiya wê xera bike.

[[Deşta Aliya]] cihê mêran bû; mêran ku di nav sînga wê de geriyan û dengê rojên xwe li wir hiştin. Ew deng heta niha jî di guhên me de vedeng dide.

Lê deştên Aliya wek berfa çiyayê çilî ne: hêdî-hêdî dihelin, hêz û giraniya xwe winda dikin. Aliya jî dihele; rûbera wê kêm bûye, qada wê têkçûye û ew wek dayikek birîndar şev da razayî, sibehê li ser qelekî xwînîn û kûr hişyar bû; qelekek ku sînga wê çirî, wê ji guhdariya dengê zarokên xwe bêpar kir.

Aliya ji bakur heta başûr li ser peyva [[Serxetê]] û [[Binxetê]] hate perçekirin.

== Gundê Çil Axa ==
Çil Axa gundekî kevn e; cih û warê dêrîn e li ser çemekê ku tîna jiyanê vedimirîne. Ew bûye girêdanek di navbera [[Nisêbîn]] û [[Mûsil]]ê, her wiha di navbera [[Cizîr]] û [[Şingal]]ê de.

[[Ebû Senâ Şihabedîn Mahmûd Efendî Elalûsî]], muftiyê Bexdayê, dema ji Stembolê vedigere Bexdayê, di pirtûka xwe ''Neşwetü’l-müdâm fî’l-ʿawde ilâ Medîneti’s-selâm'' de, li rûpela 92, sala 1853, dema ji Nisêbînê tê û piştî ku ji gundê [[Dugirê]] bi şevbûnê derdikeve, wisa dibêje:

“Em ber bi rastê ve çûn, li ser rêya Cizîra Hesenê kurê ʿUmer, ji ber ku ew rê hêsantir û nêzîktir bû ji rêya Mûsil ber bi Mûsilê ve. Tê gotin ev rêya ku me girt, rêya kevn a ber bi Bexdayê ve bû, lê ji ber pirbûna ereban û fesadê, rêwîyên wê kêm bûbûn. Em her tim di rê de bûn, û di saeta heftan de hatin '''Çilxa / Çilğa''', li wir em daketin. Navê wê bi ‘cîmê ecemî’ û ‘lâmê şedîd’ tê gotin. Ew gund nêzî nod malan tê de hene, û piraniya xelkê wê misilman in, elḥemdulillah. Avê çemê wê hene, hewayê wê jî xweş e.”

== Keçelê Êlê / Keçelê Elî ==
Keçelê Êlê qurbaniyê helwesta xwe bi [[Bedirxan Beg]] re bû. Bi îşareta dewletê, li dijî wî xiyanet û xapînokî hate amadekirin.

* Cih: Devera Aliya
* Dem: Nîvê yekem ê sedsala nozdehan
* Di demê de: Serdema mîratiya Bedirxan Begê Mîrê Botan, salên 1819–1848
* Di heman serdemê de: Xelf Axa yê Xerzî-Zoqî li Sinceqê, salên 1802–1850

Ew kesek bû ku bi mêran wek [[Çolo]], [[Emûka]], [[Elî Keçel]], [[Elîkê Hesen]], [[Usivê Aslo]], [[Umer Axayê Dîwanî]], [[Neo Gergî]], [[Enzî Silo]], [[Eliyê Bazo]], [[Eco]] û hwd hemdem bû.

Demeke dirêj derbas bû heta ku min dest bi vekirina toza demê kir û li şopa kesayetiyekê ketim ku berê min ew wek kesayetekî xeyalî dihesiband. Dema ku min ji devê kal û pîran dibihîst:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Çi Elî Keçel, çi Keçel Elî ===

Ji ber nebûna nivîskar an belgeyekî destgihayî, li ber min tenê kaniyên pîr û kalên bawerîdar mabûn. Ew jî, bi xwe, piştî belge û nivîsan, dikarin ji çavkaniyên lêkolîna dîrokî bên hesabkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ez dibêjim belkî min rastiya tevahî negihîştiye. Belkî hin valahî û kêmasiyên bêqest hene. Lê ev e ya ku ez gihîştimê. Piraniya wan rûspiyên ku min ji wan bihîst, êdî koçî axretê kirine.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Li ser [[Keçel]] — eşîra wî, cihê wî û jiyana wî — hemû şahid li ser vê rastiyê li hev kirin: kesek hebû ku li Çil Axa rûniştibû, li Aliya jiyabû, û dawiyeke trajîk hebû. Lê li ser eşîra wî, rûspî li hev nekirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hin kesan ew girê da: [[Bûtika]] — [[Qulig û Şimxalka]] — [[Bêdiya]] — [[Hesina]]; Mala Keçel, [[Ebdulḥemîd Bavê Ciwan]], neviyê Îsa, birayê Keçelê Elî, got:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

“Eşîra me [[mihelmiya]] ye. Xalên me malbata [[Dendah]] in li gundê [[Şêbaniya Nayif]]. Ew ji eşîra [[gergeriye]] (gergerya) ne.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Hebûna eşîra gergeriye li herêmê ==
[[Pierre Rondot]] di pirtûka xwe &quot;Eşîrên Kurd li Sûriyê&quot;, rûpela 28, de dibêje:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

“Eşîra gergeriye di sedsala hejdehan de di navbera Cizîra Botan û Şingalê de bi cih bûbû. Ew di konan de dijiyan û bi eşîra [[çîtan]] re têkiliyên xizmetî û zewacî hebûn.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

Çîtan li vir bi wateya [[aşîta]] tê fêmkirin.

Ji van têkiliyên xizmetî û zewacî hin mînak hene:

=== Bi eşîra Kasika re ===
Mamoste Memo Yûsif ji gundê [[Sîha]] dibêje:
* Rebîa Ehmed Yûsif bi Seʿdûn Axa Gergirî re zewicî bû û ew dayika Muhsin Sedûn bû.
* Letîfe Ehmed Yûsif bi Celûd Axa Gergiriya re zewicî bû.

=== Bi eşîra Hacî Silêmana re ===
Elî Saleh ji gundê [[Tilşeʿîr]] dibêje:

Xedîce, keça Hacî Hemze Axa bin Hesen Umer, bi Huseyn Gergirî re zewicî bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Bi eşîra Cewdika re ===
Selah Cacan ji gundê [[Tilcîhan]] dibêje:

Emşe Melek ji gundê [[Gutba]] bi Silêman Ehmed Sedûn Axa re zewicî bû û bû dayika Celûd Axa.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Bi eşîra Abasa re ===
[[Remo Elo]] ji gundê [[Kehnî Kerka Abasa]] dibêje:

Xanê, keça [[Çolo Axa]], bi Nûh Gergirî / Neo Gergirî re zewicî bû. Neo li [[destê Şemeriyan]] hate kuştin. Xanê, ku ducanî bû, vegeriya mala bavê xwe. Kurê wê Sedûn li mala bapîrê xwe Çolo ji dayik bû. Ew li wir mezin bû heta şanzdeh salî, paşê bi daxwaza eşîrê vegeriya cem malbata bavê xwe û tola bavê xwe hilgirt.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Li başûrê gundê [[Beyandûr]] gelekek piçûk heye ku rêya gundê [[Girê Siwêr]] ji ser wê derbas dibe. Navê wê gelekê [[Girkê Gergerya]] ye. Ev nav nîşan dide ku eşîra Gergeriye rojekê li wir cih girtibû. Dema meriv ji wê derbas dibe, wek dengê evîna Neʿo Gergirî û Mencolî ji nav wê gelekê vedigere.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Peyva “Axa” ==
Peyva &quot;Axa&quot; di serdema Osmaniyan de bi wateya “serdar, xwediyê gund, serokê eşîr an serokê komekê” dihat bikaranîn. Dewletê ew nav dida kesekî ku gundek an erdek ji bo xizmetên wî pê re dihate dayîn. Ew maf dikaribû ji bav ber bi kur ve derbas bibe, heta ku ew kes di itaeta dewletê de bimîne.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Divê ferq were kirin di navbera ''menḥ / dayîna erdê'' û ''tapu / tomarkirina fermî'' de. ''Menḥ'' kevn e. ''Tapu'' û ''tomarkirin'' di dawiya dewleta Osmanî de derket. Dewletê gundek dida karmendekî, leşkerekî, kesekî an waqfekê. Paşê kesê ku gund wergirtibû, bêyî ku rêveberiyê sûd jê bibîne, ew menḥ difirot kesekî din. Heta ku [[Midhat Paşa]] sala 1858 biryar da ku gund û erd bên tomar kirin, ango tapu bên kirin, li hember pereyekî kêm ku derbasî xezîneya dewletê bibe.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Axabûn ===

# Dewlet kesekî ji derveyî herêmê tîne, bêyî ku ji kîjan eşîrê ye; gundek an çend gundan dide wî li hember xizmetên wî. Ew dibe wekî wekîlê dewletê û dikare li ser dayîn an standina gundan desthilatdar be.
# Kesekî ku herêm pê bawer dike, dewlet wî piştrast dike ji bo aramî û ewlehiya herêmê.
# Kesekî ku bi hêza xwe xwe ferz dike, dewlet wî ji bo parastina aramiyê qebûl dike, heta ku ew di itaeta wê de bimîne.

Dewlet carinan çav li ser zêdegaviyên axa digirt, heta ku ew ewlehiya dewletê nexera bike. Lê dema axa xurt dibû û dixwest serhildanê bike, dewlet derfetê digeriya ku dijberekî ji nav malbata wî an ji nav herêmê derxîne. Ev li gor rêbaza “perçe bike û hukum bike” bû. Carinan jî bi belavkirina sedemên siyasî, exlaqî an olî yên veşartî, herêm li dijî wî dihat bilindkirin. An jî şandina kampanyayeke leşkerî ya “terbiyeyê” bû ku li ser destê efserê mezin dihat meşandin û kesên herêmê jî tê de beşdar dibûn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Keçelê Êlê û Mîrê Botan ==
Bedirxan Beg, Mîrê Botan, ji eywana meclîsa xwe li [[Birca Belek]], ku li ser [[Ava Mezin]] / [[Çemê Botan]] (Dîcle) xwe dide, mêrek dît ku li ser dest û çokan diçû ber bi pira darîn ve, ku bi şeql û benan hatiye girêdan û herdu aliyên çemê girê dida hev. Ew mêr ber bi paytexta Botanê [[Baqirdê]] / [[Cizîra Botan]] ve diçû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Mîr got: “Wî bînin cem min.”
Mêr hat ber destê Mîr. Mîr pirsî:
“Tu ji kîjan eşîrê yî?”
Wî got: “Ez ji eşîra Mihelmiya me.”
Tê gotin Mîr kenî. Keçelê Elî ev ken wek biçûkxistin fêm kir. Ew bi dizî ji meclîsê derket, li hespê siwar bû û dest bi çûn û vegerê li ser pirê kir; carî tê, carî diçe, bi dengê bilind, da ku bala Mîrê Botan bikişîne.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
Mîr hay jê bû û got:
“Ev kî ye?”
Ew wî nas dikir, ji ber ku cihê wî di meclîsê de vala bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
Gotin: “Keçelê Elî ye, Mîrê min.”
Mîr bi lez gazî wî kir, ji tirsa ku benên pirê bi wî re bibirin. Paşê jê re got:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
Çima te ev kir?
Keçelê Elî bersiv da:
Ez dizanim, di nav êlê de hem rovî hene hem şêr hene.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
Li ser vê bûyerê du gotin hene:
* Hin dibêjin ev bûyer berî tayînkirina wî li Çil Axa bû; wî ji ber xizmeta xwe li qesra Botanê navdar bû û paşê Mîr wî li Çil Axa tayîn kir.
* Hinên din dibêjin ew berî vê jî li Çil Axa bû, di xizmeta Mîrê Botan de bû, û Mîr ji zîrekiya wî kêfxweş bû û ew li wir piştrast kir.

== Kesayetiya Keçelê Êlê ==
Birayên wî ev bûn: Îsa, Delê / Delî, Faris, Beko û Temo.

Eşîra wî, li gor gotina neviyên wî: Mihelmiya bû. Cihê wî yê navendî Çil Axa bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Keçelê Elî, an Elî Keçel, li cem Mîrê Botan dixebitî. Ji ber zîrekiya xwe, helwestên xwe û mêrxasiyê, Bedirxan Beg bala xwe da wî. Ew hêviyên Mîr vala nekirin. Dema ku Mîr ew ji bo rêvebirina herêma xwe erkdar kir, ew bû xwedî nav û rûmet. Hêza xwe li ser qada mezin ji '''Deşta Çil Axa''' dirêj kir. Gundê Çil Axa kir navenda xwe. Qedera xwe bi qedera Mîrê Botan ve girê da û bi dilsozî li kêleka wî ma.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Di şerê dewletê li dijî Botanê de, Keçelê Elî li kêleka Bedirxan Beg sekinî. Bi hebûna wî, herêm aram bû, ewlehî û nîzam belav bû, û tevgera [[kerwanên bazirganiyê]] geş bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ew ji bo mîratiyê [[paç]], [[bac]], [[qamçûr]] û [[bacên derbasbûnê]] ji bazirgan û kerwanên ku li ser rêya Mûsil — Nisêbînê derbas dibûn, distand. Bedirxan Beg jê re soz dabû ku qada desthilatdariya wî berfireh bike.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Keçelê Elî bû asteng li ber Xelf Axa ku dixwest destê xwe li ser herêma Çil Axa dirêj bike. Keçelê Elî ji ber vê helwestê yek ji kurên xwe jî winda kir.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Axdariya wî nêzî bîst salan dom kir. Lê piştî dawîhatina Mîratiya Botanê, piştgirê wî yê herî xurt ji destê wî derket. Ji tirsa ku nav û rûmeta wî mezin bibe, bi plangeriya dewletê li wî xiyanet hat kirin. Hin kes li hev hatin: hin ji bo gund û milk, hin ji bo pez û zêr.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Paşê, yên ku pez û zêr stendin, parê şêr ji gundan jî girtin. Lê tê xuya kirin ku pir ji wan ne xwedî şiyana parastina wan gundên xemgîn û bêçare bûn. Wekî gundan bi xwe gotibin:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

“Madam me ji destê wan stand, lê ji me re xweş nebû, bila ji yê din re xweş be; kî dibe, bila bibe.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Wek mînak tê gotin: dema dewlet di dema nû de erdên wan li gorî sînorkirina xwedîtiya çandiniyê stand, hin ji wan gotin:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

“Bila ji cihûyan re be, lê ne ji cotkarên me re.”

== Xiyanet û qirkirin ==
Keçelê Elî bersiva vexwendinekê da. Birayê wî Îsa, dema ku ji jina erebekê gotineke bi remz bihîst, dijî çûyînê derket.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ebas Mihemed Ebas Yûsif, ji nesla Îsa birayê Keçelê Elî, ji gundê [[Farqîn]]ê, ji bavê xwe Mihemed veguherand:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Mêrekî ereb ji planê xiyanetê haydar bû. Wî jina xwe bi behaneya komkirina dar û hîzê şand ser rêya ku Mala Keçel tê re derbas bibû, da ku wan ji xerabiyê hişyar bike. Wî jê re got:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

“Bi vê remzê bi wan re biaxive; eger bi erebî fêm nekirin, bi kurdî ji wan re rave bike.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Gotina remzî ev bû:

&quot;Hewasê xwe bigirin, qassab li ber we ne; berxên qelew û qassabên dilxweş.&quot;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Îsa di konê Sehîd de rawesta û got:

“Em sê bira diçin; bila sê bira biçin û sê bira bimînin.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Lê Keçelê Elî israr kir ku hemû bi hev re biçin.

Wan bi germî pêşwazî lê kirin û ew birin cihê taybet. Dema ku rûniştin, hemû hatin tasfiyekirin. Kevirên Aliya şahid bûn ku ew ji paş ve hatin serjêkirin. Îsa bi wehşet hate kuştin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Paşê komên qetilkar ber bi xaniyên Mala Keçel ve çûn. Zarok, jin, heta jinên ducanî jî qetil kirin. Tenê kêmasî ji wan xelas bûn:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

* Zarokên ku hin malan veşartin.
* Zarokek heft salî ku mêrek ew li hespê siwar kir û jê re got: “Biçe dûr, raweste neke heta êvarê. Malbata te kuştin; te jî wek wan dikuĵin. Biçe dûr... dûr.” Ew zarok ket konê bedewiyan. Jineke ereb çîroka wî zanî, lê ev raz veşart. Wî cem wan ma heta ku li gundê '''Um ʿIẓam al-Ḥacim''', başûrê Til Koçerê, bicih bû.
* Jina Îsa, birayê Keçelê Elî, tevî zarokên xwe, ji eşîra Gergeriye bû. Ew xwişka [[Şelal Nayif Dendah]] ji gundê Şêbaniya Nayif bû. Ew di wê demê de li serdana malbata xwe bû û ji ber vê xelas bû.

Bûyer hate veşartin û her kes bi qetilê hate tirsandin. Serdarên herêmê xemgîn bûn û li ser vê qirkirinê dilşikestî bûn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Kesek bi navê [[Îbo Memû]] beşdarî nexwest û ji bo xilasbûna xwe revî ber bi [[Bagok]]ê ve.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Tê gotin [[Elîyê Bazo]], serokê eşîra [[Şêx Bizna]], Bavê Kehrê, Şêrê Aliya, axayê gundê [[Xuşêniyê]], di wê civînê de amade bû. Dema ku dît çi li Mala Keçel hat, sond xwar ku tu agahî ji planê wî tune bû. Wî roja jidayikbûna xwe nifir kir û got:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

“Xwezî ez nehatibama dinyayê û min ev nedîtibûya. Ez ne mêr im, ji ber ku min tiştek ji bo wan nekir. Xwezî ez bi wan re hatibûma kuştin û nejiyama.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Wî li ser xwe qedexe kir ku êdî li ser axa Aliya bimîne. Gundê xwe Xuşêniyê hişt û ji Aliya wenda bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ebdulḥemîd Mihemed ʿEbbas Yûsif Îsa ji nesla Îsa dibêje: sala 2002 li gundê [[Um Iẓamulhacim]], başûrê [[Tilkoçer]]ê, Şêx Ḥemîdî Deham di dema naskirina Feysel Remthan Keçelê Elî bi Mala Keçel re, xemgîniya xwe ji bo trajediya Mala Keçel anî ziman.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Piştî Keçelê Elî ==
* Malbatek tevahî ji Aliya wenda bû.
* Endamên wê ji hev qut bûn û li dûr ve belav bûn.
* Nexşeya Aliya kêm bû û guherî.
* Eşîr û malbatên hin wenda bûn, hinên din derketin.
* Li gundê [[Zexîrê]] / [[Dêmir Qapo]], sala 1937, dema fransiyan gund rast kirin, ew bûyer wek temamkirina şikestina Aliya hate dîtin.

== Gotinên rûspiyan li ser Keçelê Elî ==
Ji bo ronahîkirina kesayetiyekê ku ji bo gelek kesan wek xeyalî xuya dikir, li vir hin gotinên rûspiyan hatine hilbijartin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Remo Elo — Kehnî Kerka Abasa ===
Wî got:

Mêrekî bin nav û deng bû.

“Ew mêrek şerefî bû, li ser qada mezin ji Aliya xwedî hêz û bandor bû. Ew mêrê Mîrê Botan li Çil Axa û gundên wê bû. Cih û xirabeyek hê jî navê wî digire. Ew li ser Çemê Deĥlê, bakurê gundê Zexîrê / Dêmir Qapo, li hember Kîrkê Zixura ye; gund bi erdê re hate yek kirin.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Zanyar / Mihemed Eşref El-Huseynî — Xuşêniyê ===
“Ew li Aliya axayek bêhempa bû. Mêrek dilsoz ji Mîrê Botan re bû. Bandora wî li ser qada mezin ji Deşta Çil Axa dirêj bû. Ew bacê li ser kerwanên bazirganiyê yên ku di nav qada wî re derbas dibûn, ferz dikir.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Feysel Îsmaʿîl — Kirho ===
“Keçelê Elî ji mêranê Mîrê Botan bû. Ew ji aliyê Mîr ve li herêma Çil Axa ji bo bac û xercan erkdar bû. Li Aliya navdar bû. Ji tirsa ku ew serokatiya herêmê bigire, xapînokiyek li dijî wî hate çêkirin. Hin kes ji bo gund û milk, hinên din ji bo pez û zêr li hev hatin. Ew dewlemend bû, pezên wî pir bûn û zêrên wî hene bûn. Malbata wî hate tasfiyekirin. Kesek bi navê Îbo Meʿmû neçarî beşdarî nekir; malê wî talan kirin û firotin, wî jî revî Bagokê.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Birahîm Mihemed — Xuşêniyê ===
Wî bi hesret nefesek kûr kişand û got:

“Ew mêr bû. Her kes hesabê xwe ji wî dikir. Çil Axa û derdora wê di bin destê wî de bû. Bi xapînokî li wî xiyanet kirin. Di rê de birayê wî got: ‘Ez aram nîme, çêtir e em neçin.’ Yekî bersiv da: ‘Tu ji tiştekî bêwate ditirsî. Çend saetan e, em bi hev re vedigerin.’ Lê ew di konê Sehîd de dereng ma.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Dema ku wan li ser Mala Keçel dest bi qirkirinê kir, komek çû ser mala seyîd. Her çend Sehîd li ber wan rawesta, benên konê vekir û kon xist erdê da ku wan rawestîne, lê wan guh nedan.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Keska xwe li bêşiya wan verîşand.

Yanî wê lingê xwe yê kesk ji serê xwe avêt erdê. Li cem Kurdan di rewşên wisa de, dema sehîdek pêçê xwe davêje erdê, her tişt ji ber rêz û hurmeta Ehlê Beyt û cihê sehîd rawestîbû. Lê wan ew jî bi şêweyekî hovane kuştin, her çend Sehîd lava dikir û digot: ‘Hûn çi sûdê jê digirin?’&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Paşê Sehîd li yê herî qelew û tund ji wan nifir kir û got:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Lawo, bavê te geda bû, te nexwe; hûn bi xwe jî şah nebin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Bi Xwedê, qatil belengaz jiya; paşê kurê wî, neviyê wî, û heta niha jî neviyê wî belengaz ma.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Dema ku qatilê Keçelê Elî zêde serkeft, Xelf Axa gazî wî kir û ew jê xilas kir.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Lê Elî Saleh ji [[Tilşeîr]], [[Celûd Mihemed Xelîl Ehmi] ji [[Beyandûr]] û hinên din gotin:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

“Qatilê Keçelê Elî bi fermana jina Xelf Axa hate kuştin, ji ber ku ew Hesen Axa, kurê Xelf Axa û muxtarê gundê Girê Biya, kuştibû. Ew kuştin bi fermana birayê wî Yûsif Axa, kurê Xelf Axa û muxtarê Eznawirê, ji bo axatiyê bû. Her çend rûspiyan navber kirin, lê dayika wî lêborîn nekir.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Sebrî Evdullah — Xirbê Cihwa ===
Wî got:

Berdevkê Mîrê Botan bû.

“Ew ji ber mêrxasî û zîrekiya xwe di xizmeta Mîrê Botan de bû. Mîr ew hilbijart ku li herêma Çil Axa û gundên wê wekîlê wî be. Ew û Mîr bi hev re rojên dirêj derbas dikirin. Piştî ku Mîrê Botan hate şikandin, wan Mala Keçel tasfiyekirin.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Hacî Ehmed Îsa — Beyandûr ===
Wî ku xezîneyeke agahiyan bû, got:

“Keçelê Elî li gundê Çil Axa dimîniya. Li ser herêma Çil Axa bandor hebû û hevalbendê Mîrê Botan bû. Ew bacê derbasbûnê ji kerwanên bazirganiyê yên ku li ser rêya kevn a di navbera Nisêbînê û Mûsilê de derbas dibûn, distand.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Xelf Axa li Sinceqê, li gundê Eznawirê dimîniya û dixwest bandora xwe li ser Aliya dirêj bike. Paşê ku destê xwe li Sinceqê kir, li ber Keçelê Elî diqewimî û ew li dijî wî rawestîbû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Keçelê Elî yek ji kurên xwe li destê mêranên Xelf Axa winda kir. Paşê agahiyên Xelf Axa dişopandin heta ku bihîstin Yûsif, kurê Xelf Axa, li derdora gundê Gir Bikêlê ye. Şevê bi ser ketin, lê bi şaşî Silêman, kurê Elî Keçel — kurê muxtarê gundê Til Şeʿîr — hate kuştin, û kurê Xelf Axa xelas bû, ji ber ku herdu li kêleka hev razabûn.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Têbînî: Muxtarê Til Şeʿîr jî navê Elê Keçel / Elî Keçel hilgirtiye û ji eşîra Hacî Silêmana bû. Ev bûyer ji aliyê Elî Saleh Ehmed ji Til Şeʿîr û Celûd Mihemed Xelîl ji Beyandûr ve jî hate piştrastkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Şiyar Liyanî — Dêrûna Axê ===
“Bandora Keçelê Elî li ser gelek gundan li herêma Çil Axa dirêj bû: Til ʿElo, Silêman Sarî, Xirab Baçar, Gelaʿa. Ew hevalbendê Mîrê Botan bû. Di bûyerekê de malbata wî wenda bû. Dema ku talan û xêrhatin hate parvekirin, di nav wan de nakokî derket. Piştî wê bûyerê, herêma Aliya piçûk û bêhêz bû.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Gundê Gelaʿa di nexşeyekê de hatiye qeydkirin ku endazyarekî Alman sala 1914 dema diyarkirina rêya hesin çêkiribû. Navê wê li wir [[Kelha Rimêlê]] hatiye nivîsîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Ebas Yûsif Hema — Ĥilwa ===
“Xelf Axa li Sinceqê bû û Keçelê Elî li Çil Axa, herêma Aliya. Bandora wî li Aliya heta sînorên Şingalê dirêj bû û hêza xwe ji Mîrê Botan digirt. Dema ku Xelf Axa hin rûspiyên Aliya kişand aliyê xwe û xwest destê xwe li ser Çil Axa dirêj bike, Keçelê Elî wî vedigerand. Jiyana wî bi şêweyekî trajîk bi dawî hat, piştî dawîhatina Bedirxan Beg.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Celûd Mihemed Xelîl — Beyandûr ===
“Keçelê Elî ji baştirîn mêranê Aliya bû. Berdevkê Mîrê Botan bû. Ji kesên ku Bedirxan Beg pê bawer bû. Piştî Mîrê Botan, Mala Keçel hate tasfiyekirin. Tu kes wan nenegirt. Elîyê Bazo, serokê eşîra Şêx Bizna û muxtarê gundê Xuşêniyê, bi wê awayê ku Mala Keçel hate kuştin, gelek xemgîn bû. Ew di wê civînê de amade bû. Xwe şermezar kir û got ka çima min tiştek ji bo wan nekir. Wî li ser xwe qedexe kir ku li axa Aliya bimîne û wenda bû. Ji wan kesek nema. Hin ji wan di nav eşîran de veşartin.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Gotina ʿEbdulḥemîd bin Mihemed bin ʿEbbas bin Yûsif bin Îsa ==
Ev ʿEbdulḥemîd ji nesla Îsa ye, û Îsa birayê Keçelê Elî bû. Ew ji eşîra '''Mihelmiya''' ye, li '''Farqînê''', li Sinceqa Xelf Axayê Xerzî, başûrê rojavayê gundê '''Xizna''', ji dayik bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ew dibêje:

“Demeke pir dirêj derbas bûye, zêdetirî sed û pêncî sal. Lê birîn hê jî nexweş bûye. Wan bi qest rastî veşartin. Tenê kêmasî ji bûyerê xelas bûn û ji tirsa şopandinê dûr belav bûn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Em rastiya bûyerê nizanîn heta ku bavê min Mihemed çû herêmê û ji xelkê, bi taybetî ji seyîdan ku xemgîniya xwe nîşan dan, guhdarî kir.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Keçelê Elî nêzî bîst salan axatî kir. Gelek caran ew û birayên xwe Mîrê Botan li paytexta xwe Çil Axa pêşwazî dikirin, bi '''şal û şapikê Botanî''' xemilandî.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ew vexwendinek qebûl kir. Birayê wî Îsa dijî çûyînê derket. Lê Keçelê Elî israr kir û got:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

‘Eger wan xerabiyek ji me re dixwest, cil û şalên me yek in û em hev nas dikin; em şêrên Botanê ne.’&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Wan hemû tasfiyekirin. Îsa bi şêweyekî hovane hate kuştin. Talan, kuştin û dizî li Mala Keçel kirin, heta jinên ducanî jî spared nekirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Jina bapîra me, jina Îsa birayê Keçelê Elî, di wê demê de li serdana malbata xwe, Mala Dendah, li gundê '''Şêbaniya Nayif''' bû. Ew xwişka '''Şelal Nayif Dendah''' ji eşîra Gergeriye bû. Kurê wê '''Yûsif''' bi wê re bû. Ew ji gundên Sinceqa Xelf Axa bûn, başûrê rojavayê gundê '''Xizna''', ku girêdayî Mala Ğeyda bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ew li cem xalên xwe ma heta ku Yûsif mezin bû û zewicî. Dema ku Mala Ğeyda ji eşîra Mihelmiyan rastî zanîn, ji wan xwestin ku vegerin gundê '''Xizna''', piştî destûra xalên wan Mala Dendah.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Bavê min Mihemed çû Aliya û bi gelek kesan re, bi taybetî bi seyîdan re, hevdîtin kir. Paşê çû Iraqê û bi yek ji neviyên Elî re, ku li wir di wezîfeyekê de bû, hevdîtin kir.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Sala 2002, '''Feysel Remthan''', ciwanek nêzî çil salî ku li Siʿûdiyê dixebitî, xwest keçikekê bistîne. Malbata keçikê red kirin, ji ber ku wan got ew ne ji eşîrê ye, lê mesîhî ye. Ew vegeriya mala xwe û ji bavê xwe li ser neseba xwe pirsî. Bavê wî tiştek nizaniyabû. Lê ji pîr û kalan bihîstibû ku ew ji eşîra Mihelmiya ne û bav û kalên wan xwediyên milkên Çil Axa bûn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ew ciwan çû cem Hacî ʿEbdulkerîm El-Ğeyda. Hacî ʿEbdulkerîm bi bavê min re, paşê bi Şêx Ḥemîdî Deham re, peywendî kir. Li hev kirin ku biçin serdana wî ciwanî li gundê '''Um ʿIẓam al-Ḥacim''' ji bo naskirina wî. Em Mala Keçel bûn; Hacî ʿEbdulkerîm El-Ğeyda û birayên wî Şêxmus û Mustefa; Mala Ḥacim; Şêx Ḥemîdî — hemû bi hev re bûn. Wan hemû xemgîniya xwe li ser trajediya Mala Keçel anî ziman, bi taybetî Şêx Ḥemîdî ku li ser navê hemûyan axivî.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
----

== Gelhenasî ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:20%;&quot;
|+ 
|-
! scope=col | Sal
! scope=col | Gelhe
|-
|[[2009]]
|
|-
|[[2000]]
|
|-
|[[1990]]
|
|-
|[[1985]]
|
|}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Bajar û gundên Dêrika Hemko}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|36|59|10|N|41|49|10|E|type:city(8551)|display=title}}

[[Kategorî:Dêrika Hemko]]</text>
      <sha1>dwuxlrm0j6dvxzm515cmm1huj756h4u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103273</id>
      <parentid>2103271</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T14:10:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Çi Elî Keçel, çi Keçel Elî */</comment>
      <origin>2103273</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26661" sha1="5v5i8tptbopwn1ot1dmg33dzw7e3fih" xml:space="preserve">{{Paqij bike|tarîx=gulan 2026}}
{{Xebat}}
{{Agahîdank bajar
| nav                = Çilaxa
| navê_fermî         = {{ziman|ar|الجوادية}} ''al-Jawadiya''
| nexşeya_cihan      = Sûrî
| koordînat          = {{Koord|36|59|10|N|41|49|17|E|display=inline, title}}
| welat              = [[Rojavayê Kurdistanê]]
| dûgel              = [[Sûrî]]
| parêzgeh           = [[Hesîçe (parêzgeh)|Hesîçe]]
| navçe              = [[Dêrika Hemko]]
| nahiye             = Çilaxa
| gelhe              = 
| gelhe_sal          = 
| rûerd              = 
| bilindayî          = 415
| nexşeSer           = Jawadiyah nahiyah.svg
| nexşeSer_firehî    = 180px
| nexşeSer_sernav    = Nexşeya parêzgeha Hesîçê:&lt;br/&gt;{{legend2|#ece83a|border=1px solid #aaa|Nahiyeya Çilaxa}}{{pad}}{{legend2|#79c144|border=1px solid #aaa|Nahiyeyên din}}
| wêneSer            = 
| wêneSer_sernav     = 
| malper             = 
}}
'''Çilaxa''', anku '''Çilaẍa''' (bi inglîzî: ''Chilagha'', bi [[erebî]] navê wê kirine ''al-Jawadiya'')&lt;ref&gt;Q.Ş. ''Ta bi navê keviran guhertin!'', 11.01.2010 Mediakurd.com&lt;/ref&gt;, gundekî ser [[Dêrika Hemko]] ya [[Hesîçe]]yê ye.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;https://www.facebook.com/profile.php?id=100060418166738&lt;/ref&gt;

== Devera Aliya — Keçelê Êlê ==

=== Herêma Aliyan ===

==== Keçelê Elê (Keçelê Elî) ====
Ev herêm di navbera [[çemê Girê Dêra]], [[çemê Cerihê]], [[çiyayê Şingalê]] û [[çiyayê Bagokê]] de ye.

Devera Aliya deştên xwe yên berhemdar û pêl-pêl hene. Ew bi nermî ber bi başûr ve diçin û wek ku xwe li hembêza deştên Şingalê dikin. Ew herêm bi av, çem, kaniyan, çîmen û çêrgehên xwe têr e. Eşîr hene ku zivistanê di deştan de dimînin, û havînê ber bi çiyan ve diçin. Ew bi pez û dewarên xwe re di navbera deşt û çiyayan de her tim di hereketê de ne. Di nav gelî û çiyayan de diçînin, diçêrînin û jiyana xwe dimeşînin; jiyaneke domdar ku ne astengiyek wê rawestîne û ne jî tiştekî biçûk aramiya wê xera bike.

[[Deşta Aliya]] cihê mêran bû; mêran ku di nav sînga wê de geriyan û dengê rojên xwe li wir hiştin. Ew deng heta niha jî di guhên me de vedeng dide.

Lê deştên Aliya wek berfa çiyayê çilî ne: hêdî-hêdî dihelin, hêz û giraniya xwe winda dikin. Aliya jî dihele; rûbera wê kêm bûye, qada wê têkçûye û ew wek dayikek birîndar şev da razayî, sibehê li ser qelekî xwînîn û kûr hişyar bû; qelekek ku sînga wê çirî, wê ji guhdariya dengê zarokên xwe bêpar kir.

Aliya ji bakur heta başûr li ser peyva [[Serxetê]] û [[Binxetê]] hate perçekirin.

== Gundê Çil Axa ==
Çil Axa gundekî kevn e; cih û warê dêrîn e li ser çemekê ku tîna jiyanê vedimirîne. Ew bûye girêdanek di navbera [[Nisêbîn]] û [[Mûsil]]ê, her wiha di navbera [[Cizîr]] û [[Şingal]]ê de.

[[Ebû Senâ Şihabedîn Mahmûd Efendî Elalûsî]], muftiyê Bexdayê, dema ji Stembolê vedigere Bexdayê, di pirtûka xwe ''Neşwetü’l-müdâm fî’l-ʿawde ilâ Medîneti’s-selâm'' de, li rûpela 92, sala 1853, dema ji Nisêbînê tê û piştî ku ji gundê [[Dugirê]] bi şevbûnê derdikeve, wisa dibêje:

“Em ber bi rastê ve çûn, li ser rêya Cizîra Hesenê kurê ʿUmer, ji ber ku ew rê hêsantir û nêzîktir bû ji rêya Mûsil ber bi Mûsilê ve. Tê gotin ev rêya ku me girt, rêya kevn a ber bi Bexdayê ve bû, lê ji ber pirbûna ereban û fesadê, rêwîyên wê kêm bûbûn. Em her tim di rê de bûn, û di saeta heftan de hatin '''Çilxa / Çilğa''', li wir em daketin. Navê wê bi ‘cîmê ecemî’ û ‘lâmê şedîd’ tê gotin. Ew gund nêzî nod malan tê de hene, û piraniya xelkê wê misilman in, elḥemdulillah. Avê çemê wê hene, hewayê wê jî xweş e.”

== Keçelê Êlê / Keçelê Elî ==
Keçelê Êlê qurbaniyê helwesta xwe bi [[Bedirxan Beg]] re bû. Bi îşareta dewletê, li dijî wî xiyanet û xapînokî hate amadekirin.

* Cih: Devera Aliya
* Dem: Nîvê yekem ê sedsala nozdehan
* Di demê de: Serdema mîratiya Bedirxan Begê Mîrê Botan, salên 1819–1848
* Di heman serdemê de: Xelf Axa yê Xerzî-Zoqî li Sinceqê, salên 1802–1850

Ew kesek bû ku bi mêran wek [[Çolo]], [[Emûka]], [[Elî Keçel]], [[Elîkê Hesen]], [[Usivê Aslo]], [[Umer Axayê Dîwanî]], [[Neo Gergî]], [[Enzî Silo]], [[Eliyê Bazo]], [[Eco]] û hwd hemdem bû.

Demeke dirêj derbas bû heta ku min dest bi vekirina toza demê kir û li şopa kesayetiyekê ketim ku berê min ew wek kesayetekî xeyalî dihesiband. Dema ku min ji devê kal û pîran dibihîst:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Çi Elî Keçel, çi Keçel Elî ===
Ji ber nebûna nivîskar an belgeyekî destgihayî, li ber mirov tenê kaniyên pîr û kalên bawerîdar mabûn. Ew jî, bi xwe, piştî belge û nivîsan, dikarin ji çavkaniyên lêkolîna dîrokî bên hesabkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Li ser [[Keçel]], eşîra wî, cihê wî û jiyana wî, hemû şahid li ser vê rastiyê li hev kirin: kesek hebû ku li Çil Axa rûniştibû, li Aliya jiyabû, û dawiyeke trajîk hebû. Lê li ser eşîra wî, rûspî li hev nekirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hin kesan ew girê da [[Bûtika]], [[Qulig û Şimxalka]], [[Bêdiya]] û [[Hesina]]; Mala Keçel, [[Ebdulḥemîd Bavê Ciwan]], neviyê Îsa, birayê Keçelê Elî, got:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; “Eşîra me [[mihelmiya]] ye. Xalên me malbata [[Dendah]] in li gundê [[Şêbaniya Nayif]]. Ew ji eşîra [[Gergeriye]] (Gergerya) ne.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Hebûna eşîra gergeriye li herêmê ==
[[Pierre Rondot]] di pirtûka xwe &quot;Eşîrên Kurd li Sûriyê&quot;, rûpela 28, de dibêje:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

“Eşîra gergeriye di sedsala hejdehan de di navbera Cizîra Botan û Şingalê de bi cih bûbû. Ew di konan de dijiyan û bi eşîra [[çîtan]] re têkiliyên xizmetî û zewacî hebûn.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

Çîtan li vir bi wateya [[aşîta]] tê fêmkirin.

Ji van têkiliyên xizmetî û zewacî hin mînak hene:

=== Bi eşîra Kasika re ===
Mamoste Memo Yûsif ji gundê [[Sîha]] dibêje:
* Rebîa Ehmed Yûsif bi Seʿdûn Axa Gergirî re zewicî bû û ew dayika Muhsin Sedûn bû.
* Letîfe Ehmed Yûsif bi Celûd Axa Gergiriya re zewicî bû.

=== Bi eşîra Hacî Silêmana re ===
Elî Saleh ji gundê [[Tilşeʿîr]] dibêje:

Xedîce, keça Hacî Hemze Axa bin Hesen Umer, bi Huseyn Gergirî re zewicî bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Bi eşîra Cewdika re ===
Selah Cacan ji gundê [[Tilcîhan]] dibêje:

Emşe Melek ji gundê [[Gutba]] bi Silêman Ehmed Sedûn Axa re zewicî bû û bû dayika Celûd Axa.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Bi eşîra Abasa re ===
[[Remo Elo]] ji gundê [[Kehnî Kerka Abasa]] dibêje:

Xanê, keça [[Çolo Axa]], bi Nûh Gergirî / Neo Gergirî re zewicî bû. Neo li [[destê Şemeriyan]] hate kuştin. Xanê, ku ducanî bû, vegeriya mala bavê xwe. Kurê wê Sedûn li mala bapîrê xwe Çolo ji dayik bû. Ew li wir mezin bû heta şanzdeh salî, paşê bi daxwaza eşîrê vegeriya cem malbata bavê xwe û tola bavê xwe hilgirt.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Li başûrê gundê [[Beyandûr]] gelekek piçûk heye ku rêya gundê [[Girê Siwêr]] ji ser wê derbas dibe. Navê wê gelekê [[Girkê Gergerya]] ye. Ev nav nîşan dide ku eşîra Gergeriye rojekê li wir cih girtibû. Dema meriv ji wê derbas dibe, wek dengê evîna Neʿo Gergirî û Mencolî ji nav wê gelekê vedigere.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Peyva “Axa” ==
Peyva &quot;Axa&quot; di serdema Osmaniyan de bi wateya “serdar, xwediyê gund, serokê eşîr an serokê komekê” dihat bikaranîn. Dewletê ew nav dida kesekî ku gundek an erdek ji bo xizmetên wî pê re dihate dayîn. Ew maf dikaribû ji bav ber bi kur ve derbas bibe, heta ku ew kes di itaeta dewletê de bimîne.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Divê ferq were kirin di navbera ''menḥ / dayîna erdê'' û ''tapu / tomarkirina fermî'' de. ''Menḥ'' kevn e. ''Tapu'' û ''tomarkirin'' di dawiya dewleta Osmanî de derket. Dewletê gundek dida karmendekî, leşkerekî, kesekî an waqfekê. Paşê kesê ku gund wergirtibû, bêyî ku rêveberiyê sûd jê bibîne, ew menḥ difirot kesekî din. Heta ku [[Midhat Paşa]] sala 1858 biryar da ku gund û erd bên tomar kirin, ango tapu bên kirin, li hember pereyekî kêm ku derbasî xezîneya dewletê bibe.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Axabûn ===

# Dewlet kesekî ji derveyî herêmê tîne, bêyî ku ji kîjan eşîrê ye; gundek an çend gundan dide wî li hember xizmetên wî. Ew dibe wekî wekîlê dewletê û dikare li ser dayîn an standina gundan desthilatdar be.
# Kesekî ku herêm pê bawer dike, dewlet wî piştrast dike ji bo aramî û ewlehiya herêmê.
# Kesekî ku bi hêza xwe xwe ferz dike, dewlet wî ji bo parastina aramiyê qebûl dike, heta ku ew di itaeta wê de bimîne.

Dewlet carinan çav li ser zêdegaviyên axa digirt, heta ku ew ewlehiya dewletê nexera bike. Lê dema axa xurt dibû û dixwest serhildanê bike, dewlet derfetê digeriya ku dijberekî ji nav malbata wî an ji nav herêmê derxîne. Ev li gor rêbaza “perçe bike û hukum bike” bû. Carinan jî bi belavkirina sedemên siyasî, exlaqî an olî yên veşartî, herêm li dijî wî dihat bilindkirin. An jî şandina kampanyayeke leşkerî ya “terbiyeyê” bû ku li ser destê efserê mezin dihat meşandin û kesên herêmê jî tê de beşdar dibûn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Keçelê Êlê û Mîrê Botan ==
Bedirxan Beg, Mîrê Botan, ji eywana meclîsa xwe li [[Birca Belek]], ku li ser [[Ava Mezin]] / [[Çemê Botan]] (Dîcle) xwe dide, mêrek dît ku li ser dest û çokan diçû ber bi pira darîn ve, ku bi şeql û benan hatiye girêdan û herdu aliyên çemê girê dida hev. Ew mêr ber bi paytexta Botanê [[Baqirdê]] / [[Cizîra Botan]] ve diçû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Mîr got: “Wî bînin cem min.”
Mêr hat ber destê Mîr. Mîr pirsî:
“Tu ji kîjan eşîrê yî?”
Wî got: “Ez ji eşîra Mihelmiya me.”
Tê gotin Mîr kenî. Keçelê Elî ev ken wek biçûkxistin fêm kir. Ew bi dizî ji meclîsê derket, li hespê siwar bû û dest bi çûn û vegerê li ser pirê kir; carî tê, carî diçe, bi dengê bilind, da ku bala Mîrê Botan bikişîne.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
Mîr hay jê bû û got:
“Ev kî ye?”
Ew wî nas dikir, ji ber ku cihê wî di meclîsê de vala bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
Gotin: “Keçelê Elî ye, Mîrê min.”
Mîr bi lez gazî wî kir, ji tirsa ku benên pirê bi wî re bibirin. Paşê jê re got:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
Çima te ev kir?
Keçelê Elî bersiv da:
Ez dizanim, di nav êlê de hem rovî hene hem şêr hene.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
Li ser vê bûyerê du gotin hene:
* Hin dibêjin ev bûyer berî tayînkirina wî li Çil Axa bû; wî ji ber xizmeta xwe li qesra Botanê navdar bû û paşê Mîr wî li Çil Axa tayîn kir.
* Hinên din dibêjin ew berî vê jî li Çil Axa bû, di xizmeta Mîrê Botan de bû, û Mîr ji zîrekiya wî kêfxweş bû û ew li wir piştrast kir.

== Kesayetiya Keçelê Êlê ==
Birayên wî ev bûn: Îsa, Delê / Delî, Faris, Beko û Temo.

Eşîra wî, li gor gotina neviyên wî: Mihelmiya bû. Cihê wî yê navendî Çil Axa bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Keçelê Elî, an Elî Keçel, li cem Mîrê Botan dixebitî. Ji ber zîrekiya xwe, helwestên xwe û mêrxasiyê, Bedirxan Beg bala xwe da wî. Ew hêviyên Mîr vala nekirin. Dema ku Mîr ew ji bo rêvebirina herêma xwe erkdar kir, ew bû xwedî nav û rûmet. Hêza xwe li ser qada mezin ji '''Deşta Çil Axa''' dirêj kir. Gundê Çil Axa kir navenda xwe. Qedera xwe bi qedera Mîrê Botan ve girê da û bi dilsozî li kêleka wî ma.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Di şerê dewletê li dijî Botanê de, Keçelê Elî li kêleka Bedirxan Beg sekinî. Bi hebûna wî, herêm aram bû, ewlehî û nîzam belav bû, û tevgera [[kerwanên bazirganiyê]] geş bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ew ji bo mîratiyê [[paç]], [[bac]], [[qamçûr]] û [[bacên derbasbûnê]] ji bazirgan û kerwanên ku li ser rêya Mûsil — Nisêbînê derbas dibûn, distand. Bedirxan Beg jê re soz dabû ku qada desthilatdariya wî berfireh bike.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Keçelê Elî bû asteng li ber Xelf Axa ku dixwest destê xwe li ser herêma Çil Axa dirêj bike. Keçelê Elî ji ber vê helwestê yek ji kurên xwe jî winda kir.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Axdariya wî nêzî bîst salan dom kir. Lê piştî dawîhatina Mîratiya Botanê, piştgirê wî yê herî xurt ji destê wî derket. Ji tirsa ku nav û rûmeta wî mezin bibe, bi plangeriya dewletê li wî xiyanet hat kirin. Hin kes li hev hatin: hin ji bo gund û milk, hin ji bo pez û zêr.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Paşê, yên ku pez û zêr stendin, parê şêr ji gundan jî girtin. Lê tê xuya kirin ku pir ji wan ne xwedî şiyana parastina wan gundên xemgîn û bêçare bûn. Wekî gundan bi xwe gotibin:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

“Madam me ji destê wan stand, lê ji me re xweş nebû, bila ji yê din re xweş be; kî dibe, bila bibe.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Wek mînak tê gotin: dema dewlet di dema nû de erdên wan li gorî sînorkirina xwedîtiya çandiniyê stand, hin ji wan gotin:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

“Bila ji cihûyan re be, lê ne ji cotkarên me re.”

== Xiyanet û qirkirin ==
Keçelê Elî bersiva vexwendinekê da. Birayê wî Îsa, dema ku ji jina erebekê gotineke bi remz bihîst, dijî çûyînê derket.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ebas Mihemed Ebas Yûsif, ji nesla Îsa birayê Keçelê Elî, ji gundê [[Farqîn]]ê, ji bavê xwe Mihemed veguherand:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Mêrekî ereb ji planê xiyanetê haydar bû. Wî jina xwe bi behaneya komkirina dar û hîzê şand ser rêya ku Mala Keçel tê re derbas bibû, da ku wan ji xerabiyê hişyar bike. Wî jê re got:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

“Bi vê remzê bi wan re biaxive; eger bi erebî fêm nekirin, bi kurdî ji wan re rave bike.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Gotina remzî ev bû:

&quot;Hewasê xwe bigirin, qassab li ber we ne; berxên qelew û qassabên dilxweş.&quot;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Îsa di konê Sehîd de rawesta û got:

“Em sê bira diçin; bila sê bira biçin û sê bira bimînin.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Lê Keçelê Elî israr kir ku hemû bi hev re biçin.

Wan bi germî pêşwazî lê kirin û ew birin cihê taybet. Dema ku rûniştin, hemû hatin tasfiyekirin. Kevirên Aliya şahid bûn ku ew ji paş ve hatin serjêkirin. Îsa bi wehşet hate kuştin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Paşê komên qetilkar ber bi xaniyên Mala Keçel ve çûn. Zarok, jin, heta jinên ducanî jî qetil kirin. Tenê kêmasî ji wan xelas bûn:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

* Zarokên ku hin malan veşartin.
* Zarokek heft salî ku mêrek ew li hespê siwar kir û jê re got: “Biçe dûr, raweste neke heta êvarê. Malbata te kuştin; te jî wek wan dikuĵin. Biçe dûr... dûr.” Ew zarok ket konê bedewiyan. Jineke ereb çîroka wî zanî, lê ev raz veşart. Wî cem wan ma heta ku li gundê '''Um ʿIẓam al-Ḥacim''', başûrê Til Koçerê, bicih bû.
* Jina Îsa, birayê Keçelê Elî, tevî zarokên xwe, ji eşîra Gergeriye bû. Ew xwişka [[Şelal Nayif Dendah]] ji gundê Şêbaniya Nayif bû. Ew di wê demê de li serdana malbata xwe bû û ji ber vê xelas bû.

Bûyer hate veşartin û her kes bi qetilê hate tirsandin. Serdarên herêmê xemgîn bûn û li ser vê qirkirinê dilşikestî bûn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Kesek bi navê [[Îbo Memû]] beşdarî nexwest û ji bo xilasbûna xwe revî ber bi [[Bagok]]ê ve.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Tê gotin [[Elîyê Bazo]], serokê eşîra [[Şêx Bizna]], Bavê Kehrê, Şêrê Aliya, axayê gundê [[Xuşêniyê]], di wê civînê de amade bû. Dema ku dît çi li Mala Keçel hat, sond xwar ku tu agahî ji planê wî tune bû. Wî roja jidayikbûna xwe nifir kir û got:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

“Xwezî ez nehatibama dinyayê û min ev nedîtibûya. Ez ne mêr im, ji ber ku min tiştek ji bo wan nekir. Xwezî ez bi wan re hatibûma kuştin û nejiyama.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Wî li ser xwe qedexe kir ku êdî li ser axa Aliya bimîne. Gundê xwe Xuşêniyê hişt û ji Aliya wenda bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ebdulḥemîd Mihemed ʿEbbas Yûsif Îsa ji nesla Îsa dibêje: sala 2002 li gundê [[Um Iẓamulhacim]], başûrê [[Tilkoçer]]ê, Şêx Ḥemîdî Deham di dema naskirina Feysel Remthan Keçelê Elî bi Mala Keçel re, xemgîniya xwe ji bo trajediya Mala Keçel anî ziman.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Piştî Keçelê Elî ==
* Malbatek tevahî ji Aliya wenda bû.
* Endamên wê ji hev qut bûn û li dûr ve belav bûn.
* Nexşeya Aliya kêm bû û guherî.
* Eşîr û malbatên hin wenda bûn, hinên din derketin.
* Li gundê [[Zexîrê]] / [[Dêmir Qapo]], sala 1937, dema fransiyan gund rast kirin, ew bûyer wek temamkirina şikestina Aliya hate dîtin.

== Gotinên rûspiyan li ser Keçelê Elî ==
Ji bo ronahîkirina kesayetiyekê ku ji bo gelek kesan wek xeyalî xuya dikir, li vir hin gotinên rûspiyan hatine hilbijartin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Remo Elo — Kehnî Kerka Abasa ===
Wî got:

Mêrekî bin nav û deng bû.

“Ew mêrek şerefî bû, li ser qada mezin ji Aliya xwedî hêz û bandor bû. Ew mêrê Mîrê Botan li Çil Axa û gundên wê bû. Cih û xirabeyek hê jî navê wî digire. Ew li ser Çemê Deĥlê, bakurê gundê Zexîrê / Dêmir Qapo, li hember Kîrkê Zixura ye; gund bi erdê re hate yek kirin.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Zanyar / Mihemed Eşref El-Huseynî — Xuşêniyê ===
“Ew li Aliya axayek bêhempa bû. Mêrek dilsoz ji Mîrê Botan re bû. Bandora wî li ser qada mezin ji Deşta Çil Axa dirêj bû. Ew bacê li ser kerwanên bazirganiyê yên ku di nav qada wî re derbas dibûn, ferz dikir.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Feysel Îsmaʿîl — Kirho ===
“Keçelê Elî ji mêranê Mîrê Botan bû. Ew ji aliyê Mîr ve li herêma Çil Axa ji bo bac û xercan erkdar bû. Li Aliya navdar bû. Ji tirsa ku ew serokatiya herêmê bigire, xapînokiyek li dijî wî hate çêkirin. Hin kes ji bo gund û milk, hinên din ji bo pez û zêr li hev hatin. Ew dewlemend bû, pezên wî pir bûn û zêrên wî hene bûn. Malbata wî hate tasfiyekirin. Kesek bi navê Îbo Meʿmû neçarî beşdarî nekir; malê wî talan kirin û firotin, wî jî revî Bagokê.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Birahîm Mihemed — Xuşêniyê ===
Wî bi hesret nefesek kûr kişand û got:

“Ew mêr bû. Her kes hesabê xwe ji wî dikir. Çil Axa û derdora wê di bin destê wî de bû. Bi xapînokî li wî xiyanet kirin. Di rê de birayê wî got: ‘Ez aram nîme, çêtir e em neçin.’ Yekî bersiv da: ‘Tu ji tiştekî bêwate ditirsî. Çend saetan e, em bi hev re vedigerin.’ Lê ew di konê Sehîd de dereng ma.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Dema ku wan li ser Mala Keçel dest bi qirkirinê kir, komek çû ser mala seyîd. Her çend Sehîd li ber wan rawesta, benên konê vekir û kon xist erdê da ku wan rawestîne, lê wan guh nedan.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Keska xwe li bêşiya wan verîşand.

Yanî wê lingê xwe yê kesk ji serê xwe avêt erdê. Li cem Kurdan di rewşên wisa de, dema sehîdek pêçê xwe davêje erdê, her tişt ji ber rêz û hurmeta Ehlê Beyt û cihê sehîd rawestîbû. Lê wan ew jî bi şêweyekî hovane kuştin, her çend Sehîd lava dikir û digot: ‘Hûn çi sûdê jê digirin?’&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Paşê Sehîd li yê herî qelew û tund ji wan nifir kir û got:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Lawo, bavê te geda bû, te nexwe; hûn bi xwe jî şah nebin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Bi Xwedê, qatil belengaz jiya; paşê kurê wî, neviyê wî, û heta niha jî neviyê wî belengaz ma.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Dema ku qatilê Keçelê Elî zêde serkeft, Xelf Axa gazî wî kir û ew jê xilas kir.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Lê Elî Saleh ji [[Tilşeîr]], [[Celûd Mihemed Xelîl Ehmi] ji [[Beyandûr]] û hinên din gotin:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

“Qatilê Keçelê Elî bi fermana jina Xelf Axa hate kuştin, ji ber ku ew Hesen Axa, kurê Xelf Axa û muxtarê gundê Girê Biya, kuştibû. Ew kuştin bi fermana birayê wî Yûsif Axa, kurê Xelf Axa û muxtarê Eznawirê, ji bo axatiyê bû. Her çend rûspiyan navber kirin, lê dayika wî lêborîn nekir.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Sebrî Evdullah — Xirbê Cihwa ===
Wî got:

Berdevkê Mîrê Botan bû.

“Ew ji ber mêrxasî û zîrekiya xwe di xizmeta Mîrê Botan de bû. Mîr ew hilbijart ku li herêma Çil Axa û gundên wê wekîlê wî be. Ew û Mîr bi hev re rojên dirêj derbas dikirin. Piştî ku Mîrê Botan hate şikandin, wan Mala Keçel tasfiyekirin.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Hacî Ehmed Îsa — Beyandûr ===
Wî ku xezîneyeke agahiyan bû, got:

“Keçelê Elî li gundê Çil Axa dimîniya. Li ser herêma Çil Axa bandor hebû û hevalbendê Mîrê Botan bû. Ew bacê derbasbûnê ji kerwanên bazirganiyê yên ku li ser rêya kevn a di navbera Nisêbînê û Mûsilê de derbas dibûn, distand.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Xelf Axa li Sinceqê, li gundê Eznawirê dimîniya û dixwest bandora xwe li ser Aliya dirêj bike. Paşê ku destê xwe li Sinceqê kir, li ber Keçelê Elî diqewimî û ew li dijî wî rawestîbû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Keçelê Elî yek ji kurên xwe li destê mêranên Xelf Axa winda kir. Paşê agahiyên Xelf Axa dişopandin heta ku bihîstin Yûsif, kurê Xelf Axa, li derdora gundê Gir Bikêlê ye. Şevê bi ser ketin, lê bi şaşî Silêman, kurê Elî Keçel — kurê muxtarê gundê Til Şeʿîr — hate kuştin, û kurê Xelf Axa xelas bû, ji ber ku herdu li kêleka hev razabûn.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Têbînî: Muxtarê Til Şeʿîr jî navê Elê Keçel / Elî Keçel hilgirtiye û ji eşîra Hacî Silêmana bû. Ev bûyer ji aliyê Elî Saleh Ehmed ji Til Şeʿîr û Celûd Mihemed Xelîl ji Beyandûr ve jî hate piştrastkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Şiyar Liyanî — Dêrûna Axê ===
“Bandora Keçelê Elî li ser gelek gundan li herêma Çil Axa dirêj bû: Til ʿElo, Silêman Sarî, Xirab Baçar, Gelaʿa. Ew hevalbendê Mîrê Botan bû. Di bûyerekê de malbata wî wenda bû. Dema ku talan û xêrhatin hate parvekirin, di nav wan de nakokî derket. Piştî wê bûyerê, herêma Aliya piçûk û bêhêz bû.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Gundê Gelaʿa di nexşeyekê de hatiye qeydkirin ku endazyarekî Alman sala 1914 dema diyarkirina rêya hesin çêkiribû. Navê wê li wir [[Kelha Rimêlê]] hatiye nivîsîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Ebas Yûsif Hema — Ĥilwa ===
“Xelf Axa li Sinceqê bû û Keçelê Elî li Çil Axa, herêma Aliya. Bandora wî li Aliya heta sînorên Şingalê dirêj bû û hêza xwe ji Mîrê Botan digirt. Dema ku Xelf Axa hin rûspiyên Aliya kişand aliyê xwe û xwest destê xwe li ser Çil Axa dirêj bike, Keçelê Elî wî vedigerand. Jiyana wî bi şêweyekî trajîk bi dawî hat, piştî dawîhatina Bedirxan Beg.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Celûd Mihemed Xelîl — Beyandûr ===
“Keçelê Elî ji baştirîn mêranê Aliya bû. Berdevkê Mîrê Botan bû. Ji kesên ku Bedirxan Beg pê bawer bû. Piştî Mîrê Botan, Mala Keçel hate tasfiyekirin. Tu kes wan nenegirt. Elîyê Bazo, serokê eşîra Şêx Bizna û muxtarê gundê Xuşêniyê, bi wê awayê ku Mala Keçel hate kuştin, gelek xemgîn bû. Ew di wê civînê de amade bû. Xwe şermezar kir û got ka çima min tiştek ji bo wan nekir. Wî li ser xwe qedexe kir ku li axa Aliya bimîne û wenda bû. Ji wan kesek nema. Hin ji wan di nav eşîran de veşartin.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Gotina ʿEbdulḥemîd bin Mihemed bin ʿEbbas bin Yûsif bin Îsa ==
Ev ʿEbdulḥemîd ji nesla Îsa ye, û Îsa birayê Keçelê Elî bû. Ew ji eşîra '''Mihelmiya''' ye, li '''Farqînê''', li Sinceqa Xelf Axayê Xerzî, başûrê rojavayê gundê '''Xizna''', ji dayik bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ew dibêje:

“Demeke pir dirêj derbas bûye, zêdetirî sed û pêncî sal. Lê birîn hê jî nexweş bûye. Wan bi qest rastî veşartin. Tenê kêmasî ji bûyerê xelas bûn û ji tirsa şopandinê dûr belav bûn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Em rastiya bûyerê nizanîn heta ku bavê min Mihemed çû herêmê û ji xelkê, bi taybetî ji seyîdan ku xemgîniya xwe nîşan dan, guhdarî kir.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Keçelê Elî nêzî bîst salan axatî kir. Gelek caran ew û birayên xwe Mîrê Botan li paytexta xwe Çil Axa pêşwazî dikirin, bi '''şal û şapikê Botanî''' xemilandî.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ew vexwendinek qebûl kir. Birayê wî Îsa dijî çûyînê derket. Lê Keçelê Elî israr kir û got:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

‘Eger wan xerabiyek ji me re dixwest, cil û şalên me yek in û em hev nas dikin; em şêrên Botanê ne.’&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Wan hemû tasfiyekirin. Îsa bi şêweyekî hovane hate kuştin. Talan, kuştin û dizî li Mala Keçel kirin, heta jinên ducanî jî spared nekirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Jina bapîra me, jina Îsa birayê Keçelê Elî, di wê demê de li serdana malbata xwe, Mala Dendah, li gundê '''Şêbaniya Nayif''' bû. Ew xwişka '''Şelal Nayif Dendah''' ji eşîra Gergeriye bû. Kurê wê '''Yûsif''' bi wê re bû. Ew ji gundên Sinceqa Xelf Axa bûn, başûrê rojavayê gundê '''Xizna''', ku girêdayî Mala Ğeyda bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ew li cem xalên xwe ma heta ku Yûsif mezin bû û zewicî. Dema ku Mala Ğeyda ji eşîra Mihelmiyan rastî zanîn, ji wan xwestin ku vegerin gundê '''Xizna''', piştî destûra xalên wan Mala Dendah.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Bavê min Mihemed çû Aliya û bi gelek kesan re, bi taybetî bi seyîdan re, hevdîtin kir. Paşê çû Iraqê û bi yek ji neviyên Elî re, ku li wir di wezîfeyekê de bû, hevdîtin kir.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Sala 2002, '''Feysel Remthan''', ciwanek nêzî çil salî ku li Siʿûdiyê dixebitî, xwest keçikekê bistîne. Malbata keçikê red kirin, ji ber ku wan got ew ne ji eşîrê ye, lê mesîhî ye. Ew vegeriya mala xwe û ji bavê xwe li ser neseba xwe pirsî. Bavê wî tiştek nizaniyabû. Lê ji pîr û kalan bihîstibû ku ew ji eşîra Mihelmiya ne û bav û kalên wan xwediyên milkên Çil Axa bûn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ew ciwan çû cem Hacî ʿEbdulkerîm El-Ğeyda. Hacî ʿEbdulkerîm bi bavê min re, paşê bi Şêx Ḥemîdî Deham re, peywendî kir. Li hev kirin ku biçin serdana wî ciwanî li gundê '''Um ʿIẓam al-Ḥacim''' ji bo naskirina wî. Em Mala Keçel bûn; Hacî ʿEbdulkerîm El-Ğeyda û birayên wî Şêxmus û Mustefa; Mala Ḥacim; Şêx Ḥemîdî — hemû bi hev re bûn. Wan hemû xemgîniya xwe li ser trajediya Mala Keçel anî ziman, bi taybetî Şêx Ḥemîdî ku li ser navê hemûyan axivî.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
----

== Gelhenasî ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:20%;&quot;
|+ 
|-
! scope=col | Sal
! scope=col | Gelhe
|-
|[[2009]]
|
|-
|[[2000]]
|
|-
|[[1990]]
|
|-
|[[1985]]
|
|}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Bajar û gundên Dêrika Hemko}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|36|59|10|N|41|49|10|E|type:city(8551)|display=title}}

[[Kategorî:Dêrika Hemko]]</text>
      <sha1>5v5i8tptbopwn1ot1dmg33dzw7e3fih</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103278</id>
      <parentid>2103273</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T14:18:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Hebûna eşîra gergeriye li herêmê */</comment>
      <origin>2103278</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26660" sha1="lv794x1kgizgnkdwqbbblf8l90ptgka" xml:space="preserve">{{Paqij bike|tarîx=gulan 2026}}
{{Xebat}}
{{Agahîdank bajar
| nav                = Çilaxa
| navê_fermî         = {{ziman|ar|الجوادية}} ''al-Jawadiya''
| nexşeya_cihan      = Sûrî
| koordînat          = {{Koord|36|59|10|N|41|49|17|E|display=inline, title}}
| welat              = [[Rojavayê Kurdistanê]]
| dûgel              = [[Sûrî]]
| parêzgeh           = [[Hesîçe (parêzgeh)|Hesîçe]]
| navçe              = [[Dêrika Hemko]]
| nahiye             = Çilaxa
| gelhe              = 
| gelhe_sal          = 
| rûerd              = 
| bilindayî          = 415
| nexşeSer           = Jawadiyah nahiyah.svg
| nexşeSer_firehî    = 180px
| nexşeSer_sernav    = Nexşeya parêzgeha Hesîçê:&lt;br/&gt;{{legend2|#ece83a|border=1px solid #aaa|Nahiyeya Çilaxa}}{{pad}}{{legend2|#79c144|border=1px solid #aaa|Nahiyeyên din}}
| wêneSer            = 
| wêneSer_sernav     = 
| malper             = 
}}
'''Çilaxa''', anku '''Çilaẍa''' (bi inglîzî: ''Chilagha'', bi [[erebî]] navê wê kirine ''al-Jawadiya'')&lt;ref&gt;Q.Ş. ''Ta bi navê keviran guhertin!'', 11.01.2010 Mediakurd.com&lt;/ref&gt;, gundekî ser [[Dêrika Hemko]] ya [[Hesîçe]]yê ye.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;https://www.facebook.com/profile.php?id=100060418166738&lt;/ref&gt;

== Devera Aliya — Keçelê Êlê ==

=== Herêma Aliyan ===

==== Keçelê Elê (Keçelê Elî) ====
Ev herêm di navbera [[çemê Girê Dêra]], [[çemê Cerihê]], [[çiyayê Şingalê]] û [[çiyayê Bagokê]] de ye.

Devera Aliya deştên xwe yên berhemdar û pêl-pêl hene. Ew bi nermî ber bi başûr ve diçin û wek ku xwe li hembêza deştên Şingalê dikin. Ew herêm bi av, çem, kaniyan, çîmen û çêrgehên xwe têr e. Eşîr hene ku zivistanê di deştan de dimînin, û havînê ber bi çiyan ve diçin. Ew bi pez û dewarên xwe re di navbera deşt û çiyayan de her tim di hereketê de ne. Di nav gelî û çiyayan de diçînin, diçêrînin û jiyana xwe dimeşînin; jiyaneke domdar ku ne astengiyek wê rawestîne û ne jî tiştekî biçûk aramiya wê xera bike.

[[Deşta Aliya]] cihê mêran bû; mêran ku di nav sînga wê de geriyan û dengê rojên xwe li wir hiştin. Ew deng heta niha jî di guhên me de vedeng dide.

Lê deştên Aliya wek berfa çiyayê çilî ne: hêdî-hêdî dihelin, hêz û giraniya xwe winda dikin. Aliya jî dihele; rûbera wê kêm bûye, qada wê têkçûye û ew wek dayikek birîndar şev da razayî, sibehê li ser qelekî xwînîn û kûr hişyar bû; qelekek ku sînga wê çirî, wê ji guhdariya dengê zarokên xwe bêpar kir.

Aliya ji bakur heta başûr li ser peyva [[Serxetê]] û [[Binxetê]] hate perçekirin.

== Gundê Çil Axa ==
Çil Axa gundekî kevn e; cih û warê dêrîn e li ser çemekê ku tîna jiyanê vedimirîne. Ew bûye girêdanek di navbera [[Nisêbîn]] û [[Mûsil]]ê, her wiha di navbera [[Cizîr]] û [[Şingal]]ê de.

[[Ebû Senâ Şihabedîn Mahmûd Efendî Elalûsî]], muftiyê Bexdayê, dema ji Stembolê vedigere Bexdayê, di pirtûka xwe ''Neşwetü’l-müdâm fî’l-ʿawde ilâ Medîneti’s-selâm'' de, li rûpela 92, sala 1853, dema ji Nisêbînê tê û piştî ku ji gundê [[Dugirê]] bi şevbûnê derdikeve, wisa dibêje:

“Em ber bi rastê ve çûn, li ser rêya Cizîra Hesenê kurê ʿUmer, ji ber ku ew rê hêsantir û nêzîktir bû ji rêya Mûsil ber bi Mûsilê ve. Tê gotin ev rêya ku me girt, rêya kevn a ber bi Bexdayê ve bû, lê ji ber pirbûna ereban û fesadê, rêwîyên wê kêm bûbûn. Em her tim di rê de bûn, û di saeta heftan de hatin '''Çilxa / Çilğa''', li wir em daketin. Navê wê bi ‘cîmê ecemî’ û ‘lâmê şedîd’ tê gotin. Ew gund nêzî nod malan tê de hene, û piraniya xelkê wê misilman in, elḥemdulillah. Avê çemê wê hene, hewayê wê jî xweş e.”

== Keçelê Êlê / Keçelê Elî ==
Keçelê Êlê qurbaniyê helwesta xwe bi [[Bedirxan Beg]] re bû. Bi îşareta dewletê, li dijî wî xiyanet û xapînokî hate amadekirin.

* Cih: Devera Aliya
* Dem: Nîvê yekem ê sedsala nozdehan
* Di demê de: Serdema mîratiya Bedirxan Begê Mîrê Botan, salên 1819–1848
* Di heman serdemê de: Xelf Axa yê Xerzî-Zoqî li Sinceqê, salên 1802–1850

Ew kesek bû ku bi mêran wek [[Çolo]], [[Emûka]], [[Elî Keçel]], [[Elîkê Hesen]], [[Usivê Aslo]], [[Umer Axayê Dîwanî]], [[Neo Gergî]], [[Enzî Silo]], [[Eliyê Bazo]], [[Eco]] û hwd hemdem bû.

Demeke dirêj derbas bû heta ku min dest bi vekirina toza demê kir û li şopa kesayetiyekê ketim ku berê min ew wek kesayetekî xeyalî dihesiband. Dema ku min ji devê kal û pîran dibihîst:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Çi Elî Keçel, çi Keçel Elî ===
Ji ber nebûna nivîskar an belgeyekî destgihayî, li ber mirov tenê kaniyên pîr û kalên bawerîdar mabûn. Ew jî, bi xwe, piştî belge û nivîsan, dikarin ji çavkaniyên lêkolîna dîrokî bên hesabkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Li ser [[Keçel]], eşîra wî, cihê wî û jiyana wî, hemû şahid li ser vê rastiyê li hev kirin: kesek hebû ku li Çil Axa rûniştibû, li Aliya jiyabû, û dawiyeke trajîk hebû. Lê li ser eşîra wî, rûspî li hev nekirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hin kesan ew girê da [[Bûtika]], [[Qulig û Şimxalka]], [[Bêdiya]] û [[Hesina]]; Mala Keçel, [[Ebdulḥemîd Bavê Ciwan]], neviyê Îsa, birayê Keçelê Elî, got:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; “Eşîra me [[mihelmiya]] ye. Xalên me malbata [[Dendah]] in li gundê [[Şêbaniya Nayif]]. Ew ji eşîra [[Gergeriye]] (Gergerya) ne.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Hebûna eşîra Gergeriye li herêmê ==
[[Pierre Rondot]] di pirtûka xwe &quot;Eşîrên Kurd li Sûriyê&quot;, rûpela 28, de dibêje:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

“Eşîra Gergeriye di sedsala hejdehan de di navbera Cizîra Botan û Şingalê de bi cih bûbû. Ew di konan de dijiyan û bi eşîra [[çîtan]] re têkiliyên xizmetî û zewacî hebûn.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Çîtan li vir bi wateya [[aşîta]] tê fêmkirin.

Ji van têkiliyên xizmetî û zewacî hin mînak hene:

=== Bi eşîra Kasika re ===
Mamoste Memo Yûsif ji gundê [[Sîha]] dibêje:
* Rebîa Ehmed Yûsif bi Sedûn Axa Gergirî re zewicî bû û ew dayika Muhsin Sedûn bû.
* Letîfe Ehmed Yûsif bi Celûd Axa Gergiriya re zewicî bû.

=== Bi eşîra Hacî Silêmana re ===
Elî Saleh ji gundê [[Tilşeʿîr]] dibêje:
* Xedîce, keça Hacî Hemze Axa bin Hesen Umer, bi Huseyn Gergirî re zewicî bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Bi eşîra Cewdika re ===
Selah Cacan ji gundê [[Tilcîhan]] dibêje:
* Emşe Melek ji gundê [[Gutba]] bi Silêman Ehmed Sedûn Axa re zewicî bû û bû dayika Celûd Axa.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Bi eşîra Abasa re ===
[[Remo Elo]] ji gundê [[Kehnî Kerka Abasa]] dibêje:
* Xanê, keça [[Çolo Axa]], bi Nûh Gergirî / Neo Gergirî re zewicî bû. Neo li [[destê Şemeriyan]] hate kuştin. Xanê, ku ducanî bû, vegeriya mala bavê xwe. Kurê wê Sedûn li mala bapîrê xwe Çolo ji dayik bû. Ew li wir mezin bû heta şanzdeh salî, paşê bi daxwaza eşîrê vegeriya cem malbata bavê xwe û tola bavê xwe hilgirt.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Li başûrê gundê [[Beyandûr]] gelekek piçûk heye ku rêya gundê [[Girê Siwêr]] ji ser wê derbas dibe. Navê wê gelekê [[Girkê Gergerya]] ye. Ev nav nîşan dide ku eşîra Gergeriye rojekê li wir cih girtibû. Dema meriv ji wê derbas dibe, wek dengê evîna Neʿo Gergirî û Mencolî ji nav wê gelekê vedigere.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Peyva “Axa” ==
Peyva &quot;Axa&quot; di serdema Osmaniyan de bi wateya “serdar, xwediyê gund, serokê eşîr an serokê komekê” dihat bikaranîn. Dewletê ew nav dida kesekî ku gundek an erdek ji bo xizmetên wî pê re dihate dayîn. Ew maf dikaribû ji bav ber bi kur ve derbas bibe, heta ku ew kes di itaeta dewletê de bimîne.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Divê ferq were kirin di navbera ''menḥ / dayîna erdê'' û ''tapu / tomarkirina fermî'' de. ''Menḥ'' kevn e. ''Tapu'' û ''tomarkirin'' di dawiya dewleta Osmanî de derket. Dewletê gundek dida karmendekî, leşkerekî, kesekî an waqfekê. Paşê kesê ku gund wergirtibû, bêyî ku rêveberiyê sûd jê bibîne, ew menḥ difirot kesekî din. Heta ku [[Midhat Paşa]] sala 1858 biryar da ku gund û erd bên tomar kirin, ango tapu bên kirin, li hember pereyekî kêm ku derbasî xezîneya dewletê bibe.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Axabûn ===

# Dewlet kesekî ji derveyî herêmê tîne, bêyî ku ji kîjan eşîrê ye; gundek an çend gundan dide wî li hember xizmetên wî. Ew dibe wekî wekîlê dewletê û dikare li ser dayîn an standina gundan desthilatdar be.
# Kesekî ku herêm pê bawer dike, dewlet wî piştrast dike ji bo aramî û ewlehiya herêmê.
# Kesekî ku bi hêza xwe xwe ferz dike, dewlet wî ji bo parastina aramiyê qebûl dike, heta ku ew di itaeta wê de bimîne.

Dewlet carinan çav li ser zêdegaviyên axa digirt, heta ku ew ewlehiya dewletê nexera bike. Lê dema axa xurt dibû û dixwest serhildanê bike, dewlet derfetê digeriya ku dijberekî ji nav malbata wî an ji nav herêmê derxîne. Ev li gor rêbaza “perçe bike û hukum bike” bû. Carinan jî bi belavkirina sedemên siyasî, exlaqî an olî yên veşartî, herêm li dijî wî dihat bilindkirin. An jî şandina kampanyayeke leşkerî ya “terbiyeyê” bû ku li ser destê efserê mezin dihat meşandin û kesên herêmê jî tê de beşdar dibûn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Keçelê Êlê û Mîrê Botan ==
Bedirxan Beg, Mîrê Botan, ji eywana meclîsa xwe li [[Birca Belek]], ku li ser [[Ava Mezin]] / [[Çemê Botan]] (Dîcle) xwe dide, mêrek dît ku li ser dest û çokan diçû ber bi pira darîn ve, ku bi şeql û benan hatiye girêdan û herdu aliyên çemê girê dida hev. Ew mêr ber bi paytexta Botanê [[Baqirdê]] / [[Cizîra Botan]] ve diçû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Mîr got: “Wî bînin cem min.”
Mêr hat ber destê Mîr. Mîr pirsî:
“Tu ji kîjan eşîrê yî?”
Wî got: “Ez ji eşîra Mihelmiya me.”
Tê gotin Mîr kenî. Keçelê Elî ev ken wek biçûkxistin fêm kir. Ew bi dizî ji meclîsê derket, li hespê siwar bû û dest bi çûn û vegerê li ser pirê kir; carî tê, carî diçe, bi dengê bilind, da ku bala Mîrê Botan bikişîne.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
Mîr hay jê bû û got:
“Ev kî ye?”
Ew wî nas dikir, ji ber ku cihê wî di meclîsê de vala bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
Gotin: “Keçelê Elî ye, Mîrê min.”
Mîr bi lez gazî wî kir, ji tirsa ku benên pirê bi wî re bibirin. Paşê jê re got:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
Çima te ev kir?
Keçelê Elî bersiv da:
Ez dizanim, di nav êlê de hem rovî hene hem şêr hene.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
Li ser vê bûyerê du gotin hene:
* Hin dibêjin ev bûyer berî tayînkirina wî li Çil Axa bû; wî ji ber xizmeta xwe li qesra Botanê navdar bû û paşê Mîr wî li Çil Axa tayîn kir.
* Hinên din dibêjin ew berî vê jî li Çil Axa bû, di xizmeta Mîrê Botan de bû, û Mîr ji zîrekiya wî kêfxweş bû û ew li wir piştrast kir.

== Kesayetiya Keçelê Êlê ==
Birayên wî ev bûn: Îsa, Delê / Delî, Faris, Beko û Temo.

Eşîra wî, li gor gotina neviyên wî: Mihelmiya bû. Cihê wî yê navendî Çil Axa bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Keçelê Elî, an Elî Keçel, li cem Mîrê Botan dixebitî. Ji ber zîrekiya xwe, helwestên xwe û mêrxasiyê, Bedirxan Beg bala xwe da wî. Ew hêviyên Mîr vala nekirin. Dema ku Mîr ew ji bo rêvebirina herêma xwe erkdar kir, ew bû xwedî nav û rûmet. Hêza xwe li ser qada mezin ji '''Deşta Çil Axa''' dirêj kir. Gundê Çil Axa kir navenda xwe. Qedera xwe bi qedera Mîrê Botan ve girê da û bi dilsozî li kêleka wî ma.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Di şerê dewletê li dijî Botanê de, Keçelê Elî li kêleka Bedirxan Beg sekinî. Bi hebûna wî, herêm aram bû, ewlehî û nîzam belav bû, û tevgera [[kerwanên bazirganiyê]] geş bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ew ji bo mîratiyê [[paç]], [[bac]], [[qamçûr]] û [[bacên derbasbûnê]] ji bazirgan û kerwanên ku li ser rêya Mûsil — Nisêbînê derbas dibûn, distand. Bedirxan Beg jê re soz dabû ku qada desthilatdariya wî berfireh bike.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Keçelê Elî bû asteng li ber Xelf Axa ku dixwest destê xwe li ser herêma Çil Axa dirêj bike. Keçelê Elî ji ber vê helwestê yek ji kurên xwe jî winda kir.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Axdariya wî nêzî bîst salan dom kir. Lê piştî dawîhatina Mîratiya Botanê, piştgirê wî yê herî xurt ji destê wî derket. Ji tirsa ku nav û rûmeta wî mezin bibe, bi plangeriya dewletê li wî xiyanet hat kirin. Hin kes li hev hatin: hin ji bo gund û milk, hin ji bo pez û zêr.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Paşê, yên ku pez û zêr stendin, parê şêr ji gundan jî girtin. Lê tê xuya kirin ku pir ji wan ne xwedî şiyana parastina wan gundên xemgîn û bêçare bûn. Wekî gundan bi xwe gotibin:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

“Madam me ji destê wan stand, lê ji me re xweş nebû, bila ji yê din re xweş be; kî dibe, bila bibe.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Wek mînak tê gotin: dema dewlet di dema nû de erdên wan li gorî sînorkirina xwedîtiya çandiniyê stand, hin ji wan gotin:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

“Bila ji cihûyan re be, lê ne ji cotkarên me re.”

== Xiyanet û qirkirin ==
Keçelê Elî bersiva vexwendinekê da. Birayê wî Îsa, dema ku ji jina erebekê gotineke bi remz bihîst, dijî çûyînê derket.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ebas Mihemed Ebas Yûsif, ji nesla Îsa birayê Keçelê Elî, ji gundê [[Farqîn]]ê, ji bavê xwe Mihemed veguherand:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Mêrekî ereb ji planê xiyanetê haydar bû. Wî jina xwe bi behaneya komkirina dar û hîzê şand ser rêya ku Mala Keçel tê re derbas bibû, da ku wan ji xerabiyê hişyar bike. Wî jê re got:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

“Bi vê remzê bi wan re biaxive; eger bi erebî fêm nekirin, bi kurdî ji wan re rave bike.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Gotina remzî ev bû:

&quot;Hewasê xwe bigirin, qassab li ber we ne; berxên qelew û qassabên dilxweş.&quot;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Îsa di konê Sehîd de rawesta û got:

“Em sê bira diçin; bila sê bira biçin û sê bira bimînin.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Lê Keçelê Elî israr kir ku hemû bi hev re biçin.

Wan bi germî pêşwazî lê kirin û ew birin cihê taybet. Dema ku rûniştin, hemû hatin tasfiyekirin. Kevirên Aliya şahid bûn ku ew ji paş ve hatin serjêkirin. Îsa bi wehşet hate kuştin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Paşê komên qetilkar ber bi xaniyên Mala Keçel ve çûn. Zarok, jin, heta jinên ducanî jî qetil kirin. Tenê kêmasî ji wan xelas bûn:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

* Zarokên ku hin malan veşartin.
* Zarokek heft salî ku mêrek ew li hespê siwar kir û jê re got: “Biçe dûr, raweste neke heta êvarê. Malbata te kuştin; te jî wek wan dikuĵin. Biçe dûr... dûr.” Ew zarok ket konê bedewiyan. Jineke ereb çîroka wî zanî, lê ev raz veşart. Wî cem wan ma heta ku li gundê '''Um ʿIẓam al-Ḥacim''', başûrê Til Koçerê, bicih bû.
* Jina Îsa, birayê Keçelê Elî, tevî zarokên xwe, ji eşîra Gergeriye bû. Ew xwişka [[Şelal Nayif Dendah]] ji gundê Şêbaniya Nayif bû. Ew di wê demê de li serdana malbata xwe bû û ji ber vê xelas bû.

Bûyer hate veşartin û her kes bi qetilê hate tirsandin. Serdarên herêmê xemgîn bûn û li ser vê qirkirinê dilşikestî bûn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Kesek bi navê [[Îbo Memû]] beşdarî nexwest û ji bo xilasbûna xwe revî ber bi [[Bagok]]ê ve.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Tê gotin [[Elîyê Bazo]], serokê eşîra [[Şêx Bizna]], Bavê Kehrê, Şêrê Aliya, axayê gundê [[Xuşêniyê]], di wê civînê de amade bû. Dema ku dît çi li Mala Keçel hat, sond xwar ku tu agahî ji planê wî tune bû. Wî roja jidayikbûna xwe nifir kir û got:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

“Xwezî ez nehatibama dinyayê û min ev nedîtibûya. Ez ne mêr im, ji ber ku min tiştek ji bo wan nekir. Xwezî ez bi wan re hatibûma kuştin û nejiyama.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Wî li ser xwe qedexe kir ku êdî li ser axa Aliya bimîne. Gundê xwe Xuşêniyê hişt û ji Aliya wenda bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ebdulḥemîd Mihemed ʿEbbas Yûsif Îsa ji nesla Îsa dibêje: sala 2002 li gundê [[Um Iẓamulhacim]], başûrê [[Tilkoçer]]ê, Şêx Ḥemîdî Deham di dema naskirina Feysel Remthan Keçelê Elî bi Mala Keçel re, xemgîniya xwe ji bo trajediya Mala Keçel anî ziman.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Piştî Keçelê Elî ==
* Malbatek tevahî ji Aliya wenda bû.
* Endamên wê ji hev qut bûn û li dûr ve belav bûn.
* Nexşeya Aliya kêm bû û guherî.
* Eşîr û malbatên hin wenda bûn, hinên din derketin.
* Li gundê [[Zexîrê]] / [[Dêmir Qapo]], sala 1937, dema fransiyan gund rast kirin, ew bûyer wek temamkirina şikestina Aliya hate dîtin.

== Gotinên rûspiyan li ser Keçelê Elî ==
Ji bo ronahîkirina kesayetiyekê ku ji bo gelek kesan wek xeyalî xuya dikir, li vir hin gotinên rûspiyan hatine hilbijartin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Remo Elo — Kehnî Kerka Abasa ===
Wî got:

Mêrekî bin nav û deng bû.

“Ew mêrek şerefî bû, li ser qada mezin ji Aliya xwedî hêz û bandor bû. Ew mêrê Mîrê Botan li Çil Axa û gundên wê bû. Cih û xirabeyek hê jî navê wî digire. Ew li ser Çemê Deĥlê, bakurê gundê Zexîrê / Dêmir Qapo, li hember Kîrkê Zixura ye; gund bi erdê re hate yek kirin.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Zanyar / Mihemed Eşref El-Huseynî — Xuşêniyê ===
“Ew li Aliya axayek bêhempa bû. Mêrek dilsoz ji Mîrê Botan re bû. Bandora wî li ser qada mezin ji Deşta Çil Axa dirêj bû. Ew bacê li ser kerwanên bazirganiyê yên ku di nav qada wî re derbas dibûn, ferz dikir.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Feysel Îsmaʿîl — Kirho ===
“Keçelê Elî ji mêranê Mîrê Botan bû. Ew ji aliyê Mîr ve li herêma Çil Axa ji bo bac û xercan erkdar bû. Li Aliya navdar bû. Ji tirsa ku ew serokatiya herêmê bigire, xapînokiyek li dijî wî hate çêkirin. Hin kes ji bo gund û milk, hinên din ji bo pez û zêr li hev hatin. Ew dewlemend bû, pezên wî pir bûn û zêrên wî hene bûn. Malbata wî hate tasfiyekirin. Kesek bi navê Îbo Meʿmû neçarî beşdarî nekir; malê wî talan kirin û firotin, wî jî revî Bagokê.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Birahîm Mihemed — Xuşêniyê ===
Wî bi hesret nefesek kûr kişand û got:

“Ew mêr bû. Her kes hesabê xwe ji wî dikir. Çil Axa û derdora wê di bin destê wî de bû. Bi xapînokî li wî xiyanet kirin. Di rê de birayê wî got: ‘Ez aram nîme, çêtir e em neçin.’ Yekî bersiv da: ‘Tu ji tiştekî bêwate ditirsî. Çend saetan e, em bi hev re vedigerin.’ Lê ew di konê Sehîd de dereng ma.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Dema ku wan li ser Mala Keçel dest bi qirkirinê kir, komek çû ser mala seyîd. Her çend Sehîd li ber wan rawesta, benên konê vekir û kon xist erdê da ku wan rawestîne, lê wan guh nedan.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Keska xwe li bêşiya wan verîşand.

Yanî wê lingê xwe yê kesk ji serê xwe avêt erdê. Li cem Kurdan di rewşên wisa de, dema sehîdek pêçê xwe davêje erdê, her tişt ji ber rêz û hurmeta Ehlê Beyt û cihê sehîd rawestîbû. Lê wan ew jî bi şêweyekî hovane kuştin, her çend Sehîd lava dikir û digot: ‘Hûn çi sûdê jê digirin?’&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Paşê Sehîd li yê herî qelew û tund ji wan nifir kir û got:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Lawo, bavê te geda bû, te nexwe; hûn bi xwe jî şah nebin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Bi Xwedê, qatil belengaz jiya; paşê kurê wî, neviyê wî, û heta niha jî neviyê wî belengaz ma.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Dema ku qatilê Keçelê Elî zêde serkeft, Xelf Axa gazî wî kir û ew jê xilas kir.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Lê Elî Saleh ji [[Tilşeîr]], [[Celûd Mihemed Xelîl Ehmi] ji [[Beyandûr]] û hinên din gotin:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

“Qatilê Keçelê Elî bi fermana jina Xelf Axa hate kuştin, ji ber ku ew Hesen Axa, kurê Xelf Axa û muxtarê gundê Girê Biya, kuştibû. Ew kuştin bi fermana birayê wî Yûsif Axa, kurê Xelf Axa û muxtarê Eznawirê, ji bo axatiyê bû. Her çend rûspiyan navber kirin, lê dayika wî lêborîn nekir.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Sebrî Evdullah — Xirbê Cihwa ===
Wî got:

Berdevkê Mîrê Botan bû.

“Ew ji ber mêrxasî û zîrekiya xwe di xizmeta Mîrê Botan de bû. Mîr ew hilbijart ku li herêma Çil Axa û gundên wê wekîlê wî be. Ew û Mîr bi hev re rojên dirêj derbas dikirin. Piştî ku Mîrê Botan hate şikandin, wan Mala Keçel tasfiyekirin.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Hacî Ehmed Îsa — Beyandûr ===
Wî ku xezîneyeke agahiyan bû, got:

“Keçelê Elî li gundê Çil Axa dimîniya. Li ser herêma Çil Axa bandor hebû û hevalbendê Mîrê Botan bû. Ew bacê derbasbûnê ji kerwanên bazirganiyê yên ku li ser rêya kevn a di navbera Nisêbînê û Mûsilê de derbas dibûn, distand.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Xelf Axa li Sinceqê, li gundê Eznawirê dimîniya û dixwest bandora xwe li ser Aliya dirêj bike. Paşê ku destê xwe li Sinceqê kir, li ber Keçelê Elî diqewimî û ew li dijî wî rawestîbû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Keçelê Elî yek ji kurên xwe li destê mêranên Xelf Axa winda kir. Paşê agahiyên Xelf Axa dişopandin heta ku bihîstin Yûsif, kurê Xelf Axa, li derdora gundê Gir Bikêlê ye. Şevê bi ser ketin, lê bi şaşî Silêman, kurê Elî Keçel — kurê muxtarê gundê Til Şeʿîr — hate kuştin, û kurê Xelf Axa xelas bû, ji ber ku herdu li kêleka hev razabûn.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Têbînî: Muxtarê Til Şeʿîr jî navê Elê Keçel / Elî Keçel hilgirtiye û ji eşîra Hacî Silêmana bû. Ev bûyer ji aliyê Elî Saleh Ehmed ji Til Şeʿîr û Celûd Mihemed Xelîl ji Beyandûr ve jî hate piştrastkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Şiyar Liyanî — Dêrûna Axê ===
“Bandora Keçelê Elî li ser gelek gundan li herêma Çil Axa dirêj bû: Til ʿElo, Silêman Sarî, Xirab Baçar, Gelaʿa. Ew hevalbendê Mîrê Botan bû. Di bûyerekê de malbata wî wenda bû. Dema ku talan û xêrhatin hate parvekirin, di nav wan de nakokî derket. Piştî wê bûyerê, herêma Aliya piçûk û bêhêz bû.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Gundê Gelaʿa di nexşeyekê de hatiye qeydkirin ku endazyarekî Alman sala 1914 dema diyarkirina rêya hesin çêkiribû. Navê wê li wir [[Kelha Rimêlê]] hatiye nivîsîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Ebas Yûsif Hema — Ĥilwa ===
“Xelf Axa li Sinceqê bû û Keçelê Elî li Çil Axa, herêma Aliya. Bandora wî li Aliya heta sînorên Şingalê dirêj bû û hêza xwe ji Mîrê Botan digirt. Dema ku Xelf Axa hin rûspiyên Aliya kişand aliyê xwe û xwest destê xwe li ser Çil Axa dirêj bike, Keçelê Elî wî vedigerand. Jiyana wî bi şêweyekî trajîk bi dawî hat, piştî dawîhatina Bedirxan Beg.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Celûd Mihemed Xelîl — Beyandûr ===
“Keçelê Elî ji baştirîn mêranê Aliya bû. Berdevkê Mîrê Botan bû. Ji kesên ku Bedirxan Beg pê bawer bû. Piştî Mîrê Botan, Mala Keçel hate tasfiyekirin. Tu kes wan nenegirt. Elîyê Bazo, serokê eşîra Şêx Bizna û muxtarê gundê Xuşêniyê, bi wê awayê ku Mala Keçel hate kuştin, gelek xemgîn bû. Ew di wê civînê de amade bû. Xwe şermezar kir û got ka çima min tiştek ji bo wan nekir. Wî li ser xwe qedexe kir ku li axa Aliya bimîne û wenda bû. Ji wan kesek nema. Hin ji wan di nav eşîran de veşartin.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Gotina ʿEbdulḥemîd bin Mihemed bin ʿEbbas bin Yûsif bin Îsa ==
Ev ʿEbdulḥemîd ji nesla Îsa ye, û Îsa birayê Keçelê Elî bû. Ew ji eşîra '''Mihelmiya''' ye, li '''Farqînê''', li Sinceqa Xelf Axayê Xerzî, başûrê rojavayê gundê '''Xizna''', ji dayik bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ew dibêje:

“Demeke pir dirêj derbas bûye, zêdetirî sed û pêncî sal. Lê birîn hê jî nexweş bûye. Wan bi qest rastî veşartin. Tenê kêmasî ji bûyerê xelas bûn û ji tirsa şopandinê dûr belav bûn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Em rastiya bûyerê nizanîn heta ku bavê min Mihemed çû herêmê û ji xelkê, bi taybetî ji seyîdan ku xemgîniya xwe nîşan dan, guhdarî kir.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Keçelê Elî nêzî bîst salan axatî kir. Gelek caran ew û birayên xwe Mîrê Botan li paytexta xwe Çil Axa pêşwazî dikirin, bi '''şal û şapikê Botanî''' xemilandî.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ew vexwendinek qebûl kir. Birayê wî Îsa dijî çûyînê derket. Lê Keçelê Elî israr kir û got:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

‘Eger wan xerabiyek ji me re dixwest, cil û şalên me yek in û em hev nas dikin; em şêrên Botanê ne.’&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Wan hemû tasfiyekirin. Îsa bi şêweyekî hovane hate kuştin. Talan, kuştin û dizî li Mala Keçel kirin, heta jinên ducanî jî spared nekirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Jina bapîra me, jina Îsa birayê Keçelê Elî, di wê demê de li serdana malbata xwe, Mala Dendah, li gundê '''Şêbaniya Nayif''' bû. Ew xwişka '''Şelal Nayif Dendah''' ji eşîra Gergeriye bû. Kurê wê '''Yûsif''' bi wê re bû. Ew ji gundên Sinceqa Xelf Axa bûn, başûrê rojavayê gundê '''Xizna''', ku girêdayî Mala Ğeyda bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ew li cem xalên xwe ma heta ku Yûsif mezin bû û zewicî. Dema ku Mala Ğeyda ji eşîra Mihelmiyan rastî zanîn, ji wan xwestin ku vegerin gundê '''Xizna''', piştî destûra xalên wan Mala Dendah.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Bavê min Mihemed çû Aliya û bi gelek kesan re, bi taybetî bi seyîdan re, hevdîtin kir. Paşê çû Iraqê û bi yek ji neviyên Elî re, ku li wir di wezîfeyekê de bû, hevdîtin kir.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Sala 2002, '''Feysel Remthan''', ciwanek nêzî çil salî ku li Siʿûdiyê dixebitî, xwest keçikekê bistîne. Malbata keçikê red kirin, ji ber ku wan got ew ne ji eşîrê ye, lê mesîhî ye. Ew vegeriya mala xwe û ji bavê xwe li ser neseba xwe pirsî. Bavê wî tiştek nizaniyabû. Lê ji pîr û kalan bihîstibû ku ew ji eşîra Mihelmiya ne û bav û kalên wan xwediyên milkên Çil Axa bûn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ew ciwan çû cem Hacî ʿEbdulkerîm El-Ğeyda. Hacî ʿEbdulkerîm bi bavê min re, paşê bi Şêx Ḥemîdî Deham re, peywendî kir. Li hev kirin ku biçin serdana wî ciwanî li gundê '''Um ʿIẓam al-Ḥacim''' ji bo naskirina wî. Em Mala Keçel bûn; Hacî ʿEbdulkerîm El-Ğeyda û birayên wî Şêxmus û Mustefa; Mala Ḥacim; Şêx Ḥemîdî — hemû bi hev re bûn. Wan hemû xemgîniya xwe li ser trajediya Mala Keçel anî ziman, bi taybetî Şêx Ḥemîdî ku li ser navê hemûyan axivî.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
----

== Gelhenasî ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:20%;&quot;
|+ 
|-
! scope=col | Sal
! scope=col | Gelhe
|-
|[[2009]]
|
|-
|[[2000]]
|
|-
|[[1990]]
|
|-
|[[1985]]
|
|}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Bajar û gundên Dêrika Hemko}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|36|59|10|N|41|49|10|E|type:city(8551)|display=title}}

[[Kategorî:Dêrika Hemko]]</text>
      <sha1>lv794x1kgizgnkdwqbbblf8l90ptgka</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103279</id>
      <parentid>2103278</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T14:23:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Hebûna eşîra Gergeriye li herêmê */</comment>
      <origin>2103279</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26654" sha1="ri4n2tdsrnozie21wan7si1hn4jiimr" xml:space="preserve">{{Paqij bike|tarîx=gulan 2026}}
{{Xebat}}
{{Agahîdank bajar
| nav                = Çilaxa
| navê_fermî         = {{ziman|ar|الجوادية}} ''al-Jawadiya''
| nexşeya_cihan      = Sûrî
| koordînat          = {{Koord|36|59|10|N|41|49|17|E|display=inline, title}}
| welat              = [[Rojavayê Kurdistanê]]
| dûgel              = [[Sûrî]]
| parêzgeh           = [[Hesîçe (parêzgeh)|Hesîçe]]
| navçe              = [[Dêrika Hemko]]
| nahiye             = Çilaxa
| gelhe              = 
| gelhe_sal          = 
| rûerd              = 
| bilindayî          = 415
| nexşeSer           = Jawadiyah nahiyah.svg
| nexşeSer_firehî    = 180px
| nexşeSer_sernav    = Nexşeya parêzgeha Hesîçê:&lt;br/&gt;{{legend2|#ece83a|border=1px solid #aaa|Nahiyeya Çilaxa}}{{pad}}{{legend2|#79c144|border=1px solid #aaa|Nahiyeyên din}}
| wêneSer            = 
| wêneSer_sernav     = 
| malper             = 
}}
'''Çilaxa''', anku '''Çilaẍa''' (bi inglîzî: ''Chilagha'', bi [[erebî]] navê wê kirine ''al-Jawadiya'')&lt;ref&gt;Q.Ş. ''Ta bi navê keviran guhertin!'', 11.01.2010 Mediakurd.com&lt;/ref&gt;, gundekî ser [[Dêrika Hemko]] ya [[Hesîçe]]yê ye.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;https://www.facebook.com/profile.php?id=100060418166738&lt;/ref&gt;

== Devera Aliya — Keçelê Êlê ==

=== Herêma Aliyan ===

==== Keçelê Elê (Keçelê Elî) ====
Ev herêm di navbera [[çemê Girê Dêra]], [[çemê Cerihê]], [[çiyayê Şingalê]] û [[çiyayê Bagokê]] de ye.

Devera Aliya deştên xwe yên berhemdar û pêl-pêl hene. Ew bi nermî ber bi başûr ve diçin û wek ku xwe li hembêza deştên Şingalê dikin. Ew herêm bi av, çem, kaniyan, çîmen û çêrgehên xwe têr e. Eşîr hene ku zivistanê di deştan de dimînin, û havînê ber bi çiyan ve diçin. Ew bi pez û dewarên xwe re di navbera deşt û çiyayan de her tim di hereketê de ne. Di nav gelî û çiyayan de diçînin, diçêrînin û jiyana xwe dimeşînin; jiyaneke domdar ku ne astengiyek wê rawestîne û ne jî tiştekî biçûk aramiya wê xera bike.

[[Deşta Aliya]] cihê mêran bû; mêran ku di nav sînga wê de geriyan û dengê rojên xwe li wir hiştin. Ew deng heta niha jî di guhên me de vedeng dide.

Lê deştên Aliya wek berfa çiyayê çilî ne: hêdî-hêdî dihelin, hêz û giraniya xwe winda dikin. Aliya jî dihele; rûbera wê kêm bûye, qada wê têkçûye û ew wek dayikek birîndar şev da razayî, sibehê li ser qelekî xwînîn û kûr hişyar bû; qelekek ku sînga wê çirî, wê ji guhdariya dengê zarokên xwe bêpar kir.

Aliya ji bakur heta başûr li ser peyva [[Serxetê]] û [[Binxetê]] hate perçekirin.

== Gundê Çil Axa ==
Çil Axa gundekî kevn e; cih û warê dêrîn e li ser çemekê ku tîna jiyanê vedimirîne. Ew bûye girêdanek di navbera [[Nisêbîn]] û [[Mûsil]]ê, her wiha di navbera [[Cizîr]] û [[Şingal]]ê de.

[[Ebû Senâ Şihabedîn Mahmûd Efendî Elalûsî]], muftiyê Bexdayê, dema ji Stembolê vedigere Bexdayê, di pirtûka xwe ''Neşwetü’l-müdâm fî’l-ʿawde ilâ Medîneti’s-selâm'' de, li rûpela 92, sala 1853, dema ji Nisêbînê tê û piştî ku ji gundê [[Dugirê]] bi şevbûnê derdikeve, wisa dibêje:

“Em ber bi rastê ve çûn, li ser rêya Cizîra Hesenê kurê ʿUmer, ji ber ku ew rê hêsantir û nêzîktir bû ji rêya Mûsil ber bi Mûsilê ve. Tê gotin ev rêya ku me girt, rêya kevn a ber bi Bexdayê ve bû, lê ji ber pirbûna ereban û fesadê, rêwîyên wê kêm bûbûn. Em her tim di rê de bûn, û di saeta heftan de hatin '''Çilxa / Çilğa''', li wir em daketin. Navê wê bi ‘cîmê ecemî’ û ‘lâmê şedîd’ tê gotin. Ew gund nêzî nod malan tê de hene, û piraniya xelkê wê misilman in, elḥemdulillah. Avê çemê wê hene, hewayê wê jî xweş e.”

== Keçelê Êlê / Keçelê Elî ==
Keçelê Êlê qurbaniyê helwesta xwe bi [[Bedirxan Beg]] re bû. Bi îşareta dewletê, li dijî wî xiyanet û xapînokî hate amadekirin.

* Cih: Devera Aliya
* Dem: Nîvê yekem ê sedsala nozdehan
* Di demê de: Serdema mîratiya Bedirxan Begê Mîrê Botan, salên 1819–1848
* Di heman serdemê de: Xelf Axa yê Xerzî-Zoqî li Sinceqê, salên 1802–1850

Ew kesek bû ku bi mêran wek [[Çolo]], [[Emûka]], [[Elî Keçel]], [[Elîkê Hesen]], [[Usivê Aslo]], [[Umer Axayê Dîwanî]], [[Neo Gergî]], [[Enzî Silo]], [[Eliyê Bazo]], [[Eco]] û hwd hemdem bû.

Demeke dirêj derbas bû heta ku min dest bi vekirina toza demê kir û li şopa kesayetiyekê ketim ku berê min ew wek kesayetekî xeyalî dihesiband. Dema ku min ji devê kal û pîran dibihîst:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Çi Elî Keçel, çi Keçel Elî ===
Ji ber nebûna nivîskar an belgeyekî destgihayî, li ber mirov tenê kaniyên pîr û kalên bawerîdar mabûn. Ew jî, bi xwe, piştî belge û nivîsan, dikarin ji çavkaniyên lêkolîna dîrokî bên hesabkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Li ser [[Keçel]], eşîra wî, cihê wî û jiyana wî, hemû şahid li ser vê rastiyê li hev kirin: kesek hebû ku li Çil Axa rûniştibû, li Aliya jiyabû, û dawiyeke trajîk hebû. Lê li ser eşîra wî, rûspî li hev nekirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hin kesan ew girê da [[Bûtika]], [[Qulig û Şimxalka]], [[Bêdiya]] û [[Hesina]]; Mala Keçel, [[Ebdulḥemîd Bavê Ciwan]], neviyê Îsa, birayê Keçelê Elî, got:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; “Eşîra me [[mihelmiya]] ye. Xalên me malbata [[Dendah]] in li gundê [[Şêbaniya Nayif]]. Ew ji eşîra [[Gergeriye]] (Gergerya) ne.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Hebûna eşîra Gergeriye li herêmê ==
[[Pierre Rondot]] di pirtûka xwe &quot;Eşîrên Kurd li Sûriyê&quot;, rûpela 28, de dibêje:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
“Eşîra Gergeriye di sedsala hejdehan de di navbera Cizîra Botan û Şingalê de bi cih bûbû. Ew di konan de dijiyan û bi eşîra [[çîtan]] re têkiliyên xizmetî û zewacî hebûn.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Çîtan li vir bi wateya [[aşîta]] tê fêmkirin.
Ji van têkiliyên xizmetî û zewacî hin mînak hene:
=== Bi eşîra Kasika re ===
Mamoste Memo Yûsif ji gundê [[Sîha]] dibêje:
* Rebîa Ehmed Yûsif bi Sedûn Axa Gergirî re zewicî bû û ew dayika Muhsin Sedûn bû.
* Letîfe Ehmed Yûsif bi Celûd Axa Gergiriya re zewicî bû.
=== Bi eşîra Hacî Silêmana re ===
Elî Saleh ji gundê [[Tilşeʿîr]] dibêje:
* Xedîce, keça Hacî Hemze Axa bin Hesen Umer, bi Huseyn Gergirî re zewicî bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
=== Bi eşîra Cewdika re ===
Selah Cacan ji gundê [[Tilcîhan]] dibêje:
* Emşe Melek ji gundê [[Gutba]] bi Silêman Ehmed Sedûn Axa re zewicî bû û bû dayika Celûd Axa.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
=== Bi eşîra Abasa re ===
[[Remo Elo]] ji gundê [[Kehnî Kerka Abasa]] dibêje:
* Xanê, keça [[Çolo Axa]], bi Nûh Gergirî / Neo Gergirî re zewicî bû. Neo li [[destê Şemeriyan]] hate kuştin. Xanê, ku ducanî bû, vegeriya mala bavê xwe. Kurê wê Sedûn li mala bapîrê xwe Çolo ji dayik bû. Ew li wir mezin bû heta şanzdeh salî, paşê bi daxwaza eşîrê vegeriya cem malbata bavê xwe û tola bavê xwe hilgirt.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Li başûrê gundê [[Beyandûr]] gelekek piçûk heye ku rêya gundê [[Girê Siwêr]] ji ser wê derbas dibe. Navê wê gelekê [[Girkê Gergerya]] ye. Ev nav nîşan dide ku eşîra Gergeriye rojekê li wir cih girtibû. Dema meriv ji wê derbas dibe, wek dengê evîna Neʿo Gergirî û Mencolî ji nav wê gelekê vedigere.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Peyva “Axa” ==
Peyva &quot;Axa&quot; di serdema Osmaniyan de bi wateya “serdar, xwediyê gund, serokê eşîr an serokê komekê” dihat bikaranîn. Dewletê ew nav dida kesekî ku gundek an erdek ji bo xizmetên wî pê re dihate dayîn. Ew maf dikaribû ji bav ber bi kur ve derbas bibe, heta ku ew kes di itaeta dewletê de bimîne.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Divê ferq were kirin di navbera ''menḥ / dayîna erdê'' û ''tapu / tomarkirina fermî'' de. ''Menḥ'' kevn e. ''Tapu'' û ''tomarkirin'' di dawiya dewleta Osmanî de derket. Dewletê gundek dida karmendekî, leşkerekî, kesekî an waqfekê. Paşê kesê ku gund wergirtibû, bêyî ku rêveberiyê sûd jê bibîne, ew menḥ difirot kesekî din. Heta ku [[Midhat Paşa]] sala 1858 biryar da ku gund û erd bên tomar kirin, ango tapu bên kirin, li hember pereyekî kêm ku derbasî xezîneya dewletê bibe.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Axabûn ===

# Dewlet kesekî ji derveyî herêmê tîne, bêyî ku ji kîjan eşîrê ye; gundek an çend gundan dide wî li hember xizmetên wî. Ew dibe wekî wekîlê dewletê û dikare li ser dayîn an standina gundan desthilatdar be.
# Kesekî ku herêm pê bawer dike, dewlet wî piştrast dike ji bo aramî û ewlehiya herêmê.
# Kesekî ku bi hêza xwe xwe ferz dike, dewlet wî ji bo parastina aramiyê qebûl dike, heta ku ew di itaeta wê de bimîne.

Dewlet carinan çav li ser zêdegaviyên axa digirt, heta ku ew ewlehiya dewletê nexera bike. Lê dema axa xurt dibû û dixwest serhildanê bike, dewlet derfetê digeriya ku dijberekî ji nav malbata wî an ji nav herêmê derxîne. Ev li gor rêbaza “perçe bike û hukum bike” bû. Carinan jî bi belavkirina sedemên siyasî, exlaqî an olî yên veşartî, herêm li dijî wî dihat bilindkirin. An jî şandina kampanyayeke leşkerî ya “terbiyeyê” bû ku li ser destê efserê mezin dihat meşandin û kesên herêmê jî tê de beşdar dibûn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Keçelê Êlê û Mîrê Botan ==
Bedirxan Beg, Mîrê Botan, ji eywana meclîsa xwe li [[Birca Belek]], ku li ser [[Ava Mezin]] / [[Çemê Botan]] (Dîcle) xwe dide, mêrek dît ku li ser dest û çokan diçû ber bi pira darîn ve, ku bi şeql û benan hatiye girêdan û herdu aliyên çemê girê dida hev. Ew mêr ber bi paytexta Botanê [[Baqirdê]] / [[Cizîra Botan]] ve diçû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Mîr got: “Wî bînin cem min.”
Mêr hat ber destê Mîr. Mîr pirsî:
“Tu ji kîjan eşîrê yî?”
Wî got: “Ez ji eşîra Mihelmiya me.”
Tê gotin Mîr kenî. Keçelê Elî ev ken wek biçûkxistin fêm kir. Ew bi dizî ji meclîsê derket, li hespê siwar bû û dest bi çûn û vegerê li ser pirê kir; carî tê, carî diçe, bi dengê bilind, da ku bala Mîrê Botan bikişîne.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
Mîr hay jê bû û got:
“Ev kî ye?”
Ew wî nas dikir, ji ber ku cihê wî di meclîsê de vala bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
Gotin: “Keçelê Elî ye, Mîrê min.”
Mîr bi lez gazî wî kir, ji tirsa ku benên pirê bi wî re bibirin. Paşê jê re got:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
Çima te ev kir?
Keçelê Elî bersiv da:
Ez dizanim, di nav êlê de hem rovî hene hem şêr hene.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
Li ser vê bûyerê du gotin hene:
* Hin dibêjin ev bûyer berî tayînkirina wî li Çil Axa bû; wî ji ber xizmeta xwe li qesra Botanê navdar bû û paşê Mîr wî li Çil Axa tayîn kir.
* Hinên din dibêjin ew berî vê jî li Çil Axa bû, di xizmeta Mîrê Botan de bû, û Mîr ji zîrekiya wî kêfxweş bû û ew li wir piştrast kir.

== Kesayetiya Keçelê Êlê ==
Birayên wî ev bûn: Îsa, Delê / Delî, Faris, Beko û Temo.

Eşîra wî, li gor gotina neviyên wî: Mihelmiya bû. Cihê wî yê navendî Çil Axa bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Keçelê Elî, an Elî Keçel, li cem Mîrê Botan dixebitî. Ji ber zîrekiya xwe, helwestên xwe û mêrxasiyê, Bedirxan Beg bala xwe da wî. Ew hêviyên Mîr vala nekirin. Dema ku Mîr ew ji bo rêvebirina herêma xwe erkdar kir, ew bû xwedî nav û rûmet. Hêza xwe li ser qada mezin ji '''Deşta Çil Axa''' dirêj kir. Gundê Çil Axa kir navenda xwe. Qedera xwe bi qedera Mîrê Botan ve girê da û bi dilsozî li kêleka wî ma.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Di şerê dewletê li dijî Botanê de, Keçelê Elî li kêleka Bedirxan Beg sekinî. Bi hebûna wî, herêm aram bû, ewlehî û nîzam belav bû, û tevgera [[kerwanên bazirganiyê]] geş bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ew ji bo mîratiyê [[paç]], [[bac]], [[qamçûr]] û [[bacên derbasbûnê]] ji bazirgan û kerwanên ku li ser rêya Mûsil — Nisêbînê derbas dibûn, distand. Bedirxan Beg jê re soz dabû ku qada desthilatdariya wî berfireh bike.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Keçelê Elî bû asteng li ber Xelf Axa ku dixwest destê xwe li ser herêma Çil Axa dirêj bike. Keçelê Elî ji ber vê helwestê yek ji kurên xwe jî winda kir.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Axdariya wî nêzî bîst salan dom kir. Lê piştî dawîhatina Mîratiya Botanê, piştgirê wî yê herî xurt ji destê wî derket. Ji tirsa ku nav û rûmeta wî mezin bibe, bi plangeriya dewletê li wî xiyanet hat kirin. Hin kes li hev hatin: hin ji bo gund û milk, hin ji bo pez û zêr.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Paşê, yên ku pez û zêr stendin, parê şêr ji gundan jî girtin. Lê tê xuya kirin ku pir ji wan ne xwedî şiyana parastina wan gundên xemgîn û bêçare bûn. Wekî gundan bi xwe gotibin:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

“Madam me ji destê wan stand, lê ji me re xweş nebû, bila ji yê din re xweş be; kî dibe, bila bibe.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Wek mînak tê gotin: dema dewlet di dema nû de erdên wan li gorî sînorkirina xwedîtiya çandiniyê stand, hin ji wan gotin:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

“Bila ji cihûyan re be, lê ne ji cotkarên me re.”

== Xiyanet û qirkirin ==
Keçelê Elî bersiva vexwendinekê da. Birayê wî Îsa, dema ku ji jina erebekê gotineke bi remz bihîst, dijî çûyînê derket.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ebas Mihemed Ebas Yûsif, ji nesla Îsa birayê Keçelê Elî, ji gundê [[Farqîn]]ê, ji bavê xwe Mihemed veguherand:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Mêrekî ereb ji planê xiyanetê haydar bû. Wî jina xwe bi behaneya komkirina dar û hîzê şand ser rêya ku Mala Keçel tê re derbas bibû, da ku wan ji xerabiyê hişyar bike. Wî jê re got:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

“Bi vê remzê bi wan re biaxive; eger bi erebî fêm nekirin, bi kurdî ji wan re rave bike.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Gotina remzî ev bû:

&quot;Hewasê xwe bigirin, qassab li ber we ne; berxên qelew û qassabên dilxweş.&quot;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Îsa di konê Sehîd de rawesta û got:

“Em sê bira diçin; bila sê bira biçin û sê bira bimînin.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Lê Keçelê Elî israr kir ku hemû bi hev re biçin.

Wan bi germî pêşwazî lê kirin û ew birin cihê taybet. Dema ku rûniştin, hemû hatin tasfiyekirin. Kevirên Aliya şahid bûn ku ew ji paş ve hatin serjêkirin. Îsa bi wehşet hate kuştin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Paşê komên qetilkar ber bi xaniyên Mala Keçel ve çûn. Zarok, jin, heta jinên ducanî jî qetil kirin. Tenê kêmasî ji wan xelas bûn:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

* Zarokên ku hin malan veşartin.
* Zarokek heft salî ku mêrek ew li hespê siwar kir û jê re got: “Biçe dûr, raweste neke heta êvarê. Malbata te kuştin; te jî wek wan dikuĵin. Biçe dûr... dûr.” Ew zarok ket konê bedewiyan. Jineke ereb çîroka wî zanî, lê ev raz veşart. Wî cem wan ma heta ku li gundê '''Um ʿIẓam al-Ḥacim''', başûrê Til Koçerê, bicih bû.
* Jina Îsa, birayê Keçelê Elî, tevî zarokên xwe, ji eşîra Gergeriye bû. Ew xwişka [[Şelal Nayif Dendah]] ji gundê Şêbaniya Nayif bû. Ew di wê demê de li serdana malbata xwe bû û ji ber vê xelas bû.

Bûyer hate veşartin û her kes bi qetilê hate tirsandin. Serdarên herêmê xemgîn bûn û li ser vê qirkirinê dilşikestî bûn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Kesek bi navê [[Îbo Memû]] beşdarî nexwest û ji bo xilasbûna xwe revî ber bi [[Bagok]]ê ve.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Tê gotin [[Elîyê Bazo]], serokê eşîra [[Şêx Bizna]], Bavê Kehrê, Şêrê Aliya, axayê gundê [[Xuşêniyê]], di wê civînê de amade bû. Dema ku dît çi li Mala Keçel hat, sond xwar ku tu agahî ji planê wî tune bû. Wî roja jidayikbûna xwe nifir kir û got:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

“Xwezî ez nehatibama dinyayê û min ev nedîtibûya. Ez ne mêr im, ji ber ku min tiştek ji bo wan nekir. Xwezî ez bi wan re hatibûma kuştin û nejiyama.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Wî li ser xwe qedexe kir ku êdî li ser axa Aliya bimîne. Gundê xwe Xuşêniyê hişt û ji Aliya wenda bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ebdulḥemîd Mihemed ʿEbbas Yûsif Îsa ji nesla Îsa dibêje: sala 2002 li gundê [[Um Iẓamulhacim]], başûrê [[Tilkoçer]]ê, Şêx Ḥemîdî Deham di dema naskirina Feysel Remthan Keçelê Elî bi Mala Keçel re, xemgîniya xwe ji bo trajediya Mala Keçel anî ziman.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Piştî Keçelê Elî ==
* Malbatek tevahî ji Aliya wenda bû.
* Endamên wê ji hev qut bûn û li dûr ve belav bûn.
* Nexşeya Aliya kêm bû û guherî.
* Eşîr û malbatên hin wenda bûn, hinên din derketin.
* Li gundê [[Zexîrê]] / [[Dêmir Qapo]], sala 1937, dema fransiyan gund rast kirin, ew bûyer wek temamkirina şikestina Aliya hate dîtin.

== Gotinên rûspiyan li ser Keçelê Elî ==
Ji bo ronahîkirina kesayetiyekê ku ji bo gelek kesan wek xeyalî xuya dikir, li vir hin gotinên rûspiyan hatine hilbijartin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Remo Elo — Kehnî Kerka Abasa ===
Wî got:

Mêrekî bin nav û deng bû.

“Ew mêrek şerefî bû, li ser qada mezin ji Aliya xwedî hêz û bandor bû. Ew mêrê Mîrê Botan li Çil Axa û gundên wê bû. Cih û xirabeyek hê jî navê wî digire. Ew li ser Çemê Deĥlê, bakurê gundê Zexîrê / Dêmir Qapo, li hember Kîrkê Zixura ye; gund bi erdê re hate yek kirin.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Zanyar / Mihemed Eşref El-Huseynî — Xuşêniyê ===
“Ew li Aliya axayek bêhempa bû. Mêrek dilsoz ji Mîrê Botan re bû. Bandora wî li ser qada mezin ji Deşta Çil Axa dirêj bû. Ew bacê li ser kerwanên bazirganiyê yên ku di nav qada wî re derbas dibûn, ferz dikir.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Feysel Îsmaʿîl — Kirho ===
“Keçelê Elî ji mêranê Mîrê Botan bû. Ew ji aliyê Mîr ve li herêma Çil Axa ji bo bac û xercan erkdar bû. Li Aliya navdar bû. Ji tirsa ku ew serokatiya herêmê bigire, xapînokiyek li dijî wî hate çêkirin. Hin kes ji bo gund û milk, hinên din ji bo pez û zêr li hev hatin. Ew dewlemend bû, pezên wî pir bûn û zêrên wî hene bûn. Malbata wî hate tasfiyekirin. Kesek bi navê Îbo Meʿmû neçarî beşdarî nekir; malê wî talan kirin û firotin, wî jî revî Bagokê.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Birahîm Mihemed — Xuşêniyê ===
Wî bi hesret nefesek kûr kişand û got:

“Ew mêr bû. Her kes hesabê xwe ji wî dikir. Çil Axa û derdora wê di bin destê wî de bû. Bi xapînokî li wî xiyanet kirin. Di rê de birayê wî got: ‘Ez aram nîme, çêtir e em neçin.’ Yekî bersiv da: ‘Tu ji tiştekî bêwate ditirsî. Çend saetan e, em bi hev re vedigerin.’ Lê ew di konê Sehîd de dereng ma.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Dema ku wan li ser Mala Keçel dest bi qirkirinê kir, komek çû ser mala seyîd. Her çend Sehîd li ber wan rawesta, benên konê vekir û kon xist erdê da ku wan rawestîne, lê wan guh nedan.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Keska xwe li bêşiya wan verîşand.

Yanî wê lingê xwe yê kesk ji serê xwe avêt erdê. Li cem Kurdan di rewşên wisa de, dema sehîdek pêçê xwe davêje erdê, her tişt ji ber rêz û hurmeta Ehlê Beyt û cihê sehîd rawestîbû. Lê wan ew jî bi şêweyekî hovane kuştin, her çend Sehîd lava dikir û digot: ‘Hûn çi sûdê jê digirin?’&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Paşê Sehîd li yê herî qelew û tund ji wan nifir kir û got:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Lawo, bavê te geda bû, te nexwe; hûn bi xwe jî şah nebin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Bi Xwedê, qatil belengaz jiya; paşê kurê wî, neviyê wî, û heta niha jî neviyê wî belengaz ma.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Dema ku qatilê Keçelê Elî zêde serkeft, Xelf Axa gazî wî kir û ew jê xilas kir.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Lê Elî Saleh ji [[Tilşeîr]], [[Celûd Mihemed Xelîl Ehmi] ji [[Beyandûr]] û hinên din gotin:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

“Qatilê Keçelê Elî bi fermana jina Xelf Axa hate kuştin, ji ber ku ew Hesen Axa, kurê Xelf Axa û muxtarê gundê Girê Biya, kuştibû. Ew kuştin bi fermana birayê wî Yûsif Axa, kurê Xelf Axa û muxtarê Eznawirê, ji bo axatiyê bû. Her çend rûspiyan navber kirin, lê dayika wî lêborîn nekir.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Sebrî Evdullah — Xirbê Cihwa ===
Wî got:

Berdevkê Mîrê Botan bû.

“Ew ji ber mêrxasî û zîrekiya xwe di xizmeta Mîrê Botan de bû. Mîr ew hilbijart ku li herêma Çil Axa û gundên wê wekîlê wî be. Ew û Mîr bi hev re rojên dirêj derbas dikirin. Piştî ku Mîrê Botan hate şikandin, wan Mala Keçel tasfiyekirin.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Hacî Ehmed Îsa — Beyandûr ===
Wî ku xezîneyeke agahiyan bû, got:

“Keçelê Elî li gundê Çil Axa dimîniya. Li ser herêma Çil Axa bandor hebû û hevalbendê Mîrê Botan bû. Ew bacê derbasbûnê ji kerwanên bazirganiyê yên ku li ser rêya kevn a di navbera Nisêbînê û Mûsilê de derbas dibûn, distand.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Xelf Axa li Sinceqê, li gundê Eznawirê dimîniya û dixwest bandora xwe li ser Aliya dirêj bike. Paşê ku destê xwe li Sinceqê kir, li ber Keçelê Elî diqewimî û ew li dijî wî rawestîbû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Keçelê Elî yek ji kurên xwe li destê mêranên Xelf Axa winda kir. Paşê agahiyên Xelf Axa dişopandin heta ku bihîstin Yûsif, kurê Xelf Axa, li derdora gundê Gir Bikêlê ye. Şevê bi ser ketin, lê bi şaşî Silêman, kurê Elî Keçel — kurê muxtarê gundê Til Şeʿîr — hate kuştin, û kurê Xelf Axa xelas bû, ji ber ku herdu li kêleka hev razabûn.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Têbînî: Muxtarê Til Şeʿîr jî navê Elê Keçel / Elî Keçel hilgirtiye û ji eşîra Hacî Silêmana bû. Ev bûyer ji aliyê Elî Saleh Ehmed ji Til Şeʿîr û Celûd Mihemed Xelîl ji Beyandûr ve jî hate piştrastkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Şiyar Liyanî — Dêrûna Axê ===
“Bandora Keçelê Elî li ser gelek gundan li herêma Çil Axa dirêj bû: Til ʿElo, Silêman Sarî, Xirab Baçar, Gelaʿa. Ew hevalbendê Mîrê Botan bû. Di bûyerekê de malbata wî wenda bû. Dema ku talan û xêrhatin hate parvekirin, di nav wan de nakokî derket. Piştî wê bûyerê, herêma Aliya piçûk û bêhêz bû.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Gundê Gelaʿa di nexşeyekê de hatiye qeydkirin ku endazyarekî Alman sala 1914 dema diyarkirina rêya hesin çêkiribû. Navê wê li wir [[Kelha Rimêlê]] hatiye nivîsîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Ebas Yûsif Hema — Ĥilwa ===
“Xelf Axa li Sinceqê bû û Keçelê Elî li Çil Axa, herêma Aliya. Bandora wî li Aliya heta sînorên Şingalê dirêj bû û hêza xwe ji Mîrê Botan digirt. Dema ku Xelf Axa hin rûspiyên Aliya kişand aliyê xwe û xwest destê xwe li ser Çil Axa dirêj bike, Keçelê Elî wî vedigerand. Jiyana wî bi şêweyekî trajîk bi dawî hat, piştî dawîhatina Bedirxan Beg.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Celûd Mihemed Xelîl — Beyandûr ===
“Keçelê Elî ji baştirîn mêranê Aliya bû. Berdevkê Mîrê Botan bû. Ji kesên ku Bedirxan Beg pê bawer bû. Piştî Mîrê Botan, Mala Keçel hate tasfiyekirin. Tu kes wan nenegirt. Elîyê Bazo, serokê eşîra Şêx Bizna û muxtarê gundê Xuşêniyê, bi wê awayê ku Mala Keçel hate kuştin, gelek xemgîn bû. Ew di wê civînê de amade bû. Xwe şermezar kir û got ka çima min tiştek ji bo wan nekir. Wî li ser xwe qedexe kir ku li axa Aliya bimîne û wenda bû. Ji wan kesek nema. Hin ji wan di nav eşîran de veşartin.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Gotina ʿEbdulḥemîd bin Mihemed bin ʿEbbas bin Yûsif bin Îsa ==
Ev ʿEbdulḥemîd ji nesla Îsa ye, û Îsa birayê Keçelê Elî bû. Ew ji eşîra '''Mihelmiya''' ye, li '''Farqînê''', li Sinceqa Xelf Axayê Xerzî, başûrê rojavayê gundê '''Xizna''', ji dayik bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ew dibêje:

“Demeke pir dirêj derbas bûye, zêdetirî sed û pêncî sal. Lê birîn hê jî nexweş bûye. Wan bi qest rastî veşartin. Tenê kêmasî ji bûyerê xelas bûn û ji tirsa şopandinê dûr belav bûn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Em rastiya bûyerê nizanîn heta ku bavê min Mihemed çû herêmê û ji xelkê, bi taybetî ji seyîdan ku xemgîniya xwe nîşan dan, guhdarî kir.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Keçelê Elî nêzî bîst salan axatî kir. Gelek caran ew û birayên xwe Mîrê Botan li paytexta xwe Çil Axa pêşwazî dikirin, bi '''şal û şapikê Botanî''' xemilandî.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ew vexwendinek qebûl kir. Birayê wî Îsa dijî çûyînê derket. Lê Keçelê Elî israr kir û got:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

‘Eger wan xerabiyek ji me re dixwest, cil û şalên me yek in û em hev nas dikin; em şêrên Botanê ne.’&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Wan hemû tasfiyekirin. Îsa bi şêweyekî hovane hate kuştin. Talan, kuştin û dizî li Mala Keçel kirin, heta jinên ducanî jî spared nekirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Jina bapîra me, jina Îsa birayê Keçelê Elî, di wê demê de li serdana malbata xwe, Mala Dendah, li gundê '''Şêbaniya Nayif''' bû. Ew xwişka '''Şelal Nayif Dendah''' ji eşîra Gergeriye bû. Kurê wê '''Yûsif''' bi wê re bû. Ew ji gundên Sinceqa Xelf Axa bûn, başûrê rojavayê gundê '''Xizna''', ku girêdayî Mala Ğeyda bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ew li cem xalên xwe ma heta ku Yûsif mezin bû û zewicî. Dema ku Mala Ğeyda ji eşîra Mihelmiyan rastî zanîn, ji wan xwestin ku vegerin gundê '''Xizna''', piştî destûra xalên wan Mala Dendah.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Bavê min Mihemed çû Aliya û bi gelek kesan re, bi taybetî bi seyîdan re, hevdîtin kir. Paşê çû Iraqê û bi yek ji neviyên Elî re, ku li wir di wezîfeyekê de bû, hevdîtin kir.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Sala 2002, '''Feysel Remthan''', ciwanek nêzî çil salî ku li Siʿûdiyê dixebitî, xwest keçikekê bistîne. Malbata keçikê red kirin, ji ber ku wan got ew ne ji eşîrê ye, lê mesîhî ye. Ew vegeriya mala xwe û ji bavê xwe li ser neseba xwe pirsî. Bavê wî tiştek nizaniyabû. Lê ji pîr û kalan bihîstibû ku ew ji eşîra Mihelmiya ne û bav û kalên wan xwediyên milkên Çil Axa bûn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ew ciwan çû cem Hacî ʿEbdulkerîm El-Ğeyda. Hacî ʿEbdulkerîm bi bavê min re, paşê bi Şêx Ḥemîdî Deham re, peywendî kir. Li hev kirin ku biçin serdana wî ciwanî li gundê '''Um ʿIẓam al-Ḥacim''' ji bo naskirina wî. Em Mala Keçel bûn; Hacî ʿEbdulkerîm El-Ğeyda û birayên wî Şêxmus û Mustefa; Mala Ḥacim; Şêx Ḥemîdî — hemû bi hev re bûn. Wan hemû xemgîniya xwe li ser trajediya Mala Keçel anî ziman, bi taybetî Şêx Ḥemîdî ku li ser navê hemûyan axivî.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
----

== Gelhenasî ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:20%;&quot;
|+ 
|-
! scope=col | Sal
! scope=col | Gelhe
|-
|[[2009]]
|
|-
|[[2000]]
|
|-
|[[1990]]
|
|-
|[[1985]]
|
|}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Bajar û gundên Dêrika Hemko}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|36|59|10|N|41|49|10|E|type:city(8551)|display=title}}

[[Kategorî:Dêrika Hemko]]</text>
      <sha1>ri4n2tdsrnozie21wan7si1hn4jiimr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103280</id>
      <parentid>2103279</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T14:39:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2103280</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26771" sha1="pejx3eiccqqokedk65yce2ghc6sb530" xml:space="preserve">{{Paqij bike|tarîx=gulan 2026}}
{{Xebat}}
{{Agahîdank bajar
| nav                = Çilaxa
| navê_fermî         = {{ziman|ar|الجوادية}} ''al-Jawadiya''
| nexşeya_cihan      = Sûrî
| koordînat          = {{Koord|36|59|10|N|41|49|17|E|display=inline, title}}
| welat              = [[Rojavayê Kurdistanê]]
| dûgel              = [[Sûrî]]
| parêzgeh           = [[Hesîçe (parêzgeh)|Hesîçe]]
| navçe              = [[Dêrika Hemko]]
| nahiye             = Çilaxa
| gelhe              = 
| gelhe_sal          = 
| rûerd              = 
| bilindayî          = 415
| nexşeSer           = Jawadiyah nahiyah.svg
| nexşeSer_firehî    = 180px
| nexşeSer_sernav    = Nexşeya parêzgeha Hesîçê:&lt;br/&gt;{{legend2|#ece83a|border=1px solid #aaa|Nahiyeya Çilaxa}}{{pad}}{{legend2|#79c144|border=1px solid #aaa|Nahiyeyên din}}
| wêneSer            = 
| wêneSer_sernav     = 
| malper             = 
}}
'''Çilaxa''', anku '''Çilaẍa''' (bi inglîzî: ''Chilagha'', bi [[erebî]] navê wê kirine ''al-Jawadiya'')&lt;ref&gt;Q.Ş. ''Ta bi navê keviran guhertin!'', 11.01.2010 Mediakurd.com&lt;/ref&gt;, gundekî ser [[Dêrika Hemko]] ya [[Hesîçe]]yê ye.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;https://www.facebook.com/profile.php?id=100060418166738&lt;/ref&gt;

== Gundê Çil Axa ==
Çil Axa gundekî kevn e; cih û warê dêrîn e li ser çemekê ku tîna jiyanê vedimirîne. Ew bûye girêdanek di navbera [[Nisêbîn]] û [[Mûsil]]ê, her wiha di navbera [[Cizîr]] û [[Şingal]]ê de.

[[Ebû Senâ Şihabedîn Mahmûd Efendî Elalûsî]], muftiyê Bexdayê, dema ji Stembolê vedigere Bexdayê, di pirtûka xwe ''Neşwetü’l-müdâm fî’l-ʿawde ilâ Medîneti’s-selâm'' de, sala 1853an, dema ji Nisêbînê tê û piştî ku ji gundê [[Dugirê]] bi şevbûnê derdikeve, wisa dibêje:

“Em ber bi rastê ve çûn, li ser rêya Cizîra Hesenê kurê Umer, ji ber ku ew rê hêsantir û nêzîktir bû ji rêya Mûsil ber bi Mûsilê ve. Tê gotin ev rêya ku me girt, rêya kevn a ber bi Bexdayê ve bû, lê ji ber pirbûna ereban û fesadê, rêwîyên wê kêm bûbûn. Em her tim di rê de bûn, û di saeta heftan de hatin ''Çilẍa'', li wir em daketin. Navê wê bi ‘cîmê ecemî’ û ‘lâmê şedîd’ tê gotin. Ew gund nêzî nod malan tê de hene û piraniya xelkê wê misilman in, elḥemdulillah. Avê çemê wê hene, hewayê wê jî xweş e.”&lt;ref&gt;[[Ebû Senâ Şihabedîn Mahmûd Efendî Elalûsî]] (1853). ''Neşwetü’l-müdâm fî’l-ʿawde ilâ Medîneti’s-selâm'', r. 92&lt;ref&gt;

== Devera Aliya û Keçelê Êlê ==

=== Herêma Aliyan ===

==== Keçelê Elê (Keçelê Elî) ====
Ev herêm di navbera [[çemê Girê Dêra]], [[çemê Cerihê]], [[çiyayê Şingalê]] û [[çiyayê Bagokê]] de ye.

Devera Aliya deştên xwe yên berhemdar û pêl-pêl hene. Ew bi nermî ber bi başûr ve diçin û wek ku xwe li hembêza deştên Şingalê dikin. Ew herêm bi av, çem, kaniyan, çîmen û çêrgehên xwe têr e. Eşîr hene ku zivistanê di deştan de dimînin, û havînê ber bi çiyan ve diçin. Ew bi pez û dewarên xwe re di navbera deşt û çiyayan de her tim di hereketê de ne. Di nav gelî û çiyayan de diçînin, diçêrînin û jiyana xwe dimeşînin; jiyaneke domdar ku ne astengiyek wê rawestîne û ne jî tiştekî biçûk aramiya wê xera bike.

[[Deşta Aliya]] cihê mêran bû; mêran ku di nav sînga wê de geriyan û dengê rojên xwe li wir hiştin. Ew deng heta niha jî di guhên me de vedeng dide.

Lê deştên Aliya wek berfa çiyayê çilî ne: hêdî-hêdî dihelin, hêz û giraniya xwe winda dikin. Aliya jî dihele; rûbera wê kêm bûye, qada wê têkçûye û ew wek dayikek birîndar şev da razayî, sibehê li ser qelekî xwînîn û kûr hişyar bû; qelekek ku sînga wê çirî, wê ji guhdariya dengê zarokên xwe bêpar kir.

Aliya ji bakur heta başûr li ser peyva [[Serxetê]] û [[Binxetê]] hate perçekirin.

== Keçelê Êlê / Keçelê Elî ==
Keçelê Êlê qurbaniyê helwesta xwe bi [[Bedirxan Beg]] re bû. Bi îşareta dewletê, li dijî wî xiyanet û xapînokî hate amadekirin.

* Cih: Devera Aliya
* Dem: Nîvê yekem ê sedsala nozdehan
* Di demê de: Serdema mîratiya Bedirxan Begê Mîrê Botan, salên 1819–1848
* Di heman serdemê de: Xelf Axa yê Xerzî-Zoqî li Sinceqê, salên 1802–1850

Ew kesek bû ku bi mêran wek [[Çolo]], [[Emûka]], [[Elî Keçel]], [[Elîkê Hesen]], [[Usivê Aslo]], [[Umer Axayê Dîwanî]], [[Neo Gergî]], [[Enzî Silo]], [[Eliyê Bazo]], [[Eco]] û hwd hemdem bû.

Demeke dirêj derbas bû heta ku min dest bi vekirina toza demê kir û li şopa kesayetiyekê ketim ku berê min ew wek kesayetekî xeyalî dihesiband. Dema ku min ji devê kal û pîran dibihîst:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Çi Elî Keçel, çi Keçel Elî ===
Ji ber nebûna nivîskar an belgeyekî destgihayî, li ber mirov tenê kaniyên pîr û kalên bawerîdar mabûn. Ew jî, bi xwe, piştî belge û nivîsan, dikarin ji çavkaniyên lêkolîna dîrokî bên hesabkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Li ser [[Keçel]], eşîra wî, cihê wî û jiyana wî, hemû şahid li ser vê rastiyê li hev kirin: kesek hebû ku li Çil Axa rûniştibû, li Aliya jiyabû, û dawiyeke trajîk hebû. Lê li ser eşîra wî, rûspî li hev nekirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hin kesan ew girê da [[Bûtika]], [[Qulig û Şimxalka]], [[Bêdiya]] û [[Hesina]]; Mala Keçel, [[Ebdulḥemîd Bavê Ciwan]], neviyê Îsa, birayê Keçelê Elî, got:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; “Eşîra me [[mihelmiya]] ye. Xalên me malbata [[Dendah]] in li gundê [[Şêbaniya Nayif]]. Ew ji eşîra [[Gergeriye]] (Gergerya) ne.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Hebûna eşîra Gergeriye li herêmê ==
[[Pierre Rondot]] di pirtûka xwe &quot;Eşîrên Kurd li Sûriyê&quot;, rûpela 28, de dibêje:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
“Eşîra Gergeriye di sedsala hejdehan de di navbera Cizîra Botan û Şingalê de bi cih bûbû. Ew di konan de dijiyan û bi eşîra [[çîtan]] re têkiliyên xizmetî û zewacî hebûn.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Çîtan li vir bi wateya [[aşîta]] tê fêmkirin.
Ji van têkiliyên xizmetî û zewacî hin mînak hene:
=== Bi eşîra Kasika re ===
Mamoste Memo Yûsif ji gundê [[Sîha]] dibêje:
* Rebîa Ehmed Yûsif bi Sedûn Axa Gergirî re zewicî bû û ew dayika Muhsin Sedûn bû.
* Letîfe Ehmed Yûsif bi Celûd Axa Gergiriya re zewicî bû.
=== Bi eşîra Hacî Silêmana re ===
Elî Saleh ji gundê [[Tilşeʿîr]] dibêje:
* Xedîce, keça Hacî Hemze Axa bin Hesen Umer, bi Huseyn Gergirî re zewicî bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
=== Bi eşîra Cewdika re ===
Selah Cacan ji gundê [[Tilcîhan]] dibêje:
* Emşe Melek ji gundê [[Gutba]] bi Silêman Ehmed Sedûn Axa re zewicî bû û bû dayika Celûd Axa.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
=== Bi eşîra Abasa re ===
[[Remo Elo]] ji gundê [[Kehnî Kerka Abasa]] dibêje:
* Xanê, keça [[Çolo Axa]], bi Nûh Gergirî / Neo Gergirî re zewicî bû. Neo li [[destê Şemeriyan]] hate kuştin. Xanê, ku ducanî bû, vegeriya mala bavê xwe. Kurê wê Sedûn li mala bapîrê xwe Çolo ji dayik bû. Ew li wir mezin bû heta şanzdeh salî, paşê bi daxwaza eşîrê vegeriya cem malbata bavê xwe û tola bavê xwe hilgirt.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Li başûrê gundê [[Beyandûr]] gelekek piçûk heye ku rêya gundê [[Girê Siwêr]] ji ser wê derbas dibe. Navê wê gelekê [[Girkê Gergerya]] ye. Ev nav nîşan dide ku eşîra Gergeriye rojekê li wir cih girtibû. Dema meriv ji wê derbas dibe, wek dengê evîna Neʿo Gergirî û Mencolî ji nav wê gelekê vedigere.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Peyva “Axa” ==
Peyva &quot;Axa&quot; di serdema Osmaniyan de bi wateya “serdar, xwediyê gund, serokê eşîr an serokê komekê” dihat bikaranîn. Dewletê ew nav dida kesekî ku gundek an erdek ji bo xizmetên wî pê re dihate dayîn. Ew maf dikaribû ji bav ber bi kur ve derbas bibe, heta ku ew kes di itaeta dewletê de bimîne.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Divê ferq were kirin di navbera ''menḥ / dayîna erdê'' û ''tapu / tomarkirina fermî'' de. ''Menḥ'' kevn e. ''Tapu'' û ''tomarkirin'' di dawiya dewleta Osmanî de derket. Dewletê gundek dida karmendekî, leşkerekî, kesekî an waqfekê. Paşê kesê ku gund wergirtibû, bêyî ku rêveberiyê sûd jê bibîne, ew menḥ difirot kesekî din. Heta ku [[Midhat Paşa]] sala 1858 biryar da ku gund û erd bên tomar kirin, ango tapu bên kirin, li hember pereyekî kêm ku derbasî xezîneya dewletê bibe.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Axabûn ===

# Dewlet kesekî ji derveyî herêmê tîne, bêyî ku ji kîjan eşîrê ye; gundek an çend gundan dide wî li hember xizmetên wî. Ew dibe wekî wekîlê dewletê û dikare li ser dayîn an standina gundan desthilatdar be.
# Kesekî ku herêm pê bawer dike, dewlet wî piştrast dike ji bo aramî û ewlehiya herêmê.
# Kesekî ku bi hêza xwe xwe ferz dike, dewlet wî ji bo parastina aramiyê qebûl dike, heta ku ew di itaeta wê de bimîne.

Dewlet carinan çav li ser zêdegaviyên axa digirt, heta ku ew ewlehiya dewletê nexera bike. Lê dema axa xurt dibû û dixwest serhildanê bike, dewlet derfetê digeriya ku dijberekî ji nav malbata wî an ji nav herêmê derxîne. Ev li gor rêbaza “perçe bike û hukum bike” bû. Carinan jî bi belavkirina sedemên siyasî, exlaqî an olî yên veşartî, herêm li dijî wî dihat bilindkirin. An jî şandina kampanyayeke leşkerî ya “terbiyeyê” bû ku li ser destê efserê mezin dihat meşandin û kesên herêmê jî tê de beşdar dibûn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Keçelê Êlê û Mîrê Botan ==
Bedirxan Beg, Mîrê Botan, ji eywana meclîsa xwe li [[Birca Belek]], ku li ser [[Ava Mezin]] / [[Çemê Botan]] (Dîcle) xwe dide, mêrek dît ku li ser dest û çokan diçû ber bi pira darîn ve, ku bi şeql û benan hatiye girêdan û herdu aliyên çemê girê dida hev. Ew mêr ber bi paytexta Botanê [[Baqirdê]] / [[Cizîra Botan]] ve diçû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Mîr got: “Wî bînin cem min.”
Mêr hat ber destê Mîr. Mîr pirsî:
“Tu ji kîjan eşîrê yî?”
Wî got: “Ez ji eşîra Mihelmiya me.”
Tê gotin Mîr kenî. Keçelê Elî ev ken wek biçûkxistin fêm kir. Ew bi dizî ji meclîsê derket, li hespê siwar bû û dest bi çûn û vegerê li ser pirê kir; carî tê, carî diçe, bi dengê bilind, da ku bala Mîrê Botan bikişîne.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
Mîr hay jê bû û got:
“Ev kî ye?”
Ew wî nas dikir, ji ber ku cihê wî di meclîsê de vala bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
Gotin: “Keçelê Elî ye, Mîrê min.”
Mîr bi lez gazî wî kir, ji tirsa ku benên pirê bi wî re bibirin. Paşê jê re got:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
Çima te ev kir?
Keçelê Elî bersiv da:
Ez dizanim, di nav êlê de hem rovî hene hem şêr hene.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
Li ser vê bûyerê du gotin hene:
* Hin dibêjin ev bûyer berî tayînkirina wî li Çil Axa bû; wî ji ber xizmeta xwe li qesra Botanê navdar bû û paşê Mîr wî li Çil Axa tayîn kir.
* Hinên din dibêjin ew berî vê jî li Çil Axa bû, di xizmeta Mîrê Botan de bû, û Mîr ji zîrekiya wî kêfxweş bû û ew li wir piştrast kir.

== Kesayetiya Keçelê Êlê ==
Birayên wî ev bûn: Îsa, Delê / Delî, Faris, Beko û Temo.

Eşîra wî, li gor gotina neviyên wî: Mihelmiya bû. Cihê wî yê navendî Çil Axa bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Keçelê Elî, an Elî Keçel, li cem Mîrê Botan dixebitî. Ji ber zîrekiya xwe, helwestên xwe û mêrxasiyê, Bedirxan Beg bala xwe da wî. Ew hêviyên Mîr vala nekirin. Dema ku Mîr ew ji bo rêvebirina herêma xwe erkdar kir, ew bû xwedî nav û rûmet. Hêza xwe li ser qada mezin ji '''Deşta Çil Axa''' dirêj kir. Gundê Çil Axa kir navenda xwe. Qedera xwe bi qedera Mîrê Botan ve girê da û bi dilsozî li kêleka wî ma.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Di şerê dewletê li dijî Botanê de, Keçelê Elî li kêleka Bedirxan Beg sekinî. Bi hebûna wî, herêm aram bû, ewlehî û nîzam belav bû, û tevgera [[kerwanên bazirganiyê]] geş bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ew ji bo mîratiyê [[paç]], [[bac]], [[qamçûr]] û [[bacên derbasbûnê]] ji bazirgan û kerwanên ku li ser rêya Mûsil — Nisêbînê derbas dibûn, distand. Bedirxan Beg jê re soz dabû ku qada desthilatdariya wî berfireh bike.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Keçelê Elî bû asteng li ber Xelf Axa ku dixwest destê xwe li ser herêma Çil Axa dirêj bike. Keçelê Elî ji ber vê helwestê yek ji kurên xwe jî winda kir.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Axdariya wî nêzî bîst salan dom kir. Lê piştî dawîhatina Mîratiya Botanê, piştgirê wî yê herî xurt ji destê wî derket. Ji tirsa ku nav û rûmeta wî mezin bibe, bi plangeriya dewletê li wî xiyanet hat kirin. Hin kes li hev hatin: hin ji bo gund û milk, hin ji bo pez û zêr.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Paşê, yên ku pez û zêr stendin, parê şêr ji gundan jî girtin. Lê tê xuya kirin ku pir ji wan ne xwedî şiyana parastina wan gundên xemgîn û bêçare bûn. Wekî gundan bi xwe gotibin:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

“Madam me ji destê wan stand, lê ji me re xweş nebû, bila ji yê din re xweş be; kî dibe, bila bibe.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Wek mînak tê gotin: dema dewlet di dema nû de erdên wan li gorî sînorkirina xwedîtiya çandiniyê stand, hin ji wan gotin:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

“Bila ji cihûyan re be, lê ne ji cotkarên me re.”

== Xiyanet û qirkirin ==
Keçelê Elî bersiva vexwendinekê da. Birayê wî Îsa, dema ku ji jina erebekê gotineke bi remz bihîst, dijî çûyînê derket.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ebas Mihemed Ebas Yûsif, ji nesla Îsa birayê Keçelê Elî, ji gundê [[Farqîn]]ê, ji bavê xwe Mihemed veguherand:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Mêrekî ereb ji planê xiyanetê haydar bû. Wî jina xwe bi behaneya komkirina dar û hîzê şand ser rêya ku Mala Keçel tê re derbas bibû, da ku wan ji xerabiyê hişyar bike. Wî jê re got:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

“Bi vê remzê bi wan re biaxive; eger bi erebî fêm nekirin, bi kurdî ji wan re rave bike.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Gotina remzî ev bû:

&quot;Hewasê xwe bigirin, qassab li ber we ne; berxên qelew û qassabên dilxweş.&quot;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Îsa di konê Sehîd de rawesta û got:

“Em sê bira diçin; bila sê bira biçin û sê bira bimînin.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Lê Keçelê Elî israr kir ku hemû bi hev re biçin.

Wan bi germî pêşwazî lê kirin û ew birin cihê taybet. Dema ku rûniştin, hemû hatin tasfiyekirin. Kevirên Aliya şahid bûn ku ew ji paş ve hatin serjêkirin. Îsa bi wehşet hate kuştin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Paşê komên qetilkar ber bi xaniyên Mala Keçel ve çûn. Zarok, jin, heta jinên ducanî jî qetil kirin. Tenê kêmasî ji wan xelas bûn:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

* Zarokên ku hin malan veşartin.
* Zarokek heft salî ku mêrek ew li hespê siwar kir û jê re got: “Biçe dûr, raweste neke heta êvarê. Malbata te kuştin; te jî wek wan dikuĵin. Biçe dûr... dûr.” Ew zarok ket konê bedewiyan. Jineke ereb çîroka wî zanî, lê ev raz veşart. Wî cem wan ma heta ku li gundê '''Um ʿIẓam al-Ḥacim''', başûrê Til Koçerê, bicih bû.
* Jina Îsa, birayê Keçelê Elî, tevî zarokên xwe, ji eşîra Gergeriye bû. Ew xwişka [[Şelal Nayif Dendah]] ji gundê Şêbaniya Nayif bû. Ew di wê demê de li serdana malbata xwe bû û ji ber vê xelas bû.

Bûyer hate veşartin û her kes bi qetilê hate tirsandin. Serdarên herêmê xemgîn bûn û li ser vê qirkirinê dilşikestî bûn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Kesek bi navê [[Îbo Memû]] beşdarî nexwest û ji bo xilasbûna xwe revî ber bi [[Bagok]]ê ve.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Tê gotin [[Elîyê Bazo]], serokê eşîra [[Şêx Bizna]], Bavê Kehrê, Şêrê Aliya, axayê gundê [[Xuşêniyê]], di wê civînê de amade bû. Dema ku dît çi li Mala Keçel hat, sond xwar ku tu agahî ji planê wî tune bû. Wî roja jidayikbûna xwe nifir kir û got:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

“Xwezî ez nehatibama dinyayê û min ev nedîtibûya. Ez ne mêr im, ji ber ku min tiştek ji bo wan nekir. Xwezî ez bi wan re hatibûma kuştin û nejiyama.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Wî li ser xwe qedexe kir ku êdî li ser axa Aliya bimîne. Gundê xwe Xuşêniyê hişt û ji Aliya wenda bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ebdulḥemîd Mihemed ʿEbbas Yûsif Îsa ji nesla Îsa dibêje: sala 2002 li gundê [[Um Iẓamulhacim]], başûrê [[Tilkoçer]]ê, Şêx Ḥemîdî Deham di dema naskirina Feysel Remthan Keçelê Elî bi Mala Keçel re, xemgîniya xwe ji bo trajediya Mala Keçel anî ziman.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Piştî Keçelê Elî ==
* Malbatek tevahî ji Aliya wenda bû.
* Endamên wê ji hev qut bûn û li dûr ve belav bûn.
* Nexşeya Aliya kêm bû û guherî.
* Eşîr û malbatên hin wenda bûn, hinên din derketin.
* Li gundê [[Zexîrê]] / [[Dêmir Qapo]], sala 1937, dema fransiyan gund rast kirin, ew bûyer wek temamkirina şikestina Aliya hate dîtin.

== Gotinên rûspiyan li ser Keçelê Elî ==
Ji bo ronahîkirina kesayetiyekê ku ji bo gelek kesan wek xeyalî xuya dikir, li vir hin gotinên rûspiyan hatine hilbijartin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Remo Elo — Kehnî Kerka Abasa ===
Wî got:

Mêrekî bin nav û deng bû.

“Ew mêrek şerefî bû, li ser qada mezin ji Aliya xwedî hêz û bandor bû. Ew mêrê Mîrê Botan li Çil Axa û gundên wê bû. Cih û xirabeyek hê jî navê wî digire. Ew li ser Çemê Deĥlê, bakurê gundê Zexîrê / Dêmir Qapo, li hember Kîrkê Zixura ye; gund bi erdê re hate yek kirin.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Zanyar / Mihemed Eşref El-Huseynî — Xuşêniyê ===
“Ew li Aliya axayek bêhempa bû. Mêrek dilsoz ji Mîrê Botan re bû. Bandora wî li ser qada mezin ji Deşta Çil Axa dirêj bû. Ew bacê li ser kerwanên bazirganiyê yên ku di nav qada wî re derbas dibûn, ferz dikir.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Feysel Îsmaʿîl — Kirho ===
“Keçelê Elî ji mêranê Mîrê Botan bû. Ew ji aliyê Mîr ve li herêma Çil Axa ji bo bac û xercan erkdar bû. Li Aliya navdar bû. Ji tirsa ku ew serokatiya herêmê bigire, xapînokiyek li dijî wî hate çêkirin. Hin kes ji bo gund û milk, hinên din ji bo pez û zêr li hev hatin. Ew dewlemend bû, pezên wî pir bûn û zêrên wî hene bûn. Malbata wî hate tasfiyekirin. Kesek bi navê Îbo Meʿmû neçarî beşdarî nekir; malê wî talan kirin û firotin, wî jî revî Bagokê.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Birahîm Mihemed — Xuşêniyê ===
Wî bi hesret nefesek kûr kişand û got:

“Ew mêr bû. Her kes hesabê xwe ji wî dikir. Çil Axa û derdora wê di bin destê wî de bû. Bi xapînokî li wî xiyanet kirin. Di rê de birayê wî got: ‘Ez aram nîme, çêtir e em neçin.’ Yekî bersiv da: ‘Tu ji tiştekî bêwate ditirsî. Çend saetan e, em bi hev re vedigerin.’ Lê ew di konê Sehîd de dereng ma.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Dema ku wan li ser Mala Keçel dest bi qirkirinê kir, komek çû ser mala seyîd. Her çend Sehîd li ber wan rawesta, benên konê vekir û kon xist erdê da ku wan rawestîne, lê wan guh nedan.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Keska xwe li bêşiya wan verîşand.

Yanî wê lingê xwe yê kesk ji serê xwe avêt erdê. Li cem Kurdan di rewşên wisa de, dema sehîdek pêçê xwe davêje erdê, her tişt ji ber rêz û hurmeta Ehlê Beyt û cihê sehîd rawestîbû. Lê wan ew jî bi şêweyekî hovane kuştin, her çend Sehîd lava dikir û digot: ‘Hûn çi sûdê jê digirin?’&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Paşê Sehîd li yê herî qelew û tund ji wan nifir kir û got:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Lawo, bavê te geda bû, te nexwe; hûn bi xwe jî şah nebin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Bi Xwedê, qatil belengaz jiya; paşê kurê wî, neviyê wî, û heta niha jî neviyê wî belengaz ma.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Dema ku qatilê Keçelê Elî zêde serkeft, Xelf Axa gazî wî kir û ew jê xilas kir.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Lê Elî Saleh ji [[Tilşeîr]], [[Celûd Mihemed Xelîl Ehmi] ji [[Beyandûr]] û hinên din gotin:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

“Qatilê Keçelê Elî bi fermana jina Xelf Axa hate kuştin, ji ber ku ew Hesen Axa, kurê Xelf Axa û muxtarê gundê Girê Biya, kuştibû. Ew kuştin bi fermana birayê wî Yûsif Axa, kurê Xelf Axa û muxtarê Eznawirê, ji bo axatiyê bû. Her çend rûspiyan navber kirin, lê dayika wî lêborîn nekir.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Sebrî Evdullah — Xirbê Cihwa ===
Wî got:

Berdevkê Mîrê Botan bû.

“Ew ji ber mêrxasî û zîrekiya xwe di xizmeta Mîrê Botan de bû. Mîr ew hilbijart ku li herêma Çil Axa û gundên wê wekîlê wî be. Ew û Mîr bi hev re rojên dirêj derbas dikirin. Piştî ku Mîrê Botan hate şikandin, wan Mala Keçel tasfiyekirin.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Hacî Ehmed Îsa — Beyandûr ===
Wî ku xezîneyeke agahiyan bû, got:

“Keçelê Elî li gundê Çil Axa dimîniya. Li ser herêma Çil Axa bandor hebû û hevalbendê Mîrê Botan bû. Ew bacê derbasbûnê ji kerwanên bazirganiyê yên ku li ser rêya kevn a di navbera Nisêbînê û Mûsilê de derbas dibûn, distand.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Xelf Axa li Sinceqê, li gundê Eznawirê dimîniya û dixwest bandora xwe li ser Aliya dirêj bike. Paşê ku destê xwe li Sinceqê kir, li ber Keçelê Elî diqewimî û ew li dijî wî rawestîbû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Keçelê Elî yek ji kurên xwe li destê mêranên Xelf Axa winda kir. Paşê agahiyên Xelf Axa dişopandin heta ku bihîstin Yûsif, kurê Xelf Axa, li derdora gundê Gir Bikêlê ye. Şevê bi ser ketin, lê bi şaşî Silêman, kurê Elî Keçel — kurê muxtarê gundê Til Şeʿîr — hate kuştin, û kurê Xelf Axa xelas bû, ji ber ku herdu li kêleka hev razabûn.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Têbînî: Muxtarê Til Şeʿîr jî navê Elê Keçel / Elî Keçel hilgirtiye û ji eşîra Hacî Silêmana bû. Ev bûyer ji aliyê Elî Saleh Ehmed ji Til Şeʿîr û Celûd Mihemed Xelîl ji Beyandûr ve jî hate piştrastkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Şiyar Liyanî — Dêrûna Axê ===
“Bandora Keçelê Elî li ser gelek gundan li herêma Çil Axa dirêj bû: Til ʿElo, Silêman Sarî, Xirab Baçar, Gelaʿa. Ew hevalbendê Mîrê Botan bû. Di bûyerekê de malbata wî wenda bû. Dema ku talan û xêrhatin hate parvekirin, di nav wan de nakokî derket. Piştî wê bûyerê, herêma Aliya piçûk û bêhêz bû.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Gundê Gelaʿa di nexşeyekê de hatiye qeydkirin ku endazyarekî Alman sala 1914 dema diyarkirina rêya hesin çêkiribû. Navê wê li wir [[Kelha Rimêlê]] hatiye nivîsîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Ebas Yûsif Hema — Ĥilwa ===
“Xelf Axa li Sinceqê bû û Keçelê Elî li Çil Axa, herêma Aliya. Bandora wî li Aliya heta sînorên Şingalê dirêj bû û hêza xwe ji Mîrê Botan digirt. Dema ku Xelf Axa hin rûspiyên Aliya kişand aliyê xwe û xwest destê xwe li ser Çil Axa dirêj bike, Keçelê Elî wî vedigerand. Jiyana wî bi şêweyekî trajîk bi dawî hat, piştî dawîhatina Bedirxan Beg.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Celûd Mihemed Xelîl — Beyandûr ===
“Keçelê Elî ji baştirîn mêranê Aliya bû. Berdevkê Mîrê Botan bû. Ji kesên ku Bedirxan Beg pê bawer bû. Piştî Mîrê Botan, Mala Keçel hate tasfiyekirin. Tu kes wan nenegirt. Elîyê Bazo, serokê eşîra Şêx Bizna û muxtarê gundê Xuşêniyê, bi wê awayê ku Mala Keçel hate kuştin, gelek xemgîn bû. Ew di wê civînê de amade bû. Xwe şermezar kir û got ka çima min tiştek ji bo wan nekir. Wî li ser xwe qedexe kir ku li axa Aliya bimîne û wenda bû. Ji wan kesek nema. Hin ji wan di nav eşîran de veşartin.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Gotina ʿEbdulḥemîd bin Mihemed bin ʿEbbas bin Yûsif bin Îsa ==
Ev ʿEbdulḥemîd ji nesla Îsa ye, û Îsa birayê Keçelê Elî bû. Ew ji eşîra '''Mihelmiya''' ye, li '''Farqînê''', li Sinceqa Xelf Axayê Xerzî, başûrê rojavayê gundê '''Xizna''', ji dayik bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ew dibêje:

“Demeke pir dirêj derbas bûye, zêdetirî sed û pêncî sal. Lê birîn hê jî nexweş bûye. Wan bi qest rastî veşartin. Tenê kêmasî ji bûyerê xelas bûn û ji tirsa şopandinê dûr belav bûn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Em rastiya bûyerê nizanîn heta ku bavê min Mihemed çû herêmê û ji xelkê, bi taybetî ji seyîdan ku xemgîniya xwe nîşan dan, guhdarî kir.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Keçelê Elî nêzî bîst salan axatî kir. Gelek caran ew û birayên xwe Mîrê Botan li paytexta xwe Çil Axa pêşwazî dikirin, bi '''şal û şapikê Botanî''' xemilandî.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ew vexwendinek qebûl kir. Birayê wî Îsa dijî çûyînê derket. Lê Keçelê Elî israr kir û got:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

‘Eger wan xerabiyek ji me re dixwest, cil û şalên me yek in û em hev nas dikin; em şêrên Botanê ne.’&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Wan hemû tasfiyekirin. Îsa bi şêweyekî hovane hate kuştin. Talan, kuştin û dizî li Mala Keçel kirin, heta jinên ducanî jî spared nekirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Jina bapîra me, jina Îsa birayê Keçelê Elî, di wê demê de li serdana malbata xwe, Mala Dendah, li gundê '''Şêbaniya Nayif''' bû. Ew xwişka '''Şelal Nayif Dendah''' ji eşîra Gergeriye bû. Kurê wê '''Yûsif''' bi wê re bû. Ew ji gundên Sinceqa Xelf Axa bûn, başûrê rojavayê gundê '''Xizna''', ku girêdayî Mala Ğeyda bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ew li cem xalên xwe ma heta ku Yûsif mezin bû û zewicî. Dema ku Mala Ğeyda ji eşîra Mihelmiyan rastî zanîn, ji wan xwestin ku vegerin gundê '''Xizna''', piştî destûra xalên wan Mala Dendah.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Bavê min Mihemed çû Aliya û bi gelek kesan re, bi taybetî bi seyîdan re, hevdîtin kir. Paşê çû Iraqê û bi yek ji neviyên Elî re, ku li wir di wezîfeyekê de bû, hevdîtin kir.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Sala 2002, '''Feysel Remthan''', ciwanek nêzî çil salî ku li Siʿûdiyê dixebitî, xwest keçikekê bistîne. Malbata keçikê red kirin, ji ber ku wan got ew ne ji eşîrê ye, lê mesîhî ye. Ew vegeriya mala xwe û ji bavê xwe li ser neseba xwe pirsî. Bavê wî tiştek nizaniyabû. Lê ji pîr û kalan bihîstibû ku ew ji eşîra Mihelmiya ne û bav û kalên wan xwediyên milkên Çil Axa bûn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ew ciwan çû cem Hacî ʿEbdulkerîm El-Ğeyda. Hacî ʿEbdulkerîm bi bavê min re, paşê bi Şêx Ḥemîdî Deham re, peywendî kir. Li hev kirin ku biçin serdana wî ciwanî li gundê '''Um ʿIẓam al-Ḥacim''' ji bo naskirina wî. Em Mala Keçel bûn; Hacî ʿEbdulkerîm El-Ğeyda û birayên wî Şêxmus û Mustefa; Mala Ḥacim; Şêx Ḥemîdî — hemû bi hev re bûn. Wan hemû xemgîniya xwe li ser trajediya Mala Keçel anî ziman, bi taybetî Şêx Ḥemîdî ku li ser navê hemûyan axivî.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
----

== Gelhenasî ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:20%;&quot;
|+ 
|-
! scope=col | Sal
! scope=col | Gelhe
|-
|[[2009]]
|
|-
|[[2000]]
|
|-
|[[1990]]
|
|-
|[[1985]]
|
|}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Bajar û gundên Dêrika Hemko}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|36|59|10|N|41|49|10|E|type:city(8551)|display=title}}

[[Kategorî:Dêrika Hemko]]</text>
      <sha1>pejx3eiccqqokedk65yce2ghc6sb530</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103281</id>
      <parentid>2103280</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T14:39:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Gundê Çil Axa */</comment>
      <origin>2103281</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26772" sha1="cfwaph49copogfmgohhhrbxy01hkahj" xml:space="preserve">{{Paqij bike|tarîx=gulan 2026}}
{{Xebat}}
{{Agahîdank bajar
| nav                = Çilaxa
| navê_fermî         = {{ziman|ar|الجوادية}} ''al-Jawadiya''
| nexşeya_cihan      = Sûrî
| koordînat          = {{Koord|36|59|10|N|41|49|17|E|display=inline, title}}
| welat              = [[Rojavayê Kurdistanê]]
| dûgel              = [[Sûrî]]
| parêzgeh           = [[Hesîçe (parêzgeh)|Hesîçe]]
| navçe              = [[Dêrika Hemko]]
| nahiye             = Çilaxa
| gelhe              = 
| gelhe_sal          = 
| rûerd              = 
| bilindayî          = 415
| nexşeSer           = Jawadiyah nahiyah.svg
| nexşeSer_firehî    = 180px
| nexşeSer_sernav    = Nexşeya parêzgeha Hesîçê:&lt;br/&gt;{{legend2|#ece83a|border=1px solid #aaa|Nahiyeya Çilaxa}}{{pad}}{{legend2|#79c144|border=1px solid #aaa|Nahiyeyên din}}
| wêneSer            = 
| wêneSer_sernav     = 
| malper             = 
}}
'''Çilaxa''', anku '''Çilaẍa''' (bi inglîzî: ''Chilagha'', bi [[erebî]] navê wê kirine ''al-Jawadiya'')&lt;ref&gt;Q.Ş. ''Ta bi navê keviran guhertin!'', 11.01.2010 Mediakurd.com&lt;/ref&gt;, gundekî ser [[Dêrika Hemko]] ya [[Hesîçe]]yê ye.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;https://www.facebook.com/profile.php?id=100060418166738&lt;/ref&gt;

== Gundê Çil Axa ==
Çil Axa gundekî kevn e; cih û warê dêrîn e li ser çemekê ku tîna jiyanê vedimirîne. Ew bûye girêdanek di navbera [[Nisêbîn]] û [[Mûsil]]ê, her wiha di navbera [[Cizîr]] û [[Şingal]]ê de.

[[Ebû Senâ Şihabedîn Mahmûd Efendî Elalûsî]], muftiyê Bexdayê, dema ji Stembolê vedigere Bexdayê, di pirtûka xwe ''Neşwetü’l-müdâm fî’l-ʿawde ilâ Medîneti’s-selâm'' de, sala 1853an, dema ji Nisêbînê tê û piştî ku ji gundê [[Dugirê]] bi şevbûnê derdikeve, wisa dibêje:

“Em ber bi rastê ve çûn, li ser rêya Cizîra Hesenê kurê Umer, ji ber ku ew rê hêsantir û nêzîktir bû ji rêya Mûsil ber bi Mûsilê ve. Tê gotin ev rêya ku me girt, rêya kevn a ber bi Bexdayê ve bû, lê ji ber pirbûna ereban û fesadê, rêwîyên wê kêm bûbûn. Em her tim di rê de bûn, û di saeta heftan de hatin ''Çilẍa'', li wir em daketin. Navê wê bi ‘cîmê ecemî’ û ‘lâmê şedîd’ tê gotin. Ew gund nêzî nod malan tê de hene û piraniya xelkê wê misilman in, elḥemdulillah. Avê çemê wê hene, hewayê wê jî xweş e.”&lt;ref&gt;[[Ebû Senâ Şihabedîn Mahmûd Efendî Elalûsî]] (1853). ''Neşwetü’l-müdâm fî’l-ʿawde ilâ Medîneti’s-selâm'', r. 92&lt;/ref&gt;

== Devera Aliya û Keçelê Êlê ==

=== Herêma Aliyan ===

==== Keçelê Elê (Keçelê Elî) ====
Ev herêm di navbera [[çemê Girê Dêra]], [[çemê Cerihê]], [[çiyayê Şingalê]] û [[çiyayê Bagokê]] de ye.

Devera Aliya deştên xwe yên berhemdar û pêl-pêl hene. Ew bi nermî ber bi başûr ve diçin û wek ku xwe li hembêza deştên Şingalê dikin. Ew herêm bi av, çem, kaniyan, çîmen û çêrgehên xwe têr e. Eşîr hene ku zivistanê di deştan de dimînin, û havînê ber bi çiyan ve diçin. Ew bi pez û dewarên xwe re di navbera deşt û çiyayan de her tim di hereketê de ne. Di nav gelî û çiyayan de diçînin, diçêrînin û jiyana xwe dimeşînin; jiyaneke domdar ku ne astengiyek wê rawestîne û ne jî tiştekî biçûk aramiya wê xera bike.

[[Deşta Aliya]] cihê mêran bû; mêran ku di nav sînga wê de geriyan û dengê rojên xwe li wir hiştin. Ew deng heta niha jî di guhên me de vedeng dide.

Lê deştên Aliya wek berfa çiyayê çilî ne: hêdî-hêdî dihelin, hêz û giraniya xwe winda dikin. Aliya jî dihele; rûbera wê kêm bûye, qada wê têkçûye û ew wek dayikek birîndar şev da razayî, sibehê li ser qelekî xwînîn û kûr hişyar bû; qelekek ku sînga wê çirî, wê ji guhdariya dengê zarokên xwe bêpar kir.

Aliya ji bakur heta başûr li ser peyva [[Serxetê]] û [[Binxetê]] hate perçekirin.

== Keçelê Êlê / Keçelê Elî ==
Keçelê Êlê qurbaniyê helwesta xwe bi [[Bedirxan Beg]] re bû. Bi îşareta dewletê, li dijî wî xiyanet û xapînokî hate amadekirin.

* Cih: Devera Aliya
* Dem: Nîvê yekem ê sedsala nozdehan
* Di demê de: Serdema mîratiya Bedirxan Begê Mîrê Botan, salên 1819–1848
* Di heman serdemê de: Xelf Axa yê Xerzî-Zoqî li Sinceqê, salên 1802–1850

Ew kesek bû ku bi mêran wek [[Çolo]], [[Emûka]], [[Elî Keçel]], [[Elîkê Hesen]], [[Usivê Aslo]], [[Umer Axayê Dîwanî]], [[Neo Gergî]], [[Enzî Silo]], [[Eliyê Bazo]], [[Eco]] û hwd hemdem bû.

Demeke dirêj derbas bû heta ku min dest bi vekirina toza demê kir û li şopa kesayetiyekê ketim ku berê min ew wek kesayetekî xeyalî dihesiband. Dema ku min ji devê kal û pîran dibihîst:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Çi Elî Keçel, çi Keçel Elî ===
Ji ber nebûna nivîskar an belgeyekî destgihayî, li ber mirov tenê kaniyên pîr û kalên bawerîdar mabûn. Ew jî, bi xwe, piştî belge û nivîsan, dikarin ji çavkaniyên lêkolîna dîrokî bên hesabkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Li ser [[Keçel]], eşîra wî, cihê wî û jiyana wî, hemû şahid li ser vê rastiyê li hev kirin: kesek hebû ku li Çil Axa rûniştibû, li Aliya jiyabû, û dawiyeke trajîk hebû. Lê li ser eşîra wî, rûspî li hev nekirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hin kesan ew girê da [[Bûtika]], [[Qulig û Şimxalka]], [[Bêdiya]] û [[Hesina]]; Mala Keçel, [[Ebdulḥemîd Bavê Ciwan]], neviyê Îsa, birayê Keçelê Elî, got:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; “Eşîra me [[mihelmiya]] ye. Xalên me malbata [[Dendah]] in li gundê [[Şêbaniya Nayif]]. Ew ji eşîra [[Gergeriye]] (Gergerya) ne.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Hebûna eşîra Gergeriye li herêmê ==
[[Pierre Rondot]] di pirtûka xwe &quot;Eşîrên Kurd li Sûriyê&quot;, rûpela 28, de dibêje:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
“Eşîra Gergeriye di sedsala hejdehan de di navbera Cizîra Botan û Şingalê de bi cih bûbû. Ew di konan de dijiyan û bi eşîra [[çîtan]] re têkiliyên xizmetî û zewacî hebûn.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Çîtan li vir bi wateya [[aşîta]] tê fêmkirin.
Ji van têkiliyên xizmetî û zewacî hin mînak hene:
=== Bi eşîra Kasika re ===
Mamoste Memo Yûsif ji gundê [[Sîha]] dibêje:
* Rebîa Ehmed Yûsif bi Sedûn Axa Gergirî re zewicî bû û ew dayika Muhsin Sedûn bû.
* Letîfe Ehmed Yûsif bi Celûd Axa Gergiriya re zewicî bû.
=== Bi eşîra Hacî Silêmana re ===
Elî Saleh ji gundê [[Tilşeʿîr]] dibêje:
* Xedîce, keça Hacî Hemze Axa bin Hesen Umer, bi Huseyn Gergirî re zewicî bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
=== Bi eşîra Cewdika re ===
Selah Cacan ji gundê [[Tilcîhan]] dibêje:
* Emşe Melek ji gundê [[Gutba]] bi Silêman Ehmed Sedûn Axa re zewicî bû û bû dayika Celûd Axa.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
=== Bi eşîra Abasa re ===
[[Remo Elo]] ji gundê [[Kehnî Kerka Abasa]] dibêje:
* Xanê, keça [[Çolo Axa]], bi Nûh Gergirî / Neo Gergirî re zewicî bû. Neo li [[destê Şemeriyan]] hate kuştin. Xanê, ku ducanî bû, vegeriya mala bavê xwe. Kurê wê Sedûn li mala bapîrê xwe Çolo ji dayik bû. Ew li wir mezin bû heta şanzdeh salî, paşê bi daxwaza eşîrê vegeriya cem malbata bavê xwe û tola bavê xwe hilgirt.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Li başûrê gundê [[Beyandûr]] gelekek piçûk heye ku rêya gundê [[Girê Siwêr]] ji ser wê derbas dibe. Navê wê gelekê [[Girkê Gergerya]] ye. Ev nav nîşan dide ku eşîra Gergeriye rojekê li wir cih girtibû. Dema meriv ji wê derbas dibe, wek dengê evîna Neʿo Gergirî û Mencolî ji nav wê gelekê vedigere.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Peyva “Axa” ==
Peyva &quot;Axa&quot; di serdema Osmaniyan de bi wateya “serdar, xwediyê gund, serokê eşîr an serokê komekê” dihat bikaranîn. Dewletê ew nav dida kesekî ku gundek an erdek ji bo xizmetên wî pê re dihate dayîn. Ew maf dikaribû ji bav ber bi kur ve derbas bibe, heta ku ew kes di itaeta dewletê de bimîne.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Divê ferq were kirin di navbera ''menḥ / dayîna erdê'' û ''tapu / tomarkirina fermî'' de. ''Menḥ'' kevn e. ''Tapu'' û ''tomarkirin'' di dawiya dewleta Osmanî de derket. Dewletê gundek dida karmendekî, leşkerekî, kesekî an waqfekê. Paşê kesê ku gund wergirtibû, bêyî ku rêveberiyê sûd jê bibîne, ew menḥ difirot kesekî din. Heta ku [[Midhat Paşa]] sala 1858 biryar da ku gund û erd bên tomar kirin, ango tapu bên kirin, li hember pereyekî kêm ku derbasî xezîneya dewletê bibe.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Axabûn ===

# Dewlet kesekî ji derveyî herêmê tîne, bêyî ku ji kîjan eşîrê ye; gundek an çend gundan dide wî li hember xizmetên wî. Ew dibe wekî wekîlê dewletê û dikare li ser dayîn an standina gundan desthilatdar be.
# Kesekî ku herêm pê bawer dike, dewlet wî piştrast dike ji bo aramî û ewlehiya herêmê.
# Kesekî ku bi hêza xwe xwe ferz dike, dewlet wî ji bo parastina aramiyê qebûl dike, heta ku ew di itaeta wê de bimîne.

Dewlet carinan çav li ser zêdegaviyên axa digirt, heta ku ew ewlehiya dewletê nexera bike. Lê dema axa xurt dibû û dixwest serhildanê bike, dewlet derfetê digeriya ku dijberekî ji nav malbata wî an ji nav herêmê derxîne. Ev li gor rêbaza “perçe bike û hukum bike” bû. Carinan jî bi belavkirina sedemên siyasî, exlaqî an olî yên veşartî, herêm li dijî wî dihat bilindkirin. An jî şandina kampanyayeke leşkerî ya “terbiyeyê” bû ku li ser destê efserê mezin dihat meşandin û kesên herêmê jî tê de beşdar dibûn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Keçelê Êlê û Mîrê Botan ==
Bedirxan Beg, Mîrê Botan, ji eywana meclîsa xwe li [[Birca Belek]], ku li ser [[Ava Mezin]] / [[Çemê Botan]] (Dîcle) xwe dide, mêrek dît ku li ser dest û çokan diçû ber bi pira darîn ve, ku bi şeql û benan hatiye girêdan û herdu aliyên çemê girê dida hev. Ew mêr ber bi paytexta Botanê [[Baqirdê]] / [[Cizîra Botan]] ve diçû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Mîr got: “Wî bînin cem min.”
Mêr hat ber destê Mîr. Mîr pirsî:
“Tu ji kîjan eşîrê yî?”
Wî got: “Ez ji eşîra Mihelmiya me.”
Tê gotin Mîr kenî. Keçelê Elî ev ken wek biçûkxistin fêm kir. Ew bi dizî ji meclîsê derket, li hespê siwar bû û dest bi çûn û vegerê li ser pirê kir; carî tê, carî diçe, bi dengê bilind, da ku bala Mîrê Botan bikişîne.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
Mîr hay jê bû û got:
“Ev kî ye?”
Ew wî nas dikir, ji ber ku cihê wî di meclîsê de vala bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
Gotin: “Keçelê Elî ye, Mîrê min.”
Mîr bi lez gazî wî kir, ji tirsa ku benên pirê bi wî re bibirin. Paşê jê re got:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
Çima te ev kir?
Keçelê Elî bersiv da:
Ez dizanim, di nav êlê de hem rovî hene hem şêr hene.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
Li ser vê bûyerê du gotin hene:
* Hin dibêjin ev bûyer berî tayînkirina wî li Çil Axa bû; wî ji ber xizmeta xwe li qesra Botanê navdar bû û paşê Mîr wî li Çil Axa tayîn kir.
* Hinên din dibêjin ew berî vê jî li Çil Axa bû, di xizmeta Mîrê Botan de bû, û Mîr ji zîrekiya wî kêfxweş bû û ew li wir piştrast kir.

== Kesayetiya Keçelê Êlê ==
Birayên wî ev bûn: Îsa, Delê / Delî, Faris, Beko û Temo.

Eşîra wî, li gor gotina neviyên wî: Mihelmiya bû. Cihê wî yê navendî Çil Axa bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Keçelê Elî, an Elî Keçel, li cem Mîrê Botan dixebitî. Ji ber zîrekiya xwe, helwestên xwe û mêrxasiyê, Bedirxan Beg bala xwe da wî. Ew hêviyên Mîr vala nekirin. Dema ku Mîr ew ji bo rêvebirina herêma xwe erkdar kir, ew bû xwedî nav û rûmet. Hêza xwe li ser qada mezin ji '''Deşta Çil Axa''' dirêj kir. Gundê Çil Axa kir navenda xwe. Qedera xwe bi qedera Mîrê Botan ve girê da û bi dilsozî li kêleka wî ma.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Di şerê dewletê li dijî Botanê de, Keçelê Elî li kêleka Bedirxan Beg sekinî. Bi hebûna wî, herêm aram bû, ewlehî û nîzam belav bû, û tevgera [[kerwanên bazirganiyê]] geş bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ew ji bo mîratiyê [[paç]], [[bac]], [[qamçûr]] û [[bacên derbasbûnê]] ji bazirgan û kerwanên ku li ser rêya Mûsil — Nisêbînê derbas dibûn, distand. Bedirxan Beg jê re soz dabû ku qada desthilatdariya wî berfireh bike.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Keçelê Elî bû asteng li ber Xelf Axa ku dixwest destê xwe li ser herêma Çil Axa dirêj bike. Keçelê Elî ji ber vê helwestê yek ji kurên xwe jî winda kir.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Axdariya wî nêzî bîst salan dom kir. Lê piştî dawîhatina Mîratiya Botanê, piştgirê wî yê herî xurt ji destê wî derket. Ji tirsa ku nav û rûmeta wî mezin bibe, bi plangeriya dewletê li wî xiyanet hat kirin. Hin kes li hev hatin: hin ji bo gund û milk, hin ji bo pez û zêr.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Paşê, yên ku pez û zêr stendin, parê şêr ji gundan jî girtin. Lê tê xuya kirin ku pir ji wan ne xwedî şiyana parastina wan gundên xemgîn û bêçare bûn. Wekî gundan bi xwe gotibin:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

“Madam me ji destê wan stand, lê ji me re xweş nebû, bila ji yê din re xweş be; kî dibe, bila bibe.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Wek mînak tê gotin: dema dewlet di dema nû de erdên wan li gorî sînorkirina xwedîtiya çandiniyê stand, hin ji wan gotin:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

“Bila ji cihûyan re be, lê ne ji cotkarên me re.”

== Xiyanet û qirkirin ==
Keçelê Elî bersiva vexwendinekê da. Birayê wî Îsa, dema ku ji jina erebekê gotineke bi remz bihîst, dijî çûyînê derket.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ebas Mihemed Ebas Yûsif, ji nesla Îsa birayê Keçelê Elî, ji gundê [[Farqîn]]ê, ji bavê xwe Mihemed veguherand:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Mêrekî ereb ji planê xiyanetê haydar bû. Wî jina xwe bi behaneya komkirina dar û hîzê şand ser rêya ku Mala Keçel tê re derbas bibû, da ku wan ji xerabiyê hişyar bike. Wî jê re got:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

“Bi vê remzê bi wan re biaxive; eger bi erebî fêm nekirin, bi kurdî ji wan re rave bike.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Gotina remzî ev bû:

&quot;Hewasê xwe bigirin, qassab li ber we ne; berxên qelew û qassabên dilxweş.&quot;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Îsa di konê Sehîd de rawesta û got:

“Em sê bira diçin; bila sê bira biçin û sê bira bimînin.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Lê Keçelê Elî israr kir ku hemû bi hev re biçin.

Wan bi germî pêşwazî lê kirin û ew birin cihê taybet. Dema ku rûniştin, hemû hatin tasfiyekirin. Kevirên Aliya şahid bûn ku ew ji paş ve hatin serjêkirin. Îsa bi wehşet hate kuştin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Paşê komên qetilkar ber bi xaniyên Mala Keçel ve çûn. Zarok, jin, heta jinên ducanî jî qetil kirin. Tenê kêmasî ji wan xelas bûn:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

* Zarokên ku hin malan veşartin.
* Zarokek heft salî ku mêrek ew li hespê siwar kir û jê re got: “Biçe dûr, raweste neke heta êvarê. Malbata te kuştin; te jî wek wan dikuĵin. Biçe dûr... dûr.” Ew zarok ket konê bedewiyan. Jineke ereb çîroka wî zanî, lê ev raz veşart. Wî cem wan ma heta ku li gundê '''Um ʿIẓam al-Ḥacim''', başûrê Til Koçerê, bicih bû.
* Jina Îsa, birayê Keçelê Elî, tevî zarokên xwe, ji eşîra Gergeriye bû. Ew xwişka [[Şelal Nayif Dendah]] ji gundê Şêbaniya Nayif bû. Ew di wê demê de li serdana malbata xwe bû û ji ber vê xelas bû.

Bûyer hate veşartin û her kes bi qetilê hate tirsandin. Serdarên herêmê xemgîn bûn û li ser vê qirkirinê dilşikestî bûn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Kesek bi navê [[Îbo Memû]] beşdarî nexwest û ji bo xilasbûna xwe revî ber bi [[Bagok]]ê ve.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Tê gotin [[Elîyê Bazo]], serokê eşîra [[Şêx Bizna]], Bavê Kehrê, Şêrê Aliya, axayê gundê [[Xuşêniyê]], di wê civînê de amade bû. Dema ku dît çi li Mala Keçel hat, sond xwar ku tu agahî ji planê wî tune bû. Wî roja jidayikbûna xwe nifir kir û got:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

“Xwezî ez nehatibama dinyayê û min ev nedîtibûya. Ez ne mêr im, ji ber ku min tiştek ji bo wan nekir. Xwezî ez bi wan re hatibûma kuştin û nejiyama.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Wî li ser xwe qedexe kir ku êdî li ser axa Aliya bimîne. Gundê xwe Xuşêniyê hişt û ji Aliya wenda bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ebdulḥemîd Mihemed ʿEbbas Yûsif Îsa ji nesla Îsa dibêje: sala 2002 li gundê [[Um Iẓamulhacim]], başûrê [[Tilkoçer]]ê, Şêx Ḥemîdî Deham di dema naskirina Feysel Remthan Keçelê Elî bi Mala Keçel re, xemgîniya xwe ji bo trajediya Mala Keçel anî ziman.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Piştî Keçelê Elî ==
* Malbatek tevahî ji Aliya wenda bû.
* Endamên wê ji hev qut bûn û li dûr ve belav bûn.
* Nexşeya Aliya kêm bû û guherî.
* Eşîr û malbatên hin wenda bûn, hinên din derketin.
* Li gundê [[Zexîrê]] / [[Dêmir Qapo]], sala 1937, dema fransiyan gund rast kirin, ew bûyer wek temamkirina şikestina Aliya hate dîtin.

== Gotinên rûspiyan li ser Keçelê Elî ==
Ji bo ronahîkirina kesayetiyekê ku ji bo gelek kesan wek xeyalî xuya dikir, li vir hin gotinên rûspiyan hatine hilbijartin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Remo Elo — Kehnî Kerka Abasa ===
Wî got:

Mêrekî bin nav û deng bû.

“Ew mêrek şerefî bû, li ser qada mezin ji Aliya xwedî hêz û bandor bû. Ew mêrê Mîrê Botan li Çil Axa û gundên wê bû. Cih û xirabeyek hê jî navê wî digire. Ew li ser Çemê Deĥlê, bakurê gundê Zexîrê / Dêmir Qapo, li hember Kîrkê Zixura ye; gund bi erdê re hate yek kirin.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Zanyar / Mihemed Eşref El-Huseynî — Xuşêniyê ===
“Ew li Aliya axayek bêhempa bû. Mêrek dilsoz ji Mîrê Botan re bû. Bandora wî li ser qada mezin ji Deşta Çil Axa dirêj bû. Ew bacê li ser kerwanên bazirganiyê yên ku di nav qada wî re derbas dibûn, ferz dikir.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Feysel Îsmaʿîl — Kirho ===
“Keçelê Elî ji mêranê Mîrê Botan bû. Ew ji aliyê Mîr ve li herêma Çil Axa ji bo bac û xercan erkdar bû. Li Aliya navdar bû. Ji tirsa ku ew serokatiya herêmê bigire, xapînokiyek li dijî wî hate çêkirin. Hin kes ji bo gund û milk, hinên din ji bo pez û zêr li hev hatin. Ew dewlemend bû, pezên wî pir bûn û zêrên wî hene bûn. Malbata wî hate tasfiyekirin. Kesek bi navê Îbo Meʿmû neçarî beşdarî nekir; malê wî talan kirin û firotin, wî jî revî Bagokê.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Birahîm Mihemed — Xuşêniyê ===
Wî bi hesret nefesek kûr kişand û got:

“Ew mêr bû. Her kes hesabê xwe ji wî dikir. Çil Axa û derdora wê di bin destê wî de bû. Bi xapînokî li wî xiyanet kirin. Di rê de birayê wî got: ‘Ez aram nîme, çêtir e em neçin.’ Yekî bersiv da: ‘Tu ji tiştekî bêwate ditirsî. Çend saetan e, em bi hev re vedigerin.’ Lê ew di konê Sehîd de dereng ma.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Dema ku wan li ser Mala Keçel dest bi qirkirinê kir, komek çû ser mala seyîd. Her çend Sehîd li ber wan rawesta, benên konê vekir û kon xist erdê da ku wan rawestîne, lê wan guh nedan.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Keska xwe li bêşiya wan verîşand.

Yanî wê lingê xwe yê kesk ji serê xwe avêt erdê. Li cem Kurdan di rewşên wisa de, dema sehîdek pêçê xwe davêje erdê, her tişt ji ber rêz û hurmeta Ehlê Beyt û cihê sehîd rawestîbû. Lê wan ew jî bi şêweyekî hovane kuştin, her çend Sehîd lava dikir û digot: ‘Hûn çi sûdê jê digirin?’&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Paşê Sehîd li yê herî qelew û tund ji wan nifir kir û got:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Lawo, bavê te geda bû, te nexwe; hûn bi xwe jî şah nebin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Bi Xwedê, qatil belengaz jiya; paşê kurê wî, neviyê wî, û heta niha jî neviyê wî belengaz ma.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Dema ku qatilê Keçelê Elî zêde serkeft, Xelf Axa gazî wî kir û ew jê xilas kir.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Lê Elî Saleh ji [[Tilşeîr]], [[Celûd Mihemed Xelîl Ehmi] ji [[Beyandûr]] û hinên din gotin:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

“Qatilê Keçelê Elî bi fermana jina Xelf Axa hate kuştin, ji ber ku ew Hesen Axa, kurê Xelf Axa û muxtarê gundê Girê Biya, kuştibû. Ew kuştin bi fermana birayê wî Yûsif Axa, kurê Xelf Axa û muxtarê Eznawirê, ji bo axatiyê bû. Her çend rûspiyan navber kirin, lê dayika wî lêborîn nekir.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Sebrî Evdullah — Xirbê Cihwa ===
Wî got:

Berdevkê Mîrê Botan bû.

“Ew ji ber mêrxasî û zîrekiya xwe di xizmeta Mîrê Botan de bû. Mîr ew hilbijart ku li herêma Çil Axa û gundên wê wekîlê wî be. Ew û Mîr bi hev re rojên dirêj derbas dikirin. Piştî ku Mîrê Botan hate şikandin, wan Mala Keçel tasfiyekirin.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Hacî Ehmed Îsa — Beyandûr ===
Wî ku xezîneyeke agahiyan bû, got:

“Keçelê Elî li gundê Çil Axa dimîniya. Li ser herêma Çil Axa bandor hebû û hevalbendê Mîrê Botan bû. Ew bacê derbasbûnê ji kerwanên bazirganiyê yên ku li ser rêya kevn a di navbera Nisêbînê û Mûsilê de derbas dibûn, distand.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Xelf Axa li Sinceqê, li gundê Eznawirê dimîniya û dixwest bandora xwe li ser Aliya dirêj bike. Paşê ku destê xwe li Sinceqê kir, li ber Keçelê Elî diqewimî û ew li dijî wî rawestîbû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Keçelê Elî yek ji kurên xwe li destê mêranên Xelf Axa winda kir. Paşê agahiyên Xelf Axa dişopandin heta ku bihîstin Yûsif, kurê Xelf Axa, li derdora gundê Gir Bikêlê ye. Şevê bi ser ketin, lê bi şaşî Silêman, kurê Elî Keçel — kurê muxtarê gundê Til Şeʿîr — hate kuştin, û kurê Xelf Axa xelas bû, ji ber ku herdu li kêleka hev razabûn.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Têbînî: Muxtarê Til Şeʿîr jî navê Elê Keçel / Elî Keçel hilgirtiye û ji eşîra Hacî Silêmana bû. Ev bûyer ji aliyê Elî Saleh Ehmed ji Til Şeʿîr û Celûd Mihemed Xelîl ji Beyandûr ve jî hate piştrastkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Şiyar Liyanî — Dêrûna Axê ===
“Bandora Keçelê Elî li ser gelek gundan li herêma Çil Axa dirêj bû: Til ʿElo, Silêman Sarî, Xirab Baçar, Gelaʿa. Ew hevalbendê Mîrê Botan bû. Di bûyerekê de malbata wî wenda bû. Dema ku talan û xêrhatin hate parvekirin, di nav wan de nakokî derket. Piştî wê bûyerê, herêma Aliya piçûk û bêhêz bû.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Gundê Gelaʿa di nexşeyekê de hatiye qeydkirin ku endazyarekî Alman sala 1914 dema diyarkirina rêya hesin çêkiribû. Navê wê li wir [[Kelha Rimêlê]] hatiye nivîsîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Ebas Yûsif Hema — Ĥilwa ===
“Xelf Axa li Sinceqê bû û Keçelê Elî li Çil Axa, herêma Aliya. Bandora wî li Aliya heta sînorên Şingalê dirêj bû û hêza xwe ji Mîrê Botan digirt. Dema ku Xelf Axa hin rûspiyên Aliya kişand aliyê xwe û xwest destê xwe li ser Çil Axa dirêj bike, Keçelê Elî wî vedigerand. Jiyana wî bi şêweyekî trajîk bi dawî hat, piştî dawîhatina Bedirxan Beg.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Celûd Mihemed Xelîl — Beyandûr ===
“Keçelê Elî ji baştirîn mêranê Aliya bû. Berdevkê Mîrê Botan bû. Ji kesên ku Bedirxan Beg pê bawer bû. Piştî Mîrê Botan, Mala Keçel hate tasfiyekirin. Tu kes wan nenegirt. Elîyê Bazo, serokê eşîra Şêx Bizna û muxtarê gundê Xuşêniyê, bi wê awayê ku Mala Keçel hate kuştin, gelek xemgîn bû. Ew di wê civînê de amade bû. Xwe şermezar kir û got ka çima min tiştek ji bo wan nekir. Wî li ser xwe qedexe kir ku li axa Aliya bimîne û wenda bû. Ji wan kesek nema. Hin ji wan di nav eşîran de veşartin.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Gotina ʿEbdulḥemîd bin Mihemed bin ʿEbbas bin Yûsif bin Îsa ==
Ev ʿEbdulḥemîd ji nesla Îsa ye, û Îsa birayê Keçelê Elî bû. Ew ji eşîra '''Mihelmiya''' ye, li '''Farqînê''', li Sinceqa Xelf Axayê Xerzî, başûrê rojavayê gundê '''Xizna''', ji dayik bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ew dibêje:

“Demeke pir dirêj derbas bûye, zêdetirî sed û pêncî sal. Lê birîn hê jî nexweş bûye. Wan bi qest rastî veşartin. Tenê kêmasî ji bûyerê xelas bûn û ji tirsa şopandinê dûr belav bûn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Em rastiya bûyerê nizanîn heta ku bavê min Mihemed çû herêmê û ji xelkê, bi taybetî ji seyîdan ku xemgîniya xwe nîşan dan, guhdarî kir.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Keçelê Elî nêzî bîst salan axatî kir. Gelek caran ew û birayên xwe Mîrê Botan li paytexta xwe Çil Axa pêşwazî dikirin, bi '''şal û şapikê Botanî''' xemilandî.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ew vexwendinek qebûl kir. Birayê wî Îsa dijî çûyînê derket. Lê Keçelê Elî israr kir û got:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

‘Eger wan xerabiyek ji me re dixwest, cil û şalên me yek in û em hev nas dikin; em şêrên Botanê ne.’&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Wan hemû tasfiyekirin. Îsa bi şêweyekî hovane hate kuştin. Talan, kuştin û dizî li Mala Keçel kirin, heta jinên ducanî jî spared nekirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Jina bapîra me, jina Îsa birayê Keçelê Elî, di wê demê de li serdana malbata xwe, Mala Dendah, li gundê '''Şêbaniya Nayif''' bû. Ew xwişka '''Şelal Nayif Dendah''' ji eşîra Gergeriye bû. Kurê wê '''Yûsif''' bi wê re bû. Ew ji gundên Sinceqa Xelf Axa bûn, başûrê rojavayê gundê '''Xizna''', ku girêdayî Mala Ğeyda bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ew li cem xalên xwe ma heta ku Yûsif mezin bû û zewicî. Dema ku Mala Ğeyda ji eşîra Mihelmiyan rastî zanîn, ji wan xwestin ku vegerin gundê '''Xizna''', piştî destûra xalên wan Mala Dendah.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Bavê min Mihemed çû Aliya û bi gelek kesan re, bi taybetî bi seyîdan re, hevdîtin kir. Paşê çû Iraqê û bi yek ji neviyên Elî re, ku li wir di wezîfeyekê de bû, hevdîtin kir.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Sala 2002, '''Feysel Remthan''', ciwanek nêzî çil salî ku li Siʿûdiyê dixebitî, xwest keçikekê bistîne. Malbata keçikê red kirin, ji ber ku wan got ew ne ji eşîrê ye, lê mesîhî ye. Ew vegeriya mala xwe û ji bavê xwe li ser neseba xwe pirsî. Bavê wî tiştek nizaniyabû. Lê ji pîr û kalan bihîstibû ku ew ji eşîra Mihelmiya ne û bav û kalên wan xwediyên milkên Çil Axa bûn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ew ciwan çû cem Hacî ʿEbdulkerîm El-Ğeyda. Hacî ʿEbdulkerîm bi bavê min re, paşê bi Şêx Ḥemîdî Deham re, peywendî kir. Li hev kirin ku biçin serdana wî ciwanî li gundê '''Um ʿIẓam al-Ḥacim''' ji bo naskirina wî. Em Mala Keçel bûn; Hacî ʿEbdulkerîm El-Ğeyda û birayên wî Şêxmus û Mustefa; Mala Ḥacim; Şêx Ḥemîdî — hemû bi hev re bûn. Wan hemû xemgîniya xwe li ser trajediya Mala Keçel anî ziman, bi taybetî Şêx Ḥemîdî ku li ser navê hemûyan axivî.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
----

== Gelhenasî ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:20%;&quot;
|+ 
|-
! scope=col | Sal
! scope=col | Gelhe
|-
|[[2009]]
|
|-
|[[2000]]
|
|-
|[[1990]]
|
|-
|[[1985]]
|
|}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Bajar û gundên Dêrika Hemko}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|36|59|10|N|41|49|10|E|type:city(8551)|display=title}}

[[Kategorî:Dêrika Hemko]]</text>
      <sha1>cfwaph49copogfmgohhhrbxy01hkahj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103294</id>
      <parentid>2103281</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T20:47:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Keçelê Elê (Keçelê Elî) */</comment>
      <origin>2103294</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26732" sha1="9oodwtpvegxw6emwgn31vwa3e3lft3g" xml:space="preserve">{{Paqij bike|tarîx=gulan 2026}}
{{Xebat}}
{{Agahîdank bajar
| nav                = Çilaxa
| navê_fermî         = {{ziman|ar|الجوادية}} ''al-Jawadiya''
| nexşeya_cihan      = Sûrî
| koordînat          = {{Koord|36|59|10|N|41|49|17|E|display=inline, title}}
| welat              = [[Rojavayê Kurdistanê]]
| dûgel              = [[Sûrî]]
| parêzgeh           = [[Hesîçe (parêzgeh)|Hesîçe]]
| navçe              = [[Dêrika Hemko]]
| nahiye             = Çilaxa
| gelhe              = 
| gelhe_sal          = 
| rûerd              = 
| bilindayî          = 415
| nexşeSer           = Jawadiyah nahiyah.svg
| nexşeSer_firehî    = 180px
| nexşeSer_sernav    = Nexşeya parêzgeha Hesîçê:&lt;br/&gt;{{legend2|#ece83a|border=1px solid #aaa|Nahiyeya Çilaxa}}{{pad}}{{legend2|#79c144|border=1px solid #aaa|Nahiyeyên din}}
| wêneSer            = 
| wêneSer_sernav     = 
| malper             = 
}}
'''Çilaxa''', anku '''Çilaẍa''' (bi inglîzî: ''Chilagha'', bi [[erebî]] navê wê kirine ''al-Jawadiya'')&lt;ref&gt;Q.Ş. ''Ta bi navê keviran guhertin!'', 11.01.2010 Mediakurd.com&lt;/ref&gt;, gundekî ser [[Dêrika Hemko]] ya [[Hesîçe]]yê ye.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;https://www.facebook.com/profile.php?id=100060418166738&lt;/ref&gt;

== Gundê Çil Axa ==
Çil Axa gundekî kevn e; cih û warê dêrîn e li ser çemekê ku tîna jiyanê vedimirîne. Ew bûye girêdanek di navbera [[Nisêbîn]] û [[Mûsil]]ê, her wiha di navbera [[Cizîr]] û [[Şingal]]ê de.

[[Ebû Senâ Şihabedîn Mahmûd Efendî Elalûsî]], muftiyê Bexdayê, dema ji Stembolê vedigere Bexdayê, di pirtûka xwe ''Neşwetü’l-müdâm fî’l-ʿawde ilâ Medîneti’s-selâm'' de, sala 1853an, dema ji Nisêbînê tê û piştî ku ji gundê [[Dugirê]] bi şevbûnê derdikeve, wisa dibêje:

“Em ber bi rastê ve çûn, li ser rêya Cizîra Hesenê kurê Umer, ji ber ku ew rê hêsantir û nêzîktir bû ji rêya Mûsil ber bi Mûsilê ve. Tê gotin ev rêya ku me girt, rêya kevn a ber bi Bexdayê ve bû, lê ji ber pirbûna ereban û fesadê, rêwîyên wê kêm bûbûn. Em her tim di rê de bûn, û di saeta heftan de hatin ''Çilẍa'', li wir em daketin. Navê wê bi ‘cîmê ecemî’ û ‘lâmê şedîd’ tê gotin. Ew gund nêzî nod malan tê de hene û piraniya xelkê wê misilman in, elḥemdulillah. Avê çemê wê hene, hewayê wê jî xweş e.”&lt;ref&gt;[[Ebû Senâ Şihabedîn Mahmûd Efendî Elalûsî]] (1853). ''Neşwetü’l-müdâm fî’l-ʿawde ilâ Medîneti’s-selâm'', r. 92&lt;/ref&gt;

== Devera Aliya û Keçelê Êlê ==

=== Herêma Aliyan ===

Ev herêm di navbera [[çemê Girê Dêra]], [[çemê Cerihê]], [[çiyayê Şingalê]] û [[çiyayê Bagokê]] de ye.

Devera Aliya deştên xwe yên berhemdar û pêl-pêl hene. Ew bi nermî ber bi başûr ve diçin û wek ku xwe li hembêza deştên Şingalê dikin. Ew herêm bi av, çem, kaniyan, çîmen û çêrgehên xwe têr e. Eşîr hene ku zivistanê di deştan de dimînin, û havînê ber bi çiyan ve diçin. Ew bi pez û dewarên xwe re di navbera deşt û çiyayan de her tim di hereketê de ne. Di nav gelî û çiyayan de diçînin, diçêrînin û jiyana xwe dimeşînin; jiyaneke domdar ku ne astengiyek wê rawestîne û ne jî tiştekî biçûk aramiya wê xera bike.

[[Deşta Aliya]] cihê mêran bû; mêran ku di nav sînga wê de geriyan û dengê rojên xwe li wir hiştin. Ew deng heta niha jî di guhên me de vedeng dide.

Lê deştên Aliya wek berfa çiyayê çilî ne: hêdî-hêdî dihelin, hêz û giraniya xwe winda dikin. Aliya jî dihele; rûbera wê kêm bûye, qada wê têkçûye û ew wek dayikek birîndar şev da razayî, sibehê li ser qelekî xwînîn û kûr hişyar bû; qelekek ku sînga wê çirî, wê ji guhdariya dengê zarokên xwe bêpar kir.

Aliya ji bakur heta başûr li ser peyva [[Serxetê]] û [[Binxetê]] hate perçekirin.

== Keçelê Êlê / Keçelê Elî ==
Keçelê Êlê qurbaniyê helwesta xwe bi [[Bedirxan Beg]] re bû. Bi îşareta dewletê, li dijî wî xiyanet û xapînokî hate amadekirin.

* Cih: Devera Aliya
* Dem: Nîvê yekem ê sedsala nozdehan
* Di demê de: Serdema mîratiya Bedirxan Begê Mîrê Botan, salên 1819–1848
* Di heman serdemê de: Xelf Axa yê Xerzî-Zoqî li Sinceqê, salên 1802–1850

Ew kesek bû ku bi mêran wek [[Çolo]], [[Emûka]], [[Elî Keçel]], [[Elîkê Hesen]], [[Usivê Aslo]], [[Umer Axayê Dîwanî]], [[Neo Gergî]], [[Enzî Silo]], [[Eliyê Bazo]], [[Eco]] û hwd hemdem bû.

Demeke dirêj derbas bû heta ku min dest bi vekirina toza demê kir û li şopa kesayetiyekê ketim ku berê min ew wek kesayetekî xeyalî dihesiband. Dema ku min ji devê kal û pîran dibihîst:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Çi Elî Keçel, çi Keçel Elî ===
Ji ber nebûna nivîskar an belgeyekî destgihayî, li ber mirov tenê kaniyên pîr û kalên bawerîdar mabûn. Ew jî, bi xwe, piştî belge û nivîsan, dikarin ji çavkaniyên lêkolîna dîrokî bên hesabkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Li ser [[Keçel]], eşîra wî, cihê wî û jiyana wî, hemû şahid li ser vê rastiyê li hev kirin: kesek hebû ku li Çil Axa rûniştibû, li Aliya jiyabû, û dawiyeke trajîk hebû. Lê li ser eşîra wî, rûspî li hev nekirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hin kesan ew girê da [[Bûtika]], [[Qulig û Şimxalka]], [[Bêdiya]] û [[Hesina]]; Mala Keçel, [[Ebdulḥemîd Bavê Ciwan]], neviyê Îsa, birayê Keçelê Elî, got:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; “Eşîra me [[mihelmiya]] ye. Xalên me malbata [[Dendah]] in li gundê [[Şêbaniya Nayif]]. Ew ji eşîra [[Gergeriye]] (Gergerya) ne.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Hebûna eşîra Gergeriye li herêmê ==
[[Pierre Rondot]] di pirtûka xwe &quot;Eşîrên Kurd li Sûriyê&quot;, rûpela 28, de dibêje:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
“Eşîra Gergeriye di sedsala hejdehan de di navbera Cizîra Botan û Şingalê de bi cih bûbû. Ew di konan de dijiyan û bi eşîra [[çîtan]] re têkiliyên xizmetî û zewacî hebûn.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Çîtan li vir bi wateya [[aşîta]] tê fêmkirin.
Ji van têkiliyên xizmetî û zewacî hin mînak hene:
=== Bi eşîra Kasika re ===
Mamoste Memo Yûsif ji gundê [[Sîha]] dibêje:
* Rebîa Ehmed Yûsif bi Sedûn Axa Gergirî re zewicî bû û ew dayika Muhsin Sedûn bû.
* Letîfe Ehmed Yûsif bi Celûd Axa Gergiriya re zewicî bû.
=== Bi eşîra Hacî Silêmana re ===
Elî Saleh ji gundê [[Tilşeʿîr]] dibêje:
* Xedîce, keça Hacî Hemze Axa bin Hesen Umer, bi Huseyn Gergirî re zewicî bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
=== Bi eşîra Cewdika re ===
Selah Cacan ji gundê [[Tilcîhan]] dibêje:
* Emşe Melek ji gundê [[Gutba]] bi Silêman Ehmed Sedûn Axa re zewicî bû û bû dayika Celûd Axa.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
=== Bi eşîra Abasa re ===
[[Remo Elo]] ji gundê [[Kehnî Kerka Abasa]] dibêje:
* Xanê, keça [[Çolo Axa]], bi Nûh Gergirî / Neo Gergirî re zewicî bû. Neo li [[destê Şemeriyan]] hate kuştin. Xanê, ku ducanî bû, vegeriya mala bavê xwe. Kurê wê Sedûn li mala bapîrê xwe Çolo ji dayik bû. Ew li wir mezin bû heta şanzdeh salî, paşê bi daxwaza eşîrê vegeriya cem malbata bavê xwe û tola bavê xwe hilgirt.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Li başûrê gundê [[Beyandûr]] gelekek piçûk heye ku rêya gundê [[Girê Siwêr]] ji ser wê derbas dibe. Navê wê gelekê [[Girkê Gergerya]] ye. Ev nav nîşan dide ku eşîra Gergeriye rojekê li wir cih girtibû. Dema meriv ji wê derbas dibe, wek dengê evîna Neʿo Gergirî û Mencolî ji nav wê gelekê vedigere.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Peyva “Axa” ==
Peyva &quot;Axa&quot; di serdema Osmaniyan de bi wateya “serdar, xwediyê gund, serokê eşîr an serokê komekê” dihat bikaranîn. Dewletê ew nav dida kesekî ku gundek an erdek ji bo xizmetên wî pê re dihate dayîn. Ew maf dikaribû ji bav ber bi kur ve derbas bibe, heta ku ew kes di itaeta dewletê de bimîne.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Divê ferq were kirin di navbera ''menḥ / dayîna erdê'' û ''tapu / tomarkirina fermî'' de. ''Menḥ'' kevn e. ''Tapu'' û ''tomarkirin'' di dawiya dewleta Osmanî de derket. Dewletê gundek dida karmendekî, leşkerekî, kesekî an waqfekê. Paşê kesê ku gund wergirtibû, bêyî ku rêveberiyê sûd jê bibîne, ew menḥ difirot kesekî din. Heta ku [[Midhat Paşa]] sala 1858 biryar da ku gund û erd bên tomar kirin, ango tapu bên kirin, li hember pereyekî kêm ku derbasî xezîneya dewletê bibe.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Axabûn ===

# Dewlet kesekî ji derveyî herêmê tîne, bêyî ku ji kîjan eşîrê ye; gundek an çend gundan dide wî li hember xizmetên wî. Ew dibe wekî wekîlê dewletê û dikare li ser dayîn an standina gundan desthilatdar be.
# Kesekî ku herêm pê bawer dike, dewlet wî piştrast dike ji bo aramî û ewlehiya herêmê.
# Kesekî ku bi hêza xwe xwe ferz dike, dewlet wî ji bo parastina aramiyê qebûl dike, heta ku ew di itaeta wê de bimîne.

Dewlet carinan çav li ser zêdegaviyên axa digirt, heta ku ew ewlehiya dewletê nexera bike. Lê dema axa xurt dibû û dixwest serhildanê bike, dewlet derfetê digeriya ku dijberekî ji nav malbata wî an ji nav herêmê derxîne. Ev li gor rêbaza “perçe bike û hukum bike” bû. Carinan jî bi belavkirina sedemên siyasî, exlaqî an olî yên veşartî, herêm li dijî wî dihat bilindkirin. An jî şandina kampanyayeke leşkerî ya “terbiyeyê” bû ku li ser destê efserê mezin dihat meşandin û kesên herêmê jî tê de beşdar dibûn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Keçelê Êlê û Mîrê Botan ==
Bedirxan Beg, Mîrê Botan, ji eywana meclîsa xwe li [[Birca Belek]], ku li ser [[Ava Mezin]] / [[Çemê Botan]] (Dîcle) xwe dide, mêrek dît ku li ser dest û çokan diçû ber bi pira darîn ve, ku bi şeql û benan hatiye girêdan û herdu aliyên çemê girê dida hev. Ew mêr ber bi paytexta Botanê [[Baqirdê]] / [[Cizîra Botan]] ve diçû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Mîr got: “Wî bînin cem min.”
Mêr hat ber destê Mîr. Mîr pirsî:
“Tu ji kîjan eşîrê yî?”
Wî got: “Ez ji eşîra Mihelmiya me.”
Tê gotin Mîr kenî. Keçelê Elî ev ken wek biçûkxistin fêm kir. Ew bi dizî ji meclîsê derket, li hespê siwar bû û dest bi çûn û vegerê li ser pirê kir; carî tê, carî diçe, bi dengê bilind, da ku bala Mîrê Botan bikişîne.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
Mîr hay jê bû û got:
“Ev kî ye?”
Ew wî nas dikir, ji ber ku cihê wî di meclîsê de vala bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
Gotin: “Keçelê Elî ye, Mîrê min.”
Mîr bi lez gazî wî kir, ji tirsa ku benên pirê bi wî re bibirin. Paşê jê re got:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
Çima te ev kir?
Keçelê Elî bersiv da:
Ez dizanim, di nav êlê de hem rovî hene hem şêr hene.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
Li ser vê bûyerê du gotin hene:
* Hin dibêjin ev bûyer berî tayînkirina wî li Çil Axa bû; wî ji ber xizmeta xwe li qesra Botanê navdar bû û paşê Mîr wî li Çil Axa tayîn kir.
* Hinên din dibêjin ew berî vê jî li Çil Axa bû, di xizmeta Mîrê Botan de bû, û Mîr ji zîrekiya wî kêfxweş bû û ew li wir piştrast kir.

== Kesayetiya Keçelê Êlê ==
Birayên wî ev bûn: Îsa, Delê / Delî, Faris, Beko û Temo.

Eşîra wî, li gor gotina neviyên wî: Mihelmiya bû. Cihê wî yê navendî Çil Axa bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Keçelê Elî, an Elî Keçel, li cem Mîrê Botan dixebitî. Ji ber zîrekiya xwe, helwestên xwe û mêrxasiyê, Bedirxan Beg bala xwe da wî. Ew hêviyên Mîr vala nekirin. Dema ku Mîr ew ji bo rêvebirina herêma xwe erkdar kir, ew bû xwedî nav û rûmet. Hêza xwe li ser qada mezin ji '''Deşta Çil Axa''' dirêj kir. Gundê Çil Axa kir navenda xwe. Qedera xwe bi qedera Mîrê Botan ve girê da û bi dilsozî li kêleka wî ma.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Di şerê dewletê li dijî Botanê de, Keçelê Elî li kêleka Bedirxan Beg sekinî. Bi hebûna wî, herêm aram bû, ewlehî û nîzam belav bû, û tevgera [[kerwanên bazirganiyê]] geş bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ew ji bo mîratiyê [[paç]], [[bac]], [[qamçûr]] û [[bacên derbasbûnê]] ji bazirgan û kerwanên ku li ser rêya Mûsil — Nisêbînê derbas dibûn, distand. Bedirxan Beg jê re soz dabû ku qada desthilatdariya wî berfireh bike.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Keçelê Elî bû asteng li ber Xelf Axa ku dixwest destê xwe li ser herêma Çil Axa dirêj bike. Keçelê Elî ji ber vê helwestê yek ji kurên xwe jî winda kir.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Axdariya wî nêzî bîst salan dom kir. Lê piştî dawîhatina Mîratiya Botanê, piştgirê wî yê herî xurt ji destê wî derket. Ji tirsa ku nav û rûmeta wî mezin bibe, bi plangeriya dewletê li wî xiyanet hat kirin. Hin kes li hev hatin: hin ji bo gund û milk, hin ji bo pez û zêr.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Paşê, yên ku pez û zêr stendin, parê şêr ji gundan jî girtin. Lê tê xuya kirin ku pir ji wan ne xwedî şiyana parastina wan gundên xemgîn û bêçare bûn. Wekî gundan bi xwe gotibin:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

“Madam me ji destê wan stand, lê ji me re xweş nebû, bila ji yê din re xweş be; kî dibe, bila bibe.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Wek mînak tê gotin: dema dewlet di dema nû de erdên wan li gorî sînorkirina xwedîtiya çandiniyê stand, hin ji wan gotin:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

“Bila ji cihûyan re be, lê ne ji cotkarên me re.”

== Xiyanet û qirkirin ==
Keçelê Elî bersiva vexwendinekê da. Birayê wî Îsa, dema ku ji jina erebekê gotineke bi remz bihîst, dijî çûyînê derket.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ebas Mihemed Ebas Yûsif, ji nesla Îsa birayê Keçelê Elî, ji gundê [[Farqîn]]ê, ji bavê xwe Mihemed veguherand:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Mêrekî ereb ji planê xiyanetê haydar bû. Wî jina xwe bi behaneya komkirina dar û hîzê şand ser rêya ku Mala Keçel tê re derbas bibû, da ku wan ji xerabiyê hişyar bike. Wî jê re got:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

“Bi vê remzê bi wan re biaxive; eger bi erebî fêm nekirin, bi kurdî ji wan re rave bike.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Gotina remzî ev bû:

&quot;Hewasê xwe bigirin, qassab li ber we ne; berxên qelew û qassabên dilxweş.&quot;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Îsa di konê Sehîd de rawesta û got:

“Em sê bira diçin; bila sê bira biçin û sê bira bimînin.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Lê Keçelê Elî israr kir ku hemû bi hev re biçin.

Wan bi germî pêşwazî lê kirin û ew birin cihê taybet. Dema ku rûniştin, hemû hatin tasfiyekirin. Kevirên Aliya şahid bûn ku ew ji paş ve hatin serjêkirin. Îsa bi wehşet hate kuştin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Paşê komên qetilkar ber bi xaniyên Mala Keçel ve çûn. Zarok, jin, heta jinên ducanî jî qetil kirin. Tenê kêmasî ji wan xelas bûn:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

* Zarokên ku hin malan veşartin.
* Zarokek heft salî ku mêrek ew li hespê siwar kir û jê re got: “Biçe dûr, raweste neke heta êvarê. Malbata te kuştin; te jî wek wan dikuĵin. Biçe dûr... dûr.” Ew zarok ket konê bedewiyan. Jineke ereb çîroka wî zanî, lê ev raz veşart. Wî cem wan ma heta ku li gundê '''Um ʿIẓam al-Ḥacim''', başûrê Til Koçerê, bicih bû.
* Jina Îsa, birayê Keçelê Elî, tevî zarokên xwe, ji eşîra Gergeriye bû. Ew xwişka [[Şelal Nayif Dendah]] ji gundê Şêbaniya Nayif bû. Ew di wê demê de li serdana malbata xwe bû û ji ber vê xelas bû.

Bûyer hate veşartin û her kes bi qetilê hate tirsandin. Serdarên herêmê xemgîn bûn û li ser vê qirkirinê dilşikestî bûn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Kesek bi navê [[Îbo Memû]] beşdarî nexwest û ji bo xilasbûna xwe revî ber bi [[Bagok]]ê ve.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Tê gotin [[Elîyê Bazo]], serokê eşîra [[Şêx Bizna]], Bavê Kehrê, Şêrê Aliya, axayê gundê [[Xuşêniyê]], di wê civînê de amade bû. Dema ku dît çi li Mala Keçel hat, sond xwar ku tu agahî ji planê wî tune bû. Wî roja jidayikbûna xwe nifir kir û got:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

“Xwezî ez nehatibama dinyayê û min ev nedîtibûya. Ez ne mêr im, ji ber ku min tiştek ji bo wan nekir. Xwezî ez bi wan re hatibûma kuştin û nejiyama.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Wî li ser xwe qedexe kir ku êdî li ser axa Aliya bimîne. Gundê xwe Xuşêniyê hişt û ji Aliya wenda bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ebdulḥemîd Mihemed ʿEbbas Yûsif Îsa ji nesla Îsa dibêje: sala 2002 li gundê [[Um Iẓamulhacim]], başûrê [[Tilkoçer]]ê, Şêx Ḥemîdî Deham di dema naskirina Feysel Remthan Keçelê Elî bi Mala Keçel re, xemgîniya xwe ji bo trajediya Mala Keçel anî ziman.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Piştî Keçelê Elî ==
* Malbatek tevahî ji Aliya wenda bû.
* Endamên wê ji hev qut bûn û li dûr ve belav bûn.
* Nexşeya Aliya kêm bû û guherî.
* Eşîr û malbatên hin wenda bûn, hinên din derketin.
* Li gundê [[Zexîrê]] / [[Dêmir Qapo]], sala 1937, dema fransiyan gund rast kirin, ew bûyer wek temamkirina şikestina Aliya hate dîtin.

== Gotinên rûspiyan li ser Keçelê Elî ==
Ji bo ronahîkirina kesayetiyekê ku ji bo gelek kesan wek xeyalî xuya dikir, li vir hin gotinên rûspiyan hatine hilbijartin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Remo Elo — Kehnî Kerka Abasa ===
Wî got:

Mêrekî bin nav û deng bû.

“Ew mêrek şerefî bû, li ser qada mezin ji Aliya xwedî hêz û bandor bû. Ew mêrê Mîrê Botan li Çil Axa û gundên wê bû. Cih û xirabeyek hê jî navê wî digire. Ew li ser Çemê Deĥlê, bakurê gundê Zexîrê / Dêmir Qapo, li hember Kîrkê Zixura ye; gund bi erdê re hate yek kirin.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Zanyar / Mihemed Eşref El-Huseynî — Xuşêniyê ===
“Ew li Aliya axayek bêhempa bû. Mêrek dilsoz ji Mîrê Botan re bû. Bandora wî li ser qada mezin ji Deşta Çil Axa dirêj bû. Ew bacê li ser kerwanên bazirganiyê yên ku di nav qada wî re derbas dibûn, ferz dikir.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Feysel Îsmaʿîl — Kirho ===
“Keçelê Elî ji mêranê Mîrê Botan bû. Ew ji aliyê Mîr ve li herêma Çil Axa ji bo bac û xercan erkdar bû. Li Aliya navdar bû. Ji tirsa ku ew serokatiya herêmê bigire, xapînokiyek li dijî wî hate çêkirin. Hin kes ji bo gund û milk, hinên din ji bo pez û zêr li hev hatin. Ew dewlemend bû, pezên wî pir bûn û zêrên wî hene bûn. Malbata wî hate tasfiyekirin. Kesek bi navê Îbo Meʿmû neçarî beşdarî nekir; malê wî talan kirin û firotin, wî jî revî Bagokê.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Birahîm Mihemed — Xuşêniyê ===
Wî bi hesret nefesek kûr kişand û got:

“Ew mêr bû. Her kes hesabê xwe ji wî dikir. Çil Axa û derdora wê di bin destê wî de bû. Bi xapînokî li wî xiyanet kirin. Di rê de birayê wî got: ‘Ez aram nîme, çêtir e em neçin.’ Yekî bersiv da: ‘Tu ji tiştekî bêwate ditirsî. Çend saetan e, em bi hev re vedigerin.’ Lê ew di konê Sehîd de dereng ma.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Dema ku wan li ser Mala Keçel dest bi qirkirinê kir, komek çû ser mala seyîd. Her çend Sehîd li ber wan rawesta, benên konê vekir û kon xist erdê da ku wan rawestîne, lê wan guh nedan.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Keska xwe li bêşiya wan verîşand.

Yanî wê lingê xwe yê kesk ji serê xwe avêt erdê. Li cem Kurdan di rewşên wisa de, dema sehîdek pêçê xwe davêje erdê, her tişt ji ber rêz û hurmeta Ehlê Beyt û cihê sehîd rawestîbû. Lê wan ew jî bi şêweyekî hovane kuştin, her çend Sehîd lava dikir û digot: ‘Hûn çi sûdê jê digirin?’&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Paşê Sehîd li yê herî qelew û tund ji wan nifir kir û got:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Lawo, bavê te geda bû, te nexwe; hûn bi xwe jî şah nebin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Bi Xwedê, qatil belengaz jiya; paşê kurê wî, neviyê wî, û heta niha jî neviyê wî belengaz ma.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Dema ku qatilê Keçelê Elî zêde serkeft, Xelf Axa gazî wî kir û ew jê xilas kir.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Lê Elî Saleh ji [[Tilşeîr]], [[Celûd Mihemed Xelîl Ehmi] ji [[Beyandûr]] û hinên din gotin:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

“Qatilê Keçelê Elî bi fermana jina Xelf Axa hate kuştin, ji ber ku ew Hesen Axa, kurê Xelf Axa û muxtarê gundê Girê Biya, kuştibû. Ew kuştin bi fermana birayê wî Yûsif Axa, kurê Xelf Axa û muxtarê Eznawirê, ji bo axatiyê bû. Her çend rûspiyan navber kirin, lê dayika wî lêborîn nekir.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Sebrî Evdullah — Xirbê Cihwa ===
Wî got:

Berdevkê Mîrê Botan bû.

“Ew ji ber mêrxasî û zîrekiya xwe di xizmeta Mîrê Botan de bû. Mîr ew hilbijart ku li herêma Çil Axa û gundên wê wekîlê wî be. Ew û Mîr bi hev re rojên dirêj derbas dikirin. Piştî ku Mîrê Botan hate şikandin, wan Mala Keçel tasfiyekirin.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Hacî Ehmed Îsa — Beyandûr ===
Wî ku xezîneyeke agahiyan bû, got:

“Keçelê Elî li gundê Çil Axa dimîniya. Li ser herêma Çil Axa bandor hebû û hevalbendê Mîrê Botan bû. Ew bacê derbasbûnê ji kerwanên bazirganiyê yên ku li ser rêya kevn a di navbera Nisêbînê û Mûsilê de derbas dibûn, distand.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Xelf Axa li Sinceqê, li gundê Eznawirê dimîniya û dixwest bandora xwe li ser Aliya dirêj bike. Paşê ku destê xwe li Sinceqê kir, li ber Keçelê Elî diqewimî û ew li dijî wî rawestîbû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Keçelê Elî yek ji kurên xwe li destê mêranên Xelf Axa winda kir. Paşê agahiyên Xelf Axa dişopandin heta ku bihîstin Yûsif, kurê Xelf Axa, li derdora gundê Gir Bikêlê ye. Şevê bi ser ketin, lê bi şaşî Silêman, kurê Elî Keçel — kurê muxtarê gundê Til Şeʿîr — hate kuştin, û kurê Xelf Axa xelas bû, ji ber ku herdu li kêleka hev razabûn.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Têbînî: Muxtarê Til Şeʿîr jî navê Elê Keçel / Elî Keçel hilgirtiye û ji eşîra Hacî Silêmana bû. Ev bûyer ji aliyê Elî Saleh Ehmed ji Til Şeʿîr û Celûd Mihemed Xelîl ji Beyandûr ve jî hate piştrastkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Şiyar Liyanî — Dêrûna Axê ===
“Bandora Keçelê Elî li ser gelek gundan li herêma Çil Axa dirêj bû: Til ʿElo, Silêman Sarî, Xirab Baçar, Gelaʿa. Ew hevalbendê Mîrê Botan bû. Di bûyerekê de malbata wî wenda bû. Dema ku talan û xêrhatin hate parvekirin, di nav wan de nakokî derket. Piştî wê bûyerê, herêma Aliya piçûk û bêhêz bû.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Gundê Gelaʿa di nexşeyekê de hatiye qeydkirin ku endazyarekî Alman sala 1914 dema diyarkirina rêya hesin çêkiribû. Navê wê li wir [[Kelha Rimêlê]] hatiye nivîsîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Ebas Yûsif Hema — Ĥilwa ===
“Xelf Axa li Sinceqê bû û Keçelê Elî li Çil Axa, herêma Aliya. Bandora wî li Aliya heta sînorên Şingalê dirêj bû û hêza xwe ji Mîrê Botan digirt. Dema ku Xelf Axa hin rûspiyên Aliya kişand aliyê xwe û xwest destê xwe li ser Çil Axa dirêj bike, Keçelê Elî wî vedigerand. Jiyana wî bi şêweyekî trajîk bi dawî hat, piştî dawîhatina Bedirxan Beg.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Celûd Mihemed Xelîl — Beyandûr ===
“Keçelê Elî ji baştirîn mêranê Aliya bû. Berdevkê Mîrê Botan bû. Ji kesên ku Bedirxan Beg pê bawer bû. Piştî Mîrê Botan, Mala Keçel hate tasfiyekirin. Tu kes wan nenegirt. Elîyê Bazo, serokê eşîra Şêx Bizna û muxtarê gundê Xuşêniyê, bi wê awayê ku Mala Keçel hate kuştin, gelek xemgîn bû. Ew di wê civînê de amade bû. Xwe şermezar kir û got ka çima min tiştek ji bo wan nekir. Wî li ser xwe qedexe kir ku li axa Aliya bimîne û wenda bû. Ji wan kesek nema. Hin ji wan di nav eşîran de veşartin.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Gotina ʿEbdulḥemîd bin Mihemed bin ʿEbbas bin Yûsif bin Îsa ==
Ev ʿEbdulḥemîd ji nesla Îsa ye, û Îsa birayê Keçelê Elî bû. Ew ji eşîra '''Mihelmiya''' ye, li '''Farqînê''', li Sinceqa Xelf Axayê Xerzî, başûrê rojavayê gundê '''Xizna''', ji dayik bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ew dibêje:

“Demeke pir dirêj derbas bûye, zêdetirî sed û pêncî sal. Lê birîn hê jî nexweş bûye. Wan bi qest rastî veşartin. Tenê kêmasî ji bûyerê xelas bûn û ji tirsa şopandinê dûr belav bûn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Em rastiya bûyerê nizanîn heta ku bavê min Mihemed çû herêmê û ji xelkê, bi taybetî ji seyîdan ku xemgîniya xwe nîşan dan, guhdarî kir.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Keçelê Elî nêzî bîst salan axatî kir. Gelek caran ew û birayên xwe Mîrê Botan li paytexta xwe Çil Axa pêşwazî dikirin, bi '''şal û şapikê Botanî''' xemilandî.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ew vexwendinek qebûl kir. Birayê wî Îsa dijî çûyînê derket. Lê Keçelê Elî israr kir û got:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

‘Eger wan xerabiyek ji me re dixwest, cil û şalên me yek in û em hev nas dikin; em şêrên Botanê ne.’&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Wan hemû tasfiyekirin. Îsa bi şêweyekî hovane hate kuştin. Talan, kuştin û dizî li Mala Keçel kirin, heta jinên ducanî jî spared nekirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Jina bapîra me, jina Îsa birayê Keçelê Elî, di wê demê de li serdana malbata xwe, Mala Dendah, li gundê '''Şêbaniya Nayif''' bû. Ew xwişka '''Şelal Nayif Dendah''' ji eşîra Gergeriye bû. Kurê wê '''Yûsif''' bi wê re bû. Ew ji gundên Sinceqa Xelf Axa bûn, başûrê rojavayê gundê '''Xizna''', ku girêdayî Mala Ğeyda bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ew li cem xalên xwe ma heta ku Yûsif mezin bû û zewicî. Dema ku Mala Ğeyda ji eşîra Mihelmiyan rastî zanîn, ji wan xwestin ku vegerin gundê '''Xizna''', piştî destûra xalên wan Mala Dendah.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Bavê min Mihemed çû Aliya û bi gelek kesan re, bi taybetî bi seyîdan re, hevdîtin kir. Paşê çû Iraqê û bi yek ji neviyên Elî re, ku li wir di wezîfeyekê de bû, hevdîtin kir.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Sala 2002, '''Feysel Remthan''', ciwanek nêzî çil salî ku li Siʿûdiyê dixebitî, xwest keçikekê bistîne. Malbata keçikê red kirin, ji ber ku wan got ew ne ji eşîrê ye, lê mesîhî ye. Ew vegeriya mala xwe û ji bavê xwe li ser neseba xwe pirsî. Bavê wî tiştek nizaniyabû. Lê ji pîr û kalan bihîstibû ku ew ji eşîra Mihelmiya ne û bav û kalên wan xwediyên milkên Çil Axa bûn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ew ciwan çû cem Hacî ʿEbdulkerîm El-Ğeyda. Hacî ʿEbdulkerîm bi bavê min re, paşê bi Şêx Ḥemîdî Deham re, peywendî kir. Li hev kirin ku biçin serdana wî ciwanî li gundê '''Um ʿIẓam al-Ḥacim''' ji bo naskirina wî. Em Mala Keçel bûn; Hacî ʿEbdulkerîm El-Ğeyda û birayên wî Şêxmus û Mustefa; Mala Ḥacim; Şêx Ḥemîdî — hemû bi hev re bûn. Wan hemû xemgîniya xwe li ser trajediya Mala Keçel anî ziman, bi taybetî Şêx Ḥemîdî ku li ser navê hemûyan axivî.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
----

== Gelhenasî ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:20%;&quot;
|+ 
|-
! scope=col | Sal
! scope=col | Gelhe
|-
|[[2009]]
|
|-
|[[2000]]
|
|-
|[[1990]]
|
|-
|[[1985]]
|
|}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Bajar û gundên Dêrika Hemko}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|36|59|10|N|41|49|10|E|type:city(8551)|display=title}}

[[Kategorî:Dêrika Hemko]]</text>
      <sha1>9oodwtpvegxw6emwgn31vwa3e3lft3g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103295</id>
      <parentid>2103294</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T20:49:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Keçelê Êlê / Keçelê Elî */</comment>
      <origin>2103295</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26734" sha1="4af151it2mlxpje9nqzjgvqixb7tymb" xml:space="preserve">{{Paqij bike|tarîx=gulan 2026}}
{{Xebat}}
{{Agahîdank bajar
| nav                = Çilaxa
| navê_fermî         = {{ziman|ar|الجوادية}} ''al-Jawadiya''
| nexşeya_cihan      = Sûrî
| koordînat          = {{Koord|36|59|10|N|41|49|17|E|display=inline, title}}
| welat              = [[Rojavayê Kurdistanê]]
| dûgel              = [[Sûrî]]
| parêzgeh           = [[Hesîçe (parêzgeh)|Hesîçe]]
| navçe              = [[Dêrika Hemko]]
| nahiye             = Çilaxa
| gelhe              = 
| gelhe_sal          = 
| rûerd              = 
| bilindayî          = 415
| nexşeSer           = Jawadiyah nahiyah.svg
| nexşeSer_firehî    = 180px
| nexşeSer_sernav    = Nexşeya parêzgeha Hesîçê:&lt;br/&gt;{{legend2|#ece83a|border=1px solid #aaa|Nahiyeya Çilaxa}}{{pad}}{{legend2|#79c144|border=1px solid #aaa|Nahiyeyên din}}
| wêneSer            = 
| wêneSer_sernav     = 
| malper             = 
}}
'''Çilaxa''', anku '''Çilaẍa''' (bi inglîzî: ''Chilagha'', bi [[erebî]] navê wê kirine ''al-Jawadiya'')&lt;ref&gt;Q.Ş. ''Ta bi navê keviran guhertin!'', 11.01.2010 Mediakurd.com&lt;/ref&gt;, gundekî ser [[Dêrika Hemko]] ya [[Hesîçe]]yê ye.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;https://www.facebook.com/profile.php?id=100060418166738&lt;/ref&gt;

== Gundê Çil Axa ==
Çil Axa gundekî kevn e; cih û warê dêrîn e li ser çemekê ku tîna jiyanê vedimirîne. Ew bûye girêdanek di navbera [[Nisêbîn]] û [[Mûsil]]ê, her wiha di navbera [[Cizîr]] û [[Şingal]]ê de.

[[Ebû Senâ Şihabedîn Mahmûd Efendî Elalûsî]], muftiyê Bexdayê, dema ji Stembolê vedigere Bexdayê, di pirtûka xwe ''Neşwetü’l-müdâm fî’l-ʿawde ilâ Medîneti’s-selâm'' de, sala 1853an, dema ji Nisêbînê tê û piştî ku ji gundê [[Dugirê]] bi şevbûnê derdikeve, wisa dibêje:

“Em ber bi rastê ve çûn, li ser rêya Cizîra Hesenê kurê Umer, ji ber ku ew rê hêsantir û nêzîktir bû ji rêya Mûsil ber bi Mûsilê ve. Tê gotin ev rêya ku me girt, rêya kevn a ber bi Bexdayê ve bû, lê ji ber pirbûna ereban û fesadê, rêwîyên wê kêm bûbûn. Em her tim di rê de bûn, û di saeta heftan de hatin ''Çilẍa'', li wir em daketin. Navê wê bi ‘cîmê ecemî’ û ‘lâmê şedîd’ tê gotin. Ew gund nêzî nod malan tê de hene û piraniya xelkê wê misilman in, elḥemdulillah. Avê çemê wê hene, hewayê wê jî xweş e.”&lt;ref&gt;[[Ebû Senâ Şihabedîn Mahmûd Efendî Elalûsî]] (1853). ''Neşwetü’l-müdâm fî’l-ʿawde ilâ Medîneti’s-selâm'', r. 92&lt;/ref&gt;

== Devera Aliya û Keçelê Êlê ==

=== Herêma Aliyan ===

Ev herêm di navbera [[çemê Girê Dêra]], [[çemê Cerihê]], [[çiyayê Şingalê]] û [[çiyayê Bagokê]] de ye.

Devera Aliya deştên xwe yên berhemdar û pêl-pêl hene. Ew bi nermî ber bi başûr ve diçin û wek ku xwe li hembêza deştên Şingalê dikin. Ew herêm bi av, çem, kaniyan, çîmen û çêrgehên xwe têr e. Eşîr hene ku zivistanê di deştan de dimînin, û havînê ber bi çiyan ve diçin. Ew bi pez û dewarên xwe re di navbera deşt û çiyayan de her tim di hereketê de ne. Di nav gelî û çiyayan de diçînin, diçêrînin û jiyana xwe dimeşînin; jiyaneke domdar ku ne astengiyek wê rawestîne û ne jî tiştekî biçûk aramiya wê xera bike.

[[Deşta Aliya]] cihê mêran bû; mêran ku di nav sînga wê de geriyan û dengê rojên xwe li wir hiştin. Ew deng heta niha jî di guhên me de vedeng dide.

Lê deştên Aliya wek berfa çiyayê çilî ne: hêdî-hêdî dihelin, hêz û giraniya xwe winda dikin. Aliya jî dihele; rûbera wê kêm bûye, qada wê têkçûye û ew wek dayikek birîndar şev da razayî, sibehê li ser qelekî xwînîn û kûr hişyar bû; qelekek ku sînga wê çirî, wê ji guhdariya dengê zarokên xwe bêpar kir.

Aliya ji bakur heta başûr li ser peyva [[Serxetê]] û [[Binxetê]] hate perçekirin.

=== Keçelê Êlê (Keçelê Elî) ===
Keçelê Êlê qurbaniyê helwesta xwe bi [[Bedirxan Beg]] re bû. Bi îşareta dewletê, li dijî wî xiyanet û xapînokî hate amadekirin.

* Cih: Devera Aliya
* Dem: Nîvê yekem ê sedsala nozdehan
* Di demê de: Serdema mîratiya Bedirxan Begê Mîrê Botan, salên 1819–1848
* Di heman serdemê de: Xelf Axa yê Xerzî-Zoqî li Sinceqê, salên 1802–1850

Ew kesek bû ku bi mêran wek [[Çolo]], [[Emûka]], [[Elî Keçel]], [[Elîkê Hesen]], [[Usivê Aslo]], [[Umer Axayê Dîwanî]], [[Neo Gergî]], [[Enzî Silo]], [[Eliyê Bazo]], [[Eco]] û hwd hemdem bû.

Demeke dirêj derbas bû heta ku min dest bi vekirina toza demê kir û li şopa kesayetiyekê ketim ku berê min ew wek kesayetekî xeyalî dihesiband. Dema ku min ji devê kal û pîran dibihîst:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Çi Elî Keçel, çi Keçel Elî ===
Ji ber nebûna nivîskar an belgeyekî destgihayî, li ber mirov tenê kaniyên pîr û kalên bawerîdar mabûn. Ew jî, bi xwe, piştî belge û nivîsan, dikarin ji çavkaniyên lêkolîna dîrokî bên hesabkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Li ser [[Keçel]], eşîra wî, cihê wî û jiyana wî, hemû şahid li ser vê rastiyê li hev kirin: kesek hebû ku li Çil Axa rûniştibû, li Aliya jiyabû, û dawiyeke trajîk hebû. Lê li ser eşîra wî, rûspî li hev nekirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hin kesan ew girê da [[Bûtika]], [[Qulig û Şimxalka]], [[Bêdiya]] û [[Hesina]]; Mala Keçel, [[Ebdulḥemîd Bavê Ciwan]], neviyê Îsa, birayê Keçelê Elî, got:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; “Eşîra me [[mihelmiya]] ye. Xalên me malbata [[Dendah]] in li gundê [[Şêbaniya Nayif]]. Ew ji eşîra [[Gergeriye]] (Gergerya) ne.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Hebûna eşîra Gergeriye li herêmê ==
[[Pierre Rondot]] di pirtûka xwe &quot;Eşîrên Kurd li Sûriyê&quot;, rûpela 28, de dibêje:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
“Eşîra Gergeriye di sedsala hejdehan de di navbera Cizîra Botan û Şingalê de bi cih bûbû. Ew di konan de dijiyan û bi eşîra [[çîtan]] re têkiliyên xizmetî û zewacî hebûn.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Çîtan li vir bi wateya [[aşîta]] tê fêmkirin.
Ji van têkiliyên xizmetî û zewacî hin mînak hene:
=== Bi eşîra Kasika re ===
Mamoste Memo Yûsif ji gundê [[Sîha]] dibêje:
* Rebîa Ehmed Yûsif bi Sedûn Axa Gergirî re zewicî bû û ew dayika Muhsin Sedûn bû.
* Letîfe Ehmed Yûsif bi Celûd Axa Gergiriya re zewicî bû.
=== Bi eşîra Hacî Silêmana re ===
Elî Saleh ji gundê [[Tilşeʿîr]] dibêje:
* Xedîce, keça Hacî Hemze Axa bin Hesen Umer, bi Huseyn Gergirî re zewicî bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
=== Bi eşîra Cewdika re ===
Selah Cacan ji gundê [[Tilcîhan]] dibêje:
* Emşe Melek ji gundê [[Gutba]] bi Silêman Ehmed Sedûn Axa re zewicî bû û bû dayika Celûd Axa.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
=== Bi eşîra Abasa re ===
[[Remo Elo]] ji gundê [[Kehnî Kerka Abasa]] dibêje:
* Xanê, keça [[Çolo Axa]], bi Nûh Gergirî / Neo Gergirî re zewicî bû. Neo li [[destê Şemeriyan]] hate kuştin. Xanê, ku ducanî bû, vegeriya mala bavê xwe. Kurê wê Sedûn li mala bapîrê xwe Çolo ji dayik bû. Ew li wir mezin bû heta şanzdeh salî, paşê bi daxwaza eşîrê vegeriya cem malbata bavê xwe û tola bavê xwe hilgirt.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Li başûrê gundê [[Beyandûr]] gelekek piçûk heye ku rêya gundê [[Girê Siwêr]] ji ser wê derbas dibe. Navê wê gelekê [[Girkê Gergerya]] ye. Ev nav nîşan dide ku eşîra Gergeriye rojekê li wir cih girtibû. Dema meriv ji wê derbas dibe, wek dengê evîna Neʿo Gergirî û Mencolî ji nav wê gelekê vedigere.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Peyva “Axa” ==
Peyva &quot;Axa&quot; di serdema Osmaniyan de bi wateya “serdar, xwediyê gund, serokê eşîr an serokê komekê” dihat bikaranîn. Dewletê ew nav dida kesekî ku gundek an erdek ji bo xizmetên wî pê re dihate dayîn. Ew maf dikaribû ji bav ber bi kur ve derbas bibe, heta ku ew kes di itaeta dewletê de bimîne.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Divê ferq were kirin di navbera ''menḥ / dayîna erdê'' û ''tapu / tomarkirina fermî'' de. ''Menḥ'' kevn e. ''Tapu'' û ''tomarkirin'' di dawiya dewleta Osmanî de derket. Dewletê gundek dida karmendekî, leşkerekî, kesekî an waqfekê. Paşê kesê ku gund wergirtibû, bêyî ku rêveberiyê sûd jê bibîne, ew menḥ difirot kesekî din. Heta ku [[Midhat Paşa]] sala 1858 biryar da ku gund û erd bên tomar kirin, ango tapu bên kirin, li hember pereyekî kêm ku derbasî xezîneya dewletê bibe.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Axabûn ===

# Dewlet kesekî ji derveyî herêmê tîne, bêyî ku ji kîjan eşîrê ye; gundek an çend gundan dide wî li hember xizmetên wî. Ew dibe wekî wekîlê dewletê û dikare li ser dayîn an standina gundan desthilatdar be.
# Kesekî ku herêm pê bawer dike, dewlet wî piştrast dike ji bo aramî û ewlehiya herêmê.
# Kesekî ku bi hêza xwe xwe ferz dike, dewlet wî ji bo parastina aramiyê qebûl dike, heta ku ew di itaeta wê de bimîne.

Dewlet carinan çav li ser zêdegaviyên axa digirt, heta ku ew ewlehiya dewletê nexera bike. Lê dema axa xurt dibû û dixwest serhildanê bike, dewlet derfetê digeriya ku dijberekî ji nav malbata wî an ji nav herêmê derxîne. Ev li gor rêbaza “perçe bike û hukum bike” bû. Carinan jî bi belavkirina sedemên siyasî, exlaqî an olî yên veşartî, herêm li dijî wî dihat bilindkirin. An jî şandina kampanyayeke leşkerî ya “terbiyeyê” bû ku li ser destê efserê mezin dihat meşandin û kesên herêmê jî tê de beşdar dibûn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Keçelê Êlê û Mîrê Botan ==
Bedirxan Beg, Mîrê Botan, ji eywana meclîsa xwe li [[Birca Belek]], ku li ser [[Ava Mezin]] / [[Çemê Botan]] (Dîcle) xwe dide, mêrek dît ku li ser dest û çokan diçû ber bi pira darîn ve, ku bi şeql û benan hatiye girêdan û herdu aliyên çemê girê dida hev. Ew mêr ber bi paytexta Botanê [[Baqirdê]] / [[Cizîra Botan]] ve diçû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Mîr got: “Wî bînin cem min.”
Mêr hat ber destê Mîr. Mîr pirsî:
“Tu ji kîjan eşîrê yî?”
Wî got: “Ez ji eşîra Mihelmiya me.”
Tê gotin Mîr kenî. Keçelê Elî ev ken wek biçûkxistin fêm kir. Ew bi dizî ji meclîsê derket, li hespê siwar bû û dest bi çûn û vegerê li ser pirê kir; carî tê, carî diçe, bi dengê bilind, da ku bala Mîrê Botan bikişîne.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
Mîr hay jê bû û got:
“Ev kî ye?”
Ew wî nas dikir, ji ber ku cihê wî di meclîsê de vala bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
Gotin: “Keçelê Elî ye, Mîrê min.”
Mîr bi lez gazî wî kir, ji tirsa ku benên pirê bi wî re bibirin. Paşê jê re got:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
Çima te ev kir?
Keçelê Elî bersiv da:
Ez dizanim, di nav êlê de hem rovî hene hem şêr hene.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
Li ser vê bûyerê du gotin hene:
* Hin dibêjin ev bûyer berî tayînkirina wî li Çil Axa bû; wî ji ber xizmeta xwe li qesra Botanê navdar bû û paşê Mîr wî li Çil Axa tayîn kir.
* Hinên din dibêjin ew berî vê jî li Çil Axa bû, di xizmeta Mîrê Botan de bû, û Mîr ji zîrekiya wî kêfxweş bû û ew li wir piştrast kir.

== Kesayetiya Keçelê Êlê ==
Birayên wî ev bûn: Îsa, Delê / Delî, Faris, Beko û Temo.

Eşîra wî, li gor gotina neviyên wî: Mihelmiya bû. Cihê wî yê navendî Çil Axa bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Keçelê Elî, an Elî Keçel, li cem Mîrê Botan dixebitî. Ji ber zîrekiya xwe, helwestên xwe û mêrxasiyê, Bedirxan Beg bala xwe da wî. Ew hêviyên Mîr vala nekirin. Dema ku Mîr ew ji bo rêvebirina herêma xwe erkdar kir, ew bû xwedî nav û rûmet. Hêza xwe li ser qada mezin ji '''Deşta Çil Axa''' dirêj kir. Gundê Çil Axa kir navenda xwe. Qedera xwe bi qedera Mîrê Botan ve girê da û bi dilsozî li kêleka wî ma.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Di şerê dewletê li dijî Botanê de, Keçelê Elî li kêleka Bedirxan Beg sekinî. Bi hebûna wî, herêm aram bû, ewlehî û nîzam belav bû, û tevgera [[kerwanên bazirganiyê]] geş bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ew ji bo mîratiyê [[paç]], [[bac]], [[qamçûr]] û [[bacên derbasbûnê]] ji bazirgan û kerwanên ku li ser rêya Mûsil — Nisêbînê derbas dibûn, distand. Bedirxan Beg jê re soz dabû ku qada desthilatdariya wî berfireh bike.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Keçelê Elî bû asteng li ber Xelf Axa ku dixwest destê xwe li ser herêma Çil Axa dirêj bike. Keçelê Elî ji ber vê helwestê yek ji kurên xwe jî winda kir.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Axdariya wî nêzî bîst salan dom kir. Lê piştî dawîhatina Mîratiya Botanê, piştgirê wî yê herî xurt ji destê wî derket. Ji tirsa ku nav û rûmeta wî mezin bibe, bi plangeriya dewletê li wî xiyanet hat kirin. Hin kes li hev hatin: hin ji bo gund û milk, hin ji bo pez û zêr.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Paşê, yên ku pez û zêr stendin, parê şêr ji gundan jî girtin. Lê tê xuya kirin ku pir ji wan ne xwedî şiyana parastina wan gundên xemgîn û bêçare bûn. Wekî gundan bi xwe gotibin:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

“Madam me ji destê wan stand, lê ji me re xweş nebû, bila ji yê din re xweş be; kî dibe, bila bibe.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Wek mînak tê gotin: dema dewlet di dema nû de erdên wan li gorî sînorkirina xwedîtiya çandiniyê stand, hin ji wan gotin:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

“Bila ji cihûyan re be, lê ne ji cotkarên me re.”

== Xiyanet û qirkirin ==
Keçelê Elî bersiva vexwendinekê da. Birayê wî Îsa, dema ku ji jina erebekê gotineke bi remz bihîst, dijî çûyînê derket.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ebas Mihemed Ebas Yûsif, ji nesla Îsa birayê Keçelê Elî, ji gundê [[Farqîn]]ê, ji bavê xwe Mihemed veguherand:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Mêrekî ereb ji planê xiyanetê haydar bû. Wî jina xwe bi behaneya komkirina dar û hîzê şand ser rêya ku Mala Keçel tê re derbas bibû, da ku wan ji xerabiyê hişyar bike. Wî jê re got:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

“Bi vê remzê bi wan re biaxive; eger bi erebî fêm nekirin, bi kurdî ji wan re rave bike.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Gotina remzî ev bû:

&quot;Hewasê xwe bigirin, qassab li ber we ne; berxên qelew û qassabên dilxweş.&quot;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Îsa di konê Sehîd de rawesta û got:

“Em sê bira diçin; bila sê bira biçin û sê bira bimînin.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Lê Keçelê Elî israr kir ku hemû bi hev re biçin.

Wan bi germî pêşwazî lê kirin û ew birin cihê taybet. Dema ku rûniştin, hemû hatin tasfiyekirin. Kevirên Aliya şahid bûn ku ew ji paş ve hatin serjêkirin. Îsa bi wehşet hate kuştin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Paşê komên qetilkar ber bi xaniyên Mala Keçel ve çûn. Zarok, jin, heta jinên ducanî jî qetil kirin. Tenê kêmasî ji wan xelas bûn:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

* Zarokên ku hin malan veşartin.
* Zarokek heft salî ku mêrek ew li hespê siwar kir û jê re got: “Biçe dûr, raweste neke heta êvarê. Malbata te kuştin; te jî wek wan dikuĵin. Biçe dûr... dûr.” Ew zarok ket konê bedewiyan. Jineke ereb çîroka wî zanî, lê ev raz veşart. Wî cem wan ma heta ku li gundê '''Um ʿIẓam al-Ḥacim''', başûrê Til Koçerê, bicih bû.
* Jina Îsa, birayê Keçelê Elî, tevî zarokên xwe, ji eşîra Gergeriye bû. Ew xwişka [[Şelal Nayif Dendah]] ji gundê Şêbaniya Nayif bû. Ew di wê demê de li serdana malbata xwe bû û ji ber vê xelas bû.

Bûyer hate veşartin û her kes bi qetilê hate tirsandin. Serdarên herêmê xemgîn bûn û li ser vê qirkirinê dilşikestî bûn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Kesek bi navê [[Îbo Memû]] beşdarî nexwest û ji bo xilasbûna xwe revî ber bi [[Bagok]]ê ve.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Tê gotin [[Elîyê Bazo]], serokê eşîra [[Şêx Bizna]], Bavê Kehrê, Şêrê Aliya, axayê gundê [[Xuşêniyê]], di wê civînê de amade bû. Dema ku dît çi li Mala Keçel hat, sond xwar ku tu agahî ji planê wî tune bû. Wî roja jidayikbûna xwe nifir kir û got:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

“Xwezî ez nehatibama dinyayê û min ev nedîtibûya. Ez ne mêr im, ji ber ku min tiştek ji bo wan nekir. Xwezî ez bi wan re hatibûma kuştin û nejiyama.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Wî li ser xwe qedexe kir ku êdî li ser axa Aliya bimîne. Gundê xwe Xuşêniyê hişt û ji Aliya wenda bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ebdulḥemîd Mihemed ʿEbbas Yûsif Îsa ji nesla Îsa dibêje: sala 2002 li gundê [[Um Iẓamulhacim]], başûrê [[Tilkoçer]]ê, Şêx Ḥemîdî Deham di dema naskirina Feysel Remthan Keçelê Elî bi Mala Keçel re, xemgîniya xwe ji bo trajediya Mala Keçel anî ziman.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Piştî Keçelê Elî ==
* Malbatek tevahî ji Aliya wenda bû.
* Endamên wê ji hev qut bûn û li dûr ve belav bûn.
* Nexşeya Aliya kêm bû û guherî.
* Eşîr û malbatên hin wenda bûn, hinên din derketin.
* Li gundê [[Zexîrê]] / [[Dêmir Qapo]], sala 1937, dema fransiyan gund rast kirin, ew bûyer wek temamkirina şikestina Aliya hate dîtin.

== Gotinên rûspiyan li ser Keçelê Elî ==
Ji bo ronahîkirina kesayetiyekê ku ji bo gelek kesan wek xeyalî xuya dikir, li vir hin gotinên rûspiyan hatine hilbijartin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Remo Elo — Kehnî Kerka Abasa ===
Wî got:

Mêrekî bin nav û deng bû.

“Ew mêrek şerefî bû, li ser qada mezin ji Aliya xwedî hêz û bandor bû. Ew mêrê Mîrê Botan li Çil Axa û gundên wê bû. Cih û xirabeyek hê jî navê wî digire. Ew li ser Çemê Deĥlê, bakurê gundê Zexîrê / Dêmir Qapo, li hember Kîrkê Zixura ye; gund bi erdê re hate yek kirin.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Zanyar / Mihemed Eşref El-Huseynî — Xuşêniyê ===
“Ew li Aliya axayek bêhempa bû. Mêrek dilsoz ji Mîrê Botan re bû. Bandora wî li ser qada mezin ji Deşta Çil Axa dirêj bû. Ew bacê li ser kerwanên bazirganiyê yên ku di nav qada wî re derbas dibûn, ferz dikir.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Feysel Îsmaʿîl — Kirho ===
“Keçelê Elî ji mêranê Mîrê Botan bû. Ew ji aliyê Mîr ve li herêma Çil Axa ji bo bac û xercan erkdar bû. Li Aliya navdar bû. Ji tirsa ku ew serokatiya herêmê bigire, xapînokiyek li dijî wî hate çêkirin. Hin kes ji bo gund û milk, hinên din ji bo pez û zêr li hev hatin. Ew dewlemend bû, pezên wî pir bûn û zêrên wî hene bûn. Malbata wî hate tasfiyekirin. Kesek bi navê Îbo Meʿmû neçarî beşdarî nekir; malê wî talan kirin û firotin, wî jî revî Bagokê.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Birahîm Mihemed — Xuşêniyê ===
Wî bi hesret nefesek kûr kişand û got:

“Ew mêr bû. Her kes hesabê xwe ji wî dikir. Çil Axa û derdora wê di bin destê wî de bû. Bi xapînokî li wî xiyanet kirin. Di rê de birayê wî got: ‘Ez aram nîme, çêtir e em neçin.’ Yekî bersiv da: ‘Tu ji tiştekî bêwate ditirsî. Çend saetan e, em bi hev re vedigerin.’ Lê ew di konê Sehîd de dereng ma.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Dema ku wan li ser Mala Keçel dest bi qirkirinê kir, komek çû ser mala seyîd. Her çend Sehîd li ber wan rawesta, benên konê vekir û kon xist erdê da ku wan rawestîne, lê wan guh nedan.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Keska xwe li bêşiya wan verîşand.

Yanî wê lingê xwe yê kesk ji serê xwe avêt erdê. Li cem Kurdan di rewşên wisa de, dema sehîdek pêçê xwe davêje erdê, her tişt ji ber rêz û hurmeta Ehlê Beyt û cihê sehîd rawestîbû. Lê wan ew jî bi şêweyekî hovane kuştin, her çend Sehîd lava dikir û digot: ‘Hûn çi sûdê jê digirin?’&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Paşê Sehîd li yê herî qelew û tund ji wan nifir kir û got:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Lawo, bavê te geda bû, te nexwe; hûn bi xwe jî şah nebin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Bi Xwedê, qatil belengaz jiya; paşê kurê wî, neviyê wî, û heta niha jî neviyê wî belengaz ma.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Dema ku qatilê Keçelê Elî zêde serkeft, Xelf Axa gazî wî kir û ew jê xilas kir.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Lê Elî Saleh ji [[Tilşeîr]], [[Celûd Mihemed Xelîl Ehmi] ji [[Beyandûr]] û hinên din gotin:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

“Qatilê Keçelê Elî bi fermana jina Xelf Axa hate kuştin, ji ber ku ew Hesen Axa, kurê Xelf Axa û muxtarê gundê Girê Biya, kuştibû. Ew kuştin bi fermana birayê wî Yûsif Axa, kurê Xelf Axa û muxtarê Eznawirê, ji bo axatiyê bû. Her çend rûspiyan navber kirin, lê dayika wî lêborîn nekir.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Sebrî Evdullah — Xirbê Cihwa ===
Wî got:

Berdevkê Mîrê Botan bû.

“Ew ji ber mêrxasî û zîrekiya xwe di xizmeta Mîrê Botan de bû. Mîr ew hilbijart ku li herêma Çil Axa û gundên wê wekîlê wî be. Ew û Mîr bi hev re rojên dirêj derbas dikirin. Piştî ku Mîrê Botan hate şikandin, wan Mala Keçel tasfiyekirin.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Hacî Ehmed Îsa — Beyandûr ===
Wî ku xezîneyeke agahiyan bû, got:

“Keçelê Elî li gundê Çil Axa dimîniya. Li ser herêma Çil Axa bandor hebû û hevalbendê Mîrê Botan bû. Ew bacê derbasbûnê ji kerwanên bazirganiyê yên ku li ser rêya kevn a di navbera Nisêbînê û Mûsilê de derbas dibûn, distand.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Xelf Axa li Sinceqê, li gundê Eznawirê dimîniya û dixwest bandora xwe li ser Aliya dirêj bike. Paşê ku destê xwe li Sinceqê kir, li ber Keçelê Elî diqewimî û ew li dijî wî rawestîbû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Keçelê Elî yek ji kurên xwe li destê mêranên Xelf Axa winda kir. Paşê agahiyên Xelf Axa dişopandin heta ku bihîstin Yûsif, kurê Xelf Axa, li derdora gundê Gir Bikêlê ye. Şevê bi ser ketin, lê bi şaşî Silêman, kurê Elî Keçel — kurê muxtarê gundê Til Şeʿîr — hate kuştin, û kurê Xelf Axa xelas bû, ji ber ku herdu li kêleka hev razabûn.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Têbînî: Muxtarê Til Şeʿîr jî navê Elê Keçel / Elî Keçel hilgirtiye û ji eşîra Hacî Silêmana bû. Ev bûyer ji aliyê Elî Saleh Ehmed ji Til Şeʿîr û Celûd Mihemed Xelîl ji Beyandûr ve jî hate piştrastkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Şiyar Liyanî — Dêrûna Axê ===
“Bandora Keçelê Elî li ser gelek gundan li herêma Çil Axa dirêj bû: Til ʿElo, Silêman Sarî, Xirab Baçar, Gelaʿa. Ew hevalbendê Mîrê Botan bû. Di bûyerekê de malbata wî wenda bû. Dema ku talan û xêrhatin hate parvekirin, di nav wan de nakokî derket. Piştî wê bûyerê, herêma Aliya piçûk û bêhêz bû.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Gundê Gelaʿa di nexşeyekê de hatiye qeydkirin ku endazyarekî Alman sala 1914 dema diyarkirina rêya hesin çêkiribû. Navê wê li wir [[Kelha Rimêlê]] hatiye nivîsîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Ebas Yûsif Hema — Ĥilwa ===
“Xelf Axa li Sinceqê bû û Keçelê Elî li Çil Axa, herêma Aliya. Bandora wî li Aliya heta sînorên Şingalê dirêj bû û hêza xwe ji Mîrê Botan digirt. Dema ku Xelf Axa hin rûspiyên Aliya kişand aliyê xwe û xwest destê xwe li ser Çil Axa dirêj bike, Keçelê Elî wî vedigerand. Jiyana wî bi şêweyekî trajîk bi dawî hat, piştî dawîhatina Bedirxan Beg.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Celûd Mihemed Xelîl — Beyandûr ===
“Keçelê Elî ji baştirîn mêranê Aliya bû. Berdevkê Mîrê Botan bû. Ji kesên ku Bedirxan Beg pê bawer bû. Piştî Mîrê Botan, Mala Keçel hate tasfiyekirin. Tu kes wan nenegirt. Elîyê Bazo, serokê eşîra Şêx Bizna û muxtarê gundê Xuşêniyê, bi wê awayê ku Mala Keçel hate kuştin, gelek xemgîn bû. Ew di wê civînê de amade bû. Xwe şermezar kir û got ka çima min tiştek ji bo wan nekir. Wî li ser xwe qedexe kir ku li axa Aliya bimîne û wenda bû. Ji wan kesek nema. Hin ji wan di nav eşîran de veşartin.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Gotina ʿEbdulḥemîd bin Mihemed bin ʿEbbas bin Yûsif bin Îsa ==
Ev ʿEbdulḥemîd ji nesla Îsa ye, û Îsa birayê Keçelê Elî bû. Ew ji eşîra '''Mihelmiya''' ye, li '''Farqînê''', li Sinceqa Xelf Axayê Xerzî, başûrê rojavayê gundê '''Xizna''', ji dayik bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ew dibêje:

“Demeke pir dirêj derbas bûye, zêdetirî sed û pêncî sal. Lê birîn hê jî nexweş bûye. Wan bi qest rastî veşartin. Tenê kêmasî ji bûyerê xelas bûn û ji tirsa şopandinê dûr belav bûn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Em rastiya bûyerê nizanîn heta ku bavê min Mihemed çû herêmê û ji xelkê, bi taybetî ji seyîdan ku xemgîniya xwe nîşan dan, guhdarî kir.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Keçelê Elî nêzî bîst salan axatî kir. Gelek caran ew û birayên xwe Mîrê Botan li paytexta xwe Çil Axa pêşwazî dikirin, bi '''şal û şapikê Botanî''' xemilandî.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ew vexwendinek qebûl kir. Birayê wî Îsa dijî çûyînê derket. Lê Keçelê Elî israr kir û got:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

‘Eger wan xerabiyek ji me re dixwest, cil û şalên me yek in û em hev nas dikin; em şêrên Botanê ne.’&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Wan hemû tasfiyekirin. Îsa bi şêweyekî hovane hate kuştin. Talan, kuştin û dizî li Mala Keçel kirin, heta jinên ducanî jî spared nekirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Jina bapîra me, jina Îsa birayê Keçelê Elî, di wê demê de li serdana malbata xwe, Mala Dendah, li gundê '''Şêbaniya Nayif''' bû. Ew xwişka '''Şelal Nayif Dendah''' ji eşîra Gergeriye bû. Kurê wê '''Yûsif''' bi wê re bû. Ew ji gundên Sinceqa Xelf Axa bûn, başûrê rojavayê gundê '''Xizna''', ku girêdayî Mala Ğeyda bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ew li cem xalên xwe ma heta ku Yûsif mezin bû û zewicî. Dema ku Mala Ğeyda ji eşîra Mihelmiyan rastî zanîn, ji wan xwestin ku vegerin gundê '''Xizna''', piştî destûra xalên wan Mala Dendah.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Bavê min Mihemed çû Aliya û bi gelek kesan re, bi taybetî bi seyîdan re, hevdîtin kir. Paşê çû Iraqê û bi yek ji neviyên Elî re, ku li wir di wezîfeyekê de bû, hevdîtin kir.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Sala 2002, '''Feysel Remthan''', ciwanek nêzî çil salî ku li Siʿûdiyê dixebitî, xwest keçikekê bistîne. Malbata keçikê red kirin, ji ber ku wan got ew ne ji eşîrê ye, lê mesîhî ye. Ew vegeriya mala xwe û ji bavê xwe li ser neseba xwe pirsî. Bavê wî tiştek nizaniyabû. Lê ji pîr û kalan bihîstibû ku ew ji eşîra Mihelmiya ne û bav û kalên wan xwediyên milkên Çil Axa bûn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ew ciwan çû cem Hacî ʿEbdulkerîm El-Ğeyda. Hacî ʿEbdulkerîm bi bavê min re, paşê bi Şêx Ḥemîdî Deham re, peywendî kir. Li hev kirin ku biçin serdana wî ciwanî li gundê '''Um ʿIẓam al-Ḥacim''' ji bo naskirina wî. Em Mala Keçel bûn; Hacî ʿEbdulkerîm El-Ğeyda û birayên wî Şêxmus û Mustefa; Mala Ḥacim; Şêx Ḥemîdî — hemû bi hev re bûn. Wan hemû xemgîniya xwe li ser trajediya Mala Keçel anî ziman, bi taybetî Şêx Ḥemîdî ku li ser navê hemûyan axivî.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
----

== Gelhenasî ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:20%;&quot;
|+ 
|-
! scope=col | Sal
! scope=col | Gelhe
|-
|[[2009]]
|
|-
|[[2000]]
|
|-
|[[1990]]
|
|-
|[[1985]]
|
|}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Bajar û gundên Dêrika Hemko}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|36|59|10|N|41|49|10|E|type:city(8551)|display=title}}

[[Kategorî:Dêrika Hemko]]</text>
      <sha1>4af151it2mlxpje9nqzjgvqixb7tymb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103296</id>
      <parentid>2103295</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T21:01:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Hebûna eşîra Gergeriye li herêmê */</comment>
      <origin>2103296</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26717" sha1="reamp9kw6zz280hrelts3dtk61316m2" xml:space="preserve">{{Paqij bike|tarîx=gulan 2026}}
{{Xebat}}
{{Agahîdank bajar
| nav                = Çilaxa
| navê_fermî         = {{ziman|ar|الجوادية}} ''al-Jawadiya''
| nexşeya_cihan      = Sûrî
| koordînat          = {{Koord|36|59|10|N|41|49|17|E|display=inline, title}}
| welat              = [[Rojavayê Kurdistanê]]
| dûgel              = [[Sûrî]]
| parêzgeh           = [[Hesîçe (parêzgeh)|Hesîçe]]
| navçe              = [[Dêrika Hemko]]
| nahiye             = Çilaxa
| gelhe              = 
| gelhe_sal          = 
| rûerd              = 
| bilindayî          = 415
| nexşeSer           = Jawadiyah nahiyah.svg
| nexşeSer_firehî    = 180px
| nexşeSer_sernav    = Nexşeya parêzgeha Hesîçê:&lt;br/&gt;{{legend2|#ece83a|border=1px solid #aaa|Nahiyeya Çilaxa}}{{pad}}{{legend2|#79c144|border=1px solid #aaa|Nahiyeyên din}}
| wêneSer            = 
| wêneSer_sernav     = 
| malper             = 
}}
'''Çilaxa''', anku '''Çilaẍa''' (bi inglîzî: ''Chilagha'', bi [[erebî]] navê wê kirine ''al-Jawadiya'')&lt;ref&gt;Q.Ş. ''Ta bi navê keviran guhertin!'', 11.01.2010 Mediakurd.com&lt;/ref&gt;, gundekî ser [[Dêrika Hemko]] ya [[Hesîçe]]yê ye.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;https://www.facebook.com/profile.php?id=100060418166738&lt;/ref&gt;

== Gundê Çil Axa ==
Çil Axa gundekî kevn e; cih û warê dêrîn e li ser çemekê ku tîna jiyanê vedimirîne. Ew bûye girêdanek di navbera [[Nisêbîn]] û [[Mûsil]]ê, her wiha di navbera [[Cizîr]] û [[Şingal]]ê de.

[[Ebû Senâ Şihabedîn Mahmûd Efendî Elalûsî]], muftiyê Bexdayê, dema ji Stembolê vedigere Bexdayê, di pirtûka xwe ''Neşwetü’l-müdâm fî’l-ʿawde ilâ Medîneti’s-selâm'' de, sala 1853an, dema ji Nisêbînê tê û piştî ku ji gundê [[Dugirê]] bi şevbûnê derdikeve, wisa dibêje:

“Em ber bi rastê ve çûn, li ser rêya Cizîra Hesenê kurê Umer, ji ber ku ew rê hêsantir û nêzîktir bû ji rêya Mûsil ber bi Mûsilê ve. Tê gotin ev rêya ku me girt, rêya kevn a ber bi Bexdayê ve bû, lê ji ber pirbûna ereban û fesadê, rêwîyên wê kêm bûbûn. Em her tim di rê de bûn, û di saeta heftan de hatin ''Çilẍa'', li wir em daketin. Navê wê bi ‘cîmê ecemî’ û ‘lâmê şedîd’ tê gotin. Ew gund nêzî nod malan tê de hene û piraniya xelkê wê misilman in, elḥemdulillah. Avê çemê wê hene, hewayê wê jî xweş e.”&lt;ref&gt;[[Ebû Senâ Şihabedîn Mahmûd Efendî Elalûsî]] (1853). ''Neşwetü’l-müdâm fî’l-ʿawde ilâ Medîneti’s-selâm'', r. 92&lt;/ref&gt;

== Devera Aliya û Keçelê Êlê ==

=== Herêma Aliyan ===

Ev herêm di navbera [[çemê Girê Dêra]], [[çemê Cerihê]], [[çiyayê Şingalê]] û [[çiyayê Bagokê]] de ye.

Devera Aliya deştên xwe yên berhemdar û pêl-pêl hene. Ew bi nermî ber bi başûr ve diçin û wek ku xwe li hembêza deştên Şingalê dikin. Ew herêm bi av, çem, kaniyan, çîmen û çêrgehên xwe têr e. Eşîr hene ku zivistanê di deştan de dimînin, û havînê ber bi çiyan ve diçin. Ew bi pez û dewarên xwe re di navbera deşt û çiyayan de her tim di hereketê de ne. Di nav gelî û çiyayan de diçînin, diçêrînin û jiyana xwe dimeşînin; jiyaneke domdar ku ne astengiyek wê rawestîne û ne jî tiştekî biçûk aramiya wê xera bike.

[[Deşta Aliya]] cihê mêran bû; mêran ku di nav sînga wê de geriyan û dengê rojên xwe li wir hiştin. Ew deng heta niha jî di guhên me de vedeng dide.

Lê deştên Aliya wek berfa çiyayê çilî ne: hêdî-hêdî dihelin, hêz û giraniya xwe winda dikin. Aliya jî dihele; rûbera wê kêm bûye, qada wê têkçûye û ew wek dayikek birîndar şev da razayî, sibehê li ser qelekî xwînîn û kûr hişyar bû; qelekek ku sînga wê çirî, wê ji guhdariya dengê zarokên xwe bêpar kir.

Aliya ji bakur heta başûr li ser peyva [[Serxetê]] û [[Binxetê]] hate perçekirin.

=== Keçelê Êlê (Keçelê Elî) ===
Keçelê Êlê qurbaniyê helwesta xwe bi [[Bedirxan Beg]] re bû. Bi îşareta dewletê, li dijî wî xiyanet û xapînokî hate amadekirin.

* Cih: Devera Aliya
* Dem: Nîvê yekem ê sedsala nozdehan
* Di demê de: Serdema mîratiya Bedirxan Begê Mîrê Botan, salên 1819–1848
* Di heman serdemê de: Xelf Axa yê Xerzî-Zoqî li Sinceqê, salên 1802–1850

Ew kesek bû ku bi mêran wek [[Çolo]], [[Emûka]], [[Elî Keçel]], [[Elîkê Hesen]], [[Usivê Aslo]], [[Umer Axayê Dîwanî]], [[Neo Gergî]], [[Enzî Silo]], [[Eliyê Bazo]], [[Eco]] û hwd hemdem bû.

Demeke dirêj derbas bû heta ku min dest bi vekirina toza demê kir û li şopa kesayetiyekê ketim ku berê min ew wek kesayetekî xeyalî dihesiband. Dema ku min ji devê kal û pîran dibihîst:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Çi Elî Keçel, çi Keçel Elî ===
Ji ber nebûna nivîskar an belgeyekî destgihayî, li ber mirov tenê kaniyên pîr û kalên bawerîdar mabûn. Ew jî, bi xwe, piştî belge û nivîsan, dikarin ji çavkaniyên lêkolîna dîrokî bên hesabkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Li ser [[Keçel]], eşîra wî, cihê wî û jiyana wî, hemû şahid li ser vê rastiyê li hev kirin: kesek hebû ku li Çil Axa rûniştibû, li Aliya jiyabû, û dawiyeke trajîk hebû. Lê li ser eşîra wî, rûspî li hev nekirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hin kesan ew girê da [[Bûtika]], [[Qulig û Şimxalka]], [[Bêdiya]] û [[Hesina]]; Mala Keçel, [[Ebdulḥemîd Bavê Ciwan]], neviyê Îsa, birayê Keçelê Elî, got:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; “Eşîra me [[mihelmiya]] ye. Xalên me malbata [[Dendah]] in li gundê [[Şêbaniya Nayif]]. Ew ji eşîra [[Gergeriye]] (Gergerya) ne.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Hebûna eşîra Gergeriye li herêmê ==
[[Pierre Rondot]] di pirtûka xwe &quot;Eşîrên Kurd li Sûriyê&quot;, rûpela 28, de dibêje:
“Eşîra Gergeriye di sedsala hejdehan de di navbera Cizîra Botan û Şingalê de bi cih bûbû. Ew di konan de dijiyan û bi eşîra [[çîtan]] re têkiliyên xizmetî û zewacî hebûn.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Çîtan li vir bi wateya [[aşîta]] tê fêmkirin.
Ji van têkiliyên xizmetî û zewacî hin mînak hene:
=== Bi eşîra Kasika re ===
Mamoste Memo Yûsif ji gundê [[Sîha]] dibêje:
* Rebîa Ehmed Yûsif bi Sedûn Axa Gergirî re zewicî bû û ew dayika Muhsin Sedûn bû.
* Letîfe Ehmed Yûsif bi Celûd Axa Gergiriya re zewicî bû.
=== Bi eşîra Hacî Silêmana re ===
Elî Saleh ji gundê [[Tilşeʿîr]] dibêje:
* Xedîce, keça Hacî Hemze Axa bin Hesen Umer, bi Huseyn Gergirî re zewicî bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
=== Bi eşîra Cewdika re ===
Selah Cacan ji gundê [[Tilcîhan]] dibêje:
* Emşe Melek ji gundê [[Gutba]] bi Silêman Ehmed Sedûn Axa re zewicî bû û bû dayika Celûd Axa.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
=== Bi eşîra Abasa re ===
[[Remo Elo]] ji gundê [[Kehnî Kerka Abasa]] dibêje:
* Xanê, keça [[Çolo Axa]], bi Nûh Gergirî / Neo Gergirî re zewicî bû. Neo li [[destê Şemeriyan]] hate kuştin. Xanê, ku ducanî bû, vegeriya mala bavê xwe. Kurê wê Sedûn li mala bapîrê xwe Çolo ji dayik bû. Ew li wir mezin bû heta şanzdeh salî, paşê bi daxwaza eşîrê vegeriya cem malbata bavê xwe û tola bavê xwe hilgirt.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Li başûrê gundê [[Beyandûr]] gelekek piçûk heye ku rêya gundê [[Girê Siwêr]] ji ser wê derbas dibe. Navê wê gelekê [[Girkê Gergerya]] ye. Ev nav nîşan dide ku eşîra Gergeriye rojekê li wir cih girtibû. Dema meriv ji wê derbas dibe, wek dengê evîna Neʿo Gergirî û Mencolî ji nav wê gelekê vedigere.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Peyva “Axa” ==
Peyva &quot;Axa&quot; di serdema Osmaniyan de bi wateya “serdar, xwediyê gund, serokê eşîr an serokê komekê” dihat bikaranîn. Dewletê ew nav dida kesekî ku gundek an erdek ji bo xizmetên wî pê re dihate dayîn. Ew maf dikaribû ji bav ber bi kur ve derbas bibe, heta ku ew kes di itaeta dewletê de bimîne.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Divê ferq were kirin di navbera ''menḥ / dayîna erdê'' û ''tapu / tomarkirina fermî'' de. ''Menḥ'' kevn e. ''Tapu'' û ''tomarkirin'' di dawiya dewleta Osmanî de derket. Dewletê gundek dida karmendekî, leşkerekî, kesekî an waqfekê. Paşê kesê ku gund wergirtibû, bêyî ku rêveberiyê sûd jê bibîne, ew menḥ difirot kesekî din. Heta ku [[Midhat Paşa]] sala 1858 biryar da ku gund û erd bên tomar kirin, ango tapu bên kirin, li hember pereyekî kêm ku derbasî xezîneya dewletê bibe.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Axabûn ===

# Dewlet kesekî ji derveyî herêmê tîne, bêyî ku ji kîjan eşîrê ye; gundek an çend gundan dide wî li hember xizmetên wî. Ew dibe wekî wekîlê dewletê û dikare li ser dayîn an standina gundan desthilatdar be.
# Kesekî ku herêm pê bawer dike, dewlet wî piştrast dike ji bo aramî û ewlehiya herêmê.
# Kesekî ku bi hêza xwe xwe ferz dike, dewlet wî ji bo parastina aramiyê qebûl dike, heta ku ew di itaeta wê de bimîne.

Dewlet carinan çav li ser zêdegaviyên axa digirt, heta ku ew ewlehiya dewletê nexera bike. Lê dema axa xurt dibû û dixwest serhildanê bike, dewlet derfetê digeriya ku dijberekî ji nav malbata wî an ji nav herêmê derxîne. Ev li gor rêbaza “perçe bike û hukum bike” bû. Carinan jî bi belavkirina sedemên siyasî, exlaqî an olî yên veşartî, herêm li dijî wî dihat bilindkirin. An jî şandina kampanyayeke leşkerî ya “terbiyeyê” bû ku li ser destê efserê mezin dihat meşandin û kesên herêmê jî tê de beşdar dibûn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Keçelê Êlê û Mîrê Botan ==
Bedirxan Beg, Mîrê Botan, ji eywana meclîsa xwe li [[Birca Belek]], ku li ser [[Ava Mezin]] / [[Çemê Botan]] (Dîcle) xwe dide, mêrek dît ku li ser dest û çokan diçû ber bi pira darîn ve, ku bi şeql û benan hatiye girêdan û herdu aliyên çemê girê dida hev. Ew mêr ber bi paytexta Botanê [[Baqirdê]] / [[Cizîra Botan]] ve diçû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Mîr got: “Wî bînin cem min.”
Mêr hat ber destê Mîr. Mîr pirsî:
“Tu ji kîjan eşîrê yî?”
Wî got: “Ez ji eşîra Mihelmiya me.”
Tê gotin Mîr kenî. Keçelê Elî ev ken wek biçûkxistin fêm kir. Ew bi dizî ji meclîsê derket, li hespê siwar bû û dest bi çûn û vegerê li ser pirê kir; carî tê, carî diçe, bi dengê bilind, da ku bala Mîrê Botan bikişîne.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
Mîr hay jê bû û got:
“Ev kî ye?”
Ew wî nas dikir, ji ber ku cihê wî di meclîsê de vala bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
Gotin: “Keçelê Elî ye, Mîrê min.”
Mîr bi lez gazî wî kir, ji tirsa ku benên pirê bi wî re bibirin. Paşê jê re got:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
Çima te ev kir?
Keçelê Elî bersiv da:
Ez dizanim, di nav êlê de hem rovî hene hem şêr hene.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
Li ser vê bûyerê du gotin hene:
* Hin dibêjin ev bûyer berî tayînkirina wî li Çil Axa bû; wî ji ber xizmeta xwe li qesra Botanê navdar bû û paşê Mîr wî li Çil Axa tayîn kir.
* Hinên din dibêjin ew berî vê jî li Çil Axa bû, di xizmeta Mîrê Botan de bû, û Mîr ji zîrekiya wî kêfxweş bû û ew li wir piştrast kir.

== Kesayetiya Keçelê Êlê ==
Birayên wî ev bûn: Îsa, Delê / Delî, Faris, Beko û Temo.

Eşîra wî, li gor gotina neviyên wî: Mihelmiya bû. Cihê wî yê navendî Çil Axa bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Keçelê Elî, an Elî Keçel, li cem Mîrê Botan dixebitî. Ji ber zîrekiya xwe, helwestên xwe û mêrxasiyê, Bedirxan Beg bala xwe da wî. Ew hêviyên Mîr vala nekirin. Dema ku Mîr ew ji bo rêvebirina herêma xwe erkdar kir, ew bû xwedî nav û rûmet. Hêza xwe li ser qada mezin ji '''Deşta Çil Axa''' dirêj kir. Gundê Çil Axa kir navenda xwe. Qedera xwe bi qedera Mîrê Botan ve girê da û bi dilsozî li kêleka wî ma.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Di şerê dewletê li dijî Botanê de, Keçelê Elî li kêleka Bedirxan Beg sekinî. Bi hebûna wî, herêm aram bû, ewlehî û nîzam belav bû, û tevgera [[kerwanên bazirganiyê]] geş bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ew ji bo mîratiyê [[paç]], [[bac]], [[qamçûr]] û [[bacên derbasbûnê]] ji bazirgan û kerwanên ku li ser rêya Mûsil — Nisêbînê derbas dibûn, distand. Bedirxan Beg jê re soz dabû ku qada desthilatdariya wî berfireh bike.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Keçelê Elî bû asteng li ber Xelf Axa ku dixwest destê xwe li ser herêma Çil Axa dirêj bike. Keçelê Elî ji ber vê helwestê yek ji kurên xwe jî winda kir.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Axdariya wî nêzî bîst salan dom kir. Lê piştî dawîhatina Mîratiya Botanê, piştgirê wî yê herî xurt ji destê wî derket. Ji tirsa ku nav û rûmeta wî mezin bibe, bi plangeriya dewletê li wî xiyanet hat kirin. Hin kes li hev hatin: hin ji bo gund û milk, hin ji bo pez û zêr.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Paşê, yên ku pez û zêr stendin, parê şêr ji gundan jî girtin. Lê tê xuya kirin ku pir ji wan ne xwedî şiyana parastina wan gundên xemgîn û bêçare bûn. Wekî gundan bi xwe gotibin:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

“Madam me ji destê wan stand, lê ji me re xweş nebû, bila ji yê din re xweş be; kî dibe, bila bibe.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Wek mînak tê gotin: dema dewlet di dema nû de erdên wan li gorî sînorkirina xwedîtiya çandiniyê stand, hin ji wan gotin:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

“Bila ji cihûyan re be, lê ne ji cotkarên me re.”

== Xiyanet û qirkirin ==
Keçelê Elî bersiva vexwendinekê da. Birayê wî Îsa, dema ku ji jina erebekê gotineke bi remz bihîst, dijî çûyînê derket.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ebas Mihemed Ebas Yûsif, ji nesla Îsa birayê Keçelê Elî, ji gundê [[Farqîn]]ê, ji bavê xwe Mihemed veguherand:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Mêrekî ereb ji planê xiyanetê haydar bû. Wî jina xwe bi behaneya komkirina dar û hîzê şand ser rêya ku Mala Keçel tê re derbas bibû, da ku wan ji xerabiyê hişyar bike. Wî jê re got:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

“Bi vê remzê bi wan re biaxive; eger bi erebî fêm nekirin, bi kurdî ji wan re rave bike.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Gotina remzî ev bû:

&quot;Hewasê xwe bigirin, qassab li ber we ne; berxên qelew û qassabên dilxweş.&quot;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Îsa di konê Sehîd de rawesta û got:

“Em sê bira diçin; bila sê bira biçin û sê bira bimînin.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Lê Keçelê Elî israr kir ku hemû bi hev re biçin.

Wan bi germî pêşwazî lê kirin û ew birin cihê taybet. Dema ku rûniştin, hemû hatin tasfiyekirin. Kevirên Aliya şahid bûn ku ew ji paş ve hatin serjêkirin. Îsa bi wehşet hate kuştin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Paşê komên qetilkar ber bi xaniyên Mala Keçel ve çûn. Zarok, jin, heta jinên ducanî jî qetil kirin. Tenê kêmasî ji wan xelas bûn:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

* Zarokên ku hin malan veşartin.
* Zarokek heft salî ku mêrek ew li hespê siwar kir û jê re got: “Biçe dûr, raweste neke heta êvarê. Malbata te kuştin; te jî wek wan dikuĵin. Biçe dûr... dûr.” Ew zarok ket konê bedewiyan. Jineke ereb çîroka wî zanî, lê ev raz veşart. Wî cem wan ma heta ku li gundê '''Um ʿIẓam al-Ḥacim''', başûrê Til Koçerê, bicih bû.
* Jina Îsa, birayê Keçelê Elî, tevî zarokên xwe, ji eşîra Gergeriye bû. Ew xwişka [[Şelal Nayif Dendah]] ji gundê Şêbaniya Nayif bû. Ew di wê demê de li serdana malbata xwe bû û ji ber vê xelas bû.

Bûyer hate veşartin û her kes bi qetilê hate tirsandin. Serdarên herêmê xemgîn bûn û li ser vê qirkirinê dilşikestî bûn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Kesek bi navê [[Îbo Memû]] beşdarî nexwest û ji bo xilasbûna xwe revî ber bi [[Bagok]]ê ve.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Tê gotin [[Elîyê Bazo]], serokê eşîra [[Şêx Bizna]], Bavê Kehrê, Şêrê Aliya, axayê gundê [[Xuşêniyê]], di wê civînê de amade bû. Dema ku dît çi li Mala Keçel hat, sond xwar ku tu agahî ji planê wî tune bû. Wî roja jidayikbûna xwe nifir kir û got:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

“Xwezî ez nehatibama dinyayê û min ev nedîtibûya. Ez ne mêr im, ji ber ku min tiştek ji bo wan nekir. Xwezî ez bi wan re hatibûma kuştin û nejiyama.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Wî li ser xwe qedexe kir ku êdî li ser axa Aliya bimîne. Gundê xwe Xuşêniyê hişt û ji Aliya wenda bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ebdulḥemîd Mihemed ʿEbbas Yûsif Îsa ji nesla Îsa dibêje: sala 2002 li gundê [[Um Iẓamulhacim]], başûrê [[Tilkoçer]]ê, Şêx Ḥemîdî Deham di dema naskirina Feysel Remthan Keçelê Elî bi Mala Keçel re, xemgîniya xwe ji bo trajediya Mala Keçel anî ziman.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Piştî Keçelê Elî ==
* Malbatek tevahî ji Aliya wenda bû.
* Endamên wê ji hev qut bûn û li dûr ve belav bûn.
* Nexşeya Aliya kêm bû û guherî.
* Eşîr û malbatên hin wenda bûn, hinên din derketin.
* Li gundê [[Zexîrê]] / [[Dêmir Qapo]], sala 1937, dema fransiyan gund rast kirin, ew bûyer wek temamkirina şikestina Aliya hate dîtin.

== Gotinên rûspiyan li ser Keçelê Elî ==
Ji bo ronahîkirina kesayetiyekê ku ji bo gelek kesan wek xeyalî xuya dikir, li vir hin gotinên rûspiyan hatine hilbijartin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Remo Elo — Kehnî Kerka Abasa ===
Wî got:

Mêrekî bin nav û deng bû.

“Ew mêrek şerefî bû, li ser qada mezin ji Aliya xwedî hêz û bandor bû. Ew mêrê Mîrê Botan li Çil Axa û gundên wê bû. Cih û xirabeyek hê jî navê wî digire. Ew li ser Çemê Deĥlê, bakurê gundê Zexîrê / Dêmir Qapo, li hember Kîrkê Zixura ye; gund bi erdê re hate yek kirin.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Zanyar / Mihemed Eşref El-Huseynî — Xuşêniyê ===
“Ew li Aliya axayek bêhempa bû. Mêrek dilsoz ji Mîrê Botan re bû. Bandora wî li ser qada mezin ji Deşta Çil Axa dirêj bû. Ew bacê li ser kerwanên bazirganiyê yên ku di nav qada wî re derbas dibûn, ferz dikir.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Feysel Îsmaʿîl — Kirho ===
“Keçelê Elî ji mêranê Mîrê Botan bû. Ew ji aliyê Mîr ve li herêma Çil Axa ji bo bac û xercan erkdar bû. Li Aliya navdar bû. Ji tirsa ku ew serokatiya herêmê bigire, xapînokiyek li dijî wî hate çêkirin. Hin kes ji bo gund û milk, hinên din ji bo pez û zêr li hev hatin. Ew dewlemend bû, pezên wî pir bûn û zêrên wî hene bûn. Malbata wî hate tasfiyekirin. Kesek bi navê Îbo Meʿmû neçarî beşdarî nekir; malê wî talan kirin û firotin, wî jî revî Bagokê.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Birahîm Mihemed — Xuşêniyê ===
Wî bi hesret nefesek kûr kişand û got:

“Ew mêr bû. Her kes hesabê xwe ji wî dikir. Çil Axa û derdora wê di bin destê wî de bû. Bi xapînokî li wî xiyanet kirin. Di rê de birayê wî got: ‘Ez aram nîme, çêtir e em neçin.’ Yekî bersiv da: ‘Tu ji tiştekî bêwate ditirsî. Çend saetan e, em bi hev re vedigerin.’ Lê ew di konê Sehîd de dereng ma.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Dema ku wan li ser Mala Keçel dest bi qirkirinê kir, komek çû ser mala seyîd. Her çend Sehîd li ber wan rawesta, benên konê vekir û kon xist erdê da ku wan rawestîne, lê wan guh nedan.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Keska xwe li bêşiya wan verîşand.

Yanî wê lingê xwe yê kesk ji serê xwe avêt erdê. Li cem Kurdan di rewşên wisa de, dema sehîdek pêçê xwe davêje erdê, her tişt ji ber rêz û hurmeta Ehlê Beyt û cihê sehîd rawestîbû. Lê wan ew jî bi şêweyekî hovane kuştin, her çend Sehîd lava dikir û digot: ‘Hûn çi sûdê jê digirin?’&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Paşê Sehîd li yê herî qelew û tund ji wan nifir kir û got:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Lawo, bavê te geda bû, te nexwe; hûn bi xwe jî şah nebin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Bi Xwedê, qatil belengaz jiya; paşê kurê wî, neviyê wî, û heta niha jî neviyê wî belengaz ma.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Dema ku qatilê Keçelê Elî zêde serkeft, Xelf Axa gazî wî kir û ew jê xilas kir.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Lê Elî Saleh ji [[Tilşeîr]], [[Celûd Mihemed Xelîl Ehmi] ji [[Beyandûr]] û hinên din gotin:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

“Qatilê Keçelê Elî bi fermana jina Xelf Axa hate kuştin, ji ber ku ew Hesen Axa, kurê Xelf Axa û muxtarê gundê Girê Biya, kuştibû. Ew kuştin bi fermana birayê wî Yûsif Axa, kurê Xelf Axa û muxtarê Eznawirê, ji bo axatiyê bû. Her çend rûspiyan navber kirin, lê dayika wî lêborîn nekir.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Sebrî Evdullah — Xirbê Cihwa ===
Wî got:

Berdevkê Mîrê Botan bû.

“Ew ji ber mêrxasî û zîrekiya xwe di xizmeta Mîrê Botan de bû. Mîr ew hilbijart ku li herêma Çil Axa û gundên wê wekîlê wî be. Ew û Mîr bi hev re rojên dirêj derbas dikirin. Piştî ku Mîrê Botan hate şikandin, wan Mala Keçel tasfiyekirin.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Hacî Ehmed Îsa — Beyandûr ===
Wî ku xezîneyeke agahiyan bû, got:

“Keçelê Elî li gundê Çil Axa dimîniya. Li ser herêma Çil Axa bandor hebû û hevalbendê Mîrê Botan bû. Ew bacê derbasbûnê ji kerwanên bazirganiyê yên ku li ser rêya kevn a di navbera Nisêbînê û Mûsilê de derbas dibûn, distand.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Xelf Axa li Sinceqê, li gundê Eznawirê dimîniya û dixwest bandora xwe li ser Aliya dirêj bike. Paşê ku destê xwe li Sinceqê kir, li ber Keçelê Elî diqewimî û ew li dijî wî rawestîbû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Keçelê Elî yek ji kurên xwe li destê mêranên Xelf Axa winda kir. Paşê agahiyên Xelf Axa dişopandin heta ku bihîstin Yûsif, kurê Xelf Axa, li derdora gundê Gir Bikêlê ye. Şevê bi ser ketin, lê bi şaşî Silêman, kurê Elî Keçel — kurê muxtarê gundê Til Şeʿîr — hate kuştin, û kurê Xelf Axa xelas bû, ji ber ku herdu li kêleka hev razabûn.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Têbînî: Muxtarê Til Şeʿîr jî navê Elê Keçel / Elî Keçel hilgirtiye û ji eşîra Hacî Silêmana bû. Ev bûyer ji aliyê Elî Saleh Ehmed ji Til Şeʿîr û Celûd Mihemed Xelîl ji Beyandûr ve jî hate piştrastkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Şiyar Liyanî — Dêrûna Axê ===
“Bandora Keçelê Elî li ser gelek gundan li herêma Çil Axa dirêj bû: Til ʿElo, Silêman Sarî, Xirab Baçar, Gelaʿa. Ew hevalbendê Mîrê Botan bû. Di bûyerekê de malbata wî wenda bû. Dema ku talan û xêrhatin hate parvekirin, di nav wan de nakokî derket. Piştî wê bûyerê, herêma Aliya piçûk û bêhêz bû.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Gundê Gelaʿa di nexşeyekê de hatiye qeydkirin ku endazyarekî Alman sala 1914 dema diyarkirina rêya hesin çêkiribû. Navê wê li wir [[Kelha Rimêlê]] hatiye nivîsîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Ebas Yûsif Hema — Ĥilwa ===
“Xelf Axa li Sinceqê bû û Keçelê Elî li Çil Axa, herêma Aliya. Bandora wî li Aliya heta sînorên Şingalê dirêj bû û hêza xwe ji Mîrê Botan digirt. Dema ku Xelf Axa hin rûspiyên Aliya kişand aliyê xwe û xwest destê xwe li ser Çil Axa dirêj bike, Keçelê Elî wî vedigerand. Jiyana wî bi şêweyekî trajîk bi dawî hat, piştî dawîhatina Bedirxan Beg.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Celûd Mihemed Xelîl — Beyandûr ===
“Keçelê Elî ji baştirîn mêranê Aliya bû. Berdevkê Mîrê Botan bû. Ji kesên ku Bedirxan Beg pê bawer bû. Piştî Mîrê Botan, Mala Keçel hate tasfiyekirin. Tu kes wan nenegirt. Elîyê Bazo, serokê eşîra Şêx Bizna û muxtarê gundê Xuşêniyê, bi wê awayê ku Mala Keçel hate kuştin, gelek xemgîn bû. Ew di wê civînê de amade bû. Xwe şermezar kir û got ka çima min tiştek ji bo wan nekir. Wî li ser xwe qedexe kir ku li axa Aliya bimîne û wenda bû. Ji wan kesek nema. Hin ji wan di nav eşîran de veşartin.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Gotina ʿEbdulḥemîd bin Mihemed bin ʿEbbas bin Yûsif bin Îsa ==
Ev ʿEbdulḥemîd ji nesla Îsa ye, û Îsa birayê Keçelê Elî bû. Ew ji eşîra '''Mihelmiya''' ye, li '''Farqînê''', li Sinceqa Xelf Axayê Xerzî, başûrê rojavayê gundê '''Xizna''', ji dayik bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ew dibêje:

“Demeke pir dirêj derbas bûye, zêdetirî sed û pêncî sal. Lê birîn hê jî nexweş bûye. Wan bi qest rastî veşartin. Tenê kêmasî ji bûyerê xelas bûn û ji tirsa şopandinê dûr belav bûn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Em rastiya bûyerê nizanîn heta ku bavê min Mihemed çû herêmê û ji xelkê, bi taybetî ji seyîdan ku xemgîniya xwe nîşan dan, guhdarî kir.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Keçelê Elî nêzî bîst salan axatî kir. Gelek caran ew û birayên xwe Mîrê Botan li paytexta xwe Çil Axa pêşwazî dikirin, bi '''şal û şapikê Botanî''' xemilandî.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ew vexwendinek qebûl kir. Birayê wî Îsa dijî çûyînê derket. Lê Keçelê Elî israr kir û got:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

‘Eger wan xerabiyek ji me re dixwest, cil û şalên me yek in û em hev nas dikin; em şêrên Botanê ne.’&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Wan hemû tasfiyekirin. Îsa bi şêweyekî hovane hate kuştin. Talan, kuştin û dizî li Mala Keçel kirin, heta jinên ducanî jî spared nekirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Jina bapîra me, jina Îsa birayê Keçelê Elî, di wê demê de li serdana malbata xwe, Mala Dendah, li gundê '''Şêbaniya Nayif''' bû. Ew xwişka '''Şelal Nayif Dendah''' ji eşîra Gergeriye bû. Kurê wê '''Yûsif''' bi wê re bû. Ew ji gundên Sinceqa Xelf Axa bûn, başûrê rojavayê gundê '''Xizna''', ku girêdayî Mala Ğeyda bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ew li cem xalên xwe ma heta ku Yûsif mezin bû û zewicî. Dema ku Mala Ğeyda ji eşîra Mihelmiyan rastî zanîn, ji wan xwestin ku vegerin gundê '''Xizna''', piştî destûra xalên wan Mala Dendah.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Bavê min Mihemed çû Aliya û bi gelek kesan re, bi taybetî bi seyîdan re, hevdîtin kir. Paşê çû Iraqê û bi yek ji neviyên Elî re, ku li wir di wezîfeyekê de bû, hevdîtin kir.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Sala 2002, '''Feysel Remthan''', ciwanek nêzî çil salî ku li Siʿûdiyê dixebitî, xwest keçikekê bistîne. Malbata keçikê red kirin, ji ber ku wan got ew ne ji eşîrê ye, lê mesîhî ye. Ew vegeriya mala xwe û ji bavê xwe li ser neseba xwe pirsî. Bavê wî tiştek nizaniyabû. Lê ji pîr û kalan bihîstibû ku ew ji eşîra Mihelmiya ne û bav û kalên wan xwediyên milkên Çil Axa bûn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ew ciwan çû cem Hacî ʿEbdulkerîm El-Ğeyda. Hacî ʿEbdulkerîm bi bavê min re, paşê bi Şêx Ḥemîdî Deham re, peywendî kir. Li hev kirin ku biçin serdana wî ciwanî li gundê '''Um ʿIẓam al-Ḥacim''' ji bo naskirina wî. Em Mala Keçel bûn; Hacî ʿEbdulkerîm El-Ğeyda û birayên wî Şêxmus û Mustefa; Mala Ḥacim; Şêx Ḥemîdî — hemû bi hev re bûn. Wan hemû xemgîniya xwe li ser trajediya Mala Keçel anî ziman, bi taybetî Şêx Ḥemîdî ku li ser navê hemûyan axivî.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
----

== Gelhenasî ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:20%;&quot;
|+ 
|-
! scope=col | Sal
! scope=col | Gelhe
|-
|[[2009]]
|
|-
|[[2000]]
|
|-
|[[1990]]
|
|-
|[[1985]]
|
|}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Bajar û gundên Dêrika Hemko}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|36|59|10|N|41|49|10|E|type:city(8551)|display=title}}

[[Kategorî:Dêrika Hemko]]</text>
      <sha1>reamp9kw6zz280hrelts3dtk61316m2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103297</id>
      <parentid>2103296</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T21:21:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>- çavkaniyên ne pêbawer ê FaceBookê</comment>
      <origin>2103297</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26625" sha1="m3x4ad2vw6mcaqbg7y0ug550a3kf43q" xml:space="preserve">{{Paqij bike|tarîx=gulan 2026}}
{{Xebat}}
{{Agahîdank bajar
| nav                = Çilaxa
| navê_fermî         = {{ziman|ar|الجوادية}} ''al-Jawadiya''
| nexşeya_cihan      = Sûrî
| koordînat          = {{Koord|36|59|10|N|41|49|17|E|display=inline, title}}
| welat              = [[Rojavayê Kurdistanê]]
| dûgel              = [[Sûrî]]
| parêzgeh           = [[Hesîçe (parêzgeh)|Hesîçe]]
| navçe              = [[Dêrika Hemko]]
| nahiye             = Çilaxa
| gelhe              = 
| gelhe_sal          = 
| rûerd              = 
| bilindayî          = 415
| nexşeSer           = Jawadiyah nahiyah.svg
| nexşeSer_firehî    = 180px
| nexşeSer_sernav    = Nexşeya parêzgeha Hesîçê:&lt;br/&gt;{{legend2|#ece83a|border=1px solid #aaa|Nahiyeya Çilaxa}}{{pad}}{{legend2|#79c144|border=1px solid #aaa|Nahiyeyên din}}
| wêneSer            = 
| wêneSer_sernav     = 
| malper             = 
}}
'''Çilaxa''', anku '''Çilaẍa''' (bi inglîzî: ''Chilagha'', bi [[erebî]] navê wê kirine ''al-Jawadiya'')&lt;ref&gt;Q.Ş. ''Ta bi navê keviran guhertin!'', 11.01.2010 Mediakurd.com&lt;/ref&gt;, gundekî ser [[Dêrika Hemko]] ya [[Hesîçe]]yê ye.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;https://www.facebook.com/profile.php?id=100060418166738&lt;/ref&gt;

== Gundê Çil Axa ==
Çil Axa gundekî kevn e; cih û warê dêrîn e li ser çemekê ku tîna jiyanê vedimirîne. Ew bûye girêdanek di navbera [[Nisêbîn]] û [[Mûsil]]ê, her wiha di navbera [[Cizîr]] û [[Şingal]]ê de.

[[Ebû Senâ Şihabedîn Mahmûd Efendî Elalûsî]], muftiyê Bexdayê, dema ji Stembolê vedigere Bexdayê, di pirtûka xwe ''Neşwetü’l-müdâm fî’l-ʿawde ilâ Medîneti’s-selâm'' de, sala 1853an, dema ji Nisêbînê tê û piştî ku ji gundê [[Dugirê]] bi şevbûnê derdikeve, wisa dibêje:

“Em ber bi rastê ve çûn, li ser rêya Cizîra Hesenê kurê Umer, ji ber ku ew rê hêsantir û nêzîktir bû ji rêya Mûsil ber bi Mûsilê ve. Tê gotin ev rêya ku me girt, rêya kevn a ber bi Bexdayê ve bû, lê ji ber pirbûna ereban û fesadê, rêwîyên wê kêm bûbûn. Em her tim di rê de bûn, û di saeta heftan de hatin ''Çilẍa'', li wir em daketin. Navê wê bi ‘cîmê ecemî’ û ‘lâmê şedîd’ tê gotin. Ew gund nêzî nod malan tê de hene û piraniya xelkê wê misilman in, elḥemdulillah. Avê çemê wê hene, hewayê wê jî xweş e.”&lt;ref&gt;[[Ebû Senâ Şihabedîn Mahmûd Efendî Elalûsî]] (1853). ''Neşwetü’l-müdâm fî’l-ʿawde ilâ Medîneti’s-selâm'', r. 92&lt;/ref&gt;

== Devera Aliya û Keçelê Êlê ==

=== Herêma Aliyan ===

Ev herêm di navbera [[çemê Girê Dêra]], [[çemê Cerihê]], [[çiyayê Şingalê]] û [[çiyayê Bagokê]] de ye.

Devera Aliya deştên xwe yên berhemdar û pêl-pêl hene. Ew bi nermî ber bi başûr ve diçin û wek ku xwe li hembêza deştên Şingalê dikin. Ew herêm bi av, çem, kaniyan, çîmen û çêrgehên xwe têr e. Eşîr hene ku zivistanê di deştan de dimînin, û havînê ber bi çiyan ve diçin. Ew bi pez û dewarên xwe re di navbera deşt û çiyayan de her tim di hereketê de ne. Di nav gelî û çiyayan de diçînin, diçêrînin û jiyana xwe dimeşînin; jiyaneke domdar ku ne astengiyek wê rawestîne û ne jî tiştekî biçûk aramiya wê xera bike.

[[Deşta Aliya]] cihê mêran bû; mêran ku di nav sînga wê de geriyan û dengê rojên xwe li wir hiştin. Ew deng heta niha jî di guhên me de vedeng dide.

Lê deştên Aliya wek berfa çiyayê çilî ne: hêdî-hêdî dihelin, hêz û giraniya xwe winda dikin. Aliya jî dihele; rûbera wê kêm bûye, qada wê têkçûye û ew wek dayikek birîndar şev da razayî, sibehê li ser qelekî xwînîn û kûr hişyar bû; qelekek ku sînga wê çirî, wê ji guhdariya dengê zarokên xwe bêpar kir.

Aliya ji bakur heta başûr li ser peyva [[Serxetê]] û [[Binxetê]] hate perçekirin.

=== Keçelê Êlê (Keçelê Elî) ===
Keçelê Êlê qurbaniyê helwesta xwe bi [[Bedirxan Beg]] re bû. Bi îşareta dewletê, li dijî wî xiyanet û xapînokî hate amadekirin.

* Cih: Devera Aliya
* Dem: Nîvê yekem ê sedsala nozdehan
* Di demê de: Serdema mîratiya Bedirxan Begê Mîrê Botan, salên 1819–1848
* Di heman serdemê de: Xelf Axa yê Xerzî-Zoqî li Sinceqê, salên 1802–1850

Ew kesek bû ku bi mêran wek [[Çolo]], [[Emûka]], [[Elî Keçel]], [[Elîkê Hesen]], [[Usivê Aslo]], [[Umer Axayê Dîwanî]], [[Neo Gergî]], [[Enzî Silo]], [[Eliyê Bazo]], [[Eco]] û hwd hemdem bû.

Demeke dirêj derbas bû heta ku min dest bi vekirina toza demê kir û li şopa kesayetiyekê ketim ku berê min ew wek kesayetekî xeyalî dihesiband. Dema ku min ji devê kal û pîran dibihîst:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Çi Elî Keçel, çi Keçel Elî ===
Ji ber nebûna nivîskar an belgeyekî destgihayî, li ber mirov tenê kaniyên pîr û kalên bawerîdar mabûn. Ew jî, bi xwe, piştî belge û nivîsan, dikarin ji çavkaniyên lêkolîna dîrokî bên hesabkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Li ser [[Keçel]], eşîra wî, cihê wî û jiyana wî, hemû şahid li ser vê rastiyê li hev kirin: kesek hebû ku li Çil Axa rûniştibû, li Aliya jiyabû, û dawiyeke trajîk hebû. Lê li ser eşîra wî, rûspî li hev nekirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hin kesan ew girê da [[Bûtika]], [[Qulig û Şimxalka]], [[Bêdiya]] û [[Hesina]]; Mala Keçel, [[Ebdulḥemîd Bavê Ciwan]], neviyê Îsa, birayê Keçelê Elî, got:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; “Eşîra me [[mihelmiya]] ye. Xalên me malbata [[Dendah]] in li gundê [[Şêbaniya Nayif]]. Ew ji eşîra [[Gergeriye]] (Gergerya) ne.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Hebûna eşîra Gergeriye li herêmê ==
[[Pierre Rondot]] di pirtûka xwe &quot;Eşîrên Kurd li Sûriyê&quot; dibêje{{Çavk}}:
“Eşîra Gergeriye di sedsala hejdehan de di navbera Cizîra Botan û Şingalê de bi cih bûbû. Ew di konan de dijiyan û bi eşîra [[çîtan]] re têkiliyên xizmetî û zewacî hebûn.” Çîtan li vir bi wateya [[aşîta]] tê fêmkirin.
Ji van têkiliyên xizmetî û zewacî hin mînak hene:
=== Bi eşîra Kasika re ===
Mamoste Memo Yûsif ji gundê [[Sîha]] dibêje:
* Rebîa Ehmed Yûsif bi Sedûn Axa Gergirî re zewicî bû û ew dayika Muhsin Sedûn bû.
* Letîfe Ehmed Yûsif bi Celûd Axa Gergiriya re zewicî bû.
=== Bi eşîra Hacî Silêmana re ===
Elî Saleh ji gundê [[Tilşeʿîr]] dibêje:
* Xedîce, keça Hacî Hemze Axa bin Hesen Umer, bi Huseyn Gergirî re zewicî bû.
=== Bi eşîra Cewdika re ===
Selah Cacan ji gundê [[Tilcîhan]] dibêje:
* Emşe Melek ji gundê [[Gutba]] bi Silêman Ehmed Sedûn Axa re zewicî bû û bû dayika Celûd Axa.
=== Bi eşîra Abasa re ===
[[Remo Elo]] ji gundê [[Kehnî Kerka Abasa]] dibêje:
* Xanê, keça [[Çolo Axa]], bi Nûh Gergirî / Neo Gergirî re zewicî bû. Neo li [[destê Şemeriyan]] hate kuştin. Xanê, ku ducanî bû, vegeriya mala bavê xwe. Kurê wê Sedûn li mala bapîrê xwe Çolo ji dayik bû. Ew li wir mezin bû heta şanzdeh salî, paşê bi daxwaza eşîrê vegeriya cem malbata bavê xwe û tola bavê xwe hilgirt.

Li başûrê gundê [[Beyandûr]] gelekek piçûk heye ku rêya gundê [[Girê Siwêr]] ji ser wê derbas dibe. Navê wê gelekê [[Girkê Gergerya]] ye. Ev nav nîşan dide ku eşîra Gergeriye rojekê li wir cih girtibû. Dema meriv ji wê derbas dibe, wek dengê evîna Neʿo Gergirî û Mencolî ji nav wê gelekê vedigere.

== Peyva “Axa” ==
Peyva &quot;Axa&quot; di serdema Osmaniyan de bi wateya “serdar, xwediyê gund, serokê eşîr an serokê komekê” dihat bikaranîn. Dewletê ew nav dida kesekî ku gundek an erdek ji bo xizmetên wî pê re dihate dayîn. Ew maf dikaribû ji bav ber bi kur ve derbas bibe, heta ku ew kes di itaeta dewletê de bimîne.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Divê ferq were kirin di navbera ''menḥ / dayîna erdê'' û ''tapu / tomarkirina fermî'' de. ''Menḥ'' kevn e. ''Tapu'' û ''tomarkirin'' di dawiya dewleta Osmanî de derket. Dewletê gundek dida karmendekî, leşkerekî, kesekî an waqfekê. Paşê kesê ku gund wergirtibû, bêyî ku rêveberiyê sûd jê bibîne, ew menḥ difirot kesekî din. Heta ku [[Midhat Paşa]] sala 1858 biryar da ku gund û erd bên tomar kirin, ango tapu bên kirin, li hember pereyekî kêm ku derbasî xezîneya dewletê bibe.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Axabûn ===

# Dewlet kesekî ji derveyî herêmê tîne, bêyî ku ji kîjan eşîrê ye; gundek an çend gundan dide wî li hember xizmetên wî. Ew dibe wekî wekîlê dewletê û dikare li ser dayîn an standina gundan desthilatdar be.
# Kesekî ku herêm pê bawer dike, dewlet wî piştrast dike ji bo aramî û ewlehiya herêmê.
# Kesekî ku bi hêza xwe xwe ferz dike, dewlet wî ji bo parastina aramiyê qebûl dike, heta ku ew di itaeta wê de bimîne.

Dewlet carinan çav li ser zêdegaviyên axa digirt, heta ku ew ewlehiya dewletê nexera bike. Lê dema axa xurt dibû û dixwest serhildanê bike, dewlet derfetê digeriya ku dijberekî ji nav malbata wî an ji nav herêmê derxîne. Ev li gor rêbaza “perçe bike û hukum bike” bû. Carinan jî bi belavkirina sedemên siyasî, exlaqî an olî yên veşartî, herêm li dijî wî dihat bilindkirin. An jî şandina kampanyayeke leşkerî ya “terbiyeyê” bû ku li ser destê efserê mezin dihat meşandin û kesên herêmê jî tê de beşdar dibûn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Keçelê Êlê û Mîrê Botan ==
Bedirxan Beg, Mîrê Botan, ji eywana meclîsa xwe li [[Birca Belek]], ku li ser [[Ava Mezin]] / [[Çemê Botan]] (Dîcle) xwe dide, mêrek dît ku li ser dest û çokan diçû ber bi pira darîn ve, ku bi şeql û benan hatiye girêdan û herdu aliyên çemê girê dida hev. Ew mêr ber bi paytexta Botanê [[Baqirdê]] / [[Cizîra Botan]] ve diçû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Mîr got: “Wî bînin cem min.”
Mêr hat ber destê Mîr. Mîr pirsî:
“Tu ji kîjan eşîrê yî?”
Wî got: “Ez ji eşîra Mihelmiya me.”
Tê gotin Mîr kenî. Keçelê Elî ev ken wek biçûkxistin fêm kir. Ew bi dizî ji meclîsê derket, li hespê siwar bû û dest bi çûn û vegerê li ser pirê kir; carî tê, carî diçe, bi dengê bilind, da ku bala Mîrê Botan bikişîne.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
Mîr hay jê bû û got:
“Ev kî ye?”
Ew wî nas dikir, ji ber ku cihê wî di meclîsê de vala bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
Gotin: “Keçelê Elî ye, Mîrê min.”
Mîr bi lez gazî wî kir, ji tirsa ku benên pirê bi wî re bibirin. Paşê jê re got:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
Çima te ev kir?
Keçelê Elî bersiv da:
Ez dizanim, di nav êlê de hem rovî hene hem şêr hene.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
Li ser vê bûyerê du gotin hene:
* Hin dibêjin ev bûyer berî tayînkirina wî li Çil Axa bû; wî ji ber xizmeta xwe li qesra Botanê navdar bû û paşê Mîr wî li Çil Axa tayîn kir.
* Hinên din dibêjin ew berî vê jî li Çil Axa bû, di xizmeta Mîrê Botan de bû, û Mîr ji zîrekiya wî kêfxweş bû û ew li wir piştrast kir.

== Kesayetiya Keçelê Êlê ==
Birayên wî ev bûn: Îsa, Delê / Delî, Faris, Beko û Temo.

Eşîra wî, li gor gotina neviyên wî: Mihelmiya bû. Cihê wî yê navendî Çil Axa bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Keçelê Elî, an Elî Keçel, li cem Mîrê Botan dixebitî. Ji ber zîrekiya xwe, helwestên xwe û mêrxasiyê, Bedirxan Beg bala xwe da wî. Ew hêviyên Mîr vala nekirin. Dema ku Mîr ew ji bo rêvebirina herêma xwe erkdar kir, ew bû xwedî nav û rûmet. Hêza xwe li ser qada mezin ji '''Deşta Çil Axa''' dirêj kir. Gundê Çil Axa kir navenda xwe. Qedera xwe bi qedera Mîrê Botan ve girê da û bi dilsozî li kêleka wî ma.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Di şerê dewletê li dijî Botanê de, Keçelê Elî li kêleka Bedirxan Beg sekinî. Bi hebûna wî, herêm aram bû, ewlehî û nîzam belav bû, û tevgera [[kerwanên bazirganiyê]] geş bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ew ji bo mîratiyê [[paç]], [[bac]], [[qamçûr]] û [[bacên derbasbûnê]] ji bazirgan û kerwanên ku li ser rêya Mûsil — Nisêbînê derbas dibûn, distand. Bedirxan Beg jê re soz dabû ku qada desthilatdariya wî berfireh bike.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Keçelê Elî bû asteng li ber Xelf Axa ku dixwest destê xwe li ser herêma Çil Axa dirêj bike. Keçelê Elî ji ber vê helwestê yek ji kurên xwe jî winda kir.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Axdariya wî nêzî bîst salan dom kir. Lê piştî dawîhatina Mîratiya Botanê, piştgirê wî yê herî xurt ji destê wî derket. Ji tirsa ku nav û rûmeta wî mezin bibe, bi plangeriya dewletê li wî xiyanet hat kirin. Hin kes li hev hatin: hin ji bo gund û milk, hin ji bo pez û zêr.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Paşê, yên ku pez û zêr stendin, parê şêr ji gundan jî girtin. Lê tê xuya kirin ku pir ji wan ne xwedî şiyana parastina wan gundên xemgîn û bêçare bûn. Wekî gundan bi xwe gotibin:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

“Madam me ji destê wan stand, lê ji me re xweş nebû, bila ji yê din re xweş be; kî dibe, bila bibe.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Wek mînak tê gotin: dema dewlet di dema nû de erdên wan li gorî sînorkirina xwedîtiya çandiniyê stand, hin ji wan gotin:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

“Bila ji cihûyan re be, lê ne ji cotkarên me re.”

== Xiyanet û qirkirin ==
Keçelê Elî bersiva vexwendinekê da. Birayê wî Îsa, dema ku ji jina erebekê gotineke bi remz bihîst, dijî çûyînê derket.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ebas Mihemed Ebas Yûsif, ji nesla Îsa birayê Keçelê Elî, ji gundê [[Farqîn]]ê, ji bavê xwe Mihemed veguherand:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Mêrekî ereb ji planê xiyanetê haydar bû. Wî jina xwe bi behaneya komkirina dar û hîzê şand ser rêya ku Mala Keçel tê re derbas bibû, da ku wan ji xerabiyê hişyar bike. Wî jê re got:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

“Bi vê remzê bi wan re biaxive; eger bi erebî fêm nekirin, bi kurdî ji wan re rave bike.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Gotina remzî ev bû:

&quot;Hewasê xwe bigirin, qassab li ber we ne; berxên qelew û qassabên dilxweş.&quot;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Îsa di konê Sehîd de rawesta û got:

“Em sê bira diçin; bila sê bira biçin û sê bira bimînin.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Lê Keçelê Elî israr kir ku hemû bi hev re biçin.

Wan bi germî pêşwazî lê kirin û ew birin cihê taybet. Dema ku rûniştin, hemû hatin tasfiyekirin. Kevirên Aliya şahid bûn ku ew ji paş ve hatin serjêkirin. Îsa bi wehşet hate kuştin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Paşê komên qetilkar ber bi xaniyên Mala Keçel ve çûn. Zarok, jin, heta jinên ducanî jî qetil kirin. Tenê kêmasî ji wan xelas bûn:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

* Zarokên ku hin malan veşartin.
* Zarokek heft salî ku mêrek ew li hespê siwar kir û jê re got: “Biçe dûr, raweste neke heta êvarê. Malbata te kuştin; te jî wek wan dikuĵin. Biçe dûr... dûr.” Ew zarok ket konê bedewiyan. Jineke ereb çîroka wî zanî, lê ev raz veşart. Wî cem wan ma heta ku li gundê '''Um ʿIẓam al-Ḥacim''', başûrê Til Koçerê, bicih bû.
* Jina Îsa, birayê Keçelê Elî, tevî zarokên xwe, ji eşîra Gergeriye bû. Ew xwişka [[Şelal Nayif Dendah]] ji gundê Şêbaniya Nayif bû. Ew di wê demê de li serdana malbata xwe bû û ji ber vê xelas bû.

Bûyer hate veşartin û her kes bi qetilê hate tirsandin. Serdarên herêmê xemgîn bûn û li ser vê qirkirinê dilşikestî bûn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Kesek bi navê [[Îbo Memû]] beşdarî nexwest û ji bo xilasbûna xwe revî ber bi [[Bagok]]ê ve.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Tê gotin [[Elîyê Bazo]], serokê eşîra [[Şêx Bizna]], Bavê Kehrê, Şêrê Aliya, axayê gundê [[Xuşêniyê]], di wê civînê de amade bû. Dema ku dît çi li Mala Keçel hat, sond xwar ku tu agahî ji planê wî tune bû. Wî roja jidayikbûna xwe nifir kir û got:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

“Xwezî ez nehatibama dinyayê û min ev nedîtibûya. Ez ne mêr im, ji ber ku min tiştek ji bo wan nekir. Xwezî ez bi wan re hatibûma kuştin û nejiyama.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Wî li ser xwe qedexe kir ku êdî li ser axa Aliya bimîne. Gundê xwe Xuşêniyê hişt û ji Aliya wenda bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ebdulḥemîd Mihemed ʿEbbas Yûsif Îsa ji nesla Îsa dibêje: sala 2002 li gundê [[Um Iẓamulhacim]], başûrê [[Tilkoçer]]ê, Şêx Ḥemîdî Deham di dema naskirina Feysel Remthan Keçelê Elî bi Mala Keçel re, xemgîniya xwe ji bo trajediya Mala Keçel anî ziman.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Piştî Keçelê Elî ==
* Malbatek tevahî ji Aliya wenda bû.
* Endamên wê ji hev qut bûn û li dûr ve belav bûn.
* Nexşeya Aliya kêm bû û guherî.
* Eşîr û malbatên hin wenda bûn, hinên din derketin.
* Li gundê [[Zexîrê]] / [[Dêmir Qapo]], sala 1937, dema fransiyan gund rast kirin, ew bûyer wek temamkirina şikestina Aliya hate dîtin.

== Gotinên rûspiyan li ser Keçelê Elî ==
Ji bo ronahîkirina kesayetiyekê ku ji bo gelek kesan wek xeyalî xuya dikir, li vir hin gotinên rûspiyan hatine hilbijartin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Remo Elo — Kehnî Kerka Abasa ===
Wî got:

Mêrekî bin nav û deng bû.

“Ew mêrek şerefî bû, li ser qada mezin ji Aliya xwedî hêz û bandor bû. Ew mêrê Mîrê Botan li Çil Axa û gundên wê bû. Cih û xirabeyek hê jî navê wî digire. Ew li ser Çemê Deĥlê, bakurê gundê Zexîrê / Dêmir Qapo, li hember Kîrkê Zixura ye; gund bi erdê re hate yek kirin.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Zanyar / Mihemed Eşref El-Huseynî — Xuşêniyê ===
“Ew li Aliya axayek bêhempa bû. Mêrek dilsoz ji Mîrê Botan re bû. Bandora wî li ser qada mezin ji Deşta Çil Axa dirêj bû. Ew bacê li ser kerwanên bazirganiyê yên ku di nav qada wî re derbas dibûn, ferz dikir.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Feysel Îsmaʿîl — Kirho ===
“Keçelê Elî ji mêranê Mîrê Botan bû. Ew ji aliyê Mîr ve li herêma Çil Axa ji bo bac û xercan erkdar bû. Li Aliya navdar bû. Ji tirsa ku ew serokatiya herêmê bigire, xapînokiyek li dijî wî hate çêkirin. Hin kes ji bo gund û milk, hinên din ji bo pez û zêr li hev hatin. Ew dewlemend bû, pezên wî pir bûn û zêrên wî hene bûn. Malbata wî hate tasfiyekirin. Kesek bi navê Îbo Meʿmû neçarî beşdarî nekir; malê wî talan kirin û firotin, wî jî revî Bagokê.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Birahîm Mihemed — Xuşêniyê ===
Wî bi hesret nefesek kûr kişand û got:

“Ew mêr bû. Her kes hesabê xwe ji wî dikir. Çil Axa û derdora wê di bin destê wî de bû. Bi xapînokî li wî xiyanet kirin. Di rê de birayê wî got: ‘Ez aram nîme, çêtir e em neçin.’ Yekî bersiv da: ‘Tu ji tiştekî bêwate ditirsî. Çend saetan e, em bi hev re vedigerin.’ Lê ew di konê Sehîd de dereng ma.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Dema ku wan li ser Mala Keçel dest bi qirkirinê kir, komek çû ser mala seyîd. Her çend Sehîd li ber wan rawesta, benên konê vekir û kon xist erdê da ku wan rawestîne, lê wan guh nedan.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Keska xwe li bêşiya wan verîşand.

Yanî wê lingê xwe yê kesk ji serê xwe avêt erdê. Li cem Kurdan di rewşên wisa de, dema sehîdek pêçê xwe davêje erdê, her tişt ji ber rêz û hurmeta Ehlê Beyt û cihê sehîd rawestîbû. Lê wan ew jî bi şêweyekî hovane kuştin, her çend Sehîd lava dikir û digot: ‘Hûn çi sûdê jê digirin?’&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Paşê Sehîd li yê herî qelew û tund ji wan nifir kir û got:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Lawo, bavê te geda bû, te nexwe; hûn bi xwe jî şah nebin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Bi Xwedê, qatil belengaz jiya; paşê kurê wî, neviyê wî, û heta niha jî neviyê wî belengaz ma.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Dema ku qatilê Keçelê Elî zêde serkeft, Xelf Axa gazî wî kir û ew jê xilas kir.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Lê Elî Saleh ji [[Tilşeîr]], [[Celûd Mihemed Xelîl Ehmi] ji [[Beyandûr]] û hinên din gotin:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

“Qatilê Keçelê Elî bi fermana jina Xelf Axa hate kuştin, ji ber ku ew Hesen Axa, kurê Xelf Axa û muxtarê gundê Girê Biya, kuştibû. Ew kuştin bi fermana birayê wî Yûsif Axa, kurê Xelf Axa û muxtarê Eznawirê, ji bo axatiyê bû. Her çend rûspiyan navber kirin, lê dayika wî lêborîn nekir.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Sebrî Evdullah — Xirbê Cihwa ===
Wî got:

Berdevkê Mîrê Botan bû.

“Ew ji ber mêrxasî û zîrekiya xwe di xizmeta Mîrê Botan de bû. Mîr ew hilbijart ku li herêma Çil Axa û gundên wê wekîlê wî be. Ew û Mîr bi hev re rojên dirêj derbas dikirin. Piştî ku Mîrê Botan hate şikandin, wan Mala Keçel tasfiyekirin.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Hacî Ehmed Îsa — Beyandûr ===
Wî ku xezîneyeke agahiyan bû, got:

“Keçelê Elî li gundê Çil Axa dimîniya. Li ser herêma Çil Axa bandor hebû û hevalbendê Mîrê Botan bû. Ew bacê derbasbûnê ji kerwanên bazirganiyê yên ku li ser rêya kevn a di navbera Nisêbînê û Mûsilê de derbas dibûn, distand.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Xelf Axa li Sinceqê, li gundê Eznawirê dimîniya û dixwest bandora xwe li ser Aliya dirêj bike. Paşê ku destê xwe li Sinceqê kir, li ber Keçelê Elî diqewimî û ew li dijî wî rawestîbû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Keçelê Elî yek ji kurên xwe li destê mêranên Xelf Axa winda kir. Paşê agahiyên Xelf Axa dişopandin heta ku bihîstin Yûsif, kurê Xelf Axa, li derdora gundê Gir Bikêlê ye. Şevê bi ser ketin, lê bi şaşî Silêman, kurê Elî Keçel — kurê muxtarê gundê Til Şeʿîr — hate kuştin, û kurê Xelf Axa xelas bû, ji ber ku herdu li kêleka hev razabûn.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Têbînî: Muxtarê Til Şeʿîr jî navê Elê Keçel / Elî Keçel hilgirtiye û ji eşîra Hacî Silêmana bû. Ev bûyer ji aliyê Elî Saleh Ehmed ji Til Şeʿîr û Celûd Mihemed Xelîl ji Beyandûr ve jî hate piştrastkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Şiyar Liyanî — Dêrûna Axê ===
“Bandora Keçelê Elî li ser gelek gundan li herêma Çil Axa dirêj bû: Til ʿElo, Silêman Sarî, Xirab Baçar, Gelaʿa. Ew hevalbendê Mîrê Botan bû. Di bûyerekê de malbata wî wenda bû. Dema ku talan û xêrhatin hate parvekirin, di nav wan de nakokî derket. Piştî wê bûyerê, herêma Aliya piçûk û bêhêz bû.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Gundê Gelaʿa di nexşeyekê de hatiye qeydkirin ku endazyarekî Alman sala 1914 dema diyarkirina rêya hesin çêkiribû. Navê wê li wir [[Kelha Rimêlê]] hatiye nivîsîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Ebas Yûsif Hema — Ĥilwa ===
“Xelf Axa li Sinceqê bû û Keçelê Elî li Çil Axa, herêma Aliya. Bandora wî li Aliya heta sînorên Şingalê dirêj bû û hêza xwe ji Mîrê Botan digirt. Dema ku Xelf Axa hin rûspiyên Aliya kişand aliyê xwe û xwest destê xwe li ser Çil Axa dirêj bike, Keçelê Elî wî vedigerand. Jiyana wî bi şêweyekî trajîk bi dawî hat, piştî dawîhatina Bedirxan Beg.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Celûd Mihemed Xelîl — Beyandûr ===
“Keçelê Elî ji baştirîn mêranê Aliya bû. Berdevkê Mîrê Botan bû. Ji kesên ku Bedirxan Beg pê bawer bû. Piştî Mîrê Botan, Mala Keçel hate tasfiyekirin. Tu kes wan nenegirt. Elîyê Bazo, serokê eşîra Şêx Bizna û muxtarê gundê Xuşêniyê, bi wê awayê ku Mala Keçel hate kuştin, gelek xemgîn bû. Ew di wê civînê de amade bû. Xwe şermezar kir û got ka çima min tiştek ji bo wan nekir. Wî li ser xwe qedexe kir ku li axa Aliya bimîne û wenda bû. Ji wan kesek nema. Hin ji wan di nav eşîran de veşartin.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Gotina ʿEbdulḥemîd bin Mihemed bin ʿEbbas bin Yûsif bin Îsa ==
Ev ʿEbdulḥemîd ji nesla Îsa ye, û Îsa birayê Keçelê Elî bû. Ew ji eşîra '''Mihelmiya''' ye, li '''Farqînê''', li Sinceqa Xelf Axayê Xerzî, başûrê rojavayê gundê '''Xizna''', ji dayik bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ew dibêje:

“Demeke pir dirêj derbas bûye, zêdetirî sed û pêncî sal. Lê birîn hê jî nexweş bûye. Wan bi qest rastî veşartin. Tenê kêmasî ji bûyerê xelas bûn û ji tirsa şopandinê dûr belav bûn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Em rastiya bûyerê nizanîn heta ku bavê min Mihemed çû herêmê û ji xelkê, bi taybetî ji seyîdan ku xemgîniya xwe nîşan dan, guhdarî kir.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Keçelê Elî nêzî bîst salan axatî kir. Gelek caran ew û birayên xwe Mîrê Botan li paytexta xwe Çil Axa pêşwazî dikirin, bi '''şal û şapikê Botanî''' xemilandî.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ew vexwendinek qebûl kir. Birayê wî Îsa dijî çûyînê derket. Lê Keçelê Elî israr kir û got:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

‘Eger wan xerabiyek ji me re dixwest, cil û şalên me yek in û em hev nas dikin; em şêrên Botanê ne.’&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Wan hemû tasfiyekirin. Îsa bi şêweyekî hovane hate kuştin. Talan, kuştin û dizî li Mala Keçel kirin, heta jinên ducanî jî spared nekirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Jina bapîra me, jina Îsa birayê Keçelê Elî, di wê demê de li serdana malbata xwe, Mala Dendah, li gundê '''Şêbaniya Nayif''' bû. Ew xwişka '''Şelal Nayif Dendah''' ji eşîra Gergeriye bû. Kurê wê '''Yûsif''' bi wê re bû. Ew ji gundên Sinceqa Xelf Axa bûn, başûrê rojavayê gundê '''Xizna''', ku girêdayî Mala Ğeyda bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ew li cem xalên xwe ma heta ku Yûsif mezin bû û zewicî. Dema ku Mala Ğeyda ji eşîra Mihelmiyan rastî zanîn, ji wan xwestin ku vegerin gundê '''Xizna''', piştî destûra xalên wan Mala Dendah.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Bavê min Mihemed çû Aliya û bi gelek kesan re, bi taybetî bi seyîdan re, hevdîtin kir. Paşê çû Iraqê û bi yek ji neviyên Elî re, ku li wir di wezîfeyekê de bû, hevdîtin kir.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Sala 2002, '''Feysel Remthan''', ciwanek nêzî çil salî ku li Siʿûdiyê dixebitî, xwest keçikekê bistîne. Malbata keçikê red kirin, ji ber ku wan got ew ne ji eşîrê ye, lê mesîhî ye. Ew vegeriya mala xwe û ji bavê xwe li ser neseba xwe pirsî. Bavê wî tiştek nizaniyabû. Lê ji pîr û kalan bihîstibû ku ew ji eşîra Mihelmiya ne û bav û kalên wan xwediyên milkên Çil Axa bûn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ew ciwan çû cem Hacî ʿEbdulkerîm El-Ğeyda. Hacî ʿEbdulkerîm bi bavê min re, paşê bi Şêx Ḥemîdî Deham re, peywendî kir. Li hev kirin ku biçin serdana wî ciwanî li gundê '''Um ʿIẓam al-Ḥacim''' ji bo naskirina wî. Em Mala Keçel bûn; Hacî ʿEbdulkerîm El-Ğeyda û birayên wî Şêxmus û Mustefa; Mala Ḥacim; Şêx Ḥemîdî — hemû bi hev re bûn. Wan hemû xemgîniya xwe li ser trajediya Mala Keçel anî ziman, bi taybetî Şêx Ḥemîdî ku li ser navê hemûyan axivî.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
----

== Gelhenasî ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:20%;&quot;
|+ 
|-
! scope=col | Sal
! scope=col | Gelhe
|-
|[[2009]]
|
|-
|[[2000]]
|
|-
|[[1990]]
|
|-
|[[1985]]
|
|}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Bajar û gundên Dêrika Hemko}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|36|59|10|N|41|49|10|E|type:city(8551)|display=title}}

[[Kategorî:Dêrika Hemko]]</text>
      <sha1>m3x4ad2vw6mcaqbg7y0ug550a3kf43q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103298</id>
      <parentid>2103297</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T21:23:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Axabûn */</comment>
      <origin>2103298</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26608" sha1="m9knqgpu79vvn42bpgxcqgs1fvn837h" xml:space="preserve">{{Paqij bike|tarîx=gulan 2026}}
{{Xebat}}
{{Agahîdank bajar
| nav                = Çilaxa
| navê_fermî         = {{ziman|ar|الجوادية}} ''al-Jawadiya''
| nexşeya_cihan      = Sûrî
| koordînat          = {{Koord|36|59|10|N|41|49|17|E|display=inline, title}}
| welat              = [[Rojavayê Kurdistanê]]
| dûgel              = [[Sûrî]]
| parêzgeh           = [[Hesîçe (parêzgeh)|Hesîçe]]
| navçe              = [[Dêrika Hemko]]
| nahiye             = Çilaxa
| gelhe              = 
| gelhe_sal          = 
| rûerd              = 
| bilindayî          = 415
| nexşeSer           = Jawadiyah nahiyah.svg
| nexşeSer_firehî    = 180px
| nexşeSer_sernav    = Nexşeya parêzgeha Hesîçê:&lt;br/&gt;{{legend2|#ece83a|border=1px solid #aaa|Nahiyeya Çilaxa}}{{pad}}{{legend2|#79c144|border=1px solid #aaa|Nahiyeyên din}}
| wêneSer            = 
| wêneSer_sernav     = 
| malper             = 
}}
'''Çilaxa''', anku '''Çilaẍa''' (bi inglîzî: ''Chilagha'', bi [[erebî]] navê wê kirine ''al-Jawadiya'')&lt;ref&gt;Q.Ş. ''Ta bi navê keviran guhertin!'', 11.01.2010 Mediakurd.com&lt;/ref&gt;, gundekî ser [[Dêrika Hemko]] ya [[Hesîçe]]yê ye.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;https://www.facebook.com/profile.php?id=100060418166738&lt;/ref&gt;

== Gundê Çil Axa ==
Çil Axa gundekî kevn e; cih û warê dêrîn e li ser çemekê ku tîna jiyanê vedimirîne. Ew bûye girêdanek di navbera [[Nisêbîn]] û [[Mûsil]]ê, her wiha di navbera [[Cizîr]] û [[Şingal]]ê de.

[[Ebû Senâ Şihabedîn Mahmûd Efendî Elalûsî]], muftiyê Bexdayê, dema ji Stembolê vedigere Bexdayê, di pirtûka xwe ''Neşwetü’l-müdâm fî’l-ʿawde ilâ Medîneti’s-selâm'' de, sala 1853an, dema ji Nisêbînê tê û piştî ku ji gundê [[Dugirê]] bi şevbûnê derdikeve, wisa dibêje:

“Em ber bi rastê ve çûn, li ser rêya Cizîra Hesenê kurê Umer, ji ber ku ew rê hêsantir û nêzîktir bû ji rêya Mûsil ber bi Mûsilê ve. Tê gotin ev rêya ku me girt, rêya kevn a ber bi Bexdayê ve bû, lê ji ber pirbûna ereban û fesadê, rêwîyên wê kêm bûbûn. Em her tim di rê de bûn, û di saeta heftan de hatin ''Çilẍa'', li wir em daketin. Navê wê bi ‘cîmê ecemî’ û ‘lâmê şedîd’ tê gotin. Ew gund nêzî nod malan tê de hene û piraniya xelkê wê misilman in, elḥemdulillah. Avê çemê wê hene, hewayê wê jî xweş e.”&lt;ref&gt;[[Ebû Senâ Şihabedîn Mahmûd Efendî Elalûsî]] (1853). ''Neşwetü’l-müdâm fî’l-ʿawde ilâ Medîneti’s-selâm'', r. 92&lt;/ref&gt;

== Devera Aliya û Keçelê Êlê ==

=== Herêma Aliyan ===

Ev herêm di navbera [[çemê Girê Dêra]], [[çemê Cerihê]], [[çiyayê Şingalê]] û [[çiyayê Bagokê]] de ye.

Devera Aliya deştên xwe yên berhemdar û pêl-pêl hene. Ew bi nermî ber bi başûr ve diçin û wek ku xwe li hembêza deştên Şingalê dikin. Ew herêm bi av, çem, kaniyan, çîmen û çêrgehên xwe têr e. Eşîr hene ku zivistanê di deştan de dimînin, û havînê ber bi çiyan ve diçin. Ew bi pez û dewarên xwe re di navbera deşt û çiyayan de her tim di hereketê de ne. Di nav gelî û çiyayan de diçînin, diçêrînin û jiyana xwe dimeşînin; jiyaneke domdar ku ne astengiyek wê rawestîne û ne jî tiştekî biçûk aramiya wê xera bike.

[[Deşta Aliya]] cihê mêran bû; mêran ku di nav sînga wê de geriyan û dengê rojên xwe li wir hiştin. Ew deng heta niha jî di guhên me de vedeng dide.

Lê deştên Aliya wek berfa çiyayê çilî ne: hêdî-hêdî dihelin, hêz û giraniya xwe winda dikin. Aliya jî dihele; rûbera wê kêm bûye, qada wê têkçûye û ew wek dayikek birîndar şev da razayî, sibehê li ser qelekî xwînîn û kûr hişyar bû; qelekek ku sînga wê çirî, wê ji guhdariya dengê zarokên xwe bêpar kir.

Aliya ji bakur heta başûr li ser peyva [[Serxetê]] û [[Binxetê]] hate perçekirin.

=== Keçelê Êlê (Keçelê Elî) ===
Keçelê Êlê qurbaniyê helwesta xwe bi [[Bedirxan Beg]] re bû. Bi îşareta dewletê, li dijî wî xiyanet û xapînokî hate amadekirin.

* Cih: Devera Aliya
* Dem: Nîvê yekem ê sedsala nozdehan
* Di demê de: Serdema mîratiya Bedirxan Begê Mîrê Botan, salên 1819–1848
* Di heman serdemê de: Xelf Axa yê Xerzî-Zoqî li Sinceqê, salên 1802–1850

Ew kesek bû ku bi mêran wek [[Çolo]], [[Emûka]], [[Elî Keçel]], [[Elîkê Hesen]], [[Usivê Aslo]], [[Umer Axayê Dîwanî]], [[Neo Gergî]], [[Enzî Silo]], [[Eliyê Bazo]], [[Eco]] û hwd hemdem bû.

Demeke dirêj derbas bû heta ku min dest bi vekirina toza demê kir û li şopa kesayetiyekê ketim ku berê min ew wek kesayetekî xeyalî dihesiband. Dema ku min ji devê kal û pîran dibihîst:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Çi Elî Keçel, çi Keçel Elî ===
Ji ber nebûna nivîskar an belgeyekî destgihayî, li ber mirov tenê kaniyên pîr û kalên bawerîdar mabûn. Ew jî, bi xwe, piştî belge û nivîsan, dikarin ji çavkaniyên lêkolîna dîrokî bên hesabkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Li ser [[Keçel]], eşîra wî, cihê wî û jiyana wî, hemû şahid li ser vê rastiyê li hev kirin: kesek hebû ku li Çil Axa rûniştibû, li Aliya jiyabû, û dawiyeke trajîk hebû. Lê li ser eşîra wî, rûspî li hev nekirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hin kesan ew girê da [[Bûtika]], [[Qulig û Şimxalka]], [[Bêdiya]] û [[Hesina]]; Mala Keçel, [[Ebdulḥemîd Bavê Ciwan]], neviyê Îsa, birayê Keçelê Elî, got:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; “Eşîra me [[mihelmiya]] ye. Xalên me malbata [[Dendah]] in li gundê [[Şêbaniya Nayif]]. Ew ji eşîra [[Gergeriye]] (Gergerya) ne.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Hebûna eşîra Gergeriye li herêmê ==
[[Pierre Rondot]] di pirtûka xwe &quot;Eşîrên Kurd li Sûriyê&quot; dibêje{{Çavk}}:
“Eşîra Gergeriye di sedsala hejdehan de di navbera Cizîra Botan û Şingalê de bi cih bûbû. Ew di konan de dijiyan û bi eşîra [[çîtan]] re têkiliyên xizmetî û zewacî hebûn.” Çîtan li vir bi wateya [[aşîta]] tê fêmkirin.
Ji van têkiliyên xizmetî û zewacî hin mînak hene:
=== Bi eşîra Kasika re ===
Mamoste Memo Yûsif ji gundê [[Sîha]] dibêje:
* Rebîa Ehmed Yûsif bi Sedûn Axa Gergirî re zewicî bû û ew dayika Muhsin Sedûn bû.
* Letîfe Ehmed Yûsif bi Celûd Axa Gergiriya re zewicî bû.
=== Bi eşîra Hacî Silêmana re ===
Elî Saleh ji gundê [[Tilşeʿîr]] dibêje:
* Xedîce, keça Hacî Hemze Axa bin Hesen Umer, bi Huseyn Gergirî re zewicî bû.
=== Bi eşîra Cewdika re ===
Selah Cacan ji gundê [[Tilcîhan]] dibêje:
* Emşe Melek ji gundê [[Gutba]] bi Silêman Ehmed Sedûn Axa re zewicî bû û bû dayika Celûd Axa.
=== Bi eşîra Abasa re ===
[[Remo Elo]] ji gundê [[Kehnî Kerka Abasa]] dibêje:
* Xanê, keça [[Çolo Axa]], bi Nûh Gergirî / Neo Gergirî re zewicî bû. Neo li [[destê Şemeriyan]] hate kuştin. Xanê, ku ducanî bû, vegeriya mala bavê xwe. Kurê wê Sedûn li mala bapîrê xwe Çolo ji dayik bû. Ew li wir mezin bû heta şanzdeh salî, paşê bi daxwaza eşîrê vegeriya cem malbata bavê xwe û tola bavê xwe hilgirt.

Li başûrê gundê [[Beyandûr]] gelekek piçûk heye ku rêya gundê [[Girê Siwêr]] ji ser wê derbas dibe. Navê wê gelekê [[Girkê Gergerya]] ye. Ev nav nîşan dide ku eşîra Gergeriye rojekê li wir cih girtibû. Dema meriv ji wê derbas dibe, wek dengê evîna Neʿo Gergirî û Mencolî ji nav wê gelekê vedigere.

== Peyva “Axa” ==
Peyva &quot;Axa&quot; di serdema Osmaniyan de bi wateya “serdar, xwediyê gund, serokê eşîr an serokê komekê” dihat bikaranîn. Dewletê ew nav dida kesekî ku gundek an erdek ji bo xizmetên wî pê re dihate dayîn. Ew maf dikaribû ji bav ber bi kur ve derbas bibe, heta ku ew kes di itaeta dewletê de bimîne.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Divê ferq were kirin di navbera ''menḥ / dayîna erdê'' û ''tapu / tomarkirina fermî'' de. ''Menḥ'' kevn e. ''Tapu'' û ''tomarkirin'' di dawiya dewleta Osmanî de derket. Dewletê gundek dida karmendekî, leşkerekî, kesekî an waqfekê. Paşê kesê ku gund wergirtibû, bêyî ku rêveberiyê sûd jê bibîne, ew menḥ difirot kesekî din. Heta ku [[Midhat Paşa]] sala 1858 biryar da ku gund û erd bên tomar kirin, ango tapu bên kirin, li hember pereyekî kêm ku derbasî xezîneya dewletê bibe.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Axabûn ===

# Dewlet kesekî ji derveyî herêmê tîne, bêyî ku ji kîjan eşîrê ye; gundek an çend gundan dide wî li hember xizmetên wî. Ew dibe wekî wekîlê dewletê û dikare li ser dayîn an standina gundan desthilatdar be.
# Kesekî ku herêm pê bawer dike, dewlet wî piştrast dike ji bo aramî û ewlehiya herêmê.
# Kesekî ku bi hêza xwe xwe ferz dike, dewlet wî ji bo parastina aramiyê qebûl dike, heta ku ew di itaeta wê de bimîne.

Dewlet carinan çav li ser zêdegaviyên axa digirt, heta ku ew ewlehiya dewletê nexera bike. Lê dema axa xurt dibû û dixwest serhildanê bike, dewlet derfetê digeriya ku dijberekî ji nav malbata wî an ji nav herêmê derxîne. Ev li gor rêbaza “perçe bike û hukum bike” bû. Carinan jî bi belavkirina sedemên siyasî, exlaqî an olî yên veşartî, herêm li dijî wî dihat bilindkirin. An jî şandina kampanyayeke leşkerî ya “terbiyeyê” bû ku li ser destê efserê mezin dihat meşandin û kesên herêmê jî tê de beşdar dibûn.

== Keçelê Êlê û Mîrê Botan ==
Bedirxan Beg, Mîrê Botan, ji eywana meclîsa xwe li [[Birca Belek]], ku li ser [[Ava Mezin]] / [[Çemê Botan]] (Dîcle) xwe dide, mêrek dît ku li ser dest û çokan diçû ber bi pira darîn ve, ku bi şeql û benan hatiye girêdan û herdu aliyên çemê girê dida hev. Ew mêr ber bi paytexta Botanê [[Baqirdê]] / [[Cizîra Botan]] ve diçû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Mîr got: “Wî bînin cem min.”
Mêr hat ber destê Mîr. Mîr pirsî:
“Tu ji kîjan eşîrê yî?”
Wî got: “Ez ji eşîra Mihelmiya me.”
Tê gotin Mîr kenî. Keçelê Elî ev ken wek biçûkxistin fêm kir. Ew bi dizî ji meclîsê derket, li hespê siwar bû û dest bi çûn û vegerê li ser pirê kir; carî tê, carî diçe, bi dengê bilind, da ku bala Mîrê Botan bikişîne.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
Mîr hay jê bû û got:
“Ev kî ye?”
Ew wî nas dikir, ji ber ku cihê wî di meclîsê de vala bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
Gotin: “Keçelê Elî ye, Mîrê min.”
Mîr bi lez gazî wî kir, ji tirsa ku benên pirê bi wî re bibirin. Paşê jê re got:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
Çima te ev kir?
Keçelê Elî bersiv da:
Ez dizanim, di nav êlê de hem rovî hene hem şêr hene.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
Li ser vê bûyerê du gotin hene:
* Hin dibêjin ev bûyer berî tayînkirina wî li Çil Axa bû; wî ji ber xizmeta xwe li qesra Botanê navdar bû û paşê Mîr wî li Çil Axa tayîn kir.
* Hinên din dibêjin ew berî vê jî li Çil Axa bû, di xizmeta Mîrê Botan de bû, û Mîr ji zîrekiya wî kêfxweş bû û ew li wir piştrast kir.

== Kesayetiya Keçelê Êlê ==
Birayên wî ev bûn: Îsa, Delê / Delî, Faris, Beko û Temo.

Eşîra wî, li gor gotina neviyên wî: Mihelmiya bû. Cihê wî yê navendî Çil Axa bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Keçelê Elî, an Elî Keçel, li cem Mîrê Botan dixebitî. Ji ber zîrekiya xwe, helwestên xwe û mêrxasiyê, Bedirxan Beg bala xwe da wî. Ew hêviyên Mîr vala nekirin. Dema ku Mîr ew ji bo rêvebirina herêma xwe erkdar kir, ew bû xwedî nav û rûmet. Hêza xwe li ser qada mezin ji '''Deşta Çil Axa''' dirêj kir. Gundê Çil Axa kir navenda xwe. Qedera xwe bi qedera Mîrê Botan ve girê da û bi dilsozî li kêleka wî ma.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Di şerê dewletê li dijî Botanê de, Keçelê Elî li kêleka Bedirxan Beg sekinî. Bi hebûna wî, herêm aram bû, ewlehî û nîzam belav bû, û tevgera [[kerwanên bazirganiyê]] geş bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ew ji bo mîratiyê [[paç]], [[bac]], [[qamçûr]] û [[bacên derbasbûnê]] ji bazirgan û kerwanên ku li ser rêya Mûsil — Nisêbînê derbas dibûn, distand. Bedirxan Beg jê re soz dabû ku qada desthilatdariya wî berfireh bike.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Keçelê Elî bû asteng li ber Xelf Axa ku dixwest destê xwe li ser herêma Çil Axa dirêj bike. Keçelê Elî ji ber vê helwestê yek ji kurên xwe jî winda kir.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Axdariya wî nêzî bîst salan dom kir. Lê piştî dawîhatina Mîratiya Botanê, piştgirê wî yê herî xurt ji destê wî derket. Ji tirsa ku nav û rûmeta wî mezin bibe, bi plangeriya dewletê li wî xiyanet hat kirin. Hin kes li hev hatin: hin ji bo gund û milk, hin ji bo pez û zêr.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Paşê, yên ku pez û zêr stendin, parê şêr ji gundan jî girtin. Lê tê xuya kirin ku pir ji wan ne xwedî şiyana parastina wan gundên xemgîn û bêçare bûn. Wekî gundan bi xwe gotibin:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

“Madam me ji destê wan stand, lê ji me re xweş nebû, bila ji yê din re xweş be; kî dibe, bila bibe.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Wek mînak tê gotin: dema dewlet di dema nû de erdên wan li gorî sînorkirina xwedîtiya çandiniyê stand, hin ji wan gotin:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

“Bila ji cihûyan re be, lê ne ji cotkarên me re.”

== Xiyanet û qirkirin ==
Keçelê Elî bersiva vexwendinekê da. Birayê wî Îsa, dema ku ji jina erebekê gotineke bi remz bihîst, dijî çûyînê derket.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ebas Mihemed Ebas Yûsif, ji nesla Îsa birayê Keçelê Elî, ji gundê [[Farqîn]]ê, ji bavê xwe Mihemed veguherand:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Mêrekî ereb ji planê xiyanetê haydar bû. Wî jina xwe bi behaneya komkirina dar û hîzê şand ser rêya ku Mala Keçel tê re derbas bibû, da ku wan ji xerabiyê hişyar bike. Wî jê re got:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

“Bi vê remzê bi wan re biaxive; eger bi erebî fêm nekirin, bi kurdî ji wan re rave bike.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Gotina remzî ev bû:

&quot;Hewasê xwe bigirin, qassab li ber we ne; berxên qelew û qassabên dilxweş.&quot;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Îsa di konê Sehîd de rawesta û got:

“Em sê bira diçin; bila sê bira biçin û sê bira bimînin.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Lê Keçelê Elî israr kir ku hemû bi hev re biçin.

Wan bi germî pêşwazî lê kirin û ew birin cihê taybet. Dema ku rûniştin, hemû hatin tasfiyekirin. Kevirên Aliya şahid bûn ku ew ji paş ve hatin serjêkirin. Îsa bi wehşet hate kuştin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Paşê komên qetilkar ber bi xaniyên Mala Keçel ve çûn. Zarok, jin, heta jinên ducanî jî qetil kirin. Tenê kêmasî ji wan xelas bûn:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

* Zarokên ku hin malan veşartin.
* Zarokek heft salî ku mêrek ew li hespê siwar kir û jê re got: “Biçe dûr, raweste neke heta êvarê. Malbata te kuştin; te jî wek wan dikuĵin. Biçe dûr... dûr.” Ew zarok ket konê bedewiyan. Jineke ereb çîroka wî zanî, lê ev raz veşart. Wî cem wan ma heta ku li gundê '''Um ʿIẓam al-Ḥacim''', başûrê Til Koçerê, bicih bû.
* Jina Îsa, birayê Keçelê Elî, tevî zarokên xwe, ji eşîra Gergeriye bû. Ew xwişka [[Şelal Nayif Dendah]] ji gundê Şêbaniya Nayif bû. Ew di wê demê de li serdana malbata xwe bû û ji ber vê xelas bû.

Bûyer hate veşartin û her kes bi qetilê hate tirsandin. Serdarên herêmê xemgîn bûn û li ser vê qirkirinê dilşikestî bûn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Kesek bi navê [[Îbo Memû]] beşdarî nexwest û ji bo xilasbûna xwe revî ber bi [[Bagok]]ê ve.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Tê gotin [[Elîyê Bazo]], serokê eşîra [[Şêx Bizna]], Bavê Kehrê, Şêrê Aliya, axayê gundê [[Xuşêniyê]], di wê civînê de amade bû. Dema ku dît çi li Mala Keçel hat, sond xwar ku tu agahî ji planê wî tune bû. Wî roja jidayikbûna xwe nifir kir û got:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

“Xwezî ez nehatibama dinyayê û min ev nedîtibûya. Ez ne mêr im, ji ber ku min tiştek ji bo wan nekir. Xwezî ez bi wan re hatibûma kuştin û nejiyama.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Wî li ser xwe qedexe kir ku êdî li ser axa Aliya bimîne. Gundê xwe Xuşêniyê hişt û ji Aliya wenda bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ebdulḥemîd Mihemed ʿEbbas Yûsif Îsa ji nesla Îsa dibêje: sala 2002 li gundê [[Um Iẓamulhacim]], başûrê [[Tilkoçer]]ê, Şêx Ḥemîdî Deham di dema naskirina Feysel Remthan Keçelê Elî bi Mala Keçel re, xemgîniya xwe ji bo trajediya Mala Keçel anî ziman.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Piştî Keçelê Elî ==
* Malbatek tevahî ji Aliya wenda bû.
* Endamên wê ji hev qut bûn û li dûr ve belav bûn.
* Nexşeya Aliya kêm bû û guherî.
* Eşîr û malbatên hin wenda bûn, hinên din derketin.
* Li gundê [[Zexîrê]] / [[Dêmir Qapo]], sala 1937, dema fransiyan gund rast kirin, ew bûyer wek temamkirina şikestina Aliya hate dîtin.

== Gotinên rûspiyan li ser Keçelê Elî ==
Ji bo ronahîkirina kesayetiyekê ku ji bo gelek kesan wek xeyalî xuya dikir, li vir hin gotinên rûspiyan hatine hilbijartin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Remo Elo — Kehnî Kerka Abasa ===
Wî got:

Mêrekî bin nav û deng bû.

“Ew mêrek şerefî bû, li ser qada mezin ji Aliya xwedî hêz û bandor bû. Ew mêrê Mîrê Botan li Çil Axa û gundên wê bû. Cih û xirabeyek hê jî navê wî digire. Ew li ser Çemê Deĥlê, bakurê gundê Zexîrê / Dêmir Qapo, li hember Kîrkê Zixura ye; gund bi erdê re hate yek kirin.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Zanyar / Mihemed Eşref El-Huseynî — Xuşêniyê ===
“Ew li Aliya axayek bêhempa bû. Mêrek dilsoz ji Mîrê Botan re bû. Bandora wî li ser qada mezin ji Deşta Çil Axa dirêj bû. Ew bacê li ser kerwanên bazirganiyê yên ku di nav qada wî re derbas dibûn, ferz dikir.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Feysel Îsmaʿîl — Kirho ===
“Keçelê Elî ji mêranê Mîrê Botan bû. Ew ji aliyê Mîr ve li herêma Çil Axa ji bo bac û xercan erkdar bû. Li Aliya navdar bû. Ji tirsa ku ew serokatiya herêmê bigire, xapînokiyek li dijî wî hate çêkirin. Hin kes ji bo gund û milk, hinên din ji bo pez û zêr li hev hatin. Ew dewlemend bû, pezên wî pir bûn û zêrên wî hene bûn. Malbata wî hate tasfiyekirin. Kesek bi navê Îbo Meʿmû neçarî beşdarî nekir; malê wî talan kirin û firotin, wî jî revî Bagokê.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Birahîm Mihemed — Xuşêniyê ===
Wî bi hesret nefesek kûr kişand û got:

“Ew mêr bû. Her kes hesabê xwe ji wî dikir. Çil Axa û derdora wê di bin destê wî de bû. Bi xapînokî li wî xiyanet kirin. Di rê de birayê wî got: ‘Ez aram nîme, çêtir e em neçin.’ Yekî bersiv da: ‘Tu ji tiştekî bêwate ditirsî. Çend saetan e, em bi hev re vedigerin.’ Lê ew di konê Sehîd de dereng ma.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Dema ku wan li ser Mala Keçel dest bi qirkirinê kir, komek çû ser mala seyîd. Her çend Sehîd li ber wan rawesta, benên konê vekir û kon xist erdê da ku wan rawestîne, lê wan guh nedan.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Keska xwe li bêşiya wan verîşand.

Yanî wê lingê xwe yê kesk ji serê xwe avêt erdê. Li cem Kurdan di rewşên wisa de, dema sehîdek pêçê xwe davêje erdê, her tişt ji ber rêz û hurmeta Ehlê Beyt û cihê sehîd rawestîbû. Lê wan ew jî bi şêweyekî hovane kuştin, her çend Sehîd lava dikir û digot: ‘Hûn çi sûdê jê digirin?’&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Paşê Sehîd li yê herî qelew û tund ji wan nifir kir û got:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Lawo, bavê te geda bû, te nexwe; hûn bi xwe jî şah nebin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Bi Xwedê, qatil belengaz jiya; paşê kurê wî, neviyê wî, û heta niha jî neviyê wî belengaz ma.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Dema ku qatilê Keçelê Elî zêde serkeft, Xelf Axa gazî wî kir û ew jê xilas kir.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Lê Elî Saleh ji [[Tilşeîr]], [[Celûd Mihemed Xelîl Ehmi] ji [[Beyandûr]] û hinên din gotin:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

“Qatilê Keçelê Elî bi fermana jina Xelf Axa hate kuştin, ji ber ku ew Hesen Axa, kurê Xelf Axa û muxtarê gundê Girê Biya, kuştibû. Ew kuştin bi fermana birayê wî Yûsif Axa, kurê Xelf Axa û muxtarê Eznawirê, ji bo axatiyê bû. Her çend rûspiyan navber kirin, lê dayika wî lêborîn nekir.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Sebrî Evdullah — Xirbê Cihwa ===
Wî got:

Berdevkê Mîrê Botan bû.

“Ew ji ber mêrxasî û zîrekiya xwe di xizmeta Mîrê Botan de bû. Mîr ew hilbijart ku li herêma Çil Axa û gundên wê wekîlê wî be. Ew û Mîr bi hev re rojên dirêj derbas dikirin. Piştî ku Mîrê Botan hate şikandin, wan Mala Keçel tasfiyekirin.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Hacî Ehmed Îsa — Beyandûr ===
Wî ku xezîneyeke agahiyan bû, got:

“Keçelê Elî li gundê Çil Axa dimîniya. Li ser herêma Çil Axa bandor hebû û hevalbendê Mîrê Botan bû. Ew bacê derbasbûnê ji kerwanên bazirganiyê yên ku li ser rêya kevn a di navbera Nisêbînê û Mûsilê de derbas dibûn, distand.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Xelf Axa li Sinceqê, li gundê Eznawirê dimîniya û dixwest bandora xwe li ser Aliya dirêj bike. Paşê ku destê xwe li Sinceqê kir, li ber Keçelê Elî diqewimî û ew li dijî wî rawestîbû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Keçelê Elî yek ji kurên xwe li destê mêranên Xelf Axa winda kir. Paşê agahiyên Xelf Axa dişopandin heta ku bihîstin Yûsif, kurê Xelf Axa, li derdora gundê Gir Bikêlê ye. Şevê bi ser ketin, lê bi şaşî Silêman, kurê Elî Keçel — kurê muxtarê gundê Til Şeʿîr — hate kuştin, û kurê Xelf Axa xelas bû, ji ber ku herdu li kêleka hev razabûn.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Têbînî: Muxtarê Til Şeʿîr jî navê Elê Keçel / Elî Keçel hilgirtiye û ji eşîra Hacî Silêmana bû. Ev bûyer ji aliyê Elî Saleh Ehmed ji Til Şeʿîr û Celûd Mihemed Xelîl ji Beyandûr ve jî hate piştrastkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Şiyar Liyanî — Dêrûna Axê ===
“Bandora Keçelê Elî li ser gelek gundan li herêma Çil Axa dirêj bû: Til ʿElo, Silêman Sarî, Xirab Baçar, Gelaʿa. Ew hevalbendê Mîrê Botan bû. Di bûyerekê de malbata wî wenda bû. Dema ku talan û xêrhatin hate parvekirin, di nav wan de nakokî derket. Piştî wê bûyerê, herêma Aliya piçûk û bêhêz bû.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Gundê Gelaʿa di nexşeyekê de hatiye qeydkirin ku endazyarekî Alman sala 1914 dema diyarkirina rêya hesin çêkiribû. Navê wê li wir [[Kelha Rimêlê]] hatiye nivîsîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Ebas Yûsif Hema — Ĥilwa ===
“Xelf Axa li Sinceqê bû û Keçelê Elî li Çil Axa, herêma Aliya. Bandora wî li Aliya heta sînorên Şingalê dirêj bû û hêza xwe ji Mîrê Botan digirt. Dema ku Xelf Axa hin rûspiyên Aliya kişand aliyê xwe û xwest destê xwe li ser Çil Axa dirêj bike, Keçelê Elî wî vedigerand. Jiyana wî bi şêweyekî trajîk bi dawî hat, piştî dawîhatina Bedirxan Beg.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Celûd Mihemed Xelîl — Beyandûr ===
“Keçelê Elî ji baştirîn mêranê Aliya bû. Berdevkê Mîrê Botan bû. Ji kesên ku Bedirxan Beg pê bawer bû. Piştî Mîrê Botan, Mala Keçel hate tasfiyekirin. Tu kes wan nenegirt. Elîyê Bazo, serokê eşîra Şêx Bizna û muxtarê gundê Xuşêniyê, bi wê awayê ku Mala Keçel hate kuştin, gelek xemgîn bû. Ew di wê civînê de amade bû. Xwe şermezar kir û got ka çima min tiştek ji bo wan nekir. Wî li ser xwe qedexe kir ku li axa Aliya bimîne û wenda bû. Ji wan kesek nema. Hin ji wan di nav eşîran de veşartin.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Gotina ʿEbdulḥemîd bin Mihemed bin ʿEbbas bin Yûsif bin Îsa ==
Ev ʿEbdulḥemîd ji nesla Îsa ye, û Îsa birayê Keçelê Elî bû. Ew ji eşîra '''Mihelmiya''' ye, li '''Farqînê''', li Sinceqa Xelf Axayê Xerzî, başûrê rojavayê gundê '''Xizna''', ji dayik bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ew dibêje:

“Demeke pir dirêj derbas bûye, zêdetirî sed û pêncî sal. Lê birîn hê jî nexweş bûye. Wan bi qest rastî veşartin. Tenê kêmasî ji bûyerê xelas bûn û ji tirsa şopandinê dûr belav bûn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Em rastiya bûyerê nizanîn heta ku bavê min Mihemed çû herêmê û ji xelkê, bi taybetî ji seyîdan ku xemgîniya xwe nîşan dan, guhdarî kir.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Keçelê Elî nêzî bîst salan axatî kir. Gelek caran ew û birayên xwe Mîrê Botan li paytexta xwe Çil Axa pêşwazî dikirin, bi '''şal û şapikê Botanî''' xemilandî.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ew vexwendinek qebûl kir. Birayê wî Îsa dijî çûyînê derket. Lê Keçelê Elî israr kir û got:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

‘Eger wan xerabiyek ji me re dixwest, cil û şalên me yek in û em hev nas dikin; em şêrên Botanê ne.’&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Wan hemû tasfiyekirin. Îsa bi şêweyekî hovane hate kuştin. Talan, kuştin û dizî li Mala Keçel kirin, heta jinên ducanî jî spared nekirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Jina bapîra me, jina Îsa birayê Keçelê Elî, di wê demê de li serdana malbata xwe, Mala Dendah, li gundê '''Şêbaniya Nayif''' bû. Ew xwişka '''Şelal Nayif Dendah''' ji eşîra Gergeriye bû. Kurê wê '''Yûsif''' bi wê re bû. Ew ji gundên Sinceqa Xelf Axa bûn, başûrê rojavayê gundê '''Xizna''', ku girêdayî Mala Ğeyda bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ew li cem xalên xwe ma heta ku Yûsif mezin bû û zewicî. Dema ku Mala Ğeyda ji eşîra Mihelmiyan rastî zanîn, ji wan xwestin ku vegerin gundê '''Xizna''', piştî destûra xalên wan Mala Dendah.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Bavê min Mihemed çû Aliya û bi gelek kesan re, bi taybetî bi seyîdan re, hevdîtin kir. Paşê çû Iraqê û bi yek ji neviyên Elî re, ku li wir di wezîfeyekê de bû, hevdîtin kir.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Sala 2002, '''Feysel Remthan''', ciwanek nêzî çil salî ku li Siʿûdiyê dixebitî, xwest keçikekê bistîne. Malbata keçikê red kirin, ji ber ku wan got ew ne ji eşîrê ye, lê mesîhî ye. Ew vegeriya mala xwe û ji bavê xwe li ser neseba xwe pirsî. Bavê wî tiştek nizaniyabû. Lê ji pîr û kalan bihîstibû ku ew ji eşîra Mihelmiya ne û bav û kalên wan xwediyên milkên Çil Axa bûn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ew ciwan çû cem Hacî ʿEbdulkerîm El-Ğeyda. Hacî ʿEbdulkerîm bi bavê min re, paşê bi Şêx Ḥemîdî Deham re, peywendî kir. Li hev kirin ku biçin serdana wî ciwanî li gundê '''Um ʿIẓam al-Ḥacim''' ji bo naskirina wî. Em Mala Keçel bûn; Hacî ʿEbdulkerîm El-Ğeyda û birayên wî Şêxmus û Mustefa; Mala Ḥacim; Şêx Ḥemîdî — hemû bi hev re bûn. Wan hemû xemgîniya xwe li ser trajediya Mala Keçel anî ziman, bi taybetî Şêx Ḥemîdî ku li ser navê hemûyan axivî.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
----

== Gelhenasî ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:20%;&quot;
|+ 
|-
! scope=col | Sal
! scope=col | Gelhe
|-
|[[2009]]
|
|-
|[[2000]]
|
|-
|[[1990]]
|
|-
|[[1985]]
|
|}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Bajar û gundên Dêrika Hemko}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|36|59|10|N|41|49|10|E|type:city(8551)|display=title}}

[[Kategorî:Dêrika Hemko]]</text>
      <sha1>m9knqgpu79vvn42bpgxcqgs1fvn837h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103299</id>
      <parentid>2103298</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T21:23:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Peyva “Axa” */</comment>
      <origin>2103299</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24688" sha1="hbraf08qw5h9ij6gaghpsh8ye8rmxxm" xml:space="preserve">{{Paqij bike|tarîx=gulan 2026}}
{{Xebat}}
{{Agahîdank bajar
| nav                = Çilaxa
| navê_fermî         = {{ziman|ar|الجوادية}} ''al-Jawadiya''
| nexşeya_cihan      = Sûrî
| koordînat          = {{Koord|36|59|10|N|41|49|17|E|display=inline, title}}
| welat              = [[Rojavayê Kurdistanê]]
| dûgel              = [[Sûrî]]
| parêzgeh           = [[Hesîçe (parêzgeh)|Hesîçe]]
| navçe              = [[Dêrika Hemko]]
| nahiye             = Çilaxa
| gelhe              = 
| gelhe_sal          = 
| rûerd              = 
| bilindayî          = 415
| nexşeSer           = Jawadiyah nahiyah.svg
| nexşeSer_firehî    = 180px
| nexşeSer_sernav    = Nexşeya parêzgeha Hesîçê:&lt;br/&gt;{{legend2|#ece83a|border=1px solid #aaa|Nahiyeya Çilaxa}}{{pad}}{{legend2|#79c144|border=1px solid #aaa|Nahiyeyên din}}
| wêneSer            = 
| wêneSer_sernav     = 
| malper             = 
}}
'''Çilaxa''', anku '''Çilaẍa''' (bi inglîzî: ''Chilagha'', bi [[erebî]] navê wê kirine ''al-Jawadiya'')&lt;ref&gt;Q.Ş. ''Ta bi navê keviran guhertin!'', 11.01.2010 Mediakurd.com&lt;/ref&gt;, gundekî ser [[Dêrika Hemko]] ya [[Hesîçe]]yê ye.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;https://www.facebook.com/profile.php?id=100060418166738&lt;/ref&gt;

== Gundê Çil Axa ==
Çil Axa gundekî kevn e; cih û warê dêrîn e li ser çemekê ku tîna jiyanê vedimirîne. Ew bûye girêdanek di navbera [[Nisêbîn]] û [[Mûsil]]ê, her wiha di navbera [[Cizîr]] û [[Şingal]]ê de.

[[Ebû Senâ Şihabedîn Mahmûd Efendî Elalûsî]], muftiyê Bexdayê, dema ji Stembolê vedigere Bexdayê, di pirtûka xwe ''Neşwetü’l-müdâm fî’l-ʿawde ilâ Medîneti’s-selâm'' de, sala 1853an, dema ji Nisêbînê tê û piştî ku ji gundê [[Dugirê]] bi şevbûnê derdikeve, wisa dibêje:

“Em ber bi rastê ve çûn, li ser rêya Cizîra Hesenê kurê Umer, ji ber ku ew rê hêsantir û nêzîktir bû ji rêya Mûsil ber bi Mûsilê ve. Tê gotin ev rêya ku me girt, rêya kevn a ber bi Bexdayê ve bû, lê ji ber pirbûna ereban û fesadê, rêwîyên wê kêm bûbûn. Em her tim di rê de bûn, û di saeta heftan de hatin ''Çilẍa'', li wir em daketin. Navê wê bi ‘cîmê ecemî’ û ‘lâmê şedîd’ tê gotin. Ew gund nêzî nod malan tê de hene û piraniya xelkê wê misilman in, elḥemdulillah. Avê çemê wê hene, hewayê wê jî xweş e.”&lt;ref&gt;[[Ebû Senâ Şihabedîn Mahmûd Efendî Elalûsî]] (1853). ''Neşwetü’l-müdâm fî’l-ʿawde ilâ Medîneti’s-selâm'', r. 92&lt;/ref&gt;

== Devera Aliya û Keçelê Êlê ==

=== Herêma Aliyan ===

Ev herêm di navbera [[çemê Girê Dêra]], [[çemê Cerihê]], [[çiyayê Şingalê]] û [[çiyayê Bagokê]] de ye.

Devera Aliya deştên xwe yên berhemdar û pêl-pêl hene. Ew bi nermî ber bi başûr ve diçin û wek ku xwe li hembêza deştên Şingalê dikin. Ew herêm bi av, çem, kaniyan, çîmen û çêrgehên xwe têr e. Eşîr hene ku zivistanê di deştan de dimînin, û havînê ber bi çiyan ve diçin. Ew bi pez û dewarên xwe re di navbera deşt û çiyayan de her tim di hereketê de ne. Di nav gelî û çiyayan de diçînin, diçêrînin û jiyana xwe dimeşînin; jiyaneke domdar ku ne astengiyek wê rawestîne û ne jî tiştekî biçûk aramiya wê xera bike.

[[Deşta Aliya]] cihê mêran bû; mêran ku di nav sînga wê de geriyan û dengê rojên xwe li wir hiştin. Ew deng heta niha jî di guhên me de vedeng dide.

Lê deştên Aliya wek berfa çiyayê çilî ne: hêdî-hêdî dihelin, hêz û giraniya xwe winda dikin. Aliya jî dihele; rûbera wê kêm bûye, qada wê têkçûye û ew wek dayikek birîndar şev da razayî, sibehê li ser qelekî xwînîn û kûr hişyar bû; qelekek ku sînga wê çirî, wê ji guhdariya dengê zarokên xwe bêpar kir.

Aliya ji bakur heta başûr li ser peyva [[Serxetê]] û [[Binxetê]] hate perçekirin.

=== Keçelê Êlê (Keçelê Elî) ===
Keçelê Êlê qurbaniyê helwesta xwe bi [[Bedirxan Beg]] re bû. Bi îşareta dewletê, li dijî wî xiyanet û xapînokî hate amadekirin.

* Cih: Devera Aliya
* Dem: Nîvê yekem ê sedsala nozdehan
* Di demê de: Serdema mîratiya Bedirxan Begê Mîrê Botan, salên 1819–1848
* Di heman serdemê de: Xelf Axa yê Xerzî-Zoqî li Sinceqê, salên 1802–1850

Ew kesek bû ku bi mêran wek [[Çolo]], [[Emûka]], [[Elî Keçel]], [[Elîkê Hesen]], [[Usivê Aslo]], [[Umer Axayê Dîwanî]], [[Neo Gergî]], [[Enzî Silo]], [[Eliyê Bazo]], [[Eco]] û hwd hemdem bû.

Demeke dirêj derbas bû heta ku min dest bi vekirina toza demê kir û li şopa kesayetiyekê ketim ku berê min ew wek kesayetekî xeyalî dihesiband. Dema ku min ji devê kal û pîran dibihîst:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Çi Elî Keçel, çi Keçel Elî ===
Ji ber nebûna nivîskar an belgeyekî destgihayî, li ber mirov tenê kaniyên pîr û kalên bawerîdar mabûn. Ew jî, bi xwe, piştî belge û nivîsan, dikarin ji çavkaniyên lêkolîna dîrokî bên hesabkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Li ser [[Keçel]], eşîra wî, cihê wî û jiyana wî, hemû şahid li ser vê rastiyê li hev kirin: kesek hebû ku li Çil Axa rûniştibû, li Aliya jiyabû, û dawiyeke trajîk hebû. Lê li ser eşîra wî, rûspî li hev nekirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hin kesan ew girê da [[Bûtika]], [[Qulig û Şimxalka]], [[Bêdiya]] û [[Hesina]]; Mala Keçel, [[Ebdulḥemîd Bavê Ciwan]], neviyê Îsa, birayê Keçelê Elî, got:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; “Eşîra me [[mihelmiya]] ye. Xalên me malbata [[Dendah]] in li gundê [[Şêbaniya Nayif]]. Ew ji eşîra [[Gergeriye]] (Gergerya) ne.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Hebûna eşîra Gergeriye li herêmê ==
[[Pierre Rondot]] di pirtûka xwe &quot;Eşîrên Kurd li Sûriyê&quot; dibêje{{Çavk}}:
“Eşîra Gergeriye di sedsala hejdehan de di navbera Cizîra Botan û Şingalê de bi cih bûbû. Ew di konan de dijiyan û bi eşîra [[çîtan]] re têkiliyên xizmetî û zewacî hebûn.” Çîtan li vir bi wateya [[aşîta]] tê fêmkirin.
Ji van têkiliyên xizmetî û zewacî hin mînak hene:
=== Bi eşîra Kasika re ===
Mamoste Memo Yûsif ji gundê [[Sîha]] dibêje:
* Rebîa Ehmed Yûsif bi Sedûn Axa Gergirî re zewicî bû û ew dayika Muhsin Sedûn bû.
* Letîfe Ehmed Yûsif bi Celûd Axa Gergiriya re zewicî bû.
=== Bi eşîra Hacî Silêmana re ===
Elî Saleh ji gundê [[Tilşeʿîr]] dibêje:
* Xedîce, keça Hacî Hemze Axa bin Hesen Umer, bi Huseyn Gergirî re zewicî bû.
=== Bi eşîra Cewdika re ===
Selah Cacan ji gundê [[Tilcîhan]] dibêje:
* Emşe Melek ji gundê [[Gutba]] bi Silêman Ehmed Sedûn Axa re zewicî bû û bû dayika Celûd Axa.
=== Bi eşîra Abasa re ===
[[Remo Elo]] ji gundê [[Kehnî Kerka Abasa]] dibêje:
* Xanê, keça [[Çolo Axa]], bi Nûh Gergirî / Neo Gergirî re zewicî bû. Neo li [[destê Şemeriyan]] hate kuştin. Xanê, ku ducanî bû, vegeriya mala bavê xwe. Kurê wê Sedûn li mala bapîrê xwe Çolo ji dayik bû. Ew li wir mezin bû heta şanzdeh salî, paşê bi daxwaza eşîrê vegeriya cem malbata bavê xwe û tola bavê xwe hilgirt.

Li başûrê gundê [[Beyandûr]] gelekek piçûk heye ku rêya gundê [[Girê Siwêr]] ji ser wê derbas dibe. Navê wê gelekê [[Girkê Gergerya]] ye. Ev nav nîşan dide ku eşîra Gergeriye rojekê li wir cih girtibû. Dema meriv ji wê derbas dibe, wek dengê evîna Neʿo Gergirî û Mencolî ji nav wê gelekê vedigere.

== Keçelê Êlê û Mîrê Botan ==
Bedirxan Beg, Mîrê Botan, ji eywana meclîsa xwe li [[Birca Belek]], ku li ser [[Ava Mezin]] / [[Çemê Botan]] (Dîcle) xwe dide, mêrek dît ku li ser dest û çokan diçû ber bi pira darîn ve, ku bi şeql û benan hatiye girêdan û herdu aliyên çemê girê dida hev. Ew mêr ber bi paytexta Botanê [[Baqirdê]] / [[Cizîra Botan]] ve diçû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Mîr got: “Wî bînin cem min.”
Mêr hat ber destê Mîr. Mîr pirsî:
“Tu ji kîjan eşîrê yî?”
Wî got: “Ez ji eşîra Mihelmiya me.”
Tê gotin Mîr kenî. Keçelê Elî ev ken wek biçûkxistin fêm kir. Ew bi dizî ji meclîsê derket, li hespê siwar bû û dest bi çûn û vegerê li ser pirê kir; carî tê, carî diçe, bi dengê bilind, da ku bala Mîrê Botan bikişîne.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
Mîr hay jê bû û got:
“Ev kî ye?”
Ew wî nas dikir, ji ber ku cihê wî di meclîsê de vala bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
Gotin: “Keçelê Elî ye, Mîrê min.”
Mîr bi lez gazî wî kir, ji tirsa ku benên pirê bi wî re bibirin. Paşê jê re got:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
Çima te ev kir?
Keçelê Elî bersiv da:
Ez dizanim, di nav êlê de hem rovî hene hem şêr hene.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
Li ser vê bûyerê du gotin hene:
* Hin dibêjin ev bûyer berî tayînkirina wî li Çil Axa bû; wî ji ber xizmeta xwe li qesra Botanê navdar bû û paşê Mîr wî li Çil Axa tayîn kir.
* Hinên din dibêjin ew berî vê jî li Çil Axa bû, di xizmeta Mîrê Botan de bû, û Mîr ji zîrekiya wî kêfxweş bû û ew li wir piştrast kir.

== Kesayetiya Keçelê Êlê ==
Birayên wî ev bûn: Îsa, Delê / Delî, Faris, Beko û Temo.

Eşîra wî, li gor gotina neviyên wî: Mihelmiya bû. Cihê wî yê navendî Çil Axa bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Keçelê Elî, an Elî Keçel, li cem Mîrê Botan dixebitî. Ji ber zîrekiya xwe, helwestên xwe û mêrxasiyê, Bedirxan Beg bala xwe da wî. Ew hêviyên Mîr vala nekirin. Dema ku Mîr ew ji bo rêvebirina herêma xwe erkdar kir, ew bû xwedî nav û rûmet. Hêza xwe li ser qada mezin ji '''Deşta Çil Axa''' dirêj kir. Gundê Çil Axa kir navenda xwe. Qedera xwe bi qedera Mîrê Botan ve girê da û bi dilsozî li kêleka wî ma.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Di şerê dewletê li dijî Botanê de, Keçelê Elî li kêleka Bedirxan Beg sekinî. Bi hebûna wî, herêm aram bû, ewlehî û nîzam belav bû, û tevgera [[kerwanên bazirganiyê]] geş bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ew ji bo mîratiyê [[paç]], [[bac]], [[qamçûr]] û [[bacên derbasbûnê]] ji bazirgan û kerwanên ku li ser rêya Mûsil — Nisêbînê derbas dibûn, distand. Bedirxan Beg jê re soz dabû ku qada desthilatdariya wî berfireh bike.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Keçelê Elî bû asteng li ber Xelf Axa ku dixwest destê xwe li ser herêma Çil Axa dirêj bike. Keçelê Elî ji ber vê helwestê yek ji kurên xwe jî winda kir.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Axdariya wî nêzî bîst salan dom kir. Lê piştî dawîhatina Mîratiya Botanê, piştgirê wî yê herî xurt ji destê wî derket. Ji tirsa ku nav û rûmeta wî mezin bibe, bi plangeriya dewletê li wî xiyanet hat kirin. Hin kes li hev hatin: hin ji bo gund û milk, hin ji bo pez û zêr.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Paşê, yên ku pez û zêr stendin, parê şêr ji gundan jî girtin. Lê tê xuya kirin ku pir ji wan ne xwedî şiyana parastina wan gundên xemgîn û bêçare bûn. Wekî gundan bi xwe gotibin:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

“Madam me ji destê wan stand, lê ji me re xweş nebû, bila ji yê din re xweş be; kî dibe, bila bibe.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Wek mînak tê gotin: dema dewlet di dema nû de erdên wan li gorî sînorkirina xwedîtiya çandiniyê stand, hin ji wan gotin:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

“Bila ji cihûyan re be, lê ne ji cotkarên me re.”

== Xiyanet û qirkirin ==
Keçelê Elî bersiva vexwendinekê da. Birayê wî Îsa, dema ku ji jina erebekê gotineke bi remz bihîst, dijî çûyînê derket.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ebas Mihemed Ebas Yûsif, ji nesla Îsa birayê Keçelê Elî, ji gundê [[Farqîn]]ê, ji bavê xwe Mihemed veguherand:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Mêrekî ereb ji planê xiyanetê haydar bû. Wî jina xwe bi behaneya komkirina dar û hîzê şand ser rêya ku Mala Keçel tê re derbas bibû, da ku wan ji xerabiyê hişyar bike. Wî jê re got:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

“Bi vê remzê bi wan re biaxive; eger bi erebî fêm nekirin, bi kurdî ji wan re rave bike.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Gotina remzî ev bû:

&quot;Hewasê xwe bigirin, qassab li ber we ne; berxên qelew û qassabên dilxweş.&quot;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Îsa di konê Sehîd de rawesta û got:

“Em sê bira diçin; bila sê bira biçin û sê bira bimînin.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Lê Keçelê Elî israr kir ku hemû bi hev re biçin.

Wan bi germî pêşwazî lê kirin û ew birin cihê taybet. Dema ku rûniştin, hemû hatin tasfiyekirin. Kevirên Aliya şahid bûn ku ew ji paş ve hatin serjêkirin. Îsa bi wehşet hate kuştin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Paşê komên qetilkar ber bi xaniyên Mala Keçel ve çûn. Zarok, jin, heta jinên ducanî jî qetil kirin. Tenê kêmasî ji wan xelas bûn:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

* Zarokên ku hin malan veşartin.
* Zarokek heft salî ku mêrek ew li hespê siwar kir û jê re got: “Biçe dûr, raweste neke heta êvarê. Malbata te kuştin; te jî wek wan dikuĵin. Biçe dûr... dûr.” Ew zarok ket konê bedewiyan. Jineke ereb çîroka wî zanî, lê ev raz veşart. Wî cem wan ma heta ku li gundê '''Um ʿIẓam al-Ḥacim''', başûrê Til Koçerê, bicih bû.
* Jina Îsa, birayê Keçelê Elî, tevî zarokên xwe, ji eşîra Gergeriye bû. Ew xwişka [[Şelal Nayif Dendah]] ji gundê Şêbaniya Nayif bû. Ew di wê demê de li serdana malbata xwe bû û ji ber vê xelas bû.

Bûyer hate veşartin û her kes bi qetilê hate tirsandin. Serdarên herêmê xemgîn bûn û li ser vê qirkirinê dilşikestî bûn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Kesek bi navê [[Îbo Memû]] beşdarî nexwest û ji bo xilasbûna xwe revî ber bi [[Bagok]]ê ve.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Tê gotin [[Elîyê Bazo]], serokê eşîra [[Şêx Bizna]], Bavê Kehrê, Şêrê Aliya, axayê gundê [[Xuşêniyê]], di wê civînê de amade bû. Dema ku dît çi li Mala Keçel hat, sond xwar ku tu agahî ji planê wî tune bû. Wî roja jidayikbûna xwe nifir kir û got:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

“Xwezî ez nehatibama dinyayê û min ev nedîtibûya. Ez ne mêr im, ji ber ku min tiştek ji bo wan nekir. Xwezî ez bi wan re hatibûma kuştin û nejiyama.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Wî li ser xwe qedexe kir ku êdî li ser axa Aliya bimîne. Gundê xwe Xuşêniyê hişt û ji Aliya wenda bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ebdulḥemîd Mihemed ʿEbbas Yûsif Îsa ji nesla Îsa dibêje: sala 2002 li gundê [[Um Iẓamulhacim]], başûrê [[Tilkoçer]]ê, Şêx Ḥemîdî Deham di dema naskirina Feysel Remthan Keçelê Elî bi Mala Keçel re, xemgîniya xwe ji bo trajediya Mala Keçel anî ziman.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Piştî Keçelê Elî ==
* Malbatek tevahî ji Aliya wenda bû.
* Endamên wê ji hev qut bûn û li dûr ve belav bûn.
* Nexşeya Aliya kêm bû û guherî.
* Eşîr û malbatên hin wenda bûn, hinên din derketin.
* Li gundê [[Zexîrê]] / [[Dêmir Qapo]], sala 1937, dema fransiyan gund rast kirin, ew bûyer wek temamkirina şikestina Aliya hate dîtin.

== Gotinên rûspiyan li ser Keçelê Elî ==
Ji bo ronahîkirina kesayetiyekê ku ji bo gelek kesan wek xeyalî xuya dikir, li vir hin gotinên rûspiyan hatine hilbijartin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Remo Elo — Kehnî Kerka Abasa ===
Wî got:

Mêrekî bin nav û deng bû.

“Ew mêrek şerefî bû, li ser qada mezin ji Aliya xwedî hêz û bandor bû. Ew mêrê Mîrê Botan li Çil Axa û gundên wê bû. Cih û xirabeyek hê jî navê wî digire. Ew li ser Çemê Deĥlê, bakurê gundê Zexîrê / Dêmir Qapo, li hember Kîrkê Zixura ye; gund bi erdê re hate yek kirin.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Zanyar / Mihemed Eşref El-Huseynî — Xuşêniyê ===
“Ew li Aliya axayek bêhempa bû. Mêrek dilsoz ji Mîrê Botan re bû. Bandora wî li ser qada mezin ji Deşta Çil Axa dirêj bû. Ew bacê li ser kerwanên bazirganiyê yên ku di nav qada wî re derbas dibûn, ferz dikir.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Feysel Îsmaʿîl — Kirho ===
“Keçelê Elî ji mêranê Mîrê Botan bû. Ew ji aliyê Mîr ve li herêma Çil Axa ji bo bac û xercan erkdar bû. Li Aliya navdar bû. Ji tirsa ku ew serokatiya herêmê bigire, xapînokiyek li dijî wî hate çêkirin. Hin kes ji bo gund û milk, hinên din ji bo pez û zêr li hev hatin. Ew dewlemend bû, pezên wî pir bûn û zêrên wî hene bûn. Malbata wî hate tasfiyekirin. Kesek bi navê Îbo Meʿmû neçarî beşdarî nekir; malê wî talan kirin û firotin, wî jî revî Bagokê.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Birahîm Mihemed — Xuşêniyê ===
Wî bi hesret nefesek kûr kişand û got:

“Ew mêr bû. Her kes hesabê xwe ji wî dikir. Çil Axa û derdora wê di bin destê wî de bû. Bi xapînokî li wî xiyanet kirin. Di rê de birayê wî got: ‘Ez aram nîme, çêtir e em neçin.’ Yekî bersiv da: ‘Tu ji tiştekî bêwate ditirsî. Çend saetan e, em bi hev re vedigerin.’ Lê ew di konê Sehîd de dereng ma.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Dema ku wan li ser Mala Keçel dest bi qirkirinê kir, komek çû ser mala seyîd. Her çend Sehîd li ber wan rawesta, benên konê vekir û kon xist erdê da ku wan rawestîne, lê wan guh nedan.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Keska xwe li bêşiya wan verîşand.

Yanî wê lingê xwe yê kesk ji serê xwe avêt erdê. Li cem Kurdan di rewşên wisa de, dema sehîdek pêçê xwe davêje erdê, her tişt ji ber rêz û hurmeta Ehlê Beyt û cihê sehîd rawestîbû. Lê wan ew jî bi şêweyekî hovane kuştin, her çend Sehîd lava dikir û digot: ‘Hûn çi sûdê jê digirin?’&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Paşê Sehîd li yê herî qelew û tund ji wan nifir kir û got:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Lawo, bavê te geda bû, te nexwe; hûn bi xwe jî şah nebin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Bi Xwedê, qatil belengaz jiya; paşê kurê wî, neviyê wî, û heta niha jî neviyê wî belengaz ma.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Dema ku qatilê Keçelê Elî zêde serkeft, Xelf Axa gazî wî kir û ew jê xilas kir.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Lê Elî Saleh ji [[Tilşeîr]], [[Celûd Mihemed Xelîl Ehmi] ji [[Beyandûr]] û hinên din gotin:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

“Qatilê Keçelê Elî bi fermana jina Xelf Axa hate kuştin, ji ber ku ew Hesen Axa, kurê Xelf Axa û muxtarê gundê Girê Biya, kuştibû. Ew kuştin bi fermana birayê wî Yûsif Axa, kurê Xelf Axa û muxtarê Eznawirê, ji bo axatiyê bû. Her çend rûspiyan navber kirin, lê dayika wî lêborîn nekir.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Sebrî Evdullah — Xirbê Cihwa ===
Wî got:

Berdevkê Mîrê Botan bû.

“Ew ji ber mêrxasî û zîrekiya xwe di xizmeta Mîrê Botan de bû. Mîr ew hilbijart ku li herêma Çil Axa û gundên wê wekîlê wî be. Ew û Mîr bi hev re rojên dirêj derbas dikirin. Piştî ku Mîrê Botan hate şikandin, wan Mala Keçel tasfiyekirin.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Hacî Ehmed Îsa — Beyandûr ===
Wî ku xezîneyeke agahiyan bû, got:

“Keçelê Elî li gundê Çil Axa dimîniya. Li ser herêma Çil Axa bandor hebû û hevalbendê Mîrê Botan bû. Ew bacê derbasbûnê ji kerwanên bazirganiyê yên ku li ser rêya kevn a di navbera Nisêbînê û Mûsilê de derbas dibûn, distand.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Xelf Axa li Sinceqê, li gundê Eznawirê dimîniya û dixwest bandora xwe li ser Aliya dirêj bike. Paşê ku destê xwe li Sinceqê kir, li ber Keçelê Elî diqewimî û ew li dijî wî rawestîbû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Keçelê Elî yek ji kurên xwe li destê mêranên Xelf Axa winda kir. Paşê agahiyên Xelf Axa dişopandin heta ku bihîstin Yûsif, kurê Xelf Axa, li derdora gundê Gir Bikêlê ye. Şevê bi ser ketin, lê bi şaşî Silêman, kurê Elî Keçel — kurê muxtarê gundê Til Şeʿîr — hate kuştin, û kurê Xelf Axa xelas bû, ji ber ku herdu li kêleka hev razabûn.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Têbînî: Muxtarê Til Şeʿîr jî navê Elê Keçel / Elî Keçel hilgirtiye û ji eşîra Hacî Silêmana bû. Ev bûyer ji aliyê Elî Saleh Ehmed ji Til Şeʿîr û Celûd Mihemed Xelîl ji Beyandûr ve jî hate piştrastkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Şiyar Liyanî — Dêrûna Axê ===
“Bandora Keçelê Elî li ser gelek gundan li herêma Çil Axa dirêj bû: Til ʿElo, Silêman Sarî, Xirab Baçar, Gelaʿa. Ew hevalbendê Mîrê Botan bû. Di bûyerekê de malbata wî wenda bû. Dema ku talan û xêrhatin hate parvekirin, di nav wan de nakokî derket. Piştî wê bûyerê, herêma Aliya piçûk û bêhêz bû.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Gundê Gelaʿa di nexşeyekê de hatiye qeydkirin ku endazyarekî Alman sala 1914 dema diyarkirina rêya hesin çêkiribû. Navê wê li wir [[Kelha Rimêlê]] hatiye nivîsîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Ebas Yûsif Hema — Ĥilwa ===
“Xelf Axa li Sinceqê bû û Keçelê Elî li Çil Axa, herêma Aliya. Bandora wî li Aliya heta sînorên Şingalê dirêj bû û hêza xwe ji Mîrê Botan digirt. Dema ku Xelf Axa hin rûspiyên Aliya kişand aliyê xwe û xwest destê xwe li ser Çil Axa dirêj bike, Keçelê Elî wî vedigerand. Jiyana wî bi şêweyekî trajîk bi dawî hat, piştî dawîhatina Bedirxan Beg.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Celûd Mihemed Xelîl — Beyandûr ===
“Keçelê Elî ji baştirîn mêranê Aliya bû. Berdevkê Mîrê Botan bû. Ji kesên ku Bedirxan Beg pê bawer bû. Piştî Mîrê Botan, Mala Keçel hate tasfiyekirin. Tu kes wan nenegirt. Elîyê Bazo, serokê eşîra Şêx Bizna û muxtarê gundê Xuşêniyê, bi wê awayê ku Mala Keçel hate kuştin, gelek xemgîn bû. Ew di wê civînê de amade bû. Xwe şermezar kir û got ka çima min tiştek ji bo wan nekir. Wî li ser xwe qedexe kir ku li axa Aliya bimîne û wenda bû. Ji wan kesek nema. Hin ji wan di nav eşîran de veşartin.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Gotina ʿEbdulḥemîd bin Mihemed bin ʿEbbas bin Yûsif bin Îsa ==
Ev ʿEbdulḥemîd ji nesla Îsa ye, û Îsa birayê Keçelê Elî bû. Ew ji eşîra '''Mihelmiya''' ye, li '''Farqînê''', li Sinceqa Xelf Axayê Xerzî, başûrê rojavayê gundê '''Xizna''', ji dayik bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ew dibêje:

“Demeke pir dirêj derbas bûye, zêdetirî sed û pêncî sal. Lê birîn hê jî nexweş bûye. Wan bi qest rastî veşartin. Tenê kêmasî ji bûyerê xelas bûn û ji tirsa şopandinê dûr belav bûn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Em rastiya bûyerê nizanîn heta ku bavê min Mihemed çû herêmê û ji xelkê, bi taybetî ji seyîdan ku xemgîniya xwe nîşan dan, guhdarî kir.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Keçelê Elî nêzî bîst salan axatî kir. Gelek caran ew û birayên xwe Mîrê Botan li paytexta xwe Çil Axa pêşwazî dikirin, bi '''şal û şapikê Botanî''' xemilandî.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ew vexwendinek qebûl kir. Birayê wî Îsa dijî çûyînê derket. Lê Keçelê Elî israr kir û got:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

‘Eger wan xerabiyek ji me re dixwest, cil û şalên me yek in û em hev nas dikin; em şêrên Botanê ne.’&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Wan hemû tasfiyekirin. Îsa bi şêweyekî hovane hate kuştin. Talan, kuştin û dizî li Mala Keçel kirin, heta jinên ducanî jî spared nekirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Jina bapîra me, jina Îsa birayê Keçelê Elî, di wê demê de li serdana malbata xwe, Mala Dendah, li gundê '''Şêbaniya Nayif''' bû. Ew xwişka '''Şelal Nayif Dendah''' ji eşîra Gergeriye bû. Kurê wê '''Yûsif''' bi wê re bû. Ew ji gundên Sinceqa Xelf Axa bûn, başûrê rojavayê gundê '''Xizna''', ku girêdayî Mala Ğeyda bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ew li cem xalên xwe ma heta ku Yûsif mezin bû û zewicî. Dema ku Mala Ğeyda ji eşîra Mihelmiyan rastî zanîn, ji wan xwestin ku vegerin gundê '''Xizna''', piştî destûra xalên wan Mala Dendah.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Bavê min Mihemed çû Aliya û bi gelek kesan re, bi taybetî bi seyîdan re, hevdîtin kir. Paşê çû Iraqê û bi yek ji neviyên Elî re, ku li wir di wezîfeyekê de bû, hevdîtin kir.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Sala 2002, '''Feysel Remthan''', ciwanek nêzî çil salî ku li Siʿûdiyê dixebitî, xwest keçikekê bistîne. Malbata keçikê red kirin, ji ber ku wan got ew ne ji eşîrê ye, lê mesîhî ye. Ew vegeriya mala xwe û ji bavê xwe li ser neseba xwe pirsî. Bavê wî tiştek nizaniyabû. Lê ji pîr û kalan bihîstibû ku ew ji eşîra Mihelmiya ne û bav û kalên wan xwediyên milkên Çil Axa bûn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ew ciwan çû cem Hacî ʿEbdulkerîm El-Ğeyda. Hacî ʿEbdulkerîm bi bavê min re, paşê bi Şêx Ḥemîdî Deham re, peywendî kir. Li hev kirin ku biçin serdana wî ciwanî li gundê '''Um ʿIẓam al-Ḥacim''' ji bo naskirina wî. Em Mala Keçel bûn; Hacî ʿEbdulkerîm El-Ğeyda û birayên wî Şêxmus û Mustefa; Mala Ḥacim; Şêx Ḥemîdî — hemû bi hev re bûn. Wan hemû xemgîniya xwe li ser trajediya Mala Keçel anî ziman, bi taybetî Şêx Ḥemîdî ku li ser navê hemûyan axivî.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
----

== Gelhenasî ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:20%;&quot;
|+ 
|-
! scope=col | Sal
! scope=col | Gelhe
|-
|[[2009]]
|
|-
|[[2000]]
|
|-
|[[1990]]
|
|-
|[[1985]]
|
|}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Bajar û gundên Dêrika Hemko}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|36|59|10|N|41|49|10|E|type:city(8551)|display=title}}

[[Kategorî:Dêrika Hemko]]</text>
      <sha1>hbraf08qw5h9ij6gaghpsh8ye8rmxxm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103304</id>
      <parentid>2103299</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T22:06:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Herêma Aliyan */</comment>
      <origin>2103304</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24687" sha1="gfo5nqfkokak60rhkid1w3k1my1cq2u" xml:space="preserve">{{Paqij bike|tarîx=gulan 2026}}
{{Xebat}}
{{Agahîdank bajar
| nav                = Çilaxa
| navê_fermî         = {{ziman|ar|الجوادية}} ''al-Jawadiya''
| nexşeya_cihan      = Sûrî
| koordînat          = {{Koord|36|59|10|N|41|49|17|E|display=inline, title}}
| welat              = [[Rojavayê Kurdistanê]]
| dûgel              = [[Sûrî]]
| parêzgeh           = [[Hesîçe (parêzgeh)|Hesîçe]]
| navçe              = [[Dêrika Hemko]]
| nahiye             = Çilaxa
| gelhe              = 
| gelhe_sal          = 
| rûerd              = 
| bilindayî          = 415
| nexşeSer           = Jawadiyah nahiyah.svg
| nexşeSer_firehî    = 180px
| nexşeSer_sernav    = Nexşeya parêzgeha Hesîçê:&lt;br/&gt;{{legend2|#ece83a|border=1px solid #aaa|Nahiyeya Çilaxa}}{{pad}}{{legend2|#79c144|border=1px solid #aaa|Nahiyeyên din}}
| wêneSer            = 
| wêneSer_sernav     = 
| malper             = 
}}
'''Çilaxa''', anku '''Çilaẍa''' (bi inglîzî: ''Chilagha'', bi [[erebî]] navê wê kirine ''al-Jawadiya'')&lt;ref&gt;Q.Ş. ''Ta bi navê keviran guhertin!'', 11.01.2010 Mediakurd.com&lt;/ref&gt;, gundekî ser [[Dêrika Hemko]] ya [[Hesîçe]]yê ye.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;https://www.facebook.com/profile.php?id=100060418166738&lt;/ref&gt;

== Gundê Çil Axa ==
Çil Axa gundekî kevn e; cih û warê dêrîn e li ser çemekê ku tîna jiyanê vedimirîne. Ew bûye girêdanek di navbera [[Nisêbîn]] û [[Mûsil]]ê, her wiha di navbera [[Cizîr]] û [[Şingal]]ê de.

[[Ebû Senâ Şihabedîn Mahmûd Efendî Elalûsî]], muftiyê Bexdayê, dema ji Stembolê vedigere Bexdayê, di pirtûka xwe ''Neşwetü’l-müdâm fî’l-ʿawde ilâ Medîneti’s-selâm'' de, sala 1853an, dema ji Nisêbînê tê û piştî ku ji gundê [[Dugirê]] bi şevbûnê derdikeve, wisa dibêje:

“Em ber bi rastê ve çûn, li ser rêya Cizîra Hesenê kurê Umer, ji ber ku ew rê hêsantir û nêzîktir bû ji rêya Mûsil ber bi Mûsilê ve. Tê gotin ev rêya ku me girt, rêya kevn a ber bi Bexdayê ve bû, lê ji ber pirbûna ereban û fesadê, rêwîyên wê kêm bûbûn. Em her tim di rê de bûn, û di saeta heftan de hatin ''Çilẍa'', li wir em daketin. Navê wê bi ‘cîmê ecemî’ û ‘lâmê şedîd’ tê gotin. Ew gund nêzî nod malan tê de hene û piraniya xelkê wê misilman in, elḥemdulillah. Avê çemê wê hene, hewayê wê jî xweş e.”&lt;ref&gt;[[Ebû Senâ Şihabedîn Mahmûd Efendî Elalûsî]] (1853). ''Neşwetü’l-müdâm fî’l-ʿawde ilâ Medîneti’s-selâm'', r. 92&lt;/ref&gt;

== Devera Aliya û Keçelê Êlê ==

=== Devera Aliyan ===

Ev herêm di navbera [[çemê Girê Dêra]], [[çemê Cerihê]], [[çiyayê Şingalê]] û [[çiyayê Bagokê]] de ye.

Devera Aliya deştên xwe yên berhemdar û pêl-pêl hene. Ew bi nermî ber bi başûr ve diçin û wek ku xwe li hembêza deştên Şingalê dikin. Ew herêm bi av, çem, kaniyan, çîmen û çêrgehên xwe têr e. Eşîr hene ku zivistanê di deştan de dimînin, û havînê ber bi çiyan ve diçin. Ew bi pez û dewarên xwe re di navbera deşt û çiyayan de her tim di hereketê de ne. Di nav gelî û çiyayan de diçînin, diçêrînin û jiyana xwe dimeşînin; jiyaneke domdar ku ne astengiyek wê rawestîne û ne jî tiştekî biçûk aramiya wê xera bike.

[[Deşta Aliya]] cihê mêran bû; mêran ku di nav sînga wê de geriyan û dengê rojên xwe li wir hiştin. Ew deng heta niha jî di guhên me de vedeng dide.

Lê deştên Aliya wek berfa çiyayê çilî ne: hêdî-hêdî dihelin, hêz û giraniya xwe winda dikin. Aliya jî dihele; rûbera wê kêm bûye, qada wê têkçûye û ew wek dayikek birîndar şev da razayî, sibehê li ser qelekî xwînîn û kûr hişyar bû; qelekek ku sînga wê çirî, wê ji guhdariya dengê zarokên xwe bêpar kir.

Aliya ji bakur heta başûr li ser peyva [[Serxetê]] û [[Binxetê]] hate perçekirin.

=== Keçelê Êlê (Keçelê Elî) ===
Keçelê Êlê qurbaniyê helwesta xwe bi [[Bedirxan Beg]] re bû. Bi îşareta dewletê, li dijî wî xiyanet û xapînokî hate amadekirin.

* Cih: Devera Aliya
* Dem: Nîvê yekem ê sedsala nozdehan
* Di demê de: Serdema mîratiya Bedirxan Begê Mîrê Botan, salên 1819–1848
* Di heman serdemê de: Xelf Axa yê Xerzî-Zoqî li Sinceqê, salên 1802–1850

Ew kesek bû ku bi mêran wek [[Çolo]], [[Emûka]], [[Elî Keçel]], [[Elîkê Hesen]], [[Usivê Aslo]], [[Umer Axayê Dîwanî]], [[Neo Gergî]], [[Enzî Silo]], [[Eliyê Bazo]], [[Eco]] û hwd hemdem bû.

Demeke dirêj derbas bû heta ku min dest bi vekirina toza demê kir û li şopa kesayetiyekê ketim ku berê min ew wek kesayetekî xeyalî dihesiband. Dema ku min ji devê kal û pîran dibihîst:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Çi Elî Keçel, çi Keçel Elî ===
Ji ber nebûna nivîskar an belgeyekî destgihayî, li ber mirov tenê kaniyên pîr û kalên bawerîdar mabûn. Ew jî, bi xwe, piştî belge û nivîsan, dikarin ji çavkaniyên lêkolîna dîrokî bên hesabkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Li ser [[Keçel]], eşîra wî, cihê wî û jiyana wî, hemû şahid li ser vê rastiyê li hev kirin: kesek hebû ku li Çil Axa rûniştibû, li Aliya jiyabû, û dawiyeke trajîk hebû. Lê li ser eşîra wî, rûspî li hev nekirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Hin kesan ew girê da [[Bûtika]], [[Qulig û Şimxalka]], [[Bêdiya]] û [[Hesina]]; Mala Keçel, [[Ebdulḥemîd Bavê Ciwan]], neviyê Îsa, birayê Keçelê Elî, got:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; “Eşîra me [[mihelmiya]] ye. Xalên me malbata [[Dendah]] in li gundê [[Şêbaniya Nayif]]. Ew ji eşîra [[Gergeriye]] (Gergerya) ne.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Hebûna eşîra Gergeriye li herêmê ==
[[Pierre Rondot]] di pirtûka xwe &quot;Eşîrên Kurd li Sûriyê&quot; dibêje{{Çavk}}:
“Eşîra Gergeriye di sedsala hejdehan de di navbera Cizîra Botan û Şingalê de bi cih bûbû. Ew di konan de dijiyan û bi eşîra [[çîtan]] re têkiliyên xizmetî û zewacî hebûn.” Çîtan li vir bi wateya [[aşîta]] tê fêmkirin.
Ji van têkiliyên xizmetî û zewacî hin mînak hene:
=== Bi eşîra Kasika re ===
Mamoste Memo Yûsif ji gundê [[Sîha]] dibêje:
* Rebîa Ehmed Yûsif bi Sedûn Axa Gergirî re zewicî bû û ew dayika Muhsin Sedûn bû.
* Letîfe Ehmed Yûsif bi Celûd Axa Gergiriya re zewicî bû.
=== Bi eşîra Hacî Silêmana re ===
Elî Saleh ji gundê [[Tilşeʿîr]] dibêje:
* Xedîce, keça Hacî Hemze Axa bin Hesen Umer, bi Huseyn Gergirî re zewicî bû.
=== Bi eşîra Cewdika re ===
Selah Cacan ji gundê [[Tilcîhan]] dibêje:
* Emşe Melek ji gundê [[Gutba]] bi Silêman Ehmed Sedûn Axa re zewicî bû û bû dayika Celûd Axa.
=== Bi eşîra Abasa re ===
[[Remo Elo]] ji gundê [[Kehnî Kerka Abasa]] dibêje:
* Xanê, keça [[Çolo Axa]], bi Nûh Gergirî / Neo Gergirî re zewicî bû. Neo li [[destê Şemeriyan]] hate kuştin. Xanê, ku ducanî bû, vegeriya mala bavê xwe. Kurê wê Sedûn li mala bapîrê xwe Çolo ji dayik bû. Ew li wir mezin bû heta şanzdeh salî, paşê bi daxwaza eşîrê vegeriya cem malbata bavê xwe û tola bavê xwe hilgirt.

Li başûrê gundê [[Beyandûr]] gelekek piçûk heye ku rêya gundê [[Girê Siwêr]] ji ser wê derbas dibe. Navê wê gelekê [[Girkê Gergerya]] ye. Ev nav nîşan dide ku eşîra Gergeriye rojekê li wir cih girtibû. Dema meriv ji wê derbas dibe, wek dengê evîna Neʿo Gergirî û Mencolî ji nav wê gelekê vedigere.

== Keçelê Êlê û Mîrê Botan ==
Bedirxan Beg, Mîrê Botan, ji eywana meclîsa xwe li [[Birca Belek]], ku li ser [[Ava Mezin]] / [[Çemê Botan]] (Dîcle) xwe dide, mêrek dît ku li ser dest û çokan diçû ber bi pira darîn ve, ku bi şeql û benan hatiye girêdan û herdu aliyên çemê girê dida hev. Ew mêr ber bi paytexta Botanê [[Baqirdê]] / [[Cizîra Botan]] ve diçû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Mîr got: “Wî bînin cem min.”
Mêr hat ber destê Mîr. Mîr pirsî:
“Tu ji kîjan eşîrê yî?”
Wî got: “Ez ji eşîra Mihelmiya me.”
Tê gotin Mîr kenî. Keçelê Elî ev ken wek biçûkxistin fêm kir. Ew bi dizî ji meclîsê derket, li hespê siwar bû û dest bi çûn û vegerê li ser pirê kir; carî tê, carî diçe, bi dengê bilind, da ku bala Mîrê Botan bikişîne.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
Mîr hay jê bû û got:
“Ev kî ye?”
Ew wî nas dikir, ji ber ku cihê wî di meclîsê de vala bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
Gotin: “Keçelê Elî ye, Mîrê min.”
Mîr bi lez gazî wî kir, ji tirsa ku benên pirê bi wî re bibirin. Paşê jê re got:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
Çima te ev kir?
Keçelê Elî bersiv da:
Ez dizanim, di nav êlê de hem rovî hene hem şêr hene.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
Li ser vê bûyerê du gotin hene:
* Hin dibêjin ev bûyer berî tayînkirina wî li Çil Axa bû; wî ji ber xizmeta xwe li qesra Botanê navdar bû û paşê Mîr wî li Çil Axa tayîn kir.
* Hinên din dibêjin ew berî vê jî li Çil Axa bû, di xizmeta Mîrê Botan de bû, û Mîr ji zîrekiya wî kêfxweş bû û ew li wir piştrast kir.

== Kesayetiya Keçelê Êlê ==
Birayên wî ev bûn: Îsa, Delê / Delî, Faris, Beko û Temo.

Eşîra wî, li gor gotina neviyên wî: Mihelmiya bû. Cihê wî yê navendî Çil Axa bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Keçelê Elî, an Elî Keçel, li cem Mîrê Botan dixebitî. Ji ber zîrekiya xwe, helwestên xwe û mêrxasiyê, Bedirxan Beg bala xwe da wî. Ew hêviyên Mîr vala nekirin. Dema ku Mîr ew ji bo rêvebirina herêma xwe erkdar kir, ew bû xwedî nav û rûmet. Hêza xwe li ser qada mezin ji '''Deşta Çil Axa''' dirêj kir. Gundê Çil Axa kir navenda xwe. Qedera xwe bi qedera Mîrê Botan ve girê da û bi dilsozî li kêleka wî ma.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Di şerê dewletê li dijî Botanê de, Keçelê Elî li kêleka Bedirxan Beg sekinî. Bi hebûna wî, herêm aram bû, ewlehî û nîzam belav bû, û tevgera [[kerwanên bazirganiyê]] geş bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ew ji bo mîratiyê [[paç]], [[bac]], [[qamçûr]] û [[bacên derbasbûnê]] ji bazirgan û kerwanên ku li ser rêya Mûsil — Nisêbînê derbas dibûn, distand. Bedirxan Beg jê re soz dabû ku qada desthilatdariya wî berfireh bike.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Keçelê Elî bû asteng li ber Xelf Axa ku dixwest destê xwe li ser herêma Çil Axa dirêj bike. Keçelê Elî ji ber vê helwestê yek ji kurên xwe jî winda kir.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Axdariya wî nêzî bîst salan dom kir. Lê piştî dawîhatina Mîratiya Botanê, piştgirê wî yê herî xurt ji destê wî derket. Ji tirsa ku nav û rûmeta wî mezin bibe, bi plangeriya dewletê li wî xiyanet hat kirin. Hin kes li hev hatin: hin ji bo gund û milk, hin ji bo pez û zêr.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Paşê, yên ku pez û zêr stendin, parê şêr ji gundan jî girtin. Lê tê xuya kirin ku pir ji wan ne xwedî şiyana parastina wan gundên xemgîn û bêçare bûn. Wekî gundan bi xwe gotibin:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

“Madam me ji destê wan stand, lê ji me re xweş nebû, bila ji yê din re xweş be; kî dibe, bila bibe.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Wek mînak tê gotin: dema dewlet di dema nû de erdên wan li gorî sînorkirina xwedîtiya çandiniyê stand, hin ji wan gotin:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

“Bila ji cihûyan re be, lê ne ji cotkarên me re.”

== Xiyanet û qirkirin ==
Keçelê Elî bersiva vexwendinekê da. Birayê wî Îsa, dema ku ji jina erebekê gotineke bi remz bihîst, dijî çûyînê derket.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ebas Mihemed Ebas Yûsif, ji nesla Îsa birayê Keçelê Elî, ji gundê [[Farqîn]]ê, ji bavê xwe Mihemed veguherand:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Mêrekî ereb ji planê xiyanetê haydar bû. Wî jina xwe bi behaneya komkirina dar û hîzê şand ser rêya ku Mala Keçel tê re derbas bibû, da ku wan ji xerabiyê hişyar bike. Wî jê re got:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

“Bi vê remzê bi wan re biaxive; eger bi erebî fêm nekirin, bi kurdî ji wan re rave bike.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Gotina remzî ev bû:

&quot;Hewasê xwe bigirin, qassab li ber we ne; berxên qelew û qassabên dilxweş.&quot;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Îsa di konê Sehîd de rawesta û got:

“Em sê bira diçin; bila sê bira biçin û sê bira bimînin.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Lê Keçelê Elî israr kir ku hemû bi hev re biçin.

Wan bi germî pêşwazî lê kirin û ew birin cihê taybet. Dema ku rûniştin, hemû hatin tasfiyekirin. Kevirên Aliya şahid bûn ku ew ji paş ve hatin serjêkirin. Îsa bi wehşet hate kuştin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Paşê komên qetilkar ber bi xaniyên Mala Keçel ve çûn. Zarok, jin, heta jinên ducanî jî qetil kirin. Tenê kêmasî ji wan xelas bûn:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

* Zarokên ku hin malan veşartin.
* Zarokek heft salî ku mêrek ew li hespê siwar kir û jê re got: “Biçe dûr, raweste neke heta êvarê. Malbata te kuştin; te jî wek wan dikuĵin. Biçe dûr... dûr.” Ew zarok ket konê bedewiyan. Jineke ereb çîroka wî zanî, lê ev raz veşart. Wî cem wan ma heta ku li gundê '''Um ʿIẓam al-Ḥacim''', başûrê Til Koçerê, bicih bû.
* Jina Îsa, birayê Keçelê Elî, tevî zarokên xwe, ji eşîra Gergeriye bû. Ew xwişka [[Şelal Nayif Dendah]] ji gundê Şêbaniya Nayif bû. Ew di wê demê de li serdana malbata xwe bû û ji ber vê xelas bû.

Bûyer hate veşartin û her kes bi qetilê hate tirsandin. Serdarên herêmê xemgîn bûn û li ser vê qirkirinê dilşikestî bûn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Kesek bi navê [[Îbo Memû]] beşdarî nexwest û ji bo xilasbûna xwe revî ber bi [[Bagok]]ê ve.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Tê gotin [[Elîyê Bazo]], serokê eşîra [[Şêx Bizna]], Bavê Kehrê, Şêrê Aliya, axayê gundê [[Xuşêniyê]], di wê civînê de amade bû. Dema ku dît çi li Mala Keçel hat, sond xwar ku tu agahî ji planê wî tune bû. Wî roja jidayikbûna xwe nifir kir û got:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

“Xwezî ez nehatibama dinyayê û min ev nedîtibûya. Ez ne mêr im, ji ber ku min tiştek ji bo wan nekir. Xwezî ez bi wan re hatibûma kuştin û nejiyama.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Wî li ser xwe qedexe kir ku êdî li ser axa Aliya bimîne. Gundê xwe Xuşêniyê hişt û ji Aliya wenda bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ebdulḥemîd Mihemed ʿEbbas Yûsif Îsa ji nesla Îsa dibêje: sala 2002 li gundê [[Um Iẓamulhacim]], başûrê [[Tilkoçer]]ê, Şêx Ḥemîdî Deham di dema naskirina Feysel Remthan Keçelê Elî bi Mala Keçel re, xemgîniya xwe ji bo trajediya Mala Keçel anî ziman.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Piştî Keçelê Elî ==
* Malbatek tevahî ji Aliya wenda bû.
* Endamên wê ji hev qut bûn û li dûr ve belav bûn.
* Nexşeya Aliya kêm bû û guherî.
* Eşîr û malbatên hin wenda bûn, hinên din derketin.
* Li gundê [[Zexîrê]] / [[Dêmir Qapo]], sala 1937, dema fransiyan gund rast kirin, ew bûyer wek temamkirina şikestina Aliya hate dîtin.

== Gotinên rûspiyan li ser Keçelê Elî ==
Ji bo ronahîkirina kesayetiyekê ku ji bo gelek kesan wek xeyalî xuya dikir, li vir hin gotinên rûspiyan hatine hilbijartin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Remo Elo — Kehnî Kerka Abasa ===
Wî got:

Mêrekî bin nav û deng bû.

“Ew mêrek şerefî bû, li ser qada mezin ji Aliya xwedî hêz û bandor bû. Ew mêrê Mîrê Botan li Çil Axa û gundên wê bû. Cih û xirabeyek hê jî navê wî digire. Ew li ser Çemê Deĥlê, bakurê gundê Zexîrê / Dêmir Qapo, li hember Kîrkê Zixura ye; gund bi erdê re hate yek kirin.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Zanyar / Mihemed Eşref El-Huseynî — Xuşêniyê ===
“Ew li Aliya axayek bêhempa bû. Mêrek dilsoz ji Mîrê Botan re bû. Bandora wî li ser qada mezin ji Deşta Çil Axa dirêj bû. Ew bacê li ser kerwanên bazirganiyê yên ku di nav qada wî re derbas dibûn, ferz dikir.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Feysel Îsmaʿîl — Kirho ===
“Keçelê Elî ji mêranê Mîrê Botan bû. Ew ji aliyê Mîr ve li herêma Çil Axa ji bo bac û xercan erkdar bû. Li Aliya navdar bû. Ji tirsa ku ew serokatiya herêmê bigire, xapînokiyek li dijî wî hate çêkirin. Hin kes ji bo gund û milk, hinên din ji bo pez û zêr li hev hatin. Ew dewlemend bû, pezên wî pir bûn û zêrên wî hene bûn. Malbata wî hate tasfiyekirin. Kesek bi navê Îbo Meʿmû neçarî beşdarî nekir; malê wî talan kirin û firotin, wî jî revî Bagokê.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Birahîm Mihemed — Xuşêniyê ===
Wî bi hesret nefesek kûr kişand û got:

“Ew mêr bû. Her kes hesabê xwe ji wî dikir. Çil Axa û derdora wê di bin destê wî de bû. Bi xapînokî li wî xiyanet kirin. Di rê de birayê wî got: ‘Ez aram nîme, çêtir e em neçin.’ Yekî bersiv da: ‘Tu ji tiştekî bêwate ditirsî. Çend saetan e, em bi hev re vedigerin.’ Lê ew di konê Sehîd de dereng ma.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Dema ku wan li ser Mala Keçel dest bi qirkirinê kir, komek çû ser mala seyîd. Her çend Sehîd li ber wan rawesta, benên konê vekir û kon xist erdê da ku wan rawestîne, lê wan guh nedan.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Keska xwe li bêşiya wan verîşand.

Yanî wê lingê xwe yê kesk ji serê xwe avêt erdê. Li cem Kurdan di rewşên wisa de, dema sehîdek pêçê xwe davêje erdê, her tişt ji ber rêz û hurmeta Ehlê Beyt û cihê sehîd rawestîbû. Lê wan ew jî bi şêweyekî hovane kuştin, her çend Sehîd lava dikir û digot: ‘Hûn çi sûdê jê digirin?’&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Paşê Sehîd li yê herî qelew û tund ji wan nifir kir û got:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Lawo, bavê te geda bû, te nexwe; hûn bi xwe jî şah nebin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Bi Xwedê, qatil belengaz jiya; paşê kurê wî, neviyê wî, û heta niha jî neviyê wî belengaz ma.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Dema ku qatilê Keçelê Elî zêde serkeft, Xelf Axa gazî wî kir û ew jê xilas kir.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Lê Elî Saleh ji [[Tilşeîr]], [[Celûd Mihemed Xelîl Ehmi] ji [[Beyandûr]] û hinên din gotin:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

“Qatilê Keçelê Elî bi fermana jina Xelf Axa hate kuştin, ji ber ku ew Hesen Axa, kurê Xelf Axa û muxtarê gundê Girê Biya, kuştibû. Ew kuştin bi fermana birayê wî Yûsif Axa, kurê Xelf Axa û muxtarê Eznawirê, ji bo axatiyê bû. Her çend rûspiyan navber kirin, lê dayika wî lêborîn nekir.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Sebrî Evdullah — Xirbê Cihwa ===
Wî got:

Berdevkê Mîrê Botan bû.

“Ew ji ber mêrxasî û zîrekiya xwe di xizmeta Mîrê Botan de bû. Mîr ew hilbijart ku li herêma Çil Axa û gundên wê wekîlê wî be. Ew û Mîr bi hev re rojên dirêj derbas dikirin. Piştî ku Mîrê Botan hate şikandin, wan Mala Keçel tasfiyekirin.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Hacî Ehmed Îsa — Beyandûr ===
Wî ku xezîneyeke agahiyan bû, got:

“Keçelê Elî li gundê Çil Axa dimîniya. Li ser herêma Çil Axa bandor hebû û hevalbendê Mîrê Botan bû. Ew bacê derbasbûnê ji kerwanên bazirganiyê yên ku li ser rêya kevn a di navbera Nisêbînê û Mûsilê de derbas dibûn, distand.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Xelf Axa li Sinceqê, li gundê Eznawirê dimîniya û dixwest bandora xwe li ser Aliya dirêj bike. Paşê ku destê xwe li Sinceqê kir, li ber Keçelê Elî diqewimî û ew li dijî wî rawestîbû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Keçelê Elî yek ji kurên xwe li destê mêranên Xelf Axa winda kir. Paşê agahiyên Xelf Axa dişopandin heta ku bihîstin Yûsif, kurê Xelf Axa, li derdora gundê Gir Bikêlê ye. Şevê bi ser ketin, lê bi şaşî Silêman, kurê Elî Keçel — kurê muxtarê gundê Til Şeʿîr — hate kuştin, û kurê Xelf Axa xelas bû, ji ber ku herdu li kêleka hev razabûn.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Têbînî: Muxtarê Til Şeʿîr jî navê Elê Keçel / Elî Keçel hilgirtiye û ji eşîra Hacî Silêmana bû. Ev bûyer ji aliyê Elî Saleh Ehmed ji Til Şeʿîr û Celûd Mihemed Xelîl ji Beyandûr ve jî hate piştrastkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Şiyar Liyanî — Dêrûna Axê ===
“Bandora Keçelê Elî li ser gelek gundan li herêma Çil Axa dirêj bû: Til ʿElo, Silêman Sarî, Xirab Baçar, Gelaʿa. Ew hevalbendê Mîrê Botan bû. Di bûyerekê de malbata wî wenda bû. Dema ku talan û xêrhatin hate parvekirin, di nav wan de nakokî derket. Piştî wê bûyerê, herêma Aliya piçûk û bêhêz bû.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Gundê Gelaʿa di nexşeyekê de hatiye qeydkirin ku endazyarekî Alman sala 1914 dema diyarkirina rêya hesin çêkiribû. Navê wê li wir [[Kelha Rimêlê]] hatiye nivîsîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Ebas Yûsif Hema — Ĥilwa ===
“Xelf Axa li Sinceqê bû û Keçelê Elî li Çil Axa, herêma Aliya. Bandora wî li Aliya heta sînorên Şingalê dirêj bû û hêza xwe ji Mîrê Botan digirt. Dema ku Xelf Axa hin rûspiyên Aliya kişand aliyê xwe û xwest destê xwe li ser Çil Axa dirêj bike, Keçelê Elî wî vedigerand. Jiyana wî bi şêweyekî trajîk bi dawî hat, piştî dawîhatina Bedirxan Beg.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Celûd Mihemed Xelîl — Beyandûr ===
“Keçelê Elî ji baştirîn mêranê Aliya bû. Berdevkê Mîrê Botan bû. Ji kesên ku Bedirxan Beg pê bawer bû. Piştî Mîrê Botan, Mala Keçel hate tasfiyekirin. Tu kes wan nenegirt. Elîyê Bazo, serokê eşîra Şêx Bizna û muxtarê gundê Xuşêniyê, bi wê awayê ku Mala Keçel hate kuştin, gelek xemgîn bû. Ew di wê civînê de amade bû. Xwe şermezar kir û got ka çima min tiştek ji bo wan nekir. Wî li ser xwe qedexe kir ku li axa Aliya bimîne û wenda bû. Ji wan kesek nema. Hin ji wan di nav eşîran de veşartin.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Gotina ʿEbdulḥemîd bin Mihemed bin ʿEbbas bin Yûsif bin Îsa ==
Ev ʿEbdulḥemîd ji nesla Îsa ye, û Îsa birayê Keçelê Elî bû. Ew ji eşîra '''Mihelmiya''' ye, li '''Farqînê''', li Sinceqa Xelf Axayê Xerzî, başûrê rojavayê gundê '''Xizna''', ji dayik bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ew dibêje:

“Demeke pir dirêj derbas bûye, zêdetirî sed û pêncî sal. Lê birîn hê jî nexweş bûye. Wan bi qest rastî veşartin. Tenê kêmasî ji bûyerê xelas bûn û ji tirsa şopandinê dûr belav bûn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Em rastiya bûyerê nizanîn heta ku bavê min Mihemed çû herêmê û ji xelkê, bi taybetî ji seyîdan ku xemgîniya xwe nîşan dan, guhdarî kir.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Keçelê Elî nêzî bîst salan axatî kir. Gelek caran ew û birayên xwe Mîrê Botan li paytexta xwe Çil Axa pêşwazî dikirin, bi '''şal û şapikê Botanî''' xemilandî.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ew vexwendinek qebûl kir. Birayê wî Îsa dijî çûyînê derket. Lê Keçelê Elî israr kir û got:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

‘Eger wan xerabiyek ji me re dixwest, cil û şalên me yek in û em hev nas dikin; em şêrên Botanê ne.’&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Wan hemû tasfiyekirin. Îsa bi şêweyekî hovane hate kuştin. Talan, kuştin û dizî li Mala Keçel kirin, heta jinên ducanî jî spared nekirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Jina bapîra me, jina Îsa birayê Keçelê Elî, di wê demê de li serdana malbata xwe, Mala Dendah, li gundê '''Şêbaniya Nayif''' bû. Ew xwişka '''Şelal Nayif Dendah''' ji eşîra Gergeriye bû. Kurê wê '''Yûsif''' bi wê re bû. Ew ji gundên Sinceqa Xelf Axa bûn, başûrê rojavayê gundê '''Xizna''', ku girêdayî Mala Ğeyda bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ew li cem xalên xwe ma heta ku Yûsif mezin bû û zewicî. Dema ku Mala Ğeyda ji eşîra Mihelmiyan rastî zanîn, ji wan xwestin ku vegerin gundê '''Xizna''', piştî destûra xalên wan Mala Dendah.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Bavê min Mihemed çû Aliya û bi gelek kesan re, bi taybetî bi seyîdan re, hevdîtin kir. Paşê çû Iraqê û bi yek ji neviyên Elî re, ku li wir di wezîfeyekê de bû, hevdîtin kir.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Sala 2002, '''Feysel Remthan''', ciwanek nêzî çil salî ku li Siʿûdiyê dixebitî, xwest keçikekê bistîne. Malbata keçikê red kirin, ji ber ku wan got ew ne ji eşîrê ye, lê mesîhî ye. Ew vegeriya mala xwe û ji bavê xwe li ser neseba xwe pirsî. Bavê wî tiştek nizaniyabû. Lê ji pîr û kalan bihîstibû ku ew ji eşîra Mihelmiya ne û bav û kalên wan xwediyên milkên Çil Axa bûn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ew ciwan çû cem Hacî ʿEbdulkerîm El-Ğeyda. Hacî ʿEbdulkerîm bi bavê min re, paşê bi Şêx Ḥemîdî Deham re, peywendî kir. Li hev kirin ku biçin serdana wî ciwanî li gundê '''Um ʿIẓam al-Ḥacim''' ji bo naskirina wî. Em Mala Keçel bûn; Hacî ʿEbdulkerîm El-Ğeyda û birayên wî Şêxmus û Mustefa; Mala Ḥacim; Şêx Ḥemîdî — hemû bi hev re bûn. Wan hemû xemgîniya xwe li ser trajediya Mala Keçel anî ziman, bi taybetî Şêx Ḥemîdî ku li ser navê hemûyan axivî.”&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
----

== Gelhenasî ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:20%;&quot;
|+ 
|-
! scope=col | Sal
! scope=col | Gelhe
|-
|[[2009]]
|
|-
|[[2000]]
|
|-
|[[1990]]
|
|-
|[[1985]]
|
|}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Bajar û gundên Dêrika Hemko}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|36|59|10|N|41|49|10|E|type:city(8551)|display=title}}

[[Kategorî:Dêrika Hemko]]</text>
      <sha1>gfo5nqfkokak60rhkid1w3k1my1cq2u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Abdiweli Mohamed Ali</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46554</id>
    <revision>
      <id>2103314</id>
      <parentid>2098211</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T00:24:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ghybu</username>
        <id>9854</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2103314</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="487" sha1="dyv59svkwjucltsf310cv75j6qaonkl" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane
| sernavê_wêne       = Ali di sala 2012an de
}}
'''Abdiweli Mohamed Ali''' (bi [[somalî]]: ''Cabdiweli Maxamed Cali'') siyasetmedarekî somalî ye. Di 2011an de bû serokwezîrê [[Somalya]]yê.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Siyasetmedar-şitil}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1965]]
[[Kategorî:Mêr]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Serokwezîrên Somalyayê]]
[[Kategorî:Siyasetmedar]]</text>
      <sha1>dyv59svkwjucltsf310cv75j6qaonkl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kîmyager (pirtûk)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>50864</id>
    <revision>
      <id>2103349</id>
      <parentid>2092969</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T07:23:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ghybu</username>
        <id>9854</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Nivîsa AIyê hati rakirin</comment>
      <origin>2103349</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1924" sha1="lurkphpp5dogawjautcw6okgtgwxva6" xml:space="preserve">{{Sernavê îtalîk}}
{{Bêçavkanî|tarîx=adar 2024}}
{{Agahîdank pirtûk
| nav                = Kîmyager
| sernavê_xwemalî    = 
| wêne               = File:Kîmyager.jpg
| binwêne            = 
| nivîser            = [[Paolo Coelho]]
| şêwe               = [[Roman (wêje)|Roman]]
| cih                = [[Birazîl]]
| sernivîser         = 
| ziman              = 
| dîroka_weşanê      = 
| weşanxane          = 
| rupel              = 
| wêneçêker          = 
| ISBN               = 
}}
'''''Kîmyager''''' (navê pirtûkê {{ziman-pt|O Alquimista}}), pirtûka destpêkê ya ku [[Paulo Coelho]] kiriye nivîskarekî gelek mezin û naskirî, li pêşiyê wî bi tenê 900 dane çapkirin,{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} di piştre bi milyonan daneyên vê pirtûkê hatine firotin, hejmara firotina vê pirtûkê gehişt 65 milyon hebî weke pirtûka herî zêde hatî firotin di dîrokê de,{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} pirtûk bi hûnerekê jêhatî û xepşanek wêjeyî pir delal hatiye nivîsandin.

== bi kurdî ==
Pirtûk di nîva salên 1990î de, ji bo zimanê kurdî jî hatiye wergerandin, nivîskar [[Zenulabdîn Han]] ev pirtûke wergerandiye zimanê kurdî, li bajarê Berlîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}}
li sala 2009an jî nivîskar [[Lezgîn Çalî]] ev pirtûke wergerandiye zimanê kurdî, li bajarê dihokê.

== Girêdanên derve ==
* [http://www.duhokwriters.com/kurdi/pirtuk-writers/pirtuk-2.htm Wergera kurdî ya pirtûka Paolo Coelho bi destê Dr. Lezgînê Evdirehmanî (2009)]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2021 }}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Pirtûk-şitil}}

[[Kategorî:Romanên li ser lêgerîna gencîneyan]]
[[Kategorî:Romanên perwerdeyî yên brezîlî]]
[[Kategorî:Romanên li ser sîmyayê]]
[[Kategorî:Romanên li ser xewnan]]
[[Kategorî:Romanên Paulo Coelho]]
[[Kategorî:Romanên 1988an]]</text>
      <sha1>lurkphpp5dogawjautcw6okgtgwxva6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Şablon:Hemû koordînat</title>
    <ns>10</ns>
    <id>56877</id>
    <revision>
      <id>2103313</id>
      <parentid>886272</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T23:50:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ghybu</username>
        <id>9854</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2103313</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2675" sha1="h4wdgv6esnsc5ptcniqnvqetntr5m9z" xml:space="preserve">{{#switch: {{{display|}}}|title=&lt;div id=&quot;coordinates&quot; class=&quot;coordinates plainlinks noprint&quot; style=&quot;display: block; font-size: 11px; line-height: 1.6em; right: 0em; position: absolute; text-align: right; text-indent: 0; top: -1.5em; white-space: nowrap;&quot;&gt;|inline=&lt;div class=&quot;plainlinks noprint&quot; style=&quot;font-size:11px;&quot;&gt;|#default=&lt;div id=&quot;coordinates&quot; class=&quot;coordinates plainlinks noprint&quot; style=&quot;display: block; font-size: 11px; line-height: 1.6em; right: 0em; position: absolute; text-align: right; text-indent: 0; top: -8.5em; white-space: nowrap;&quot;&gt;
}}[[Wêne:Gnome-globe.svg|16px|link=]]&amp;nbsp;Nexşeya&amp;nbsp;hemû koordînat{{#if:{{{nivîs|}}}|ên {{{nivîs}}}|an}}: &lt;span title=&quot;OpenStreetMap&quot;&gt;[{{fullurl:toollabs:osm4wiki/cgi-bin/wiki/wiki-osm.pl|project=ku&amp;article={{urlencode:{{{rûpel|{{FULLPAGENAMEE}}}}}}}{{#if:{{{l|}}}|&amp;l={{{l|}}}}}}} OSM]&lt;/span&gt;&amp;nbsp;(&lt;span title=&quot;Koordînatên 1 binkategoriyê binêre&quot;&gt;[{{fullurl:toollabs:osm4wiki/cgi-bin/wiki/wiki-osm.pl|project={{CONTENTLANGUAGE}}&amp;l=1&amp;article={{urlencode:{{{1|{{FULLPAGENAMEE}}}}}}}}} +1]&lt;/span&gt;, &lt;span title=&quot;Koordînatên 2 binkategoriyan binêre&quot;&gt;[{{fullurl:toollabs:osm4wiki/cgi-bin/wiki/wiki-osm.pl|project={{CONTENTLANGUAGE}}&amp;l=2&amp;article={{urlencode:{{{1|{{FULLPAGENAMEE}}}}}}}}} +2]&lt;/span&gt;, &lt;span title=&quot;Koordînatên hemû binkategoriyan binêre&quot;&gt;[{{fullurl:toollabs:osm4wiki/cgi-bin/wiki/wiki-osm.pl|project={{CONTENTLANGUAGE}}&amp;l=0&amp;article={{urlencode:{{{1|{{FULLPAGENAMEE}}}}}}}}} ++]&lt;/span&gt;)&lt;!--, 
&lt;span title=&quot;Google Maps&quot; class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[{{fullurl:toollabs:wp-world/googlmaps-proxy.php|page=http://tools.wmflabs.org/kmlexport/{{urlencode:?article={{{1|{{FULLPAGENAMEE}}}}}&amp;project={{CONTENTLANGUAGE}}{{#if: {{{linked|}}}|&amp;linksfrom=1}}{{#if: {{{section|}}}|&amp;section={{urlencode:{{{section}}}|WIKI}}}}&amp;usecache=0}}}}&amp;output=classic Google]&lt;/span&gt;&amp;nbsp;(&lt;span title=&quot;Koordînatên 1 binkategoriyê binêre&quot;&gt;[{{fullurl:toollabs:wp-world/googlmaps-proxy.php|page=http://tools.wmflabs.org/kmlexport/{{urlencode:?article={{{1|{{FULLPAGENAMEE}}}}}&amp;project={{CONTENTLANGUAGE}}&amp;l=1&amp;usecache=0}}}}&amp;output=classic +1]&lt;/span&gt;, &lt;span title=&quot;Koordînatên 2 binkategoriyan binêre&quot;&gt;[{{fullurl:toollabs:wp-world/googlmaps-proxy.php|page=http://tools.wmflabs.org/kmlexport/{{urlencode:?article={{{1|{{FULLPAGENAMEE}}}}}&amp;project={{CONTENTLANGUAGE}}&amp;l=2&amp;usecache=0}}}}&amp;output=classic +2]&lt;/span&gt;, &lt;span title=&quot;Koordînatên hemû binkategoriyan binêre&quot;&gt;[{{fullurl:toollabs:wp-world/googlmaps-proxy.php|page=http://tools.wmflabs.org/kmlexport/{{urlencode:?article={{{1|{{FULLPAGENAMEE}}}}}&amp;project={{CONTENTLANGUAGE}}&amp;l=0&amp;usecache=0}}}}&amp;output=classic ++]&lt;/span&gt;)--&gt;&lt;/div&gt;&lt;noinclude&gt;{{Belgekirin}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>h4wdgv6esnsc5ptcniqnvqetntr5m9z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mehwî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>61374</id>
    <revision>
      <id>2103311</id>
      <parentid>1824256</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T23:29:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-59819-86</username>
        <id>193462</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ ووردەکاری</comment>
      <origin>2103311</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1571" sha1="7gyttayoueoy1dlnpmwlxhg38v3z2fo" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov
| nav                = Mehwî
| navê_rastî         = Mela Muhemmed Osman Belxî
| wêne               = Hezrity Mehwî”-1836.jpg
| sernavê_wêne       = Peykerekî Mehwî li bajarê [[Silêmanî|Silêmaniyê]].
| roja_jidayikbûnê   = 1817
| cihê_jidayikbûnê   = [[Silêmanî]]
| roja_mirinê        = 1906
| hevwelatî          = [[Başûrê Kurdistanê]]
| netewe             = [[Kurd]]
| pîşe               = [[Dadger]], [[mutesevif]] û [[helbestvan]]
| bandorker          = [[Ebdulkerîmê Muderîs]]
}}
'''Mehwî''' (b. 1813 − m. 1906), [[dadger]], [[mutesewif]] û [[helbestvan]]ekî [[kurd]] ê ku bi zaravayê [[soran]] ve nivîsî ye&lt;ref&gt;http://kurdica.com/News-sid-Mehw%C3%AE-725.html&lt;/ref&gt;.

Navê wî yê rastî '''Mela Muhemmed Osmanê Belxî''' ye. Ew li [[Silêmanî]]yê li gundê Belxiyê jidayik bûye. Li wir û [[Sine]]yê xwendina xwe qedandiye. Di sala 1892an de li Silêmanî dibe dadger. Paşê li ser [[Kerkûk]] û [[Bexda]]yê rêya [[Meke]]yê digre. Ji wir de diçe [[Stenbol]]ê û [[Siltan Evdilhemîd]] dibîne. Piştî zivirandina li [[Kurdistan]]ê, Mehwî [[medrese]]kî dide çêkirin û navê Evdilhemîd lê dike. Ji Mehwî gelekî [[helbest]] û [[beyt]] ên berhevok bi navê 'Dîwanî Mehwî' di sala 1984an de li Silêmanî hatine çapkirin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Wêjevanên kurd}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Helbestvanên kurd]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1813]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1830]]
[[Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê]]
[[Kategorî:Mirin 1906]]</text>
      <sha1>7gyttayoueoy1dlnpmwlxhg38v3z2fo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mela Yehayayê Mizûrî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67690</id>
    <redirect title="Şêx Mele Yehyayê Mizûrî" />
    <revision>
      <id>2103266</id>
      <parentid>684735</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T13:52:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>3029</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Beralîkirina ducarî li ser [[Şêx Mele Yehyayê Mizûrî]] hat sererastkirin</comment>
      <origin>2103266</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46" sha1="siz691sfznxrz69srd5eja2a5lce1us" xml:space="preserve">#BERALÎKIRIN [[Şêx Mele Yehyayê Mizûrî]]</text>
      <sha1>siz691sfznxrz69srd5eja2a5lce1us</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mela Yehyayê Mizûrî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>73798</id>
    <redirect title="Şêx Mele Yehyayê Mizûrî" />
    <revision>
      <id>2103267</id>
      <parentid>684720</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T13:52:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>3029</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Beralîkirina ducarî li ser [[Şêx Mele Yehyayê Mizûrî]] hat sererastkirin</comment>
      <origin>2103267</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46" sha1="siz691sfznxrz69srd5eja2a5lce1us" xml:space="preserve">#BERALÎKIRIN [[Şêx Mele Yehyayê Mizûrî]]</text>
      <sha1>siz691sfznxrz69srd5eja2a5lce1us</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Girava Gencîneyê</title>
    <ns>0</ns>
    <id>76523</id>
    <revision>
      <id>2103347</id>
      <parentid>2092970</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T07:20:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ghybu</username>
        <id>9854</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Guhartinên [[Special:Contributions/Wikihez|Wikihez]] ([[User talk:Wikihez|gotûbêj]]) hatine betalkirin, vegerand guhartoya dawî ya [[User:RezanTovjin|RezanTovjin]]</comment>
      <origin>2092772</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3910" sha1="381pafeul6n33yzgjmcl25b51qo28b4" xml:space="preserve">{{Sernavê îtalîk}}{{Agahîdank pirtûk
| nav               = Girava Gencîneyî
| wêne              = Girava_Gencîneyî_berg.jpg
| mezinahiyawêne    = 220px
| binwêne           = Berga çapa Kurdî ya Weşanxaneya Lîsê (2010)
| nivîskar          = [[Robert Louis Stevenson]]
| ziman             = [[Kurdî]] (werger ji [[îngilîzî]])
| weşanxane         = [[Weşanxaneya Lîs]]
| dîroka_weşanê     = Çiriya paşîn a 2010an
| rêze              = Cervantes / Wêjeya Cîhanê
| sernavê_xwemalî   = Treasure Island
| wergêr            = [[Bilal Çelik]]
| cih               = Stenbol
| rûpel             = 264
| ISBN              = 978-605-5683-40-5
| şêwe              = [[Roman]]
| pîvan             = 13 x 19.5 cm
| bergsazî          = Karton
| kaxez             = Enso Creamy, 60 gr.
}}

'''''Girava Gencîneyê''''' (bi sernavê resen ê Îngilîzî: ''Treasure Island''), romana navdar a serboriyê ya nivîskarê Skotlandî [[Robert Louis Stevenson]] e ku yekem car di sala 1883'yan de hatiye çapkirin.&lt;ref name=&quot;lis&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.lisyayinevi.com/girava-gencineyi |sernav=GIRAVA GENCÎNEYÎ |malper=Weşanxaneya Lîs |serlêdan=5ê îlona 2026an}}&lt;/ref&gt;

Ev berhem wekî yek ji klasîkên herî navdar ên wêjeya cîhanê tê naskirin ku bandoreke mezin li ser têgihîştina nûjen a li ser giravên tropîkal, nexşeyên gencîneyê yên bi nîşana &quot;X&quot;, korsanên bi çavekî û qanceyên destan hiştiye. Pirtûk ji aliyê wergêr [[Bilal Çelik]] ve li zaravayê Kurmancî hatiye wergerandin û di çiriya paşîn a sala 2010'an de ji aliyê [[Weşanxaneya Lîs|Weşanxaneya Lîsê]] ve di rêze-pirtûkên &quot;Cervantes / Wêjeya Cîhanê&quot; de hatiye çapkirin.&lt;ref name=&quot;lis&quot; /&gt;

== Naverok ==
[[Wêne:Treasure-island-map.jpg|thumb|Nexşeya Girava Gencîneyê ya resen li gorî Stevenson]]
Bûyer li Îngilistana sedsala 18'em di mêvanxaneyeke biçûk a bi navê *Xana Amîral Benbow*ê de dest pê dikin ku dikeve perava başûrê Îngilistanê. Serpêlewanê çîrokê ciwanekî bi navê Jim Hawkins e ku kurê xwediyên vê xanê ye.

Rojekê rêya kevnekorsanekî bi navê Billy Bones bi vê mêvanxaneyê dikeve. Bones bi hatina xwe re gelek sir û karesatan jî tîne; ew li pey gencîneya serkêşê navdar ê korsanan Kaptan Flint e. Bones berî mirina xwe nexşeyekê li pey xwe dihêle ku cihê girava veşartî û gencîneya bêmirin nîşan dide. Bi dîtina vê nexşeyê re, çembera bûyeran fireh dibe û Jim Hawkins tevî Dr. Livesey û Squire Trelawney li ser keştiya *Hispaniola*yê ber bi vê girava nediyar ve dikevin rê. Di vê rêwîtiyê de, korsanê şêlûk Long John Silver û çeteya wî li hemberî wan serî hildidin û têkoşîneke dijwar a jiyan û mirinê li ser giravê dest pê dike.

== Çapa Kurdî ==
Wergera kurdî ya vê romanê ji aliyê Bilal Çelik ve hatiye kirin û pirtûk ji aliyê Weşanxaneya Lîsê ve bi taybetmendiyên jêrîn hatiye weşandin:&lt;ref name=&quot;lis&quot; /&gt;

* '''Sernavê Çapa Kurdî:''' *Girava Gencîneyî*
* '''Wergêr:''' Bilal Çelik
* '''Weşanxane:''' Weşanxaneya Lîs (Amed / Stenbol)
* '''Rêze:''' Cervantes / Wêjeya Cîhanê
* '''Dîroka Çapê:''' Çiriya paşîn a 2010'an
* '''Hejmara Rûpelan:''' 264 rûpel
* '''Pîvan:''' 13 × 19,5 cm
* '''ISBN:''' 978-605-5683-40-5

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Treasure Island}}
{{Kontrola otorîteyê}}
[[Kategorî:Girava Gencîneyê| ]]
[[Kategorî:Pirtûkên zarokan ên 1880î]]
[[Kategorî:Romanên dîrokî yên brîtanî]]
[[Kategorî:Romanên perwerdeyî yên britanî]]
[[Kategorî:Romanên li ser serhildêran]]
[[Kategorî:Romanên Robert Louis Stevenson]]
[[Kategorî:Romanên serpêhatiyê yên brîtanî]]
[[Kategorî:Romanên viktoryayî]]
[[Kategorî:Romanên zarokan ên brîtanî]]
[[Kategorî:Wêjeya zarokan a skotlendî]]
[[Kategorî:Wêjeya zarok û ciwanan]]</text>
      <sha1>381pafeul6n33yzgjmcl25b51qo28b4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103348</id>
      <parentid>2103347</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T07:20:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ghybu</username>
        <id>9854</id>
      </contributor>
      <comment>Guhartoya [[Special:Diff/2092772|2092772]] yê [[Special:Contributions/RezanTovjin|RezanTovjin]] ([[User talk:RezanTovjin|gotûbêj]]) şûnde kir (IA)</comment>
      <origin>2103348</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3225" sha1="167x5mqvzzkoyiiom241uwuzjwtw5zs" xml:space="preserve">{{Sernavê îtalîk}}
{{Agahîdank pirtûk
| nav                = Girava gencîneyê
| sernivîser         = &lt;!-- Berg û Rûpelsazî (edîtor) --&gt;
| ISBN               = 978-6055683405
| pîvan              = &lt;!-- Pîvana pirtûkê --&gt;
| wêneçêker          = &lt;!-- Wêneyên bergê û pirtûkê kî cêkir? --&gt;
| rûpel              = 260
| weşanxane          = [[Weşanxaneya Lîs]]
| dîroka_weşanê      = &lt;!-- Çapa yekemîn --&gt;
| ziman              = [[Înglîzî]]
| sererastkirin      = 
| cih                = 
| sernavê_xwemalî    = Treasure Island
| welat              = 
| şêwe               = 
| pêşgotin           = 
| nivîskar           = [[Robert Louis Stevenson]]
| binwêne            = 
| mezinahiyawêne     = 
| wêne               = Treasure-island01.png
| wergêr             = [[Bilal Çelik]]
| pirtûk             = 
}}
'''''Girava Gencîneyê''''' (bi sernavê resen ê înglîzî: ''Treasure Island'') navdartirîn roman e ku ji aliye nivîskarê skotî [[Robert Louis Stevenson]] ve hatiye nivîsandin û di sala 1883yan de çap bûye. Romana serpêhatiyê derbarê gencîneyekî keleşan e ku hatiye bin ax kirin. Ew mijar di romanên serpêhatiyê de hezkirî ye. Romana Girava Gencîneyê bi taybet wek pirtûka ciwanan ema bi gelek fîlman jî popûler bû. Pirtûk ji aliyê Bilal Çelik ve hatiye wergerandin bi kurdî.

== Naverok ==
[[Wêne:Treasure-island-map.jpg|thumb|Nexşeya Girava Gencîneyê li gorî Stevenson]]
Îngilistana sedsala 18em mêvananeke bi navê Mêvanxana Amîral Benbow a li ser piyê perava başûrê Îngilistanê. Jim Hawkinsê xortik ê kurê xwediyên vê xana ku dihêle ev malbat encax bikaribe bidebire. Heyameke ku li cîhanê, li ser deryayên dûredest, keştî û qewteyên keleş, korsan û rêbirran didine çirvîtkan, rojekê riya kevnekorsanekî bi navê Billy Bones bi vê xanê dikeve. Billy Bones ne yekî xalî ye, bi hatina ku tê xanê, qedera Jim Hawkins û malbata wî û birrek kesan diguherîne. Bones, li gel ku dibe sedema mirina bavê Jim, bi xwe re bela û bobelateke mezin jî tîne. Ji ber ku Bones li pey gencîneya korsanekî xeternak ê bi navê Flint e, ku Flint bi xwe kevnehevalê Bones e, ji bo ku vê gencîneya ku ji aliyê giraniya xwe ve bê hevta ye bi dest bixe, li kar e her tiştî bike. Bones wexta hatî vê xanê, pê re nexşeyek heye, ku nav û nîşanên giravekê û ciyê ku ev gencîneya mijara behsê lê hatiye veşartin nîşan dide.Lê çembera bûyer û qewaman fireh dibe, li şûna ku gencîne bibe para vî korsanî, bûyer û qewam dikin ku Jimê xortik bibe serpêlewanê çîrokê û li pey vê gencîneyê dest bi serpêhatiyeke dûr û dirêj bike.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Girava Gencîneyê| ]]
[[Kategorî:Pirtûkên zarokan ên 1880î]]
[[Kategorî:Romanên dîrokî yên brîtanî]]
[[Kategorî:Romanên perwerdeyî yên britanî]]
[[Kategorî:Romanên li ser serhildêran]]
[[Kategorî:Romanên Robert Louis Stevenson]]
[[Kategorî:Romanên serpêhatiyê yên brîtanî]]
[[Kategorî:Romanên viktoryayî]]
[[Kategorî:Romanên zarokan ên brîtanî]]
[[Kategorî:Wêjeya zarokan a skotlendî]]
[[Kategorî:Wêjeya zarok û ciwanan]]</text>
      <sha1>167x5mqvzzkoyiiom241uwuzjwtw5zs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lîsteya bajarên Ûkraynayê</title>
    <ns>0</ns>
    <id>100446</id>
    <revision>
      <id>2103378</id>
      <parentid>1764630</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T09:59:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>59628</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Map of Ukraine with Cities.png]] → [[File:Map of Ukraine with cities (2014-2022).png]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] · corr. outdated</comment>
      <origin>2103378</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61353" sha1="9kxbgil2chsv1ay2ns0mri9uxn0z07v" xml:space="preserve">[[Wêne:Map of Ukraine with cities (2014-2022).png|thumb|Nexşeya Ûkraynayê û bajarên wê yên sereke]]
Va ye lîsteya hin bajarên Ûkraynayê ye.

Li Ûkraynayê 24 [[oblast]] û 459 bajar (bi ûkranyayî: мiсто, ''mîsto'') hene. Ji van bajaran, [[Kîev]] (Kiyîv) û [[Sevastopol]] xwediyê statûya taybet in. Her wiha bajarê [[Krîm]]ê ku li sala 2014an ji aliyê [[Rûsya]] ve hate dagirkirin, li gor makeqanûna Ûkraynayê komareke xweser e. Dîsa qismek ji bajarên [[Donyetsk]] û [[Lûgansk]]ê, ku wek [[Herêma Donbasê]] tên binavkirin, di bin kontrola alîgirên Rûsyayê de ne. Li herêma Donbasê ji sala 2014an ve şerê navxweyî didome.
Bi giştî 279 bajarê [[rayon]] û 178 bajar ên ku bi oblastekê ve girêdayî ne hene.

Li gor hejmara nifûsê bajarên herî mezin [[Kîev]], [[Xarkîv]] û [[Dnîpro]] ne. Bajarên wek Xarkov, Dnîpro û [[Zaporîjjiya]] bi sanayiyê û bajarên wek Kîev, [[Odessa]] û Lvîvê jî di warê turîzmê de pêşketî ne.

== Galerî ==
&lt;gallery&gt;
Kharkov_oblsovet1.jpg|[[Xarkiv]]
Dnipropetrowsk.jpg|[[Dnîpro]]
Lwów_-_Rynek_01.JPG|[[Lvîv]]
&lt;/gallery&gt;

== Lîsteya bajarên sereke yên Ûkraynayê ==
{| class=sortable
!Navê bajarê || Nav bi ûkraynî || Herêm || Statû || Gelhe (2010)
|-
|[[Kîev]] ([[Kiyîv]]) || [[:uk:Київ|Київ]] || [[Kiev]] || align=right| S || align=right| 2,611,327
|-
|[[Xarkîv]] || [[:uk:Харків|Харків]] || [[Oblasta Xarkivê]] || align=right| O || align=right| 1,470,902
|-
|[[Dnîpro]] || [[:uk:Дніпропетровськ|Дніпропетровськ]] || [[Dnipropetrovsk Oblast]] || align=right| O || align=right| 1,065,008
|-
|[[Odesa]] || [[:uk:Одеса|Одеса]] || [[Odesa Oblast]] || align=right| O || align=right| 1,029,049
|-
|[[Donetsk]] || [[:uk:Донецьк|Донецьк]] || [[Donetsk Oblast]] || align=right| O || align=right| 1,016,194
|-
|[[Zaporîjya]] || [[:uk:Запоріжжя|Запоріжжя]] || [[Zaporijya Oblast]] || align=right| O || align=right| 815,256
|-
|[[Lvîv]] || [[:uk:Львів|Львів]] || [[Lviv Oblast]] || align=right| O || align=right| 732,818
|-
|[[Kriviy Rîh]] || [[:uk:Кривий ріг|Кривий ріг]] || [[Dnipropetrovsk Oblast]] || align=right| O || align=right| 668,980
|-
|[[Mikolayîv]] || [[:uk:Миколаїв|Миколаїв]] || [[Mıkolayiv Oblast]] || align=right| O || align=right| 514,136
|-
|[[Marîûpol]] || [[:uk:Маріуполь|Маріуполь]] || [[Donetsk Oblast]] || align=right| O || align=right| 492,176
|-
|[[Lûhansk]] || [[:uk:Луганськ|Луганськ]] || [[Lugansk Oblast]] || align=right| O || align=right| 463,097
|-
|[[Makîyîvka]] || [[:uk:Макіївка|Макіївка]] || [[Donetsk Oblast]] || align=right| O || align=right| 389,589
|-
|[[Vînîtsiya]] || [[:uk:Вінниця|Вінниця]] || [[Vinnitsa Oblast]] || align=right| O || align=right| 356,665
|-
|[[Sîmferopol]] || [[:uk:Сімферополь|Сімферополь]] || [[Komara xweser ya Kirimê]] || align=right| O || align=right| 343,644
|-
|[[Sevastopol]] || [[:uk:Севастополь|Севастополь]] || [[Sevastopol]] || align=right| S || align=right| 342,451
|-
|[[Xerson]] || [[:uk:Херсон|Херсон]] || [[Herson Oblast]] || align=right| O || align=right| 328,360
|-
|[[Poltava]] || [[:uk:Полтава|Полтава]] || [[Poltava Oblast]] || align=right| O || align=right| 317,998
|-
|[[Çernîhîv]] || [[:uk:Чернігів|Чернігів]] || [[Çernîhîv Oblast]] || align=right| O || align=right| 304,994
|-
|[[Çerkasi]] || [[:uk:Черкаси|Черкаси]] || [[Çerkasi Oblast]] || align=right| O || align=right| 295,414
|-
|[[Sûmi]] || [[:uk:Суми|Суми]] || [[Sumi Oblast]] || align=right| O || align=right| 293,141
|-
|[[Horlivka]] || [[:uk:Горлівка|Горлівка]] || [[Donetsk Oblast]] || align=right| O || align=right| 292,250
|-
|[[Jitomir]] || [[:uk:Житомир|Житомир]] || [[Jitomir Oblast]] || align=right| O || align=right| 284,236
|-
|[[Dnîprodzerjinsk]] || [[:uk:Дніпродзержинськ|Дніпродзержинськ]] || [[Dnipropetrovsk Oblast]] || align=right| O || align=right| 255,841
|-
|[[Kîrovograd]] || [[:uk:Кіровоград|Кіровоград]] || [[Kirovograd Oblast]] || align=right| O || align=right| 254,103
|-
|[[Xmelnitskiy]] || [[:uk:Хмельницький|Хмельницький]] || [[Xmelnitski Oblast]] || align=right| O || align=right| 253,994
|-
|[[Rîvne]] || [[:uk:Рівне|Рівне]] || [[Rivne Oblast]] || align=right| O || align=right| 248,813
|-
|[[Çernîvtsî]] || [[:uk:Чернівці|Чернівці]] || [[Çernivtsi Oblast]] || align=right| O || align=right| 240,621
|-
|[[Kremençûk]] || [[:uk:Кременчук|Кременчук]] || [[Poltava Oblast]] || align=right| O || align=right| 234,073
|-
|[[Ternopîl]] || [[:uk:Тернопіль|Тернопіль]] || [[Ternopil Oblast]] || align=right| O || align=right| 227,755
|-
|[[Îvano-Frankîvsk]] || [[:uk:Івано-Франківськ|Івано-Франківськ]] || [[İvano-Frankivsk Oblast]] || align=right| O || align=right| 218,359
|-
|[[Lûtsk]] || [[:uk:Луцьк|Луцьк]] || [[Volın Oblast]] || align=right| O || align=right| 208,816
|-
|[[Bîla Tserkva]] || [[:uk:Біла Церква|Біла Церква]] || [[Kiev Oblast]] || align=right| O || align=right| 200,131
|-
|[[Kramatorsk]] || [[:uk:Краматорськ|Краматорськ]] || [[Donetsk Oblast]] || align=right| O || align=right| 181,025
|-
|[[Melîtopol]] || [[:uk:Мелітополь|Мелітополь]] || [[Zaporijya Oblast]] || align=right| O || align=right| 160,657
|-
|[[Kerç]] || [[:uk:Керч|Керч]] || [[Komara xweseriya Kirimê]] || align=right| O || align=right| 157,007
|-
|[[Nîkopol, Ukrayna|Nîkopol]] || [[:uk:Нікополь|Нікополь]] || [[Dnipropetrovsk Oblast]] || align=right| O || align=right| 136,280
|-
|[[Slovyansk]] || [[:uk:Слов'янськ|Слов'янськ]] || [[Donetsk Oblast]] || align=right| O || align=right| 124,829
|-
|[[Berdiyansk]] || [[:uk:Бердянськ|Бердянськ]] || [[Zaporijya Oblast]] || align=right| O || align=right| 121,692
|-
|[[Sieverodonetsk]] || [[:uk:Сєверодонецьк|Сєверодонецьк]] || [[Lugansk Oblast]] || align=right| O || align=right| 119,940
|-
|[[Alçevsk]] || [[:uk:Алчевськ|Алчевськ]] || [[Lugansk Oblast]] || align=right| O || align=right| 119,193
|-
|[[Pavlograd]] || [[:uk:Павлоград|Павлоград]] || [[Dnipropetrovsk Oblast]] || align=right| O || align=right| 118,816
|-
|[[Ujhorod]] || [[:uk:Ужгород|Ужгород]] || [[Zakarpatya Oblastı]] || align=right| O || align=right| 117,317
|-
|[[Lisiçansk]] || [[:uk:Лисичанськ|Лисичанськ]] || [[Lugansk Oblast]] || align=right| O || align=right| 115,229
|-
|[[Evpatoriya]] || [[:uk:Євпаторія|Євпаторія]] || [[Komara xweseriya Kirimê]] || align=right| O || align=right| 105,915
|-
|[[Yenakîyeve]] || [[:uk:Єнакієве|Єнакієве]] || [[Donetsk Oblast]] || align=right| O || align=right| 103,997
|-
|[[Kamyanets-Podîlskiy]] || [[:uk:Кам'янець-Подільський|Кам'янець-Подільський]] || [[Hmelnitski Oblast]] || align=right| O || align=right| 99,610
|-
|[[Kostiyantynivka]] || [[:uk:Костянтинівка|Костянтинівка]] || [[Donetsk Oblastı]] || align=right| O || align=right| 95,111
|-
|[[Krasniy Lûç]] || [[:uk:Красний Луч|Красний Луч]] || [[Lugansk Oblast]] || align=right| O || align=right| 94,875
|-
|[[Oleksandrîya]] || [[:uk:Олександрія|Олександрія]] || [[Kirovograd Oblast]] || align=right| O || align=right| 93,357
|-
|[[Konotop]] || [[:uk:Конотоп|Конотоп]] || [[Sumi Oblast]] || align=right| O || align=right| 92,657
|-
|[[Staxanov]] || [[:uk:Стаханов|Стаханов]] || [[Lugansk Oblast]] || align=right| O || align=right| 90,152
|-
|[[Ûman]] || [[:uk:Умань|Умань]] || [[Çerkası Oblast]] || align=right| O || align=right| 88,735
|-
|[[Berdiçîv]] || [[:uk:Бердичів|Бердичів]] || [[Jitomir Oblast]] || align=right| O || align=right| 87,575
|-
|[[Şostka]] || [[:uk:Шостка|Шостка]] || [[Sumi Oblast]] || align=right| O || align=right| 87,130
|-
|[[Brovari]] || [[:uk:Бровари|Бровари]] || [[Kiev Oblast]] || align=right| O || align=right| 86,839
|-
|[[Izmayîl]] || [[:uk:Ізмаїл|Ізмаїл]] || [[Odessa Oblast]] || align=right| O || align=right| 84,815
|-
|[[Artemîvsk]] || [[:uk:Артемівськ|Артемівськ]] || [[Donetsk Oblast]] || align=right| O || align=right| 82,916
|-
|[[Mûkaçeve]] || [[:uk:Мукачеве|Мукачеве]] || [[Zakarpatya Oblast]] || align=right| O || align=right| 82,346
|-
|[[Yalta]] || [[:uk:Ялта|Ялта]] || [[Komara xweserî ya Kirimê]] || align=right| O || align=right| 81,654
|-
|[[Drohobiç]] || [[:uk:Дрогобич|Дрогобич]] || [[Lviv Oblast]] || align=right| O || align=right| 79,119
|-
|[[Nîjin]] || [[:uk:Ніжин|Ніжин]] || [[Çernîgov Oblast]] || align=right| O || align=right| 76,625
|-
|[[Feodosîya]] || [[:uk:Феодосія|Феодосія]] || [[Komara xweserî ya Kirimê]] || align=right| O || align=right| 74,669
|-
|[[Sverdlovsk, Ukrayna|Sverdlovsk]] || [[:uk:Свердловськ|Свердловськ]] || [[Lugansk Oblast]] || align=right| O || align=right| 72,531
|-
|[[Novomoskovsk]] || [[:uk:Новомосковськ|Новомосковськ]] || [[Dnipropetrovsk Oblast]] || align=right| O || align=right| 72,439
|-
|[[Torez]] || [[:uk:Торез|Торез]] || [[Donetsk Oblast]] || align=right| O || align=right| 72,346
|-
|[[Çervonohrad]] || [[:uk:Червоноград|Червоноград]] || [[Lviv Oblast]] || align=right| O || align=right| 70,568
|-
|[[Pervomaysk]] || [[:uk:Первомайськ|Первомайськ]] || [[Mıkolayiv Oblast]] || align=right| O || align=right| 70,170
|-
|[[Smîla]] || [[:uk:Сміла|Сміла]] || [[Çerkası Oblast]] || align=right| O || align=right| 69,681
|-
|[[Krasnoarmîysk]] || [[:uk:Красноармійськ|Красноармійськ]] || [[Donetsk Oblast]] || align=right| O || align=right| 69,154
|-
|[[Kalûş]] || [[:uk:Калуш|Калуш]] || [[İvano-Frankivsk Oblast]] || align=right| O || align=right| 67,902
|-
|[[Korosten]] || [[:uk:Коростень|Коростень]] || [[Jitomir Oblast]] || align=right| O || align=right| 66,669
|-
|[[Kovel]] || [[:uk:Ковель|Ковель]] || [[Volın Oblast]] || align=right| O || align=right| 66,401
|-
|[[Rubîjne]] || [[:uk:Рубіжне|Рубіжне]] || [[Lugansk Oblast]] || align=right| O || align=right| 65,322
|-
|[[Prilûki]] || [[:uk:Прилуки|Прилуки]] || [[Çernigov Oblast]] || align=right| O || align=right| 64,861
|-
|[[Drûjkîvka]] || [[:uk:Дружківка|Дружківка]] || [[Donetsk Oblast]] || align=right| O || align=right| 64,557
|-
|[[Xartsizk]] || [[:uk:Харцизьк|Харцизьк]] || [[Donetsk Oblast]] || align=right| O || align=right| 64,175
|-
|[[Lozova]] || [[:uk:Лозова|Лозова]] || [[Kharkiv Oblast]] || align=right| O || align=right| 64,041
|-
|[[Antratsit]] || [[:uk:Антрацит|Антрацит]] || [[Luhansk Oblast]] || align=right| O || align=right| 63,698
|-
|[[Striy]] || [[:uk:Стрий|Стрий]] || [[Lviv Oblast]] || align=right| O || align=right| 62,479
|-
|[[Kolomyîya]] || [[:uk:Коломия|Коломия]] || [[İvano-Frankivsk Oblast]] || align=right| O || align=right| 61,989
|-
|[[Şaxtarsk]] || [[:uk:Шахтарськ|Шахтарськ]] || [[Donetsk Oblast]] || align=right| O || align=right| 59,589
|-
|[[Snîjne]] || [[:uk:Сніжне|Сніжне]] || [[Donetsk Oblast]] || align=right| O || align=right| 58,496
|-
|[[Novohrad-Volinskiy]] || [[:uk:Новоград-Волинський|Новоград-Волинський]] || [[Jitomir Oblast]] || align=right| O || align=right| 56,259
|-
|[[Enerhodar]] || [[:uk:Енергодар|Енергодар]] || [[Zaporijya Oblast]] || align=right| O || align=right| 56,242
|-
|[[Îzyûm]] || [[:uk:Ізюм|Ізюм]] || [[Harkiv Oblast]] || align=right| O || align=right| 56,114
|-
|[[Mirnohrad]] || [[:uk:Мирноград|Мирноград]] || [[Donetsk Oblast]] || align=right| O || align=right| 54,787
|-
|[[Briyanka]] || [[:uk:Брянка|Брянка]] || [[Lugansk Oblast]] || align=right| O || align=right| 54,767
|-
|[[Îllîçîvsk]] || [[:uk:Іллічівськ|Іллічівськ]] || [[Odessa Oblast]] || align=right| O || align=right| 54,151
|-
|[[Borispîl]] || [[:uk:Бориспіль|Бориспіль]] || [[Kiev Oblast]] || align=right| O || align=right| 53,975
|-
|[[Novovolinsk]] || [[:uk:Нововолинськ|Нововолинськ]] || [[Volın Oblast]] || align=right| O || align=right| 53,838
|-
|[[Rovenki]] || [[:uk:Ровеньки|Ровеньки]] || [[Lugansk Oblast]] || align=right| O || align=right| 53,725
|-
|[[Jovtî Vodi]] || [[:uk:Жовті Води|Жовті Води]] || [[Dnipropetrovsk Oblast]] || align=right| O || align=right| 53,582
|-
|[[Lûbni]] || [[:uk:Лубни|Лубни]] || [[Poltava Oblast]] || align=right| O || align=right| 52,572
|-
|[[Nova Kaxovka]] || [[:uk:Нова Каховка|Нова Каховка]] || [[Herson Oblast]] || align=right| O || align=right| 52,137
|-
|[[Fastîv]] || [[:uk:Фастів|Фастів]] || [[Kiev Oblast]] || align=right| O || align=right| 51,976
|-
|[[Bîlhorod-Dnîstrovskiy]] || [[:uk:Білгород-Дністровський|Білгород-Дністровський]] || [[Odessa Oblastı]] || align=right| O || align=right| 51,890
|-
|[[Komsomolsk]] || [[:uk:Комсомольськ|Комсомольськ]] || [[Poltava Oblast]] || align=right| O || align=right| 51,740
|-
|[[Krasnodon]] || [[:uk:Краснодон|Краснодон]] || [[Lugansk Oblastı]] || align=right| O || align=right| 50,560
|-
|[[Romni]] || [[:uk:Ромни|Ромни]] || [[Sumi Oblastı]] || align=right| O || align=right| 50,448
|-
|[[Oxtirka]] || [[:uk:Охтирка|Охтирка]] || [[Sumi Oblast]] || align=right| O || align=right| 50,399
|-
|[[Svîtlovodsk]] || [[:uk:Світловодськ|Світловодськ]] || [[Kirovograd Oblast]] || align=right| O || align=right| 50,094
|-
|[[Marhanets]] || [[:uk:Марганець|Марганець]] || [[Dnipropetrovsk Oblastı]] || align=right| O || align=right| 49,592
|-
|[[Şepetîvka]] || [[:uk:Шепетівка|Шепетівка]] || [[Hmelnitski Oblast]] || align=right| O || align=right| 48,212
|-
|[[Orconîkîdze]] || [[:uk:Орджонікідзе|Орджонікідзе]] || [[Dnipropetrovsk Oblast]] || align=right| O || align=right| 44,834
|-
|[[Dzerjinsk]] || [[:uk:Дзержинськ|Дзержинськ]] || [[Donetsk Oblast]] || align=right| O || align=right| 43,371
|-
|[[Cankoy]] || [[:uk:Джанкой|Джанкой]] || [[Komara xweser ya Kirimê]] || align=right| O || align=right| 43,343
|-
|[[Pervomaysk]] || [[:uk:Первомайськ|Первомайськ]] || [[Lugansk Oblast]] || align=right| O || align=right| 43,082
|-
|[[Mirhorod]] || [[:uk:Миргород|Миргород]] || [[Poltava Oblast]] || align=right| O || align=right| 42,886
|-
|[[Voznesensk]] || [[:uk:Вознесенськ|Вознесенськ]] || [[Mikolayîv Oblast]] || align=right| O || align=right| 42,634
|-
|[[Kotovsk]] || [[:uk:Котовськ|Котовськ]] || [[Odessa Oblast]] || align=right| O || align=right| 40,718
|-
|[[Îrpîn]] || [[:uk:Ірпінь (місто)|Ірпінь]] || [[Kiev Oblast]] || align=right| O || align=right| 40,593
|-
|[[Vasilkîv]] || [[:uk:Васильків|Васильків]] || [[Kiev Oblast]] || align=right| O || align=right| 39,722
|-
|[[Dûbno]] || [[:uk:Дубно|Дубно]] || [[Rivne Oblast]] || align=right| O || align=right| 39,146
|-
|[[Kûznetsovsk]] || [[:uk:Кузнецовськ|Кузнецовськ]] || [[Rivne Oblastı]] || align=right| O || align=right| 38,830
|-
|[[Volodimir-Volinskiy]] || [[:uk:Володимир-Волинський|Володимир-Волинський]] || [[Volın Oblastı]] || align=right| O || align=right| 38,256
|-
|[[Kaxovka]] || [[:uk:Каховка|Каховка]] || [[Herson Oblast]] || align=right| O || align=right| 38,238
|-
|[[Rjnoûkrayînsk]] || [[:uk:Ржноукраїнськ|Ржноукраїнськ]] || [[Mıkolayiv Oblastı]] || align=right| O || align=right| 38,206
|-
|[[Borislav]] || [[:uk:Борислав|Борислав]] || [[Lviv Oblast]] || align=right| O || align=right| 38,122
|-
|[[Yasinûvata]] || [[:uk:Ясинувата|Ясинувата]] || [[Donetsk Oblast]] || align=right| O || align=right| 37,552
|-
|[[Jmerinka]] || [[:uk:Жмеринка|Жмеринка]] || [[Vinnitsa Oblastı]] || align=right| O || align=right| 37,349
|-
|[[Avdîyîvka]] || [[:uk:Авдіївка|Авдіївка]] || [[Donetsk Oblast]] || align=right| O || align=right| 37,210
|-
|[[Çûhûyîv]] || [[:uk:Чугуїв|Чугуїв]] || [[Harkiv Oblastı]] || align=right| O || align=right| 36,789
|-
|[[Sambîr]] || [[:uk:Самбір|Самбір]] || [[Lviv Oblast]] || align=right| O || align=right| 36,556
|-
|[[Tokmak, Ukrayna|Tokmak]] || [[:uk:Токмак|Токмак]] || [[Zaporijya Oblastı]] || align=right| O || align=right| 36,275
|-
|[[Boiyarka]] || [[:uk:Боярка|Боярка]] || [[Kiev Oblast]] || align=right| R || align=right| 35,968
|-
|[[Hlûxîv]] || [[:uk:Глухів|Глухів]] || [[Sumi Oblast]] || align=right| O || align=right| 35,768
|-
|[[Dobropîlliya]] || [[:uk:Добропілля|Добропілля]] || [[Donetsk Oblast]] || align=right| O || align=right| 35,638
|-
|[[Starokostiyantinîv]] || [[:uk:Старокостянтинів|Старокостянтинів]] || [[Hmelnitski Oblastı]] || align=right| O || align=right| 35,206
|-
|[[Kîrovsk, Ukraine|Kîrovsk]] || [[:uk:Кіровськ|Кіровськ]] || [[Lugansk Oblast]] || align=right| O || align=right| 35,199
|-
|[[Vişneve]] || [[:uk:Вишневе|Вишневе]] || [[Kiev Oblast]] || align=right| R || align=right| 34,465
|-
|[[Netîşin]] || [[:uk:Нетішин|Нетішин]] || [[Hmelnitski Oblast]] || align=right| O || align=right| 34,358
|-
|[[Slavûta]] || [[:uk:Славута|Славута]] || [[Hmelnitski Oblast]] || align=right| O || align=right| 34,340
|-
|[[Mohilîv-Podîlskiy]] || [[:uk:Могилів-Подільський|Могилів-Подільський]] || [[Vinnitsa Oblast]] || align=right| O || align=right| 32,853
|-
|[[Obûxîv]] || [[:uk:Обухів|Обухів]] || [[Kiev Oblast]] || align=right| O || align=right| 32,776
|-
|[[Pervomayskiy]] || [[:uk:Первомайський|Первомайський]] || [[Harkiv Oblast]] || align=right| O || align=right| 32,523
|-
|[[Kûpiansk]] || [[:uk:Куп'янськ|Куп'янськ]] || [[Harkiv Oblast]] || align=right| O || align=right| 32,449
|-
|[[Balaklîya]] || [[:uk:Балаклія|Балаклія]] || [[Harkiv Oblast]] || align=right| R || align=right| 32,408
|-
|[[Sinelnikove]] || [[:uk:Синельникове|Синельникове]] || [[Dnipropetrovsk Oblast]] || align=right| O || align=right| 32,302
|-
|[[Pereiaslav-Xmelnitskiy]] || [[:uk:Переяслав-Хмельницький|Переяслав-Хмельницький]] || [[Kiev Oblast]] || align=right| O || align=right| 31,634
|-
|[[Alûşta]] || [[:uk:Алушта|Алушта]] || [[Komara xweser ya Kirimê]] || align=right| O || align=right| 31,440
|-
|[[Trûskavets]] || [[:uk:Трускавець|Трускавець]] || [[Lviv Oblast]] || align=right| O || align=right| 31,037
|-
|[[Krasnoperekopsk]] || [[:uk:Красноперекопськ|Красноперекопськ]] || [[Komara xweser ya Kirimê]] || align=right| O || align=right| 31,023
|-
|[[Kîrovske]] || [[:uk:Кіровське|Кіровське]] || [[Donetsk Oblast]] || align=right| O || align=right| 30,910
|-
|[[Kostopîl]] || [[:uk:Костопіль|Костопіль]] || [[Rivne Oblast]] || align=right| R || align=right| 30,467
|-
|[[Debaltseve]] || [[:uk:Дебальцеве|Дебальцеве]] || [[Donetsk Oblast]] || align=right| O || align=right| 30,246
|-
|[[Perevalsk]] || [[:uk:Перевальск|Перевальск]] || [[Lugansk Oblast]] || align=right| R || align=right| 29,665
|-
|[[Saki]] || [[:uk:Саки|Саки]] || [[Komara xweser ya Kirimê]] || align=right| O || align=right| 29,416
|-
|[[Znamianka]] || [[:uk:Знам'янка|Знам'янка]] || [[Kirovograd Oblast]] || align=right| O || align=right| 29,412
|-
|[[Ternîvka]] || [[:uk:Тернівка|Тернівка]] || [[Dnipropetrovsk Oblast]] || align=right| O || align=right| 29,226
|-
|[[Perşotravensk]] || [[:uk:Першотравенськ|Першотравенськ]] || [[Dnipropetrovsk Oblast]] || align=right| O || align=right| 29,140
|-
|[[Xûst]] || [[:uk:Хуст|Хуст]] || [[Zakarpatya Oblast]] || align=right| O || align=right| 29,080
|-
|[[Çortkîv]] || [[:uk:Чортків|Чортків]] || [[Ternopil Oblast]] || align=right| R || align=right| 29,057
|-
|[[Lebedin]] || [[:uk:Лебедин|Лебедин]] || [[Sumi Oblast]] || align=right| O || align=right| 28,948
|-
|[[Zolotonoşa]] || [[:uk:Золотоноша|Золотоноша]] || [[Çerkası Oblast]] || align=right| O || align=right| 28,793
|-
|[[Bûça]] || [[:uk:Буча (місто)|Буча]] || [[Kiev Oblast]] || align=right| O || align=right| 28,533
|-
|[[Noviy Rozdîl]] || [[:uk:Новий розділ|Новий розділ]] || [[Lviv Oblastı]] || align=right| O || align=right| 28,227
|-
|[[Krasniy Liman]] || [[:uk:Красний Лиман|Красний Лиман]] || [[Donetsk Oblast]] || align=right| O || align=right| 28,172
|-
|[[Sarni]] || [[:uk:Сарни|Сарни]] || [[Rivne Oblast]] || align=right| R || align=right| 28,144
|-
|[[Malin]] || [[:uk:Малин|Малин]] || [[Jitomir Oblast]] || align=right| O || align=right| 28,113
|-
|[[Xmîlnik]] || [[:uk:Хмільник|Хмільник]] || [[Vinnitsa Oblast]] || align=right| O || align=right| 27,898
|-
|[[Baxçisaray]] || [[:uk:Бахчисарай|Бахчисарай]] || [[Komara xweser ya Kirimê]] || align=right| R || align=right| 27,549
|-
|[[Selidove]] || [[:uk:Селидове|Селидове]] || [[Donetsk Oblast]] || align=right| O || align=right| 26,793
|-
|[[Berehove]] || [[:uk:Берегове|Берегове]] || [[Zakarpatya Oblast]] || align=right| O || align=right| 26,735
|-
|[[Kanîv]] || [[:uk:Канів|Канів]] || [[Çerkası Oblast]] || align=right| O || align=right| 26,657
|-
|[[Koziatin]] || [[:uk:Козятин|Козятин]] || [[Vinnitsa Oblast]] || align=right| O || align=right| 26,635
|-
|[[Novoiavorivske]] || [[:uk:Новояворівське|Новояворівське]] || [[Lviv Oblast]] || align=right| R || align=right| 26,483
|-
|[[Korostişîv]] || [[:uk:Коростишів|Коростишів]] || [[Jitomir Oblast]] || align=right| R || align=right| 26,068
|-
|[[Popasna]] || [[:uk:Попасна|Попасна]] || [[Lugansk Oblast]] || align=right| R || align=right| 25,951
|-
|[[Vinohradîv]] || [[:uk:Виноградів|Виноградів]] || [[Zakarpatya Oblast]] || align=right| R || align=right| 25,760
|-
|[[Haysin]] || [[:uk:Гайсин|Гайсин]] || [[Vinnitsa Oblast]] || align=right| R || align=right| 25,640
|-
|[[Molodohvardîysk]] || [[:uk:Молодогвардійськ|Молодогвардійськ]] || [[Luhansk Oblast]] || align=right| R || align=right| 25,528
|-
|[[Krolevets]] || [[:uk:Кролевець|Кролевець]] || [[Sumi Oblast]] || align=right| R || align=right| 25,183
|-
|[[Merefa]] || [[:uk:Мерефа|Мерефа]] || [[Kharkiv Oblast]] || align=right| R || align=right| 25,018
|-
|[[Volnovaxa]] || [[:uk:Волноваха|Волноваха]] || [[Donetsk Oblast]] || align=right| R || align=right| 24,647
|-
|[[Zdolbûnîv]] || [[:uk:Здолбунів|Здолбунів]] || [[Rivne Oblast]] || align=right| R || align=right| 24,612
|-
|[[Kremînna]] || [[:uk:Кремінна|Кремінна]] || [[Lugansk Oblast]] || align=right| R || align=right| 24,447
|-
|[[Slavûtiç]] || [[:uk:Славутич|Славутич]] || [[Kiev Oblast]] || align=right| O || align=right| 24,402
|-
|[[Dokûçaievsk]] || [[:uk:Докучаєвськ|Докучаєвськ]] || [[Donetsk Oblast]] || align=right| O || align=right| 24,383
|-
|[[Liubotin]]? || [[:uk:Лрботин|Лрботин]] || [[Harkiv Oblast]] || align=right| O || align=right| 24,173
|-
|[[Tsiurûpinsk]]? || [[:uk:Цррупинськ|Цррупинськ]] || [[Herson Oblast]] || align=right| R || align=right| 24,123
|-
|[[Yûjne]] || [[:uk:Южне|Южне]] || [[Odessa Oblast]] || align=right| O || align=right| 23,977
|-
|[[Armyansk]] || [[:uk:Армянськ|Армянськ]] || [[Komara xweser ya Kirimê]] || align=right| O || align=right| 23,869
|-
|[[Vîlnohîrsk]] || [[:uk:Вільногірськ|Вільногірськ]] || [[Dnipropetrovsk Oblast]] || align=right| O || align=right| 23,782
|-
|[[Yahotin]] || [[:uk:Яготин|Яготин]] || [[Kiev Oblast]] || align=right| R || align=right| 23,659
|-
|[[Sûxodîlsk]] || [[:uk:Суходільськ|Суходільськ]] || [[Lugansk Oblast]] || align=right| R || align=right| 23,642
|-
|[[Zoloçîv]] || [[:uk:Золочів|Золочів]] || [[Lviv Oblast]] || align=right| R || align=right| 23,481
|-
|[[Trostianets]] || [[:uk:Тростянець|Тростянець]] || [[Sumi Oblast]] || align=right| R || align=right| 23,308
|-
|[[Brodi]] || [[:uk:Броди|Броди]] || [[Lviv Oblast]] || align=right| R || align=right| 23,239
|-
|[[Polonne]] || [[:uk:Полонне|Полонне]] || [[Hmelnitski Oblast]] || align=right| R || align=right| 23,211
|-
|[[Vişhorod]] || [[:uk:Вишгород|Вишгород]] || [[Kiev Oblast]] || align=right| R || align=right| 22,933
|-
|[[Hadiaç]] || [[:uk:Гадяч|Гадяч]] || [[Poltava Oblast]] || align=right| R || align=right| 22,698
|-
|[[Krasnohrad]] || [[:uk:Красноград|Красноград]] || [[Harkiv Oblast]] || align=right| R || align=right| 22,670
|-
|[[Kîlîya]] || [[:uk:Кілія|Кілія]] || [[Odessa Oblast]] || align=right| R || align=right| 22,594
|-
|[[Starobîlsk]] || [[:uk:Старобільськ|Старобільськ]] || [[Lugansk Oblast]] || align=right| R || align=right| 22,371
|-
|[[Ladijin]] || [[:uk:Ладижин|Ладижин]] || [[Vinnitsa Oblast]] || align=right| O || align=right| 22,219
|-
|[[Polohi]] || [[:uk:Пологи|Пологи]] || [[Zaporijya Oblast]] || align=right| R || align=right| 22,206
|-
|[[Amvrosîyivka]] || [[:uk:Амвросіївка|Амвросіївка]] || [[Donetsk Oblast]] || align=right| R || align=right| 22,130
|-
|[[Kremenets]] || [[:uk:Кременець|Кременець]] || [[Ternopil Oblast]] || align=right| R || align=right| 22,051
|-
|[[Henîçesk]] || [[:uk:Генічеськ|Генічеськ]] || [[Herson Oblast]] || align=right| R || align=right| 21,793
|-
|[[Sokal]] || [[:uk:Сокаль|Сокаль]] || [[Lviv Oblast]] || align=right| R || align=right| 21,693
|-
|[[Kûraxove]] || [[:uk:Курахове|Курахове]] || [[Donetsk Oblast]] || align=right| R || align=right| 21,479
|-
|[[Dnîprorûdne]] || [[:uk:Дніпрорудне|Дніпрорудне]] || [[Zaporijya Oblast]] || align=right| R || align=right| 21,054
|-
|[[Voloçisk]] || [[:uk:Волочиськ|Волочиськ]] || [[Hmelnitski Oblast]] || align=right| R || align=right| 20,958
|-
|[[Nadvîrna]] || [[:uk:Надвірна|Надвірна]] || [[İvano-Frankivsk Oblast]] || align=right| R || align=right| 20,932
|-
|[[Dolina]] || [[:uk:Долина|Долина]] || [[İvano-Frankivsk Oblast]] || align=right| R || align=right| 20,906
|-
|[[Stebnik]] || [[:uk:Стебник|Стебник]] || [[Lviv Oblast]] || align=right| R || align=right| 20,863
|-
|[[Vovçansk]] || [[:uk:Вовчанськ|Вовчанськ]] || [[Harkiv Oblast]] || align=right| R || align=right| 20,695
|-
|[[Krasilîv]] || [[:uk:Красилів|Красилів]] || [[Hmelnitski Oblast]] || align=right| R || align=right| 20,580
|-
|[[Piatixatki]] || [[:uk:П'ятихатки|П'ятихатки]] || [[Dnipropetrovsk Oblast]] || align=right| R || align=right| 20,563
|-
|[[Reni, Ukraine|Reni]] || [[:uk:Рені|Рені]] || [[Odessa Oblast]] || align=right| R || align=right| 20,481
|-
|[[Bazmaç]] || [[:uk:Бахмач|Бахмач]] || [[Çernigov Oblast]] || align=right| R || align=right| 20,332
|-
|[[Derhaçî]] || [[:uk:Дергачі|Дергачі]] || [[Harkiv Oblast]] || align=right| R || align=right| 20,258
|-
|[[Vatûtîne]] || [[:uk:Ватутіне|Ватутіне]] || [[Çerkası Oblast]] || align=right| O || align=right| 20,156
|-
|[[Kalinîvka]] || [[:uk:Калинівка|Калинівка]] || [[Vinnitsa Oblast]] || align=right| R || align=right| 20,061
|-
|[[Balta, Ûkrayna|Balta]] || [[:uk:Балта|Балта]] || [[Odessa Oblast]] || align=right| R || align=right| 19,962
|-
|[[Zvenihorodka]] || [[:uk:Звенигородка|Звенигородка]] || [[Çerkası Oblast]] || align=right| R || align=right| 19,901
|-
|[[Zûhres]] || [[:uk:Зугрес|Зугрес]] || [[Donetsk Oblast]] || align=right| R || align=right| 19,859
|-
|[[Skadovsk]] || [[:uk:Скадовськ|Скадовськ]] || [[Herson Oblast]] || align=right| R || align=right| 19,641
|-
|[[Svatove]] || [[:uk:Сватове|Сватове]] || [[Lugansk Oblast]] || align=right| R || align=right| 19,495
|-
|[[Şpola]] || [[:uk:Шпола|Шпола]] || [[Çerkası Oblast]] || align=right| R || align=right| 19,427
|-
|[[Novoûkrayînka]] || [[:uk:Новоукраїнка|Новоукраїнка]] || [[Kirovograd Oblast]] || align=right| R || align=right| 19,353
|-
|[[Korsûn-Şevçenkîvskiy]] || [[:uk:Корсунь-Шевченківський|Корсунь-Шевченківський]] || [[Çerkası Oblastı]] || align=right| R || align=right| 19,311
|-
|[[Lûtûhine]] || [[:uk:Лутугине|Лутугине]] || [[Lugansk Oblast]] || align=right| R || align=right| 18,833
|-
|[[Bîlohîrsk]] || [[:uk:Білогірськ|Білогірськ]] || [[Komara xweser ya Kirimê]] || align=right| R || align=right| 18,790
|-
|[[Dolinska]] || [[:uk:Долинська|Долинська]] || [[Kirovograd Oblast]] || align=right| R || align=right| 18,768
|-
|[[Îziaslav]] || [[:uk:Ізяслав|Ізяслав]] || [[Hmelnitski Oblast]] || align=right| R || align=right| 18,444
|-
|[[Bîlopîlliya]] || [[:uk:Білопілля|Білопілля]] || [[Sumi Oblast]] || align=right| R || align=right| 18,384
|-
|[[Bohodûxiv]] || [[:uk:Богодухів|Богодухів]] || [[Harkiv Oblast]] || align=right| R || align=right| 18,224
|-
|[[Skvira]] || [[:uk:Сквира|Сквира]] || [[Kiev Oblast]] || align=right| R || align=right| 18,126
|-
|[[Karlîvka]] || [[:uk:Карлівка|Карлівка]] || [[Poltava Oblast]] || align=right| R || align=right| 17,995
|-
|[[Orîxîv]] || [[:uk:Оріхів|Оріхів]] || [[Zaporijya Oblast]] || align=right| R || align=right| 17,955
|-
|[[Bîlozerske]] || [[:uk:Білозерське|Білозерське]] || [[Donetsk Oblast]] || align=right| R || align=right| 17,868
|-
|[[Zolote]] || [[:uk:Золоте|Золоте]] || [[Lugansk Oblast]] || align=right| R || align=right| 17,836
|-
|[[Yûnokomûnarîvsk]] || [[:uk:Рнокомунарівськ|Рнокомунарівськ]] || [[Donetsk Oblast]] || align=right| R || align=right| 17,813
|-
|[[Pîdhorodne]] || [[:uk:Підгородне|Підгородне]] || [[Dnipropetrovsk Oblast]] || align=right| R || align=right| 17,763
|-
|[[Rozdîlna]] || [[:uk:Роздільна|Роздільна]] || [[Odessa Oblast]] || align=right| R || align=right| 17,754
|-
|[[Horodok]] || [[:uk:Городок|Городок]] || [[Hmelnitski Oblast]] || align=right| R || align=right| 17,746
|-
|[[Çervonopartizansk]] || [[:uk:Червонопартизанськ|Червонопартизанськ]] || [[Lugansk Oblastı]] || align=right| R || align=right| 17,680
|-
|[[Îlovaysk]] || [[:uk:Іловайськ|Іловайськ]] || [[Donetsk Oblast]] || align=right| R || align=right| 17,620
|-
|[[Berejani]] || [[:uk:Бережани|Бережани]] || [[Ternopil Oblast]] || align=right| R || align=right| 17,617
|-
|[[Novohrodîvka]] || [[:uk:Новогродівка|Новогродівка]] || [[Donetsk Oblast]] || align=right| O || align=right| 17,473
|-
|[[Vûhledar]] || [[:uk:Вугледар|Вугледар]] || [[Donetsk Oblast]] || align=right| R || align=right| 17,440
|-
|[[Berezan]] || [[:uk:Березань|Березань]] || [[Kiev Oblast]] || align=right| O || align=right| 17,367
|-
|[[Pûtivl]] || [[:uk:Путивль|Путивль]] || [[Sumi Oblast]] || align=right| R || align=right| 17,354
|-
|[[Bolhrad]] || [[:uk:Болград|Болград]] || [[Odessa Oblast]] || align=right| R || align=right| 17,353
|-
|[[Bar, Ûkrayna|Bar]] || [[:uk:Бар|Бар]] || [[Vinnitsa Oblast]] || align=right| R || align=right| 17,284
|-
|[[Svaliava]] || [[:uk:Свалява|Свалява]] || [[Zakarpatya Oblastı]] || align=right| R || align=right| 17,145
|-
|[[Bohûslav]] || [[:uk:Богуслав|Богуслав]] || [[Kiev Oblast]] || align=right| R || align=right| 17,135
|-
|[[Huliaypole]] || [[:uk:Гуляйполе|Гуляйполе]] || [[Zaporijya Oblast]] || align=right| R || align=right| 17,077
|-
|[[Zmîyîv]] || [[:uk:Зміїв|Зміїв]] || [[Harkiv Oblast]] || align=right| R || align=right| 17,063
|-
|[[Ovrûç]] || [[:uk:Овруч|Овруч]] || [[Jitomir Oblast]] || align=right| R || align=right| 17,031
|-
|[[Verxnodnîprovsk]] || [[:uk:Верхньодніпровськ|Верхньодніпровськ]] || [[Dnipropetrovsk Oblast]] || align=right| R || align=right| 16,976
|-
|[[Oçakîv]] || [[:uk:Очаків|Очаків]] || [[Mıkolayiv Oblast]] || align=right| O || align=right| 16,929
|-
|[[Krasnohorîvka]] || [[:uk:Красногорівка|Красногорівка]] || [[Donetsk Oblastı]] || align=right| R || align=right| 16,714
|-
|[[Kîvertsî]] || [[:uk:Ківерці|Ківерці]] || [[Volın Oblast]] || align=right| R || align=right| 16,678
|-
|[[Piriatin]] || [[:uk:Пирятин|Пирятин]] || [[Poltava Oblast]] || align=right| R || align=right| 16,664
|-
|[[Mikolayîvka]] || [[:uk:Миколаївка|Миколаївка]] || [[Donetsk Oblast]] || align=right| R || align=right| 16,620
|-
|[[Çasîv Yar]] || [[:uk:Часів Яр|Часів Яр]] || [[Donetsk Oblast]] || align=right| R || align=right| 16,612
|-
|[[Vîlniansk]] || [[:uk:Вільнянськ|Вільнянськ]] || [[Zaporijya Oblast]] || align=right| R || align=right| 16,522
|-
|[[Dûnayîvtsî]] || [[:uk:Дунаївці|Дунаївці]] || [[Hmelnitski Oblast]] || align=right| R || align=right| 16,448
|-
|[[Apostolove]] || [[:uk:Апостолове|Апостолове]] || [[Dnipropetrovsk Oblast]] || align=right| R || align=right| 16,439
|-
|[[Talne]] || [[:uk:Тальне|Тальне]] || [[Çerkası Oblast]] || align=right| R || align=right| 16,388
|-
|[[Artsiz]] || [[:uk:Арциз|Арциз]] || [[Odessa Oblast]] || align=right| R || align=right| 16,370
|-
|[[Noviy Bûh]] || [[:uk:Новий Буг|Новий Буг]] || [[Mıkolayiv Oblast]] || align=right| R || align=right| 16,250
|-
|[[Tûlçin]] || [[:uk:Тульчин|Тульчин]] || [[Vinnitsa Oblast]] || align=right| R || align=right| 16,136
|-
|[[Hayvoron]] || [[:uk:Гайворон|Гайворон]] || [[Kirovograd Oblast]] || align=right| R || align=right| 16,126
|-
|[[Horodok]] || [[:uk:Городок|Городок]] || [[Lviv Oblast]] || align=right| R || align=right| 16,082
|-
|[[Hola Pristan]] || [[:uk:Гола Пристань|Гола Пристань]] || [[Herson Oblast]] || align=right| R || align=right| 16,028
|-
|[[Nosîvka]] || [[:uk:Носівка|Носівка]] || [[Çernigov Oblast]] || align=right| R || align=right| 15,966
|-
|[[Jaşkîv]] || [[:uk:Жашків|Жашків]] || [[Çerkasî Oblast]] || align=right| R || align=right| 15,853
|-
|[[Horodişçe]] || [[:uk:Городище|Городище]] || [[Çerkasi Oblast]] || align=right| R || align=right| 15,645
|-
|[[Vasilîvka]] || [[:uk:Василівка|Василівка]] || [[Zaporijya Oblast]] || align=right| R || align=right| 15,592
|-
|[[Kamianka-Dnîprovska]] || [[:uk:Кам'янка-Дніпровська|Кам'янка-Дніпровська]] || [[Zaporijya Oblast]] || align=right| R || align=right| 15,522
|-
|[[Petrovske]] || [[:uk:Петровське|Петровське]] || [[Lugansk Oblast]] || align=right| R || align=right| 15,478
|-
|[[Berislav]] || [[:uk:Берислав|Берислав]] || [[Herson Oblast]] || align=right| R || align=right| 15,455
|-
|[[Snîhurîvka]] || [[:uk:Снігурівка|Снігурівка]] || [[Mıkolayiv Oblast]] || align=right| R || align=right| 15,447
|-
|[[Radomişl]] || [[:uk:Радомишль|Радомишль]] || [[Jitomir Oblast]] || align=right| R || align=right| 15,326
|-
|[[Bûrştin]] || [[:uk:Бурштин|Бурштин]] || [[İvano-Frankivsk Oblast]] || align=right| R || align=right| 15,298
|-
|[[Raxîv]] || [[:uk:Рахів|Рахів]] || [[Zakarpatya Oblast]] || align=right| R || align=right| 15,241
|-
|[[Novhorod-Sîverskiy]] || [[:uk:Новгород-Сіверський|Новгород-Сіверський]] || [[Çernigov Oblast]] || align=right| R || align=right| 15,175
|-
|[[Kamianka]] || [[:uk:Кам'янка|Кам'янка]] || [[Çerkasi Oblast]] || align=right| R || align=right| 15,109
|-
|[[Tetîyîv]] || [[:uk:Тетіїв|Тетіїв]] || [[Kiev Oblast]] || align=right| R || align=right| 14,944
|-
|[[Mikolayîv, Lvîv|Mikolayîv]] || [[:uk:Миколаїв|Миколаїв]] || [[Lviv Oblast]] || align=right| R || align=right| 14,801
|-
|[[Ostroh]] || [[:uk:Острог|Острог]] || [[Rivne Oblast]] || align=right| O || align=right| 14,801
|-
|[[Zelenodolsk]] || [[:uk:Зеленодольськ|Зеленодольськ]] || [[Dnipropetrovsk Oblast]] || align=right| R || align=right| 14,792
|-
|[[Vaxrûşeve]] || [[:uk:Вахрушеве|Вахрушеве]] || [[Lugansk Oblast]] || align=right| R || align=right| 14,773
|-
|[[Xorol, Ukraine|Khorol]] || [[:uk:Хорол|Хорол]] || [[Poltava Oblast]] || align=right| R || align=right| 14,753
|-
|[[Storojinets]] || [[:uk:Сторожинець|Сторожинець]] || [[Çernovtsi Oblast]] || align=right| R || align=right| 14,693
|-
|[[Sûdak, Krîm|Sudak]] || [[:uk:Судак|Судак]] || [[Komara xweser ya Kirimê]] || align=right| O || align=right| 14,495
|-
|[[Sîversk]] || [[:uk:Сіверськ|Сіверськ]] || [[Donetsk Oblast]] || align=right| R || align=right| 14,393
|-
|[[Koriukîvka]]? || [[:uk:Коррківка|Коррківка]] || [[Çernigov Oblast]] || align=right| R || align=right| 14,318
|-
|[[Bîliayîvka]] || [[:uk:Біляївка|Біляївка]] || [[Odessa Oblast]] || align=right| R || align=right| 14,294
|-
|[[Hîrnik]] || [[:uk:Гірник|Гірник]] || [[Donetsk Oblast]] || align=right| R || align=right| 14,207
|-
|[[Ûkrayînka, Kîev|Ûkrayînka]] || [[:uk:Українка|Українка]] || [[Kiev Oblast]] || align=right| R || align=right| 14,163
|-
|[[Nova Odesa]] || [[:uk:Нова Одеса|Нова Одеса]] || [[Mıkolayiv Oblast]] || align=right| R || align=right| 14,070
|-
|[[Horodnia]] || [[:uk:Городня|Городня]] || [[Çernîgov Oblast]] || align=right| R || align=right| 14,043
|-
|[[Şçastia]] || [[:uk:Щастя|Щастя]] || [[Lugansk Oblast]] || align=right| R || align=right| 13,770
|-
|[[Kaharlik]] || [[:uk:Кагарлик|Кагарлик]] || [[Kîev Oblast]] || align=right| R || align=right| 13,757
|-
|[[Jdanîvka]] || [[:uk:Жданівка|Жданівка]] || [[Donetsk Oblast]] || align=right| O || align=right| 13,688
|-
|[[Berezne]] || [[:uk:Березне|Березне]] || [[Rîvne Oblast]] || align=right| R || align=right| 13,669
|-
|[[Terebovlia]] || [[:uk:Теребовля|Теребовля]] || [[Ternopîl Oblast]] || align=right| R || align=right| 13,661
|-
|[[Vinniki]] || [[:uk:Винники|Винники]] || [[Lviv Oblast]] || align=right| R || align=right| 13,654
|-
|[[Rojişçe]] || [[:uk:Рожище|Рожище]] || [[Volin Oblast]] || align=right| R || align=right| 13,636
|-
|[[Yavor^v]] || [[:uk:Яворів|Яворів]] || [[Lviv Oblast]] || align=right| R || align=right| 13,510
|-
|[[Jovkva]] || [[:uk:Жовква|Жовква]] || [[Lviv Oblast]] || align=right| R || align=right| 13,474
|-
|[[Taraşça]] || [[:uk:Тараща|Тараща]] || [[Kiev Oblast]] || align=right| R || align=right| 13,452
|-
|[[Mironîvka]] || [[:uk:Миронівка|Миронівка]] || [[Kiev Oblast]] || align=right| R || align=right| 13,368
|-
|[[Berşad]] || [[:uk:Бершадь|Бершадь]] || [[Vinnitsa Oblast]] || align=right| R || align=right| 13,336
|-
|[[Ûkrayînsk]] || [[:uk:Українськ|Українськ]] || [[Donetsk Oblast]] || align=right| R || align=right| 13,236
|-
|[[Zbaraj]] || [[:uk:Збараж|Збараж]] || [[Ternopil Oblast]] || align=right| R || align=right| 13,228
|-
|[[Novomirhorod]] || [[:uk:Новомиргород|Новомиргород]] || [[Kirovograd Oblast]] || align=right| R || align=right| 13,220
|-
|[[Ûzin]] || [[:uk:Узин|Узин]] || [[Kiev Oblast]] || align=right| R || align=right| 13,217
|-
|[[Svîtlodarsk]] || [[:uk:Світлодарськ|Світлодарськ]] || [[Donetsk Oblast]] || align=right| R || align=right| 13,184
|-
|[[Soledar]] || [[:uk:Соледар|Соледар]] || [[Donetsk Oblast]] || align=right| R || align=right| 13,151
|-
|[[Baştanka]] || [[:uk:Баштанка|Баштанка]] || [[Mıkolayiv Oblastı]] || align=right| R || align=right| 13,146
|-
|[[Mala Viska]] || [[:uk:Мала Виска|Мала Виска]] || [[Kirovograd Oblast]] || align=right| R || align=right| 13,132
|-
|[[Teplohîrsk]] || [[:uk:Теплогірськ|Теплогірськ]] || [[Lugansk Oblastı]] || align=right| R || align=right| 13,053
|-
|[[Barvînkove]] || [[:uk:Барвінкове|Барвінкове]] || [[Harkiv Oblastı]] || align=right| R || align=right| 12,998
|-
|[[Primorsk]] || [[:uk:Приморськ|Приморськ]] || [[Zaporijya Oblast]] || align=right| R || align=right| 12,973
|-
|[[Mena, Ûkrayna|Mena]] || [[:uk:Мена (місто)|Мена]] || [[Çernigov Oblast]] || align=right| R || align=right| 12,940
|-
|[[Hlobine]] || [[:uk:Глобине|Глобине]] || [[Poltava Oblast]] || align=right| R || align=right| 12,902
|-
|[[Hnîvan]] || [[:uk:Гнівань|Гнівань]] || [[Vinnitsa Oblast]] || align=right| R || align=right| 12,832
|-
|[[Komsomolske]] || [[:uk:Комсомольське|Комсомольське]] || [[Donetsk Oblast]] || align=right| R || align=right| 12,813
|-
|[[Îçnia]] || [[:uk:Ічня|Ічня]] || [[Çernigov Oblast]] || align=right| R || align=right| 12,780
|-
|[[Novoazovsk]] || [[:uk:Новоазовськ|Новоазовськ]] || [[Donetsk Oblast]] || align=right| R || align=right| 12,702
|-
|[[Baranîvka]] || [[:uk:Баранівка|Баранівка]] || [[Jitomir Oblast]] || align=right| R || align=right| 12,584
|-
|[[Buçaç]] || [[:uk:Бучач|Бучач]] || [[Ternopil Oblast]] || align=right| R || align=right| 12,549
|-
|[[Loxvitsiya]] || [[:uk:Лохвиця|Лохвиця]] || [[Poltava Oblast]] || align=right| R || align=right| 12,389
|-
|[[Şçors]] || [[:uk:Щорс|Щорс]] || [[Çernigov Oblast]] || align=right| R || align=right| 12,315
|-
|[[Bobrinets]] || [[:uk:Бобринець|Бобринець]] || [[Kirovograd Oblast]] || align=right| R || align=right| 12,300
|-
|[[Nemirîv]] || [[:uk:Немирів|Немирів]] || [[Vinnitsa Oblast]] || align=right| R || align=right| 12,082
|-
|[[Kobeliaki]] || [[:uk:Кобеляки|Кобеляки]] || [[Poltava Oblast]] || align=right| R || align=right| 12,076
|-
|[[Rodinske]] || [[:uk:Родинське|Родинське]] || [[Donetsk Oblast]] || align=right| R || align=right| 11,996
|-
|[[Çigirin]] || [[:uk:Чигирин|Чигирин]] || [[Çerkasi Oblast]] || align=right| R || align=right| 11,960
|-
|[[Bobrovitsiya]] || [[:uk:Бобровиця|Бобровиця]] || [[Çernîgov Oblast]] || align=right| R || align=right| 11,916
|-
|[[Sosnîvka]] || [[:uk:Соснівка|Соснівка]] || [[Lviv Oblast]] || align=right| R || align=right| 11,889
|-
|[[Jidaçîv]] || [[:uk:Жидачів|Жидачів]] || [[Lviv Oblast]] || align=right| R || align=right| 11,798
|-
|[[Yampîl]] || [[:uk:Ямпіль|Ямпіль]] || [[Vinnitsa Oblast]] || align=right| R || align=right| 11,787
|-
|[[Mospine]] || [[:uk:Моспине|Моспине]] || [[Donetsk Oblast]] || align=right| R || align=right| 11,736
|-
|[[Borzna]] || [[:uk:Борзна|Борзна]] || [[Çernigov Oblast]] || align=right| R || align=right| 11,707
|-
|[[Şçolkîne]] || [[:uk:Щолкіне|Щолкіне]] || [[Komara xweser ya Kirimê]] || align=right| R || align=right| 11,699
|-
|[[Bûrin]] || [[:uk:Буринь|Буринь]] || [[Sumi Oblast]] || align=right| R || align=right| 11,678
|-
|[[Kamianka-Bûzka]] || [[:uk:Кам'янка-Бузька|Кам'янка-Бузька]] || [[Lviv Oblast]] || align=right| R || align=right| 11,674
|-
|[[Hrebînka]] || [[:uk:Гребінка|Гребінка]] || [[Poltava Oblast]] || align=right| R || align=right| 11,662
|-
|[[Xristinîvka]] || [[:uk:Христинівка|Христинівка]] || [[Çerkası Oblast]] || align=right| R || align=right| 11,650
|-
|[[Hîrske]] || [[:uk:Гірське|Гірське]] || [[Lugansk Oblast]] || align=right| R || align=right| 11,473
|-
|[[Tavriysk]] || [[:uk:Таврійськ|Таврійськ]] || [[Herson Oblast]] || align=right| R || align=right| 11,452
|-
|[[Borşçîv]] || [[:uk:Борщів|Борщів]] || [[Ternopil Oblast]] || align=right| R || align=right| 11,382
|-
|[[Zimohîriya]] || [[:uk:Зимогір'я|Зимогір'я]] || [[Lugansk Oblast]] || align=right| R || align=right| 11,295
|-
|[[Hotîn]] || [[:uk:Хотин|Хотин]] || [[Çernovtsi Oblast]] || align=right| R || align=right| 11,216
|-
|[[Îllîntsî]] || [[:uk:Іллінці|Іллінці]] || [[Vinnitsa Oblast]] || align=right| R || align=right| 11,186
|-
|[[Pomîçna]] || [[:uk:Помічна|Помічна]] || [[Kirovograd Oblast]] || align=right| R || align=right| 10,946
|-
|[[Olevsk]] || [[:uk:Олевськ|Олевськ]] || [[Jitomir Oblast]] || align=right| R || align=right| 10,896
|-
|[[Kamîn-Kaşirskiy]] || [[:uk:Камінь-Каширський|Камінь-Каширський]] || [[Volin Oblast]] || align=right| R || align=right| 10,818
|-
|[[Tatarbûnari]] || [[:uk:Татарбунари|Татарбунари]] || [[Odessa Oblast]] || align=right| R || align=right| 10,797
|-
|[[Pohrebişçe]] || [[:uk:Погребище|Погребище]] || [[Vinnitsa Oblast]] || align=right| R || align=right| 10,754
|-
|[[Maryînka]] || [[:uk:Мар'їнка|Мар'їнка]] || [[Donetsk Oblast]] || align=right| R || align=right| 10,722
|-
|[[Bolexîv]] || [[:uk:Болехів|Болехів]] || [[İvano-Frankivsk Oblastı]] || align=right| O || align=right| 10,633
|-
|[[înkerman]] || [[:uk:Інкерман|Інкерман]] || [[Sivastopol]] || align=right| R || align=right| 10,628
|-
|[[Zînkîv]] || [[:uk:Зіньків|Зіньків]] || [[Poltava Oblast]] || align=right| R || align=right| 10,577
|-
|[[Xodorîv]] || [[:uk:Ходорів|Ходорів]] || [[Lviv Oblast]] || align=right| R || align=right| 10,565
|-
|[[Sniatin]] || [[:uk:Снятин|Снятин]] || [[İvano-Frankivsk Oblast]] || align=right| R || align=right| 10,479
|-
|[[Derajniya]] || [[:uk:Деражня|Деражня]] || [[Hmelnitski Oblast]] || align=right| R || align=right| 10,446
|-
|[[Liuboml]]? || [[:uk:Лрбомль|Лрбомль]] || [[Volin Oblast]] || align=right| R || align=right| 10,395
|-
|[[Valki]] || [[:uk:Валки|Валки]] || [[Harkiv Oblast]] || align=right| R || align=right| 10,381
|-
|[[Novodnîstrovsk]] || [[:uk:Новодністровськ|Новодністровськ]] || [[Çernovtsi Oblast]] || align=right| O || align=right| 10,342
|-
|[[Radivilîv]] || [[:uk:Радивилів|Радивилів]] || [[Rivne Oblast]] || align=right| R || align=right| 10,311
|-
|[[Vûhlehîrsk]] || [[:uk:Вуглегірськ|Вуглегірськ]] || [[Donetsk Oblast]] || align=right| O || align=right| 10,309
|-
|[[Sokiriani]] || [[:uk:Сокиряни|Сокиряни]] || [[Çernovtsi Oblast]] || align=right| R || align=right| 10,258
|-
|[[Verxîvtseve]] || [[:uk:Верхівцеве|Верхівцеве]] || [[Dnipropetrovsk Oblast]] || align=right| R || align=right| 10,142
|-
|[[Zalîşçiki]] || [[:uk:Заліщики|Заліщики]] || [[Ternopil Oblast]] || align=right| R || align=right| 10,125
|-
|[[Stariy Krim]] || [[:uk:Старий Крим|Старий Крим]] || [[Komara xweser ya Kirimê]] || align=right| R || align=right| 10,101
|-
|[[Bîlitske]] || [[:uk:Білицьке|Білицьке]] || [[Donetsk Oblast]] || align=right| R || align=right| 10,093
|-
|[[Pereşçepine]] || [[:uk:Перещепине|Перещепине]] || [[Dnipropetrovsk Oblast]] || align=right| R || align=right| 10,041
|-
|[[Andrûşîvka]] || [[:uk:Андрушівка (Андрушівський район)|Андрушівка]] || [[Jitomir Oblastı]] || align=right| R || align=right| 9,890
|-
|[[Pûstomiti]] || [[:uk:Пустомити|Пустомити]] || [[Lviv Oblastı]] || align=right| R || align=right| 9,798
|-
|[[Horodenka]] || [[:uk:Городенка|Городенка]] || [[İvano-Frankivsk Oblastı]] || align=right| R || align=right| 9,794
|-
|[[Tismenitsiya]] || [[:uk:Тисмениця|Тисмениця]] || [[İvano-Frankivsk Oblast]] || align=right| R || align=right| 9,790
|-
|[[Tiaçîv]] || [[:uk:Тячів|Тячів]] || [[Zakarpatya Oblastı]] || align=right| R || align=right| 9,786
|-
|[[Semenîvka]] || [[:uk:Семенівка|Семенівка]] || [[Çernigov Oblast]] || align=right| R || align=right| 9,656
|-
|[[Dûbrovytsiya]] || [[:uk:Дубровиця|Дубровиця]] || [[Rivne Oblast]] || align=right| R || align=right| 9,644
|-
|[[Kodima]] || [[:uk:Кодима|Кодима]] || [[Odessa Oblast]] || align=right| R || align=right| 9,634
|-
|[[Îrşava]] || [[:uk:Іршава|Іршава]] || [[Zakarpatya Oblast]] || align=right| R || align=right| 9,515
|-
|[[Berezîvka]] || [[:uk:Березівка|Березівка]] || [[Odessa Oblast]] || align=right| R || align=right| 9,481
|-
|[[Ananîv]] || [[:uk:Ананьїв|Ананьїв]] || [[Odessa Oblast]] || align=right| R || align=right| 9,476
|-
|[[Monastirişçe]] || [[:uk:Монастирище|Монастирище]] || [[Çerkası Oblast]] || align=right| R || align=right| 9,463
|-
|[[Lipovets]] || [[:uk:Липовець|Липовець]] || [[Vinnitsa Oblast]] || align=right| R || align=right| 9,406
|-
|[[Vilkove]] || [[:uk:Вилкове|Вилкове]] || [[Odessa Oblast]] || align=right| R || align=right| 9,260
|-
|[[Radekhîv]] || [[:uk:Радехів|Радехів]] || [[Lviv Oblast]] || align=right| R || align=right| 9,230
|-
|[[Mostiska]] || [[:uk:Мостиська|Мостиська]] || [[Lviv Oblast]] || align=right| R || align=right| 9,150
|-
|[[Artemîvsk, Luhansk Oblastı|Artemivsk]] || [[:uk:Артемівськ|Артемівськ]] || [[Lugansk Oblast]] || align=right| R || align=right| 9,097
|-
|[[Novodrûjesk]] || [[:uk:Новодружеськ|Новодружеськ]] || [[Lugansk Oblast]] || align=right| R || align=right| 9,025
|-
|[[Çervonozavodske]] || [[:uk:Червонозаводське|Червонозаводське]] || [[Poltava Oblast]] || align=right| R || align=right| 9,024
|-
|[[Alûpka]] || [[:uk:Алупка|Алупка]] || [[Komara xweser ya Kirimê]] || align=right| R || align=right| 9,018
|-
|[[Horoxîv]] || [[:uk:Горохів|Горохів]] || [[Volin Oblast]] || align=right| R || align=right| 9,015
|-
|[[Privîlliya]] || [[:uk:Привілля|Привілля]] || [[Lugansk Oblast]] || align=right| R || align=right| 9,004
|-
|[[Çop, Ûkrayna|Çop]] || [[:uk:Чоп|Чоп]] || [[Zakarpatya Oblast]] || align=right| O || align=right| 8,919
|-
|[[Zastavna]] || [[:uk:Заставна|Заставна]] || [[Çernovtsi Oblast]] || align=right| R || align=right| 8,866
|-
|[[Zorinsk]] || [[:uk:Зоринськ|Зоринськ]] || [[Lugansk Oblast]] || align=right| R || align=right| 8,838
|-
|[[Tlûmaç]] || [[:uk:Тлумач|Тлумач]] || [[İvano-Frankivsk Oblast]] || align=right| R || align=right| 8,831
|-
|[[Teplodar]] || [[:uk:Теплодар|Теплодар]] || [[Odessa Oblast]] || align=right| O || align=right| 8,830
|-
|[[Lanîvtsî]] || [[:uk:Ланівці|Ланівці]] || [[Ternopil Oblast]] || align=right| R || align=right| 8,680
|-
|[[Bûsk, Ûkaryna|Bûsk]] || [[:uk:Буськ|Буськ]] || [[Lviv Oblast]] || align=right| R || align=right| 8,673
|-
|[[Korets]] || [[:uk:Корець|Корець]] || [[Rivne Oblastı]] || align=right| R || align=right| 8,649
|-
|[[Rohatin]] || [[:uk:Рогатин|Рогатин]] || [[İvano-Frankivsk Oblast]] || align=right| R || align=right| 8,607
|-
|[[Pivdenne]] || [[:uk:Південне|Південне]] || [[Harkiv Oblast]] || align=right| R || align=right| 8,516
|-
|[[Dûbliani]] || [[:uk:Дубляни|Дубляни]] || [[Lviv Oblast]] || align=right| R || align=right| 8,469
|-
|[[Rjişçîv]] || [[:uk:Ржищів|Ржищів]] || [[Kiev Oblast]] || align=right| O || align=right| 8,447
|-
|[[Novoselitsiya]] || [[:uk:Новоселиця|Новоселиця]] || [[Çernovtsi Oblast]] || align=right| R || align=right| 8,400
|-
|[[Vorojba]] || [[:uk:Ворожба|Ворожба]] || [[Sumi Oblast]] || align=right| R || align=right| 8,384
|-
|[[Kosîv]] || [[:uk:Косів|Косів]] || [[İvano-Frankivsk Oblast]] || align=right| R || align=right| 8,301
|-
|[[Poçayîv]] || [[:uk:Почаїв|Почаїв]] || [[Ternopil Oblast]] || align=right| R || align=right| 8,240
|-
|[[Rava-Rûska]] || [[:uk:Рава-руська|Рава-руська]] || [[Lviv Oblast]] || align=right| R || align=right| 8,070
|-
|[[Moloçansk]] || [[:uk:Молочанськ|Молочанськ]] || [[Zaporijya Oblast]] || align=right| R || align=right| 7,964
|-
|[[Yaremça]] || [[:uk:Яремча|Яремча]] || [[İvano-Frankivsk Oblast]] || align=right| O || align=right| 7,850
|-
|[[Tûrka]] || [[:uk:Турка|Турка]] || [[Lviv Oblast]] || align=right| R || align=right| 7,681
|-
|[[Kîtsman]] || [[:uk:Кіцмань|Кіцмань]] || [[Çernovtsi Oblast]] || align=right| R || align=right| 7,608
|-
|[[Peremişliyani]] || [[:uk:Перемишляни|Перемишляни]] || [[Lviv Oblast]] || align=right| R || align=right| 7,565
|-
|[[Ûliyanovka]] || [[:uk:Ульяновка|Ульяновка]] || [[Kirovograd Oblast]] || align=right| R || align=right| 7,526
|-
|[[Seredina-Bûda]] || [[:uk:Середина-Буда|Середина-Буда]] || [[Sumi Oblast]] || align=right| R || align=right| 7,511
|-
|[[Zborîv]] || [[:uk:Зборів|Зборів]] || [[Ternopil Oblast]] || align=right| R || align=right| 7,436
|-
|[[Xorostkîv]] || [[:uk:Хоростків|Хоростків]] || [[Ternopil Oblast]] || align=right| R || align=right| 7,306
|-
|[[Oster]] || [[:uk:Остер|Остер]] || [[Çernigov Oblast]] || align=right| R || align=right| 7,194
|-
|[[Şarhorod]] || [[:uk:Шаргород|Шаргород]] || [[Vinnitsa Oblast]] || align=right| R || align=right| 7,161
|-
|[[Pereçin]] || [[:uk:Перечин|Перечин]] || [[Zakarpatya Oblast]] || align=right| R || align=right| 7,083
|-
|[[Oleksandrîvsk]] || [[:uk:Олександрівськ|Олександрівськ]] || [[Lugansk Oblast]] || align=right| R || align=right| 7,045
|-
|[[Kopichintsî]] || [[:uk:Копичинці|Копичинці]] || [[Ternopil Oblast]] || align=right| R || align=right| 7,036
|-
|[[Skole]] || [[:uk:Сколе|Сколе]] || [[Lviv Oblast]] || align=right| R || align=right| 6,742
|-
|[[Artemove]] || [[:uk:Артемове|Артемове]] || [[Donetsk Oblast]] || align=right| R || align=right| 6,725
|-
|[[Sudova Vişniya]] || [[:uk:Судова Вишня|Судова Вишня]] || [[Lviv Oblast]] || align=right| R || align=right| 6,668
|-
|[[Haliç]] || [[:uk:Галич|Галич]] || [[İvano-Frankivsk Oblast]] || align=right| R || align=right| 6,495
|-
|[[Morşin]] || [[:uk:Моршин|Моршин]] || [[Lviv Oblast]] || align=right| O || align=right| 6,482
|-
|[[Monastiriska]] || [[:uk:Монастириська|Монастириська]] || [[Ternopil Oblast]] || align=right| R || align=right| 6,344
|-
|[[Miûsinsk]] || [[:uk:Міусинськ|Міусинськ]] || [[Lugansk Oblast]] || align=right| R || align=right| 6,029
|-
|[[Vaşkîvtsî]] || [[:uk:Вашківці|Вашківці]] || [[Çernovtsi Oblast]] || align=right| R || align=right| 5,987
|-
|[[Velikî Mosti]] || [[:uk:Великі Мости|Великі Мости]] || [[Lviv Oblast]] || align=right| R || align=right| 5,925
|-
|[[Drûjba]] || [[:uk:Дружба|Дружба]] || [[Sumi Oblast]] || align=right| R || align=right| 5,726
|-
|[[Stariy Sambîr]] || [[:uk:Старий Самбір|Старий Самбір]] || [[Lviv Oblast]] || align=right| R || align=right| 5,706
|-
|[[Şûmsk]] || [[:uk:Шумськ|Шумськ]] || [[Ternopil Oblast]] || align=right| R || align=right| 5,161
|-
|[[Sviatohîrsk]] || [[:uk:Святогірськ|Святогірськ]] || [[Donetsk Oblast]] || align=right| R || align=right| 5,136
|-
|[[Almazna]] || [[:uk:Алмазна|Алмазна]] || [[Lugansk Oblast]] || align=right| R || align=right| 5,061
|-
|[[Vijnitsiya]] || [[:uk:Вижниця|Вижниця]] || [[Çernovtsi Oblast]] || align=right| R || align=right| 5,021
|-
|[[Maydanets]] || [[:uk:Майданец|Майданец]] || [[Çerkası Oblast]] || align=right| R || align=right| 5,005
|-
|[[Dobromil]] || [[:uk:Добромиль|Добромиль]] || [[Lviv Oblast]] || align=right| R || align=right| 4,976
|-
|[[Rûdki]] || [[:uk:Рудки|Рудки]] || [[Lviv Oblast]] || align=right| R || align=right| 4,942
|-
|[[Xirîv]] || [[:uk:Хирів|Хирів]] || [[Lviv Oblast]] || align=right| R || align=right| 4,590
|-
|[[Skalat]] || [[:uk:Скалат|Скалат]] || [[Ternopil Oblast]] || align=right| R || align=right| 4,036
|-
|[[Komarno]] || [[:uk:Комарно|Комарно]] || [[Lviv Oblast]] || align=right| R || align=right| 3,994
|-
|[[Bîbrka]] || [[:uk:Бібрка|Бібрка]] || [[Lviv Oblast]] || align=right| R || align=right| 3,980
|-
|[[Noviy Kalinîv]] || [[:uk:Новий Калинів|Новий Калинів]] || [[Lviv Oblast]] || align=right| R || align=right| 3,582
|-
|[[Hliniyani]] || [[:uk:Глиняни|Глиняни]] || [[Lviv Oblast]] || align=right| R || align=right| 3,378
|-
|[[Pîdhaytsî]] || [[:uk:Підгайці|Підгайці]] || [[Ternopil Oblast]] || align=right| R || align=right| 3,280
|-
|[[Batûrin]] || [[:uk:Батурин|Батурин]] || [[Çernigov Oblast]] || align=right| R || align=right| 3,078
|-
|[[Belz]] || [[:uk:Белз|Белз]] || [[Lviv Oblast]] || align=right| R || align=right| 2,478
|-
|[[Ûstilûh]] || [[:uk:Устилуг|Устилуг]] || [[Volin Oblast]] || align=right| R || align=right| 2,283
|-
|[[Hertsa]] || [[:uk:Герца|Герца]] || [[Çernovtsi Oblast]] || align=right| R || align=right| 2,068
|-
|[[Beresteçko]] || [[:uk:Берестечко|Берестечко]] || [[Volın Oblast]] || align=right| R || align=right| 1,904
|-
|[[Ûhnîv]] || [[:uk:Угнів|Угнів]] || [[Lviv Oblast]] || align=right| R || align=right| 1,021
|-
|[[Çernobil]] || [[:uk:Чорнобиль|Чорнобиль]] || [[Kiev Oblast]] || align=right| R || align=right| 500
|-
|[[Pripyat]] || [[:uk:Прип'ять (місто)|Прип'ять]] || [[Kiev Oblast]] || align=right| O || align=right| 0
|}

'''Nîşe:'''&lt;small&gt;
* Bajarên ku bi tîpa 'S' hatina diyarkirin xwedî statuyeke taybet e. Tîpa 'R' statûya rayon, Tîpa 'O' bajarên ku di nav herêmên Olbastan daye diyar dike.
* Bajarê [[Pripyat]], jiber bûyera Çernobîl ya teqîna kîmyewî hatiye valakirin&lt;/small&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Bajarên Ûkraynayê|*]]
[[Kategorî:Lîsteyên bajaran|Ûkrayna]]</text>
      <sha1>9kxbgil2chsv1ay2ns0mri9uxn0z07v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêj:Şêx Mele Yehyayê Mizûrî</title>
    <ns>1</ns>
    <id>194283</id>
    <revision>
      <id>2103264</id>
      <parentid>1463567</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T13:49:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ahmed A Issa</username>
        <id>177108</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ahmed A Issaî/ê navê [[Gotûbêj:Mele Yehyayê Mizûrî]] weke [[Gotûbêj:Şêx Mele Yehyayê Mizûrî]] guhart: Misspelled title: Guncavtir û fermîtir</comment>
      <origin>1463567</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="100" sha1="aarttwte3vc1b52xkv2ox8jsd3qfvou" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|sinif=şitil|1=
{{Wîkîproje Kurdistan|muhîmî=}}
}}</text>
      <sha1>aarttwte3vc1b52xkv2ox8jsd3qfvou</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Orşelîma Serdema Navîn</title>
    <ns>14</ns>
    <id>261440</id>
    <revision>
      <id>2103321</id>
      <parentid>2101773</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T04:43:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ghybu</username>
        <id>9854</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2103321</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44" sha1="k4tb18n3vv5mnmfhbw3pjrggnuqjefb" xml:space="preserve">[[Kategorî:Filistîn di serdema navîn de]]</text>
      <sha1>k4tb18n3vv5mnmfhbw3pjrggnuqjefb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bikarhêner:Kawa63</title>
    <ns>2</ns>
    <id>309907</id>
    <revision>
      <id>2103338</id>
      <parentid>2100513</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T06:34:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2103338</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1044" sha1="bz0sihgkbtxgdgmxfspvy05251lgp9q" xml:space="preserve">__NOTOC__ __NOEDITSECTION__

&lt;div style=&quot;font-family:Calibri,sans-serif; background:#A3C1AD; padding:20px;&quot;&gt;

&lt;div style=&quot;background:#ffffff; padding:12px; border:2px solid #000000; font-size:11pt;&quot;&gt;

&lt;div style=&quot;background:#00CC99; padding:20px; text-align:center; border:2px solid #000000;&quot;&gt;
Her çar alî Kurdistan&lt;br&gt;[[File:Gabashvili. Kurdish cavalryman.jpg]]
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;background:#ffffff; padding:15px; border-bottom:2px solid #000000;&quot;&gt;
[[Wêne:1946 Kurdistan et groupements Kurdes isolés (detail of Kurdistan).jpg|thumb|[[Kurdistan|Sinorên welat]] çiqas xweş ne…]]

== Agahî ==
{| style=&quot;background-color:transparent; margin-left:auto; margin-right:auto;&quot;
| valign=&quot;top&quot; |{{Babîl||Mêr|Misilman|footer=|color=grey}}
| valign=&quot;top&quot; |
|}
{| style=&quot;background-color:transparent; margin-left:auto; margin-right:auto;&quot;
| valign=&quot;top&quot; |{{Babîl|ku|de|en-2|az-2|tr-2|diq-1|footer=|color=white}}
|}

== Statîstîk ==
* [https://xtools.wmcloud.org/pages/ku.wikipedia.org/Kawa63 '''Gotarên min li ser Wîkîpediyaya kurdî''']</text>
      <sha1>bz0sihgkbtxgdgmxfspvy05251lgp9q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103339</id>
      <parentid>2103338</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T06:36:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2103339</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1044" sha1="k5auu871cif7n3ilnsckzldxepbnxd3" xml:space="preserve">__NOTOC__ __NOEDITSECTION__

&lt;div style=&quot;font-family:Calibri,sans-serif; background:#801818; padding:20px;&quot;&gt;

&lt;div style=&quot;background:#8B0000; padding:12px; border:2px solid #000000; font-size:11pt;&quot;&gt;

&lt;div style=&quot;background:#DB2D43; padding:20px; text-align:center; border:2px solid #000000;&quot;&gt;
Her çar alî Kurdistan&lt;br&gt;[[File:Gabashvili. Kurdish cavalryman.jpg]]
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;background:#ffffff; padding:15px; border-bottom:2px solid #000000;&quot;&gt;
[[Wêne:1946 Kurdistan et groupements Kurdes isolés (detail of Kurdistan).jpg|thumb|[[Kurdistan|Sinorên welat]] çiqas xweş ne…]]

== Agahî ==
{| style=&quot;background-color:transparent; margin-left:auto; margin-right:auto;&quot;
| valign=&quot;top&quot; |{{Babîl||Mêr|Misilman|footer=|color=grey}}
| valign=&quot;top&quot; |
|}
{| style=&quot;background-color:transparent; margin-left:auto; margin-right:auto;&quot;
| valign=&quot;top&quot; |{{Babîl|ku|de|en-2|az-2|tr-2|diq-1|footer=|color=white}}
|}

== Statîstîk ==
* [https://xtools.wmcloud.org/pages/ku.wikipedia.org/Kawa63 '''Gotarên min li ser Wîkîpediyaya kurdî''']</text>
      <sha1>k5auu871cif7n3ilnsckzldxepbnxd3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103340</id>
      <parentid>2103339</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T06:37:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2103340</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1044" sha1="evlz7tfi36e2ze4qchq7p0zhwk11y32" xml:space="preserve">__NOTOC__ __NOEDITSECTION__

&lt;div style=&quot;font-family:Calibri,sans-serif; background:#801818; padding:20px;&quot;&gt;

&lt;div style=&quot;background:#8B0000; padding:12px; border:2px solid #000000; font-size:11pt;&quot;&gt;

&lt;div style=&quot;background:#DB2D43; padding:20px; text-align:center; border:2px solid #000000;&quot;&gt;
Her çar alî Kurdistan&lt;br&gt;[[File:Gabashvili. Kurdish cavalryman.jpg]]
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;background:#FFFDD0; padding:15px; border-bottom:2px solid #000000;&quot;&gt;
[[Wêne:1946 Kurdistan et groupements Kurdes isolés (detail of Kurdistan).jpg|thumb|[[Kurdistan|Sinorên welat]] çiqas xweş ne…]]

== Agahî ==
{| style=&quot;background-color:transparent; margin-left:auto; margin-right:auto;&quot;
| valign=&quot;top&quot; |{{Babîl||Mêr|Misilman|footer=|color=grey}}
| valign=&quot;top&quot; |
|}
{| style=&quot;background-color:transparent; margin-left:auto; margin-right:auto;&quot;
| valign=&quot;top&quot; |{{Babîl|ku|de|en-2|az-2|tr-2|diq-1|footer=|color=white}}
|}

== Statîstîk ==
* [https://xtools.wmcloud.org/pages/ku.wikipedia.org/Kawa63 '''Gotarên min li ser Wîkîpediyaya kurdî''']</text>
      <sha1>evlz7tfi36e2ze4qchq7p0zhwk11y32</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103341</id>
      <parentid>2103340</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T07:01:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ghybu</username>
        <id>9854</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>@[[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]]: ok?</comment>
      <origin>2103341</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3179" sha1="rlcbulx5a9ql1m77kwkjdztty34guid" xml:space="preserve">__NOTOC__ __NOEDITSECTION__

&lt;div style=&quot;font-family:Calibri,sans-serif; background:#801818; padding:20px; border:3px solid #3B1E08;&quot;&gt;

&lt;div style=&quot;background:#8B0000; padding:14px; border:3px solid #4A2511; font-size:11pt; box-shadow: 0 4px 12px rgba(0,0,0,0.5);&quot;&gt;

&lt;div style=&quot;background:#DB2D43; padding:20px 15px 25px 15px; text-align:center; border:3px solid #4A2511;&quot;&gt;

  {| style=&quot;margin:0 auto; background:transparent; border-collapse:separate; border-spacing:30px 0;&quot;

  | style=&quot;vertical-align:middle; text-align:center;&quot; |
    &lt;!-- Clou et ficelle --&gt;
    &lt;div style=&quot;width:8px; height:8px; background:#2E1503; border-radius:50%; margin:0 auto; box-shadow: 0 1px 2px rgba(0,0,0,0.6);&quot;&gt;&lt;/div&gt;
    &lt;div style=&quot;width:50px; height:16px; margin:-2px auto 0 auto; border-left:2px solid #3B1E08; border-right:2px solid #3B1E08;&quot;&gt;&lt;/div&gt;
    
    &lt;div style=&quot;display:inline-block; background:#FAF9F6; padding:10px 10px 7px 10px; border:10px ridge #5C3317; outline:2px solid #2E1503; box-shadow: 0 8px 16px rgba(0,0,0,0.55); text-align:center;&quot;&gt;
      &lt;div style=&quot;display:inline-block; border:1px solid #C8B598; box-shadow: inset 0 0 6px rgba(0,0,0,0.35); line-height:0;&quot;&gt;
        [[File:Gabashvili. Kurdish cavalryman.jpg|frameless|center|420px]]
      &lt;/div&gt;
      &lt;div style=&quot;margin-top:4px; line-height:1.1; font-family:'Brush Script MT','Snell Roundhand','Apple Chancery','Monotype Corsiva',cursive; font-style:italic; font-size:16pt; color:#2E1503;&quot;&gt;Her çar alî Kurdistan
      &lt;/div&gt;
    &lt;/div&gt;

  | style=&quot;vertical-align:middle; text-align:center;&quot; |

    &lt;div style=&quot;width:8px; height:8px; background:#2E1503; border-radius:50%; margin:0 auto; box-shadow: 0 1px 2px rgba(0,0,0,0.6);&quot;&gt;&lt;/div&gt;
    &lt;div style=&quot;width:50px; height:16px; margin:-2px auto 0 auto; border-left:2px solid #3B1E08; border-right:2px solid #3B1E08;&quot;&gt;&lt;/div&gt;

    &lt;div style=&quot;display:inline-block; background:#FAF9F6; padding:10px 10px 7px 10px; border:10px ridge #5C3317; outline:2px solid #2E1503; box-shadow: 0 8px 16px rgba(0,0,0,0.55); text-align:center;&quot;&gt;
      &lt;div style=&quot;display:inline-block; border:1px solid #C8B598; box-shadow: inset 0 0 6px rgba(0,0,0,0.35); line-height:0;&quot;&gt;
        [[Wêne:1946 Kurdistan et groupements Kurdes isolés (detail of Kurdistan).jpg|frameless|center|265px]]
      &lt;/div&gt;
      &lt;div style=&quot;margin-top:4px; line-height:1.1; font-family:'Brush Script MT','Snell Roundhand','Apple Chancery','Monotype Corsiva',cursive; font-style:italic; font-size:16pt; color:#2E1503;&quot;&gt; [[Kurdistan|Sinorên welat]] çiqas xweş ne…
      &lt;/div&gt;
    &lt;/div&gt;
  |}
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;background:#FFFDD0; padding:20px; border-top:none; border-left:3px solid #4A2511; border-right:3px solid #4A2511; border-bottom:3px solid #4A2511;&quot;&gt;

== Agahî ==
{| style=&quot;background-color:transparent; margin-left:auto; margin-right:auto;&quot;

| valign=&quot;top&quot; |{{Babîl||Mêr|Misilman|footer=|color=grey}}
| valign=&quot;top&quot; |
|}
{| style=&quot;background-color:transparent; margin-left:auto; margin-right:auto;&quot;

| valign=&quot;top&quot; |{{Babîl|ku|de|en-2|az-2|tr-2|diq-1|footer=|color=white}}
|}

== Statîstîk ==
* [https://wmcloud.org '''Gotarên min li ser Wîkîpediyaya kurdî''']

&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>rlcbulx5a9ql1m77kwkjdztty34guid</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103342</id>
      <parentid>2103341</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T07:07:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ghybu</username>
        <id>9854</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Guhartinên [[Special:Contributions/Ghybu|Ghybu]] ([[User talk:Ghybu|gotûbêj]]) hatine betalkirin, vegerand guhartoya dawî ya [[User:Kawa63|Kawa63]]</comment>
      <origin>2103340</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1044" sha1="evlz7tfi36e2ze4qchq7p0zhwk11y32" xml:space="preserve">__NOTOC__ __NOEDITSECTION__

&lt;div style=&quot;font-family:Calibri,sans-serif; background:#801818; padding:20px;&quot;&gt;

&lt;div style=&quot;background:#8B0000; padding:12px; border:2px solid #000000; font-size:11pt;&quot;&gt;

&lt;div style=&quot;background:#DB2D43; padding:20px; text-align:center; border:2px solid #000000;&quot;&gt;
Her çar alî Kurdistan&lt;br&gt;[[File:Gabashvili. Kurdish cavalryman.jpg]]
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;background:#FFFDD0; padding:15px; border-bottom:2px solid #000000;&quot;&gt;
[[Wêne:1946 Kurdistan et groupements Kurdes isolés (detail of Kurdistan).jpg|thumb|[[Kurdistan|Sinorên welat]] çiqas xweş ne…]]

== Agahî ==
{| style=&quot;background-color:transparent; margin-left:auto; margin-right:auto;&quot;
| valign=&quot;top&quot; |{{Babîl||Mêr|Misilman|footer=|color=grey}}
| valign=&quot;top&quot; |
|}
{| style=&quot;background-color:transparent; margin-left:auto; margin-right:auto;&quot;
| valign=&quot;top&quot; |{{Babîl|ku|de|en-2|az-2|tr-2|diq-1|footer=|color=white}}
|}

== Statîstîk ==
* [https://xtools.wmcloud.org/pages/ku.wikipedia.org/Kawa63 '''Gotarên min li ser Wîkîpediyaya kurdî''']</text>
      <sha1>evlz7tfi36e2ze4qchq7p0zhwk11y32</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bikarhêner:Ahmed A Issa</title>
    <ns>2</ns>
    <id>329499</id>
    <revision>
      <id>2103305</id>
      <parentid>2103054</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T22:21:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ahmed A Issa</username>
        <id>177108</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2103305</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14193" sha1="1k9polvopu9vbj0kyuyh7d4g311s9tc" xml:space="preserve">{{Short description|Bikarhênerê Wîkîpediyayê yê Kurd}}
{{Top icon|id=Muslim|image=Disambig gray.svg|link=Îslam|tooltip=Ev bikarhêner misilman e}}
{{Top icon|id=WPKU|image=Flag of Kurdistan.svg|link=Wîkîpediya:Wîkîproje Kurdistan|tooltip=Beşdarê Wîkîproje Kurdistanê ye}}
{{Top icon|id=Historian|image=Nuvola apps kalzium.png|link=Dîrok|tooltip=Lêkolînên Dîrokî û Destnivîs}}
{{Top icon|id=Linguist|image=F icon.svg|link=Zimannasî|tooltip=Filolojî û Alfabenasî}}
{{Top icon|id=Philosophy|image=Socrates.png|link=Felsefe|tooltip=Felsefeya Siyasî û Civakî}}

&lt;!-- Seryê Rûpelê û Pênaseya Bikarhêner --&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center; padding: 18px; margin-bottom: 25px; background: linear-gradient(135deg, #eaf3ff 0%, #f4f6f8 100%); border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 8px; box-shadow: 0 1px 3px rgba(0,0,0,0.05);&quot;&gt;
  &lt;div style=&quot;font-size: 2.2em; font-weight: bold; color: #1a202c; line-height: 1.2;&quot;&gt;Ahmed A. Issa&lt;/div&gt;
  &lt;div style=&quot;font-size: 1.1em; color: #4a5568; margin-top: 6px; font-weight: 500; font-style: italic;&quot;&gt;Bikarhênerê Wîkîpediyayê yê Kurd&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;clear: both;&quot;&gt;&lt;/div&gt;

&lt;!-- Qutiya Babel a Ziman û Nasnameyê --&gt;
&lt;div style=&quot;float: right; margin-left: 1.2em; margin-bottom: 1.5em; clear: right; width: 270px;&quot;&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;border: 1px solid #a2a9b1; background-color: #f8f9fa; padding: 0; font-size: 85%; width: 100%; border-collapse: collapse;&quot;
! style=&quot;background-color: #b2b7f9; text-align: center; font-size: 110%; font-weight: bold; padding: 8px; border-bottom: 1px solid #a2a9b1;&quot; | [[Wîkîpediya:Babel|Wîkîpediya:Babel]]
|-
| {{User ku}}
|-
| {{User fa-4}}
|-
| {{User en-4}}
|-
| {{User tr-4}}
|-
| {{User ar-4}}
|-
| {{Userbox
  | border-c = #2b6cb0
  | id       = [[Wêne:Mars symbol.svg|35px]]
  | id-c     = #ffffff
  | info     = Ev bikarhêner '''[[Nêr|nêr]]''' e.
  | info-c   = #ebf8ff
  | info-s   = 8
}}
|-
| {{Userbox
  | border-c = #1a202c
  | id       = [[Wêne:Flag of Jihad.svg|30px|border]]
  | id-c     = #ffffff
  | info     = Ev bikarhêner '''[[Îslam|misilman]]''' e.
  | info-c   = #f3f4f6
  | info-s   = 8
}}
|-
| {{Userbox
  | border-c = #d69e2e
  | id       = [[Wêne:Roj emblem.svg|45px]]
  | id-c     = #ffffff
  | info     = Ev bikarhêner '''[[Kurd|kurd]]''' e.
  | info-c   = #fffaf0
  | info-s   = 8
}}
|-
| {{Userbox
  | border-c = #276749
  | id       = [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|30px|border]]
  | id-c     = #ffffff
  | info     = Ev bikarhêner ji '''[[Kurdistan|Kurdistanê]]''' ye.
  | info-c   = #f0fff4
  | info-s   = 8
}}
|-
| {{Userbox
  | border-c = #9b2c2c
  | id       = [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|30px|border]]
  | id-c     = #ffffff
  | info     = Ev bikarhêner beşdarê [[Wîkîpediya:Wîkîproje Kurdistan|Wîkîproje Kurdistanê]] ye.
  | info-c   = #fff5f5
  | info-s   = 8
}}
|-
| {{Userbox
| border-c = #2b6cb0
| id = [[File:Blue flag waving.svg|45px]]
| id-c = #ffffff
| info = Ev bikarhêner '''[[Rastgirî|rastgir]]''' e.
| info-c = #ebf8ff
| info-s = 8
}}
|}
&lt;/div&gt;

&lt;!-- Panelê Nasnamê --&gt;
&lt;div style=&quot;margin-bottom: 2em; background: #ffffff; border: 1px solid #c8ccd1; padding: 15px; box-shadow: 0 1px 3px rgba(0,0,0,0.08); border-radius: 6px;&quot;&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width: 100%; font-size: 90%; margin: 0 0 20px 0; border-collapse: collapse;&quot;
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background: #eaf3ff; text-align: center; font-weight: bold; padding: 12px; font-size: 110%; border-bottom: 2px solid #a2a9b1;&quot; | Nasnameya Akademîk
|-
| style=&quot;padding: 10px; width: 30%; font-weight: bold;&quot; | Nav || Ahmed A. Issa
|-
| style=&quot;padding: 10px; font-weight: bold;&quot; | Jidayikbûn || 12/03/1997, 20:00:00 DGH
|-
| style=&quot;padding: 10px; font-weight: bold;&quot; | Ayîn || [[Îslam]]
|-
| style=&quot;padding: 10px; font-weight: bold;&quot; | Nîştîman || [[Kurdistan]] [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|20px|border|alt=Ala Kurdistanê|link=Kurdistan]]
|-
| style=&quot;padding: 10px; font-weight: bold;&quot; | Netewe || [[Kurd]]
|-
| style=&quot;padding: 10px; font-weight: bold;&quot; | Wargêrî || [[Rastgirî|Rastgir]], [[Parêzgarî|Parêzgar]] û [[Serbixwexwazî|Serbixwexwaz]]
|-
| style=&quot;padding: 10px; font-weight: bold;&quot; | Proje || [[Wîkîpediya:Wîkîproje Kurdistan|Wîkîproje Kurdistan]]
|-
| style=&quot;padding: 10px; font-weight: bold;&quot; | Ziman || [[Zimanê kurdî|kurdî]], [[Zimanê farsî|farsî]], [[Zimanê îngilîzî|îngilîzî]], [[Zimanê tirkî|tirkî]] û [[Zimanê erebî|erebî]]
|-
| style=&quot;padding: 10px; font-weight: bold;&quot; | Biwar || [[Dîn|Ayîn]], [[Niştiman|Nîştîman]], [[Kurd|Netewe]], [[Zanist]], [[Siyaset|Wargêrî]], [[Dîrok]], [[Felsefe]], [[Aborî]], [[Wêje]] û [[Huner]]
|-
| style=&quot;padding: 10px; font-weight: bold;&quot; | Mijar || Dîroka Ayînan, [[Cografyaya Dîrokî]], [[Antropolojiya Kurdî]], Arşîvên Osmanî û [[Dîroka Giştî]], [[Aboriya Dîrokî]], [[Filolojiya Kurdî]], Alfabenasî û [[Sînema]]
|}

&lt;div style=&quot;text-align: center; font-weight: bold; background: #eaecf0; padding: 10px; margin-bottom: 15px; font-size: 100%; border-radius: 4px; border: 1px solid #a2a9b1;&quot;&gt;Biwarên Hevbirinê û Eleqeyên Fikrî&lt;/div&gt;

&lt;!-- 10 Qutiyên Eleqeyên Fikrî --&gt;
&lt;div style=&quot;display: flex; flex-direction: column; gap: 10px; clear: both;&quot;&gt;
  &lt;div&gt;{{Userbox | border-c = #702459 | id = 📖 | id-c = #702459 | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Dîn|Ayîn]]:''' Lêkolînerê dîroka ayînan, doktrînên kevnar û saziyên ayînî di dîroka Rojhilata Nêzîk de. | info-c = #fff5f5 | info-lh = 1.3}}&lt;/div&gt;
  &lt;div&gt;{{Userbox | border-c = #276749 | id = 🗺️ | id-c = #276749 | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Niştiman|Nîştîman]]:''' Lêkolînerê cografyaya dîrokî, tixûbên îdarî û cografyaya niştimanî ya [[Kurdistan|Kurdistanê]]. | info-c = #f0fff4 | info-lh = 1.3}}&lt;/div&gt;
  &lt;div&gt;{{Userbox | border-c = #9b2c2c | id = 🛡️ | id-c = #9b2c2c | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Kurd|Netewe]]:''' Lêkolînerê nasnameya neteweyî ya [[Kurd]] û antropolojiya dîrokî ya êla [[Mizûrî]]. | info-c = #fff5f5 | info-lh = 1.3}}&lt;/div&gt;
  &lt;div&gt;{{Userbox | border-c = #4a5568 | id = 🔬 | id-c = #4a5568 | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Zanist]]:''' Peyrewê rexneya deqan, metodolojiya zanistî û lêkolîna destnivîsên kevnar. | info-c = #edf2f7 | info-lh = 1.3}}&lt;/div&gt;
  &lt;div&gt;{{Userbox | border-c = #2b6cb0 | id = ⚖️ | id-c = #2b6cb0 | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Siyaset|Wargêrî]]:''' Lêkolînerê felsefeya siyasî ya klasîk, saziyên dewletê û modelên rêveberiyê. | info-c = #ebf8ff | info-lh = 1.3}}&lt;/div&gt;
  &lt;div&gt;{{Userbox | border-c = #742a2a | id = ⏳ | id-c = #742a2a | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Dîrok]]:''' Lêkolînerê [[Dîrok|dîroka giştî]], geşepêdana şaristaniyan, arşîvên dîrokî û deqên kevnar. | info-c = #fff5f5 | info-lh = 1.3}}&lt;/div&gt;
  &lt;div&gt;{{Userbox | border-c = #b7791f | id = 🏛️ | id-c = #b7791f | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Felsefe]]:''' Eleqedarê felsefeya rexneyî ya Kantî û teoriyên morfolojîk ên şaristaniyê. | info-c = #fffff0 | info-lh = 1.3}}&lt;/div&gt;
  &lt;div&gt;{{Userbox | border-c = #2c7a7b | id = 🪙 | id-c = #2c7a7b | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Aborî]]:''' Analîstê aboriya siyasî ya dîrokî, sîstemên bacê û feodalîzma împeratoriyan. | info-c = #e6fffa | info-lh = 1.3}}&lt;/div&gt;
  &lt;div&gt;{{Userbox | border-c = #dd6b20 | id = 📜 | id-c = #dd6b20 | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Wêje]]:''' Xwendekarê wêjeya klasîk, filolojiya Kurdî û dîzayna alfabeyan. | info-c = #fffff0 | info-lh = 1.3}}&lt;/div&gt;
  &lt;div&gt;{{Userbox | border-c = #805ad5 | id = 🎬 | id-c = #805ad5 | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Huner]]:''' Analîstê estetîka dîtbarî, dîroka sînemayê û adaptasyona derûnî di fîlman de. | info-c = #faf5ff | info-lh = 1.3}}&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;clear: both;&quot;&gt;&lt;/div&gt;

== Pêşgotina Akademîk û Nasname ==

Ez lêkolîner û beşdarê projeyên zanîna azad û ensîklopêdîk im. Ev rûpela bikarhêner bi armanca pêşkêşkirina çarçoveya lêkolînî, metodolojiya akademîk û berjewendiyên fikrî yên berfireh li ser xala hevbirina dîsîplînên zanistî hatiye amadekirin. Xebat û lêkolînên min bi awayekî giştî li ser hevbirina tevna dîroka kurdî, cografyaya dîrokî û niştimanî ya Kurdistanê, dîroka îdarî û bürokratîk a osmanî, destnivîsên rojhilatî, filolojiya berawirdî, felsefeya siyasî û rexneyî, û zimannasiyê radiwestin.

Bikaranîna min a piralî ya zimanên cihêreng — wekî '''[[Zimanê kurdî|Kurdî]]''' (zimanê zikmakî yê bi kapasîteya pêşveçûyî), '''[[Zimanê farsî|Farsî]]''' (asta akademîk a bilind ji bo analîzkirina deq û arşîvên dîrokî yên îranî), '''[[Zimanê îngilîzî|Îngilîzî]]''' (asta akademîk a pêşketî), '''[[Zimanê tirkî|Tirkî]]''' (asta pisporiyê ji bo xwendina belge, ferman û defterên osmanî), û '''[[Zimanê erebî|Erebî]]''' (asta kûr û pispor di deqên arşîvî û dînî de) — derfeteke bêhempa dide min ku ez rasterast û bê navbeynkar bigihîjim arşîvên serdemên cûda, qeydên tahrîrê, û xebatên rojhilatnasiyê yên sedsalên 19an û 20an.

== Biwarên Lêkolînê û Dîsîplînên Zanistî ==

=== 1. Ayîn û Dîroka Doktrînan ===
* '''[[Dîn|Dîroka Ayînî û Saziyan]]:''' Analîza zanistî, rexneyî û dîrokî ya geşepêdana sazûmanên ayînî, deqên pîroz, û gotara dînî ya herêmî di çarçoveya dîroka çandî û fikrî ya Rojhilata Nêzîk de.
* '''Deqên Kanonî û Arşîvî:''' Lêkolîneriya deq û kronîkên dêrî yên sedsalên navîn, bi balyozî li ser analîzkirina berhemên dîrokî yên wekî çavkaniyên wê yên wargêrî.

=== 2. Nîştiman, Kurdistan û Cografyaya Dîrokî ===
* '''Cografyaya Îdarî ya [[Kurdistan|Kurdistanê]]:''' Şopandina sîstematîk a guherînên tixûbên îdarî, eyalet, mîrektî, sancaq û herêmên dîrokî yên Kurdistanê di serdemên Mîrektiyên Kurd û [[Împeratoriya Osmanî]] de.
* '''Nexşe û Defterên Tahrîrê:''' Analîzkirina nexşeyên kevnar û qeydên kadastroyî yên osmanî ji bo ji nû ve avakirina wêneya demografî, aborî û cografî ya herêmê di serdemên beriya nûjeniyê de.

=== 3. Netewe û Kurd ===
* '''Nasnameya Neteweyî ya Kurdî:''' Lêkolîna dîrokî û antropolojîk li ser geşepêdana hişmendiya neteweyî ya [[Kurd|kurd]] û dînamîkên civakî-siyasî yên herêmê.

=== 4. Zanist, Rexneya Deqan û Destnivîs ===
* '''[[Zanist|Metodolojiya Zanistî û Rexneya Deqan]]:''' Bikaranîna rêbazên hûr û zanistî ji bo rexneya deqan (textual criticism) û parastina rastiya dîrokî di destnivîsên kevnar de.
* '''Destnivîsên Cografî û Dîrokî:''' Analîzkirina kûr a xebatên cografî û geştnameyên klasîk, wekî ''[[Seyahatname]]'' ya [[Evliya Çelebi]] ligel nirxandina berhemên rojhilatnas û gerokên ewropî û rûsî.

=== 5. Wargêrî, Desthilat û Sazî ===
* '''Wargêriya Klasîk:''' Lêkolîna pênaseya desthilatê, sazûmanên dewletê, dînamîkên hegemoniya herêmî, û parastina kevneşopiyên siyasî di nava çarçoveyên împeratorî de.
* '''Modelên Rêveberiyê:''' Analîzkirina modelên stratejîk ên hukumdariyê û saziyên îdarî bi riya xebatên siyasî û îdarî.

=== 6. Dîrok, Arşîv û Geşepêdana Şaristaniyan ===
* '''[[Dîrok|Dîroka Giştî û Arşîvî]]:''' Lêkolîna sîstematîk di arşîvên dewletî de ji bo şopandina guherînên civakî, siyasî û demografî di serdemên cûda de.
* '''Şaristanî û Dîroka Berawirdî:''' Şopandina pêvajoyên avabûn, geşepêdan û têkçûna şaristaniyan li ser bingeha belge û deqên serdemên cûda.

=== 7. Felsefe û Bîrdozên Rexneyî ===
* '''[[Felsefe|Felsefeya Kantî]]:''' Lêkolîna kûr a li ser felsefeya [[Immanuel Kant]].

=== 8. Aborî û Sîstemên Darayî yên Dîrokî ===
* '''[[Aborî|Sîstemên Aborî yên Kevnar]]:''' Lêkolîna sîstemên mîrîtî, feodalîzm, bac, xeraç û pêwendiyên darayî yên di navbera navendên împeratorî û herêmên kurdî de.

=== 9. Wêje, Filolojiya Kurdî û Alfabenasî ===
* '''[[Wêje|Şahberhemên Klasîk]]:''' Xwendina rexneyî û filolojîk a dîwanên helbestvanên klasîk ên kurd, bi taybetî kûrbûna di berhemên ''[[Mem û Zîn]]'' a [[Ehmedê Xanî]] û dîwana [[Melayê Cizîrî]] de.
* '''[[Rêziman]] û [[Zimannasî|Dialektolojî]]:''' Lêkolîna berawirdî li ser morfolojî, rêziman û strukturên dengsaziyê yên zaravayên kurdî.

=== 10. Huner, Estetîka Dîtbarî û Sînema ===
* '''[[Huner|Estetîka Dîtbarî]]:''' Analîzkirina rexneyî ya dîroka hunerê, estetîka dîtbarî û sembolîzma çandî.
* '''Adaptasyona Sînemayî:''' Lêkolîna veguherîna vegotinî û psîkolojîk di navbera berhemên wêjeyî û adaptasyonên sînemayî de (wekî analîza rexneyî ya avahiya fîlma ''[[The Shining (fîlm)|The Shining]]'' ya [[Stanley Kubrick]] li beramberî romana [[Stephen King]]).

== Çarçoveya Alfabeyê (Sîstema ji 42 Tîpan) ==

Min sîstemeke tîpên latînî ya taybet û berfireh ji bo lêkolînên [[Zimannasî|zimannasî]], filolojiya û veguhastina dengan (transliteration) amade kiriye. Ev sîstem ji '''42 tîpan''' pêk tê û bi rengekî zanistî ji bo diyarkirina hemû ferq û taybetmendiyên fonetîk û dengsaziyê yên kêmpeyda di zimanê kurdî de hatiye dîzaynkirin.

== Têkilî û Rûpela Gotûbêjê ==
* '''Gotûbêj:''' Ji bo her pirs, hevkariyên zanistî, an gotûbêjên li ser dîroka herêmî, xebatên arşîvî û destnivîsan, hûn dikarin peyamên xwe li [[Gotûbêja bikarhêner:Ahmed A Issa|rûpela min a gotûbêjê]] bihêlin.
* '''Mijarên Beşdariyê:''' Analîza arşîvî, rastkirina deqên destnivîs, civaknasiya herêmî, civaknasiya elîtî û cografyaya dîrokî.

&lt;!-- Kategoriyên Bikarhêner û Projeyê --&gt;
[[Kategorî:Bikarhêner ku]]
[[Kategorî:Bikarhêner fa-4]]
[[Kategorî:Bikarhêner en-4]]
[[Kategorî:Bikarhêner tr-4]]
[[Kategorî:Bikarhêner ar-4]]
[[Kategorî:Bikarhênerên kurd]]
[[Kategorî:Bikarhênerên ji Kurdistanê]]
[[Kategorî:Beşdarên Wîkîproje Kurdistan]]
[[en:User:Ahmed A Issa]]</text>
      <sha1>1k9polvopu9vbj0kyuyh7d4g311s9tc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103306</id>
      <parentid>2103305</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T22:23:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ahmed A Issa</username>
        <id>177108</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2103306</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14196" sha1="fam1c6i7s4raq9pkytajpotm7hcqdml" xml:space="preserve">{{Short description|Bikarhênerê Wîkîpediyayê yê Kurd}}
{{Top icon|id=Muslim|image=Disambig gray.svg|link=Îslam|tooltip=Ev bikarhêner misilman e}}
{{Top icon|id=WPKU|image=Flag of Kurdistan.svg|link=Wîkîpediya:Wîkîproje Kurdistan|tooltip=Beşdarê Wîkîproje Kurdistanê ye}}
{{Top icon|id=Historian|image=Nuvola apps kalzium.png|link=Dîrok|tooltip=Lêkolînên Dîrokî û Destnivîs}}
{{Top icon|id=Linguist|image=F icon.svg|link=Zimannasî|tooltip=Filolojî û Alfabenasî}}
{{Top icon|id=Philosophy|image=Socrates.png|link=Felsefe|tooltip=Felsefeya Siyasî û Civakî}}

&lt;!-- Seryê Rûpelê û Pênaseya Bikarhêner --&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center; padding: 18px; margin-bottom: 25px; background: linear-gradient(135deg, #eaf3ff 0%, #f4f6f8 100%); border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 8px; box-shadow: 0 1px 3px rgba(0,0,0,0.05);&quot;&gt;
  &lt;div style=&quot;font-size: 2.2em; font-weight: bold; color: #1a202c; line-height: 1.2;&quot;&gt;Ahmed A. Issa&lt;/div&gt;
  &lt;div style=&quot;font-size: 1.1em; color: #4a5568; margin-top: 6px; font-weight: 500; font-style: italic;&quot;&gt;Bikarhênerê Wîkîpediyayê yê Kurd&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;clear: both;&quot;&gt;&lt;/div&gt;

&lt;!-- Qutiya Babel a Ziman û Nasnameyê --&gt;
&lt;div style=&quot;float: right; margin-left: 1.2em; margin-bottom: 1.5em; clear: right; width: 270px;&quot;&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;border: 1px solid #a2a9b1; background-color: #f8f9fa; padding: 0; font-size: 85%; width: 100%; border-collapse: collapse;&quot;
! style=&quot;background-color: #b2b7f9; text-align: center; font-size: 110%; font-weight: bold; padding: 8px; border-bottom: 1px solid #a2a9b1;&quot; | [[Wîkîpediya:Babel|Wîkîpediya:Babel]]
|-
| {{User ku}}
|-
| {{User fa-4}}
|-
| {{User en-4}}
|-
| {{User tr-4}}
|-
| {{User ar-4}}
|-
| {{Userbox
  | border-c = #2b6cb0
  | id       = [[Wêne:Mars symbol.svg|35px]]
  | id-c     = #ffffff
  | info     = Ev bikarhêner '''[[Nêr|nêr]]''' e.
  | info-c   = #ebf8ff
  | info-s   = 8
}}
|-
| {{Userbox
  | border-c = #1a202c
  | id       = [[Wêne:Flag of Jihad.svg|30px|border]]
  | id-c     = #ffffff
  | info     = Ev bikarhêner '''[[Îslam|misilman]]''' e.
  | info-c   = #f3f4f6
  | info-s   = 8
}}
|-
| {{Userbox
  | border-c = #d69e2e
  | id       = [[Wêne:Roj emblem.svg|45px]]
  | id-c     = #ffffff
  | info     = Ev bikarhêner '''[[Kurd|kurd]]''' e.
  | info-c   = #fffaf0
  | info-s   = 8
}}
|-
| {{Userbox
  | border-c = #276749
  | id       = [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|30px|border]]
  | id-c     = #ffffff
  | info     = Ev bikarhêner ji '''[[Kurdistan|Kurdistanê]]''' ye.
  | info-c   = #f0fff4
  | info-s   = 8
}}
|-
| {{Userbox
  | border-c = #9b2c2c
  | id       = [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|30px|border]]
  | id-c     = #ffffff
  | info     = Ev bikarhêner beşdarê [[Wîkîpediya:Wîkîproje Kurdistan|Wîkîproje Kurdistanê]] ye.
  | info-c   = #fff5f5
  | info-s   = 8
}}
|-
| {{Userbox
| border-c = #2b6cb0
| id = [[File:Blue flag waving.svg|45px]]
| id-c = #ffffff
| info = Ev bikarhêner '''[[Milê rastê|rastgir]]''' e.
| info-c = #ebf8ff
| info-s = 8
}}
|}
&lt;/div&gt;

&lt;!-- Panelê Nasnamê --&gt;
&lt;div style=&quot;margin-bottom: 2em; background: #ffffff; border: 1px solid #c8ccd1; padding: 15px; box-shadow: 0 1px 3px rgba(0,0,0,0.08); border-radius: 6px;&quot;&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width: 100%; font-size: 90%; margin: 0 0 20px 0; border-collapse: collapse;&quot;
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background: #eaf3ff; text-align: center; font-weight: bold; padding: 12px; font-size: 110%; border-bottom: 2px solid #a2a9b1;&quot; | Nasnameya Akademîk
|-
| style=&quot;padding: 10px; width: 30%; font-weight: bold;&quot; | Nav || Ahmed A. Issa
|-
| style=&quot;padding: 10px; font-weight: bold;&quot; | Jidayikbûn || 12/03/1997, 20:00:00 DGH
|-
| style=&quot;padding: 10px; font-weight: bold;&quot; | Ayîn || [[Îslam]]
|-
| style=&quot;padding: 10px; font-weight: bold;&quot; | Nîştîman || [[Kurdistan]] [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|20px|border|alt=Ala Kurdistanê|link=Kurdistan]]
|-
| style=&quot;padding: 10px; font-weight: bold;&quot; | Netewe || [[Kurd]]
|-
| style=&quot;padding: 10px; font-weight: bold;&quot; | Wargêrî || [[Rastgirî|Rastgir]], [[Parêzgarî|Parêzgar]] û [[Serbixwexwazî|Serbixwexwaz]]
|-
| style=&quot;padding: 10px; font-weight: bold;&quot; | Proje || [[Wîkîpediya:Wîkîproje Kurdistan|Wîkîproje Kurdistan]]
|-
| style=&quot;padding: 10px; font-weight: bold;&quot; | Ziman || [[Zimanê kurdî|kurdî]], [[Zimanê farsî|farsî]], [[Zimanê îngilîzî|îngilîzî]], [[Zimanê tirkî|tirkî]] û [[Zimanê erebî|erebî]]
|-
| style=&quot;padding: 10px; font-weight: bold;&quot; | Biwar || [[Dîn|Ayîn]], [[Niştiman|Nîştîman]], [[Kurd|Netewe]], [[Zanist]], [[Siyaset|Wargêrî]], [[Dîrok]], [[Felsefe]], [[Aborî]], [[Wêje]] û [[Huner]]
|-
| style=&quot;padding: 10px; font-weight: bold;&quot; | Mijar || Dîroka Ayînan, [[Cografyaya Dîrokî]], [[Antropolojiya Kurdî]], Arşîvên Osmanî û [[Dîroka Giştî]], [[Aboriya Dîrokî]], [[Filolojiya Kurdî]], Alfabenasî û [[Sînema]]
|}

&lt;div style=&quot;text-align: center; font-weight: bold; background: #eaecf0; padding: 10px; margin-bottom: 15px; font-size: 100%; border-radius: 4px; border: 1px solid #a2a9b1;&quot;&gt;Biwarên Hevbirinê û Eleqeyên Fikrî&lt;/div&gt;

&lt;!-- 10 Qutiyên Eleqeyên Fikrî --&gt;
&lt;div style=&quot;display: flex; flex-direction: column; gap: 10px; clear: both;&quot;&gt;
  &lt;div&gt;{{Userbox | border-c = #702459 | id = 📖 | id-c = #702459 | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Dîn|Ayîn]]:''' Lêkolînerê dîroka ayînan, doktrînên kevnar û saziyên ayînî di dîroka Rojhilata Nêzîk de. | info-c = #fff5f5 | info-lh = 1.3}}&lt;/div&gt;
  &lt;div&gt;{{Userbox | border-c = #276749 | id = 🗺️ | id-c = #276749 | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Niştiman|Nîştîman]]:''' Lêkolînerê cografyaya dîrokî, tixûbên îdarî û cografyaya niştimanî ya [[Kurdistan|Kurdistanê]]. | info-c = #f0fff4 | info-lh = 1.3}}&lt;/div&gt;
  &lt;div&gt;{{Userbox | border-c = #9b2c2c | id = 🛡️ | id-c = #9b2c2c | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Kurd|Netewe]]:''' Lêkolînerê nasnameya neteweyî ya [[Kurd]] û antropolojiya dîrokî ya êla [[Mizûrî]]. | info-c = #fff5f5 | info-lh = 1.3}}&lt;/div&gt;
  &lt;div&gt;{{Userbox | border-c = #4a5568 | id = 🔬 | id-c = #4a5568 | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Zanist]]:''' Peyrewê rexneya deqan, metodolojiya zanistî û lêkolîna destnivîsên kevnar. | info-c = #edf2f7 | info-lh = 1.3}}&lt;/div&gt;
  &lt;div&gt;{{Userbox | border-c = #2b6cb0 | id = ⚖️ | id-c = #2b6cb0 | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Siyaset|Wargêrî]]:''' Lêkolînerê felsefeya siyasî ya klasîk, saziyên dewletê û modelên rêveberiyê. | info-c = #ebf8ff | info-lh = 1.3}}&lt;/div&gt;
  &lt;div&gt;{{Userbox | border-c = #742a2a | id = ⏳ | id-c = #742a2a | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Dîrok]]:''' Lêkolînerê [[Dîrok|dîroka giştî]], geşepêdana şaristaniyan, arşîvên dîrokî û deqên kevnar. | info-c = #fff5f5 | info-lh = 1.3}}&lt;/div&gt;
  &lt;div&gt;{{Userbox | border-c = #b7791f | id = 🏛️ | id-c = #b7791f | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Felsefe]]:''' Eleqedarê felsefeya rexneyî ya Kantî û teoriyên morfolojîk ên şaristaniyê. | info-c = #fffff0 | info-lh = 1.3}}&lt;/div&gt;
  &lt;div&gt;{{Userbox | border-c = #2c7a7b | id = 🪙 | id-c = #2c7a7b | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Aborî]]:''' Analîstê aboriya siyasî ya dîrokî, sîstemên bacê û feodalîzma împeratoriyan. | info-c = #e6fffa | info-lh = 1.3}}&lt;/div&gt;
  &lt;div&gt;{{Userbox | border-c = #dd6b20 | id = 📜 | id-c = #dd6b20 | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Wêje]]:''' Xwendekarê wêjeya klasîk, filolojiya Kurdî û dîzayna alfabeyan. | info-c = #fffff0 | info-lh = 1.3}}&lt;/div&gt;
  &lt;div&gt;{{Userbox | border-c = #805ad5 | id = 🎬 | id-c = #805ad5 | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Huner]]:''' Analîstê estetîka dîtbarî, dîroka sînemayê û adaptasyona derûnî di fîlman de. | info-c = #faf5ff | info-lh = 1.3}}&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;clear: both;&quot;&gt;&lt;/div&gt;

== Pêşgotina Akademîk û Nasname ==

Ez lêkolîner û beşdarê projeyên zanîna azad û ensîklopêdîk im. Ev rûpela bikarhêner bi armanca pêşkêşkirina çarçoveya lêkolînî, metodolojiya akademîk û berjewendiyên fikrî yên berfireh li ser xala hevbirina dîsîplînên zanistî hatiye amadekirin. Xebat û lêkolînên min bi awayekî giştî li ser hevbirina tevna dîroka kurdî, cografyaya dîrokî û niştimanî ya Kurdistanê, dîroka îdarî û bürokratîk a osmanî, destnivîsên rojhilatî, filolojiya berawirdî, felsefeya siyasî û rexneyî, û zimannasiyê radiwestin.

Bikaranîna min a piralî ya zimanên cihêreng — wekî '''[[Zimanê kurdî|Kurdî]]''' (zimanê zikmakî yê bi kapasîteya pêşveçûyî), '''[[Zimanê farsî|Farsî]]''' (asta akademîk a bilind ji bo analîzkirina deq û arşîvên dîrokî yên îranî), '''[[Zimanê îngilîzî|Îngilîzî]]''' (asta akademîk a pêşketî), '''[[Zimanê tirkî|Tirkî]]''' (asta pisporiyê ji bo xwendina belge, ferman û defterên osmanî), û '''[[Zimanê erebî|Erebî]]''' (asta kûr û pispor di deqên arşîvî û dînî de) — derfeteke bêhempa dide min ku ez rasterast û bê navbeynkar bigihîjim arşîvên serdemên cûda, qeydên tahrîrê, û xebatên rojhilatnasiyê yên sedsalên 19an û 20an.

== Biwarên Lêkolînê û Dîsîplînên Zanistî ==

=== 1. Ayîn û Dîroka Doktrînan ===
* '''[[Dîn|Dîroka Ayînî û Saziyan]]:''' Analîza zanistî, rexneyî û dîrokî ya geşepêdana sazûmanên ayînî, deqên pîroz, û gotara dînî ya herêmî di çarçoveya dîroka çandî û fikrî ya Rojhilata Nêzîk de.
* '''Deqên Kanonî û Arşîvî:''' Lêkolîneriya deq û kronîkên dêrî yên sedsalên navîn, bi balyozî li ser analîzkirina berhemên dîrokî yên wekî çavkaniyên wê yên wargêrî.

=== 2. Nîştiman, Kurdistan û Cografyaya Dîrokî ===
* '''Cografyaya Îdarî ya [[Kurdistan|Kurdistanê]]:''' Şopandina sîstematîk a guherînên tixûbên îdarî, eyalet, mîrektî, sancaq û herêmên dîrokî yên Kurdistanê di serdemên Mîrektiyên Kurd û [[Împeratoriya Osmanî]] de.
* '''Nexşe û Defterên Tahrîrê:''' Analîzkirina nexşeyên kevnar û qeydên kadastroyî yên osmanî ji bo ji nû ve avakirina wêneya demografî, aborî û cografî ya herêmê di serdemên beriya nûjeniyê de.

=== 3. Netewe û Kurd ===
* '''Nasnameya Neteweyî ya Kurdî:''' Lêkolîna dîrokî û antropolojîk li ser geşepêdana hişmendiya neteweyî ya [[Kurd|kurd]] û dînamîkên civakî-siyasî yên herêmê.

=== 4. Zanist, Rexneya Deqan û Destnivîs ===
* '''[[Zanist|Metodolojiya Zanistî û Rexneya Deqan]]:''' Bikaranîna rêbazên hûr û zanistî ji bo rexneya deqan (textual criticism) û parastina rastiya dîrokî di destnivîsên kevnar de.
* '''Destnivîsên Cografî û Dîrokî:''' Analîzkirina kûr a xebatên cografî û geştnameyên klasîk, wekî ''[[Seyahatname]]'' ya [[Evliya Çelebi]] ligel nirxandina berhemên rojhilatnas û gerokên ewropî û rûsî.

=== 5. Wargêrî, Desthilat û Sazî ===
* '''Wargêriya Klasîk:''' Lêkolîna pênaseya desthilatê, sazûmanên dewletê, dînamîkên hegemoniya herêmî, û parastina kevneşopiyên siyasî di nava çarçoveyên împeratorî de.
* '''Modelên Rêveberiyê:''' Analîzkirina modelên stratejîk ên hukumdariyê û saziyên îdarî bi riya xebatên siyasî û îdarî.

=== 6. Dîrok, Arşîv û Geşepêdana Şaristaniyan ===
* '''[[Dîrok|Dîroka Giştî û Arşîvî]]:''' Lêkolîna sîstematîk di arşîvên dewletî de ji bo şopandina guherînên civakî, siyasî û demografî di serdemên cûda de.
* '''Şaristanî û Dîroka Berawirdî:''' Şopandina pêvajoyên avabûn, geşepêdan û têkçûna şaristaniyan li ser bingeha belge û deqên serdemên cûda.

=== 7. Felsefe û Bîrdozên Rexneyî ===
* '''[[Felsefe|Felsefeya Kantî]]:''' Lêkolîna kûr a li ser felsefeya [[Immanuel Kant]].

=== 8. Aborî û Sîstemên Darayî yên Dîrokî ===
* '''[[Aborî|Sîstemên Aborî yên Kevnar]]:''' Lêkolîna sîstemên mîrîtî, feodalîzm, bac, xeraç û pêwendiyên darayî yên di navbera navendên împeratorî û herêmên kurdî de.

=== 9. Wêje, Filolojiya Kurdî û Alfabenasî ===
* '''[[Wêje|Şahberhemên Klasîk]]:''' Xwendina rexneyî û filolojîk a dîwanên helbestvanên klasîk ên kurd, bi taybetî kûrbûna di berhemên ''[[Mem û Zîn]]'' a [[Ehmedê Xanî]] û dîwana [[Melayê Cizîrî]] de.
* '''[[Rêziman]] û [[Zimannasî|Dialektolojî]]:''' Lêkolîna berawirdî li ser morfolojî, rêziman û strukturên dengsaziyê yên zaravayên kurdî.

=== 10. Huner, Estetîka Dîtbarî û Sînema ===
* '''[[Huner|Estetîka Dîtbarî]]:''' Analîzkirina rexneyî ya dîroka hunerê, estetîka dîtbarî û sembolîzma çandî.
* '''Adaptasyona Sînemayî:''' Lêkolîna veguherîna vegotinî û psîkolojîk di navbera berhemên wêjeyî û adaptasyonên sînemayî de (wekî analîza rexneyî ya avahiya fîlma ''[[The Shining (fîlm)|The Shining]]'' ya [[Stanley Kubrick]] li beramberî romana [[Stephen King]]).

== Çarçoveya Alfabeyê (Sîstema ji 42 Tîpan) ==

Min sîstemeke tîpên latînî ya taybet û berfireh ji bo lêkolînên [[Zimannasî|zimannasî]], filolojiya û veguhastina dengan (transliteration) amade kiriye. Ev sîstem ji '''42 tîpan''' pêk tê û bi rengekî zanistî ji bo diyarkirina hemû ferq û taybetmendiyên fonetîk û dengsaziyê yên kêmpeyda di zimanê kurdî de hatiye dîzaynkirin.

== Têkilî û Rûpela Gotûbêjê ==
* '''Gotûbêj:''' Ji bo her pirs, hevkariyên zanistî, an gotûbêjên li ser dîroka herêmî, xebatên arşîvî û destnivîsan, hûn dikarin peyamên xwe li [[Gotûbêja bikarhêner:Ahmed A Issa|rûpela min a gotûbêjê]] bihêlin.
* '''Mijarên Beşdariyê:''' Analîza arşîvî, rastkirina deqên destnivîs, civaknasiya herêmî, civaknasiya elîtî û cografyaya dîrokî.

&lt;!-- Kategoriyên Bikarhêner û Projeyê --&gt;
[[Kategorî:Bikarhêner ku]]
[[Kategorî:Bikarhêner fa-4]]
[[Kategorî:Bikarhêner en-4]]
[[Kategorî:Bikarhêner tr-4]]
[[Kategorî:Bikarhêner ar-4]]
[[Kategorî:Bikarhênerên kurd]]
[[Kategorî:Bikarhênerên ji Kurdistanê]]
[[Kategorî:Beşdarên Wîkîproje Kurdistan]]
[[en:User:Ahmed A Issa]]</text>
      <sha1>fam1c6i7s4raq9pkytajpotm7hcqdml</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103307</id>
      <parentid>2103306</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T22:34:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ahmed A Issa</username>
        <id>177108</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2103307</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14209" sha1="llsudfoanbe1cxklcr9jv090ub0fkcf" xml:space="preserve">{{Short description|Bikarhênerê Wîkîpediyayê yê Kurd}}
{{Top icon|id=Muslim|image=Disambig gray.svg|link=Îslam|tooltip=Ev bikarhêner misilman e}}
{{Top icon|id=WPKU|image=Flag of Kurdistan.svg|link=Wîkîpediya:Wîkîproje Kurdistan|tooltip=Beşdarê Wîkîproje Kurdistanê ye}}
{{Top icon|id=Historian|image=Nuvola apps kalzium.png|link=Dîrok|tooltip=Lêkolînên Dîrokî û Destnivîs}}
{{Top icon|id=Linguist|image=F icon.svg|link=Zimannasî|tooltip=Filolojî û Alfabenasî}}
{{Top icon|id=Philosophy|image=Socrates.png|link=Felsefe|tooltip=Felsefeya Siyasî û Civakî}}

&lt;!-- Seryê Rûpelê û Pênaseya Bikarhêner --&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center; padding: 18px; margin-bottom: 25px; background: linear-gradient(135deg, #eaf3ff 0%, #f4f6f8 100%); border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 8px; box-shadow: 0 1px 3px rgba(0,0,0,0.05);&quot;&gt;
  &lt;div style=&quot;font-size: 2.2em; font-weight: bold; color: #1a202c; line-height: 1.2;&quot;&gt;Ahmed A. Issa&lt;/div&gt;
  &lt;div style=&quot;font-size: 1.1em; color: #4a5568; margin-top: 6px; font-weight: 500; font-style: italic;&quot;&gt;Bikarhênerê Wîkîpediyayê yê Kurd&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;clear: both;&quot;&gt;&lt;/div&gt;

&lt;!-- Qutiya Babel a Ziman û Nasnameyê --&gt;
&lt;div style=&quot;float: right; margin-left: 1.2em; margin-bottom: 1.5em; clear: right; width: 270px;&quot;&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;border: 1px solid #a2a9b1; background-color: #f8f9fa; padding: 0; font-size: 85%; width: 100%; border-collapse: collapse;&quot;
! style=&quot;background-color: #b2b7f9; text-align: center; font-size: 110%; font-weight: bold; padding: 8px; border-bottom: 1px solid #a2a9b1;&quot; | [[Wîkîpediya:Babel|Wîkîpediya:Babel]]
|-
| {{User ku}}
|-
| {{User fa-4}}
|-
| {{User en-4}}
|-
| {{User tr-4}}
|-
| {{User ar-4}}
|-
| {{Userbox
  | border-c = #2b6cb0
  | id       = [[File:Male symbol (bold, color).svg|40px]]
  | id-c     = #ffffff
  | info     = Ev bikarhêner '''[[Nêr|nêr]]''' e.
  | info-c   = #ebf8ff
  | info-s   = 8
}}
|-
| {{Userbox
  | border-c = #1a202c
  | id       = [[Wêne:Flag of Jihad.svg|30px|border]]
  | id-c     = #ffffff
  | info     = Ev bikarhêner '''[[Îslam|misilman]]''' e.
  | info-c   = #f3f4f6
  | info-s   = 8
}}
|-
| {{Userbox
  | border-c = #d69e2e
  | id       = [[Wêne:Roj emblem.svg|45px]]
  | id-c     = #ffffff
  | info     = Ev bikarhêner '''[[Kurd|kurd]]''' e.
  | info-c   = #fffaf0
  | info-s   = 8
}}
|-
| {{Userbox
  | border-c = #276749
  | id       = [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|30px|border]]
  | id-c     = #ffffff
  | info     = Ev bikarhêner ji '''[[Kurdistan|Kurdistanê]]''' ye.
  | info-c   = #f0fff4
  | info-s   = 8
}}
|-
| {{Userbox
  | border-c = #9b2c2c
  | id       = [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|30px|border]]
  | id-c     = #ffffff
  | info     = Ev bikarhêner beşdarê [[Wîkîpediya:Wîkîproje Kurdistan|Wîkîproje Kurdistanê]] ye.
  | info-c   = #fff5f5
  | info-s   = 8
}}
|-
| {{Userbox
| border-c = #2b6cb0
| id = [[File:Blue flag waving.svg|45px]]
| id-c = #ffffff
| info = Ev bikarhêner '''[[Milê rastê|rastgir]]''' e.
| info-c = #ebf8ff
| info-s = 8
}}
|}
&lt;/div&gt;

&lt;!-- Panelê Nasnamê --&gt;
&lt;div style=&quot;margin-bottom: 2em; background: #ffffff; border: 1px solid #c8ccd1; padding: 15px; box-shadow: 0 1px 3px rgba(0,0,0,0.08); border-radius: 6px;&quot;&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width: 100%; font-size: 90%; margin: 0 0 20px 0; border-collapse: collapse;&quot;
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background: #eaf3ff; text-align: center; font-weight: bold; padding: 12px; font-size: 110%; border-bottom: 2px solid #a2a9b1;&quot; | Nasnameya Akademîk
|-
| style=&quot;padding: 10px; width: 30%; font-weight: bold;&quot; | Nav || Ahmed A. Issa
|-
| style=&quot;padding: 10px; font-weight: bold;&quot; | Jidayikbûn || 12/03/1997, 20:00:00 DGH
|-
| style=&quot;padding: 10px; font-weight: bold;&quot; | Ayîn || [[Îslam]]
|-
| style=&quot;padding: 10px; font-weight: bold;&quot; | Nîştîman || [[Kurdistan]] [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|20px|border|alt=Ala Kurdistanê|link=Kurdistan]]
|-
| style=&quot;padding: 10px; font-weight: bold;&quot; | Netewe || [[Kurd]]
|-
| style=&quot;padding: 10px; font-weight: bold;&quot; | Wargêrî || [[Rastgirî|Rastgir]], [[Parêzgarî|Parêzgar]] û [[Serbixwexwazî|Serbixwexwaz]]
|-
| style=&quot;padding: 10px; font-weight: bold;&quot; | Proje || [[Wîkîpediya:Wîkîproje Kurdistan|Wîkîproje Kurdistan]]
|-
| style=&quot;padding: 10px; font-weight: bold;&quot; | Ziman || [[Zimanê kurdî|kurdî]], [[Zimanê farsî|farsî]], [[Zimanê îngilîzî|îngilîzî]], [[Zimanê tirkî|tirkî]] û [[Zimanê erebî|erebî]]
|-
| style=&quot;padding: 10px; font-weight: bold;&quot; | Biwar || [[Dîn|Ayîn]], [[Niştiman|Nîştîman]], [[Kurd|Netewe]], [[Zanist]], [[Siyaset|Wargêrî]], [[Dîrok]], [[Felsefe]], [[Aborî]], [[Wêje]] û [[Huner]]
|-
| style=&quot;padding: 10px; font-weight: bold;&quot; | Mijar || Dîroka Ayînan, [[Cografyaya Dîrokî]], [[Antropolojiya Kurdî]], Arşîvên Osmanî û [[Dîroka Giştî]], [[Aboriya Dîrokî]], [[Filolojiya Kurdî]], Alfabenasî û [[Sînema]]
|}

&lt;div style=&quot;text-align: center; font-weight: bold; background: #eaecf0; padding: 10px; margin-bottom: 15px; font-size: 100%; border-radius: 4px; border: 1px solid #a2a9b1;&quot;&gt;Biwarên Hevbirinê û Eleqeyên Fikrî&lt;/div&gt;

&lt;!-- 10 Qutiyên Eleqeyên Fikrî --&gt;
&lt;div style=&quot;display: flex; flex-direction: column; gap: 10px; clear: both;&quot;&gt;
  &lt;div&gt;{{Userbox | border-c = #702459 | id = 📖 | id-c = #702459 | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Dîn|Ayîn]]:''' Lêkolînerê dîroka ayînan, doktrînên kevnar û saziyên ayînî di dîroka Rojhilata Nêzîk de. | info-c = #fff5f5 | info-lh = 1.3}}&lt;/div&gt;
  &lt;div&gt;{{Userbox | border-c = #276749 | id = 🗺️ | id-c = #276749 | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Niştiman|Nîştîman]]:''' Lêkolînerê cografyaya dîrokî, tixûbên îdarî û cografyaya niştimanî ya [[Kurdistan|Kurdistanê]]. | info-c = #f0fff4 | info-lh = 1.3}}&lt;/div&gt;
  &lt;div&gt;{{Userbox | border-c = #9b2c2c | id = 🛡️ | id-c = #9b2c2c | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Kurd|Netewe]]:''' Lêkolînerê nasnameya neteweyî ya [[Kurd]] û antropolojiya dîrokî ya êla [[Mizûrî]]. | info-c = #fff5f5 | info-lh = 1.3}}&lt;/div&gt;
  &lt;div&gt;{{Userbox | border-c = #4a5568 | id = 🔬 | id-c = #4a5568 | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Zanist]]:''' Peyrewê rexneya deqan, metodolojiya zanistî û lêkolîna destnivîsên kevnar. | info-c = #edf2f7 | info-lh = 1.3}}&lt;/div&gt;
  &lt;div&gt;{{Userbox | border-c = #2b6cb0 | id = ⚖️ | id-c = #2b6cb0 | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Siyaset|Wargêrî]]:''' Lêkolînerê felsefeya siyasî ya klasîk, saziyên dewletê û modelên rêveberiyê. | info-c = #ebf8ff | info-lh = 1.3}}&lt;/div&gt;
  &lt;div&gt;{{Userbox | border-c = #742a2a | id = ⏳ | id-c = #742a2a | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Dîrok]]:''' Lêkolînerê [[Dîrok|dîroka giştî]], geşepêdana şaristaniyan, arşîvên dîrokî û deqên kevnar. | info-c = #fff5f5 | info-lh = 1.3}}&lt;/div&gt;
  &lt;div&gt;{{Userbox | border-c = #b7791f | id = 🏛️ | id-c = #b7791f | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Felsefe]]:''' Eleqedarê felsefeya rexneyî ya Kantî û teoriyên morfolojîk ên şaristaniyê. | info-c = #fffff0 | info-lh = 1.3}}&lt;/div&gt;
  &lt;div&gt;{{Userbox | border-c = #2c7a7b | id = 🪙 | id-c = #2c7a7b | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Aborî]]:''' Analîstê aboriya siyasî ya dîrokî, sîstemên bacê û feodalîzma împeratoriyan. | info-c = #e6fffa | info-lh = 1.3}}&lt;/div&gt;
  &lt;div&gt;{{Userbox | border-c = #dd6b20 | id = 📜 | id-c = #dd6b20 | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Wêje]]:''' Xwendekarê wêjeya klasîk, filolojiya Kurdî û dîzayna alfabeyan. | info-c = #fffff0 | info-lh = 1.3}}&lt;/div&gt;
  &lt;div&gt;{{Userbox | border-c = #805ad5 | id = 🎬 | id-c = #805ad5 | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Huner]]:''' Analîstê estetîka dîtbarî, dîroka sînemayê û adaptasyona derûnî di fîlman de. | info-c = #faf5ff | info-lh = 1.3}}&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;clear: both;&quot;&gt;&lt;/div&gt;

== Pêşgotina Akademîk û Nasname ==

Ez lêkolîner û beşdarê projeyên zanîna azad û ensîklopêdîk im. Ev rûpela bikarhêner bi armanca pêşkêşkirina çarçoveya lêkolînî, metodolojiya akademîk û berjewendiyên fikrî yên berfireh li ser xala hevbirina dîsîplînên zanistî hatiye amadekirin. Xebat û lêkolînên min bi awayekî giştî li ser hevbirina tevna dîroka kurdî, cografyaya dîrokî û niştimanî ya Kurdistanê, dîroka îdarî û bürokratîk a osmanî, destnivîsên rojhilatî, filolojiya berawirdî, felsefeya siyasî û rexneyî, û zimannasiyê radiwestin.

Bikaranîna min a piralî ya zimanên cihêreng — wekî '''[[Zimanê kurdî|Kurdî]]''' (zimanê zikmakî yê bi kapasîteya pêşveçûyî), '''[[Zimanê farsî|Farsî]]''' (asta akademîk a bilind ji bo analîzkirina deq û arşîvên dîrokî yên îranî), '''[[Zimanê îngilîzî|Îngilîzî]]''' (asta akademîk a pêşketî), '''[[Zimanê tirkî|Tirkî]]''' (asta pisporiyê ji bo xwendina belge, ferman û defterên osmanî), û '''[[Zimanê erebî|Erebî]]''' (asta kûr û pispor di deqên arşîvî û dînî de) — derfeteke bêhempa dide min ku ez rasterast û bê navbeynkar bigihîjim arşîvên serdemên cûda, qeydên tahrîrê, û xebatên rojhilatnasiyê yên sedsalên 19an û 20an.

== Biwarên Lêkolînê û Dîsîplînên Zanistî ==

=== 1. Ayîn û Dîroka Doktrînan ===
* '''[[Dîn|Dîroka Ayînî û Saziyan]]:''' Analîza zanistî, rexneyî û dîrokî ya geşepêdana sazûmanên ayînî, deqên pîroz, û gotara dînî ya herêmî di çarçoveya dîroka çandî û fikrî ya Rojhilata Nêzîk de.
* '''Deqên Kanonî û Arşîvî:''' Lêkolîneriya deq û kronîkên dêrî yên sedsalên navîn, bi balyozî li ser analîzkirina berhemên dîrokî yên wekî çavkaniyên wê yên wargêrî.

=== 2. Nîştiman, Kurdistan û Cografyaya Dîrokî ===
* '''Cografyaya Îdarî ya [[Kurdistan|Kurdistanê]]:''' Şopandina sîstematîk a guherînên tixûbên îdarî, eyalet, mîrektî, sancaq û herêmên dîrokî yên Kurdistanê di serdemên Mîrektiyên Kurd û [[Împeratoriya Osmanî]] de.
* '''Nexşe û Defterên Tahrîrê:''' Analîzkirina nexşeyên kevnar û qeydên kadastroyî yên osmanî ji bo ji nû ve avakirina wêneya demografî, aborî û cografî ya herêmê di serdemên beriya nûjeniyê de.

=== 3. Netewe û Kurd ===
* '''Nasnameya Neteweyî ya Kurdî:''' Lêkolîna dîrokî û antropolojîk li ser geşepêdana hişmendiya neteweyî ya [[Kurd|kurd]] û dînamîkên civakî-siyasî yên herêmê.

=== 4. Zanist, Rexneya Deqan û Destnivîs ===
* '''[[Zanist|Metodolojiya Zanistî û Rexneya Deqan]]:''' Bikaranîna rêbazên hûr û zanistî ji bo rexneya deqan (textual criticism) û parastina rastiya dîrokî di destnivîsên kevnar de.
* '''Destnivîsên Cografî û Dîrokî:''' Analîzkirina kûr a xebatên cografî û geştnameyên klasîk, wekî ''[[Seyahatname]]'' ya [[Evliya Çelebi]] ligel nirxandina berhemên rojhilatnas û gerokên ewropî û rûsî.

=== 5. Wargêrî, Desthilat û Sazî ===
* '''Wargêriya Klasîk:''' Lêkolîna pênaseya desthilatê, sazûmanên dewletê, dînamîkên hegemoniya herêmî, û parastina kevneşopiyên siyasî di nava çarçoveyên împeratorî de.
* '''Modelên Rêveberiyê:''' Analîzkirina modelên stratejîk ên hukumdariyê û saziyên îdarî bi riya xebatên siyasî û îdarî.

=== 6. Dîrok, Arşîv û Geşepêdana Şaristaniyan ===
* '''[[Dîrok|Dîroka Giştî û Arşîvî]]:''' Lêkolîna sîstematîk di arşîvên dewletî de ji bo şopandina guherînên civakî, siyasî û demografî di serdemên cûda de.
* '''Şaristanî û Dîroka Berawirdî:''' Şopandina pêvajoyên avabûn, geşepêdan û têkçûna şaristaniyan li ser bingeha belge û deqên serdemên cûda.

=== 7. Felsefe û Bîrdozên Rexneyî ===
* '''[[Felsefe|Felsefeya Kantî]]:''' Lêkolîna kûr a li ser felsefeya [[Immanuel Kant]].

=== 8. Aborî û Sîstemên Darayî yên Dîrokî ===
* '''[[Aborî|Sîstemên Aborî yên Kevnar]]:''' Lêkolîna sîstemên mîrîtî, feodalîzm, bac, xeraç û pêwendiyên darayî yên di navbera navendên împeratorî û herêmên kurdî de.

=== 9. Wêje, Filolojiya Kurdî û Alfabenasî ===
* '''[[Wêje|Şahberhemên Klasîk]]:''' Xwendina rexneyî û filolojîk a dîwanên helbestvanên klasîk ên kurd, bi taybetî kûrbûna di berhemên ''[[Mem û Zîn]]'' a [[Ehmedê Xanî]] û dîwana [[Melayê Cizîrî]] de.
* '''[[Rêziman]] û [[Zimannasî|Dialektolojî]]:''' Lêkolîna berawirdî li ser morfolojî, rêziman û strukturên dengsaziyê yên zaravayên kurdî.

=== 10. Huner, Estetîka Dîtbarî û Sînema ===
* '''[[Huner|Estetîka Dîtbarî]]:''' Analîzkirina rexneyî ya dîroka hunerê, estetîka dîtbarî û sembolîzma çandî.
* '''Adaptasyona Sînemayî:''' Lêkolîna veguherîna vegotinî û psîkolojîk di navbera berhemên wêjeyî û adaptasyonên sînemayî de (wekî analîza rexneyî ya avahiya fîlma ''[[The Shining (fîlm)|The Shining]]'' ya [[Stanley Kubrick]] li beramberî romana [[Stephen King]]).

== Çarçoveya Alfabeyê (Sîstema ji 42 Tîpan) ==

Min sîstemeke tîpên latînî ya taybet û berfireh ji bo lêkolînên [[Zimannasî|zimannasî]], filolojiya û veguhastina dengan (transliteration) amade kiriye. Ev sîstem ji '''42 tîpan''' pêk tê û bi rengekî zanistî ji bo diyarkirina hemû ferq û taybetmendiyên fonetîk û dengsaziyê yên kêmpeyda di zimanê kurdî de hatiye dîzaynkirin.

== Têkilî û Rûpela Gotûbêjê ==
* '''Gotûbêj:''' Ji bo her pirs, hevkariyên zanistî, an gotûbêjên li ser dîroka herêmî, xebatên arşîvî û destnivîsan, hûn dikarin peyamên xwe li [[Gotûbêja bikarhêner:Ahmed A Issa|rûpela min a gotûbêjê]] bihêlin.
* '''Mijarên Beşdariyê:''' Analîza arşîvî, rastkirina deqên destnivîs, civaknasiya herêmî, civaknasiya elîtî û cografyaya dîrokî.

&lt;!-- Kategoriyên Bikarhêner û Projeyê --&gt;
[[Kategorî:Bikarhêner ku]]
[[Kategorî:Bikarhêner fa-4]]
[[Kategorî:Bikarhêner en-4]]
[[Kategorî:Bikarhêner tr-4]]
[[Kategorî:Bikarhêner ar-4]]
[[Kategorî:Bikarhênerên kurd]]
[[Kategorî:Bikarhênerên ji Kurdistanê]]
[[Kategorî:Beşdarên Wîkîproje Kurdistan]]
[[en:User:Ahmed A Issa]]</text>
      <sha1>llsudfoanbe1cxklcr9jv090ub0fkcf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103308</id>
      <parentid>2103307</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T22:47:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ahmed A Issa</username>
        <id>177108</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2103308</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14202" sha1="nbsgh8gqj7j94wwuw98v53f5i0eo2z8" xml:space="preserve">{{Short description|Bikarhênerê Wîkîpediyayê yê Kurd}}
{{Top icon|id=Muslim|image=Disambig gray.svg|link=Îslam|tooltip=Ev bikarhêner misilman e}}
{{Top icon|id=WPKU|image=Flag of Kurdistan.svg|link=Wîkîpediya:Wîkîproje Kurdistan|tooltip=Beşdarê Wîkîproje Kurdistanê ye}}
{{Top icon|id=Historian|image=Nuvola apps kalzium.png|link=Dîrok|tooltip=Lêkolînên Dîrokî û Destnivîs}}
{{Top icon|id=Linguist|image=F icon.svg|link=Zimannasî|tooltip=Filolojî û Alfabenasî}}
{{Top icon|id=Philosophy|image=Socrates.png|link=Felsefe|tooltip=Felsefeya Siyasî û Civakî}}

&lt;!-- Seryê Rûpelê û Pênaseya Bikarhêner --&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center; padding: 18px; margin-bottom: 25px; background: linear-gradient(135deg, #eaf3ff 0%, #f4f6f8 100%); border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 8px; box-shadow: 0 1px 3px rgba(0,0,0,0.05);&quot;&gt;
  &lt;div style=&quot;font-size: 2.2em; font-weight: bold; color: #1a202c; line-height: 1.2;&quot;&gt;Ahmed A. Issa&lt;/div&gt;
  &lt;div style=&quot;font-size: 1.1em; color: #4a5568; margin-top: 6px; font-weight: 500; font-style: italic;&quot;&gt;Bikarhênerê Wîkîpediyayê yê Kurd&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;clear: both;&quot;&gt;&lt;/div&gt;

&lt;!-- Qutiya Babel a Ziman û Nasnameyê --&gt;
&lt;div style=&quot;float: right; margin-left: 1.2em; margin-bottom: 1.5em; clear: right; width: 270px;&quot;&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;border: 1px solid #a2a9b1; background-color: #f8f9fa; padding: 0; font-size: 85%; width: 100%; border-collapse: collapse;&quot;
! style=&quot;background-color: #b2b7f9; text-align: center; font-size: 110%; font-weight: bold; padding: 8px; border-bottom: 1px solid #a2a9b1;&quot; | [[Wîkîpediya:Babel|Wîkîpediya:Babel]]
|-
| {{User ku}}
|-
| {{User fa-4}}
|-
| {{User en-4}}
|-
| {{User tr-4}}
|-
| {{User ar-4}}
|-
| {{Userbox
  | border-c = #2b6cb0
  | id       = [[File:Male symbol (bold, color).svg|40px]]
  | id-c     = #ffffff
  | info     = Ev bikarhêner '''[[Nêr|nêr]]''' e.
  | info-c   = #ebf8ff
  | info-s   = 8
}}
|-
| {{Userbox
  | border-c = #1a202c
  | id       = [[Wêne:Flag of Jihad.svg|45px]]
  | id-c     = #000000
  | info     = Ev bikarhêner '''[[Îslam|misilman]]''' e.
  | info-c   = #f3f4f6
  | info-s   = 8
}}
|-
| {{Userbox
  | border-c = #d69e2e
  | id       = [[Wêne:Roj emblem.svg|45px]]
  | id-c     = #ffffff
  | info     = Ev bikarhêner '''[[Kurd|kurd]]''' e.
  | info-c   = #fffaf0
  | info-s   = 8
}}
|-
| {{Userbox
  | border-c = #276749
  | id       = [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|45px|border]]
  | id-c     = #ffffff
  | info     = Ev bikarhêner ji '''[[Kurdistan|Kurdistanê]]''' ye.
  | info-c   = #f0fff4
  | info-s   = 8
}}
|-
| {{Userbox
  | border-c = #9b2c2c
  | id       = [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|45px|border]]
  | id-c     = #ffffff
  | info     = Ev bikarhêner beşdarê [[Wîkîpediya:Wîkîproje Kurdistan|Wîkîproje Kurdistanê]] ye.
  | info-c   = #fff5f5
  | info-s   = 8
}}
|-
| {{Userbox
| border-c = #2b6cb0
| id = [[File:Blue flag waving.svg|45px]]
| id-c = #ffffff
| info = Ev bikarhêner '''[[Milê rastê|rastgir]]''' e.
| info-c = #ebf8ff
| info-s = 8
}}
|}
&lt;/div&gt;

&lt;!-- Panelê Nasnamê --&gt;
&lt;div style=&quot;margin-bottom: 2em; background: #ffffff; border: 1px solid #c8ccd1; padding: 15px; box-shadow: 0 1px 3px rgba(0,0,0,0.08); border-radius: 6px;&quot;&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width: 100%; font-size: 90%; margin: 0 0 20px 0; border-collapse: collapse;&quot;
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background: #eaf3ff; text-align: center; font-weight: bold; padding: 12px; font-size: 110%; border-bottom: 2px solid #a2a9b1;&quot; | Nasnameya Akademîk
|-
| style=&quot;padding: 10px; width: 30%; font-weight: bold;&quot; | Nav || Ahmed A. Issa
|-
| style=&quot;padding: 10px; font-weight: bold;&quot; | Jidayikbûn || 12/03/1997, 20:00:00 DGH
|-
| style=&quot;padding: 10px; font-weight: bold;&quot; | Ayîn || [[Îslam]]
|-
| style=&quot;padding: 10px; font-weight: bold;&quot; | Nîştîman || [[Kurdistan]] [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|20px|border|alt=Ala Kurdistanê|link=Kurdistan]]
|-
| style=&quot;padding: 10px; font-weight: bold;&quot; | Netewe || [[Kurd]]
|-
| style=&quot;padding: 10px; font-weight: bold;&quot; | Wargêrî || [[Rastgirî|Rastgir]], [[Parêzgarî|Parêzgar]] û [[Serbixwexwazî|Serbixwexwaz]]
|-
| style=&quot;padding: 10px; font-weight: bold;&quot; | Proje || [[Wîkîpediya:Wîkîproje Kurdistan|Wîkîproje Kurdistan]]
|-
| style=&quot;padding: 10px; font-weight: bold;&quot; | Ziman || [[Zimanê kurdî|kurdî]], [[Zimanê farsî|farsî]], [[Zimanê îngilîzî|îngilîzî]], [[Zimanê tirkî|tirkî]] û [[Zimanê erebî|erebî]]
|-
| style=&quot;padding: 10px; font-weight: bold;&quot; | Biwar || [[Dîn|Ayîn]], [[Niştiman|Nîştîman]], [[Kurd|Netewe]], [[Zanist]], [[Siyaset|Wargêrî]], [[Dîrok]], [[Felsefe]], [[Aborî]], [[Wêje]] û [[Huner]]
|-
| style=&quot;padding: 10px; font-weight: bold;&quot; | Mijar || Dîroka Ayînan, [[Cografyaya Dîrokî]], [[Antropolojiya Kurdî]], Arşîvên Osmanî û [[Dîroka Giştî]], [[Aboriya Dîrokî]], [[Filolojiya Kurdî]], Alfabenasî û [[Sînema]]
|}

&lt;div style=&quot;text-align: center; font-weight: bold; background: #eaecf0; padding: 10px; margin-bottom: 15px; font-size: 100%; border-radius: 4px; border: 1px solid #a2a9b1;&quot;&gt;Biwarên Hevbirinê û Eleqeyên Fikrî&lt;/div&gt;

&lt;!-- 10 Qutiyên Eleqeyên Fikrî --&gt;
&lt;div style=&quot;display: flex; flex-direction: column; gap: 10px; clear: both;&quot;&gt;
  &lt;div&gt;{{Userbox | border-c = #702459 | id = 📖 | id-c = #702459 | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Dîn|Ayîn]]:''' Lêkolînerê dîroka ayînan, doktrînên kevnar û saziyên ayînî di dîroka Rojhilata Nêzîk de. | info-c = #fff5f5 | info-lh = 1.3}}&lt;/div&gt;
  &lt;div&gt;{{Userbox | border-c = #276749 | id = 🗺️ | id-c = #276749 | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Niştiman|Nîştîman]]:''' Lêkolînerê cografyaya dîrokî, tixûbên îdarî û cografyaya niştimanî ya [[Kurdistan|Kurdistanê]]. | info-c = #f0fff4 | info-lh = 1.3}}&lt;/div&gt;
  &lt;div&gt;{{Userbox | border-c = #9b2c2c | id = 🛡️ | id-c = #9b2c2c | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Kurd|Netewe]]:''' Lêkolînerê nasnameya neteweyî ya [[Kurd]] û antropolojiya dîrokî ya êla [[Mizûrî]]. | info-c = #fff5f5 | info-lh = 1.3}}&lt;/div&gt;
  &lt;div&gt;{{Userbox | border-c = #4a5568 | id = 🔬 | id-c = #4a5568 | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Zanist]]:''' Peyrewê rexneya deqan, metodolojiya zanistî û lêkolîna destnivîsên kevnar. | info-c = #edf2f7 | info-lh = 1.3}}&lt;/div&gt;
  &lt;div&gt;{{Userbox | border-c = #2b6cb0 | id = ⚖️ | id-c = #2b6cb0 | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Siyaset|Wargêrî]]:''' Lêkolînerê felsefeya siyasî ya klasîk, saziyên dewletê û modelên rêveberiyê. | info-c = #ebf8ff | info-lh = 1.3}}&lt;/div&gt;
  &lt;div&gt;{{Userbox | border-c = #742a2a | id = ⏳ | id-c = #742a2a | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Dîrok]]:''' Lêkolînerê [[Dîrok|dîroka giştî]], geşepêdana şaristaniyan, arşîvên dîrokî û deqên kevnar. | info-c = #fff5f5 | info-lh = 1.3}}&lt;/div&gt;
  &lt;div&gt;{{Userbox | border-c = #b7791f | id = 🏛️ | id-c = #b7791f | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Felsefe]]:''' Eleqedarê felsefeya rexneyî ya Kantî û teoriyên morfolojîk ên şaristaniyê. | info-c = #fffff0 | info-lh = 1.3}}&lt;/div&gt;
  &lt;div&gt;{{Userbox | border-c = #2c7a7b | id = 🪙 | id-c = #2c7a7b | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Aborî]]:''' Analîstê aboriya siyasî ya dîrokî, sîstemên bacê û feodalîzma împeratoriyan. | info-c = #e6fffa | info-lh = 1.3}}&lt;/div&gt;
  &lt;div&gt;{{Userbox | border-c = #dd6b20 | id = 📜 | id-c = #dd6b20 | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Wêje]]:''' Xwendekarê wêjeya klasîk, filolojiya Kurdî û dîzayna alfabeyan. | info-c = #fffff0 | info-lh = 1.3}}&lt;/div&gt;
  &lt;div&gt;{{Userbox | border-c = #805ad5 | id = 🎬 | id-c = #805ad5 | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Huner]]:''' Analîstê estetîka dîtbarî, dîroka sînemayê û adaptasyona derûnî di fîlman de. | info-c = #faf5ff | info-lh = 1.3}}&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;clear: both;&quot;&gt;&lt;/div&gt;

== Pêşgotina Akademîk û Nasname ==

Ez lêkolîner û beşdarê projeyên zanîna azad û ensîklopêdîk im. Ev rûpela bikarhêner bi armanca pêşkêşkirina çarçoveya lêkolînî, metodolojiya akademîk û berjewendiyên fikrî yên berfireh li ser xala hevbirina dîsîplînên zanistî hatiye amadekirin. Xebat û lêkolînên min bi awayekî giştî li ser hevbirina tevna dîroka kurdî, cografyaya dîrokî û niştimanî ya Kurdistanê, dîroka îdarî û bürokratîk a osmanî, destnivîsên rojhilatî, filolojiya berawirdî, felsefeya siyasî û rexneyî, û zimannasiyê radiwestin.

Bikaranîna min a piralî ya zimanên cihêreng — wekî '''[[Zimanê kurdî|Kurdî]]''' (zimanê zikmakî yê bi kapasîteya pêşveçûyî), '''[[Zimanê farsî|Farsî]]''' (asta akademîk a bilind ji bo analîzkirina deq û arşîvên dîrokî yên îranî), '''[[Zimanê îngilîzî|Îngilîzî]]''' (asta akademîk a pêşketî), '''[[Zimanê tirkî|Tirkî]]''' (asta pisporiyê ji bo xwendina belge, ferman û defterên osmanî), û '''[[Zimanê erebî|Erebî]]''' (asta kûr û pispor di deqên arşîvî û dînî de) — derfeteke bêhempa dide min ku ez rasterast û bê navbeynkar bigihîjim arşîvên serdemên cûda, qeydên tahrîrê, û xebatên rojhilatnasiyê yên sedsalên 19an û 20an.

== Biwarên Lêkolînê û Dîsîplînên Zanistî ==

=== 1. Ayîn û Dîroka Doktrînan ===
* '''[[Dîn|Dîroka Ayînî û Saziyan]]:''' Analîza zanistî, rexneyî û dîrokî ya geşepêdana sazûmanên ayînî, deqên pîroz, û gotara dînî ya herêmî di çarçoveya dîroka çandî û fikrî ya Rojhilata Nêzîk de.
* '''Deqên Kanonî û Arşîvî:''' Lêkolîneriya deq û kronîkên dêrî yên sedsalên navîn, bi balyozî li ser analîzkirina berhemên dîrokî yên wekî çavkaniyên wê yên wargêrî.

=== 2. Nîştiman, Kurdistan û Cografyaya Dîrokî ===
* '''Cografyaya Îdarî ya [[Kurdistan|Kurdistanê]]:''' Şopandina sîstematîk a guherînên tixûbên îdarî, eyalet, mîrektî, sancaq û herêmên dîrokî yên Kurdistanê di serdemên Mîrektiyên Kurd û [[Împeratoriya Osmanî]] de.
* '''Nexşe û Defterên Tahrîrê:''' Analîzkirina nexşeyên kevnar û qeydên kadastroyî yên osmanî ji bo ji nû ve avakirina wêneya demografî, aborî û cografî ya herêmê di serdemên beriya nûjeniyê de.

=== 3. Netewe û Kurd ===
* '''Nasnameya Neteweyî ya Kurdî:''' Lêkolîna dîrokî û antropolojîk li ser geşepêdana hişmendiya neteweyî ya [[Kurd|kurd]] û dînamîkên civakî-siyasî yên herêmê.

=== 4. Zanist, Rexneya Deqan û Destnivîs ===
* '''[[Zanist|Metodolojiya Zanistî û Rexneya Deqan]]:''' Bikaranîna rêbazên hûr û zanistî ji bo rexneya deqan (textual criticism) û parastina rastiya dîrokî di destnivîsên kevnar de.
* '''Destnivîsên Cografî û Dîrokî:''' Analîzkirina kûr a xebatên cografî û geştnameyên klasîk, wekî ''[[Seyahatname]]'' ya [[Evliya Çelebi]] ligel nirxandina berhemên rojhilatnas û gerokên ewropî û rûsî.

=== 5. Wargêrî, Desthilat û Sazî ===
* '''Wargêriya Klasîk:''' Lêkolîna pênaseya desthilatê, sazûmanên dewletê, dînamîkên hegemoniya herêmî, û parastina kevneşopiyên siyasî di nava çarçoveyên împeratorî de.
* '''Modelên Rêveberiyê:''' Analîzkirina modelên stratejîk ên hukumdariyê û saziyên îdarî bi riya xebatên siyasî û îdarî.

=== 6. Dîrok, Arşîv û Geşepêdana Şaristaniyan ===
* '''[[Dîrok|Dîroka Giştî û Arşîvî]]:''' Lêkolîna sîstematîk di arşîvên dewletî de ji bo şopandina guherînên civakî, siyasî û demografî di serdemên cûda de.
* '''Şaristanî û Dîroka Berawirdî:''' Şopandina pêvajoyên avabûn, geşepêdan û têkçûna şaristaniyan li ser bingeha belge û deqên serdemên cûda.

=== 7. Felsefe û Bîrdozên Rexneyî ===
* '''[[Felsefe|Felsefeya Kantî]]:''' Lêkolîna kûr a li ser felsefeya [[Immanuel Kant]].

=== 8. Aborî û Sîstemên Darayî yên Dîrokî ===
* '''[[Aborî|Sîstemên Aborî yên Kevnar]]:''' Lêkolîna sîstemên mîrîtî, feodalîzm, bac, xeraç û pêwendiyên darayî yên di navbera navendên împeratorî û herêmên kurdî de.

=== 9. Wêje, Filolojiya Kurdî û Alfabenasî ===
* '''[[Wêje|Şahberhemên Klasîk]]:''' Xwendina rexneyî û filolojîk a dîwanên helbestvanên klasîk ên kurd, bi taybetî kûrbûna di berhemên ''[[Mem û Zîn]]'' a [[Ehmedê Xanî]] û dîwana [[Melayê Cizîrî]] de.
* '''[[Rêziman]] û [[Zimannasî|Dialektolojî]]:''' Lêkolîna berawirdî li ser morfolojî, rêziman û strukturên dengsaziyê yên zaravayên kurdî.

=== 10. Huner, Estetîka Dîtbarî û Sînema ===
* '''[[Huner|Estetîka Dîtbarî]]:''' Analîzkirina rexneyî ya dîroka hunerê, estetîka dîtbarî û sembolîzma çandî.
* '''Adaptasyona Sînemayî:''' Lêkolîna veguherîna vegotinî û psîkolojîk di navbera berhemên wêjeyî û adaptasyonên sînemayî de (wekî analîza rexneyî ya avahiya fîlma ''[[The Shining (fîlm)|The Shining]]'' ya [[Stanley Kubrick]] li beramberî romana [[Stephen King]]).

== Çarçoveya Alfabeyê (Sîstema ji 42 Tîpan) ==

Min sîstemeke tîpên latînî ya taybet û berfireh ji bo lêkolînên [[Zimannasî|zimannasî]], filolojiya û veguhastina dengan (transliteration) amade kiriye. Ev sîstem ji '''42 tîpan''' pêk tê û bi rengekî zanistî ji bo diyarkirina hemû ferq û taybetmendiyên fonetîk û dengsaziyê yên kêmpeyda di zimanê kurdî de hatiye dîzaynkirin.

== Têkilî û Rûpela Gotûbêjê ==
* '''Gotûbêj:''' Ji bo her pirs, hevkariyên zanistî, an gotûbêjên li ser dîroka herêmî, xebatên arşîvî û destnivîsan, hûn dikarin peyamên xwe li [[Gotûbêja bikarhêner:Ahmed A Issa|rûpela min a gotûbêjê]] bihêlin.
* '''Mijarên Beşdariyê:''' Analîza arşîvî, rastkirina deqên destnivîs, civaknasiya herêmî, civaknasiya elîtî û cografyaya dîrokî.

&lt;!-- Kategoriyên Bikarhêner û Projeyê --&gt;
[[Kategorî:Bikarhêner ku]]
[[Kategorî:Bikarhêner fa-4]]
[[Kategorî:Bikarhêner en-4]]
[[Kategorî:Bikarhêner tr-4]]
[[Kategorî:Bikarhêner ar-4]]
[[Kategorî:Bikarhênerên kurd]]
[[Kategorî:Bikarhênerên ji Kurdistanê]]
[[Kategorî:Beşdarên Wîkîproje Kurdistan]]
[[en:User:Ahmed A Issa]]</text>
      <sha1>nbsgh8gqj7j94wwuw98v53f5i0eo2z8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103309</id>
      <parentid>2103308</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T22:51:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ahmed A Issa</username>
        <id>177108</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2103309</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14664" sha1="9ono5ctw3rdff31nsicrdfk478lbfvb" xml:space="preserve">{{Short description|Bikarhênerê Wîkîpediyayê yê Kurd}}
{{Top icon|id=Muslim|image=Disambig gray.svg|link=Îslam|tooltip=Ev bikarhêner misilman e}}
{{Top icon|id=WPKU|image=Flag of Kurdistan.svg|link=Wîkîpediya:Wîkîproje Kurdistan|tooltip=Beşdarê Wîkîproje Kurdistanê ye}}
{{Top icon|id=Historian|image=Nuvola apps kalzium.png|link=Dîrok|tooltip=Lêkolînên Dîrokî û Destnivîs}}
{{Top icon|id=Linguist|image=F icon.svg|link=Zimannasî|tooltip=Filolojî û Alfabenasî}}
{{Top icon|id=Philosophy|image=Socrates.png|link=Felsefe|tooltip=Felsefeya Siyasî û Civakî}}

&lt;!-- Seryê Rûpelê û Pênaseya Bikarhêner --&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center; padding: 18px; margin-bottom: 25px; background: linear-gradient(135deg, #eaf3ff 0%, #f4f6f8 100%); border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 8px; box-shadow: 0 1px 3px rgba(0,0,0,0.05);&quot;&gt;
  &lt;div style=&quot;font-size: 2.2em; font-weight: bold; color: #1a202c; line-height: 1.2;&quot;&gt;Ahmed A. Issa&lt;/div&gt;
  &lt;div style=&quot;font-size: 1.1em; color: #4a5568; margin-top: 6px; font-weight: 500; font-style: italic;&quot;&gt;Bikarhênerê Wîkîpediyayê yê Kurd&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;clear: both;&quot;&gt;&lt;/div&gt;

&lt;!-- Qutiya Babel a Ziman û Nasnameyê --&gt;
&lt;div style=&quot;float: right; margin-left: 1.2em; margin-bottom: 1.5em; clear: right; width: 270px;&quot;&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;border: 1px solid #a2a9b1; background-color: #f8f9fa; padding: 0; font-size: 85%; width: 100%; border-collapse: collapse;&quot;
! style=&quot;background-color: #b2b7f9; text-align: center; font-size: 110%; font-weight: bold; padding: 8px; border-bottom: 1px solid #a2a9b1;&quot; | [[Wîkîpediya:Babel|Wîkîpediya:Babel]]
|-
| {{User ku}}
|-
| {{User fa-4}}
|-
| {{User en-4}}
|-
| {{User tr-4}}
|-
| {{User ar-4}}
|-
| {{Userbox
  | border-c = #2b6cb0
  | id       = [[File:Male symbol (bold, color).svg|40px]]
  | id-c     = #ffffff
  | info     = Ev bikarhêner '''[[Nêr|nêr]]''' e.
  | info-c   = #ebf8ff
  | info-s   = 8
}}
|-
| {{Userbox
  | border-c = #1a202c
  | id       = [[Wêne:Flag of Jihad.svg|45px]]
  | id-c     = #000000
  | info     = Ev bikarhêner '''[[Îslam|misilman]]''' e.
  | info-c   = #f3f4f6
  | info-s   = 8
}}
|-
| {{Userbox
  | border-c = #d69e2e
  | id       = [[Wêne:Roj emblem.svg|45px]]
  | id-c     = #ffffff
  | info     = Ev bikarhêner '''[[Kurd|kurd]]''' e.
  | info-c   = #fffaf0
  | info-s   = 8
}}
|-
| {{Userbox
  | border-c = #276749
  | id       = [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|45px|border]]
  | id-c     = #ffffff
  | info     = Ev bikarhêner ji '''[[Kurdistan|Kurdistanê]]''' ye.
  | info-c   = #f0fff4
  | info-s   = 8
}}
|-
| {{Userbox
  | border-c = #8a9a5b
  | border-s = 1
  | info-c   = #f7f9f4
  | info-s   = 8
  | info-fc  = #000000
  | id       = [[File:Roj emblem.svg|45px]]
  | id-c     = #ffffff
  | info     = Ev bikarhêner [[Mizûrî]] ye.
}}
|-
| {{Userbox
  | border-c = #9b2c2c
  | id       = [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|45px|border]]
  | id-c     = #ffffff
  | info     = Ev bikarhêner beşdarê [[Wîkîpediya:Wîkîproje Kurdistan|Wîkîproje Kurdistanê]] ye.
  | info-c   = #fff5f5
  | info-s   = 8
}}
|-
| {{Userbox
| border-c = #2b6cb0
| id = [[File:Blue flag waving.svg|45px]]
| id-c = #ffffff
| info = Ev bikarhêner '''[[Milê rastê|rastgir]]''' e.
| info-c = #ebf8ff
| info-s = 8
}}
|-
| {{Userbox
| id       = [[File:KDP logo.svg|45px]]
| id-c     = #FFD700
| info-c   = #FFF8DC
| info-fc  = #000000
| border-c = #FFD700
| info     = Ev bikarhêner endamê '''[[Partiya Demokrat a Kurdistanê]]''' ye.'''.
}}
|}
&lt;/div&gt;

&lt;!-- Panelê Nasnamê --&gt;
&lt;div style=&quot;margin-bottom: 2em; background: #ffffff; border: 1px solid #c8ccd1; padding: 15px; box-shadow: 0 1px 3px rgba(0,0,0,0.08); border-radius: 6px;&quot;&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width: 100%; font-size: 90%; margin: 0 0 20px 0; border-collapse: collapse;&quot;
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background: #eaf3ff; text-align: center; font-weight: bold; padding: 12px; font-size: 110%; border-bottom: 2px solid #a2a9b1;&quot; | Nasnameya Akademîk
|-
| style=&quot;padding: 10px; width: 30%; font-weight: bold;&quot; | Nav || Ahmed A. Issa
|-
| style=&quot;padding: 10px; font-weight: bold;&quot; | Jidayikbûn || 12/03/1997, 20:00:00 DGH
|-
| style=&quot;padding: 10px; font-weight: bold;&quot; | Ayîn || [[Îslam]]
|-
| style=&quot;padding: 10px; font-weight: bold;&quot; | Nîştîman || [[Kurdistan]] [[Wêne:Flag of Kurdistan.svg|20px|border|alt=Ala Kurdistanê|link=Kurdistan]]
|-
| style=&quot;padding: 10px; font-weight: bold;&quot; | Netewe || [[Kurd]]
|-
| style=&quot;padding: 10px; font-weight: bold;&quot; | Wargêrî || [[Rastgirî|Rastgir]], [[Parêzgarî|Parêzgar]] û [[Serbixwexwazî|Serbixwexwaz]]
|-
| style=&quot;padding: 10px; font-weight: bold;&quot; | Proje || [[Wîkîpediya:Wîkîproje Kurdistan|Wîkîproje Kurdistan]]
|-
| style=&quot;padding: 10px; font-weight: bold;&quot; | Ziman || [[Zimanê kurdî|kurdî]], [[Zimanê farsî|farsî]], [[Zimanê îngilîzî|îngilîzî]], [[Zimanê tirkî|tirkî]] û [[Zimanê erebî|erebî]]
|-
| style=&quot;padding: 10px; font-weight: bold;&quot; | Biwar || [[Dîn|Ayîn]], [[Niştiman|Nîştîman]], [[Kurd|Netewe]], [[Zanist]], [[Siyaset|Wargêrî]], [[Dîrok]], [[Felsefe]], [[Aborî]], [[Wêje]] û [[Huner]]
|-
| style=&quot;padding: 10px; font-weight: bold;&quot; | Mijar || Dîroka Ayînan, [[Cografyaya Dîrokî]], [[Antropolojiya Kurdî]], Arşîvên Osmanî û [[Dîroka Giştî]], [[Aboriya Dîrokî]], [[Filolojiya Kurdî]], Alfabenasî û [[Sînema]]
|}

&lt;div style=&quot;text-align: center; font-weight: bold; background: #eaecf0; padding: 10px; margin-bottom: 15px; font-size: 100%; border-radius: 4px; border: 1px solid #a2a9b1;&quot;&gt;Biwarên Hevbirinê û Eleqeyên Fikrî&lt;/div&gt;

&lt;!-- 10 Qutiyên Eleqeyên Fikrî --&gt;
&lt;div style=&quot;display: flex; flex-direction: column; gap: 10px; clear: both;&quot;&gt;
  &lt;div&gt;{{Userbox | border-c = #702459 | id = 📖 | id-c = #702459 | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Dîn|Ayîn]]:''' Lêkolînerê dîroka ayînan, doktrînên kevnar û saziyên ayînî di dîroka Rojhilata Nêzîk de. | info-c = #fff5f5 | info-lh = 1.3}}&lt;/div&gt;
  &lt;div&gt;{{Userbox | border-c = #276749 | id = 🗺️ | id-c = #276749 | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Niştiman|Nîştîman]]:''' Lêkolînerê cografyaya dîrokî, tixûbên îdarî û cografyaya niştimanî ya [[Kurdistan|Kurdistanê]]. | info-c = #f0fff4 | info-lh = 1.3}}&lt;/div&gt;
  &lt;div&gt;{{Userbox | border-c = #9b2c2c | id = 🛡️ | id-c = #9b2c2c | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Kurd|Netewe]]:''' Lêkolînerê nasnameya neteweyî ya [[Kurd]] û antropolojiya dîrokî ya êla [[Mizûrî]]. | info-c = #fff5f5 | info-lh = 1.3}}&lt;/div&gt;
  &lt;div&gt;{{Userbox | border-c = #4a5568 | id = 🔬 | id-c = #4a5568 | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Zanist]]:''' Peyrewê rexneya deqan, metodolojiya zanistî û lêkolîna destnivîsên kevnar. | info-c = #edf2f7 | info-lh = 1.3}}&lt;/div&gt;
  &lt;div&gt;{{Userbox | border-c = #2b6cb0 | id = ⚖️ | id-c = #2b6cb0 | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Siyaset|Wargêrî]]:''' Lêkolînerê felsefeya siyasî ya klasîk, saziyên dewletê û modelên rêveberiyê. | info-c = #ebf8ff | info-lh = 1.3}}&lt;/div&gt;
  &lt;div&gt;{{Userbox | border-c = #742a2a | id = ⏳ | id-c = #742a2a | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Dîrok]]:''' Lêkolînerê [[Dîrok|dîroka giştî]], geşepêdana şaristaniyan, arşîvên dîrokî û deqên kevnar. | info-c = #fff5f5 | info-lh = 1.3}}&lt;/div&gt;
  &lt;div&gt;{{Userbox | border-c = #b7791f | id = 🏛️ | id-c = #b7791f | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Felsefe]]:''' Eleqedarê felsefeya rexneyî ya Kantî û teoriyên morfolojîk ên şaristaniyê. | info-c = #fffff0 | info-lh = 1.3}}&lt;/div&gt;
  &lt;div&gt;{{Userbox | border-c = #2c7a7b | id = 🪙 | id-c = #2c7a7b | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Aborî]]:''' Analîstê aboriya siyasî ya dîrokî, sîstemên bacê û feodalîzma împeratoriyan. | info-c = #e6fffa | info-lh = 1.3}}&lt;/div&gt;
  &lt;div&gt;{{Userbox | border-c = #dd6b20 | id = 📜 | id-c = #dd6b20 | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Wêje]]:''' Xwendekarê wêjeya klasîk, filolojiya Kurdî û dîzayna alfabeyan. | info-c = #fffff0 | info-lh = 1.3}}&lt;/div&gt;
  &lt;div&gt;{{Userbox | border-c = #805ad5 | id = 🎬 | id-c = #805ad5 | id-fc = #ffffff | id-s = 14 | info = '''[[Huner]]:''' Analîstê estetîka dîtbarî, dîroka sînemayê û adaptasyona derûnî di fîlman de. | info-c = #faf5ff | info-lh = 1.3}}&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;clear: both;&quot;&gt;&lt;/div&gt;

== Pêşgotina Akademîk û Nasname ==

Ez lêkolîner û beşdarê projeyên zanîna azad û ensîklopêdîk im. Ev rûpela bikarhêner bi armanca pêşkêşkirina çarçoveya lêkolînî, metodolojiya akademîk û berjewendiyên fikrî yên berfireh li ser xala hevbirina dîsîplînên zanistî hatiye amadekirin. Xebat û lêkolînên min bi awayekî giştî li ser hevbirina tevna dîroka kurdî, cografyaya dîrokî û niştimanî ya Kurdistanê, dîroka îdarî û bürokratîk a osmanî, destnivîsên rojhilatî, filolojiya berawirdî, felsefeya siyasî û rexneyî, û zimannasiyê radiwestin.

Bikaranîna min a piralî ya zimanên cihêreng — wekî '''[[Zimanê kurdî|Kurdî]]''' (zimanê zikmakî yê bi kapasîteya pêşveçûyî), '''[[Zimanê farsî|Farsî]]''' (asta akademîk a bilind ji bo analîzkirina deq û arşîvên dîrokî yên îranî), '''[[Zimanê îngilîzî|Îngilîzî]]''' (asta akademîk a pêşketî), '''[[Zimanê tirkî|Tirkî]]''' (asta pisporiyê ji bo xwendina belge, ferman û defterên osmanî), û '''[[Zimanê erebî|Erebî]]''' (asta kûr û pispor di deqên arşîvî û dînî de) — derfeteke bêhempa dide min ku ez rasterast û bê navbeynkar bigihîjim arşîvên serdemên cûda, qeydên tahrîrê, û xebatên rojhilatnasiyê yên sedsalên 19an û 20an.

== Biwarên Lêkolînê û Dîsîplînên Zanistî ==

=== 1. Ayîn û Dîroka Doktrînan ===
* '''[[Dîn|Dîroka Ayînî û Saziyan]]:''' Analîza zanistî, rexneyî û dîrokî ya geşepêdana sazûmanên ayînî, deqên pîroz, û gotara dînî ya herêmî di çarçoveya dîroka çandî û fikrî ya Rojhilata Nêzîk de.
* '''Deqên Kanonî û Arşîvî:''' Lêkolîneriya deq û kronîkên dêrî yên sedsalên navîn, bi balyozî li ser analîzkirina berhemên dîrokî yên wekî çavkaniyên wê yên wargêrî.

=== 2. Nîştiman, Kurdistan û Cografyaya Dîrokî ===
* '''Cografyaya Îdarî ya [[Kurdistan|Kurdistanê]]:''' Şopandina sîstematîk a guherînên tixûbên îdarî, eyalet, mîrektî, sancaq û herêmên dîrokî yên Kurdistanê di serdemên Mîrektiyên Kurd û [[Împeratoriya Osmanî]] de.
* '''Nexşe û Defterên Tahrîrê:''' Analîzkirina nexşeyên kevnar û qeydên kadastroyî yên osmanî ji bo ji nû ve avakirina wêneya demografî, aborî û cografî ya herêmê di serdemên beriya nûjeniyê de.

=== 3. Netewe û Kurd ===
* '''Nasnameya Neteweyî ya Kurdî:''' Lêkolîna dîrokî û antropolojîk li ser geşepêdana hişmendiya neteweyî ya [[Kurd|kurd]] û dînamîkên civakî-siyasî yên herêmê.

=== 4. Zanist, Rexneya Deqan û Destnivîs ===
* '''[[Zanist|Metodolojiya Zanistî û Rexneya Deqan]]:''' Bikaranîna rêbazên hûr û zanistî ji bo rexneya deqan (textual criticism) û parastina rastiya dîrokî di destnivîsên kevnar de.
* '''Destnivîsên Cografî û Dîrokî:''' Analîzkirina kûr a xebatên cografî û geştnameyên klasîk, wekî ''[[Seyahatname]]'' ya [[Evliya Çelebi]] ligel nirxandina berhemên rojhilatnas û gerokên ewropî û rûsî.

=== 5. Wargêrî, Desthilat û Sazî ===
* '''Wargêriya Klasîk:''' Lêkolîna pênaseya desthilatê, sazûmanên dewletê, dînamîkên hegemoniya herêmî, û parastina kevneşopiyên siyasî di nava çarçoveyên împeratorî de.
* '''Modelên Rêveberiyê:''' Analîzkirina modelên stratejîk ên hukumdariyê û saziyên îdarî bi riya xebatên siyasî û îdarî.

=== 6. Dîrok, Arşîv û Geşepêdana Şaristaniyan ===
* '''[[Dîrok|Dîroka Giştî û Arşîvî]]:''' Lêkolîna sîstematîk di arşîvên dewletî de ji bo şopandina guherînên civakî, siyasî û demografî di serdemên cûda de.
* '''Şaristanî û Dîroka Berawirdî:''' Şopandina pêvajoyên avabûn, geşepêdan û têkçûna şaristaniyan li ser bingeha belge û deqên serdemên cûda.

=== 7. Felsefe û Bîrdozên Rexneyî ===
* '''[[Felsefe|Felsefeya Kantî]]:''' Lêkolîna kûr a li ser felsefeya [[Immanuel Kant]].

=== 8. Aborî û Sîstemên Darayî yên Dîrokî ===
* '''[[Aborî|Sîstemên Aborî yên Kevnar]]:''' Lêkolîna sîstemên mîrîtî, feodalîzm, bac, xeraç û pêwendiyên darayî yên di navbera navendên împeratorî û herêmên kurdî de.

=== 9. Wêje, Filolojiya Kurdî û Alfabenasî ===
* '''[[Wêje|Şahberhemên Klasîk]]:''' Xwendina rexneyî û filolojîk a dîwanên helbestvanên klasîk ên kurd, bi taybetî kûrbûna di berhemên ''[[Mem û Zîn]]'' a [[Ehmedê Xanî]] û dîwana [[Melayê Cizîrî]] de.
* '''[[Rêziman]] û [[Zimannasî|Dialektolojî]]:''' Lêkolîna berawirdî li ser morfolojî, rêziman û strukturên dengsaziyê yên zaravayên kurdî.

=== 10. Huner, Estetîka Dîtbarî û Sînema ===
* '''[[Huner|Estetîka Dîtbarî]]:''' Analîzkirina rexneyî ya dîroka hunerê, estetîka dîtbarî û sembolîzma çandî.
* '''Adaptasyona Sînemayî:''' Lêkolîna veguherîna vegotinî û psîkolojîk di navbera berhemên wêjeyî û adaptasyonên sînemayî de (wekî analîza rexneyî ya avahiya fîlma ''[[The Shining (fîlm)|The Shining]]'' ya [[Stanley Kubrick]] li beramberî romana [[Stephen King]]).

== Çarçoveya Alfabeyê (Sîstema ji 42 Tîpan) ==

Min sîstemeke tîpên latînî ya taybet û berfireh ji bo lêkolînên [[Zimannasî|zimannasî]], filolojiya û veguhastina dengan (transliteration) amade kiriye. Ev sîstem ji '''42 tîpan''' pêk tê û bi rengekî zanistî ji bo diyarkirina hemû ferq û taybetmendiyên fonetîk û dengsaziyê yên kêmpeyda di zimanê kurdî de hatiye dîzaynkirin.

== Têkilî û Rûpela Gotûbêjê ==
* '''Gotûbêj:''' Ji bo her pirs, hevkariyên zanistî, an gotûbêjên li ser dîroka herêmî, xebatên arşîvî û destnivîsan, hûn dikarin peyamên xwe li [[Gotûbêja bikarhêner:Ahmed A Issa|rûpela min a gotûbêjê]] bihêlin.
* '''Mijarên Beşdariyê:''' Analîza arşîvî, rastkirina deqên destnivîs, civaknasiya herêmî, civaknasiya elîtî û cografyaya dîrokî.

&lt;!-- Kategoriyên Bikarhêner û Projeyê --&gt;
[[Kategorî:Bikarhêner ku]]
[[Kategorî:Bikarhêner fa-4]]
[[Kategorî:Bikarhêner en-4]]
[[Kategorî:Bikarhêner tr-4]]
[[Kategorî:Bikarhêner ar-4]]
[[Kategorî:Bikarhênerên kurd]]
[[Kategorî:Bikarhênerên ji Kurdistanê]]
[[Kategorî:Beşdarên Wîkîproje Kurdistan]]
[[en:User:Ahmed A Issa]]</text>
      <sha1>9ono5ctw3rdff31nsicrdfk478lbfvb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja bikarhêner:Ahmed A Issa</title>
    <ns>3</ns>
    <id>329508</id>
    <revision>
      <id>2103256</id>
      <parentid>2103055</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T12:56:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ahmed A Issa</username>
        <id>177108</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2103256</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5777" sha1="d255rqn88gu1yx163m23ewk9ztuwclp" xml:space="preserve">{{Talk header}}

&lt;!-- Banera Pêşketî û Berfireh a Rûpela Gotûbêjê ya Akademîk --&gt;
&lt;div style=&quot;background: linear-gradient(135deg, #f8fafc 0%, #edf2f7 100%); border: 1px solid #a2a9b1; border-left: 6px solid #2b6cb0; border-radius: 8px; padding: 18px; margin-bottom: 20px; box-shadow: 0 2px 6px rgba(0,0,0,0.06);&quot;&gt;
  
  &lt;!-- Sernav û Statûya Fermî --&gt;
  &lt;div style=&quot;border-bottom: 1px solid #cbd5e0; padding-bottom: 12px; margin-bottom: 14px; display: flex; flex-direction: column; align-items: center; justify-content: center; text-align: center; gap: 10px;&quot;&gt;
    &lt;span style=&quot;font-size: 1.4em; font-weight: bold; color: #1a365d;&quot;&gt;🗣️ Rûpela Gotûbêjê ya Ahmed A. Issa&lt;/span&gt;
    &lt;span style=&quot;font-size: 0.85em; background: #2b6cb0; color: #ffffff; padding: 4px 10px; border-radius: 4px; font-weight: bold;&quot;&gt;Gotûbêja Bikarhênerê Akademîk&lt;/span&gt;
  &lt;/div&gt;

  &lt;!-- Pêşgotin û Armanca Qadê --&gt;
  &lt;p style=&quot;margin: 0 0 15px 0; font-size: 0.98em; color: #2d3748; line-height: 1.6;&quot;&gt;
    Bi xêr hatî rûpela gotûbêjê ya Ahmed A. Issa! Ev qada fermî ji bo peywendiyên akademîk, pirsên zanistî, hevkariyên li ser lêkolînên dîrokî, filolojî û nirxandinên rexneyî di Wîkîpediyayê de hatiye veqetandin. Ev der ne minbereke ji bo gotûbêjên giştî yên li derveyî armancên ensîklopêdîk e.
  &lt;/p&gt;

  &lt;!-- Qutiya Agahdariya Siyasetan û Rênîmşandina Teknîkî (Stûna Dualî ya Pêşketî) --&gt;
  &lt;div style=&quot;display: flex; gap: 15px; flex-wrap: wrap; margin-bottom: 15px;&quot;&gt;
    
    &lt;!-- Stûna Yekem: Rênîmşandina Teknîkî û Têkiliyê --&gt;
    &lt;div style=&quot;flex: 1; min-width: 260px; background: #ffffff; border: 1px solid #cbd5e0; border-radius: 6px; padding: 14px;&quot;&gt;
      &lt;div style=&quot;font-weight: bold; color: #2c5282; margin-bottom: 8px; font-size: 0.92em;&quot;&gt;📌 Rênîmşandina Teknîkî ya Gotûbêjê:&lt;/div&gt;
      &lt;ul style=&quot;margin: 0; padding-left: 18px; font-size: 0.88em; color: #4a5568; line-height: 1.6;&quot;&gt;
        &lt;li&gt;'''Nivîsa Nû:''' Têkildarî bersivdayînê, her tim nivîsa nû li &lt;u&gt;binê nivîsa kevn&lt;/u&gt; bi cih bikin. Ji bo destpêkirina mijareke nû, bişkoja &lt;b&gt;&quot;Mijara nû&quot;&lt;/b&gt; bikar bînin.&lt;/li&gt;
        &lt;li&gt;'''Wajokirin:''' Di dawiya her peyamê de bi nivîsandina çar nîşanên &lt;code&gt;[[Bikarhêner:Ahmed A Issa|Ahmed A Issa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ahmed A Issa#top|gotûbêj]]) 21:08, 25 tebax 2026 (UTC)&lt;/code&gt; wajoya fermî û demê zêde bikin.&lt;/li&gt;
        &lt;li&gt;'''Zimanên Têkiliyê:''' Hûn dikarin peyamên xwe bi zimanên Kurdî, Îngilîzî, Erebî, Farsî û Turkî binivîsin.&lt;/li&gt;
        &lt;li&gt;'''Bikarhênerên Nû:''' Hûn li Wîkîpediyayê nû ne? Bi xêr hatin! Awayê edîtoriyê fêr bibin û alîkariyê bistînin.&lt;/li&gt;
      &lt;/ul&gt;
    &lt;/div&gt;

    &lt;!-- Stûna Duyem: Prensîbên Etîket û Siyasetên Bingehîn --&gt;
    &lt;div style=&quot;flex: 1; min-width: 260px; background: #ffffff; border: 1px solid #cbd5e0; border-radius: 6px; padding: 14px;&quot;&gt;
      &lt;div style=&quot;font-weight: bold; color: #2c5282; margin-bottom: 8px; font-size: 0.92em;&quot;&gt;⚖️ Etîket û Siyasetên Bingehîn:&lt;/div&gt;
      &lt;ul style=&quot;margin: 0; padding-left: 18px; font-size: 0.88em; color: #4a5568; line-height: 1.6;&quot;&gt;
        &lt;li&gt;'''Hesnîniyazî:''' Ji bo hemû nîqaşan bingeh li ser &lt;u&gt;hesnîniyaziya avaker&lt;/u&gt; (Assume good faith) tê danîn.&lt;/li&gt;
        &lt;li&gt;'''Rêz û Etîket:''' Parastina exlaqa gotûbêjê, dûrketina ji êrîşên kesane û girtina nêzîkatiyeke profesyonel.&lt;/li&gt;
        &lt;li&gt;'''Nêrîna Bêalî:''' Parastina pîvana bêalîbûnê û redkirina lêkolînên xweser (No original research).&lt;/li&gt;
        &lt;li&gt;'''Verastkirin:''' Pêşkêşkirina çavkaniyên pêbawer û misogerkirina îmkana verastkirinê.&lt;/li&gt;
      &lt;/ul&gt;
    &lt;/div&gt;

  &lt;/div&gt;

  &lt;!-- Beşa Jêrîn: Çavkaniyên Lêkolînê û Zencîreyên Alîkar --&gt;
  &lt;div style=&quot;background: #fdfbf7; border: 1px solid #e2d9c2; border-radius: 6px; padding: 10px 14px; font-size: 0.88em; color: #333333; text-align: center;&quot;&gt;
    &lt;b&gt;Çavkaniyên Lêkolînê û Zencîreyên Alîkar:&lt;/b&gt; 
    Gûgil ([https://www.google.com Pirtûk] · [https://news.google.com Nûçe] · [https://scholar.google.com Bultena Zanistî] · Wêneyên Azad) · 
    [https://www.jstor.org JSTOR] · 
    [https://www.nytimes.com New York Times] · 
    Pirtûkxaneya Wîkîpediyayê
  &lt;/div&gt;

&lt;/div&gt;

== Merheba ==
Merheba @[[Bikarhêner:Ahmed A Issa|Ahmed A Issa]], agahiyên ko tu di meqeleyê de zêde dikî, bê çavkanî ne û texmîn heye ko tu bi jîriya çêkirî xebatên xwe li vir dimeşî. Her du yasax e. Bi kerema xwe guhartinan wenegerîne. Silav û rêz. [[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kawa63|gotûbêj]]) 18:36, 10 çiriya paşîn 2026 (UTC)

:Birîzar Kaweyê ([[Bikarhêner:Kawa63|@Kawa63]]) hêja,
:Tu çewt î! Agahiyên ku min zêde kirine rast û bi çavkanî ne. Ne xeyal in an jî bi tena serê xwe ji aliyê zîrekiya destkirdê ve hatine çêkirin bêyî kontrolkirin. Min sûd ji şêwazê nivîsîna gotarên zanayên Îslamî wergirtiye. Ji bo nimûne, kîjan deq (nivîs) bê çavkaniye?
:Bi rêz ve,
:Ahmed A. Issa
:[[Bikarhêner:Ahmed A Issa|Ahmed A Issa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ahmed A Issa#top|gotûbêj]]) 18:50, 10 çiriya paşîn 2026 (UTC)
::Hemî çavkaniyên te bi “[suspicious link removed]” ne, sebeba wê dibe ko tu bi jîriya çêkirî wan sayfeyan çêdikî û wîkîpediya çavkaniyên ko ji aliyê bot an AIyê hatibûn çêkirin, qebûl nake. Bi kerema xwe pir em li ser wê nîqaşê nekin. Her kes li vir bi xêr e ko bi xweşiyê xwe binivîse, lê qaîdeyên wîkîpediyayê li vir ser asta yekê de ne, wê jî bi hirmet bibîne. Silav û rêz.  [[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kawa63|gotûbêj]]) 19:20, 10 çiriya paşîn 2026 (UTC)</text>
      <sha1>d255rqn88gu1yx163m23ewk9ztuwclp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103257</id>
      <parentid>2103256</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T13:34:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ahmed A Issa</username>
        <id>177108</id>
      </contributor>
      <comment>/* Merheba */ Bersiv</comment>
      <origin>2103257</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8453" sha1="980plz4jdd7pf2lzmo51gqkv99grv6z" xml:space="preserve">{{Talk header}}

&lt;!-- Banera Pêşketî û Berfireh a Rûpela Gotûbêjê ya Akademîk --&gt;
&lt;div style=&quot;background: linear-gradient(135deg, #f8fafc 0%, #edf2f7 100%); border: 1px solid #a2a9b1; border-left: 6px solid #2b6cb0; border-radius: 8px; padding: 18px; margin-bottom: 20px; box-shadow: 0 2px 6px rgba(0,0,0,0.06);&quot;&gt;
  
  &lt;!-- Sernav û Statûya Fermî --&gt;
  &lt;div style=&quot;border-bottom: 1px solid #cbd5e0; padding-bottom: 12px; margin-bottom: 14px; display: flex; flex-direction: column; align-items: center; justify-content: center; text-align: center; gap: 10px;&quot;&gt;
    &lt;span style=&quot;font-size: 1.4em; font-weight: bold; color: #1a365d;&quot;&gt;🗣️ Rûpela Gotûbêjê ya Ahmed A. Issa&lt;/span&gt;
    &lt;span style=&quot;font-size: 0.85em; background: #2b6cb0; color: #ffffff; padding: 4px 10px; border-radius: 4px; font-weight: bold;&quot;&gt;Gotûbêja Bikarhênerê Akademîk&lt;/span&gt;
  &lt;/div&gt;

  &lt;!-- Pêşgotin û Armanca Qadê --&gt;
  &lt;p style=&quot;margin: 0 0 15px 0; font-size: 0.98em; color: #2d3748; line-height: 1.6;&quot;&gt;
    Bi xêr hatî rûpela gotûbêjê ya Ahmed A. Issa! Ev qada fermî ji bo peywendiyên akademîk, pirsên zanistî, hevkariyên li ser lêkolînên dîrokî, filolojî û nirxandinên rexneyî di Wîkîpediyayê de hatiye veqetandin. Ev der ne minbereke ji bo gotûbêjên giştî yên li derveyî armancên ensîklopêdîk e.
  &lt;/p&gt;

  &lt;!-- Qutiya Agahdariya Siyasetan û Rênîmşandina Teknîkî (Stûna Dualî ya Pêşketî) --&gt;
  &lt;div style=&quot;display: flex; gap: 15px; flex-wrap: wrap; margin-bottom: 15px;&quot;&gt;
    
    &lt;!-- Stûna Yekem: Rênîmşandina Teknîkî û Têkiliyê --&gt;
    &lt;div style=&quot;flex: 1; min-width: 260px; background: #ffffff; border: 1px solid #cbd5e0; border-radius: 6px; padding: 14px;&quot;&gt;
      &lt;div style=&quot;font-weight: bold; color: #2c5282; margin-bottom: 8px; font-size: 0.92em;&quot;&gt;📌 Rênîmşandina Teknîkî ya Gotûbêjê:&lt;/div&gt;
      &lt;ul style=&quot;margin: 0; padding-left: 18px; font-size: 0.88em; color: #4a5568; line-height: 1.6;&quot;&gt;
        &lt;li&gt;'''Nivîsa Nû:''' Têkildarî bersivdayînê, her tim nivîsa nû li &lt;u&gt;binê nivîsa kevn&lt;/u&gt; bi cih bikin. Ji bo destpêkirina mijareke nû, bişkoja &lt;b&gt;&quot;Mijara nû&quot;&lt;/b&gt; bikar bînin.&lt;/li&gt;
        &lt;li&gt;'''Wajokirin:''' Di dawiya her peyamê de bi nivîsandina çar nîşanên &lt;code&gt;[[Bikarhêner:Ahmed A Issa|Ahmed A Issa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ahmed A Issa#top|gotûbêj]]) 21:08, 25 tebax 2026 (UTC)&lt;/code&gt; wajoya fermî û demê zêde bikin.&lt;/li&gt;
        &lt;li&gt;'''Zimanên Têkiliyê:''' Hûn dikarin peyamên xwe bi zimanên Kurdî, Îngilîzî, Erebî, Farsî û Turkî binivîsin.&lt;/li&gt;
        &lt;li&gt;'''Bikarhênerên Nû:''' Hûn li Wîkîpediyayê nû ne? Bi xêr hatin! Awayê edîtoriyê fêr bibin û alîkariyê bistînin.&lt;/li&gt;
      &lt;/ul&gt;
    &lt;/div&gt;

    &lt;!-- Stûna Duyem: Prensîbên Etîket û Siyasetên Bingehîn --&gt;
    &lt;div style=&quot;flex: 1; min-width: 260px; background: #ffffff; border: 1px solid #cbd5e0; border-radius: 6px; padding: 14px;&quot;&gt;
      &lt;div style=&quot;font-weight: bold; color: #2c5282; margin-bottom: 8px; font-size: 0.92em;&quot;&gt;⚖️ Etîket û Siyasetên Bingehîn:&lt;/div&gt;
      &lt;ul style=&quot;margin: 0; padding-left: 18px; font-size: 0.88em; color: #4a5568; line-height: 1.6;&quot;&gt;
        &lt;li&gt;'''Hesnîniyazî:''' Ji bo hemû nîqaşan bingeh li ser &lt;u&gt;hesnîniyaziya avaker&lt;/u&gt; (Assume good faith) tê danîn.&lt;/li&gt;
        &lt;li&gt;'''Rêz û Etîket:''' Parastina exlaqa gotûbêjê, dûrketina ji êrîşên kesane û girtina nêzîkatiyeke profesyonel.&lt;/li&gt;
        &lt;li&gt;'''Nêrîna Bêalî:''' Parastina pîvana bêalîbûnê û redkirina lêkolînên xweser (No original research).&lt;/li&gt;
        &lt;li&gt;'''Verastkirin:''' Pêşkêşkirina çavkaniyên pêbawer û misogerkirina îmkana verastkirinê.&lt;/li&gt;
      &lt;/ul&gt;
    &lt;/div&gt;

  &lt;/div&gt;

  &lt;!-- Beşa Jêrîn: Çavkaniyên Lêkolînê û Zencîreyên Alîkar --&gt;
  &lt;div style=&quot;background: #fdfbf7; border: 1px solid #e2d9c2; border-radius: 6px; padding: 10px 14px; font-size: 0.88em; color: #333333; text-align: center;&quot;&gt;
    &lt;b&gt;Çavkaniyên Lêkolînê û Zencîreyên Alîkar:&lt;/b&gt; 
    Gûgil ([https://www.google.com Pirtûk] · [https://news.google.com Nûçe] · [https://scholar.google.com Bultena Zanistî] · Wêneyên Azad) · 
    [https://www.jstor.org JSTOR] · 
    [https://www.nytimes.com New York Times] · 
    Pirtûkxaneya Wîkîpediyayê
  &lt;/div&gt;

&lt;/div&gt;

== Merheba ==
Merheba @[[Bikarhêner:Ahmed A Issa|Ahmed A Issa]], agahiyên ko tu di meqeleyê de zêde dikî, bê çavkanî ne û texmîn heye ko tu bi jîriya çêkirî xebatên xwe li vir dimeşî. Her du yasax e. Bi kerema xwe guhartinan wenegerîne. Silav û rêz. [[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kawa63|gotûbêj]]) 18:36, 10 çiriya paşîn 2026 (UTC)

:Birîzar Kaweyê ([[Bikarhêner:Kawa63|@Kawa63]]) hêja,
:Tu çewt î! Agahiyên ku min zêde kirine rast û bi çavkanî ne. Ne xeyal in an jî bi tena serê xwe ji aliyê zîrekiya destkirdê ve hatine çêkirin bêyî kontrolkirin. Min sûd ji şêwazê nivîsîna gotarên zanayên Îslamî wergirtiye. Ji bo nimûne, kîjan deq (nivîs) bê çavkaniye?
:Bi rêz ve,
:Ahmed A. Issa
:[[Bikarhêner:Ahmed A Issa|Ahmed A Issa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ahmed A Issa#top|gotûbêj]]) 18:50, 10 çiriya paşîn 2026 (UTC)
::Hemî çavkaniyên te bi “[suspicious link removed]” ne, sebeba wê dibe ko tu bi jîriya çêkirî wan sayfeyan çêdikî û wîkîpediya çavkaniyên ko ji aliyê bot an AIyê hatibûn çêkirin, qebûl nake. Bi kerema xwe pir em li ser wê nîqaşê nekin. Her kes li vir bi xêr e ko bi xweşiyê xwe binivîse, lê qaîdeyên wîkîpediyayê li vir ser asta yekê de ne, wê jî bi hirmet bibîne. Silav û rêz.  [[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kawa63|gotûbêj]]) 19:20, 10 çiriya paşîn 2026 (UTC)
:::Ez nizanim egerê vê şêwaza te ([[Bikarhêner:Kawa63|@Kawa63]]) ya nêzîkî bêrêziyê çi ye, lê demê nîşan da ku min ti çewtî nekiriye û ez rast bûm.
:::Di destpêkê de, min gotara kurdî ya derbarê Şêx Mele Yehyayê Mizûrî de wergerandibû  ji bo zimanê îngilî. Ji ber vê yekê, dema min çavkanî wergirtin, hinek ji wan çewt derketibûn.
:::Li vir hinek ji wan çavkaniyên ku min dabûn ev in:
:::Nav: Wî bixwe navê xwe nivîsandiye &quot;Yehya Îbin Xalid el-Kurdî el-Mizûrî&quot;&lt;ref name=&quot;source63&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://archive.org/details/mawaahibu-r-rawhmaan |sernav=علماءنا في خدمة العلم والدين |rûpel=63}}&lt;/ref&gt;û li ser heman nav, li gel piştrastkirina bi çavkaniyên din ku navê bapîrê wî jî diyar kirine.&lt;ref name=&quot;marefa&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.marefa.org/ملا_يحيى_المزوري |sernav=ملا يحيى المزوري - المعرفة}}&lt;/ref&gt;
:::Jidayikbûn: Gelek salên cûda hene, lê ya herî rast û bingehîn ew e ku wî sed salî jiyaye, yanî di navbera (1733–1833) de.&lt;ref name=&quot;pdf2013&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.isamveri.org/PDH3cmabbsVco5qB7 |sernav=2013_1_SEMMUAZ |rûpel=99}}&lt;/ref&gt;
:::Cihê jidayikbûnê: Malbata wî ji gundê Ergoşê ye, lê ew bi xwe li gundê Baletî yan Baletayî ji dayik bûye.&lt;ref name=&quot;marefa5&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.marefa.org/08Xfkd07mXttbJebt |sernav=ملا يحيى المزوري - المعرفة}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;pdf2013_page99&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.isamveri.org/zELb75ATt1dqqk6EF |sernav=2013_1_SEMMUAZ |rûpel=99}}&lt;/ref&gt;
:::Xwendin û wanegotin di bajêran de: Ew ji bo xwendin û belavkirina zanistê çûye Amêdiyê, Silêmaniyê, Mûsilê, Bexdayê, Dîmeşqê, Orşelîmê, Mekkê û Medîneyê.&lt;ref name=&quot;pdf2013_page100&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.isamveri.org/tZrK5wwwRelygEErZ |sernav=2013_1_SEMMUAZ |rûpel=100}}&lt;/ref&gt;
:::Gotina Xalidê Nexşebendî ji wî re ku gitiyê Seyîdî: Ev yek di nameya bersivdayînê ya Xalidê Nexşebendî de ku ji wî re nivîsandiye û tê de dibêje &quot;Seyîdî&quot;, bi zelalî diyar e.&lt;ref name=&quot;source194&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://archive.org/details/20240709_20240709_0141/ |sernav=عنوان الكتاب أو المصدر |rûpel=194}}&lt;/ref&gt;
:::Çavkaniyên din jî hene dê li dahatûyê de zêde kim. Hêvîdar im ku tu careke din bi vî awayî bi kesî re neaxivî.
:::[[Bikarhêner:Ahmed A Issa|Ahmed A Issa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ahmed A Issa#top|gotûbêj]]) 13:34, 11 çiriya paşîn 2026 (UTC) [[Bikarhêner:Ahmed A Issa|Ahmed A Issa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ahmed A Issa#top|gotûbêj]]) 13:34, 11 çiriya paşîn 2026 (UTC)</text>
      <sha1>980plz4jdd7pf2lzmo51gqkv99grv6z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103258</id>
      <parentid>2103257</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T13:36:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ahmed A Issa</username>
        <id>177108</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2103258</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8318" sha1="2enlzrclx7kdlsirqbc2q7glw39fc0x" xml:space="preserve">{{Talk header}}

&lt;!-- Banera Pêşketî û Berfireh a Rûpela Gotûbêjê ya Akademîk --&gt;
&lt;div style=&quot;background: linear-gradient(135deg, #f8fafc 0%, #edf2f7 100%); border: 1px solid #a2a9b1; border-left: 6px solid #2b6cb0; border-radius: 8px; padding: 18px; margin-bottom: 20px; box-shadow: 0 2px 6px rgba(0,0,0,0.06);&quot;&gt;
  
  &lt;!-- Sernav û Statûya Fermî --&gt;
  &lt;div style=&quot;border-bottom: 1px solid #cbd5e0; padding-bottom: 12px; margin-bottom: 14px; display: flex; flex-direction: column; align-items: center; justify-content: center; text-align: center; gap: 10px;&quot;&gt;
    &lt;span style=&quot;font-size: 1.4em; font-weight: bold; color: #1a365d;&quot;&gt;🗣️ Rûpela Gotûbêjê ya Ahmed A. Issa&lt;/span&gt;
    &lt;span style=&quot;font-size: 0.85em; background: #2b6cb0; color: #ffffff; padding: 4px 10px; border-radius: 4px; font-weight: bold;&quot;&gt;Gotûbêja Bikarhênerê Akademîk&lt;/span&gt;
  &lt;/div&gt;

  &lt;!-- Pêşgotin û Armanca Qadê --&gt;
  &lt;p style=&quot;margin: 0 0 15px 0; font-size: 0.98em; color: #2d3748; line-height: 1.6;&quot;&gt;
    Bi xêr hatî rûpela gotûbêjê ya Ahmed A. Issa! Ev qada fermî ji bo peywendiyên akademîk, pirsên zanistî, hevkariyên li ser lêkolînên dîrokî, filolojî û nirxandinên rexneyî di Wîkîpediyayê de hatiye veqetandin. Ev der ne minbereke ji bo gotûbêjên giştî yên li derveyî armancên ensîklopêdîk e.
  &lt;/p&gt;

  &lt;!-- Qutiya Agahdariya Siyasetan û Rênîmşandina Teknîkî (Stûna Dualî ya Pêşketî) --&gt;
  &lt;div style=&quot;display: flex; gap: 15px; flex-wrap: wrap; margin-bottom: 15px;&quot;&gt;
    
    &lt;!-- Stûna Yekem: Rênîmşandina Teknîkî û Têkiliyê --&gt;
    &lt;div style=&quot;flex: 1; min-width: 260px; background: #ffffff; border: 1px solid #cbd5e0; border-radius: 6px; padding: 14px;&quot;&gt;
      &lt;div style=&quot;font-weight: bold; color: #2c5282; margin-bottom: 8px; font-size: 0.92em;&quot;&gt;📌 Rênîmşandina Teknîkî ya Gotûbêjê:&lt;/div&gt;
      &lt;ul style=&quot;margin: 0; padding-left: 18px; font-size: 0.88em; color: #4a5568; line-height: 1.6;&quot;&gt;
        &lt;li&gt;'''Nivîsa Nû:''' Têkildarî bersivdayînê, her tim nivîsa nû li &lt;u&gt;binê nivîsa kevn&lt;/u&gt; bi cih bikin. Ji bo destpêkirina mijareke nû, bişkoja &lt;b&gt;&quot;Mijara nû&quot;&lt;/b&gt; bikar bînin.&lt;/li&gt;
        &lt;li&gt;'''Wajokirin:''' Di dawiya her peyamê de bi nivîsandina çar nîşanên &lt;code&gt;[[Bikarhêner:Ahmed A Issa|Ahmed A Issa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ahmed A Issa#top|gotûbêj]]) 21:08, 25 tebax 2026 (UTC)&lt;/code&gt; wajoya fermî û demê zêde bikin.&lt;/li&gt;
        &lt;li&gt;'''Zimanên Têkiliyê:''' Hûn dikarin peyamên xwe bi zimanên Kurdî, Îngilîzî, Erebî, Farsî û Turkî binivîsin.&lt;/li&gt;
        &lt;li&gt;'''Bikarhênerên Nû:''' Hûn li Wîkîpediyayê nû ne? Bi xêr hatin! Awayê edîtoriyê fêr bibin û alîkariyê bistînin.&lt;/li&gt;
      &lt;/ul&gt;
    &lt;/div&gt;

    &lt;!-- Stûna Duyem: Prensîbên Etîket û Siyasetên Bingehîn --&gt;
    &lt;div style=&quot;flex: 1; min-width: 260px; background: #ffffff; border: 1px solid #cbd5e0; border-radius: 6px; padding: 14px;&quot;&gt;
      &lt;div style=&quot;font-weight: bold; color: #2c5282; margin-bottom: 8px; font-size: 0.92em;&quot;&gt;⚖️ Etîket û Siyasetên Bingehîn:&lt;/div&gt;
      &lt;ul style=&quot;margin: 0; padding-left: 18px; font-size: 0.88em; color: #4a5568; line-height: 1.6;&quot;&gt;
        &lt;li&gt;'''Hesnîniyazî:''' Ji bo hemû nîqaşan bingeh li ser &lt;u&gt;hesnîniyaziya avaker&lt;/u&gt; (Assume good faith) tê danîn.&lt;/li&gt;
        &lt;li&gt;'''Rêz û Etîket:''' Parastina exlaqa gotûbêjê, dûrketina ji êrîşên kesane û girtina nêzîkatiyeke profesyonel.&lt;/li&gt;
        &lt;li&gt;'''Nêrîna Bêalî:''' Parastina pîvana bêalîbûnê û redkirina lêkolînên xweser (No original research).&lt;/li&gt;
        &lt;li&gt;'''Verastkirin:''' Pêşkêşkirina çavkaniyên pêbawer û misogerkirina îmkana verastkirinê.&lt;/li&gt;
      &lt;/ul&gt;
    &lt;/div&gt;

  &lt;/div&gt;

  &lt;!-- Beşa Jêrîn: Çavkaniyên Lêkolînê û Zencîreyên Alîkar --&gt;
  &lt;div style=&quot;background: #fdfbf7; border: 1px solid #e2d9c2; border-radius: 6px; padding: 10px 14px; font-size: 0.88em; color: #333333; text-align: center;&quot;&gt;
    &lt;b&gt;Çavkaniyên Lêkolînê û Zencîreyên Alîkar:&lt;/b&gt; 
    Gûgil ([https://www.google.com Pirtûk] · [https://news.google.com Nûçe] · [https://scholar.google.com Bultena Zanistî] · Wêneyên Azad) · 
    [https://www.jstor.org JSTOR] · 
    [https://www.nytimes.com New York Times] · 
    Pirtûkxaneya Wîkîpediyayê
  &lt;/div&gt;

&lt;/div&gt;

== Merheba ==
Merheba @[[Bikarhêner:Ahmed A Issa|Ahmed A Issa]], agahiyên ko tu di meqeleyê de zêde dikî, bê çavkanî ne û texmîn heye ko tu bi jîriya çêkirî xebatên xwe li vir dimeşî. Her du yasax e. Bi kerema xwe guhartinan wenegerîne. Silav û rêz. [[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kawa63|gotûbêj]]) 18:36, 10 çiriya paşîn 2026 (UTC)

:Birîzar Kaweyê ([[Bikarhêner:Kawa63|@Kawa63]]) hêja,
:Tu çewt î! Agahiyên ku min zêde kirine rast û bi çavkanî ne. Ne xeyal in an jî bi tena serê xwe ji aliyê zîrekiya destkirdê ve hatine çêkirin bêyî kontrolkirin. Min sûd ji şêwazê nivîsîna gotarên zanayên Îslamî wergirtiye. Ji bo nimûne, kîjan deq (nivîs) bê çavkaniye?
:Bi rêz ve,
:Ahmed A. Issa
:[[Bikarhêner:Ahmed A Issa|Ahmed A Issa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ahmed A Issa#top|gotûbêj]]) 18:50, 10 çiriya paşîn 2026 (UTC)
::Hemî çavkaniyên te bi “[suspicious link removed]” ne, sebeba wê dibe ko tu bi jîriya çêkirî wan sayfeyan çêdikî û wîkîpediya çavkaniyên ko ji aliyê bot an AIyê hatibûn çêkirin, qebûl nake. Bi kerema xwe pir em li ser wê nîqaşê nekin. Her kes li vir bi xêr e ko bi xweşiyê xwe binivîse, lê qaîdeyên wîkîpediyayê li vir ser asta yekê de ne, wê jî bi hirmet bibîne. Silav û rêz.  [[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kawa63|gotûbêj]]) 19:20, 10 çiriya paşîn 2026 (UTC)
:::Ez nizanim egerê vê şêwaza te ([[Bikarhêner:Kawa63|@Kawa63]]) ya nêzîkî bêrêziyê çi ye, lê demê nîşan da ku min ti çewtî nekiriye û ez rast bûm.
:::Di destpêkê de, min gotara kurdî ya derbarê Şêx Mele Yehyayê Mizûrî de wergerandibû  ji bo zimanê îngilî. Ji ber vê yekê, dema min çavkanî wergirtin, hinek ji wan çewt derketibûn.
:::Li vir hinek ji wan çavkaniyên ku min dabûn ev in:
:::Nav: Wî bixwe navê xwe nivîsandiye &quot;Yehya Îbin Xalid el-Kurdî el-Mizûrî&quot;&lt;ref name=&quot;source63&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://archive.org/details/mawaahibu-r-rawhmaan |sernav=علماءنا في خدمة العلم والدين |rûpel=63}}&lt;/ref&gt;û li ser heman nav, li gel piştrastkirina bi çavkaniyên din ku navê bapîrê wî jî diyar kirine.&lt;ref name=&quot;marefa&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.marefa.org/ملا_يحيى_المزوري |sernav=ملا يحيى المزوري - المعرفة}}&lt;/ref&gt;
:::Jidayikbûn: Gelek salên cûda hene, lê ya herî rast û bingehîn ew e ku wî sed salî jiyaye, yanî di navbera (1733–1833) de.&lt;ref name=&quot;pdf2013&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.isamveri.org/PDH3cmabbsVco5qB7 |sernav=2013_1_SEMMUAZ |rûpel=99}}&lt;/ref&gt;
:::Cihê jidayikbûnê: Malbata wî ji gundê Ergoşê ye, lê ew bi xwe li gundê Baletî yan Baletayî ji dayik bûye.&lt;ref name=&quot;marefa5&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.marefa.org/08Xfkd07mXttbJebt |sernav=ملا يحيى المزوري - المعرفة}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;pdf2013_page99&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.isamveri.org/zELb75ATt1dqqk6EF |sernav=2013_1_SEMMUAZ |rûpel=99}}&lt;/ref&gt;
:::Xwendin û wanegotin di bajêran de: Ew ji bo xwendin û belavkirina zanistê çûye Amêdiyê, Silêmaniyê, Mûsilê, Bexdayê, Dîmeşqê, Orşelîmê, Mekkê û Medîneyê.&lt;ref name=&quot;pdf2013_page100&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.isamveri.org/tZrK5wwwRelygEErZ |sernav=2013_1_SEMMUAZ |rûpel=100}}&lt;/ref&gt;
:::Gotina Xalidê Nexşebendî ji wî re ku gitiyê Seyîdî: Ev yek di nameya bersivdayînê ya Xalidê Nexşebendî de ku ji wî re nivîsandiye û tê de dibêje &quot;Seyîdî&quot;, bi zelalî diyar e.&lt;ref name=&quot;source194&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://archive.org/details/20240709_20240709_0141/ |sernav=عنوان الكتاب أو المصدر |rûpel=194}}&lt;/ref&gt;
:::Çavkaniyên din jî hene dê li dahatûyê de zêde kim. Hêvîdar im ku tu careke din bi vî awayî bi kesî re neaxivî.
:::[[Bikarhêner:Ahmed A Issa|Ahmed A Issa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ahmed A Issa#top|gotûbêj]]) 13:34, 11 çiriya paşîn 2026 (UTC)</text>
      <sha1>2enlzrclx7kdlsirqbc2q7glw39fc0x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103274</id>
      <parentid>2103258</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T14:11:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Merheba */ Bersiv</comment>
      <origin>2103274</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8683" sha1="2e4lr6zccmxrag36a3em85xg0o5mk7e" xml:space="preserve">{{Talk header}}

&lt;!-- Banera Pêşketî û Berfireh a Rûpela Gotûbêjê ya Akademîk --&gt;
&lt;div style=&quot;background: linear-gradient(135deg, #f8fafc 0%, #edf2f7 100%); border: 1px solid #a2a9b1; border-left: 6px solid #2b6cb0; border-radius: 8px; padding: 18px; margin-bottom: 20px; box-shadow: 0 2px 6px rgba(0,0,0,0.06);&quot;&gt;
  
  &lt;!-- Sernav û Statûya Fermî --&gt;
  &lt;div style=&quot;border-bottom: 1px solid #cbd5e0; padding-bottom: 12px; margin-bottom: 14px; display: flex; flex-direction: column; align-items: center; justify-content: center; text-align: center; gap: 10px;&quot;&gt;
    &lt;span style=&quot;font-size: 1.4em; font-weight: bold; color: #1a365d;&quot;&gt;🗣️ Rûpela Gotûbêjê ya Ahmed A. Issa&lt;/span&gt;
    &lt;span style=&quot;font-size: 0.85em; background: #2b6cb0; color: #ffffff; padding: 4px 10px; border-radius: 4px; font-weight: bold;&quot;&gt;Gotûbêja Bikarhênerê Akademîk&lt;/span&gt;
  &lt;/div&gt;

  &lt;!-- Pêşgotin û Armanca Qadê --&gt;
  &lt;p style=&quot;margin: 0 0 15px 0; font-size: 0.98em; color: #2d3748; line-height: 1.6;&quot;&gt;
    Bi xêr hatî rûpela gotûbêjê ya Ahmed A. Issa! Ev qada fermî ji bo peywendiyên akademîk, pirsên zanistî, hevkariyên li ser lêkolînên dîrokî, filolojî û nirxandinên rexneyî di Wîkîpediyayê de hatiye veqetandin. Ev der ne minbereke ji bo gotûbêjên giştî yên li derveyî armancên ensîklopêdîk e.
  &lt;/p&gt;

  &lt;!-- Qutiya Agahdariya Siyasetan û Rênîmşandina Teknîkî (Stûna Dualî ya Pêşketî) --&gt;
  &lt;div style=&quot;display: flex; gap: 15px; flex-wrap: wrap; margin-bottom: 15px;&quot;&gt;
    
    &lt;!-- Stûna Yekem: Rênîmşandina Teknîkî û Têkiliyê --&gt;
    &lt;div style=&quot;flex: 1; min-width: 260px; background: #ffffff; border: 1px solid #cbd5e0; border-radius: 6px; padding: 14px;&quot;&gt;
      &lt;div style=&quot;font-weight: bold; color: #2c5282; margin-bottom: 8px; font-size: 0.92em;&quot;&gt;📌 Rênîmşandina Teknîkî ya Gotûbêjê:&lt;/div&gt;
      &lt;ul style=&quot;margin: 0; padding-left: 18px; font-size: 0.88em; color: #4a5568; line-height: 1.6;&quot;&gt;
        &lt;li&gt;'''Nivîsa Nû:''' Têkildarî bersivdayînê, her tim nivîsa nû li &lt;u&gt;binê nivîsa kevn&lt;/u&gt; bi cih bikin. Ji bo destpêkirina mijareke nû, bişkoja &lt;b&gt;&quot;Mijara nû&quot;&lt;/b&gt; bikar bînin.&lt;/li&gt;
        &lt;li&gt;'''Wajokirin:''' Di dawiya her peyamê de bi nivîsandina çar nîşanên &lt;code&gt;[[Bikarhêner:Ahmed A Issa|Ahmed A Issa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ahmed A Issa#top|gotûbêj]]) 21:08, 25 tebax 2026 (UTC)&lt;/code&gt; wajoya fermî û demê zêde bikin.&lt;/li&gt;
        &lt;li&gt;'''Zimanên Têkiliyê:''' Hûn dikarin peyamên xwe bi zimanên Kurdî, Îngilîzî, Erebî, Farsî û Turkî binivîsin.&lt;/li&gt;
        &lt;li&gt;'''Bikarhênerên Nû:''' Hûn li Wîkîpediyayê nû ne? Bi xêr hatin! Awayê edîtoriyê fêr bibin û alîkariyê bistînin.&lt;/li&gt;
      &lt;/ul&gt;
    &lt;/div&gt;

    &lt;!-- Stûna Duyem: Prensîbên Etîket û Siyasetên Bingehîn --&gt;
    &lt;div style=&quot;flex: 1; min-width: 260px; background: #ffffff; border: 1px solid #cbd5e0; border-radius: 6px; padding: 14px;&quot;&gt;
      &lt;div style=&quot;font-weight: bold; color: #2c5282; margin-bottom: 8px; font-size: 0.92em;&quot;&gt;⚖️ Etîket û Siyasetên Bingehîn:&lt;/div&gt;
      &lt;ul style=&quot;margin: 0; padding-left: 18px; font-size: 0.88em; color: #4a5568; line-height: 1.6;&quot;&gt;
        &lt;li&gt;'''Hesnîniyazî:''' Ji bo hemû nîqaşan bingeh li ser &lt;u&gt;hesnîniyaziya avaker&lt;/u&gt; (Assume good faith) tê danîn.&lt;/li&gt;
        &lt;li&gt;'''Rêz û Etîket:''' Parastina exlaqa gotûbêjê, dûrketina ji êrîşên kesane û girtina nêzîkatiyeke profesyonel.&lt;/li&gt;
        &lt;li&gt;'''Nêrîna Bêalî:''' Parastina pîvana bêalîbûnê û redkirina lêkolînên xweser (No original research).&lt;/li&gt;
        &lt;li&gt;'''Verastkirin:''' Pêşkêşkirina çavkaniyên pêbawer û misogerkirina îmkana verastkirinê.&lt;/li&gt;
      &lt;/ul&gt;
    &lt;/div&gt;

  &lt;/div&gt;

  &lt;!-- Beşa Jêrîn: Çavkaniyên Lêkolînê û Zencîreyên Alîkar --&gt;
  &lt;div style=&quot;background: #fdfbf7; border: 1px solid #e2d9c2; border-radius: 6px; padding: 10px 14px; font-size: 0.88em; color: #333333; text-align: center;&quot;&gt;
    &lt;b&gt;Çavkaniyên Lêkolînê û Zencîreyên Alîkar:&lt;/b&gt; 
    Gûgil ([https://www.google.com Pirtûk] · [https://news.google.com Nûçe] · [https://scholar.google.com Bultena Zanistî] · Wêneyên Azad) · 
    [https://www.jstor.org JSTOR] · 
    [https://www.nytimes.com New York Times] · 
    Pirtûkxaneya Wîkîpediyayê
  &lt;/div&gt;

&lt;/div&gt;

== Merheba ==
Merheba @[[Bikarhêner:Ahmed A Issa|Ahmed A Issa]], agahiyên ko tu di meqeleyê de zêde dikî, bê çavkanî ne û texmîn heye ko tu bi jîriya çêkirî xebatên xwe li vir dimeşî. Her du yasax e. Bi kerema xwe guhartinan wenegerîne. Silav û rêz. [[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kawa63|gotûbêj]]) 18:36, 10 çiriya paşîn 2026 (UTC)

:Birîzar Kaweyê ([[Bikarhêner:Kawa63|@Kawa63]]) hêja,
:Tu çewt î! Agahiyên ku min zêde kirine rast û bi çavkanî ne. Ne xeyal in an jî bi tena serê xwe ji aliyê zîrekiya destkirdê ve hatine çêkirin bêyî kontrolkirin. Min sûd ji şêwazê nivîsîna gotarên zanayên Îslamî wergirtiye. Ji bo nimûne, kîjan deq (nivîs) bê çavkaniye?
:Bi rêz ve,
:Ahmed A. Issa
:[[Bikarhêner:Ahmed A Issa|Ahmed A Issa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ahmed A Issa#top|gotûbêj]]) 18:50, 10 çiriya paşîn 2026 (UTC)
::Hemî çavkaniyên te bi “[suspicious link removed]” ne, sebeba wê dibe ko tu bi jîriya çêkirî wan sayfeyan çêdikî û wîkîpediya çavkaniyên ko ji aliyê bot an AIyê hatibûn çêkirin, qebûl nake. Bi kerema xwe pir em li ser wê nîqaşê nekin. Her kes li vir bi xêr e ko bi xweşiyê xwe binivîse, lê qaîdeyên wîkîpediyayê li vir ser asta yekê de ne, wê jî bi hirmet bibîne. Silav û rêz.  [[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kawa63|gotûbêj]]) 19:20, 10 çiriya paşîn 2026 (UTC)
:::Ez nizanim egerê vê şêwaza te ([[Bikarhêner:Kawa63|@Kawa63]]) ya nêzîkî bêrêziyê çi ye, lê demê nîşan da ku min ti çewtî nekiriye û ez rast bûm.
:::Di destpêkê de, min gotara kurdî ya derbarê Şêx Mele Yehyayê Mizûrî de wergerandibû  ji bo zimanê îngilî. Ji ber vê yekê, dema min çavkanî wergirtin, hinek ji wan çewt derketibûn.
:::Li vir hinek ji wan çavkaniyên ku min dabûn ev in:
:::Nav: Wî bixwe navê xwe nivîsandiye &quot;Yehya Îbin Xalid el-Kurdî el-Mizûrî&quot;&lt;ref name=&quot;source63&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://archive.org/details/mawaahibu-r-rawhmaan |sernav=علماءنا في خدمة العلم والدين |rûpel=63}}&lt;/ref&gt;û li ser heman nav, li gel piştrastkirina bi çavkaniyên din ku navê bapîrê wî jî diyar kirine.&lt;ref name=&quot;marefa&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.marefa.org/ملا_يحيى_المزوري |sernav=ملا يحيى المزوري - المعرفة}}&lt;/ref&gt;
:::Jidayikbûn: Gelek salên cûda hene, lê ya herî rast û bingehîn ew e ku wî sed salî jiyaye, yanî di navbera (1733–1833) de.&lt;ref name=&quot;pdf2013&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.isamveri.org/PDH3cmabbsVco5qB7 |sernav=2013_1_SEMMUAZ |rûpel=99}}&lt;/ref&gt;
:::Cihê jidayikbûnê: Malbata wî ji gundê Ergoşê ye, lê ew bi xwe li gundê Baletî yan Baletayî ji dayik bûye.&lt;ref name=&quot;marefa5&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.marefa.org/08Xfkd07mXttbJebt |sernav=ملا يحيى المزوري - المعرفة}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;pdf2013_page99&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.isamveri.org/zELb75ATt1dqqk6EF |sernav=2013_1_SEMMUAZ |rûpel=99}}&lt;/ref&gt;
:::Xwendin û wanegotin di bajêran de: Ew ji bo xwendin û belavkirina zanistê çûye Amêdiyê, Silêmaniyê, Mûsilê, Bexdayê, Dîmeşqê, Orşelîmê, Mekkê û Medîneyê.&lt;ref name=&quot;pdf2013_page100&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.isamveri.org/tZrK5wwwRelygEErZ |sernav=2013_1_SEMMUAZ |rûpel=100}}&lt;/ref&gt;
:::Gotina Xalidê Nexşebendî ji wî re ku gitiyê Seyîdî: Ev yek di nameya bersivdayînê ya Xalidê Nexşebendî de ku ji wî re nivîsandiye û tê de dibêje &quot;Seyîdî&quot;, bi zelalî diyar e.&lt;ref name=&quot;source194&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://archive.org/details/20240709_20240709_0141/ |sernav=عنوان الكتاب أو المصدر |rûpel=194}}&lt;/ref&gt;
:::Çavkaniyên din jî hene dê li dahatûyê de zêde kim. Hêvîdar im ku tu careke din bi vî awayî bi kesî re neaxivî.
:::[[Bikarhêner:Ahmed A Issa|Ahmed A Issa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ahmed A Issa#top|gotûbêj]]) 13:34, 11 çiriya paşîn 2026 (UTC)
::::Xeletiya te bû, ti kes bi te re bi awayekî xirab xeber nekir. Wisa îşê tê temam e. Di pêşerojê meqelên ku tu dinivîsî bixwe kontrol bike. Nivî zêdetir ji agahî ''xwar'' hatibû nivîsandin. Li min negere, ez têne te hişyar dikim.  [[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kawa63|gotûbêj]]) 14:11, 11 çiriya paşîn 2026 (UTC)</text>
      <sha1>2e4lr6zccmxrag36a3em85xg0o5mk7e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103275</id>
      <parentid>2103274</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T14:13:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2103275</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8775" sha1="0yo15d2d304cof7yjwqe4zrcknbm1lt" xml:space="preserve">{{Talk header}}

&lt;!-- Banera Pêşketî û Berfireh a Rûpela Gotûbêjê ya Akademîk --&gt;
&lt;div style=&quot;background: linear-gradient(135deg, #f8fafc 0%, #edf2f7 100%); border: 1px solid #a2a9b1; border-left: 6px solid #2b6cb0; border-radius: 8px; padding: 18px; margin-bottom: 20px; box-shadow: 0 2px 6px rgba(0,0,0,0.06);&quot;&gt;
  
  &lt;!-- Sernav û Statûya Fermî --&gt;
  &lt;div style=&quot;border-bottom: 1px solid #cbd5e0; padding-bottom: 12px; margin-bottom: 14px; display: flex; flex-direction: column; align-items: center; justify-content: center; text-align: center; gap: 10px;&quot;&gt;
    &lt;span style=&quot;font-size: 1.4em; font-weight: bold; color: #1a365d;&quot;&gt;🗣️ Rûpela Gotûbêjê ya Ahmed A. Issa&lt;/span&gt;
    &lt;span style=&quot;font-size: 0.85em; background: #2b6cb0; color: #ffffff; padding: 4px 10px; border-radius: 4px; font-weight: bold;&quot;&gt;Gotûbêja Bikarhênerê Akademîk&lt;/span&gt;
  &lt;/div&gt;

  &lt;!-- Pêşgotin û Armanca Qadê --&gt;
  &lt;p style=&quot;margin: 0 0 15px 0; font-size: 0.98em; color: #2d3748; line-height: 1.6;&quot;&gt;
    Bi xêr hatî rûpela gotûbêjê ya Ahmed A. Issa! Ev qada fermî ji bo peywendiyên akademîk, pirsên zanistî, hevkariyên li ser lêkolînên dîrokî, filolojî û nirxandinên rexneyî di Wîkîpediyayê de hatiye veqetandin. Ev der ne minbereke ji bo gotûbêjên giştî yên li derveyî armancên ensîklopêdîk e.
  &lt;/p&gt;

  &lt;!-- Qutiya Agahdariya Siyasetan û Rênîmşandina Teknîkî (Stûna Dualî ya Pêşketî) --&gt;
  &lt;div style=&quot;display: flex; gap: 15px; flex-wrap: wrap; margin-bottom: 15px;&quot;&gt;
    
    &lt;!-- Stûna Yekem: Rênîmşandina Teknîkî û Têkiliyê --&gt;
    &lt;div style=&quot;flex: 1; min-width: 260px; background: #ffffff; border: 1px solid #cbd5e0; border-radius: 6px; padding: 14px;&quot;&gt;
      &lt;div style=&quot;font-weight: bold; color: #2c5282; margin-bottom: 8px; font-size: 0.92em;&quot;&gt;📌 Rênîmşandina Teknîkî ya Gotûbêjê:&lt;/div&gt;
      &lt;ul style=&quot;margin: 0; padding-left: 18px; font-size: 0.88em; color: #4a5568; line-height: 1.6;&quot;&gt;
        &lt;li&gt;'''Nivîsa Nû:''' Têkildarî bersivdayînê, her tim nivîsa nû li &lt;u&gt;binê nivîsa kevn&lt;/u&gt; bi cih bikin. Ji bo destpêkirina mijareke nû, bişkoja &lt;b&gt;&quot;Mijara nû&quot;&lt;/b&gt; bikar bînin.&lt;/li&gt;
        &lt;li&gt;'''Wajokirin:''' Di dawiya her peyamê de bi nivîsandina çar nîşanên &lt;code&gt;[[Bikarhêner:Ahmed A Issa|Ahmed A Issa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ahmed A Issa#top|gotûbêj]]) 21:08, 25 tebax 2026 (UTC)&lt;/code&gt; wajoya fermî û demê zêde bikin.&lt;/li&gt;
        &lt;li&gt;'''Zimanên Têkiliyê:''' Hûn dikarin peyamên xwe bi zimanên Kurdî, Îngilîzî, Erebî, Farsî û Turkî binivîsin.&lt;/li&gt;
        &lt;li&gt;'''Bikarhênerên Nû:''' Hûn li Wîkîpediyayê nû ne? Bi xêr hatin! Awayê edîtoriyê fêr bibin û alîkariyê bistînin.&lt;/li&gt;
      &lt;/ul&gt;
    &lt;/div&gt;

    &lt;!-- Stûna Duyem: Prensîbên Etîket û Siyasetên Bingehîn --&gt;
    &lt;div style=&quot;flex: 1; min-width: 260px; background: #ffffff; border: 1px solid #cbd5e0; border-radius: 6px; padding: 14px;&quot;&gt;
      &lt;div style=&quot;font-weight: bold; color: #2c5282; margin-bottom: 8px; font-size: 0.92em;&quot;&gt;⚖️ Etîket û Siyasetên Bingehîn:&lt;/div&gt;
      &lt;ul style=&quot;margin: 0; padding-left: 18px; font-size: 0.88em; color: #4a5568; line-height: 1.6;&quot;&gt;
        &lt;li&gt;'''Hesnîniyazî:''' Ji bo hemû nîqaşan bingeh li ser &lt;u&gt;hesnîniyaziya avaker&lt;/u&gt; (Assume good faith) tê danîn.&lt;/li&gt;
        &lt;li&gt;'''Rêz û Etîket:''' Parastina exlaqa gotûbêjê, dûrketina ji êrîşên kesane û girtina nêzîkatiyeke profesyonel.&lt;/li&gt;
        &lt;li&gt;'''Nêrîna Bêalî:''' Parastina pîvana bêalîbûnê û redkirina lêkolînên xweser (No original research).&lt;/li&gt;
        &lt;li&gt;'''Verastkirin:''' Pêşkêşkirina çavkaniyên pêbawer û misogerkirina îmkana verastkirinê.&lt;/li&gt;
      &lt;/ul&gt;
    &lt;/div&gt;

  &lt;/div&gt;

  &lt;!-- Beşa Jêrîn: Çavkaniyên Lêkolînê û Zencîreyên Alîkar --&gt;
  &lt;div style=&quot;background: #fdfbf7; border: 1px solid #e2d9c2; border-radius: 6px; padding: 10px 14px; font-size: 0.88em; color: #333333; text-align: center;&quot;&gt;
    &lt;b&gt;Çavkaniyên Lêkolînê û Zencîreyên Alîkar:&lt;/b&gt; 
    Gûgil ([https://www.google.com Pirtûk] · [https://news.google.com Nûçe] · [https://scholar.google.com Bultena Zanistî] · Wêneyên Azad) · 
    [https://www.jstor.org JSTOR] · 
    [https://www.nytimes.com New York Times] · 
    Pirtûkxaneya Wîkîpediyayê
  &lt;/div&gt;

&lt;/div&gt;

== Merheba ==
Merheba @[[Bikarhêner:Ahmed A Issa|Ahmed A Issa]], agahiyên ko tu di meqeleyê de zêde dikî, bê çavkanî ne û texmîn heye ko tu bi jîriya çêkirî xebatên xwe li vir dimeşî. Her du yasax e. Bi kerema xwe guhartinan wenegerîne. Silav û rêz. [[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kawa63|gotûbêj]]) 18:36, 10 çiriya paşîn 2026 (UTC)

:Birîzar Kaweyê ([[Bikarhêner:Kawa63|@Kawa63]]) hêja,
:Tu çewt î! Agahiyên ku min zêde kirine rast û bi çavkanî ne. Ne xeyal in an jî bi tena serê xwe ji aliyê zîrekiya destkirdê ve hatine çêkirin bêyî kontrolkirin. Min sûd ji şêwazê nivîsîna gotarên zanayên Îslamî wergirtiye. Ji bo nimûne, kîjan deq (nivîs) bê çavkaniye?
:Bi rêz ve,
:Ahmed A. Issa
:[[Bikarhêner:Ahmed A Issa|Ahmed A Issa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ahmed A Issa#top|gotûbêj]]) 18:50, 10 çiriya paşîn 2026 (UTC)
::Hemî çavkaniyên te bi “[suspicious link removed]” ne, sebeba wê dibe ko tu bi jîriya çêkirî wan sayfeyan çêdikî û wîkîpediya çavkaniyên ko ji aliyê bot an AIyê hatibûn çêkirin, qebûl nake. Bi kerema xwe pir em li ser wê nîqaşê nekin. Her kes li vir bi xêr e ko bi xweşiyê xwe binivîse, lê qaîdeyên wîkîpediyayê li vir ser asta yekê de ne, wê jî bi hirmet bibîne. Silav û rêz.  [[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kawa63|gotûbêj]]) 19:20, 10 çiriya paşîn 2026 (UTC)
:::Ez nizanim egerê vê şêwaza te ([[Bikarhêner:Kawa63|@Kawa63]]) ya nêzîkî bêrêziyê çi ye, lê demê nîşan da ku min ti çewtî nekiriye û ez rast bûm.
:::Di destpêkê de, min gotara kurdî ya derbarê Şêx Mele Yehyayê Mizûrî de wergerandibû  ji bo zimanê îngilî. Ji ber vê yekê, dema min çavkanî wergirtin, hinek ji wan çewt derketibûn.
:::Li vir hinek ji wan çavkaniyên ku min dabûn ev in:
:::Nav: Wî bixwe navê xwe nivîsandiye &quot;Yehya Îbin Xalid el-Kurdî el-Mizûrî&quot;&lt;ref name=&quot;source63&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://archive.org/details/mawaahibu-r-rawhmaan |sernav=علماءنا في خدمة العلم والدين |rûpel=63}}&lt;/ref&gt;û li ser heman nav, li gel piştrastkirina bi çavkaniyên din ku navê bapîrê wî jî diyar kirine.&lt;ref name=&quot;marefa&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.marefa.org/ملا_يحيى_المزوري |sernav=ملا يحيى المزوري - المعرفة}}&lt;/ref&gt;
:::Jidayikbûn: Gelek salên cûda hene, lê ya herî rast û bingehîn ew e ku wî sed salî jiyaye, yanî di navbera (1733–1833) de.&lt;ref name=&quot;pdf2013&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.isamveri.org/PDH3cmabbsVco5qB7 |sernav=2013_1_SEMMUAZ |rûpel=99}}&lt;/ref&gt;
:::Cihê jidayikbûnê: Malbata wî ji gundê Ergoşê ye, lê ew bi xwe li gundê Baletî yan Baletayî ji dayik bûye.&lt;ref name=&quot;marefa5&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.marefa.org/08Xfkd07mXttbJebt |sernav=ملا يحيى المزوري - المعرفة}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;pdf2013_page99&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.isamveri.org/zELb75ATt1dqqk6EF |sernav=2013_1_SEMMUAZ |rûpel=99}}&lt;/ref&gt;
:::Xwendin û wanegotin di bajêran de: Ew ji bo xwendin û belavkirina zanistê çûye Amêdiyê, Silêmaniyê, Mûsilê, Bexdayê, Dîmeşqê, Orşelîmê, Mekkê û Medîneyê.&lt;ref name=&quot;pdf2013_page100&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.isamveri.org/tZrK5wwwRelygEErZ |sernav=2013_1_SEMMUAZ |rûpel=100}}&lt;/ref&gt;
:::Gotina Xalidê Nexşebendî ji wî re ku gitiyê Seyîdî: Ev yek di nameya bersivdayînê ya Xalidê Nexşebendî de ku ji wî re nivîsandiye û tê de dibêje &quot;Seyîdî&quot;, bi zelalî diyar e.&lt;ref name=&quot;source194&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://archive.org/details/20240709_20240709_0141/ |sernav=عنوان الكتاب أو المصدر |rûpel=194}}&lt;/ref&gt;
:::Çavkaniyên din jî hene dê li dahatûyê de zêde kim. Hêvîdar im ku tu careke din bi vî awayî bi kesî re neaxivî.
:::[[Bikarhêner:Ahmed A Issa|Ahmed A Issa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ahmed A Issa#top|gotûbêj]]) 13:34, 11 çiriya paşîn 2026 (UTC)
::::Xeletiya te bû, ti kes bi te re bi awayekî xirab xeber nekir. Wisa îşê tê temam e. Di pêşerojê meqelên ku tu dinivîsî bixwe kontrol bike. Nivî zêdetir ji agahî ''xwar'' hatibû nivîsandin. Li min negere, ez têne te hişyar dikim. Xeletiyeke hîn jî heye, hinek ji çavkaniyên ko tê zêde kir mirî ne. Ew ne derbasdar e [[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kawa63|gotûbêj]]) 14:11, 11 çiriya paşîn 2026 (UTC)</text>
      <sha1>0yo15d2d304cof7yjwqe4zrcknbm1lt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103276</id>
      <parentid>2103275</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T14:14:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2103276</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8828" sha1="a7uyixyqaqwlgyj264x5ms9z53mrnmi" xml:space="preserve">{{Talk header}}

&lt;!-- Banera Pêşketî û Berfireh a Rûpela Gotûbêjê ya Akademîk --&gt;
&lt;div style=&quot;background: linear-gradient(135deg, #f8fafc 0%, #edf2f7 100%); border: 1px solid #a2a9b1; border-left: 6px solid #2b6cb0; border-radius: 8px; padding: 18px; margin-bottom: 20px; box-shadow: 0 2px 6px rgba(0,0,0,0.06);&quot;&gt;
  
  &lt;!-- Sernav û Statûya Fermî --&gt;
  &lt;div style=&quot;border-bottom: 1px solid #cbd5e0; padding-bottom: 12px; margin-bottom: 14px; display: flex; flex-direction: column; align-items: center; justify-content: center; text-align: center; gap: 10px;&quot;&gt;
    &lt;span style=&quot;font-size: 1.4em; font-weight: bold; color: #1a365d;&quot;&gt;🗣️ Rûpela Gotûbêjê ya Ahmed A. Issa&lt;/span&gt;
    &lt;span style=&quot;font-size: 0.85em; background: #2b6cb0; color: #ffffff; padding: 4px 10px; border-radius: 4px; font-weight: bold;&quot;&gt;Gotûbêja Bikarhênerê Akademîk&lt;/span&gt;
  &lt;/div&gt;

  &lt;!-- Pêşgotin û Armanca Qadê --&gt;
  &lt;p style=&quot;margin: 0 0 15px 0; font-size: 0.98em; color: #2d3748; line-height: 1.6;&quot;&gt;
    Bi xêr hatî rûpela gotûbêjê ya Ahmed A. Issa! Ev qada fermî ji bo peywendiyên akademîk, pirsên zanistî, hevkariyên li ser lêkolînên dîrokî, filolojî û nirxandinên rexneyî di Wîkîpediyayê de hatiye veqetandin. Ev der ne minbereke ji bo gotûbêjên giştî yên li derveyî armancên ensîklopêdîk e.
  &lt;/p&gt;

  &lt;!-- Qutiya Agahdariya Siyasetan û Rênîmşandina Teknîkî (Stûna Dualî ya Pêşketî) --&gt;
  &lt;div style=&quot;display: flex; gap: 15px; flex-wrap: wrap; margin-bottom: 15px;&quot;&gt;
    
    &lt;!-- Stûna Yekem: Rênîmşandina Teknîkî û Têkiliyê --&gt;
    &lt;div style=&quot;flex: 1; min-width: 260px; background: #ffffff; border: 1px solid #cbd5e0; border-radius: 6px; padding: 14px;&quot;&gt;
      &lt;div style=&quot;font-weight: bold; color: #2c5282; margin-bottom: 8px; font-size: 0.92em;&quot;&gt;📌 Rênîmşandina Teknîkî ya Gotûbêjê:&lt;/div&gt;
      &lt;ul style=&quot;margin: 0; padding-left: 18px; font-size: 0.88em; color: #4a5568; line-height: 1.6;&quot;&gt;
        &lt;li&gt;'''Nivîsa Nû:''' Têkildarî bersivdayînê, her tim nivîsa nû li &lt;u&gt;binê nivîsa kevn&lt;/u&gt; bi cih bikin. Ji bo destpêkirina mijareke nû, bişkoja &lt;b&gt;&quot;Mijara nû&quot;&lt;/b&gt; bikar bînin.&lt;/li&gt;
        &lt;li&gt;'''Wajokirin:''' Di dawiya her peyamê de bi nivîsandina çar nîşanên &lt;code&gt;[[Bikarhêner:Ahmed A Issa|Ahmed A Issa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ahmed A Issa#top|gotûbêj]]) 21:08, 25 tebax 2026 (UTC)&lt;/code&gt; wajoya fermî û demê zêde bikin.&lt;/li&gt;
        &lt;li&gt;'''Zimanên Têkiliyê:''' Hûn dikarin peyamên xwe bi zimanên Kurdî, Îngilîzî, Erebî, Farsî û Turkî binivîsin.&lt;/li&gt;
        &lt;li&gt;'''Bikarhênerên Nû:''' Hûn li Wîkîpediyayê nû ne? Bi xêr hatin! Awayê edîtoriyê fêr bibin û alîkariyê bistînin.&lt;/li&gt;
      &lt;/ul&gt;
    &lt;/div&gt;

    &lt;!-- Stûna Duyem: Prensîbên Etîket û Siyasetên Bingehîn --&gt;
    &lt;div style=&quot;flex: 1; min-width: 260px; background: #ffffff; border: 1px solid #cbd5e0; border-radius: 6px; padding: 14px;&quot;&gt;
      &lt;div style=&quot;font-weight: bold; color: #2c5282; margin-bottom: 8px; font-size: 0.92em;&quot;&gt;⚖️ Etîket û Siyasetên Bingehîn:&lt;/div&gt;
      &lt;ul style=&quot;margin: 0; padding-left: 18px; font-size: 0.88em; color: #4a5568; line-height: 1.6;&quot;&gt;
        &lt;li&gt;'''Hesnîniyazî:''' Ji bo hemû nîqaşan bingeh li ser &lt;u&gt;hesnîniyaziya avaker&lt;/u&gt; (Assume good faith) tê danîn.&lt;/li&gt;
        &lt;li&gt;'''Rêz û Etîket:''' Parastina exlaqa gotûbêjê, dûrketina ji êrîşên kesane û girtina nêzîkatiyeke profesyonel.&lt;/li&gt;
        &lt;li&gt;'''Nêrîna Bêalî:''' Parastina pîvana bêalîbûnê û redkirina lêkolînên xweser (No original research).&lt;/li&gt;
        &lt;li&gt;'''Verastkirin:''' Pêşkêşkirina çavkaniyên pêbawer û misogerkirina îmkana verastkirinê.&lt;/li&gt;
      &lt;/ul&gt;
    &lt;/div&gt;

  &lt;/div&gt;

  &lt;!-- Beşa Jêrîn: Çavkaniyên Lêkolînê û Zencîreyên Alîkar --&gt;
  &lt;div style=&quot;background: #fdfbf7; border: 1px solid #e2d9c2; border-radius: 6px; padding: 10px 14px; font-size: 0.88em; color: #333333; text-align: center;&quot;&gt;
    &lt;b&gt;Çavkaniyên Lêkolînê û Zencîreyên Alîkar:&lt;/b&gt; 
    Gûgil ([https://www.google.com Pirtûk] · [https://news.google.com Nûçe] · [https://scholar.google.com Bultena Zanistî] · Wêneyên Azad) · 
    [https://www.jstor.org JSTOR] · 
    [https://www.nytimes.com New York Times] · 
    Pirtûkxaneya Wîkîpediyayê
  &lt;/div&gt;

&lt;/div&gt;

== Merheba ==
Merheba @[[Bikarhêner:Ahmed A Issa|Ahmed A Issa]], agahiyên ko tu di meqeleyê de zêde dikî, bê çavkanî ne û texmîn heye ko tu bi jîriya çêkirî xebatên xwe li vir dimeşî. Her du yasax e. Bi kerema xwe guhartinan wenegerîne. Silav û rêz. [[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kawa63|gotûbêj]]) 18:36, 10 çiriya paşîn 2026 (UTC)

:Birîzar Kaweyê ([[Bikarhêner:Kawa63|@Kawa63]]) hêja,
:Tu çewt î! Agahiyên ku min zêde kirine rast û bi çavkanî ne. Ne xeyal in an jî bi tena serê xwe ji aliyê zîrekiya destkirdê ve hatine çêkirin bêyî kontrolkirin. Min sûd ji şêwazê nivîsîna gotarên zanayên Îslamî wergirtiye. Ji bo nimûne, kîjan deq (nivîs) bê çavkaniye?
:Bi rêz ve,
:Ahmed A. Issa
:[[Bikarhêner:Ahmed A Issa|Ahmed A Issa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ahmed A Issa#top|gotûbêj]]) 18:50, 10 çiriya paşîn 2026 (UTC)
::Hemî çavkaniyên te bi “[suspicious link removed]” ne, sebeba wê dibe ko tu bi jîriya çêkirî wan sayfeyan çêdikî û wîkîpediya çavkaniyên ko ji aliyê bot an AIyê hatibûn çêkirin, qebûl nake. Bi kerema xwe pir em li ser wê nîqaşê nekin. Her kes li vir bi xêr e ko bi xweşiyê xwe binivîse, lê qaîdeyên wîkîpediyayê li vir ser asta yekê de ne, wê jî bi hirmet bibîne. Silav û rêz.  [[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kawa63|gotûbêj]]) 19:20, 10 çiriya paşîn 2026 (UTC)
:::Ez nizanim egerê vê şêwaza te ([[Bikarhêner:Kawa63|@Kawa63]]) ya nêzîkî bêrêziyê çi ye, lê demê nîşan da ku min ti çewtî nekiriye û ez rast bûm.
:::Di destpêkê de, min gotara kurdî ya derbarê Şêx Mele Yehyayê Mizûrî de wergerandibû  ji bo zimanê îngilî. Ji ber vê yekê, dema min çavkanî wergirtin, hinek ji wan çewt derketibûn.
:::Li vir hinek ji wan çavkaniyên ku min dabûn ev in:
:::Nav: Wî bixwe navê xwe nivîsandiye &quot;Yehya Îbin Xalid el-Kurdî el-Mizûrî&quot;&lt;ref name=&quot;source63&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://archive.org/details/mawaahibu-r-rawhmaan |sernav=علماءنا في خدمة العلم والدين |rûpel=63}}&lt;/ref&gt;û li ser heman nav, li gel piştrastkirina bi çavkaniyên din ku navê bapîrê wî jî diyar kirine.&lt;ref name=&quot;marefa&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.marefa.org/ملا_يحيى_المزوري |sernav=ملا يحيى المزوري - المعرفة}}&lt;/ref&gt;
:::Jidayikbûn: Gelek salên cûda hene, lê ya herî rast û bingehîn ew e ku wî sed salî jiyaye, yanî di navbera (1733–1833) de.&lt;ref name=&quot;pdf2013&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.isamveri.org/PDH3cmabbsVco5qB7 |sernav=2013_1_SEMMUAZ |rûpel=99}}&lt;/ref&gt;
:::Cihê jidayikbûnê: Malbata wî ji gundê Ergoşê ye, lê ew bi xwe li gundê Baletî yan Baletayî ji dayik bûye.&lt;ref name=&quot;marefa5&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.marefa.org/08Xfkd07mXttbJebt |sernav=ملا يحيى المزوري - المعرفة}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;pdf2013_page99&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.isamveri.org/zELb75ATt1dqqk6EF |sernav=2013_1_SEMMUAZ |rûpel=99}}&lt;/ref&gt;
:::Xwendin û wanegotin di bajêran de: Ew ji bo xwendin û belavkirina zanistê çûye Amêdiyê, Silêmaniyê, Mûsilê, Bexdayê, Dîmeşqê, Orşelîmê, Mekkê û Medîneyê.&lt;ref name=&quot;pdf2013_page100&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.isamveri.org/tZrK5wwwRelygEErZ |sernav=2013_1_SEMMUAZ |rûpel=100}}&lt;/ref&gt;
:::Gotina Xalidê Nexşebendî ji wî re ku gitiyê Seyîdî: Ev yek di nameya bersivdayînê ya Xalidê Nexşebendî de ku ji wî re nivîsandiye û tê de dibêje &quot;Seyîdî&quot;, bi zelalî diyar e.&lt;ref name=&quot;source194&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://archive.org/details/20240709_20240709_0141/ |sernav=عنوان الكتاب أو المصدر |rûpel=194}}&lt;/ref&gt;
:::Çavkaniyên din jî hene dê li dahatûyê de zêde kim. Hêvîdar im ku tu careke din bi vî awayî bi kesî re neaxivî.
:::[[Bikarhêner:Ahmed A Issa|Ahmed A Issa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ahmed A Issa#top|gotûbêj]]) 13:34, 11 çiriya paşîn 2026 (UTC)
::::Xeletiya te bû, ti kes bi te re bi awayekî xirab xeber nekir. Wisa îşê tê temam e. Di pêşerojê meqelên ku tu dinivîsî bixwe kontrol bike. Nivî zêdetir ji agahî ''xwar'' hatibû nivîsandin. Li min negere, ez têne te hişyar dikim. Xeletiyeke hîn jî heye, hinek ji çavkaniyên ko tê zêde kir mirî ne. Ew ne derbasdar e. Wîkîpediyayên zimanên din jî ne çavkanî ne.
 [[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kawa63|gotûbêj]]) 14:11, 11 çiriya paşîn 2026 (UTC)</text>
      <sha1>a7uyixyqaqwlgyj264x5ms9z53mrnmi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103288</id>
      <parentid>2103276</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T19:08:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ahmed A Issa</username>
        <id>177108</id>
      </contributor>
      <comment>/* Merheba */ Bersiv</comment>
      <origin>2103288</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9685" sha1="3vbrho0zt6vb8334pihxy64j4z34ibo" xml:space="preserve">{{Talk header}}

&lt;!-- Banera Pêşketî û Berfireh a Rûpela Gotûbêjê ya Akademîk --&gt;
&lt;div style=&quot;background: linear-gradient(135deg, #f8fafc 0%, #edf2f7 100%); border: 1px solid #a2a9b1; border-left: 6px solid #2b6cb0; border-radius: 8px; padding: 18px; margin-bottom: 20px; box-shadow: 0 2px 6px rgba(0,0,0,0.06);&quot;&gt;
  
  &lt;!-- Sernav û Statûya Fermî --&gt;
  &lt;div style=&quot;border-bottom: 1px solid #cbd5e0; padding-bottom: 12px; margin-bottom: 14px; display: flex; flex-direction: column; align-items: center; justify-content: center; text-align: center; gap: 10px;&quot;&gt;
    &lt;span style=&quot;font-size: 1.4em; font-weight: bold; color: #1a365d;&quot;&gt;🗣️ Rûpela Gotûbêjê ya Ahmed A. Issa&lt;/span&gt;
    &lt;span style=&quot;font-size: 0.85em; background: #2b6cb0; color: #ffffff; padding: 4px 10px; border-radius: 4px; font-weight: bold;&quot;&gt;Gotûbêja Bikarhênerê Akademîk&lt;/span&gt;
  &lt;/div&gt;

  &lt;!-- Pêşgotin û Armanca Qadê --&gt;
  &lt;p style=&quot;margin: 0 0 15px 0; font-size: 0.98em; color: #2d3748; line-height: 1.6;&quot;&gt;
    Bi xêr hatî rûpela gotûbêjê ya Ahmed A. Issa! Ev qada fermî ji bo peywendiyên akademîk, pirsên zanistî, hevkariyên li ser lêkolînên dîrokî, filolojî û nirxandinên rexneyî di Wîkîpediyayê de hatiye veqetandin. Ev der ne minbereke ji bo gotûbêjên giştî yên li derveyî armancên ensîklopêdîk e.
  &lt;/p&gt;

  &lt;!-- Qutiya Agahdariya Siyasetan û Rênîmşandina Teknîkî (Stûna Dualî ya Pêşketî) --&gt;
  &lt;div style=&quot;display: flex; gap: 15px; flex-wrap: wrap; margin-bottom: 15px;&quot;&gt;
    
    &lt;!-- Stûna Yekem: Rênîmşandina Teknîkî û Têkiliyê --&gt;
    &lt;div style=&quot;flex: 1; min-width: 260px; background: #ffffff; border: 1px solid #cbd5e0; border-radius: 6px; padding: 14px;&quot;&gt;
      &lt;div style=&quot;font-weight: bold; color: #2c5282; margin-bottom: 8px; font-size: 0.92em;&quot;&gt;📌 Rênîmşandina Teknîkî ya Gotûbêjê:&lt;/div&gt;
      &lt;ul style=&quot;margin: 0; padding-left: 18px; font-size: 0.88em; color: #4a5568; line-height: 1.6;&quot;&gt;
        &lt;li&gt;'''Nivîsa Nû:''' Têkildarî bersivdayînê, her tim nivîsa nû li &lt;u&gt;binê nivîsa kevn&lt;/u&gt; bi cih bikin. Ji bo destpêkirina mijareke nû, bişkoja &lt;b&gt;&quot;Mijara nû&quot;&lt;/b&gt; bikar bînin.&lt;/li&gt;
        &lt;li&gt;'''Wajokirin:''' Di dawiya her peyamê de bi nivîsandina çar nîşanên &lt;code&gt;[[Bikarhêner:Ahmed A Issa|Ahmed A Issa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ahmed A Issa#top|gotûbêj]]) 21:08, 25 tebax 2026 (UTC)&lt;/code&gt; wajoya fermî û demê zêde bikin.&lt;/li&gt;
        &lt;li&gt;'''Zimanên Têkiliyê:''' Hûn dikarin peyamên xwe bi zimanên Kurdî, Îngilîzî, Erebî, Farsî û Turkî binivîsin.&lt;/li&gt;
        &lt;li&gt;'''Bikarhênerên Nû:''' Hûn li Wîkîpediyayê nû ne? Bi xêr hatin! Awayê edîtoriyê fêr bibin û alîkariyê bistînin.&lt;/li&gt;
      &lt;/ul&gt;
    &lt;/div&gt;

    &lt;!-- Stûna Duyem: Prensîbên Etîket û Siyasetên Bingehîn --&gt;
    &lt;div style=&quot;flex: 1; min-width: 260px; background: #ffffff; border: 1px solid #cbd5e0; border-radius: 6px; padding: 14px;&quot;&gt;
      &lt;div style=&quot;font-weight: bold; color: #2c5282; margin-bottom: 8px; font-size: 0.92em;&quot;&gt;⚖️ Etîket û Siyasetên Bingehîn:&lt;/div&gt;
      &lt;ul style=&quot;margin: 0; padding-left: 18px; font-size: 0.88em; color: #4a5568; line-height: 1.6;&quot;&gt;
        &lt;li&gt;'''Hesnîniyazî:''' Ji bo hemû nîqaşan bingeh li ser &lt;u&gt;hesnîniyaziya avaker&lt;/u&gt; (Assume good faith) tê danîn.&lt;/li&gt;
        &lt;li&gt;'''Rêz û Etîket:''' Parastina exlaqa gotûbêjê, dûrketina ji êrîşên kesane û girtina nêzîkatiyeke profesyonel.&lt;/li&gt;
        &lt;li&gt;'''Nêrîna Bêalî:''' Parastina pîvana bêalîbûnê û redkirina lêkolînên xweser (No original research).&lt;/li&gt;
        &lt;li&gt;'''Verastkirin:''' Pêşkêşkirina çavkaniyên pêbawer û misogerkirina îmkana verastkirinê.&lt;/li&gt;
      &lt;/ul&gt;
    &lt;/div&gt;

  &lt;/div&gt;

  &lt;!-- Beşa Jêrîn: Çavkaniyên Lêkolînê û Zencîreyên Alîkar --&gt;
  &lt;div style=&quot;background: #fdfbf7; border: 1px solid #e2d9c2; border-radius: 6px; padding: 10px 14px; font-size: 0.88em; color: #333333; text-align: center;&quot;&gt;
    &lt;b&gt;Çavkaniyên Lêkolînê û Zencîreyên Alîkar:&lt;/b&gt; 
    Gûgil ([https://www.google.com Pirtûk] · [https://news.google.com Nûçe] · [https://scholar.google.com Bultena Zanistî] · Wêneyên Azad) · 
    [https://www.jstor.org JSTOR] · 
    [https://www.nytimes.com New York Times] · 
    Pirtûkxaneya Wîkîpediyayê
  &lt;/div&gt;

&lt;/div&gt;

== Merheba ==
Merheba @[[Bikarhêner:Ahmed A Issa|Ahmed A Issa]], agahiyên ko tu di meqeleyê de zêde dikî, bê çavkanî ne û texmîn heye ko tu bi jîriya çêkirî xebatên xwe li vir dimeşî. Her du yasax e. Bi kerema xwe guhartinan wenegerîne. Silav û rêz. [[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kawa63|gotûbêj]]) 18:36, 10 çiriya paşîn 2026 (UTC)

:Birîzar Kaweyê ([[Bikarhêner:Kawa63|@Kawa63]]) hêja,
:Tu çewt î! Agahiyên ku min zêde kirine rast û bi çavkanî ne. Ne xeyal in an jî bi tena serê xwe ji aliyê zîrekiya destkirdê ve hatine çêkirin bêyî kontrolkirin. Min sûd ji şêwazê nivîsîna gotarên zanayên Îslamî wergirtiye. Ji bo nimûne, kîjan deq (nivîs) bê çavkaniye?
:Bi rêz ve,
:Ahmed A. Issa
:[[Bikarhêner:Ahmed A Issa|Ahmed A Issa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ahmed A Issa#top|gotûbêj]]) 18:50, 10 çiriya paşîn 2026 (UTC)
::Hemî çavkaniyên te bi “[suspicious link removed]” ne, sebeba wê dibe ko tu bi jîriya çêkirî wan sayfeyan çêdikî û wîkîpediya çavkaniyên ko ji aliyê bot an AIyê hatibûn çêkirin, qebûl nake. Bi kerema xwe pir em li ser wê nîqaşê nekin. Her kes li vir bi xêr e ko bi xweşiyê xwe binivîse, lê qaîdeyên wîkîpediyayê li vir ser asta yekê de ne, wê jî bi hirmet bibîne. Silav û rêz.  [[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kawa63|gotûbêj]]) 19:20, 10 çiriya paşîn 2026 (UTC)
:::Ez nizanim egerê vê şêwaza te ([[Bikarhêner:Kawa63|@Kawa63]]) ya nêzîkî bêrêziyê çi ye, lê demê nîşan da ku min ti çewtî nekiriye û ez rast bûm.
:::Di destpêkê de, min gotara kurdî ya derbarê Şêx Mele Yehyayê Mizûrî de wergerandibû  ji bo zimanê îngilî. Ji ber vê yekê, dema min çavkanî wergirtin, hinek ji wan çewt derketibûn.
:::Li vir hinek ji wan çavkaniyên ku min dabûn ev in:
:::Nav: Wî bixwe navê xwe nivîsandiye &quot;Yehya Îbin Xalid el-Kurdî el-Mizûrî&quot;&lt;ref name=&quot;source63&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://archive.org/details/mawaahibu-r-rawhmaan |sernav=علماءنا في خدمة العلم والدين |rûpel=63}}&lt;/ref&gt;û li ser heman nav, li gel piştrastkirina bi çavkaniyên din ku navê bapîrê wî jî diyar kirine.&lt;ref name=&quot;marefa&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.marefa.org/ملا_يحيى_المزوري |sernav=ملا يحيى المزوري - المعرفة}}&lt;/ref&gt;
:::Jidayikbûn: Gelek salên cûda hene, lê ya herî rast û bingehîn ew e ku wî sed salî jiyaye, yanî di navbera (1733–1833) de.&lt;ref name=&quot;pdf2013&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.isamveri.org/PDH3cmabbsVco5qB7 |sernav=2013_1_SEMMUAZ |rûpel=99}}&lt;/ref&gt;
:::Cihê jidayikbûnê: Malbata wî ji gundê Ergoşê ye, lê ew bi xwe li gundê Baletî yan Baletayî ji dayik bûye.&lt;ref name=&quot;marefa5&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.marefa.org/08Xfkd07mXttbJebt |sernav=ملا يحيى المزوري - المعرفة}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;pdf2013_page99&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.isamveri.org/zELb75ATt1dqqk6EF |sernav=2013_1_SEMMUAZ |rûpel=99}}&lt;/ref&gt;
:::Xwendin û wanegotin di bajêran de: Ew ji bo xwendin û belavkirina zanistê çûye Amêdiyê, Silêmaniyê, Mûsilê, Bexdayê, Dîmeşqê, Orşelîmê, Mekkê û Medîneyê.&lt;ref name=&quot;pdf2013_page100&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.isamveri.org/tZrK5wwwRelygEErZ |sernav=2013_1_SEMMUAZ |rûpel=100}}&lt;/ref&gt;
:::Gotina Xalidê Nexşebendî ji wî re ku gitiyê Seyîdî: Ev yek di nameya bersivdayînê ya Xalidê Nexşebendî de ku ji wî re nivîsandiye û tê de dibêje &quot;Seyîdî&quot;, bi zelalî diyar e.&lt;ref name=&quot;source194&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://archive.org/details/20240709_20240709_0141/ |sernav=عنوان الكتاب أو المصدر |rûpel=194}}&lt;/ref&gt;
:::Çavkaniyên din jî hene dê li dahatûyê de zêde kim. Hêvîdar im ku tu careke din bi vî awayî bi kesî re neaxivî.
:::[[Bikarhêner:Ahmed A Issa|Ahmed A Issa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ahmed A Issa#top|gotûbêj]]) 13:34, 11 çiriya paşîn 2026 (UTC)
::::Xeletiya te bû, ti kes bi te re bi awayekî xirab xeber nekir. Wisa îşê tê temam e. Di pêşerojê meqelên ku tu dinivîsî bixwe kontrol bike. Nivî zêdetir ji agahî ''xwar'' hatibû nivîsandin. Li min negere, ez têne te hişyar dikim. Xeletiyeke hîn jî heye, hinek ji çavkaniyên ko tê zêde kir mirî ne. Ew ne derbasdar e. Wîkîpediyayên zimanên din jî ne çavkanî ne.
 [[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kawa63|gotûbêj]]) 14:11, 11 çiriya paşîn 2026 (UTC)

:Eger merasme te ([[Bikarhêner:Kawa63|@Kawa63]]) çewtiyan a li ser danîna çavkaniyan be, erê ew çewtiya min bû. Weke ku min got, di dahatûyê de ez ê gotarê bi gelek agahiyan berfireh bikim û ez ê çavkaniyan kontrol bikim û yên din lê zêde bikim ev tenê destpêkek bû ji bo ezmûnê.
:Erê, ez dizanim ku Wîkîpediyayên bi zimanên din nabin çavkanî. Mebesta min di peyama jor de ev bû ku min xwestibû gotarekê li ser Şêx Mele Yehyayê Mizûrî bi zimanê Îngilî binivîsim û min li wir çavkanî danîbûn û dema ku ez vegeriyam min ew li vir jî danîn lê çewtî çêbûn û ji ber wê bi zimanê Îngilî derket.
:Bi her bar de, spas ji bo hişyarkirinê û gotûbêjkirina mijarê.
:[[Bikarhêner:Ahmed A Issa|Ahmed A Issa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ahmed A Issa#top|gotûbêj]]) 19:08, 11 çiriya paşîn 2026 (UTC)</text>
      <sha1>3vbrho0zt6vb8334pihxy64j4z34ibo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103289</id>
      <parentid>2103288</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T19:26:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Merheba */ Bersiv</comment>
      <origin>2103289</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10041" sha1="eu0ekncuwbkrqg25b4jp8vxjkegoqmv" xml:space="preserve">{{Talk header}}

&lt;!-- Banera Pêşketî û Berfireh a Rûpela Gotûbêjê ya Akademîk --&gt;
&lt;div style=&quot;background: linear-gradient(135deg, #f8fafc 0%, #edf2f7 100%); border: 1px solid #a2a9b1; border-left: 6px solid #2b6cb0; border-radius: 8px; padding: 18px; margin-bottom: 20px; box-shadow: 0 2px 6px rgba(0,0,0,0.06);&quot;&gt;
  
  &lt;!-- Sernav û Statûya Fermî --&gt;
  &lt;div style=&quot;border-bottom: 1px solid #cbd5e0; padding-bottom: 12px; margin-bottom: 14px; display: flex; flex-direction: column; align-items: center; justify-content: center; text-align: center; gap: 10px;&quot;&gt;
    &lt;span style=&quot;font-size: 1.4em; font-weight: bold; color: #1a365d;&quot;&gt;🗣️ Rûpela Gotûbêjê ya Ahmed A. Issa&lt;/span&gt;
    &lt;span style=&quot;font-size: 0.85em; background: #2b6cb0; color: #ffffff; padding: 4px 10px; border-radius: 4px; font-weight: bold;&quot;&gt;Gotûbêja Bikarhênerê Akademîk&lt;/span&gt;
  &lt;/div&gt;

  &lt;!-- Pêşgotin û Armanca Qadê --&gt;
  &lt;p style=&quot;margin: 0 0 15px 0; font-size: 0.98em; color: #2d3748; line-height: 1.6;&quot;&gt;
    Bi xêr hatî rûpela gotûbêjê ya Ahmed A. Issa! Ev qada fermî ji bo peywendiyên akademîk, pirsên zanistî, hevkariyên li ser lêkolînên dîrokî, filolojî û nirxandinên rexneyî di Wîkîpediyayê de hatiye veqetandin. Ev der ne minbereke ji bo gotûbêjên giştî yên li derveyî armancên ensîklopêdîk e.
  &lt;/p&gt;

  &lt;!-- Qutiya Agahdariya Siyasetan û Rênîmşandina Teknîkî (Stûna Dualî ya Pêşketî) --&gt;
  &lt;div style=&quot;display: flex; gap: 15px; flex-wrap: wrap; margin-bottom: 15px;&quot;&gt;
    
    &lt;!-- Stûna Yekem: Rênîmşandina Teknîkî û Têkiliyê --&gt;
    &lt;div style=&quot;flex: 1; min-width: 260px; background: #ffffff; border: 1px solid #cbd5e0; border-radius: 6px; padding: 14px;&quot;&gt;
      &lt;div style=&quot;font-weight: bold; color: #2c5282; margin-bottom: 8px; font-size: 0.92em;&quot;&gt;📌 Rênîmşandina Teknîkî ya Gotûbêjê:&lt;/div&gt;
      &lt;ul style=&quot;margin: 0; padding-left: 18px; font-size: 0.88em; color: #4a5568; line-height: 1.6;&quot;&gt;
        &lt;li&gt;'''Nivîsa Nû:''' Têkildarî bersivdayînê, her tim nivîsa nû li &lt;u&gt;binê nivîsa kevn&lt;/u&gt; bi cih bikin. Ji bo destpêkirina mijareke nû, bişkoja &lt;b&gt;&quot;Mijara nû&quot;&lt;/b&gt; bikar bînin.&lt;/li&gt;
        &lt;li&gt;'''Wajokirin:''' Di dawiya her peyamê de bi nivîsandina çar nîşanên &lt;code&gt;[[Bikarhêner:Ahmed A Issa|Ahmed A Issa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ahmed A Issa#top|gotûbêj]]) 21:08, 25 tebax 2026 (UTC)&lt;/code&gt; wajoya fermî û demê zêde bikin.&lt;/li&gt;
        &lt;li&gt;'''Zimanên Têkiliyê:''' Hûn dikarin peyamên xwe bi zimanên Kurdî, Îngilîzî, Erebî, Farsî û Turkî binivîsin.&lt;/li&gt;
        &lt;li&gt;'''Bikarhênerên Nû:''' Hûn li Wîkîpediyayê nû ne? Bi xêr hatin! Awayê edîtoriyê fêr bibin û alîkariyê bistînin.&lt;/li&gt;
      &lt;/ul&gt;
    &lt;/div&gt;

    &lt;!-- Stûna Duyem: Prensîbên Etîket û Siyasetên Bingehîn --&gt;
    &lt;div style=&quot;flex: 1; min-width: 260px; background: #ffffff; border: 1px solid #cbd5e0; border-radius: 6px; padding: 14px;&quot;&gt;
      &lt;div style=&quot;font-weight: bold; color: #2c5282; margin-bottom: 8px; font-size: 0.92em;&quot;&gt;⚖️ Etîket û Siyasetên Bingehîn:&lt;/div&gt;
      &lt;ul style=&quot;margin: 0; padding-left: 18px; font-size: 0.88em; color: #4a5568; line-height: 1.6;&quot;&gt;
        &lt;li&gt;'''Hesnîniyazî:''' Ji bo hemû nîqaşan bingeh li ser &lt;u&gt;hesnîniyaziya avaker&lt;/u&gt; (Assume good faith) tê danîn.&lt;/li&gt;
        &lt;li&gt;'''Rêz û Etîket:''' Parastina exlaqa gotûbêjê, dûrketina ji êrîşên kesane û girtina nêzîkatiyeke profesyonel.&lt;/li&gt;
        &lt;li&gt;'''Nêrîna Bêalî:''' Parastina pîvana bêalîbûnê û redkirina lêkolînên xweser (No original research).&lt;/li&gt;
        &lt;li&gt;'''Verastkirin:''' Pêşkêşkirina çavkaniyên pêbawer û misogerkirina îmkana verastkirinê.&lt;/li&gt;
      &lt;/ul&gt;
    &lt;/div&gt;

  &lt;/div&gt;

  &lt;!-- Beşa Jêrîn: Çavkaniyên Lêkolînê û Zencîreyên Alîkar --&gt;
  &lt;div style=&quot;background: #fdfbf7; border: 1px solid #e2d9c2; border-radius: 6px; padding: 10px 14px; font-size: 0.88em; color: #333333; text-align: center;&quot;&gt;
    &lt;b&gt;Çavkaniyên Lêkolînê û Zencîreyên Alîkar:&lt;/b&gt; 
    Gûgil ([https://www.google.com Pirtûk] · [https://news.google.com Nûçe] · [https://scholar.google.com Bultena Zanistî] · Wêneyên Azad) · 
    [https://www.jstor.org JSTOR] · 
    [https://www.nytimes.com New York Times] · 
    Pirtûkxaneya Wîkîpediyayê
  &lt;/div&gt;

&lt;/div&gt;

== Merheba ==
Merheba @[[Bikarhêner:Ahmed A Issa|Ahmed A Issa]], agahiyên ko tu di meqeleyê de zêde dikî, bê çavkanî ne û texmîn heye ko tu bi jîriya çêkirî xebatên xwe li vir dimeşî. Her du yasax e. Bi kerema xwe guhartinan wenegerîne. Silav û rêz. [[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kawa63|gotûbêj]]) 18:36, 10 çiriya paşîn 2026 (UTC)

:Birîzar Kaweyê ([[Bikarhêner:Kawa63|@Kawa63]]) hêja,
:Tu çewt î! Agahiyên ku min zêde kirine rast û bi çavkanî ne. Ne xeyal in an jî bi tena serê xwe ji aliyê zîrekiya destkirdê ve hatine çêkirin bêyî kontrolkirin. Min sûd ji şêwazê nivîsîna gotarên zanayên Îslamî wergirtiye. Ji bo nimûne, kîjan deq (nivîs) bê çavkaniye?
:Bi rêz ve,
:Ahmed A. Issa
:[[Bikarhêner:Ahmed A Issa|Ahmed A Issa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ahmed A Issa#top|gotûbêj]]) 18:50, 10 çiriya paşîn 2026 (UTC)
::Hemî çavkaniyên te bi “[suspicious link removed]” ne, sebeba wê dibe ko tu bi jîriya çêkirî wan sayfeyan çêdikî û wîkîpediya çavkaniyên ko ji aliyê bot an AIyê hatibûn çêkirin, qebûl nake. Bi kerema xwe pir em li ser wê nîqaşê nekin. Her kes li vir bi xêr e ko bi xweşiyê xwe binivîse, lê qaîdeyên wîkîpediyayê li vir ser asta yekê de ne, wê jî bi hirmet bibîne. Silav û rêz.  [[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kawa63|gotûbêj]]) 19:20, 10 çiriya paşîn 2026 (UTC)
:::Ez nizanim egerê vê şêwaza te ([[Bikarhêner:Kawa63|@Kawa63]]) ya nêzîkî bêrêziyê çi ye, lê demê nîşan da ku min ti çewtî nekiriye û ez rast bûm.
:::Di destpêkê de, min gotara kurdî ya derbarê Şêx Mele Yehyayê Mizûrî de wergerandibû  ji bo zimanê îngilî. Ji ber vê yekê, dema min çavkanî wergirtin, hinek ji wan çewt derketibûn.
:::Li vir hinek ji wan çavkaniyên ku min dabûn ev in:
:::Nav: Wî bixwe navê xwe nivîsandiye &quot;Yehya Îbin Xalid el-Kurdî el-Mizûrî&quot;&lt;ref name=&quot;source63&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://archive.org/details/mawaahibu-r-rawhmaan |sernav=علماءنا في خدمة العلم والدين |rûpel=63}}&lt;/ref&gt;û li ser heman nav, li gel piştrastkirina bi çavkaniyên din ku navê bapîrê wî jî diyar kirine.&lt;ref name=&quot;marefa&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.marefa.org/ملا_يحيى_المزوري |sernav=ملا يحيى المزوري - المعرفة}}&lt;/ref&gt;
:::Jidayikbûn: Gelek salên cûda hene, lê ya herî rast û bingehîn ew e ku wî sed salî jiyaye, yanî di navbera (1733–1833) de.&lt;ref name=&quot;pdf2013&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.isamveri.org/PDH3cmabbsVco5qB7 |sernav=2013_1_SEMMUAZ |rûpel=99}}&lt;/ref&gt;
:::Cihê jidayikbûnê: Malbata wî ji gundê Ergoşê ye, lê ew bi xwe li gundê Baletî yan Baletayî ji dayik bûye.&lt;ref name=&quot;marefa5&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.marefa.org/08Xfkd07mXttbJebt |sernav=ملا يحيى المزوري - المعرفة}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;pdf2013_page99&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.isamveri.org/zELb75ATt1dqqk6EF |sernav=2013_1_SEMMUAZ |rûpel=99}}&lt;/ref&gt;
:::Xwendin û wanegotin di bajêran de: Ew ji bo xwendin û belavkirina zanistê çûye Amêdiyê, Silêmaniyê, Mûsilê, Bexdayê, Dîmeşqê, Orşelîmê, Mekkê û Medîneyê.&lt;ref name=&quot;pdf2013_page100&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.isamveri.org/tZrK5wwwRelygEErZ |sernav=2013_1_SEMMUAZ |rûpel=100}}&lt;/ref&gt;
:::Gotina Xalidê Nexşebendî ji wî re ku gitiyê Seyîdî: Ev yek di nameya bersivdayînê ya Xalidê Nexşebendî de ku ji wî re nivîsandiye û tê de dibêje &quot;Seyîdî&quot;, bi zelalî diyar e.&lt;ref name=&quot;source194&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://archive.org/details/20240709_20240709_0141/ |sernav=عنوان الكتاب أو المصدر |rûpel=194}}&lt;/ref&gt;
:::Çavkaniyên din jî hene dê li dahatûyê de zêde kim. Hêvîdar im ku tu careke din bi vî awayî bi kesî re neaxivî.
:::[[Bikarhêner:Ahmed A Issa|Ahmed A Issa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ahmed A Issa#top|gotûbêj]]) 13:34, 11 çiriya paşîn 2026 (UTC)
::::Xeletiya te bû, ti kes bi te re bi awayekî xirab xeber nekir. Wisa îşê tê temam e. Di pêşerojê meqelên ku tu dinivîsî bixwe kontrol bike. Nivî zêdetir ji agahî ''xwar'' hatibû nivîsandin. Li min negere, ez têne te hişyar dikim. Xeletiyeke hîn jî heye, hinek ji çavkaniyên ko tê zêde kir mirî ne. Ew ne derbasdar e. Wîkîpediyayên zimanên din jî ne çavkanî ne.
 [[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kawa63|gotûbêj]]) 14:11, 11 çiriya paşîn 2026 (UTC)

:Eger merasme te ([[Bikarhêner:Kawa63|@Kawa63]]) çewtiyan a li ser danîna çavkaniyan be, erê ew çewtiya min bû. Weke ku min got, di dahatûyê de ez ê gotarê bi gelek agahiyan berfireh bikim û ez ê çavkaniyan kontrol bikim û yên din lê zêde bikim ev tenê destpêkek bû ji bo ezmûnê.
:Erê, ez dizanim ku Wîkîpediyayên bi zimanên din nabin çavkanî. Mebesta min di peyama jor de ev bû ku min xwestibû gotarekê li ser Şêx Mele Yehyayê Mizûrî bi zimanê Îngilî binivîsim û min li wir çavkanî danîbûn û dema ku ez vegeriyam min ew li vir jî danîn lê çewtî çêbûn û ji ber wê bi zimanê Îngilî derket.
:Bi her bar de, spas ji bo hişyarkirinê û gotûbêjkirina mijarê.
:[[Bikarhêner:Ahmed A Issa|Ahmed A Issa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ahmed A Issa#top|gotûbêj]]) 19:08, 11 çiriya paşîn 2026 (UTC)
::@[[Bikarhêner:Ahmed A Issa|Ahmed A Issa]], ez difikirim ko te min fem nekir. Tê wîkîpediyaya erebî/farisî wekî çavkanî bikar anî, û ne ti ji çavkaniyên te wexta ko însan ser pelê dike, dişuxile. Ew ne derbasdar e. Qewet be.  [[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kawa63|gotûbêj]]) 19:26, 11 çiriya paşîn 2026 (UTC)</text>
      <sha1>eu0ekncuwbkrqg25b4jp8vxjkegoqmv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103290</id>
      <parentid>2103289</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T19:37:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ahmed A Issa</username>
        <id>177108</id>
      </contributor>
      <comment>/* Merheba */ Bersiv</comment>
      <origin>2103290</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10284" sha1="g9wdru1i0i5w7pxs1q99jrg08gbhrjo" xml:space="preserve">{{Talk header}}

&lt;!-- Banera Pêşketî û Berfireh a Rûpela Gotûbêjê ya Akademîk --&gt;
&lt;div style=&quot;background: linear-gradient(135deg, #f8fafc 0%, #edf2f7 100%); border: 1px solid #a2a9b1; border-left: 6px solid #2b6cb0; border-radius: 8px; padding: 18px; margin-bottom: 20px; box-shadow: 0 2px 6px rgba(0,0,0,0.06);&quot;&gt;
  
  &lt;!-- Sernav û Statûya Fermî --&gt;
  &lt;div style=&quot;border-bottom: 1px solid #cbd5e0; padding-bottom: 12px; margin-bottom: 14px; display: flex; flex-direction: column; align-items: center; justify-content: center; text-align: center; gap: 10px;&quot;&gt;
    &lt;span style=&quot;font-size: 1.4em; font-weight: bold; color: #1a365d;&quot;&gt;🗣️ Rûpela Gotûbêjê ya Ahmed A. Issa&lt;/span&gt;
    &lt;span style=&quot;font-size: 0.85em; background: #2b6cb0; color: #ffffff; padding: 4px 10px; border-radius: 4px; font-weight: bold;&quot;&gt;Gotûbêja Bikarhênerê Akademîk&lt;/span&gt;
  &lt;/div&gt;

  &lt;!-- Pêşgotin û Armanca Qadê --&gt;
  &lt;p style=&quot;margin: 0 0 15px 0; font-size: 0.98em; color: #2d3748; line-height: 1.6;&quot;&gt;
    Bi xêr hatî rûpela gotûbêjê ya Ahmed A. Issa! Ev qada fermî ji bo peywendiyên akademîk, pirsên zanistî, hevkariyên li ser lêkolînên dîrokî, filolojî û nirxandinên rexneyî di Wîkîpediyayê de hatiye veqetandin. Ev der ne minbereke ji bo gotûbêjên giştî yên li derveyî armancên ensîklopêdîk e.
  &lt;/p&gt;

  &lt;!-- Qutiya Agahdariya Siyasetan û Rênîmşandina Teknîkî (Stûna Dualî ya Pêşketî) --&gt;
  &lt;div style=&quot;display: flex; gap: 15px; flex-wrap: wrap; margin-bottom: 15px;&quot;&gt;
    
    &lt;!-- Stûna Yekem: Rênîmşandina Teknîkî û Têkiliyê --&gt;
    &lt;div style=&quot;flex: 1; min-width: 260px; background: #ffffff; border: 1px solid #cbd5e0; border-radius: 6px; padding: 14px;&quot;&gt;
      &lt;div style=&quot;font-weight: bold; color: #2c5282; margin-bottom: 8px; font-size: 0.92em;&quot;&gt;📌 Rênîmşandina Teknîkî ya Gotûbêjê:&lt;/div&gt;
      &lt;ul style=&quot;margin: 0; padding-left: 18px; font-size: 0.88em; color: #4a5568; line-height: 1.6;&quot;&gt;
        &lt;li&gt;'''Nivîsa Nû:''' Têkildarî bersivdayînê, her tim nivîsa nû li &lt;u&gt;binê nivîsa kevn&lt;/u&gt; bi cih bikin. Ji bo destpêkirina mijareke nû, bişkoja &lt;b&gt;&quot;Mijara nû&quot;&lt;/b&gt; bikar bînin.&lt;/li&gt;
        &lt;li&gt;'''Wajokirin:''' Di dawiya her peyamê de bi nivîsandina çar nîşanên &lt;code&gt;[[Bikarhêner:Ahmed A Issa|Ahmed A Issa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ahmed A Issa#top|gotûbêj]]) 21:08, 25 tebax 2026 (UTC)&lt;/code&gt; wajoya fermî û demê zêde bikin.&lt;/li&gt;
        &lt;li&gt;'''Zimanên Têkiliyê:''' Hûn dikarin peyamên xwe bi zimanên Kurdî, Îngilîzî, Erebî, Farsî û Turkî binivîsin.&lt;/li&gt;
        &lt;li&gt;'''Bikarhênerên Nû:''' Hûn li Wîkîpediyayê nû ne? Bi xêr hatin! Awayê edîtoriyê fêr bibin û alîkariyê bistînin.&lt;/li&gt;
      &lt;/ul&gt;
    &lt;/div&gt;

    &lt;!-- Stûna Duyem: Prensîbên Etîket û Siyasetên Bingehîn --&gt;
    &lt;div style=&quot;flex: 1; min-width: 260px; background: #ffffff; border: 1px solid #cbd5e0; border-radius: 6px; padding: 14px;&quot;&gt;
      &lt;div style=&quot;font-weight: bold; color: #2c5282; margin-bottom: 8px; font-size: 0.92em;&quot;&gt;⚖️ Etîket û Siyasetên Bingehîn:&lt;/div&gt;
      &lt;ul style=&quot;margin: 0; padding-left: 18px; font-size: 0.88em; color: #4a5568; line-height: 1.6;&quot;&gt;
        &lt;li&gt;'''Hesnîniyazî:''' Ji bo hemû nîqaşan bingeh li ser &lt;u&gt;hesnîniyaziya avaker&lt;/u&gt; (Assume good faith) tê danîn.&lt;/li&gt;
        &lt;li&gt;'''Rêz û Etîket:''' Parastina exlaqa gotûbêjê, dûrketina ji êrîşên kesane û girtina nêzîkatiyeke profesyonel.&lt;/li&gt;
        &lt;li&gt;'''Nêrîna Bêalî:''' Parastina pîvana bêalîbûnê û redkirina lêkolînên xweser (No original research).&lt;/li&gt;
        &lt;li&gt;'''Verastkirin:''' Pêşkêşkirina çavkaniyên pêbawer û misogerkirina îmkana verastkirinê.&lt;/li&gt;
      &lt;/ul&gt;
    &lt;/div&gt;

  &lt;/div&gt;

  &lt;!-- Beşa Jêrîn: Çavkaniyên Lêkolînê û Zencîreyên Alîkar --&gt;
  &lt;div style=&quot;background: #fdfbf7; border: 1px solid #e2d9c2; border-radius: 6px; padding: 10px 14px; font-size: 0.88em; color: #333333; text-align: center;&quot;&gt;
    &lt;b&gt;Çavkaniyên Lêkolînê û Zencîreyên Alîkar:&lt;/b&gt; 
    Gûgil ([https://www.google.com Pirtûk] · [https://news.google.com Nûçe] · [https://scholar.google.com Bultena Zanistî] · Wêneyên Azad) · 
    [https://www.jstor.org JSTOR] · 
    [https://www.nytimes.com New York Times] · 
    Pirtûkxaneya Wîkîpediyayê
  &lt;/div&gt;

&lt;/div&gt;

== Merheba ==
Merheba @[[Bikarhêner:Ahmed A Issa|Ahmed A Issa]], agahiyên ko tu di meqeleyê de zêde dikî, bê çavkanî ne û texmîn heye ko tu bi jîriya çêkirî xebatên xwe li vir dimeşî. Her du yasax e. Bi kerema xwe guhartinan wenegerîne. Silav û rêz. [[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kawa63|gotûbêj]]) 18:36, 10 çiriya paşîn 2026 (UTC)

:Birîzar Kaweyê ([[Bikarhêner:Kawa63|@Kawa63]]) hêja,
:Tu çewt î! Agahiyên ku min zêde kirine rast û bi çavkanî ne. Ne xeyal in an jî bi tena serê xwe ji aliyê zîrekiya destkirdê ve hatine çêkirin bêyî kontrolkirin. Min sûd ji şêwazê nivîsîna gotarên zanayên Îslamî wergirtiye. Ji bo nimûne, kîjan deq (nivîs) bê çavkaniye?
:Bi rêz ve,
:Ahmed A. Issa
:[[Bikarhêner:Ahmed A Issa|Ahmed A Issa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ahmed A Issa#top|gotûbêj]]) 18:50, 10 çiriya paşîn 2026 (UTC)
::Hemî çavkaniyên te bi “[suspicious link removed]” ne, sebeba wê dibe ko tu bi jîriya çêkirî wan sayfeyan çêdikî û wîkîpediya çavkaniyên ko ji aliyê bot an AIyê hatibûn çêkirin, qebûl nake. Bi kerema xwe pir em li ser wê nîqaşê nekin. Her kes li vir bi xêr e ko bi xweşiyê xwe binivîse, lê qaîdeyên wîkîpediyayê li vir ser asta yekê de ne, wê jî bi hirmet bibîne. Silav û rêz.  [[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kawa63|gotûbêj]]) 19:20, 10 çiriya paşîn 2026 (UTC)
:::Ez nizanim egerê vê şêwaza te ([[Bikarhêner:Kawa63|@Kawa63]]) ya nêzîkî bêrêziyê çi ye, lê demê nîşan da ku min ti çewtî nekiriye û ez rast bûm.
:::Di destpêkê de, min gotara kurdî ya derbarê Şêx Mele Yehyayê Mizûrî de wergerandibû  ji bo zimanê îngilî. Ji ber vê yekê, dema min çavkanî wergirtin, hinek ji wan çewt derketibûn.
:::Li vir hinek ji wan çavkaniyên ku min dabûn ev in:
:::Nav: Wî bixwe navê xwe nivîsandiye &quot;Yehya Îbin Xalid el-Kurdî el-Mizûrî&quot;&lt;ref name=&quot;source63&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://archive.org/details/mawaahibu-r-rawhmaan |sernav=علماءنا في خدمة العلم والدين |rûpel=63}}&lt;/ref&gt;û li ser heman nav, li gel piştrastkirina bi çavkaniyên din ku navê bapîrê wî jî diyar kirine.&lt;ref name=&quot;marefa&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.marefa.org/ملا_يحيى_المزوري |sernav=ملا يحيى المزوري - المعرفة}}&lt;/ref&gt;
:::Jidayikbûn: Gelek salên cûda hene, lê ya herî rast û bingehîn ew e ku wî sed salî jiyaye, yanî di navbera (1733–1833) de.&lt;ref name=&quot;pdf2013&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.isamveri.org/PDH3cmabbsVco5qB7 |sernav=2013_1_SEMMUAZ |rûpel=99}}&lt;/ref&gt;
:::Cihê jidayikbûnê: Malbata wî ji gundê Ergoşê ye, lê ew bi xwe li gundê Baletî yan Baletayî ji dayik bûye.&lt;ref name=&quot;marefa5&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.marefa.org/08Xfkd07mXttbJebt |sernav=ملا يحيى المزوري - المعرفة}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;pdf2013_page99&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.isamveri.org/zELb75ATt1dqqk6EF |sernav=2013_1_SEMMUAZ |rûpel=99}}&lt;/ref&gt;
:::Xwendin û wanegotin di bajêran de: Ew ji bo xwendin û belavkirina zanistê çûye Amêdiyê, Silêmaniyê, Mûsilê, Bexdayê, Dîmeşqê, Orşelîmê, Mekkê û Medîneyê.&lt;ref name=&quot;pdf2013_page100&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.isamveri.org/tZrK5wwwRelygEErZ |sernav=2013_1_SEMMUAZ |rûpel=100}}&lt;/ref&gt;
:::Gotina Xalidê Nexşebendî ji wî re ku gitiyê Seyîdî: Ev yek di nameya bersivdayînê ya Xalidê Nexşebendî de ku ji wî re nivîsandiye û tê de dibêje &quot;Seyîdî&quot;, bi zelalî diyar e.&lt;ref name=&quot;source194&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://archive.org/details/20240709_20240709_0141/ |sernav=عنوان الكتاب أو المصدر |rûpel=194}}&lt;/ref&gt;
:::Çavkaniyên din jî hene dê li dahatûyê de zêde kim. Hêvîdar im ku tu careke din bi vî awayî bi kesî re neaxivî.
:::[[Bikarhêner:Ahmed A Issa|Ahmed A Issa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ahmed A Issa#top|gotûbêj]]) 13:34, 11 çiriya paşîn 2026 (UTC)
::::Xeletiya te bû, ti kes bi te re bi awayekî xirab xeber nekir. Wisa îşê tê temam e. Di pêşerojê meqelên ku tu dinivîsî bixwe kontrol bike. Nivî zêdetir ji agahî ''xwar'' hatibû nivîsandin. Li min negere, ez têne te hişyar dikim. Xeletiyeke hîn jî heye, hinek ji çavkaniyên ko tê zêde kir mirî ne. Ew ne derbasdar e. Wîkîpediyayên zimanên din jî ne çavkanî ne.
 [[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kawa63|gotûbêj]]) 14:11, 11 çiriya paşîn 2026 (UTC)

:Eger merasme te ([[Bikarhêner:Kawa63|@Kawa63]]) çewtiyan a li ser danîna çavkaniyan be, erê ew çewtiya min bû. Weke ku min got, di dahatûyê de ez ê gotarê bi gelek agahiyan berfireh bikim û ez ê çavkaniyan kontrol bikim û yên din lê zêde bikim ev tenê destpêkek bû ji bo ezmûnê.
:Erê, ez dizanim ku Wîkîpediyayên bi zimanên din nabin çavkanî. Mebesta min di peyama jor de ev bû ku min xwestibû gotarekê li ser Şêx Mele Yehyayê Mizûrî bi zimanê Îngilî binivîsim û min li wir çavkanî danîbûn û dema ku ez vegeriyam min ew li vir jî danîn lê çewtî çêbûn û ji ber wê bi zimanê Îngilî derket.
:Bi her bar de, spas ji bo hişyarkirinê û gotûbêjkirina mijarê.
:[[Bikarhêner:Ahmed A Issa|Ahmed A Issa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ahmed A Issa#top|gotûbêj]]) 19:08, 11 çiriya paşîn 2026 (UTC)
::@[[Bikarhêner:Ahmed A Issa|Ahmed A Issa]], ez difikirim ko te min fem nekir. Tê wîkîpediyaya erebî/farisî wekî çavkanî bikar anî, û ne ti ji çavkaniyên te wexta ko însan ser pelê dike, dişuxile. Ew ne derbasdar e. Qewet be.  [[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kawa63|gotûbêj]]) 19:26, 11 çiriya paşîn 2026 (UTC)
:::[[Bikarhêner:Kawa63|@Kawa63]],
:::li vir kar neke an li ser gotara [[Şêx mele Yahyayê Mizûrî]]?
:::[[Bikarhêner:Ahmed A Issa|Ahmed A Issa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ahmed A Issa#top|gotûbêj]]) 19:37, 11 çiriya paşîn 2026 (UTC)</text>
      <sha1>g9wdru1i0i5w7pxs1q99jrg08gbhrjo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103291</id>
      <parentid>2103290</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T19:38:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ahmed A Issa</username>
        <id>177108</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2103291</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10284" sha1="1c97toi03ho6mt0vdmge8nvjg6btlpj" xml:space="preserve">{{Talk header}}

&lt;!-- Banera Pêşketî û Berfireh a Rûpela Gotûbêjê ya Akademîk --&gt;
&lt;div style=&quot;background: linear-gradient(135deg, #f8fafc 0%, #edf2f7 100%); border: 1px solid #a2a9b1; border-left: 6px solid #2b6cb0; border-radius: 8px; padding: 18px; margin-bottom: 20px; box-shadow: 0 2px 6px rgba(0,0,0,0.06);&quot;&gt;
  
  &lt;!-- Sernav û Statûya Fermî --&gt;
  &lt;div style=&quot;border-bottom: 1px solid #cbd5e0; padding-bottom: 12px; margin-bottom: 14px; display: flex; flex-direction: column; align-items: center; justify-content: center; text-align: center; gap: 10px;&quot;&gt;
    &lt;span style=&quot;font-size: 1.4em; font-weight: bold; color: #1a365d;&quot;&gt;🗣️ Rûpela Gotûbêjê ya Ahmed A. Issa&lt;/span&gt;
    &lt;span style=&quot;font-size: 0.85em; background: #2b6cb0; color: #ffffff; padding: 4px 10px; border-radius: 4px; font-weight: bold;&quot;&gt;Gotûbêja Bikarhênerê Akademîk&lt;/span&gt;
  &lt;/div&gt;

  &lt;!-- Pêşgotin û Armanca Qadê --&gt;
  &lt;p style=&quot;margin: 0 0 15px 0; font-size: 0.98em; color: #2d3748; line-height: 1.6;&quot;&gt;
    Bi xêr hatî rûpela gotûbêjê ya Ahmed A. Issa! Ev qada fermî ji bo peywendiyên akademîk, pirsên zanistî, hevkariyên li ser lêkolînên dîrokî, filolojî û nirxandinên rexneyî di Wîkîpediyayê de hatiye veqetandin. Ev der ne minbereke ji bo gotûbêjên giştî yên li derveyî armancên ensîklopêdîk e.
  &lt;/p&gt;

  &lt;!-- Qutiya Agahdariya Siyasetan û Rênîmşandina Teknîkî (Stûna Dualî ya Pêşketî) --&gt;
  &lt;div style=&quot;display: flex; gap: 15px; flex-wrap: wrap; margin-bottom: 15px;&quot;&gt;
    
    &lt;!-- Stûna Yekem: Rênîmşandina Teknîkî û Têkiliyê --&gt;
    &lt;div style=&quot;flex: 1; min-width: 260px; background: #ffffff; border: 1px solid #cbd5e0; border-radius: 6px; padding: 14px;&quot;&gt;
      &lt;div style=&quot;font-weight: bold; color: #2c5282; margin-bottom: 8px; font-size: 0.92em;&quot;&gt;📌 Rênîmşandina Teknîkî ya Gotûbêjê:&lt;/div&gt;
      &lt;ul style=&quot;margin: 0; padding-left: 18px; font-size: 0.88em; color: #4a5568; line-height: 1.6;&quot;&gt;
        &lt;li&gt;'''Nivîsa Nû:''' Têkildarî bersivdayînê, her tim nivîsa nû li &lt;u&gt;binê nivîsa kevn&lt;/u&gt; bi cih bikin. Ji bo destpêkirina mijareke nû, bişkoja &lt;b&gt;&quot;Mijara nû&quot;&lt;/b&gt; bikar bînin.&lt;/li&gt;
        &lt;li&gt;'''Wajokirin:''' Di dawiya her peyamê de bi nivîsandina çar nîşanên &lt;code&gt;[[Bikarhêner:Ahmed A Issa|Ahmed A Issa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ahmed A Issa#top|gotûbêj]]) 21:08, 25 tebax 2026 (UTC)&lt;/code&gt; wajoya fermî û demê zêde bikin.&lt;/li&gt;
        &lt;li&gt;'''Zimanên Têkiliyê:''' Hûn dikarin peyamên xwe bi zimanên Kurdî, Îngilîzî, Erebî, Farsî û Turkî binivîsin.&lt;/li&gt;
        &lt;li&gt;'''Bikarhênerên Nû:''' Hûn li Wîkîpediyayê nû ne? Bi xêr hatin! Awayê edîtoriyê fêr bibin û alîkariyê bistînin.&lt;/li&gt;
      &lt;/ul&gt;
    &lt;/div&gt;

    &lt;!-- Stûna Duyem: Prensîbên Etîket û Siyasetên Bingehîn --&gt;
    &lt;div style=&quot;flex: 1; min-width: 260px; background: #ffffff; border: 1px solid #cbd5e0; border-radius: 6px; padding: 14px;&quot;&gt;
      &lt;div style=&quot;font-weight: bold; color: #2c5282; margin-bottom: 8px; font-size: 0.92em;&quot;&gt;⚖️ Etîket û Siyasetên Bingehîn:&lt;/div&gt;
      &lt;ul style=&quot;margin: 0; padding-left: 18px; font-size: 0.88em; color: #4a5568; line-height: 1.6;&quot;&gt;
        &lt;li&gt;'''Hesnîniyazî:''' Ji bo hemû nîqaşan bingeh li ser &lt;u&gt;hesnîniyaziya avaker&lt;/u&gt; (Assume good faith) tê danîn.&lt;/li&gt;
        &lt;li&gt;'''Rêz û Etîket:''' Parastina exlaqa gotûbêjê, dûrketina ji êrîşên kesane û girtina nêzîkatiyeke profesyonel.&lt;/li&gt;
        &lt;li&gt;'''Nêrîna Bêalî:''' Parastina pîvana bêalîbûnê û redkirina lêkolînên xweser (No original research).&lt;/li&gt;
        &lt;li&gt;'''Verastkirin:''' Pêşkêşkirina çavkaniyên pêbawer û misogerkirina îmkana verastkirinê.&lt;/li&gt;
      &lt;/ul&gt;
    &lt;/div&gt;

  &lt;/div&gt;

  &lt;!-- Beşa Jêrîn: Çavkaniyên Lêkolînê û Zencîreyên Alîkar --&gt;
  &lt;div style=&quot;background: #fdfbf7; border: 1px solid #e2d9c2; border-radius: 6px; padding: 10px 14px; font-size: 0.88em; color: #333333; text-align: center;&quot;&gt;
    &lt;b&gt;Çavkaniyên Lêkolînê û Zencîreyên Alîkar:&lt;/b&gt; 
    Gûgil ([https://www.google.com Pirtûk] · [https://news.google.com Nûçe] · [https://scholar.google.com Bultena Zanistî] · Wêneyên Azad) · 
    [https://www.jstor.org JSTOR] · 
    [https://www.nytimes.com New York Times] · 
    Pirtûkxaneya Wîkîpediyayê
  &lt;/div&gt;

&lt;/div&gt;

== Merheba ==
Merheba @[[Bikarhêner:Ahmed A Issa|Ahmed A Issa]], agahiyên ko tu di meqeleyê de zêde dikî, bê çavkanî ne û texmîn heye ko tu bi jîriya çêkirî xebatên xwe li vir dimeşî. Her du yasax e. Bi kerema xwe guhartinan wenegerîne. Silav û rêz. [[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kawa63|gotûbêj]]) 18:36, 10 çiriya paşîn 2026 (UTC)

:Birîzar Kaweyê ([[Bikarhêner:Kawa63|@Kawa63]]) hêja,
:Tu çewt î! Agahiyên ku min zêde kirine rast û bi çavkanî ne. Ne xeyal in an jî bi tena serê xwe ji aliyê zîrekiya destkirdê ve hatine çêkirin bêyî kontrolkirin. Min sûd ji şêwazê nivîsîna gotarên zanayên Îslamî wergirtiye. Ji bo nimûne, kîjan deq (nivîs) bê çavkaniye?
:Bi rêz ve,
:Ahmed A. Issa
:[[Bikarhêner:Ahmed A Issa|Ahmed A Issa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ahmed A Issa#top|gotûbêj]]) 18:50, 10 çiriya paşîn 2026 (UTC)
::Hemî çavkaniyên te bi “[suspicious link removed]” ne, sebeba wê dibe ko tu bi jîriya çêkirî wan sayfeyan çêdikî û wîkîpediya çavkaniyên ko ji aliyê bot an AIyê hatibûn çêkirin, qebûl nake. Bi kerema xwe pir em li ser wê nîqaşê nekin. Her kes li vir bi xêr e ko bi xweşiyê xwe binivîse, lê qaîdeyên wîkîpediyayê li vir ser asta yekê de ne, wê jî bi hirmet bibîne. Silav û rêz.  [[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kawa63|gotûbêj]]) 19:20, 10 çiriya paşîn 2026 (UTC)
:::Ez nizanim egerê vê şêwaza te ([[Bikarhêner:Kawa63|@Kawa63]]) ya nêzîkî bêrêziyê çi ye, lê demê nîşan da ku min ti çewtî nekiriye û ez rast bûm.
:::Di destpêkê de, min gotara kurdî ya derbarê Şêx Mele Yehyayê Mizûrî de wergerandibû  ji bo zimanê îngilî. Ji ber vê yekê, dema min çavkanî wergirtin, hinek ji wan çewt derketibûn.
:::Li vir hinek ji wan çavkaniyên ku min dabûn ev in:
:::Nav: Wî bixwe navê xwe nivîsandiye &quot;Yehya Îbin Xalid el-Kurdî el-Mizûrî&quot;&lt;ref name=&quot;source63&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://archive.org/details/mawaahibu-r-rawhmaan |sernav=علماءنا في خدمة العلم والدين |rûpel=63}}&lt;/ref&gt;û li ser heman nav, li gel piştrastkirina bi çavkaniyên din ku navê bapîrê wî jî diyar kirine.&lt;ref name=&quot;marefa&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.marefa.org/ملا_يحيى_المزوري |sernav=ملا يحيى المزوري - المعرفة}}&lt;/ref&gt;
:::Jidayikbûn: Gelek salên cûda hene, lê ya herî rast û bingehîn ew e ku wî sed salî jiyaye, yanî di navbera (1733–1833) de.&lt;ref name=&quot;pdf2013&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.isamveri.org/PDH3cmabbsVco5qB7 |sernav=2013_1_SEMMUAZ |rûpel=99}}&lt;/ref&gt;
:::Cihê jidayikbûnê: Malbata wî ji gundê Ergoşê ye, lê ew bi xwe li gundê Baletî yan Baletayî ji dayik bûye.&lt;ref name=&quot;marefa5&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.marefa.org/08Xfkd07mXttbJebt |sernav=ملا يحيى المزوري - المعرفة}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;pdf2013_page99&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.isamveri.org/zELb75ATt1dqqk6EF |sernav=2013_1_SEMMUAZ |rûpel=99}}&lt;/ref&gt;
:::Xwendin û wanegotin di bajêran de: Ew ji bo xwendin û belavkirina zanistê çûye Amêdiyê, Silêmaniyê, Mûsilê, Bexdayê, Dîmeşqê, Orşelîmê, Mekkê û Medîneyê.&lt;ref name=&quot;pdf2013_page100&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.isamveri.org/tZrK5wwwRelygEErZ |sernav=2013_1_SEMMUAZ |rûpel=100}}&lt;/ref&gt;
:::Gotina Xalidê Nexşebendî ji wî re ku gitiyê Seyîdî: Ev yek di nameya bersivdayînê ya Xalidê Nexşebendî de ku ji wî re nivîsandiye û tê de dibêje &quot;Seyîdî&quot;, bi zelalî diyar e.&lt;ref name=&quot;source194&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://archive.org/details/20240709_20240709_0141/ |sernav=عنوان الكتاب أو المصدر |rûpel=194}}&lt;/ref&gt;
:::Çavkaniyên din jî hene dê li dahatûyê de zêde kim. Hêvîdar im ku tu careke din bi vî awayî bi kesî re neaxivî.
:::[[Bikarhêner:Ahmed A Issa|Ahmed A Issa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ahmed A Issa#top|gotûbêj]]) 13:34, 11 çiriya paşîn 2026 (UTC)
::::Xeletiya te bû, ti kes bi te re bi awayekî xirab xeber nekir. Wisa îşê tê temam e. Di pêşerojê meqelên ku tu dinivîsî bixwe kontrol bike. Nivî zêdetir ji agahî ''xwar'' hatibû nivîsandin. Li min negere, ez têne te hişyar dikim. Xeletiyeke hîn jî heye, hinek ji çavkaniyên ko tê zêde kir mirî ne. Ew ne derbasdar e. Wîkîpediyayên zimanên din jî ne çavkanî ne.
 [[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kawa63|gotûbêj]]) 14:11, 11 çiriya paşîn 2026 (UTC)

:Eger merasme te ([[Bikarhêner:Kawa63|@Kawa63]]) çewtiyan a li ser danîna çavkaniyan be, erê ew çewtiya min bû. Weke ku min got, di dahatûyê de ez ê gotarê bi gelek agahiyan berfireh bikim û ez ê çavkaniyan kontrol bikim û yên din lê zêde bikim ev tenê destpêkek bû ji bo ezmûnê.
:Erê, ez dizanim ku Wîkîpediyayên bi zimanên din nabin çavkanî. Mebesta min di peyama jor de ev bû ku min xwestibû gotarekê li ser Şêx Mele Yehyayê Mizûrî bi zimanê Îngilî binivîsim û min li wir çavkanî danîbûn û dema ku ez vegeriyam min ew li vir jî danîn lê çewtî çêbûn û ji ber wê bi zimanê Îngilî derket.
:Bi her bar de, spas ji bo hişyarkirinê û gotûbêjkirina mijarê.
:[[Bikarhêner:Ahmed A Issa|Ahmed A Issa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ahmed A Issa#top|gotûbêj]]) 19:08, 11 çiriya paşîn 2026 (UTC)
::@[[Bikarhêner:Ahmed A Issa|Ahmed A Issa]], ez difikirim ko te min fem nekir. Tê wîkîpediyaya erebî/farisî wekî çavkanî bikar anî, û ne ti ji çavkaniyên te wexta ko însan ser pelê dike, dişuxile. Ew ne derbasdar e. Qewet be.  [[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kawa63|gotûbêj]]) 19:26, 11 çiriya paşîn 2026 (UTC)
:::[[Bikarhêner:Kawa63|@Kawa63]],
:::li vir kar neke an li ser gotara [[Şêx Mele Yehyayê Mizûrî]]?
:::[[Bikarhêner:Ahmed A Issa|Ahmed A Issa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ahmed A Issa#top|gotûbêj]]) 19:37, 11 çiriya paşîn 2026 (UTC)</text>
      <sha1>1c97toi03ho6mt0vdmge8nvjg6btlpj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103292</id>
      <parentid>2103291</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T19:44:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Merheba */ Bersiv</comment>
      <origin>2103292</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10436" sha1="8hvn3379dm8338omrxfn8jle85clq2j" xml:space="preserve">{{Talk header}}

&lt;!-- Banera Pêşketî û Berfireh a Rûpela Gotûbêjê ya Akademîk --&gt;
&lt;div style=&quot;background: linear-gradient(135deg, #f8fafc 0%, #edf2f7 100%); border: 1px solid #a2a9b1; border-left: 6px solid #2b6cb0; border-radius: 8px; padding: 18px; margin-bottom: 20px; box-shadow: 0 2px 6px rgba(0,0,0,0.06);&quot;&gt;
  
  &lt;!-- Sernav û Statûya Fermî --&gt;
  &lt;div style=&quot;border-bottom: 1px solid #cbd5e0; padding-bottom: 12px; margin-bottom: 14px; display: flex; flex-direction: column; align-items: center; justify-content: center; text-align: center; gap: 10px;&quot;&gt;
    &lt;span style=&quot;font-size: 1.4em; font-weight: bold; color: #1a365d;&quot;&gt;🗣️ Rûpela Gotûbêjê ya Ahmed A. Issa&lt;/span&gt;
    &lt;span style=&quot;font-size: 0.85em; background: #2b6cb0; color: #ffffff; padding: 4px 10px; border-radius: 4px; font-weight: bold;&quot;&gt;Gotûbêja Bikarhênerê Akademîk&lt;/span&gt;
  &lt;/div&gt;

  &lt;!-- Pêşgotin û Armanca Qadê --&gt;
  &lt;p style=&quot;margin: 0 0 15px 0; font-size: 0.98em; color: #2d3748; line-height: 1.6;&quot;&gt;
    Bi xêr hatî rûpela gotûbêjê ya Ahmed A. Issa! Ev qada fermî ji bo peywendiyên akademîk, pirsên zanistî, hevkariyên li ser lêkolînên dîrokî, filolojî û nirxandinên rexneyî di Wîkîpediyayê de hatiye veqetandin. Ev der ne minbereke ji bo gotûbêjên giştî yên li derveyî armancên ensîklopêdîk e.
  &lt;/p&gt;

  &lt;!-- Qutiya Agahdariya Siyasetan û Rênîmşandina Teknîkî (Stûna Dualî ya Pêşketî) --&gt;
  &lt;div style=&quot;display: flex; gap: 15px; flex-wrap: wrap; margin-bottom: 15px;&quot;&gt;
    
    &lt;!-- Stûna Yekem: Rênîmşandina Teknîkî û Têkiliyê --&gt;
    &lt;div style=&quot;flex: 1; min-width: 260px; background: #ffffff; border: 1px solid #cbd5e0; border-radius: 6px; padding: 14px;&quot;&gt;
      &lt;div style=&quot;font-weight: bold; color: #2c5282; margin-bottom: 8px; font-size: 0.92em;&quot;&gt;📌 Rênîmşandina Teknîkî ya Gotûbêjê:&lt;/div&gt;
      &lt;ul style=&quot;margin: 0; padding-left: 18px; font-size: 0.88em; color: #4a5568; line-height: 1.6;&quot;&gt;
        &lt;li&gt;'''Nivîsa Nû:''' Têkildarî bersivdayînê, her tim nivîsa nû li &lt;u&gt;binê nivîsa kevn&lt;/u&gt; bi cih bikin. Ji bo destpêkirina mijareke nû, bişkoja &lt;b&gt;&quot;Mijara nû&quot;&lt;/b&gt; bikar bînin.&lt;/li&gt;
        &lt;li&gt;'''Wajokirin:''' Di dawiya her peyamê de bi nivîsandina çar nîşanên &lt;code&gt;[[Bikarhêner:Ahmed A Issa|Ahmed A Issa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ahmed A Issa#top|gotûbêj]]) 21:08, 25 tebax 2026 (UTC)&lt;/code&gt; wajoya fermî û demê zêde bikin.&lt;/li&gt;
        &lt;li&gt;'''Zimanên Têkiliyê:''' Hûn dikarin peyamên xwe bi zimanên Kurdî, Îngilîzî, Erebî, Farsî û Turkî binivîsin.&lt;/li&gt;
        &lt;li&gt;'''Bikarhênerên Nû:''' Hûn li Wîkîpediyayê nû ne? Bi xêr hatin! Awayê edîtoriyê fêr bibin û alîkariyê bistînin.&lt;/li&gt;
      &lt;/ul&gt;
    &lt;/div&gt;

    &lt;!-- Stûna Duyem: Prensîbên Etîket û Siyasetên Bingehîn --&gt;
    &lt;div style=&quot;flex: 1; min-width: 260px; background: #ffffff; border: 1px solid #cbd5e0; border-radius: 6px; padding: 14px;&quot;&gt;
      &lt;div style=&quot;font-weight: bold; color: #2c5282; margin-bottom: 8px; font-size: 0.92em;&quot;&gt;⚖️ Etîket û Siyasetên Bingehîn:&lt;/div&gt;
      &lt;ul style=&quot;margin: 0; padding-left: 18px; font-size: 0.88em; color: #4a5568; line-height: 1.6;&quot;&gt;
        &lt;li&gt;'''Hesnîniyazî:''' Ji bo hemû nîqaşan bingeh li ser &lt;u&gt;hesnîniyaziya avaker&lt;/u&gt; (Assume good faith) tê danîn.&lt;/li&gt;
        &lt;li&gt;'''Rêz û Etîket:''' Parastina exlaqa gotûbêjê, dûrketina ji êrîşên kesane û girtina nêzîkatiyeke profesyonel.&lt;/li&gt;
        &lt;li&gt;'''Nêrîna Bêalî:''' Parastina pîvana bêalîbûnê û redkirina lêkolînên xweser (No original research).&lt;/li&gt;
        &lt;li&gt;'''Verastkirin:''' Pêşkêşkirina çavkaniyên pêbawer û misogerkirina îmkana verastkirinê.&lt;/li&gt;
      &lt;/ul&gt;
    &lt;/div&gt;

  &lt;/div&gt;

  &lt;!-- Beşa Jêrîn: Çavkaniyên Lêkolînê û Zencîreyên Alîkar --&gt;
  &lt;div style=&quot;background: #fdfbf7; border: 1px solid #e2d9c2; border-radius: 6px; padding: 10px 14px; font-size: 0.88em; color: #333333; text-align: center;&quot;&gt;
    &lt;b&gt;Çavkaniyên Lêkolînê û Zencîreyên Alîkar:&lt;/b&gt; 
    Gûgil ([https://www.google.com Pirtûk] · [https://news.google.com Nûçe] · [https://scholar.google.com Bultena Zanistî] · Wêneyên Azad) · 
    [https://www.jstor.org JSTOR] · 
    [https://www.nytimes.com New York Times] · 
    Pirtûkxaneya Wîkîpediyayê
  &lt;/div&gt;

&lt;/div&gt;

== Merheba ==
Merheba @[[Bikarhêner:Ahmed A Issa|Ahmed A Issa]], agahiyên ko tu di meqeleyê de zêde dikî, bê çavkanî ne û texmîn heye ko tu bi jîriya çêkirî xebatên xwe li vir dimeşî. Her du yasax e. Bi kerema xwe guhartinan wenegerîne. Silav û rêz. [[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kawa63|gotûbêj]]) 18:36, 10 çiriya paşîn 2026 (UTC)

:Birîzar Kaweyê ([[Bikarhêner:Kawa63|@Kawa63]]) hêja,
:Tu çewt î! Agahiyên ku min zêde kirine rast û bi çavkanî ne. Ne xeyal in an jî bi tena serê xwe ji aliyê zîrekiya destkirdê ve hatine çêkirin bêyî kontrolkirin. Min sûd ji şêwazê nivîsîna gotarên zanayên Îslamî wergirtiye. Ji bo nimûne, kîjan deq (nivîs) bê çavkaniye?
:Bi rêz ve,
:Ahmed A. Issa
:[[Bikarhêner:Ahmed A Issa|Ahmed A Issa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ahmed A Issa#top|gotûbêj]]) 18:50, 10 çiriya paşîn 2026 (UTC)
::Hemî çavkaniyên te bi “[suspicious link removed]” ne, sebeba wê dibe ko tu bi jîriya çêkirî wan sayfeyan çêdikî û wîkîpediya çavkaniyên ko ji aliyê bot an AIyê hatibûn çêkirin, qebûl nake. Bi kerema xwe pir em li ser wê nîqaşê nekin. Her kes li vir bi xêr e ko bi xweşiyê xwe binivîse, lê qaîdeyên wîkîpediyayê li vir ser asta yekê de ne, wê jî bi hirmet bibîne. Silav û rêz.  [[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kawa63|gotûbêj]]) 19:20, 10 çiriya paşîn 2026 (UTC)
:::Ez nizanim egerê vê şêwaza te ([[Bikarhêner:Kawa63|@Kawa63]]) ya nêzîkî bêrêziyê çi ye, lê demê nîşan da ku min ti çewtî nekiriye û ez rast bûm.
:::Di destpêkê de, min gotara kurdî ya derbarê Şêx Mele Yehyayê Mizûrî de wergerandibû  ji bo zimanê îngilî. Ji ber vê yekê, dema min çavkanî wergirtin, hinek ji wan çewt derketibûn.
:::Li vir hinek ji wan çavkaniyên ku min dabûn ev in:
:::Nav: Wî bixwe navê xwe nivîsandiye &quot;Yehya Îbin Xalid el-Kurdî el-Mizûrî&quot;&lt;ref name=&quot;source63&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://archive.org/details/mawaahibu-r-rawhmaan |sernav=علماءنا في خدمة العلم والدين |rûpel=63}}&lt;/ref&gt;û li ser heman nav, li gel piştrastkirina bi çavkaniyên din ku navê bapîrê wî jî diyar kirine.&lt;ref name=&quot;marefa&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.marefa.org/ملا_يحيى_المزوري |sernav=ملا يحيى المزوري - المعرفة}}&lt;/ref&gt;
:::Jidayikbûn: Gelek salên cûda hene, lê ya herî rast û bingehîn ew e ku wî sed salî jiyaye, yanî di navbera (1733–1833) de.&lt;ref name=&quot;pdf2013&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.isamveri.org/PDH3cmabbsVco5qB7 |sernav=2013_1_SEMMUAZ |rûpel=99}}&lt;/ref&gt;
:::Cihê jidayikbûnê: Malbata wî ji gundê Ergoşê ye, lê ew bi xwe li gundê Baletî yan Baletayî ji dayik bûye.&lt;ref name=&quot;marefa5&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.marefa.org/08Xfkd07mXttbJebt |sernav=ملا يحيى المزوري - المعرفة}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;pdf2013_page99&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.isamveri.org/zELb75ATt1dqqk6EF |sernav=2013_1_SEMMUAZ |rûpel=99}}&lt;/ref&gt;
:::Xwendin û wanegotin di bajêran de: Ew ji bo xwendin û belavkirina zanistê çûye Amêdiyê, Silêmaniyê, Mûsilê, Bexdayê, Dîmeşqê, Orşelîmê, Mekkê û Medîneyê.&lt;ref name=&quot;pdf2013_page100&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.isamveri.org/tZrK5wwwRelygEErZ |sernav=2013_1_SEMMUAZ |rûpel=100}}&lt;/ref&gt;
:::Gotina Xalidê Nexşebendî ji wî re ku gitiyê Seyîdî: Ev yek di nameya bersivdayînê ya Xalidê Nexşebendî de ku ji wî re nivîsandiye û tê de dibêje &quot;Seyîdî&quot;, bi zelalî diyar e.&lt;ref name=&quot;source194&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://archive.org/details/20240709_20240709_0141/ |sernav=عنوان الكتاب أو المصدر |rûpel=194}}&lt;/ref&gt;
:::Çavkaniyên din jî hene dê li dahatûyê de zêde kim. Hêvîdar im ku tu careke din bi vî awayî bi kesî re neaxivî.
:::[[Bikarhêner:Ahmed A Issa|Ahmed A Issa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ahmed A Issa#top|gotûbêj]]) 13:34, 11 çiriya paşîn 2026 (UTC)
::::Xeletiya te bû, ti kes bi te re bi awayekî xirab xeber nekir. Wisa îşê tê temam e. Di pêşerojê meqelên ku tu dinivîsî bixwe kontrol bike. Nivî zêdetir ji agahî ''xwar'' hatibû nivîsandin. Li min negere, ez têne te hişyar dikim. Xeletiyeke hîn jî heye, hinek ji çavkaniyên ko tê zêde kir mirî ne. Ew ne derbasdar e. Wîkîpediyayên zimanên din jî ne çavkanî ne.
 [[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kawa63|gotûbêj]]) 14:11, 11 çiriya paşîn 2026 (UTC)

:Eger merasme te ([[Bikarhêner:Kawa63|@Kawa63]]) çewtiyan a li ser danîna çavkaniyan be, erê ew çewtiya min bû. Weke ku min got, di dahatûyê de ez ê gotarê bi gelek agahiyan berfireh bikim û ez ê çavkaniyan kontrol bikim û yên din lê zêde bikim ev tenê destpêkek bû ji bo ezmûnê.
:Erê, ez dizanim ku Wîkîpediyayên bi zimanên din nabin çavkanî. Mebesta min di peyama jor de ev bû ku min xwestibû gotarekê li ser Şêx Mele Yehyayê Mizûrî bi zimanê Îngilî binivîsim û min li wir çavkanî danîbûn û dema ku ez vegeriyam min ew li vir jî danîn lê çewtî çêbûn û ji ber wê bi zimanê Îngilî derket.
:Bi her bar de, spas ji bo hişyarkirinê û gotûbêjkirina mijarê.
:[[Bikarhêner:Ahmed A Issa|Ahmed A Issa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ahmed A Issa#top|gotûbêj]]) 19:08, 11 çiriya paşîn 2026 (UTC)
::@[[Bikarhêner:Ahmed A Issa|Ahmed A Issa]], ez difikirim ko te min fem nekir. Tê wîkîpediyaya erebî/farisî wekî çavkanî bikar anî, û ne ti ji çavkaniyên te wexta ko însan ser pelê dike, dişuxile. Ew ne derbasdar e. Qewet be.  [[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kawa63|gotûbêj]]) 19:26, 11 çiriya paşîn 2026 (UTC)
:::[[Bikarhêner:Kawa63|@Kawa63]],
:::li vir kar neke an li ser gotara [[Şêx Mele Yehyayê Mizûrî]]?
:::[[Bikarhêner:Ahmed A Issa|Ahmed A Issa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ahmed A Issa#top|gotûbêj]]) 19:37, 11 çiriya paşîn 2026 (UTC)
::::Ji bo hemî wîkîpediyayê nabe.  [[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kawa63|gotûbêj]]) 19:44, 11 çiriya paşîn 2026 (UTC)</text>
      <sha1>8hvn3379dm8338omrxfn8jle85clq2j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103293</id>
      <parentid>2103292</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T19:54:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ahmed A Issa</username>
        <id>177108</id>
      </contributor>
      <comment>/* Merheba */ Bersiv</comment>
      <origin>2103293</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10637" sha1="t1smbnk3rsci2lhcri9hjvkza35rcn6" xml:space="preserve">{{Talk header}}

&lt;!-- Banera Pêşketî û Berfireh a Rûpela Gotûbêjê ya Akademîk --&gt;
&lt;div style=&quot;background: linear-gradient(135deg, #f8fafc 0%, #edf2f7 100%); border: 1px solid #a2a9b1; border-left: 6px solid #2b6cb0; border-radius: 8px; padding: 18px; margin-bottom: 20px; box-shadow: 0 2px 6px rgba(0,0,0,0.06);&quot;&gt;
  
  &lt;!-- Sernav û Statûya Fermî --&gt;
  &lt;div style=&quot;border-bottom: 1px solid #cbd5e0; padding-bottom: 12px; margin-bottom: 14px; display: flex; flex-direction: column; align-items: center; justify-content: center; text-align: center; gap: 10px;&quot;&gt;
    &lt;span style=&quot;font-size: 1.4em; font-weight: bold; color: #1a365d;&quot;&gt;🗣️ Rûpela Gotûbêjê ya Ahmed A. Issa&lt;/span&gt;
    &lt;span style=&quot;font-size: 0.85em; background: #2b6cb0; color: #ffffff; padding: 4px 10px; border-radius: 4px; font-weight: bold;&quot;&gt;Gotûbêja Bikarhênerê Akademîk&lt;/span&gt;
  &lt;/div&gt;

  &lt;!-- Pêşgotin û Armanca Qadê --&gt;
  &lt;p style=&quot;margin: 0 0 15px 0; font-size: 0.98em; color: #2d3748; line-height: 1.6;&quot;&gt;
    Bi xêr hatî rûpela gotûbêjê ya Ahmed A. Issa! Ev qada fermî ji bo peywendiyên akademîk, pirsên zanistî, hevkariyên li ser lêkolînên dîrokî, filolojî û nirxandinên rexneyî di Wîkîpediyayê de hatiye veqetandin. Ev der ne minbereke ji bo gotûbêjên giştî yên li derveyî armancên ensîklopêdîk e.
  &lt;/p&gt;

  &lt;!-- Qutiya Agahdariya Siyasetan û Rênîmşandina Teknîkî (Stûna Dualî ya Pêşketî) --&gt;
  &lt;div style=&quot;display: flex; gap: 15px; flex-wrap: wrap; margin-bottom: 15px;&quot;&gt;
    
    &lt;!-- Stûna Yekem: Rênîmşandina Teknîkî û Têkiliyê --&gt;
    &lt;div style=&quot;flex: 1; min-width: 260px; background: #ffffff; border: 1px solid #cbd5e0; border-radius: 6px; padding: 14px;&quot;&gt;
      &lt;div style=&quot;font-weight: bold; color: #2c5282; margin-bottom: 8px; font-size: 0.92em;&quot;&gt;📌 Rênîmşandina Teknîkî ya Gotûbêjê:&lt;/div&gt;
      &lt;ul style=&quot;margin: 0; padding-left: 18px; font-size: 0.88em; color: #4a5568; line-height: 1.6;&quot;&gt;
        &lt;li&gt;'''Nivîsa Nû:''' Têkildarî bersivdayînê, her tim nivîsa nû li &lt;u&gt;binê nivîsa kevn&lt;/u&gt; bi cih bikin. Ji bo destpêkirina mijareke nû, bişkoja &lt;b&gt;&quot;Mijara nû&quot;&lt;/b&gt; bikar bînin.&lt;/li&gt;
        &lt;li&gt;'''Wajokirin:''' Di dawiya her peyamê de bi nivîsandina çar nîşanên &lt;code&gt;[[Bikarhêner:Ahmed A Issa|Ahmed A Issa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ahmed A Issa#top|gotûbêj]]) 21:08, 25 tebax 2026 (UTC)&lt;/code&gt; wajoya fermî û demê zêde bikin.&lt;/li&gt;
        &lt;li&gt;'''Zimanên Têkiliyê:''' Hûn dikarin peyamên xwe bi zimanên Kurdî, Îngilîzî, Erebî, Farsî û Turkî binivîsin.&lt;/li&gt;
        &lt;li&gt;'''Bikarhênerên Nû:''' Hûn li Wîkîpediyayê nû ne? Bi xêr hatin! Awayê edîtoriyê fêr bibin û alîkariyê bistînin.&lt;/li&gt;
      &lt;/ul&gt;
    &lt;/div&gt;

    &lt;!-- Stûna Duyem: Prensîbên Etîket û Siyasetên Bingehîn --&gt;
    &lt;div style=&quot;flex: 1; min-width: 260px; background: #ffffff; border: 1px solid #cbd5e0; border-radius: 6px; padding: 14px;&quot;&gt;
      &lt;div style=&quot;font-weight: bold; color: #2c5282; margin-bottom: 8px; font-size: 0.92em;&quot;&gt;⚖️ Etîket û Siyasetên Bingehîn:&lt;/div&gt;
      &lt;ul style=&quot;margin: 0; padding-left: 18px; font-size: 0.88em; color: #4a5568; line-height: 1.6;&quot;&gt;
        &lt;li&gt;'''Hesnîniyazî:''' Ji bo hemû nîqaşan bingeh li ser &lt;u&gt;hesnîniyaziya avaker&lt;/u&gt; (Assume good faith) tê danîn.&lt;/li&gt;
        &lt;li&gt;'''Rêz û Etîket:''' Parastina exlaqa gotûbêjê, dûrketina ji êrîşên kesane û girtina nêzîkatiyeke profesyonel.&lt;/li&gt;
        &lt;li&gt;'''Nêrîna Bêalî:''' Parastina pîvana bêalîbûnê û redkirina lêkolînên xweser (No original research).&lt;/li&gt;
        &lt;li&gt;'''Verastkirin:''' Pêşkêşkirina çavkaniyên pêbawer û misogerkirina îmkana verastkirinê.&lt;/li&gt;
      &lt;/ul&gt;
    &lt;/div&gt;

  &lt;/div&gt;

  &lt;!-- Beşa Jêrîn: Çavkaniyên Lêkolînê û Zencîreyên Alîkar --&gt;
  &lt;div style=&quot;background: #fdfbf7; border: 1px solid #e2d9c2; border-radius: 6px; padding: 10px 14px; font-size: 0.88em; color: #333333; text-align: center;&quot;&gt;
    &lt;b&gt;Çavkaniyên Lêkolînê û Zencîreyên Alîkar:&lt;/b&gt; 
    Gûgil ([https://www.google.com Pirtûk] · [https://news.google.com Nûçe] · [https://scholar.google.com Bultena Zanistî] · Wêneyên Azad) · 
    [https://www.jstor.org JSTOR] · 
    [https://www.nytimes.com New York Times] · 
    Pirtûkxaneya Wîkîpediyayê
  &lt;/div&gt;

&lt;/div&gt;

== Merheba ==
Merheba @[[Bikarhêner:Ahmed A Issa|Ahmed A Issa]], agahiyên ko tu di meqeleyê de zêde dikî, bê çavkanî ne û texmîn heye ko tu bi jîriya çêkirî xebatên xwe li vir dimeşî. Her du yasax e. Bi kerema xwe guhartinan wenegerîne. Silav û rêz. [[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kawa63|gotûbêj]]) 18:36, 10 çiriya paşîn 2026 (UTC)

:Birîzar Kaweyê ([[Bikarhêner:Kawa63|@Kawa63]]) hêja,
:Tu çewt î! Agahiyên ku min zêde kirine rast û bi çavkanî ne. Ne xeyal in an jî bi tena serê xwe ji aliyê zîrekiya destkirdê ve hatine çêkirin bêyî kontrolkirin. Min sûd ji şêwazê nivîsîna gotarên zanayên Îslamî wergirtiye. Ji bo nimûne, kîjan deq (nivîs) bê çavkaniye?
:Bi rêz ve,
:Ahmed A. Issa
:[[Bikarhêner:Ahmed A Issa|Ahmed A Issa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ahmed A Issa#top|gotûbêj]]) 18:50, 10 çiriya paşîn 2026 (UTC)
::Hemî çavkaniyên te bi “[suspicious link removed]” ne, sebeba wê dibe ko tu bi jîriya çêkirî wan sayfeyan çêdikî û wîkîpediya çavkaniyên ko ji aliyê bot an AIyê hatibûn çêkirin, qebûl nake. Bi kerema xwe pir em li ser wê nîqaşê nekin. Her kes li vir bi xêr e ko bi xweşiyê xwe binivîse, lê qaîdeyên wîkîpediyayê li vir ser asta yekê de ne, wê jî bi hirmet bibîne. Silav û rêz.  [[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kawa63|gotûbêj]]) 19:20, 10 çiriya paşîn 2026 (UTC)
:::Ez nizanim egerê vê şêwaza te ([[Bikarhêner:Kawa63|@Kawa63]]) ya nêzîkî bêrêziyê çi ye, lê demê nîşan da ku min ti çewtî nekiriye û ez rast bûm.
:::Di destpêkê de, min gotara kurdî ya derbarê Şêx Mele Yehyayê Mizûrî de wergerandibû  ji bo zimanê îngilî. Ji ber vê yekê, dema min çavkanî wergirtin, hinek ji wan çewt derketibûn.
:::Li vir hinek ji wan çavkaniyên ku min dabûn ev in:
:::Nav: Wî bixwe navê xwe nivîsandiye &quot;Yehya Îbin Xalid el-Kurdî el-Mizûrî&quot;&lt;ref name=&quot;source63&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://archive.org/details/mawaahibu-r-rawhmaan |sernav=علماءنا في خدمة العلم والدين |rûpel=63}}&lt;/ref&gt;û li ser heman nav, li gel piştrastkirina bi çavkaniyên din ku navê bapîrê wî jî diyar kirine.&lt;ref name=&quot;marefa&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.marefa.org/ملا_يحيى_المزوري |sernav=ملا يحيى المزوري - المعرفة}}&lt;/ref&gt;
:::Jidayikbûn: Gelek salên cûda hene, lê ya herî rast û bingehîn ew e ku wî sed salî jiyaye, yanî di navbera (1733–1833) de.&lt;ref name=&quot;pdf2013&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.isamveri.org/PDH3cmabbsVco5qB7 |sernav=2013_1_SEMMUAZ |rûpel=99}}&lt;/ref&gt;
:::Cihê jidayikbûnê: Malbata wî ji gundê Ergoşê ye, lê ew bi xwe li gundê Baletî yan Baletayî ji dayik bûye.&lt;ref name=&quot;marefa5&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.marefa.org/08Xfkd07mXttbJebt |sernav=ملا يحيى المزوري - المعرفة}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;pdf2013_page99&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.isamveri.org/zELb75ATt1dqqk6EF |sernav=2013_1_SEMMUAZ |rûpel=99}}&lt;/ref&gt;
:::Xwendin û wanegotin di bajêran de: Ew ji bo xwendin û belavkirina zanistê çûye Amêdiyê, Silêmaniyê, Mûsilê, Bexdayê, Dîmeşqê, Orşelîmê, Mekkê û Medîneyê.&lt;ref name=&quot;pdf2013_page100&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.isamveri.org/tZrK5wwwRelygEErZ |sernav=2013_1_SEMMUAZ |rûpel=100}}&lt;/ref&gt;
:::Gotina Xalidê Nexşebendî ji wî re ku gitiyê Seyîdî: Ev yek di nameya bersivdayînê ya Xalidê Nexşebendî de ku ji wî re nivîsandiye û tê de dibêje &quot;Seyîdî&quot;, bi zelalî diyar e.&lt;ref name=&quot;source194&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://archive.org/details/20240709_20240709_0141/ |sernav=عنوان الكتاب أو المصدر |rûpel=194}}&lt;/ref&gt;
:::Çavkaniyên din jî hene dê li dahatûyê de zêde kim. Hêvîdar im ku tu careke din bi vî awayî bi kesî re neaxivî.
:::[[Bikarhêner:Ahmed A Issa|Ahmed A Issa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ahmed A Issa#top|gotûbêj]]) 13:34, 11 çiriya paşîn 2026 (UTC)
::::Xeletiya te bû, ti kes bi te re bi awayekî xirab xeber nekir. Wisa îşê tê temam e. Di pêşerojê meqelên ku tu dinivîsî bixwe kontrol bike. Nivî zêdetir ji agahî ''xwar'' hatibû nivîsandin. Li min negere, ez têne te hişyar dikim. Xeletiyeke hîn jî heye, hinek ji çavkaniyên ko tê zêde kir mirî ne. Ew ne derbasdar e. Wîkîpediyayên zimanên din jî ne çavkanî ne.
 [[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kawa63|gotûbêj]]) 14:11, 11 çiriya paşîn 2026 (UTC)

:Eger merasme te ([[Bikarhêner:Kawa63|@Kawa63]]) çewtiyan a li ser danîna çavkaniyan be, erê ew çewtiya min bû. Weke ku min got, di dahatûyê de ez ê gotarê bi gelek agahiyan berfireh bikim û ez ê çavkaniyan kontrol bikim û yên din lê zêde bikim ev tenê destpêkek bû ji bo ezmûnê.
:Erê, ez dizanim ku Wîkîpediyayên bi zimanên din nabin çavkanî. Mebesta min di peyama jor de ev bû ku min xwestibû gotarekê li ser Şêx Mele Yehyayê Mizûrî bi zimanê Îngilî binivîsim û min li wir çavkanî danîbûn û dema ku ez vegeriyam min ew li vir jî danîn lê çewtî çêbûn û ji ber wê bi zimanê Îngilî derket.
:Bi her bar de, spas ji bo hişyarkirinê û gotûbêjkirina mijarê.
:[[Bikarhêner:Ahmed A Issa|Ahmed A Issa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ahmed A Issa#top|gotûbêj]]) 19:08, 11 çiriya paşîn 2026 (UTC)
::@[[Bikarhêner:Ahmed A Issa|Ahmed A Issa]], ez difikirim ko te min fem nekir. Tê wîkîpediyaya erebî/farisî wekî çavkanî bikar anî, û ne ti ji çavkaniyên te wexta ko însan ser pelê dike, dişuxile. Ew ne derbasdar e. Qewet be.  [[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kawa63|gotûbêj]]) 19:26, 11 çiriya paşîn 2026 (UTC)
:::[[Bikarhêner:Kawa63|@Kawa63]],
:::li vir kar neke an li ser gotara [[Şêx Mele Yehyayê Mizûrî]]?
:::[[Bikarhêner:Ahmed A Issa|Ahmed A Issa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ahmed A Issa#top|gotûbêj]]) 19:37, 11 çiriya paşîn 2026 (UTC)
::::Ji bo hemî wîkîpediyayê nabe.  [[Bikarhêner:Kawa63|Kawa63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kawa63|gotûbêj]]) 19:44, 11 çiriya paşîn 2026 (UTC)
:::::[[Bikarhêner:Kawa63|@Kawa63]],
:::::Baş e, destxweş.
:::::[[Bikarhêner:Ahmed A Issa|Ahmed A Issa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ahmed A Issa#top|gotûbêj]]) 19:54, 11 çiriya paşîn 2026 (UTC)</text>
      <sha1>t1smbnk3rsci2lhcri9hjvkza35rcn6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sîstema koordînatê</title>
    <ns>0</ns>
    <id>330209</id>
    <revision>
      <id>2103337</id>
      <parentid>2096949</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T06:31:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Sîstemên coxrafyayî */</comment>
      <origin>2103337</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12511" sha1="ejuolngz7lw18fkojokazreg7gklnjc" xml:space="preserve">[[Wêne:3D Spherical.svg|thumb|[[Sîstema koordinata gogî]] bi gelemperî di [[Fizîk|fizîkê]] de tê bikaranîn. Ew sîstem ji bo her niqteyeke di valahiya oklîdî de sê hejmaran (ku wekî koordînat têne naskirin) temsîl dike: dûrahiya radyalyî ''r'', goşeya polar ''θ'' ([[theta]]) û goşeya azîmûtal ''φ'' ([[Fî (herf)|fî]]). Pir caran, li şûna ''r'', sembola ''ρ'' ([[rho]]) tê bikaranîn.]]
Di [[Geometrî|geometriyê]] de, '''sîstema koordînatê''' sîstemek e ku yek an çend hejmaran (an jî '''koordînatan''') bikar tîne, da ku [[Cih (geometrî)|cihê]] [[Xal (geometrî)|niqteyan]] an elementên din ên geometrîk li ser [[Manîfold (topolojî)|manîfoldê]] (wekî [[valahiya oklîdî]]) bi formeke yekta û standard diyar bike. Koordînat nayên guhertin; ew bi gelemperî li gorî cihê wê yê di rêzeke diyarkirî de an jî bi navekî (wekî &quot;koordînata x&quot;) ji hev têne ferqkirin. Di matematîka seretayî de, koordînat wekî [[hejmarên rastîn]] têne hesibandin, lê dibe ku ew [[hejmarên kompleks]] an jî elementên sîstemeke bêtir abstrakt bin. Bikaranîna sîstema koordînatan rê dide ku pirsgirêkên geometriyê veguherin pirsgirêkên têkildarî hejmaran û berevajî wê yekê; ew yek bingeha [[geometriya analîtîk]] pêk tîne.

== Sîstemên koordînatê ên bingeh ==

=== Xetên hejmarê ===
Meselaya herî hêsan a sîstema koordînatan a yek-dîmensiyonî, temsîl kirina niqteyên li ser [[Dirust|xetekê]] bi rêya hejmarên rastîn e ku tê de [[Xetê hejmarê|''xetê hejmaran'']] tê bikaranîn. Di wê sîstemê de, xaleke kêfî ya wekî ''O'' (niqteya destpêkê) li ser xetekê diyarkirî tê hilbijartin. Koordînata xala ''P'' wekî dûrahiya bi nîşan a ji ''O'' heta ''P'' tê terîf kirin; li vir, dûrahiya bi nîşan ew dûrahî ye ku li gorî cihê xala ''P'' li ser kîjan aliyê xetê ye, wekî erênî an neyînî tê hesibandin. Ji her xalê re koordînateke taybet tê dayîn û her hejmareke rastîn jî koordînata xaleke taybet e.&lt;ref&gt;{{cite book |title=College Algebra |url=https://archive.org/details/collegealgebraco0000stew |last1=Stewart |first1=James B. |author-link= |publisher=Brooks Cole |year=2008 |pages=[https://archive.org/details/collegealgebraco0000stew/page/13 13]–19 |isbn=978-0-495-56521-5 |edition=5th |last2=Redlin |first2=Lothar |last3=Watson |first3=Saleem}}&lt;/ref&gt;
[[Wêne:Number-line-right-arrow.svg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Number-line-right-arrow.svg|alt=The number line|center]]

=== Sîstema koordînatê ya Kartezyen ===
{{multiple image|total_width=450|image1=Cartesian-coordinate-system.svg|caption1=[[Sîstema koordînatê ya Kartezyen]]|alt1=|image2=Rectangular coordinates.svg|caption2=Sîstema koordînatê ya Kartezyen sê-dimensiyonalî ye|alt2=}}
Nimûneya prototîpîk a sîstema koordînatê [[sîstema koordînatê ya Kartezyen]] ye. Di qadê de, du xetên [[şaqûl]] têne hilbijartin û koordînatên xalekê wekî dûrbûnên temsîrkirî yên ji bo xêtan têne girtin.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Calculus: Multivariable |last1=Anton |first1=Howard |publisher= |year=2021 |page=657 |isbn=978-1-119-77798-4 |url=https://books.google.com/books?id=001EEAAAQBAJ&amp;pg=PA657 |last2=Bivens |first2=Irl C. |last3=Davis |first3=Stephen}}&lt;/ref&gt; Di sê pîvanan de, sê rûberên [[Ortogonalî|ortogonal]] ên hevdu têne hilbijartin û sê koordînatên xalekê dûrbûnên temsîrkirî yên ji bo her yek ji rûberan in.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Field Theory Handbook, Including Coordinate Systems, Differential Equations, and Their Solutions |publisher=Springer-Verlag |year=1988 |pages=9–11 (Table 1.01) |isbn=978-0-387-18430-2 |edition=corrected 2nd, 3rd print |location=New York |chapter=Rectangular Coordinates (x, y, z) |vauthors=Moon P, Spencer DE}}&lt;/ref&gt; Ew dikare were giştîkirin da ku ji bo her xalek di qada oklîdan a ''n''-dimensiyonal de ''n'' koordînat çêbike.

Li gorî rêwerz û rêza eksên koordînatê, sîstema sê-pîvanî dikare sîstemek [[Yasaya rast-dest|rast-dest]] an çep-dest be.

=== Sîstema koordînatê ya polar ===
Sîstemeke din a hevpar ya koordînatan ji bo rûyê du-alî, ''sîstema koordînatên polar'' e.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Calculus: Graphical, Numerical, Algebraic |last=Finney |first=Ross |publisher=Addison-Wesley Publishing Co. |date=June 1994 |isbn=0-201-55478-X |edition=Single Variable Version |url=https://archive.org/details/calculusgraphica00ross |author2=George Thomas |author3=Franklin Demana |author4=Bert Waits |url-access=registration}}&lt;/ref&gt; Xalek wekî &quot;pol&quot; (xala bingehîn) tê hilbijartin û tîrêjeke ku ji vê xalê derdikeve jî wekî &quot;texwera polar&quot; tê temsîl kirin. Ji bo goşeyeke diyarkirî ya ''θ'', tenê xetek heye ku ji polê derbas dibe û goşeya wê bi texwera polar re dibe ''θ'' (ew goşe li dijî arasteya wextjimêrê, ji texwerê ber bi xetê ve tê pîvandin). Paşê, li ser vê xetê xaleke taybet heye ku dûrahiya wê ya bi îşaret ji xala destpêkê (orjînê) ve, ji bo hejmareke diyarkirî ya ''r'', dibe ''r''. Ji bo coteke diyarkirî ya koordînatên (''r, θ'') tenê xalek heye, lê her xalek dikare bi gelek cotên koordînatan were temsîl kirin. Mesela (''r, θ''), (''r'', ''θ+2π'') û (''−r'', ''θ+π'') gî koordînatên polar ne ji bo eynî xalê. Pol bi (''0'', ''θ'') tê temsîl kirin, bêyî ku nirxa ''θ'' çi be.

=== Sîstemên koordînatê ên silindirî û gogî ===
[[Wêne:Cylindrical Coordinates.svg|thumb|Sîstema koordînatê ya silindirî]]
Du metodên hevpar hene ji bo berfirehkirina sîstema koordinatên polar bo sê pîvanan. Di sîstema koordinatên silindirîk de, koordinateke z ku eynî maneya wê ya di koordinatên karteziyen de heye, li koordinatên polar ên ''r'' û ''θ'' tê zêdekirin û bi wî awayî komeke sêyane ya (''r'', ''θ'', ''z'') pêk tê.&lt;ref&gt;{{cite book |title=The Mathematics of Physics and Chemistry |last1=Margenau |first1=Henry |author-link1= |publisher=D. van Nostrand |year=1956 |page=[https://archive.org/details/mathematicsofphy0002marg/page/178 178] |location=New York City |url=https://archive.org/details/mathematicsofphy0002marg |last2=Murphy |first2=George M. |url-access=registration |lccn=55010911 |oclc=3017486}}&lt;/ref&gt; Koordinatên gogî wê yekê gavekê pêşdetir dibin; ew cota koordinatên silindirîk (''r'', ''z'') vediguherînin koordinatên polar (''ρ'', ''φ'') û bi wî awayî komeke sêyane ya (''ρ'', ''θ'', ''φ'') çêdikin.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Methods of Theoretical Physics, Part I |url=https://archive.org/details/methodsoftheoret0000phil_w6e3 |last1=Morse |first1=PM |author-link1= |publisher=McGraw-Hill |year=1953 |page=[https://archive.org/details/methodsoftheoret0000phil_w6e3/page/658 658] |location=New York |last2=Feshbach |first2=H |author-link2= |lccn=52011515}}&lt;/ref&gt;

=== Sîstema koordînatê ya homojen ===
Di qadê de, xalek dikare bi rêya sêyeyeke (''x'', ''y'', ''z'') di koordînatên homojen de were temsîl kirin ku tê de ''x''/''z'' û ''y''/''z'' dibin koordînatên kartezyen yên wê xalê.&lt;ref&gt;{{cite book |title=An Introduction to Algebraical Geometry |url=https://archive.org/details/introductiontoal032116mbp |last=Jones |first=Alfred Clement |publisher=Clarendon |year=1912}}&lt;/ref&gt; Ew yek dibe sebeba hebûna koordînateke &quot;zêde&quot;, ji ber ku ji bo diyarkirina xalekê li ser qadê tenê du koordînat pêwîst in; lê belê ew sîstem bi wê yekê kêrhatî ye ku dikare her xaleke li ser qada projeyî bêyî bikaranîna konsepta bêdawîtiyê temsîl bide. Bi giştî, sîstemeke koordînatên homojen ew pergal e ku tê de tenê rêjeya di navbera koordînatan de giring e, ne nirxên wan ên rastîn.

== Koordînatên cismên geometrî ==
Sistemên koordînatan bi gelemperî ji bo diyarkirina cihê xalekê têne bikaranîn, lê ew dikarin ji bo diyarkirina cihê şeklên tevlihevtir ên wekî xet, qad, [[Gilover|çember]] an [[Gog (fizîk)|gogan]] jî werin bikaranîn. Mesela [[koordinatên Plücker]] ji bo diyarkirina cihê xetekê di fezayê de têne bikaranîn.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Methods of Algebraic Geometry, Volume&amp;nbsp;I (Book&amp;nbsp;II) |last=Hodge |first=W.V.D. |author-link= |publisher=Cambridge University Press |year=1994 |isbn=978-0-521-46900-5 |author2= |orig-year=1947}}&lt;/ref&gt; Wexta ku pêwîstî pê hebe, cureyê şeklê ku tê ravekirin ji bo cudakirina cureyê sîstema koordînatan tê bikaranîn; mesela konsepta [[Sîstema koordînata xetê|koordinatên xetê]] ji bo her sîstemeke koordînatan a ku cihê xetekê diyar dike, tê bikaranîn.

Dibe ku sîstemên koordînatan ên ji bo du komên cuda yên şeklên geometrîk, di warê analîza xwe de hevmane bin. Meselake wê yekê, sîstemên koordinatên homojen ên ji bo xal û xetan di qada projeyktîf de ne. Di rewşeke wiha de, tê gotin ku her du sîstem dualî ne. Taybetmendiya sîstemên dualî ew e ku encamên ji sîstemekê dikarin derbasî ya din werin kirin, ji ber ku ew encam tenê şiroveyên cuda yên eynî encama analîtîk in; ew yek wekî ''[[prensîba dualîteyê]]'' tê zanin.

== Koordînata xerîte ==
Konsepta ''koordînatên xerîteyê'' teoriya piralî de merkezî ye. Koordînata xerîte di bingeh de sîstemeke koordînatan e ji bo binbeşek ji cihekî diyarkirî bi taybetmendiya ku her xalek tam yek komek koordînatan heye. Koordînata xerîte [[Homeomorfîzm|homeomorfîzmek]] ji binbeşek vekirî ya cihekî ''X'' ber bi binbeşek vekirî ya  '''R'''&lt;sup&gt;''n''&lt;/sup&gt;  ve ye.&lt;ref&gt;Munkres, James R. (2000) ''Topology''. Prentice Hall. {{ISBN|0-13-181629-2}}.&lt;/ref&gt; Pir caran ne mimkûn e ku ji bo tevahiya cihekî sîstemeke koordînatan a hevgirtî were peyda kirin. Di wê rewşê de komek ji koordînatên xerîteyî têne hev kirin da ku [[Atlas (topolojî)|atlasek]] çêbikin ku cihê vedişêre. Cihê ku bi atlasek wisa ve hatî çêkirin jê re piralî tê gotin û avahiyek zêde dikare li ser piralî were temsîl kirin, ger avahî lihevhatî be ku koordînatên xerîte li hev dikevin. Mesela [[Manîfolda cudaker|manîfoldek cudaker]] manîfoldek e ku guheztina koordînatan ji xerîteyek koordînatan bo ya din her gav fonksiyonek cudaker e.

== Koordînatên li ser bingeha arasteyê ==
Di [[geometrî]] û [[Kînematîk|kînematîkê]] de, sîstemên koordînatê ji bo danasîna cihê (xete) yê niqteyan û pozîsiyona arasteyê yê eksen, qad û [[Heybera rîjîd|cismên hişk]] têne bikaranîn.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Analytical Mechanics of Space Systems |author1=Hanspeter Schaub |author1-link= |publisher=American Institute of Aeronautics and Astronautics |year=2003 |page=71 |isbn=1-56347-563-4 |chapter=Rigid body kinematics |author2=John L. Junkins |author2-link= |chapter-url=https://books.google.com/books?id=qXvESNWrfpUC&amp;pg=PA71}}&lt;/ref&gt; Di rewşa dawî de, arasteya sîstemeke koordînatê ya duyê (ku bi gelemperî wekî &quot;herêmî&quot; tê binavkirin) û bi girêkê ve hatiye girêdan, li gorî ya yekê (ku bi gelemperî wekî &quot;gerdûnî&quot; an &quot;cîhanî&quot; tê binavkirin) tê diyarkirin. Mesela arasteya cismekî hişk dikare bi rêya matrîseke arasteyê were temsîl kirin; ew [[Matrîs (matematîk)|matrîs]] di sê stûnên xwe de [[Sîstema koordînatê ya Karteziyen|koordînatên karteziyen]] yên sê xalan dihewîne. Ew xal ji bo diyarkirina arasteya eksenên sîstema herêmî têne bikaranîn; ew serê sê [[Vektora yekeyî|vektorên yekeyî]] ne ku li gorî wan eksenan hatine rêzkirin.

== Sîstemên cografyayî ==
Erd bi tevahî yek ji wan qadên geometrîkî yên herî gelemperî ye ku pîvandina rast a cih û bi wî rengî sîstemên koordînatan hewce dike. Ji yewnaniyên [[serdema helenîstî]] dest pê dike, li ser bingeha celebên jorîn curbecur sîstemên hevrêzan hatine pêşxistin, di nav de:

* [[Pergala koordînatên erdnîgarî|Sîstema koordînatên coxrafyayî]], [[Sîstema koordînatê ya gogî|koordînatên gogî]] ên [[hêlîpan]] û [[hêlîlar]].
* Sîstemên koordînatên projeksiyonkirî, di nav de bi hezaran sîstemên koordînata kartezyenî, her yek li ser projeksiyonek xerîteyê ye da ku qadek planar a erdê an herêmek biafirîne.
* Sîstema koordînatên jeosentrîk, sîstemek koordînatên kartezyenî ya sê-alî ye ku erdê wekî cismekî model dike, û bi gelemperî ji bo modelkirina orbitên satelîtan têne bikaranîn, di nav de sîstema pozîsyona erdê û sîstemên din ên navîgasyona satelîtê.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
[[Kategorî:Konseptên matematîkê]]
[[Kategorî:Matematîk]]</text>
      <sha1>ejuolngz7lw18fkojokazreg7gklnjc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Axir Zeman</title>
    <ns>0</ns>
    <id>330622</id>
    <revision>
      <id>2103312</id>
      <parentid>2102332</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T23:38:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ghybu</username>
        <id>9854</id>
      </contributor>
      <comment>Li gor geonames.org</comment>
      <origin>2103312</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="458" sha1="896kwk6bgnnasd7wpfb2pt1gzqshrut" xml:space="preserve">{{Agahîdank gund
| bilindahî_m   = 406
| nexşeya_cihan = Rojavaya Kurdistanê
| koordînat     = {{Koord|36.88155|N|40.78628|E|display=inline, title}}
}}
'''Axir Zeman''', gundekî bi ser [[Amûdê]] ve ye li navçeya Qamişlo ya [[Rojavayê Kurdistanê]] ([[Sûrî|Sûriyê]]).

{{Bajar û gundên Amûdê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}}

[[Kategorî:Gundên Amûdê]]
[[Kategorî:Wargehên kurdan li parêzgeha Hesîçeyê]]</text>
      <sha1>896kwk6bgnnasd7wpfb2pt1gzqshrut</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Şablon:Bajar û gundên Tirbespiyê</title>
    <ns>10</ns>
    <id>330789</id>
    <revision>
      <id>2103310</id>
      <parentid>2103169</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T22:55:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ghybu</username>
        <id>9854</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2103310</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1472" sha1="9r3fi6hlr1ntgk460hzia1iu9485sjs" xml:space="preserve">{{Navbox
|name       = Bajar û gundên Tirbespiyê
|title      = [[Tirbespî|Bajar û gundên Tirbespiyê]]
|titleclass = 
|state      = autocollapse
|titlestyle = background:#98d482
|basestyle  = background:#bde4aa
|groupstyle = background:#bde4aa
|liststyle  = 
|image      = [[Wêne:Al-Hasakah districts (ku).PNG|100px]]
|above      = '''Parêzgeh:''' [[Hesîçe (parêzgeh)|Hesîçe]] • '''Navçe:''' [[Qamişlo]] (navend)

|group1     = Bajar û bajarok
|list1      = [[Tirbespî]]

|group2     = Gund
|list2      = 
 {{Navbox subgroup
 |groupstyle = background:#ccf3b9
 |group1 =
 |list1  =

 |group4 =
 |list4  = [[Aliyan]] · [[Bizûne]] · [[Cerah]] · [[Çilbarata Mezin]] · [[Derîcîlk]] · [[Dirêcîk]] · [[Ebûqere]] · [[Etayê Şemalî]] · [[Farisok]] · [[Girdahol]] · [[Girşêran]] · [[Hesoritlê]] · [[Himara]] · [[Micelcelê]] · [[Mizgeft (Gund)]] · [[Otilcê]] · [[Riheya Şîtiya]] · [[Şelhûmiye]] · [[Tilgidîş]] · [[Tilne'erana Jor]] · [[Tilxatûnk]] · [[Topiz]] · [[Wilîfî]] · [[Xerduqe]] · [[Xermo]] · [[Xermoya Cinob]] · [[Xermoya Şemalî]] · [[Xirbê Bexil]] · [[Xirbê Cihaş]] · [[Xirbê Sim]]
}} 
|below      =  '''Navçeyên Hesîçê:''' [[Dêrik]] · [[Hesîçe]] (navend) · [[Qamişlo]] · [[Serê Kaniyê]]
}}&lt;noinclude&gt;

== Çavkanî ==
* Q.Ş. 01.11.2010, ''Ta bi navê keviran guhertin''. Mediakurd.com.

[[Kategorî:Gundên Tirbespiyê| ]]
[[Kategorî:Şablonên gundên Hesîçeyê]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9r3fi6hlr1ntgk460hzia1iu9485sjs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Krîket</title>
    <ns>0</ns>
    <id>330834</id>
    <revision>
      <id>2103252</id>
      <parentid>2103251</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T11:59:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2103252</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5174" sha1="l3pc9od89pn1hz7gxqhl9mcljpslch6" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdanka giştî}}
'''Krîket''' lîstikeke bi dar û topê ye ko di navbeya du [[Tîm|tîmên]] ji yanzdeh lîstikvanan de li ser qadeke lîstikê tê lîstin. Li merkeza wê qadê, qadeke taybet a bi dirêjahiya 20 metre heye ko li her du serên wê [[wîket]] hene; her wîketek ji sê stûnên şaqûlî û du darikên biçûk ên ku li ser wan hatine danîn pêk tê. Du lîstikvanên tîma ku lê dide (tîma batîngê) li ber her yek ji wîketan radiwestin û darên lêdanê di destên wan de ne; di eynî wextê de, lîstikvanek ji tîma berevaniyê (tîma fîldîngê) ko jê re ''bowler'' tê gotin, topê ji aliyê din ê qadê ve ber bi wîketa lîstikvanê lêder ve davêje. Amaja lîstikvanê lêder ew e ko bi dara xwe li topê bide û piştre cihê xwe bi hevalê xwe yê din ê tîmê re biguherîne; bi her guhertina cih re, tîma lêder xalekê (ko jê re ''run'' tê gotin) bi dest dixe. Herwiha wexta ku top digihîje sinorê qadê an jî wexta ko top bi awayekî neqanûnî tê avêtin, tîma lêder xalan bi dest dixe.

Tîma parastinê amaj dike ku bi derxistina lêdêran (ango ''out'') rê li ber bidestxistina pûanan bigire. Derxistin dikare bi awayên cuda pêk were; mesela wexta ko top li ''wicket'' (stûnên darîn) dikeve û parçeyên serê wan (''bails'') dixe xwarê, an jî wexta ko tîma parastinê topê piştî lêdana lêdêr, berî ko bigihîje erdê, di hewayê de digire. Herwiha eger tîma parastinê berî ko lêdêr bigihîje xeta ewlehiyê ya li pêşiya wicketê, bi topê li wicketê bide, lêdêr tê derxistin. Gava ko deh lêdêr hatin derxistin, qonaxa lîstikê (''innings'') bi dawî dibe û rolên tîman diguherin. Cureyên krîketê ji lîstikên testê yên kevneşopî (ko pênc rojan dikişînin) heta formata nûtir a [[Twenty20]] (ku wekî T20 jî tê naskirin) diguherin. Di formata T20 de, her tîmek di qonaxekê de 20 lîstikvan (her &quot;over&quot;ek ji 6 derfetên lêdanê pêk tê) lêdanê dikin û lîstik bi gelemperî sê-çar saetan dikişîne.

Bi kevneşopî, krîketvan bi kinçên spî dilîzin, lê di krîketa sinorkirî de, ew rengên klûb an tîmê li xwe dikin. Ji bilî kinçên bingehîn, hin lîstikvan kinçên parastinê li xwe dikin da ko ji birîndarbûna ji ber topê dûr bikevin, ko ew sferoîdek hişk û zexm e ko ji çermê pêçayî hatiye çêkirin û bi dirûnek hinekî bilindkirî ve girêdayî ye ko navikek qorikê bi têlek bi zexmî ve girêdayî ye.

Behsa herî kevn a piştrastkirî ya derbarê krîketê de, vedigere nîvê asra 16ê li [[başûrê rojhilatê Îngiltereyê]]. Ew lîstik bi berfirehbûna [[Împeratoriya Brîtanî]] li dunyayê belav bû û di nîvê duyê a asra 19ê de yekê pêşbaziyên enternasyonel hatin lidarxistin. Saziya ko rêveberiya wê lîstikê dike, [[Encûmena Enternasyonel ya Krîketê]] (ICC) ye; ew sazî zêdetirî 100 endaman dihewîne, ko ji wan 12 endamên tam in û beşdarî pêşbaziyên lîstikên testê dibin. Rêzikên lîstikê, ango &quot;Yasayên Krîketê&quot;, ji hêla [[Marylebone Cricket Club]] (MCC) ve li [[London|Londonê]] têne birêvebirin. Ew spor bi taybetî li welatên [[Hindistan]], [[Pakistan]], [[Bengladeş]], [[Srî Lanka]], [[Efxanistan]], [[Awistralya]], [[Zelendaya Nû]], [[Înglistan|Îngiltere]] û [[Wêls]], [[Afrîkaya Başûr]] û [[Karîb|Karîbê]] de tê lîstin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/icc-survey-reveals-over-a-billion-fans-90-in-subcontinent-1150473 |title=ICC survey reveals over a billion fans – 90% in subcontinent |work=[[Cricinfo]] |date=27 June 2018}}&lt;/ref&gt;

Herçend di kevneşopiyê de krîket bi pirî ji hêla mêran ve hatiye lîstin jî, [[krîketa jinan]] di asra 21ê de pêşveçûneke berbiçav bi dest xistiye.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.guerillacricket.com/74267,the-rise-of-womens-cricket |title=The Rise of Women's Cricket |work=Guerilla Cricket |date=1 September 2024 |last1=Surana |first1=Aryan}}&lt;/ref&gt;

Tîma herî serkeftî ya ko di qada enternasyonel de krîketê dilîze Awistralya ye; ew tîm heta niha heşt caran bûye xwediyê kûpên &quot;Yek Roj Enternasyonel&quot;, di nav de şeş Kûpên Cîhanê, ko ew hejmar ji ya her welatekî din zêdetir e. Herwiha di lîstikên cureya Testê de jî, ew tîm ji her welatekî din zêdetir di rêza yekê de cih girtiye.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.icc-cricket.com/match_zone/historical_ranking.php |title=ICC Test Rankings: Australia |archive-url=https://web.archive.org/web/20121107124239/http://www.icc-cricket.com/match_zone/historical_ranking.php |archive-date=7 November 2012}} Retrieved 1-December-2024&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.sportingnews.com/in/cricket/news/icc-trophies-australia-won-world-cup-wtc-champions-trophy/jwrh7yvher4mddwgrtqu0wvv |title=List of ICC trophies Australia have won? ODI World Cup, WTC, Champions Trophy and more |archive-url=https://web.archive.org/web/20230611121107/https://www.sportingnews.com/in/cricket/news/icc-trophies-australia-won-world-cup-wtc-champions-trophy/jwrh7yvher4mddwgrtqu0wvv |archive-date=11 June 2023}} Retrieved 1-December-2024&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Werziş]]</text>
      <sha1>l3pc9od89pn1hz7gxqhl9mcljpslch6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103253</id>
      <parentid>2103252</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T11:59:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Çavkanî */</comment>
      <origin>2103253</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5195" sha1="ljcwuexogmudh3fpxisw9386kxl960z" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdanka giştî}}
'''Krîket''' lîstikeke bi dar û topê ye ko di navbeya du [[Tîm|tîmên]] ji yanzdeh lîstikvanan de li ser qadeke lîstikê tê lîstin. Li merkeza wê qadê, qadeke taybet a bi dirêjahiya 20 metre heye ko li her du serên wê [[wîket]] hene; her wîketek ji sê stûnên şaqûlî û du darikên biçûk ên ku li ser wan hatine danîn pêk tê. Du lîstikvanên tîma ku lê dide (tîma batîngê) li ber her yek ji wîketan radiwestin û darên lêdanê di destên wan de ne; di eynî wextê de, lîstikvanek ji tîma berevaniyê (tîma fîldîngê) ko jê re ''bowler'' tê gotin, topê ji aliyê din ê qadê ve ber bi wîketa lîstikvanê lêder ve davêje. Amaja lîstikvanê lêder ew e ko bi dara xwe li topê bide û piştre cihê xwe bi hevalê xwe yê din ê tîmê re biguherîne; bi her guhertina cih re, tîma lêder xalekê (ko jê re ''run'' tê gotin) bi dest dixe. Herwiha wexta ku top digihîje sinorê qadê an jî wexta ko top bi awayekî neqanûnî tê avêtin, tîma lêder xalan bi dest dixe.

Tîma parastinê amaj dike ku bi derxistina lêdêran (ango ''out'') rê li ber bidestxistina pûanan bigire. Derxistin dikare bi awayên cuda pêk were; mesela wexta ko top li ''wicket'' (stûnên darîn) dikeve û parçeyên serê wan (''bails'') dixe xwarê, an jî wexta ko tîma parastinê topê piştî lêdana lêdêr, berî ko bigihîje erdê, di hewayê de digire. Herwiha eger tîma parastinê berî ko lêdêr bigihîje xeta ewlehiyê ya li pêşiya wicketê, bi topê li wicketê bide, lêdêr tê derxistin. Gava ko deh lêdêr hatin derxistin, qonaxa lîstikê (''innings'') bi dawî dibe û rolên tîman diguherin. Cureyên krîketê ji lîstikên testê yên kevneşopî (ko pênc rojan dikişînin) heta formata nûtir a [[Twenty20]] (ku wekî T20 jî tê naskirin) diguherin. Di formata T20 de, her tîmek di qonaxekê de 20 lîstikvan (her &quot;over&quot;ek ji 6 derfetên lêdanê pêk tê) lêdanê dikin û lîstik bi gelemperî sê-çar saetan dikişîne.

Bi kevneşopî, krîketvan bi kinçên spî dilîzin, lê di krîketa sinorkirî de, ew rengên klûb an tîmê li xwe dikin. Ji bilî kinçên bingehîn, hin lîstikvan kinçên parastinê li xwe dikin da ko ji birîndarbûna ji ber topê dûr bikevin, ko ew sferoîdek hişk û zexm e ko ji çermê pêçayî hatiye çêkirin û bi dirûnek hinekî bilindkirî ve girêdayî ye ko navikek qorikê bi têlek bi zexmî ve girêdayî ye.

Behsa herî kevn a piştrastkirî ya derbarê krîketê de, vedigere nîvê asra 16ê li [[başûrê rojhilatê Îngiltereyê]]. Ew lîstik bi berfirehbûna [[Împeratoriya Brîtanî]] li dunyayê belav bû û di nîvê duyê a asra 19ê de yekê pêşbaziyên enternasyonel hatin lidarxistin. Saziya ko rêveberiya wê lîstikê dike, [[Encûmena Enternasyonel ya Krîketê]] (ICC) ye; ew sazî zêdetirî 100 endaman dihewîne, ko ji wan 12 endamên tam in û beşdarî pêşbaziyên lîstikên testê dibin. Rêzikên lîstikê, ango &quot;Yasayên Krîketê&quot;, ji hêla [[Marylebone Cricket Club]] (MCC) ve li [[London|Londonê]] têne birêvebirin. Ew spor bi taybetî li welatên [[Hindistan]], [[Pakistan]], [[Bengladeş]], [[Srî Lanka]], [[Efxanistan]], [[Awistralya]], [[Zelendaya Nû]], [[Înglistan|Îngiltere]] û [[Wêls]], [[Afrîkaya Başûr]] û [[Karîb|Karîbê]] de tê lîstin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/icc-survey-reveals-over-a-billion-fans-90-in-subcontinent-1150473 |title=ICC survey reveals over a billion fans – 90% in subcontinent |work=[[Cricinfo]] |date=27 June 2018}}&lt;/ref&gt;

Herçend di kevneşopiyê de krîket bi pirî ji hêla mêran ve hatiye lîstin jî, [[krîketa jinan]] di asra 21ê de pêşveçûneke berbiçav bi dest xistiye.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.guerillacricket.com/74267,the-rise-of-womens-cricket |title=The Rise of Women's Cricket |work=Guerilla Cricket |date=1 September 2024 |last1=Surana |first1=Aryan}}&lt;/ref&gt;

Tîma herî serkeftî ya ko di qada enternasyonel de krîketê dilîze Awistralya ye; ew tîm heta niha heşt caran bûye xwediyê kûpên &quot;Yek Roj Enternasyonel&quot;, di nav de şeş Kûpên Cîhanê, ko ew hejmar ji ya her welatekî din zêdetir e. Herwiha di lîstikên cureya Testê de jî, ew tîm ji her welatekî din zêdetir di rêza yekê de cih girtiye.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.icc-cricket.com/match_zone/historical_ranking.php |title=ICC Test Rankings: Australia |archive-url=https://web.archive.org/web/20121107124239/http://www.icc-cricket.com/match_zone/historical_ranking.php |archive-date=7 November 2012}} Retrieved 1-December-2024&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.sportingnews.com/in/cricket/news/icc-trophies-australia-won-world-cup-wtc-champions-trophy/jwrh7yvher4mddwgrtqu0wvv |title=List of ICC trophies Australia have won? ODI World Cup, WTC, Champions Trophy and more |archive-url=https://web.archive.org/web/20230611121107/https://www.sportingnews.com/in/cricket/news/icc-trophies-australia-won-world-cup-wtc-champions-trophy/jwrh7yvher4mddwgrtqu0wvv |archive-date=11 June 2023}} Retrieved 1-December-2024&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Commons-biçûk}}

[[Kategorî:Werziş]]</text>
      <sha1>ljcwuexogmudh3fpxisw9386kxl960z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103254</id>
      <parentid>2103253</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T11:59:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2103254</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5186" sha1="5nvff2h7hvmykrxlox5uf19bxsxppz4" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Krîket''' lîstikeke bi dar û topê ye ko di navbeya du [[Tîm|tîmên]] ji yanzdeh lîstikvanan de li ser qadeke lîstikê tê lîstin. Li merkeza wê qadê, qadeke taybet a bi dirêjahiya 20 metre heye ko li her du serên wê [[wîket]] hene; her wîketek ji sê stûnên şaqûlî û du darikên biçûk ên ku li ser wan hatine danîn pêk tê. Du lîstikvanên tîma ku lê dide (tîma batîngê) li ber her yek ji wîketan radiwestin û darên lêdanê di destên wan de ne; di eynî wextê de, lîstikvanek ji tîma berevaniyê (tîma fîldîngê) ko jê re ''bowler'' tê gotin, topê ji aliyê din ê qadê ve ber bi wîketa lîstikvanê lêder ve davêje. Amaja lîstikvanê lêder ew e ko bi dara xwe li topê bide û piştre cihê xwe bi hevalê xwe yê din ê tîmê re biguherîne; bi her guhertina cih re, tîma lêder xalekê (ko jê re ''run'' tê gotin) bi dest dixe. Herwiha wexta ku top digihîje sinorê qadê an jî wexta ko top bi awayekî neqanûnî tê avêtin, tîma lêder xalan bi dest dixe.

Tîma parastinê amaj dike ku bi derxistina lêdêran (ango ''out'') rê li ber bidestxistina pûanan bigire. Derxistin dikare bi awayên cuda pêk were; mesela wexta ko top li ''wicket'' (stûnên darîn) dikeve û parçeyên serê wan (''bails'') dixe xwarê, an jî wexta ko tîma parastinê topê piştî lêdana lêdêr, berî ko bigihîje erdê, di hewayê de digire. Herwiha eger tîma parastinê berî ko lêdêr bigihîje xeta ewlehiyê ya li pêşiya wicketê, bi topê li wicketê bide, lêdêr tê derxistin. Gava ko deh lêdêr hatin derxistin, qonaxa lîstikê (''innings'') bi dawî dibe û rolên tîman diguherin. Cureyên krîketê ji lîstikên testê yên kevneşopî (ko pênc rojan dikişînin) heta formata nûtir a [[Twenty20]] (ku wekî T20 jî tê naskirin) diguherin. Di formata T20 de, her tîmek di qonaxekê de 20 lîstikvan (her &quot;over&quot;ek ji 6 derfetên lêdanê pêk tê) lêdanê dikin û lîstik bi gelemperî sê-çar saetan dikişîne.

Bi kevneşopî, krîketvan bi kinçên spî dilîzin, lê di krîketa sinorkirî de, ew rengên klûb an tîmê li xwe dikin. Ji bilî kinçên bingehîn, hin lîstikvan kinçên parastinê li xwe dikin da ko ji birîndarbûna ji ber topê dûr bikevin, ko ew sferoîdek hişk û zexm e ko ji çermê pêçayî hatiye çêkirin û bi dirûnek hinekî bilindkirî ve girêdayî ye ko navikek qorikê bi têlek bi zexmî ve girêdayî ye.

Behsa herî kevn a piştrastkirî ya derbarê krîketê de, vedigere nîvê asra 16ê li [[başûrê rojhilatê Îngiltereyê]]. Ew lîstik bi berfirehbûna [[Împeratoriya Brîtanî]] li dunyayê belav bû û di nîvê duyê a asra 19ê de yekê pêşbaziyên enternasyonel hatin lidarxistin. Saziya ko rêveberiya wê lîstikê dike, [[Encûmena Enternasyonel ya Krîketê]] (ICC) ye; ew sazî zêdetirî 100 endaman dihewîne, ko ji wan 12 endamên tam in û beşdarî pêşbaziyên lîstikên testê dibin. Rêzikên lîstikê, ango &quot;Yasayên Krîketê&quot;, ji hêla [[Marylebone Cricket Club]] (MCC) ve li [[London|Londonê]] têne birêvebirin. Ew spor bi taybetî li welatên [[Hindistan]], [[Pakistan]], [[Bengladeş]], [[Srî Lanka]], [[Efxanistan]], [[Awistralya]], [[Zelendaya Nû]], [[Înglistan|Îngiltere]] û [[Wêls]], [[Afrîkaya Başûr]] û [[Karîb|Karîbê]] de tê lîstin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/icc-survey-reveals-over-a-billion-fans-90-in-subcontinent-1150473 |title=ICC survey reveals over a billion fans – 90% in subcontinent |work=[[Cricinfo]] |date=27 June 2018}}&lt;/ref&gt;

Herçend di kevneşopiyê de krîket bi pirî ji hêla mêran ve hatiye lîstin jî, [[krîketa jinan]] di asra 21ê de pêşveçûneke berbiçav bi dest xistiye.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.guerillacricket.com/74267,the-rise-of-womens-cricket |title=The Rise of Women's Cricket |work=Guerilla Cricket |date=1 September 2024 |last1=Surana |first1=Aryan}}&lt;/ref&gt;

Tîma herî serkeftî ya ko di qada enternasyonel de krîketê dilîze Awistralya ye; ew tîm heta niha heşt caran bûye xwediyê kûpên &quot;Yek Roj Enternasyonel&quot;, di nav de şeş Kûpên Cîhanê, ko ew hejmar ji ya her welatekî din zêdetir e. Herwiha di lîstikên cureya Testê de jî, ew tîm ji her welatekî din zêdetir di rêza yekê de cih girtiye.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.icc-cricket.com/match_zone/historical_ranking.php |title=ICC Test Rankings: Australia |archive-url=https://web.archive.org/web/20121107124239/http://www.icc-cricket.com/match_zone/historical_ranking.php |archive-date=7 November 2012}} Retrieved 1-December-2024&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.sportingnews.com/in/cricket/news/icc-trophies-australia-won-world-cup-wtc-champions-trophy/jwrh7yvher4mddwgrtqu0wvv |title=List of ICC trophies Australia have won? ODI World Cup, WTC, Champions Trophy and more |archive-url=https://web.archive.org/web/20230611121107/https://www.sportingnews.com/in/cricket/news/icc-trophies-australia-won-world-cup-wtc-champions-trophy/jwrh7yvher4mddwgrtqu0wvv |archive-date=11 June 2023}} Retrieved 1-December-2024&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Commons-biçûk}}

[[Kategorî:Werziş]]</text>
      <sha1>5nvff2h7hvmykrxlox5uf19bxsxppz4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mele Yehyayê Mizûrî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>330835</id>
    <redirect title="Şêx Mele Yehyayê Mizûrî" />
    <revision>
      <id>2103263</id>
      <timestamp>2026-11-11T13:49:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ahmed A Issa</username>
        <id>177108</id>
      </contributor>
      <comment>Ahmed A Issaî/ê navê [[Mele Yehyayê Mizûrî]] weke [[Şêx Mele Yehyayê Mizûrî]] guhart: Misspelled title: Guncavtir û fermîtir</comment>
      <origin>2103263</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46" sha1="siz691sfznxrz69srd5eja2a5lce1us" xml:space="preserve">#BERALÎKIRIN [[Şêx Mele Yehyayê Mizûrî]]</text>
      <sha1>siz691sfznxrz69srd5eja2a5lce1us</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêj:Mele Yehyayê Mizûrî</title>
    <ns>1</ns>
    <id>330836</id>
    <redirect title="Gotûbêj:Şêx Mele Yehyayê Mizûrî" />
    <revision>
      <id>2103265</id>
      <timestamp>2026-11-11T13:49:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ahmed A Issa</username>
        <id>177108</id>
      </contributor>
      <comment>Ahmed A Issaî/ê navê [[Gotûbêj:Mele Yehyayê Mizûrî]] weke [[Gotûbêj:Şêx Mele Yehyayê Mizûrî]] guhart: Misspelled title: Guncavtir û fermîtir</comment>
      <origin>2103265</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56" sha1="rjwan7g6gbe2yx536m10qb8z48fkjcj" xml:space="preserve">#BERALÎKIRIN [[Gotûbêj:Şêx Mele Yehyayê Mizûrî]]</text>
      <sha1>rjwan7g6gbe2yx536m10qb8z48fkjcj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Axa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>330838</id>
    <revision>
      <id>2103300</id>
      <timestamp>2026-11-11T21:53:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpel bi &quot;'''Axa''', anku '''aẍa''', nasnavek e ku di serdema Osmaniyan de bi wateya “serdar, xwediyê gund, serokê eşîr an serokê komekê dihat bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Destî|Ferhenga Destî: kurdî-kurdî]]|paşnav=Demîrhan|pêşnav=Umîd |weşanger=Bazîd: Sewad 1428|sal=2007|rûpel=15}}&lt;/ref&gt; Dewletê ew nav dida kesekî ku gundek an erdek ji bo xizmetên wî pê re dihate dayîn. Ew maf dikaribû ji bav ber bi kur ve derbas bibe, heta...&quot; hat çêkirin</comment>
      <origin>2103300</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2078" sha1="cvta6isc4ui205sq61y19ho33xy0fme" xml:space="preserve">'''Axa''', anku '''aẍa''', nasnavek e ku di serdema Osmaniyan de bi wateya “serdar, xwediyê gund, serokê eşîr an serokê komekê dihat bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Destî|Ferhenga Destî: kurdî-kurdî]]|paşnav=Demîrhan|pêşnav=Umîd |weşanger=Bazîd: Sewad 1428|sal=2007|rûpel=15}}&lt;/ref&gt; Dewletê ew nav dida kesekî ku gundek an erdek ji bo xizmetên wî pê re dihate dayîn. Ew maf dikaribû ji bav ber bi kur ve derbas bibe, heta ku ew kes di itaeta dewletê de bimîne.

Divê ferq were kirin di navbera ''[[menh]] / dayîna erdê'' û ''[[tapu]] / tomarkirina fermî'' de. ''Menh'' kevn e. ''Tapu'' û ''tomarkirin'' di dawiya dewleta Osmanî de derket. Dewletê gundek dida [[karmend]]ekî, [[leşker]]ekî, kesekî an waqfekê. Paşê kesê ku gund wergirtibû, bêyî ku rêveberiyê sûd jê bibîne, ew menḥ difirot kesekî din. Heta ku [[Midhat Paşa]] sala 1858 biryar da ku gund û erd bên tomar kirin, ango tapu bên kirin, li hember pereyekî kêm ku derbasî xezîneya dewletê bibe.

=== Axabûn ===
# Dewlet kesekî ji derveyî herêmê tîne, bêyî ku ji kîjan eşîrê ye; gundek an çend gundan dide wî li hember xizmetên wî. Ew dibe wekî wekîlê dewletê û dikare li ser dayîn an standina gundan desthilatdar be.
# Kesekî ku herêm pê bawer dike, dewlet wî piştrast dike ji bo aramî û ewlehiya herêmê.
# Kesekî ku bi hêza xwe xwe ferz dike, dewlet wî ji bo parastina aramiyê qebûl dike, heta ku ew di itaeta wê de bimîne.

Dewlet carinan çav li ser zêdegaviyên axa digirt, heta ku ew ewlehiya dewletê nexera bike. Lê dema axa xurt dibû û dixwest serhildanê bike, dewlet derfetê digeriya ku dijberekî ji nav malbata wî an ji nav herêmê derxîne. Ev li gor rêbaza “perçe bike û hukum bike” bû. Carinan jî bi belavkirina sedemên siyasî, exlaqî an olî yên veşartî, herêm li dijî wî dihat bilindkirin. An jî şandina kampanyayeke leşkerî ya “terbiyeyê” bû ku li ser destê efserê mezin dihat meşandin û kesên herêmê jî tê de beşdar dibûn.{{Çavk}}</text>
      <sha1>cvta6isc4ui205sq61y19ho33xy0fme</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103301</id>
      <parentid>2103300</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T21:56:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2103301</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2155" sha1="bvqaughr1p8uhvtycyoyos3o75w5jm4" xml:space="preserve">'''Axa''', anku '''aẍa''', nasnavek e ku di serdema Osmaniyan de bi wateya “serdar, xwediyê gund, serokê eşîr an serokê komekê&quot; dihat bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Destî|Ferhenga Destî: kurdî-kurdî]]|paşnav=Demîrhan|pêşnav=Umîd |weşanger=Bazîd: Sewad 1428|sal=2007|rûpel=15}}&lt;/ref&gt; Dewletê ew nav dida kesekî ku gundek an erdek ji bo xizmetên wî pê re dihate dayîn. Ew maf dikaribû ji bav ber bi kur ve derbas bibe, heta ku ew kes di itaeta dewletê de bimîne.

Divê ferq were kirin di navbera ''[[menh]] / dayîna erdê'' û ''[[tapu]] / tomarkirina fermî'' de. ''Menh'' kevn e. ''Tapu'' û ''tomarkirin'' di dawiya dewleta Osmanî de derket. Dewletê gundek dida [[karmend]]ekî, [[leşker]]ekî, kesekî an waqfekê. Paşê kesê ku gund wergirtibû, bêyî ku rêveberiyê sûd jê bibîne, ew menḥ difirot kesekî din. Heta ku [[Midhat Paşa]] sala 1858 biryar da ku gund û erd bên tomar kirin, ango tapu bên kirin, li hember pereyekî kêm ku derbasî xezîneya dewletê bibe.

=== Axabûn ===
# Dewlet kesekî ji derveyî herêmê tîne, bêyî ku ji kîjan eşîrê ye; gundek an çend gundan dide wî li hember xizmetên wî. Ew dibe wekî wekîlê dewletê û dikare li ser dayîn an standina gundan desthilatdar be.
# Kesekî ku herêm pê bawer dike, dewlet wî piştrast dike ji bo aramî û ewlehiya herêmê.
# Kesekî ku bi hêza xwe xwe ferz dike, dewlet wî ji bo parastina aramiyê qebûl dike, heta ku ew di itaeta wê de bimîne.

Dewlet carinan çav li ser zêdegaviyên axa digirt, heta ku ew ewlehiya dewletê nexera bike. Lê dema axa xurt dibû û dixwest serhildanê bike, dewlet derfetê digeriya ku dijberekî ji nav malbata wî an ji nav herêmê derxîne. Ev li gor rêbaza “perçe bike û hukum bike” bû. Carinan jî bi belavkirina sedemên siyasî, exlaqî an olî yên veşartî, herêm li dijî wî dihat bilindkirin. An jî şandina kampanyayeke leşkerî ya “terbiyeyê” bû ku li ser destê efserê mezin dihat meşandin û kesên herêmê jî tê de beşdar dibûn.{{Çavk}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{şitil}}
[[Kategorî:Rêvebirên kurdan]]</text>
      <sha1>bvqaughr1p8uhvtycyoyos3o75w5jm4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103302</id>
      <parentid>2103301</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T21:57:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2103302</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2153" sha1="op29twdkhvik5y6myhz3ml0f7dvix5o" xml:space="preserve">'''Axa''', anku '''aẍa''', nasnavek e ku di serdema Osmaniyan de bi wateya “serdar, xwediyê gund, serokê eşîr an serokê komekê&quot; dihat bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Destî|Ferhenga Destî: kurdî-kurdî]]|paşnav=Demîrhan|pêşnav=Umîd |weşanger=Bazîd: Sewad 1428|sal=2007|rûpel=15}}&lt;/ref&gt; Dewletê ew nav dida kesekî ku gundek an erdek ji bo xizmetên wî pê re dihate dayîn. Ew maf dikaribû ji bav ber bi kur ve derbas bibe, heta ku ew kes di itaeta dewletê de bimîne.

Divê ferq were kirin di navbera ''[[menh]] / dayîna erdê'' û ''[[tapu]] / tomarkirina fermî'' de. ''Menh'' kevn e. ''Tapu'' û ''tomarkirin'' di dawiya dewleta Osmanî de derket. Dewletê gundek dida [[karmend]]ekî, [[leşker]]ekî, kesekî an waqfekê. Paşê kesê ku gund wergirtibû, bêyî ku rêveberiyê sûd jê bibîne, ew menḥ difirot kesekî din. Heta ku [[Midhat Paşa]] sala 1858 biryar da ku gund û erd bên tomar kirin, ango tapu bên kirin, li hember pereyekî kêm ku derbasî xezîneya dewletê bibe.

== Axabûn ==
* Dewlet kesekî ji derveyî herêmê tîne, bêyî ku ji kîjan eşîrê ye; gundek an çend gundan dide wî li hember xizmetên wî. Ew dibe wekî wekîlê dewletê û dikare li ser dayîn an standina gundan desthilatdar be.
* Kesekî ku herêm pê bawer dike, dewlet wî piştrast dike ji bo aramî û ewlehiya herêmê.
* Kesekî ku bi hêza xwe xwe ferz dike, dewlet wî ji bo parastina aramiyê qebûl dike, heta ku ew di itaeta wê de bimîne.

Dewlet carinan çav li ser zêdegaviyên axa digirt, heta ku ew ewlehiya dewletê nexera bike. Lê dema axa xurt dibû û dixwest serhildanê bike, dewlet derfetê digeriya ku dijberekî ji nav malbata wî an ji nav herêmê derxîne. Ev li gor rêbaza “perçe bike û hukum bike” bû. Carinan jî bi belavkirina sedemên siyasî, exlaqî an olî yên veşartî, herêm li dijî wî dihat bilindkirin. An jî şandina kampanyayeke leşkerî ya “terbiyeyê” bû ku li ser destê efserê mezin dihat meşandin û kesên herêmê jî tê de beşdar dibûn.{{Çavk}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{şitil}}
[[Kategorî:Rêvebirên kurdan]]</text>
      <sha1>op29twdkhvik5y6myhz3ml0f7dvix5o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103303</id>
      <parentid>2103302</parentid>
      <timestamp>2026-11-11T22:00:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2103303</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2152" sha1="sfasop3ostqx0u8utescvewd523x69o" xml:space="preserve">'''Axa''', anku '''aẍa''', nasnavek e ku di serdema Osmaniyan de bi wateya “serdar, xwediyê gund, serokê eşîr an serokê komekê&quot; dihat bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ferhenga Destî|Ferhenga Destî: kurdî-kurdî]]|paşnav=Demîrhan|pêşnav=Umîd |weşanger=Bazîd: Sewad 1428|sal=2007|rûpel=15}}&lt;/ref&gt; Dewletê ew nav dida kesekî ku gundek an erdek ji bo xizmetên wî pê re dihate dayîn. Ew maf dikaribû ji bav ber bi kur ve derbas bibe, heta ku ew kes di itaeta dewletê de bimîne.

Divê ferq were kirin di navbera ''[[menh]] / dayîna erdê'' û ''[[tapu]] / tomarkirina fermî'' de. ''Menh'' kevn e. ''Tapu'' û ''tomarkirin'' di dawiya dewleta Osmanî de derket. Dewletê gundek dida [[karmend]]ekî, [[leşker]]ekî, kesekî an waqfekê. Paşê kesê ku gund wergirtibû, bêyî ku rêveberiyê sûd jê bibîne, ew menḥ difirot kesekî din. Heta ku [[Midhat Paşa]] sala 1858 biryar da ku gund û erd bên tomarkirin, ango tapu bên kirin, li hember pereyekî kêm ku derbasî xezîneya dewletê bibe.

== Axabûn ==
* Dewlet kesekî ji derveyî herêmê tîne, bêyî ku ji kîjan eşîrê ye; gundek an çend gundan dide wî li hember xizmetên wî. Ew dibe wekî wekîlê dewletê û dikare li ser dayîn an standina gundan desthilatdar be.
* Kesekî ku herêm pê bawer dike, dewlet wî piştrast dike ji bo aramî û ewlehiya herêmê.
* Kesekî ku bi hêza xwe xwe ferz dike, dewlet wî ji bo parastina aramiyê qebûl dike, heta ku ew di itaeta wê de bimîne.

Dewlet carinan çav li ser zêdegaviyên axa digirt, heta ku ew ewlehiya dewletê nexera bike. Lê dema axa xurt dibû û dixwest serhildanê bike, dewlet derfetê digeriya ku dijberekî ji nav malbata wî an ji nav herêmê derxîne. Ev li gor rêbaza “perçe bike û hukum bike” bû. Carinan jî bi belavkirina sedemên siyasî, exlaqî an olî yên veşartî, herêm li dijî wî dihat bilindkirin. An jî şandina kampanyayeke leşkerî ya “terbiyeyê” bû ku li ser destê efserê mezin dihat meşandin û kesên herêmê jî tê de beşdar dibûn.{{Çavk}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{şitil}}
[[Kategorî:Rêvebirên kurdan]]</text>
      <sha1>sfasop3ostqx0u8utescvewd523x69o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Împeratoriya Gupta</title>
    <ns>0</ns>
    <id>330839</id>
    <revision>
      <id>2103319</id>
      <timestamp>2026-11-12T04:35:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpel bi &quot;{{Xebat}}&quot; hat çêkirin</comment>
      <origin>2103319</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9" sha1="5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf" xml:space="preserve">{{Xebat}}</text>
      <sha1>5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103320</id>
      <parentid>2103319</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T04:38:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2103320</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="525" sha1="ne1zehsxndarfgfo6aj7h01aahbtm1i" xml:space="preserve">{{Xebat}}Împeratoriya Gupta împeratoriyeke hindî bû di çaxa klasîk a [[nîvgirava Hindistanê]] de ko ji nîvê asra 3yê heta nîvê asra 6ê a {{Pz}} hebû. Di lûtkeya wê de, xanedaniyê li ser împeratoriyekê hikum kir ko piraniya nîvgirava bakurê Hindistanê dagirtibû. Ew çax ji hêla hin tarîxnasan ve wekî Çaxa Zêrîn a Hindistanê hatiye hesibandin, her çend ew taybetmendî ji hêla yên dî ve hatiye nîqaşkirin. Xanedaniya desthilatdar a împeratoriyê ji hêla [[Gupta]] ve hatiye damezrandin.</text>
      <sha1>ne1zehsxndarfgfo6aj7h01aahbtm1i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103322</id>
      <parentid>2103320</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T04:47:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2103322</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2004" sha1="7ciosebk2t24rzdc4sb3uoiidqxbbl9" xml:space="preserve">{{Xebat}}Împeratoriya Gupta împeratoriyeke hindî bû di çaxa klasîk a [[nîvgirava Hindistanê]] de ko ji nîvê asra 3yê heta nîvê asra 6ê a {{Pz}} hebû. Di lûtkeya wê de, xanedaniyê li ser împeratoriyekê hikum kir ko piraniya nîvgirava bakurê Hindistanê dagirtibû. Ew çax ji hêla hin tarîxnasan ve wekî Çaxa Zêrîn a Hindistanê hatiye hesibandin, her çend ew taybetmendî ji hêla yên dî ve hatiye nîqaşkirin. Xanedaniya desthilatdar a împeratoriyê ji hêla [[Gupta]] ve hatiye damezrandin.

Niqteyên herî giring ên wê çaxê, pêşveçûnên mezin ên kulturî ne ko bi taybetî di wexta desthilatdariya [[Samudragupta]], [[Chandragupta II]] û [[Kumaragupta I]] de pêk hatine. Di wê çaxê de, gelek destanên hindû û çavkaniyên edebî, wekî ''[[Mahabharata]]'' û ''[[Ramayana]]'', hatin standardîzekirin û pejirandin. Di çaxa Gupta de zanyarên wekî [[Kalidasa]], [[Aryabhata]], [[Varahamihira]] û [[Vatsyayana]] derketin holê; wan di gelek warên zanistî de pêşveçûnên giring pêk anîn. Di çaxa Gupta de, zanist û rêveberiya siyasî gihîştin astên nû. Ew çax, ko carinan wekî ''Pax Gupta'' (Aştiya Gupta) tê binavkirin, bû sebeba destkeftiyên di warên mîmarî, peykersazî û resamiyê de; wan destkeftiyan &quot;pîvanên form û tamê danîn ko rêça hunerê ya paşerojê, ne tenê li Hindistanê, lê li derveyî sinorên wê jî diyar kirin&quot;. Têkiliyên bazirganî yên xurt herêm kir merkezeke kulturî ya giring û ew wekî bingehekê damezrand ko tesîr li ser padîşahî û herêmên cîran, hem li Hindistanê û hem jî li [[başûr-rojhilatê Asyayê]] kir. Her wiha tê texmîn kirin ko [[Puranas]], şiîrên dirêj ên kevnar di derbarê meseleyên curbecur, jî di wê çaxê de hatine nivîsandin. Di Împeratoriya Gupta de, desthilatdaran dînî [[Hinduîzm|hinduyî]] dişopandin û brahmenan geşbûneke mezin dîtin; lêbelê, Gupta li hemberî kesên ji baweriyên dî jî xwedî şiîreke tolerans bûn.</text>
      <sha1>7ciosebk2t24rzdc4sb3uoiidqxbbl9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103323</id>
      <parentid>2103322</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T04:47:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2103323</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2005" sha1="j4gkypze4gayf69i515fbmdgkxvpens" xml:space="preserve">{{Xebat}}Împeratoriya Gupta împeratoriyeke hindî bû di çaxa klasîk a [[nîvgirava Hindistanê]] de ko ji nîvê asra 3yê heta nîvê asra 6ê a {{Pz}} hebû. Di lûtkeya wê de, xanedaniyê li ser împeratoriyekê hikum kir ko piraniya nîvgirava bakurê Hindistanê dagirtibû. Ew çax ji hêla hin tarîxnasan ve wekî Çaxa Zêrîn a Hindistanê hatiye hesibandin, her çend ew taybetmendî ji hêla yên dî ve hatiye nîqaşkirin. Xanedaniya desthilatdar a împeratoriyê ji hêla [[Gupta]] ve hatiye damezrandin.

Niqteyên herî giring ên wê çaxê, pêşveçûnên mezin ên kulturî ne ko bi taybetî di wexta desthilatdariya [[Samudragupta]], [[Chandragupta II]] û [[Kumaragupta I]] de pêk hatine. Di wê çaxê de, gelek destanên hindû û çavkaniyên edebî, wekî ''[[Mahabharata]]'' û ''[[Ramayana]]'', hatin standardîzekirin û pejirandin. Di çaxa Gupta de zanyarên wekî [[Kalidasa]], [[Aryabhata]], [[Varahamihira]] û [[Vatsyayana]] derketin holê; wan di gelek warên zanistî de pêşveçûnên giring pêk anîn. Di çaxa Gupta de, zanist û rêveberiya siyasî gihîştin astên nû. Ew çax, ko carinan wekî ''Pax Gupta'' (Aştiya Gupta) tê binavkirin, bû sebeba destkeftiyên di warên mîmarî, peykersazî û resamiyê de; wan destkeftiyan &quot;pîvanên form û tamê danîn ko rêça hunerê ya paşerojê, ne tenê li Hindistanê, lê li derveyî sinorên wê jî diyar kirin&quot;. Têkiliyên bazirganî yên xurt herêm kir merkezeke kulturî ya giring û ew wekî bingehekê damezrand ko tesîr li ser padîşahî û herêmên cîran, hem li Hindistanê û hem jî li [[başûr-rojhilatê Asyayê]] kir. Her wiha tê texmîn kirin ko [[Puranas]], şiîrên dirêj ên kevnar di derbarê meseleyên curbecur, jî di wê çaxê de hatine nivîsandin. Di Împeratoriya Gupta de, desthilatdaran dînî [[Hinduîzm|hinduyî]] dişopandin û brahmenan geşbûneke mezin dîtin; lêbelê, Gupta li hemberî kesên ji baweriyên dî jî xwedî nêrîneke tolerans bûn.</text>
      <sha1>j4gkypze4gayf69i515fbmdgkxvpens</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103324</id>
      <parentid>2103323</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T04:51:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2103324</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2497" sha1="qewc6q5q4zt1ogi3hw344cwqxt8yu2k" xml:space="preserve">{{Xebat}}Împeratoriya Gupta împeratoriyeke hindî bû di çaxa klasîk a [[nîvgirava Hindistanê]] de ko ji nîvê asra 3yê heta nîvê asra 6ê a {{Pz}} hebû. Di lûtkeya wê de, xanedaniyê li ser împeratoriyekê hikum kir ko piraniya nîvgirava bakurê Hindistanê dagirtibû. Ew çax ji hêla hin tarîxnasan ve wekî Çaxa Zêrîn a Hindistanê hatiye hesibandin, her çend ew taybetmendî ji hêla yên dî ve hatiye nîqaşkirin. Xanedaniya desthilatdar a împeratoriyê ji hêla [[Gupta]] ve hatiye damezrandin.

Niqteyên herî giring ên wê çaxê, pêşveçûnên mezin ên kulturî ne ko bi taybetî di wexta desthilatdariya [[Samudragupta]], [[Chandragupta II]] û [[Kumaragupta I]] de pêk hatine. Di wê çaxê de, gelek destanên hindû û çavkaniyên edebî, wekî ''[[Mahabharata]]'' û ''[[Ramayana]]'', hatin standardîzekirin û pejirandin. Di çaxa Gupta de zanyarên wekî [[Kalidasa]], [[Aryabhata]], [[Varahamihira]] û [[Vatsyayana]] derketin holê; wan di gelek warên zanistî de pêşveçûnên giring pêk anîn. Di çaxa Gupta de, zanist û rêveberiya siyasî gihîştin astên nû. Ew çax, ko carinan wekî ''Pax Gupta'' (Aştiya Gupta) tê binavkirin, bû sebeba destkeftiyên di warên mîmarî, peykersazî û resamiyê de; wan destkeftiyan &quot;pîvanên form û tamê danîn ko rêça hunerê ya paşerojê, ne tenê li Hindistanê, lê li derveyî sinorên wê jî diyar kirin&quot;. Têkiliyên bazirganî yên xurt herêm kir merkezeke kulturî ya giring û ew wekî bingehekê damezrand ko tesîr li ser padîşahî û herêmên cîran, hem li Hindistanê û hem jî li [[başûr-rojhilatê Asyayê]] kir. Her wiha tê texmîn kirin ko [[Puranas]], şiîrên dirêj ên kevnar di derbarê meseleyên curbecur, jî di wê çaxê de hatine nivîsandin. Di Împeratoriya Gupta de, desthilatdaran dînî [[Hinduîzm|hinduyî]] dişopandin û brahmenan geşbûneke mezin dîtin; lêbelê, Gupta li hemberî kesên ji baweriyên dî jî xwedî nêrîneke tolerans bûn.

Împeratorî di dawiyê de ji ber sebebên wekî windakirina ax û desthilata împaratorî – ko ji aliyê wan quwetên herêmî yên ko berê girêdayî împeratoriyê bûn ve pêk hatibû, û herwiha ji ber êrîşa [[Hûnî|xelkê hûnan]] ([[Qiraliyeta Kîdar|kîdarît]] û [[hûnên alxon]]) ên ji [[Asyaya Navendî|Asyaya Merkezî]], ji holê rabû. Piştî hilweşîna Împeratoriya Gupta di asra 6ê de, Hindistan careke din di bin desthilata gelek padîşahiyên herêmî de ma.</text>
      <sha1>qewc6q5q4zt1ogi3hw344cwqxt8yu2k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103325</id>
      <parentid>2103324</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T04:51:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2103325</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2528" sha1="08qc55duqtvvrypxzjx4ffbba6g6lhi" xml:space="preserve">{{Xebat}}Împeratoriya Gupta împeratoriyeke hindî bû di çaxa klasîk a [[nîvgirava Hindistanê]] de ko ji nîvê asra 3yê heta nîvê asra 6ê a {{Pz}} hebû. Di lûtkeya wê de, xanedaniyê li ser împeratoriyekê hikum kir ko piraniya nîvgirava bakurê Hindistanê dagirtibû. Ew çax ji hêla hin tarîxnasan ve wekî Çaxa Zêrîn a Hindistanê hatiye hesibandin, her çend ew taybetmendî ji hêla yên dî ve hatiye nîqaşkirin. Xanedaniya desthilatdar a împeratoriyê ji hêla [[Gupta]] ve hatiye damezrandin.

Niqteyên herî giring ên wê çaxê, pêşveçûnên mezin ên kulturî ne ko bi taybetî di wexta desthilatdariya [[Samudragupta]], [[Chandragupta II]] û [[Kumaragupta I]] de pêk hatine. Di wê çaxê de, gelek destanên hindû û çavkaniyên edebî, wekî ''[[Mahabharata]]'' û ''[[Ramayana]]'', hatin standardîzekirin û pejirandin. Di çaxa Gupta de zanyarên wekî [[Kalidasa]], [[Aryabhata]], [[Varahamihira]] û [[Vatsyayana]] derketin holê; wan di gelek warên zanistî de pêşveçûnên giring pêk anîn. Di çaxa Gupta de, zanist û rêveberiya siyasî gihîştin astên nû. Ew çax, ko carinan wekî ''Pax Gupta'' (Aştiya Gupta) tê binavkirin, bû sebeba destkeftiyên di warên mîmarî, peykersazî û resamiyê de; wan destkeftiyan &quot;pîvanên form û tamê danîn ko rêça hunerê ya paşerojê, ne tenê li Hindistanê, lê li derveyî sinorên wê jî diyar kirin&quot;. Têkiliyên bazirganî yên xurt herêm kir merkezeke kulturî ya giring û ew wekî bingehekê damezrand ko tesîr li ser padîşahî û herêmên cîran, hem li Hindistanê û hem jî li [[başûr-rojhilatê Asyayê]] kir. Her wiha tê texmîn kirin ko [[Puranas]], şiîrên dirêj ên kevnar di derbarê meseleyên curbecur, jî di wê çaxê de hatine nivîsandin. Di Împeratoriya Gupta de, desthilatdaran dînî [[Hinduîzm|hinduyî]] dişopandin û brahmenan geşbûneke mezin dîtin; lêbelê, Gupta li hemberî kesên ji baweriyên dî jî xwedî nêrîneke tolerans bûn.

Împeratorî di dawiyê de ji ber sebebên wekî windakirina ax û desthilata împaratorî – ko ji aliyê wan quwetên herêmî yên ko berê girêdayî împeratoriyê bûn ve pêk hatibû, û herwiha ji ber êrîşa [[Hûnî|xelkê hûnan]] ([[Qiraliyeta Kîdar|kîdarît]] û [[hûnên alxon]]) ên ji [[Asyaya Navendî|Asyaya Merkezî]], ji holê rabû. Piştî hilweşîna Împeratoriya Gupta di asra 6ê de, Hindistan careke din di bin desthilata gelek padîşahiyên herêmî de ma.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}</text>
      <sha1>08qc55duqtvvrypxzjx4ffbba6g6lhi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103326</id>
      <parentid>2103325</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T04:53:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2103326</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2561" sha1="hm4nf9xwe1yhin02wapqh6vxj5sulkt" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank welat2/wîkîdane}}
Împeratoriya Gupta împeratoriyeke hindî bû di çaxa klasîk a [[nîvgirava Hindistanê]] de ko ji nîvê asra 3yê heta nîvê asra 6ê a {{Pz}} hebû. Di lûtkeya wê de, xanedaniyê li ser împeratoriyekê hikum kir ko piraniya nîvgirava bakurê Hindistanê dagirtibû. Ew çax ji hêla hin tarîxnasan ve wekî Çaxa Zêrîn a Hindistanê hatiye hesibandin, her çend ew taybetmendî ji hêla yên dî ve hatiye nîqaşkirin. Xanedaniya desthilatdar a împeratoriyê ji hêla [[Gupta]] ve hatiye damezrandin.

Niqteyên herî giring ên wê çaxê, pêşveçûnên mezin ên kulturî ne ko bi taybetî di wexta desthilatdariya [[Samudragupta]], [[Chandragupta II]] û [[Kumaragupta I]] de pêk hatine. Di wê çaxê de, gelek destanên hindû û çavkaniyên edebî, wekî ''[[Mahabharata]]'' û ''[[Ramayana]]'', hatin standardîzekirin û pejirandin. Di çaxa Gupta de zanyarên wekî [[Kalidasa]], [[Aryabhata]], [[Varahamihira]] û [[Vatsyayana]] derketin holê; wan di gelek warên zanistî de pêşveçûnên giring pêk anîn. Di çaxa Gupta de, zanist û rêveberiya siyasî gihîştin astên nû. Ew çax, ko carinan wekî ''Pax Gupta'' (Aştiya Gupta) tê binavkirin, bû sebeba destkeftiyên di warên mîmarî, peykersazî û resamiyê de; wan destkeftiyan &quot;pîvanên form û tamê danîn ko rêça hunerê ya paşerojê, ne tenê li Hindistanê, lê li derveyî sinorên wê jî diyar kirin&quot;. Têkiliyên bazirganî yên xurt herêm kir merkezeke kulturî ya giring û ew wekî bingehekê damezrand ko tesîr li ser padîşahî û herêmên cîran, hem li Hindistanê û hem jî li [[başûr-rojhilatê Asyayê]] kir. Her wiha tê texmîn kirin ko [[Puranas]], şiîrên dirêj ên kevnar di derbarê meseleyên curbecur, jî di wê çaxê de hatine nivîsandin. Di Împeratoriya Gupta de, desthilatdaran dînî [[Hinduîzm|hinduyî]] dişopandin û brahmenan geşbûneke mezin dîtin; lêbelê, Gupta li hemberî kesên ji baweriyên dî jî xwedî nêrîneke tolerans bûn.

Împeratorî di dawiyê de ji ber sebebên wekî windakirina ax û desthilata împaratorî – ko ji aliyê wan quwetên herêmî yên ko berê girêdayî împeratoriyê bûn ve pêk hatibû, û herwiha ji ber êrîşa [[Hûnî|xelkê hûnan]] ([[Qiraliyeta Kîdar|kîdarît]] û [[hûnên alxon]]) ên ji [[Asyaya Navendî|Asyaya Merkezî]], ji holê rabû. Piştî hilweşîna Împeratoriya Gupta di asra 6ê de, Hindistan careke din di bin desthilata gelek padîşahiyên herêmî de ma.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}</text>
      <sha1>hm4nf9xwe1yhin02wapqh6vxj5sulkt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103327</id>
      <parentid>2103326</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T04:53:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2103327</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2567" sha1="3uowvt16uwa8jy0kr6cb64p1cs0ev1c" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank welat2/wîkîdane}}
'''Împeratoriya Gupta''' împeratoriyeke hindî bû di çaxa klasîk a [[nîvgirava Hindistanê]] de ko ji nîvê asra 3yê heta nîvê asra 6ê a {{Pz}} hebû. Di lûtkeya wê de, xanedaniyê li ser împeratoriyekê hikum kir ko piraniya nîvgirava bakurê Hindistanê dagirtibû. Ew çax ji hêla hin tarîxnasan ve wekî Çaxa Zêrîn a Hindistanê hatiye hesibandin, her çend ew taybetmendî ji hêla yên dî ve hatiye nîqaşkirin. Xanedaniya desthilatdar a împeratoriyê ji hêla [[Gupta]] ve hatiye damezrandin.

Niqteyên herî giring ên wê çaxê, pêşveçûnên mezin ên kulturî ne ko bi taybetî di wexta desthilatdariya [[Samudragupta]], [[Chandragupta II]] û [[Kumaragupta I]] de pêk hatine. Di wê çaxê de, gelek destanên hindû û çavkaniyên edebî, wekî ''[[Mahabharata]]'' û ''[[Ramayana]]'', hatin standardîzekirin û pejirandin. Di çaxa Gupta de zanyarên wekî [[Kalidasa]], [[Aryabhata]], [[Varahamihira]] û [[Vatsyayana]] derketin holê; wan di gelek warên zanistî de pêşveçûnên giring pêk anîn. Di çaxa Gupta de, zanist û rêveberiya siyasî gihîştin astên nû. Ew çax, ko carinan wekî ''Pax Gupta'' (Aştiya Gupta) tê binavkirin, bû sebeba destkeftiyên di warên mîmarî, peykersazî û resamiyê de; wan destkeftiyan &quot;pîvanên form û tamê danîn ko rêça hunerê ya paşerojê, ne tenê li Hindistanê, lê li derveyî sinorên wê jî diyar kirin&quot;. Têkiliyên bazirganî yên xurt herêm kir merkezeke kulturî ya giring û ew wekî bingehekê damezrand ko tesîr li ser padîşahî û herêmên cîran, hem li Hindistanê û hem jî li [[başûr-rojhilatê Asyayê]] kir. Her wiha tê texmîn kirin ko [[Puranas]], şiîrên dirêj ên kevnar di derbarê meseleyên curbecur, jî di wê çaxê de hatine nivîsandin. Di Împeratoriya Gupta de, desthilatdaran dînî [[Hinduîzm|hinduyî]] dişopandin û brahmenan geşbûneke mezin dîtin; lêbelê, Gupta li hemberî kesên ji baweriyên dî jî xwedî nêrîneke tolerans bûn.

Împeratorî di dawiyê de ji ber sebebên wekî windakirina ax û desthilata împaratorî – ko ji aliyê wan quwetên herêmî yên ko berê girêdayî împeratoriyê bûn ve pêk hatibû, û herwiha ji ber êrîşa [[Hûnî|xelkê hûnan]] ([[Qiraliyeta Kîdar|kîdarît]] û [[hûnên alxon]]) ên ji [[Asyaya Navendî|Asyaya Merkezî]], ji holê rabû. Piştî hilweşîna Împeratoriya Gupta di asra 6ê de, Hindistan careke din di bin desthilata gelek padîşahiyên herêmî de ma.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}</text>
      <sha1>3uowvt16uwa8jy0kr6cb64p1cs0ev1c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103328</id>
      <parentid>2103327</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T04:53:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Dîroka Hindistanê]]</comment>
      <origin>2103328</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2602" sha1="tv1s4vahzam5895h9tms8phisjn8k63" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank welat2/wîkîdane}}
'''Împeratoriya Gupta''' împeratoriyeke hindî bû di çaxa klasîk a [[nîvgirava Hindistanê]] de ko ji nîvê asra 3yê heta nîvê asra 6ê a {{Pz}} hebû. Di lûtkeya wê de, xanedaniyê li ser împeratoriyekê hikum kir ko piraniya nîvgirava bakurê Hindistanê dagirtibû. Ew çax ji hêla hin tarîxnasan ve wekî Çaxa Zêrîn a Hindistanê hatiye hesibandin, her çend ew taybetmendî ji hêla yên dî ve hatiye nîqaşkirin. Xanedaniya desthilatdar a împeratoriyê ji hêla [[Gupta]] ve hatiye damezrandin.

Niqteyên herî giring ên wê çaxê, pêşveçûnên mezin ên kulturî ne ko bi taybetî di wexta desthilatdariya [[Samudragupta]], [[Chandragupta II]] û [[Kumaragupta I]] de pêk hatine. Di wê çaxê de, gelek destanên hindû û çavkaniyên edebî, wekî ''[[Mahabharata]]'' û ''[[Ramayana]]'', hatin standardîzekirin û pejirandin. Di çaxa Gupta de zanyarên wekî [[Kalidasa]], [[Aryabhata]], [[Varahamihira]] û [[Vatsyayana]] derketin holê; wan di gelek warên zanistî de pêşveçûnên giring pêk anîn. Di çaxa Gupta de, zanist û rêveberiya siyasî gihîştin astên nû. Ew çax, ko carinan wekî ''Pax Gupta'' (Aştiya Gupta) tê binavkirin, bû sebeba destkeftiyên di warên mîmarî, peykersazî û resamiyê de; wan destkeftiyan &quot;pîvanên form û tamê danîn ko rêça hunerê ya paşerojê, ne tenê li Hindistanê, lê li derveyî sinorên wê jî diyar kirin&quot;. Têkiliyên bazirganî yên xurt herêm kir merkezeke kulturî ya giring û ew wekî bingehekê damezrand ko tesîr li ser padîşahî û herêmên cîran, hem li Hindistanê û hem jî li [[başûr-rojhilatê Asyayê]] kir. Her wiha tê texmîn kirin ko [[Puranas]], şiîrên dirêj ên kevnar di derbarê meseleyên curbecur, jî di wê çaxê de hatine nivîsandin. Di Împeratoriya Gupta de, desthilatdaran dînî [[Hinduîzm|hinduyî]] dişopandin û brahmenan geşbûneke mezin dîtin; lêbelê, Gupta li hemberî kesên ji baweriyên dî jî xwedî nêrîneke tolerans bûn.

Împeratorî di dawiyê de ji ber sebebên wekî windakirina ax û desthilata împaratorî – ko ji aliyê wan quwetên herêmî yên ko berê girêdayî împeratoriyê bûn ve pêk hatibû, û herwiha ji ber êrîşa [[Hûnî|xelkê hûnan]] ([[Qiraliyeta Kîdar|kîdarît]] û [[hûnên alxon]]) ên ji [[Asyaya Navendî|Asyaya Merkezî]], ji holê rabû. Piştî hilweşîna Împeratoriya Gupta di asra 6ê de, Hindistan careke din di bin desthilata gelek padîşahiyên herêmî de ma.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Dîroka Hindistanê]]</text>
      <sha1>tv1s4vahzam5895h9tms8phisjn8k63</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103329</id>
      <parentid>2103328</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T04:54:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2103329</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2815" sha1="gedm378beuepbux9awqymnvgwo2si5t" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank welat2/wîkîdane}}
'''Împeratoriya Gupta''' împeratoriyeke hindî bû di çaxa klasîk a [[nîvgirava Hindistanê]] de ko ji nîvê asra 3yê heta nîvê asra 6ê a {{Pz}} hebû. Di lûtkeya wê de, xanedaniyê li ser împeratoriyekê hikum kir ko piraniya nîvgirava bakurê Hindistanê dagirtibû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761571624/Gupta_Dynasty.html |sernav=Gupta Dynasty - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-11-12}}&lt;/ref&gt; Ew çax ji hêla hin tarîxnasan ve wekî Çaxa Zêrîn a Hindistanê hatiye hesibandin, her çend ew taybetmendî ji hêla yên dî ve hatiye nîqaşkirin.{{Sfn|Stein|2010|p=86-87}} Xanedaniya desthilatdar a împeratoriyê ji hêla [[Gupta]] ve hatiye damezrandin.

Niqteyên herî giring ên wê çaxê, pêşveçûnên mezin ên kulturî ne ko bi taybetî di wexta desthilatdariya [[Samudragupta]], [[Chandragupta II]] û [[Kumaragupta I]] de pêk hatine. Di wê çaxê de, gelek destanên hindû û çavkaniyên edebî, wekî ''[[Mahabharata]]'' û ''[[Ramayana]]'', hatin standardîzekirin û pejirandin. Di çaxa Gupta de zanyarên wekî [[Kalidasa]], [[Aryabhata]], [[Varahamihira]] û [[Vatsyayana]] derketin holê; wan di gelek warên zanistî de pêşveçûnên giring pêk anîn. Di çaxa Gupta de, zanist û rêveberiya siyasî gihîştin astên nû. Ew çax, ko carinan wekî ''Pax Gupta'' (Aştiya Gupta) tê binavkirin, bû sebeba destkeftiyên di warên mîmarî, peykersazî û resamiyê de; wan destkeftiyan &quot;pîvanên form û tamê danîn ko rêça hunerê ya paşerojê, ne tenê li Hindistanê, lê li derveyî sinorên wê jî diyar kirin&quot;. Têkiliyên bazirganî yên xurt herêm kir merkezeke kulturî ya giring û ew wekî bingehekê damezrand ko tesîr li ser padîşahî û herêmên cîran, hem li Hindistanê û hem jî li [[başûr-rojhilatê Asyayê]] kir. Her wiha tê texmîn kirin ko [[Puranas]], şiîrên dirêj ên kevnar di derbarê meseleyên curbecur, jî di wê çaxê de hatine nivîsandin. Di Împeratoriya Gupta de, desthilatdaran dînî [[Hinduîzm|hinduyî]] dişopandin û brahmenan geşbûneke mezin dîtin; lêbelê, Gupta li hemberî kesên ji baweriyên dî jî xwedî nêrîneke tolerans bûn.

Împeratorî di dawiyê de ji ber sebebên wekî windakirina ax û desthilata împaratorî – ko ji aliyê wan quwetên herêmî yên ko berê girêdayî împeratoriyê bûn ve pêk hatibû, û herwiha ji ber êrîşa [[Hûnî|xelkê hûnan]] ([[Qiraliyeta Kîdar|kîdarît]] û [[hûnên alxon]]) ên ji [[Asyaya Navendî|Asyaya Merkezî]], ji holê rabû. Piştî hilweşîna Împeratoriya Gupta di asra 6ê de, Hindistan careke din di bin desthilata gelek padîşahiyên herêmî de ma.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Dîroka Hindistanê]]</text>
      <sha1>gedm378beuepbux9awqymnvgwo2si5t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103330</id>
      <parentid>2103329</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T04:55:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2103330</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3046" sha1="9u3subc0c9lg3g3db33fc8kwkpshjxs" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank welat2/wîkîdane}}
'''Împeratoriya Gupta''' împeratoriyeke hindî bû di çaxa klasîk a [[nîvgirava Hindistanê]] de ko ji nîvê asra 3yê heta nîvê asra 6ê a {{Pz}} hebû. Di lûtkeya wê de, xanedaniyê li ser împeratoriyekê hikum kir ko piraniya nîvgirava bakurê Hindistanê dagirtibû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761571624/Gupta_Dynasty.html |sernav=Gupta Dynasty - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-11-12}}&lt;/ref&gt; Ew çax ji hêla hin tarîxnasan ve wekî Çaxa Zêrîn a Hindistanê hatiye hesibandin, her çend ew taybetmendî ji hêla yên dî ve hatiye nîqaşkirin.{{Sfn|Stein|2010|p=86-87}} Xanedaniya desthilatdar a împeratoriyê ji hêla [[Gupta]] ve hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient India |paşnav=V.D |pêşnav=Mahajan |weşanger=S. Chand Publishing |isbn=978-93-5253-132-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=7TJlDwAAQBAJ&amp;dq=sri+gupta&amp;pg=PA360&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

Niqteyên herî giring ên wê çaxê, pêşveçûnên mezin ên kulturî ne ko bi taybetî di wexta desthilatdariya [[Samudragupta]], [[Chandragupta II]] û [[Kumaragupta I]] de pêk hatine. Di wê çaxê de, gelek destanên hindû û çavkaniyên edebî, wekî ''[[Mahabharata]]'' û ''[[Ramayana]]'', hatin standardîzekirin û pejirandin. Di çaxa Gupta de zanyarên wekî [[Kalidasa]], [[Aryabhata]], [[Varahamihira]] û [[Vatsyayana]] derketin holê; wan di gelek warên zanistî de pêşveçûnên giring pêk anîn. Di çaxa Gupta de, zanist û rêveberiya siyasî gihîştin astên nû. Ew çax, ko carinan wekî ''Pax Gupta'' (Aştiya Gupta) tê binavkirin, bû sebeba destkeftiyên di warên mîmarî, peykersazî û resamiyê de; wan destkeftiyan &quot;pîvanên form û tamê danîn ko rêça hunerê ya paşerojê, ne tenê li Hindistanê, lê li derveyî sinorên wê jî diyar kirin&quot;. Têkiliyên bazirganî yên xurt herêm kir merkezeke kulturî ya giring û ew wekî bingehekê damezrand ko tesîr li ser padîşahî û herêmên cîran, hem li Hindistanê û hem jî li [[başûr-rojhilatê Asyayê]] kir. Her wiha tê texmîn kirin ko [[Puranas]], şiîrên dirêj ên kevnar di derbarê meseleyên curbecur, jî di wê çaxê de hatine nivîsandin. Di Împeratoriya Gupta de, desthilatdaran dînî [[Hinduîzm|hinduyî]] dişopandin û brahmenan geşbûneke mezin dîtin; lêbelê, Gupta li hemberî kesên ji baweriyên dî jî xwedî nêrîneke tolerans bûn.

Împeratorî di dawiyê de ji ber sebebên wekî windakirina ax û desthilata împaratorî – ko ji aliyê wan quwetên herêmî yên ko berê girêdayî împeratoriyê bûn ve pêk hatibû, û herwiha ji ber êrîşa [[Hûnî|xelkê hûnan]] ([[Qiraliyeta Kîdar|kîdarît]] û [[hûnên alxon]]) ên ji [[Asyaya Navendî|Asyaya Merkezî]], ji holê rabû. Piştî hilweşîna Împeratoriya Gupta di asra 6ê de, Hindistan careke din di bin desthilata gelek padîşahiyên herêmî de ma.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Dîroka Hindistanê]]</text>
      <sha1>9u3subc0c9lg3g3db33fc8kwkpshjxs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103331</id>
      <parentid>2103330</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T04:58:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2103331</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4127" sha1="41q4ops2rybelssewjil0nijheigfcq" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank welat2/wîkîdane}}
'''Împeratoriya Gupta''' împeratoriyeke hindî bû di çaxa klasîk a [[nîvgirava Hindistanê]] de ko ji nîvê asra 3yê heta nîvê asra 6ê a {{Pz}} hebû. Di lûtkeya wê de, xanedaniyê li ser împeratoriyekê hikum kir ko piraniya nîvgirava bakurê Hindistanê dagirtibû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761571624/Gupta_Dynasty.html |sernav=Gupta Dynasty - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-11-12}}&lt;/ref&gt; Ew çax ji hêla hin tarîxnasan ve wekî Çaxa Zêrîn a Hindistanê hatiye hesibandin, her çend ew taybetmendî ji hêla yên dî ve hatiye nîqaşkirin.{{Sfn|Stein|2010|p=86-87}} Xanedaniya desthilatdar a împeratoriyê ji hêla [[Gupta]] ve hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient India |paşnav=V.D |pêşnav=Mahajan |weşanger=S. Chand Publishing |isbn=978-93-5253-132-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=7TJlDwAAQBAJ&amp;dq=sri+gupta&amp;pg=PA360&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

Niqteyên herî giring ên wê çaxê, pêşveçûnên mezin ên kulturî ne ko bi taybetî di wexta desthilatdariya [[Samudragupta]], [[Chandragupta II]] û [[Kumaragupta I]] de pêk hatine. Di wê çaxê de, gelek destanên hindû û çavkaniyên edebî, wekî ''[[Mahabharata]]'' û ''[[Ramayana]]'', hatin standardîzekirin û pejirandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/249590/Gupta-dynasty |sernav=Gupta dynasty (Indian dynasty) -- Britannica Online Encyclopedia |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-11-12}}&lt;/ref&gt; Di çaxa Gupta de zanyarên wekî [[Kalidasa]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=India : a history |paşnav=Keay |pêşnav=John |weşanger=New York : Atlantic Monthly Press |tarîx=2000 |rr=151-52 |isbn=978-0-87113-800-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/indiahistory00keay}}&lt;/ref&gt; [[Aryabhata]], [[Varahamihira]] û [[Vatsyayana]] derketin holê; wan di gelek warên zanistî de pêşveçûnên giring pêk anîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic-art/285248/1960/The-Gupta-empire-at-the-end-of-the-4th-century |sernav=Gupta dynasty: empire in 4th century :: India -- Britannica Online Encyclopedia |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-11-12}}&lt;/ref&gt; Di çaxa Gupta de, zanist û rêveberiya siyasî gihîştin astên nû. Ew çax, ko carinan wekî ''Pax Gupta'' (Aştiya Gupta) tê binavkirin, bû sebeba destkeftiyên di warên mîmarî, peykersazî û resamiyê de; wan destkeftiyan &quot;pîvanên form û tamê danîn ko rêça hunerê ya paşerojê, ne tenê li Hindistanê, lê li derveyî sinorên wê jî diyar kirin&quot;.{{Sfn|Harle|1994|p=87}} Têkiliyên bazirganî yên xurt herêm kir merkezeke kulturî ya giring û ew wekî bingehekê damezrand ko tesîr li ser padîşahî û herêmên cîran, hem li Hindistanê û hem jî li [[başûr-rojhilatê Asyayê]] kir. Her wiha tê texmîn kirin ko [[Puranas]], şiîrên dirêj ên kevnar di derbarê meseleyên curbecur, jî di wê çaxê de hatine nivîsandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Gupta Polity |paşnav=Dikshitar |pêşnav=V. R. Ramachandra |weşanger=Motilal Banarsidass Publishing House |tarîx=1993-01-01 |isbn=978-81-208-1024-2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=KP_DTtd6kJEC&amp;pg=PA199&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false}}&lt;/ref&gt; Di Împeratoriya Gupta de, desthilatdaran dînî [[Hinduîzm|hinduyî]] dişopandin û brahmenan geşbûneke mezin dîtin; lêbelê, Gupta li hemberî kesên ji baweriyên dî jî xwedî nêrîneke tolerans bûn.

Împeratorî di dawiyê de ji ber sebebên wekî windakirina ax û desthilata împaratorî – ko ji aliyê wan quwetên herêmî yên ko berê girêdayî împeratoriyê bûn ve pêk hatibû, û herwiha ji ber êrîşa [[Hûnî|xelkê hûnan]] ([[Qiraliyeta Kîdar|kîdarît]] û [[hûnên alxon]]) ên ji [[Asyaya Navendî|Asyaya Merkezî]], ji holê rabû. Piştî hilweşîna Împeratoriya Gupta di asra 6ê de, Hindistan careke din di bin desthilata gelek padîşahiyên herêmî de ma.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Dîroka Hindistanê]]</text>
      <sha1>41q4ops2rybelssewjil0nijheigfcq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103332</id>
      <parentid>2103331</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T04:59:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2103332</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4118" sha1="dxlw388c1klnh5mv9ad78crr2cmt3e6" xml:space="preserve">{{Agahîdank welat2/wîkîdane}}
'''Împeratoriya Gupta''' împeratoriyeke hindî bû di çaxa klasîk a [[nîvgirava Hindistanê]] de ko ji nîvê asra 3yê heta nîvê asra 6ê a {{Pz}} hebû. Di lûtkeya wê de, xanedaniyê li ser împeratoriyekê hikum kir ko piraniya nîvgirava bakurê Hindistanê dagirtibû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761571624/Gupta_Dynasty.html |sernav=Gupta Dynasty - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-11-12}}&lt;/ref&gt; Ew çax ji hêla hin tarîxnasan ve wekî Çaxa Zêrîn a Hindistanê hatiye hesibandin, her çend ew taybetmendî ji hêla yên dî ve hatiye nîqaşkirin.{{Sfn|Stein|2010|p=86-87}} Xanedaniya desthilatdar a împeratoriyê ji hêla [[Gupta]] ve hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient India |paşnav=V.D |pêşnav=Mahajan |weşanger=S. Chand Publishing |isbn=978-93-5253-132-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=7TJlDwAAQBAJ&amp;dq=sri+gupta&amp;pg=PA360&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

Niqteyên herî giring ên wê çaxê, pêşveçûnên mezin ên kulturî ne ko bi taybetî di wexta desthilatdariya [[Samudragupta]], [[Chandragupta II]] û [[Kumaragupta I]] de pêk hatine. Di wê çaxê de, gelek destanên hindû û çavkaniyên edebî, wekî ''[[Mahabharata]]'' û ''[[Ramayana]]'', hatin standardîzekirin û pejirandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/249590/Gupta-dynasty |sernav=Gupta dynasty (Indian dynasty) -- Britannica Online Encyclopedia |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-11-12}}&lt;/ref&gt; Di çaxa Gupta de zanyarên wekî [[Kalidasa]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=India : a history |paşnav=Keay |pêşnav=John |weşanger=New York : Atlantic Monthly Press |tarîx=2000 |rr=151-52 |isbn=978-0-87113-800-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/indiahistory00keay}}&lt;/ref&gt; [[Aryabhata]], [[Varahamihira]] û [[Vatsyayana]] derketin holê; wan di gelek warên zanistî de pêşveçûnên giring pêk anîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic-art/285248/1960/The-Gupta-empire-at-the-end-of-the-4th-century |sernav=Gupta dynasty: empire in 4th century :: India -- Britannica Online Encyclopedia |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-11-12}}&lt;/ref&gt; Di çaxa Gupta de, zanist û rêveberiya siyasî gihîştin astên nû. Ew çax, ko carinan wekî ''Pax Gupta'' (Aştiya Gupta) tê binavkirin, bû sebeba destkeftiyên di warên mîmarî, peykersazî û resamiyê de; wan destkeftiyan &quot;pîvanên form û tamê danîn ko rêça hunerê ya paşerojê, ne tenê li Hindistanê, lê li derveyî sinorên wê jî diyar kirin&quot;.{{Sfn|Harle|1994|p=87}} Têkiliyên bazirganî yên xurt herêm kir merkezeke kulturî ya giring û ew wekî bingehekê damezrand ko tesîr li ser padîşahî û herêmên cîran, hem li Hindistanê û hem jî li [[başûr-rojhilatê Asyayê]] kir. Her wiha tê texmîn kirin ko [[Puranas]], şiîrên dirêj ên kevnar di derbarê meseleyên curbecur, jî di wê çaxê de hatine nivîsandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Gupta Polity |paşnav=Dikshitar |pêşnav=V. R. Ramachandra |weşanger=Motilal Banarsidass Publishing House |tarîx=1993-01-01 |isbn=978-81-208-1024-2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=KP_DTtd6kJEC&amp;pg=PA199&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false}}&lt;/ref&gt; Di Împeratoriya Gupta de, desthilatdaran dînî [[Hinduîzm|hinduyî]] dişopandin û brahmenan geşbûneke mezin dîtin; lêbelê, Gupta li hemberî kesên ji baweriyên dî jî xwedî nêrîneke tolerans bûn.

Împeratorî di dawiyê de ji ber sebebên wekî windakirina ax û desthilata împaratorî – ko ji aliyê wan quwetên herêmî yên ko berê girêdayî împeratoriyê bûn ve pêk hatibû, û herwiha ji ber êrîşa [[Hûnî|xelkê hûnan]] ([[Qiraliyeta Kîdar|kîdarît]] û [[hûnên alxon]]) ên ji [[Asyaya Navendî|Asyaya Merkezî]], ji holê rabû. Piştî hilweşîna Împeratoriya Gupta di asra 6ê de, Hindistan careke din di bin desthilata gelek padîşahiyên herêmî de ma.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Dîroka Hindistanê]]</text>
      <sha1>dxlw388c1klnh5mv9ad78crr2cmt3e6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103335</id>
      <parentid>2103332</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T05:04:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2103335</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4118" sha1="8fxjpjvbezc9ghxezv7igok9xyaqbip" xml:space="preserve">{{Agahîdank welat2/wîkîdane}}
'''Împeratoriya Gupta''' împeratoriyeke hindî bû di çaxa klasîk a [[nîvgirava Hindistanê]] de ko ji nîvê asra 3yê heta nîvê asra 6ê a {{Pz}} hebû. Di lûtkeya wê de, xanedaniyê li ser împeratoriyekê hikum kir ko piraniya nîvgirava bakurê Hindistanê dagirtibû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761571624/Gupta_Dynasty.html |sernav=Gupta Dynasty - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-11-12}}&lt;/ref&gt; Ew çax ji hêla hin tarîxnasan ve wekî Çaxa Zêrîn a Hindistanê hatiye hesibandin, her çend ew taybetmendî ji hêla yên dî ve hatiye nîqaşkirin.{{Sfn|Stein|2010|p=86-87}} Xanedaniya desthilatdar a împeratoriyê ji hêla [[Gupta]] ve hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient India |paşnav=V.D |pêşnav=Mahajan |weşanger=S. Chand Publishing |isbn=978-93-5253-132-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=7TJlDwAAQBAJ&amp;dq=sri+gupta&amp;pg=PA360&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

Niqteyên herî giring ên wê çaxê, pêşveçûnên mezin ên kulturî ne ko bi taybetî di wexta desthilatdariya [[Samudragupta]], [[Chandragupta II]] û [[Kumaragupta I]] de pêk hatine. Di wê çaxê de, gelek destanên hindû û çavkaniyên edebî, wekî ''[[Mahabharata]]'' û ''[[Ramayana]]'', hatin standardîzekirin û pejirandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/249590/Gupta-dynasty |sernav=Gupta dynasty (Indian dynasty) -- Britannica Online Encyclopedia |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-11-12}}&lt;/ref&gt; Di çaxa Gupta de zanyarên wekî [[Kalidasa]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=India : a history |paşnav=Keay |pêşnav=John |weşanger=New York : Atlantic Monthly Press |tarîx=2000 |rr=151-52 |isbn=978-0-87113-800-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/indiahistory00keay}}&lt;/ref&gt; [[Aryabhata]], [[Varahamihira]] û [[Vatsyayana]] derketin holê; wan di gelek warên zanistî de pêşveçûnên giring pêk anîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic-art/285248/1960/The-Gupta-empire-at-the-end-of-the-4th-century |sernav=Gupta dynasty: empire in 4th century :: India -- Britannica Online Encyclopedia |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-11-12}}&lt;/ref&gt; Di çaxa Gupta de, zanist û rêveberiya siyasî gihîştin astên nû. Ew çax, ko carinan wekî ''Pax Gupta'' (Aştiya Gupta) tê binavkirin, bû sebeba destkeftiyên di warên mîmarî, peykersazî û resamiyê de; wan destkeftiyan &quot;pîvanên form û tamê danîn ko rêça hunerê ya paşerojê, ne tenê li Hindistanê, lê li derveyî sinorên wê jî diyar kirin&quot;.{{Sfn|Harle|1994|p=87}} Têkiliyên bazirganî yên xurt herêm kir merkezeke kulturî ya giring û ew wekî bingehekê damezrand ko tesîr li ser padîşahî û herêmên cîran, hem li Hindistanê û hem jî li [[başûr-rojhilatê Asyayê]] kir. Her wiha tê texmîn kirin ko [[Puranas]], şiîrên dirêj ên kevnar di derbarê meseleyên curbecur, jî di wê çaxê de hatine nivîsandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Gupta Polity |paşnav=Dikshitar |pêşnav=V. R. Ramachandra |weşanger=Motilal Banarsidass Publishing House |tarîx=1993-01-01 |isbn=978-81-208-1024-2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=KP_DTtd6kJEC&amp;pg=PA199&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false}}&lt;/ref&gt; Di Împeratoriya Gupta de, desthilatdaran dînî [[Hinduîzm|hinduyî]] dişopandin û brahmenan geşbûneke mezin dîtin; lêbelê, Gupta li hemberî kesên ji baweriyên dî jî xwedî nêrîneke tolerans bûn.

Împeratorî di dawiyê de ji ber sebebên wekî windakirina ax û desthilata împeratorî – ko ji aliyê wan quwetên herêmî yên ko berê girêdayî împeratoriyê bûn ve pêk hatibû, û herwiha ji ber êrîşa [[Hûnî|xelkê hûnan]] ([[Qiraliyeta Kîdar|kîdarît]] û [[hûnên alxon]]) ên ji [[Asyaya Navendî|Asyaya Merkezî]], ji holê rabû. Piştî hilweşîna Împeratoriya Gupta di asra 6ê de, Hindistan careke din di bin desthilata gelek padîşahiyên herêmî de ma.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Dîroka Hindistanê]]</text>
      <sha1>8fxjpjvbezc9ghxezv7igok9xyaqbip</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103336</id>
      <parentid>2103335</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T05:05:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2103336</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4085" sha1="6sddn1ivpm8jm90z0vtjyqwl2on9y6l" xml:space="preserve">{{Agahîdank welat2/wîkîdane}}
'''Împeratoriya Gupta''' împeratoriyeke hindî bû di çaxa klasîk a [[nîvgirava Hindistanê]] de ko ji nîvê asra 3yê heta nîvê asra 6ê a {{Pz}} hebû. Di lûtkeya wê de, xanedaniyê li ser împeratoriyekê hikum kir ko piraniya nîvgirava bakurê Hindistanê dagirtibû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761571624/Gupta_Dynasty.html |sernav=Gupta Dynasty - MSN Encarta |malper=encarta.msn.com |roja-gihiştinê=2026-11-12}}&lt;/ref&gt; Ew çax ji hêla hin tarîxnasan ve wekî Çaxa Zêrîn a Hindistanê hatiye hesibandin, her çend ew taybetmendî ji hêla yên dî ve hatiye nîqaşkirin.{{Sfn|Stein|2010|p=86-87}} Xanedan ji hêla [[Gupta]] ve hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient India |paşnav=V.D |pêşnav=Mahajan |weşanger=S. Chand Publishing |isbn=978-93-5253-132-5 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=7TJlDwAAQBAJ&amp;dq=sri+gupta&amp;pg=PA360&amp;redir_esc=y}}&lt;/ref&gt;

Niqteyên herî giring ên wê çaxê, pêşveçûnên mezin ên kulturî ne ko bi taybetî di wexta desthilatdariya [[Samudragupta]], [[Chandragupta II]] û [[Kumaragupta I]] de pêk hatine. Di wê çaxê de, gelek destanên hindû û çavkaniyên edebî, wekî ''[[Mahabharata]]'' û ''[[Ramayana]]'', hatin standardîzekirin û pejirandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/249590/Gupta-dynasty |sernav=Gupta dynasty (Indian dynasty) -- Britannica Online Encyclopedia |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-11-12}}&lt;/ref&gt; Di çaxa Gupta de zanyarên wekî [[Kalidasa]],&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=India : a history |paşnav=Keay |pêşnav=John |weşanger=New York : Atlantic Monthly Press |tarîx=2000 |rr=151-52 |isbn=978-0-87113-800-2 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/indiahistory00keay}}&lt;/ref&gt; [[Aryabhata]], [[Varahamihira]] û [[Vatsyayana]] derketin holê; wan di gelek warên zanistî de pêşveçûnên giring pêk anîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic-art/285248/1960/The-Gupta-empire-at-the-end-of-the-4th-century |sernav=Gupta dynasty: empire in 4th century :: India -- Britannica Online Encyclopedia |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-11-12}}&lt;/ref&gt; Di çaxa Gupta de, zanist û rêveberiya siyasî gihîştin astên nû. Ew çax, ko carinan wekî ''Pax Gupta'' (Aştiya Gupta) tê binavkirin, bû sebeba destkeftiyên di warên mîmarî, peykersazî û resamiyê de; wan destkeftiyan &quot;pîvanên form û tamê danîn ko rêça hunerê ya paşerojê, ne tenê li Hindistanê, lê li derveyî sinorên wê jî diyar kirin&quot;.{{Sfn|Harle|1994|p=87}} Têkiliyên bazirganî yên xurt herêm kir merkezeke kulturî ya giring û ew wekî bingehekê damezrand ko tesîr li ser padîşahî û herêmên cîran, hem li Hindistanê û hem jî li [[başûr-rojhilatê Asyayê]] kir. Her wiha tê texmîn kirin ko [[Puranas]], şiîrên dirêj ên kevnar di derbarê meseleyên curbecur, jî di wê çaxê de hatine nivîsandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Gupta Polity |paşnav=Dikshitar |pêşnav=V. R. Ramachandra |weşanger=Motilal Banarsidass Publishing House |tarîx=1993-01-01 |isbn=978-81-208-1024-2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=KP_DTtd6kJEC&amp;pg=PA199&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false}}&lt;/ref&gt; Di Împeratoriya Gupta de, desthilatdaran dînî [[Hinduîzm|hinduyî]] dişopandin û brahmenan geşbûneke mezin dîtin; lêbelê, Gupta li hemberî kesên ji baweriyên dî jî xwedî nêrîneke tolerans bûn.

Împeratorî di dawiyê de ji ber sebebên wekî windakirina ax û desthilata împeratorî – ko ji aliyê wan quwetên herêmî yên ko berê girêdayî împeratoriyê bûn ve pêk hatibû, û herwiha ji ber êrîşa [[Hûnî|xelkê hûnan]] ([[Qiraliyeta Kîdar|kîdarît]] û [[hûnên alxon]]) ên ji [[Asyaya Navendî|Asyaya Merkezî]], ji holê rabû. Piştî hilweşîna Împeratoriya Gupta di asra 6ê de, Hindistan careke din di bin desthilata gelek padîşahiyên herêmî de ma.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Dîroka Hindistanê]]</text>
      <sha1>6sddn1ivpm8jm90z0vtjyqwl2on9y6l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Kesên ji Geverê</title>
    <ns>14</ns>
    <id>330840</id>
    <revision>
      <id>2103334</id>
      <timestamp>2026-11-12T05:02:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ghybu</username>
        <id>9854</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpel bi &quot;[[Kategorî:Gever]] [[Kategorî:Kesên ji Hekariyê|Gever]]&quot; hat çêkirin</comment>
      <origin>2103334</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59" sha1="mfva5d3pwm3fy51ns1kvo4ps8gldmhb" xml:space="preserve">[[Kategorî:Gever]]
[[Kategorî:Kesên ji Hekariyê|Gever]]</text>
      <sha1>mfva5d3pwm3fy51ns1kvo4ps8gldmhb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Qewma Maya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>330841</id>
    <revision>
      <id>2103358</id>
      <timestamp>2026-11-12T08:36:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpel bi &quot;{{Xebat}}&quot; hat çêkirin</comment>
      <origin>2103358</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9" sha1="5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf" xml:space="preserve">{{Xebat}}</text>
      <sha1>5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103359</id>
      <parentid>2103358</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T08:41:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2103359</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="477" sha1="1e9oui8rmlfrd7xzz77ve7vx7leq87n" xml:space="preserve">{{Xebat}}Qewma Maya, qewmeke [[Mezoamerîka|mezoamerîkayî]] bû ku ji [[Serdema kevnare|çaxên kevnar]] heta [[Destpêka Dema Nûjen|destpêka çaxa modern]] hebûna xwe domandiye. Ew qewm, ko bi perestgehên wê yên kevnar û [[Glîf|glîfa]] (nivîsa) wê tê zanin, herwiha bi huner, mîmarî, matematîk, salname û sîstema wan ya stêrknasiyê jî navdar e. [[Nivîsa Maya]], di [[Amerîkaya berî Kolomb]] de, sîstema nivîsê ya herî pêşketî û sofîstîke ye.</text>
      <sha1>1e9oui8rmlfrd7xzz77ve7vx7leq87n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103360</id>
      <parentid>2103359</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T08:45:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2103360</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="924" sha1="c21rpk8unbppmgliitcewzpbixu0kbu" xml:space="preserve">{{Xebat}}Qewma Maya, qewmeke [[Mezoamerîka|mezoamerîkayî]] bû ku ji [[Serdema kevnare|çaxên kevnar]] heta [[Destpêka Dema Nûjen|destpêka çaxa modern]] hebûna xwe domandiye. Ew qewm, ko bi perestgehên wê yên kevnar û [[Glîf|glîfa]] (nivîsa) wê tê zanin, herwiha bi huner, mîmarî, matematîk, salname û sîstema wan ya stêrknasiyê jî navdar e. [[Nivîsa Maya]], di [[Amerîkaya berî Kolomb]] de, sîstema nivîsê ya herî pêşketî û sofîstîke ye.

Qewma Maya li Herêma Maya pêş ket; ew herêm îro başûrê rojhilatê [[Meksîk|Meksîkayê]], tevahiya [[Guatemala]] û [[Belîze|Belîzeyê]], herwiha beşên rojavayî yên [[Hondûras]] û [[El Salvador|El Salvadorê]] dihewîne. Îro, neviyên wan – ko bi giştî wekî [[Maya]] tên naskirin – ji 6 milyon zêdetir in, bi zêdetirî bîst û heşt [[zimanên mayayî]] ên ko heta îro mane xeber dikin û li eynî herêmê dijîn.</text>
      <sha1>c21rpk8unbppmgliitcewzpbixu0kbu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103361</id>
      <parentid>2103360</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T08:55:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2103361</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2564" sha1="sr9yo9n722wvuf1wfjfndywz97rzy68" xml:space="preserve">{{Xebat}}Qewma Maya, qewmeke [[Mezoamerîka|mezoamerîkayî]] bû ku ji [[Serdema kevnare|çaxên kevnar]] heta [[Destpêka Dema Nûjen|destpêka çaxa modern]] hebûna xwe domandiye. Ew qewm, ko bi perestgehên wê yên kevnar û [[Glîf|glîfa]] (nivîsa) wê tê zanin, herwiha bi huner, mîmarî, matematîk, salname û sîstema wan ya stêrknasiyê jî navdar e. [[Nivîsa Maya]], di [[Amerîkaya berî Kolomb]] de, sîstema nivîsê ya herî pêşketî û sofîstîke ye.

Qewma Maya li Herêma Maya pêş ket; ew herêm îro başûrê rojhilatê [[Meksîk|Meksîkayê]], tevahiya [[Guatemala]] û [[Belîze|Belîzeyê]], herwiha beşên rojavayî yên [[Hondûras]] û [[El Salvador|El Salvadorê]] dihewîne. Îro, neviyên wan – ko bi giştî wekî [[Maya]] tên naskirin – ji 6 milyon zêdetir in, bi zêdetirî bîst û heşt [[zimanên mayayî]] ên ko heta îro mane xeber dikin û li eynî herêmê dijîn.

Di qonaxa arkayîk de, yanî beriya sala 2000ê a {{Bz}}, pêşveçûnên destpêkê di warê çandiniyê de pêk hatin û gundên herî kevn derketin holê. Di qonaxa beriya klasîkê de (nêzî 2000 a {{Bz}} heta 250ê a {{Pz}}), civakên pêşîn ên aloz li herêma Maya hatin avakirin; herwiha eserên sereke yên parêza mayayan, wekî [[garis]], [[Lovî|fasûlye]], [[Kundir (riwek)|kundir]] û [[Îsot|îsotên tûj]], hatin çandin. Bajarên pêşîn ên mayayan li dora sala 750ê {{Bz}} derketin holê. Heta asra 3yê a {{Bz}}, nivîsa hîyeroglîfî li herêma Maya dihat bikaranîn. Di dawiya qonaxa beriya klasîkê de, li [[Deşta Peténê]] çend bajarên mezin pêş ketin û bajarê [[Kaminaljuyu]] li herêmên bilind ên Guatemalayê bû xwedî giringiyeke mezin. Qonaxa klasîk, ko ji dora sala 250ê {{Pz}} destpê dike, bi pirî wekî çaxeke tê terîf kirin ko tê de mayayan abîdeyên peykersazî yên ku tarîxên [[Salnameya hejmartina dirêj a mezoamerîkî|Hejmartina Dirêj]] li ser bûn, ava dikirin. Di wê qonaxê de, qewma mayayan gelek [[Bajar-welat|bajar-dewlet]] pêş xistin ko bi rêya toreke bazirganî ya aloz ve bi hev ve girêdayî bûn. Li herêmên nizm ên mayayan, du hevrikên mezin – bajarên [[Tikal]] û [[Calakmul]] – bûn quwetên bi tesîr. Di qonaxa klasîk de herwiha bajarê [[Teotihuacan]] ê ji merkeza Meksîkayê, destwerdaneke rasterast di nava siyaset û xanedaniyên mayayan de kir. Di asra 9ê de, li herêma merkezî ya mayayan hilweşîneke siyasî ya berfireh rû da; ew yek bû sebeba herbên navxweyî, terikandina bajaran û koçkirina nifûsê ber bi bakur ve.</text>
      <sha1>sr9yo9n722wvuf1wfjfndywz97rzy68</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103362</id>
      <parentid>2103361</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T09:36:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2103362</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4397" sha1="ob5q2j7kokemeapdfwnebj5gpw77a5f" xml:space="preserve">{{Xebat}}Qewma Maya, qewmeke [[Mezoamerîka|mezoamerîkayî]] bû ku ji [[Serdema kevnare|çaxên kevnar]] heta [[Destpêka Dema Nûjen|destpêka çaxa modern]] hebûna xwe domandiye. Ew qewm, ko bi perestgehên wê yên kevnar û [[Glîf|glîfa]] (nivîsa) wê tê zanin, herwiha bi huner, mîmarî, matematîk, salname û sîstema wan ya stêrknasiyê jî navdar e. [[Nivîsa Maya]], di [[Amerîkaya berî Kolomb]] de, sîstema nivîsê ya herî pêşketî û sofîstîke ye.

Qewma Maya li Herêma Maya pêş ket; ew herêm îro başûrê rojhilatê [[Meksîk|Meksîkayê]], tevahiya [[Guatemala]] û [[Belîze|Belîzeyê]], herwiha beşên rojavayî yên [[Hondûras]] û [[El Salvador|El Salvadorê]] dihewîne. Îro, neviyên wan – ko bi giştî wekî [[Maya]] tên naskirin – ji 6 milyon zêdetir in, bi zêdetirî bîst û heşt [[zimanên mayayî]] ên ko heta îro mane xeber dikin û li eynî herêmê dijîn.

Di qonaxa arkayîk de, yanî beriya sala 2000ê a {{Bz}}, pêşveçûnên destpêkê di warê çandiniyê de pêk hatin û gundên herî kevn derketin holê. Di qonaxa beriya klasîkê de (nêzî 2000 a {{Bz}} heta 250ê a {{Pz}}), civakên pêşîn ên aloz li herêma Maya hatin avakirin; herwiha eserên sereke yên parêza mayayan, wekî [[garis]], [[Lovî|fasûlye]], [[Kundir (riwek)|kundir]] û [[Îsot|îsotên tûj]], hatin çandin. Bajarên pêşîn ên mayayan li dora sala 750ê {{Bz}} derketin holê. Heta asra 3yê a {{Bz}}, nivîsa hîyeroglîfî li herêma Maya dihat bikaranîn. Di dawiya qonaxa beriya klasîkê de, li [[Deşta Peténê]] çend bajarên mezin pêş ketin û bajarê [[Kaminaljuyu]] li herêmên bilind ên Guatemalayê bû xwedî giringiyeke mezin. Qonaxa klasîk, ko ji dora sala 250ê {{Pz}} destpê dike, bi pirî wekî çaxeke tê terîf kirin ko tê de mayayan abîdeyên peykersazî yên ku tarîxên [[Salnameya hejmartina dirêj a mezoamerîkî|Hejmartina Dirêj]] li ser bûn, ava dikirin. Di wê qonaxê de, qewma mayayan gelek [[Bajar-welat|bajar-dewlet]] pêş xistin ko bi rêya toreke bazirganî ya aloz ve bi hev ve girêdayî bûn. Li herêmên nizm ên mayayan, du hevrikên mezin – bajarên [[Tikal]] û [[Calakmul]] – bûn quwetên bi tesîr. Di qonaxa klasîk de herwiha bajarê [[Teotihuacan]] ê ji merkeza Meksîkayê, destwerdaneke rasterast di nava siyaset û xanedaniyên mayayan de kir. Di asra 9ê de, li herêma merkezî ya mayayan hilweşîneke siyasî ya berfireh rû da; ew yek bû sebeba herbên navxweyî, terikandina bajaran û koçkirina nifûsê ber bi bakur ve.

Qonaxa piştî klasîkê bilindbûna [[Chichen Itza]] li bakur û berfirehbûna [[qiraliyeta Kʼicheʼ]] ya êrîşkar li Çiyayên Guatemalayê dît. Di asra 16ê de, [[Împeratoriya Îspanyayî]] herêma Mezoamerîkî kolonîze kir, û rêze kampanyayên dirêj bûn sebeba hilweşîna [[Nojpetén]], bajarê dawî yê Maya, di sala 1697ê de. Serdestiya di qonaxa klasîk de li ser konsepta &quot;padîşahê îlahî&quot; bû, ko dihat fikirîn ko wekî navbeynkarek di navbeya însanan û dunyaya serxwezayî de tevdigere. Qiralite bi gelemperî (lê ne bi tevahî) [[patrîlîkî]] bû, û quwet bi gelemperî derbasî kurê mezin dibû. Ji qiraliyeteke potansiyel dihat hêvîkirin ko hem rêberek herb ê serketî be û hem jî serwer be. Sîstemên patronajê yên girtî di siyaseta mayayî de quweta serdest bûn, her çend tesîra patronajê li ser pêkhateya siyasî ya qiraliyetek ji bajar-dewletê heya bajar-dewletê diguherî. Di qonaxa klasîk a dereng de, arîstokrasî mezin bûbû, û quweta berê ya taybetî ya qiral kêm kiribû. Mayayan bi karanîna materyalên xera û nexera, di nav de [[Dar|text]], jade, obsîdyen, seramîk, peykerên kevirî yên neqişandî, [[stuko]] û dîwarên bi xweşikî boyaxkirî, formên hunerî yên sofîstîke pêşxistin. Elîta mayayî xwende bûn û sîstemek tevlihev a nivîsandina hiyeroglîfî pêşxistin. Mayayan tarîx û zanîna xwe ya rîtuelan di kitêbên ekranê de qeyd kirin, ko ji wan tenê sê meselayên bê nakokî mane. Wekî din, gelek meselayên ji nivîsên mayayî li ser stela û seramîk têne dîtin. Mayayan rêze salnameyên rîtuelan ên pir tevlihev pêş xistin û matematîk bikaranîn ko yek ji meselayên herî kevin ên sifira eşkere di tarîxa însanîtiyê de tê de hebû. Wekî beşek ji dîna wan, mayayan qurbanîdana însanan dikirin.</text>
      <sha1>ob5q2j7kokemeapdfwnebj5gpw77a5f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103363</id>
      <parentid>2103362</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T09:36:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2103363</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4428" sha1="ejriwk4si9xtn8rzf9wcccky277gkrz" xml:space="preserve">{{Xebat}}Qewma Maya, qewmeke [[Mezoamerîka|mezoamerîkayî]] bû ku ji [[Serdema kevnare|çaxên kevnar]] heta [[Destpêka Dema Nûjen|destpêka çaxa modern]] hebûna xwe domandiye. Ew qewm, ko bi perestgehên wê yên kevnar û [[Glîf|glîfa]] (nivîsa) wê tê zanin, herwiha bi huner, mîmarî, matematîk, salname û sîstema wan ya stêrknasiyê jî navdar e. [[Nivîsa Maya]], di [[Amerîkaya berî Kolomb]] de, sîstema nivîsê ya herî pêşketî û sofîstîke ye.

Qewma Maya li Herêma Maya pêş ket; ew herêm îro başûrê rojhilatê [[Meksîk|Meksîkayê]], tevahiya [[Guatemala]] û [[Belîze|Belîzeyê]], herwiha beşên rojavayî yên [[Hondûras]] û [[El Salvador|El Salvadorê]] dihewîne. Îro, neviyên wan – ko bi giştî wekî [[Maya]] tên naskirin – ji 6 milyon zêdetir in, bi zêdetirî bîst û heşt [[zimanên mayayî]] ên ko heta îro mane xeber dikin û li eynî herêmê dijîn.

Di qonaxa arkayîk de, yanî beriya sala 2000ê a {{Bz}}, pêşveçûnên destpêkê di warê çandiniyê de pêk hatin û gundên herî kevn derketin holê. Di qonaxa beriya klasîkê de (nêzî 2000 a {{Bz}} heta 250ê a {{Pz}}), civakên pêşîn ên aloz li herêma Maya hatin avakirin; herwiha eserên sereke yên parêza mayayan, wekî [[garis]], [[Lovî|fasûlye]], [[Kundir (riwek)|kundir]] û [[Îsot|îsotên tûj]], hatin çandin. Bajarên pêşîn ên mayayan li dora sala 750ê {{Bz}} derketin holê. Heta asra 3yê a {{Bz}}, nivîsa hîyeroglîfî li herêma Maya dihat bikaranîn. Di dawiya qonaxa beriya klasîkê de, li [[Deşta Peténê]] çend bajarên mezin pêş ketin û bajarê [[Kaminaljuyu]] li herêmên bilind ên Guatemalayê bû xwedî giringiyeke mezin. Qonaxa klasîk, ko ji dora sala 250ê {{Pz}} destpê dike, bi pirî wekî çaxeke tê terîf kirin ko tê de mayayan abîdeyên peykersazî yên ku tarîxên [[Salnameya hejmartina dirêj a mezoamerîkî|Hejmartina Dirêj]] li ser bûn, ava dikirin. Di wê qonaxê de, qewma mayayan gelek [[Bajar-welat|bajar-dewlet]] pêş xistin ko bi rêya toreke bazirganî ya aloz ve bi hev ve girêdayî bûn. Li herêmên nizm ên mayayan, du hevrikên mezin – bajarên [[Tikal]] û [[Calakmul]] – bûn quwetên bi tesîr. Di qonaxa klasîk de herwiha bajarê [[Teotihuacan]] ê ji merkeza Meksîkayê, destwerdaneke rasterast di nava siyaset û xanedaniyên mayayan de kir. Di asra 9ê de, li herêma merkezî ya mayayan hilweşîneke siyasî ya berfireh rû da; ew yek bû sebeba herbên navxweyî, terikandina bajaran û koçkirina nifûsê ber bi bakur ve.

Qonaxa piştî klasîkê bilindbûna [[Chichen Itza]] li bakur û berfirehbûna [[qiraliyeta Kʼicheʼ]] ya êrîşkar li Çiyayên Guatemalayê dît. Di asra 16ê de, [[Împeratoriya Îspanyayî]] herêma Mezoamerîkî kolonîze kir, û rêze kampanyayên dirêj bûn sebeba hilweşîna [[Nojpetén]], bajarê dawî yê Maya, di sala 1697ê de. Serdestiya di qonaxa klasîk de li ser konsepta &quot;padîşahê îlahî&quot; bû, ko dihat fikirîn ko wekî navbeynkarek di navbeya însanan û dunyaya serxwezayî de tevdigere. Qiralite bi gelemperî (lê ne bi tevahî) [[patrîlîkî]] bû, û quwet bi gelemperî derbasî kurê mezin dibû. Ji qiraliyeteke potansiyel dihat hêvîkirin ko hem rêberek herb ê serketî be û hem jî serwer be. Sîstemên patronajê yên girtî di siyaseta mayayî de quweta serdest bûn, her çend tesîra patronajê li ser pêkhateya siyasî ya qiraliyetek ji bajar-dewletê heya bajar-dewletê diguherî. Di qonaxa klasîk a dereng de, arîstokrasî mezin bûbû, û quweta berê ya taybetî ya qiral kêm kiribû. Mayayan bi karanîna materyalên xera û nexera, di nav de [[Dar|text]], jade, obsîdyen, seramîk, peykerên kevirî yên neqişandî, [[stuko]] û dîwarên bi xweşikî boyaxkirî, formên hunerî yên sofîstîke pêşxistin. Elîta mayayî xwende bûn û sîstemek tevlihev a nivîsandina hiyeroglîfî pêşxistin. Mayayan tarîx û zanîna xwe ya rîtuelan di kitêbên ekranê de qeyd kirin, ko ji wan tenê sê meselayên bê nakokî mane. Wekî din, gelek meselayên ji nivîsên mayayî li ser stela û seramîk têne dîtin. Mayayan rêze salnameyên rîtuelan ên pir tevlihev pêş xistin û matematîk bikaranîn ko yek ji meselayên herî kevin ên sifira eşkere di tarîxa însanîtiyê de tê de hebû. Wekî beşek ji dîna wan, mayayan qurbanîdana însanan dikirin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}</text>
      <sha1>ejriwk4si9xtn8rzf9wcccky277gkrz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103364</id>
      <parentid>2103363</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T09:37:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2103364</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4457" sha1="8rx3hezlkagkh7qdxy74ovcwnqhw9ci" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:Mayamap.png|thumb]]
Qewma Maya, qewmeke [[Mezoamerîka|mezoamerîkayî]] bû ku ji [[Serdema kevnare|çaxên kevnar]] heta [[Destpêka Dema Nûjen|destpêka çaxa modern]] hebûna xwe domandiye. Ew qewm, ko bi perestgehên wê yên kevnar û [[Glîf|glîfa]] (nivîsa) wê tê zanin, herwiha bi huner, mîmarî, matematîk, salname û sîstema wan ya stêrknasiyê jî navdar e. [[Nivîsa Maya]], di [[Amerîkaya berî Kolomb]] de, sîstema nivîsê ya herî pêşketî û sofîstîke ye.

Qewma Maya li Herêma Maya pêş ket; ew herêm îro başûrê rojhilatê [[Meksîk|Meksîkayê]], tevahiya [[Guatemala]] û [[Belîze|Belîzeyê]], herwiha beşên rojavayî yên [[Hondûras]] û [[El Salvador|El Salvadorê]] dihewîne. Îro, neviyên wan – ko bi giştî wekî [[Maya]] tên naskirin – ji 6 milyon zêdetir in, bi zêdetirî bîst û heşt [[zimanên mayayî]] ên ko heta îro mane xeber dikin û li eynî herêmê dijîn.

Di qonaxa arkayîk de, yanî beriya sala 2000ê a {{Bz}}, pêşveçûnên destpêkê di warê çandiniyê de pêk hatin û gundên herî kevn derketin holê. Di qonaxa beriya klasîkê de (nêzî 2000 a {{Bz}} heta 250ê a {{Pz}}), civakên pêşîn ên aloz li herêma Maya hatin avakirin; herwiha eserên sereke yên parêza mayayan, wekî [[garis]], [[Lovî|fasûlye]], [[Kundir (riwek)|kundir]] û [[Îsot|îsotên tûj]], hatin çandin. Bajarên pêşîn ên mayayan li dora sala 750ê {{Bz}} derketin holê. Heta asra 3yê a {{Bz}}, nivîsa hîyeroglîfî li herêma Maya dihat bikaranîn. Di dawiya qonaxa beriya klasîkê de, li [[Deşta Peténê]] çend bajarên mezin pêş ketin û bajarê [[Kaminaljuyu]] li herêmên bilind ên Guatemalayê bû xwedî giringiyeke mezin. Qonaxa klasîk, ko ji dora sala 250ê {{Pz}} destpê dike, bi pirî wekî çaxeke tê terîf kirin ko tê de mayayan abîdeyên peykersazî yên ku tarîxên [[Salnameya hejmartina dirêj a mezoamerîkî|Hejmartina Dirêj]] li ser bûn, ava dikirin. Di wê qonaxê de, qewma mayayan gelek [[Bajar-welat|bajar-dewlet]] pêş xistin ko bi rêya toreke bazirganî ya aloz ve bi hev ve girêdayî bûn. Li herêmên nizm ên mayayan, du hevrikên mezin – bajarên [[Tikal]] û [[Calakmul]] – bûn quwetên bi tesîr. Di qonaxa klasîk de herwiha bajarê [[Teotihuacan]] ê ji merkeza Meksîkayê, destwerdaneke rasterast di nava siyaset û xanedaniyên mayayan de kir. Di asra 9ê de, li herêma merkezî ya mayayan hilweşîneke siyasî ya berfireh rû da; ew yek bû sebeba herbên navxweyî, terikandina bajaran û koçkirina nifûsê ber bi bakur ve.

Qonaxa piştî klasîkê bilindbûna [[Chichen Itza]] li bakur û berfirehbûna [[qiraliyeta Kʼicheʼ]] ya êrîşkar li Çiyayên Guatemalayê dît. Di asra 16ê de, [[Împeratoriya Îspanyayî]] herêma Mezoamerîkî kolonîze kir, û rêze kampanyayên dirêj bûn sebeba hilweşîna [[Nojpetén]], bajarê dawî yê Maya, di sala 1697ê de. Serdestiya di qonaxa klasîk de li ser konsepta &quot;padîşahê îlahî&quot; bû, ko dihat fikirîn ko wekî navbeynkarek di navbeya însanan û dunyaya serxwezayî de tevdigere. Qiralite bi gelemperî (lê ne bi tevahî) [[patrîlîkî]] bû, û quwet bi gelemperî derbasî kurê mezin dibû. Ji qiraliyeteke potansiyel dihat hêvîkirin ko hem rêberek herb ê serketî be û hem jî serwer be. Sîstemên patronajê yên girtî di siyaseta mayayî de quweta serdest bûn, her çend tesîra patronajê li ser pêkhateya siyasî ya qiraliyetek ji bajar-dewletê heya bajar-dewletê diguherî. Di qonaxa klasîk a dereng de, arîstokrasî mezin bûbû, û quweta berê ya taybetî ya qiral kêm kiribû. Mayayan bi karanîna materyalên xera û nexera, di nav de [[Dar|text]], jade, obsîdyen, seramîk, peykerên kevirî yên neqişandî, [[stuko]] û dîwarên bi xweşikî boyaxkirî, formên hunerî yên sofîstîke pêşxistin. Elîta mayayî xwende bûn û sîstemek tevlihev a nivîsandina hiyeroglîfî pêşxistin. Mayayan tarîx û zanîna xwe ya rîtuelan di kitêbên ekranê de qeyd kirin, ko ji wan tenê sê meselayên bê nakokî mane. Wekî din, gelek meselayên ji nivîsên mayayî li ser stela û seramîk têne dîtin. Mayayan rêze salnameyên rîtuelan ên pir tevlihev pêş xistin û matematîk bikaranîn ko yek ji meselayên herî kevin ên sifira eşkere di tarîxa însanîtiyê de tê de hebû. Wekî beşek ji dîna wan, mayayan qurbanîdana însanan dikirin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}</text>
      <sha1>8rx3hezlkagkh7qdxy74ovcwnqhw9ci</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103365</id>
      <parentid>2103364</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T09:37:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2103365</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4517" sha1="t44t2oik5qmg3gsqfesi7yhtfrypbxc" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:Mayamap.png|thumb|Bajar-dewletên mayayî li [[Mezoamerîka|Mezoamerîkayê]]]]
Qewma Maya, qewmeke [[Mezoamerîka|mezoamerîkayî]] bû ku ji [[Serdema kevnare|çaxên kevnar]] heta [[Destpêka Dema Nûjen|destpêka çaxa modern]] hebûna xwe domandiye. Ew qewm, ko bi perestgehên wê yên kevnar û [[Glîf|glîfa]] (nivîsa) wê tê zanin, herwiha bi huner, mîmarî, matematîk, salname û sîstema wan ya stêrknasiyê jî navdar e. [[Nivîsa Maya]], di [[Amerîkaya berî Kolomb]] de, sîstema nivîsê ya herî pêşketî û sofîstîke ye.

Qewma Maya li Herêma Maya pêş ket; ew herêm îro başûrê rojhilatê [[Meksîk|Meksîkayê]], tevahiya [[Guatemala]] û [[Belîze|Belîzeyê]], herwiha beşên rojavayî yên [[Hondûras]] û [[El Salvador|El Salvadorê]] dihewîne. Îro, neviyên wan – ko bi giştî wekî [[Maya]] tên naskirin – ji 6 milyon zêdetir in, bi zêdetirî bîst û heşt [[zimanên mayayî]] ên ko heta îro mane xeber dikin û li eynî herêmê dijîn.

Di qonaxa arkayîk de, yanî beriya sala 2000ê a {{Bz}}, pêşveçûnên destpêkê di warê çandiniyê de pêk hatin û gundên herî kevn derketin holê. Di qonaxa beriya klasîkê de (nêzî 2000 a {{Bz}} heta 250ê a {{Pz}}), civakên pêşîn ên aloz li herêma Maya hatin avakirin; herwiha eserên sereke yên parêza mayayan, wekî [[garis]], [[Lovî|fasûlye]], [[Kundir (riwek)|kundir]] û [[Îsot|îsotên tûj]], hatin çandin. Bajarên pêşîn ên mayayan li dora sala 750ê {{Bz}} derketin holê. Heta asra 3yê a {{Bz}}, nivîsa hîyeroglîfî li herêma Maya dihat bikaranîn. Di dawiya qonaxa beriya klasîkê de, li [[Deşta Peténê]] çend bajarên mezin pêş ketin û bajarê [[Kaminaljuyu]] li herêmên bilind ên Guatemalayê bû xwedî giringiyeke mezin. Qonaxa klasîk, ko ji dora sala 250ê {{Pz}} destpê dike, bi pirî wekî çaxeke tê terîf kirin ko tê de mayayan abîdeyên peykersazî yên ku tarîxên [[Salnameya hejmartina dirêj a mezoamerîkî|Hejmartina Dirêj]] li ser bûn, ava dikirin. Di wê qonaxê de, qewma mayayan gelek [[Bajar-welat|bajar-dewlet]] pêş xistin ko bi rêya toreke bazirganî ya aloz ve bi hev ve girêdayî bûn. Li herêmên nizm ên mayayan, du hevrikên mezin – bajarên [[Tikal]] û [[Calakmul]] – bûn quwetên bi tesîr. Di qonaxa klasîk de herwiha bajarê [[Teotihuacan]] ê ji merkeza Meksîkayê, destwerdaneke rasterast di nava siyaset û xanedaniyên mayayan de kir. Di asra 9ê de, li herêma merkezî ya mayayan hilweşîneke siyasî ya berfireh rû da; ew yek bû sebeba herbên navxweyî, terikandina bajaran û koçkirina nifûsê ber bi bakur ve.

Qonaxa piştî klasîkê bilindbûna [[Chichen Itza]] li bakur û berfirehbûna [[qiraliyeta Kʼicheʼ]] ya êrîşkar li Çiyayên Guatemalayê dît. Di asra 16ê de, [[Împeratoriya Îspanyayî]] herêma Mezoamerîkî kolonîze kir, û rêze kampanyayên dirêj bûn sebeba hilweşîna [[Nojpetén]], bajarê dawî yê Maya, di sala 1697ê de. Serdestiya di qonaxa klasîk de li ser konsepta &quot;padîşahê îlahî&quot; bû, ko dihat fikirîn ko wekî navbeynkarek di navbeya însanan û dunyaya serxwezayî de tevdigere. Qiralite bi gelemperî (lê ne bi tevahî) [[patrîlîkî]] bû, û quwet bi gelemperî derbasî kurê mezin dibû. Ji qiraliyeteke potansiyel dihat hêvîkirin ko hem rêberek herb ê serketî be û hem jî serwer be. Sîstemên patronajê yên girtî di siyaseta mayayî de quweta serdest bûn, her çend tesîra patronajê li ser pêkhateya siyasî ya qiraliyetek ji bajar-dewletê heya bajar-dewletê diguherî. Di qonaxa klasîk a dereng de, arîstokrasî mezin bûbû, û quweta berê ya taybetî ya qiral kêm kiribû. Mayayan bi karanîna materyalên xera û nexera, di nav de [[Dar|text]], jade, obsîdyen, seramîk, peykerên kevirî yên neqişandî, [[stuko]] û dîwarên bi xweşikî boyaxkirî, formên hunerî yên sofîstîke pêşxistin. Elîta mayayî xwende bûn û sîstemek tevlihev a nivîsandina hiyeroglîfî pêşxistin. Mayayan tarîx û zanîna xwe ya rîtuelan di kitêbên ekranê de qeyd kirin, ko ji wan tenê sê meselayên bê nakokî mane. Wekî din, gelek meselayên ji nivîsên mayayî li ser stela û seramîk têne dîtin. Mayayan rêze salnameyên rîtuelan ên pir tevlihev pêş xistin û matematîk bikaranîn ko yek ji meselayên herî kevin ên sifira eşkere di tarîxa însanîtiyê de tê de hebû. Wekî beşek ji dîna wan, mayayan qurbanîdana însanan dikirin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}</text>
      <sha1>t44t2oik5qmg3gsqfesi7yhtfrypbxc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103366</id>
      <parentid>2103365</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T09:38:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2103366</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4741" sha1="2exl1sg3ax3x5t5lqzkzch1l9qka3f6" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:Mayamap.png|thumb|Bajar-dewletên mayayî li [[Mezoamerîka|Mezoamerîkayê]]]]
{{Multiple image|align=right|direction=vertical|width=250|image1=Chichen Itza 3.jpg|caption1=[[El Castillo, Chichen Itza|El Castillo]], li [[Chichen Itza]]|image2=Tikal 3.jpg|caption2=[[Perestgeha Tikalê]], li [[Tikal]]}}

Qewma Maya, qewmeke [[Mezoamerîka|mezoamerîkayî]] bû ku ji [[Serdema kevnare|çaxên kevnar]] heta [[Destpêka Dema Nûjen|destpêka çaxa modern]] hebûna xwe domandiye. Ew qewm, ko bi perestgehên wê yên kevnar û [[Glîf|glîfa]] (nivîsa) wê tê zanin, herwiha bi huner, mîmarî, matematîk, salname û sîstema wan ya stêrknasiyê jî navdar e. [[Nivîsa Maya]], di [[Amerîkaya berî Kolomb]] de, sîstema nivîsê ya herî pêşketî û sofîstîke ye.

Qewma Maya li Herêma Maya pêş ket; ew herêm îro başûrê rojhilatê [[Meksîk|Meksîkayê]], tevahiya [[Guatemala]] û [[Belîze|Belîzeyê]], herwiha beşên rojavayî yên [[Hondûras]] û [[El Salvador|El Salvadorê]] dihewîne. Îro, neviyên wan – ko bi giştî wekî [[Maya]] tên naskirin – ji 6 milyon zêdetir in, bi zêdetirî bîst û heşt [[zimanên mayayî]] ên ko heta îro mane xeber dikin û li eynî herêmê dijîn.

Di qonaxa arkayîk de, yanî beriya sala 2000ê a {{Bz}}, pêşveçûnên destpêkê di warê çandiniyê de pêk hatin û gundên herî kevn derketin holê. Di qonaxa beriya klasîkê de (nêzî 2000 a {{Bz}} heta 250ê a {{Pz}}), civakên pêşîn ên aloz li herêma Maya hatin avakirin; herwiha eserên sereke yên parêza mayayan, wekî [[garis]], [[Lovî|fasûlye]], [[Kundir (riwek)|kundir]] û [[Îsot|îsotên tûj]], hatin çandin. Bajarên pêşîn ên mayayan li dora sala 750ê {{Bz}} derketin holê. Heta asra 3yê a {{Bz}}, nivîsa hîyeroglîfî li herêma Maya dihat bikaranîn. Di dawiya qonaxa beriya klasîkê de, li [[Deşta Peténê]] çend bajarên mezin pêş ketin û bajarê [[Kaminaljuyu]] li herêmên bilind ên Guatemalayê bû xwedî giringiyeke mezin. Qonaxa klasîk, ko ji dora sala 250ê {{Pz}} destpê dike, bi pirî wekî çaxeke tê terîf kirin ko tê de mayayan abîdeyên peykersazî yên ku tarîxên [[Salnameya hejmartina dirêj a mezoamerîkî|Hejmartina Dirêj]] li ser bûn, ava dikirin. Di wê qonaxê de, qewma mayayan gelek [[Bajar-welat|bajar-dewlet]] pêş xistin ko bi rêya toreke bazirganî ya aloz ve bi hev ve girêdayî bûn. Li herêmên nizm ên mayayan, du hevrikên mezin – bajarên [[Tikal]] û [[Calakmul]] – bûn quwetên bi tesîr. Di qonaxa klasîk de herwiha bajarê [[Teotihuacan]] ê ji merkeza Meksîkayê, destwerdaneke rasterast di nava siyaset û xanedaniyên mayayan de kir. Di asra 9ê de, li herêma merkezî ya mayayan hilweşîneke siyasî ya berfireh rû da; ew yek bû sebeba herbên navxweyî, terikandina bajaran û koçkirina nifûsê ber bi bakur ve.

Qonaxa piştî klasîkê bilindbûna [[Chichen Itza]] li bakur û berfirehbûna [[qiraliyeta Kʼicheʼ]] ya êrîşkar li Çiyayên Guatemalayê dît. Di asra 16ê de, [[Împeratoriya Îspanyayî]] herêma Mezoamerîkî kolonîze kir, û rêze kampanyayên dirêj bûn sebeba hilweşîna [[Nojpetén]], bajarê dawî yê Maya, di sala 1697ê de. Serdestiya di qonaxa klasîk de li ser konsepta &quot;padîşahê îlahî&quot; bû, ko dihat fikirîn ko wekî navbeynkarek di navbeya însanan û dunyaya serxwezayî de tevdigere. Qiralite bi gelemperî (lê ne bi tevahî) [[patrîlîkî]] bû, û quwet bi gelemperî derbasî kurê mezin dibû. Ji qiraliyeteke potansiyel dihat hêvîkirin ko hem rêberek herb ê serketî be û hem jî serwer be. Sîstemên patronajê yên girtî di siyaseta mayayî de quweta serdest bûn, her çend tesîra patronajê li ser pêkhateya siyasî ya qiraliyetek ji bajar-dewletê heya bajar-dewletê diguherî. Di qonaxa klasîk a dereng de, arîstokrasî mezin bûbû, û quweta berê ya taybetî ya qiral kêm kiribû. Mayayan bi karanîna materyalên xera û nexera, di nav de [[Dar|text]], jade, obsîdyen, seramîk, peykerên kevirî yên neqişandî, [[stuko]] û dîwarên bi xweşikî boyaxkirî, formên hunerî yên sofîstîke pêşxistin. Elîta mayayî xwende bûn û sîstemek tevlihev a nivîsandina hiyeroglîfî pêşxistin. Mayayan tarîx û zanîna xwe ya rîtuelan di kitêbên ekranê de qeyd kirin, ko ji wan tenê sê meselayên bê nakokî mane. Wekî din, gelek meselayên ji nivîsên mayayî li ser stela û seramîk têne dîtin. Mayayan rêze salnameyên rîtuelan ên pir tevlihev pêş xistin û matematîk bikaranîn ko yek ji meselayên herî kevin ên sifira eşkere di tarîxa însanîtiyê de tê de hebû. Wekî beşek ji dîna wan, mayayan qurbanîdana însanan dikirin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}</text>
      <sha1>2exl1sg3ax3x5t5lqzkzch1l9qka3f6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103367</id>
      <parentid>2103366</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T09:40:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2103367</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4798" sha1="p1yq6is462eca3f4o9ebkr85q54dcqx" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdanka giştî
| wêne               = Mayamap.png
| sernavê_wêne       = Bajar-dewletên mayayî li [[Mezoamerîka|Mezoamerîkayê]]
}}
{{Multiple image|align=right|direction=vertical|width=250|image1=Chichen Itza 3.jpg|caption1=[[El Castillo, Chichen Itza|El Castillo]], li [[Chichen Itza]]|image2=Tikal 3.jpg|caption2=[[Perestgeha Tikalê]], li [[Tikal]]}}

Qewma Maya, qewmeke [[Mezoamerîka|mezoamerîkayî]] bû ku ji [[Serdema kevnare|çaxên kevnar]] heta [[Destpêka Dema Nûjen|destpêka çaxa modern]] hebûna xwe domandiye. Ew qewm, ko bi perestgehên wê yên kevnar û [[Glîf|glîfa]] (nivîsa) wê tê zanin, herwiha bi huner, mîmarî, matematîk, salname û sîstema wan ya stêrknasiyê jî navdar e. [[Nivîsa Maya]], di [[Amerîkaya berî Kolomb]] de, sîstema nivîsê ya herî pêşketî û sofîstîke ye.

Qewma Maya li Herêma Maya pêş ket; ew herêm îro başûrê rojhilatê [[Meksîk|Meksîkayê]], tevahiya [[Guatemala]] û [[Belîze|Belîzeyê]], herwiha beşên rojavayî yên [[Hondûras]] û [[El Salvador|El Salvadorê]] dihewîne. Îro, neviyên wan – ko bi giştî wekî [[Maya]] tên naskirin – ji 6 milyon zêdetir in, bi zêdetirî bîst û heşt [[zimanên mayayî]] ên ko heta îro mane xeber dikin û li eynî herêmê dijîn.

Di qonaxa arkayîk de, yanî beriya sala 2000ê a {{Bz}}, pêşveçûnên destpêkê di warê çandiniyê de pêk hatin û gundên herî kevn derketin holê. Di qonaxa beriya klasîkê de (nêzî 2000 a {{Bz}} heta 250ê a {{Pz}}), civakên pêşîn ên aloz li herêma Maya hatin avakirin; herwiha eserên sereke yên parêza mayayan, wekî [[garis]], [[Lovî|fasûlye]], [[Kundir (riwek)|kundir]] û [[Îsot|îsotên tûj]], hatin çandin. Bajarên pêşîn ên mayayan li dora sala 750ê {{Bz}} derketin holê. Heta asra 3yê a {{Bz}}, nivîsa hîyeroglîfî li herêma Maya dihat bikaranîn. Di dawiya qonaxa beriya klasîkê de, li [[Deşta Peténê]] çend bajarên mezin pêş ketin û bajarê [[Kaminaljuyu]] li herêmên bilind ên Guatemalayê bû xwedî giringiyeke mezin. Qonaxa klasîk, ko ji dora sala 250ê {{Pz}} destpê dike, bi pirî wekî çaxeke tê terîf kirin ko tê de mayayan abîdeyên peykersazî yên ku tarîxên [[Salnameya hejmartina dirêj a mezoamerîkî|Hejmartina Dirêj]] li ser bûn, ava dikirin. Di wê qonaxê de, qewma mayayan gelek [[Bajar-welat|bajar-dewlet]] pêş xistin ko bi rêya toreke bazirganî ya aloz ve bi hev ve girêdayî bûn. Li herêmên nizm ên mayayan, du hevrikên mezin – bajarên [[Tikal]] û [[Calakmul]] – bûn quwetên bi tesîr. Di qonaxa klasîk de herwiha bajarê [[Teotihuacan]] ê ji merkeza Meksîkayê, destwerdaneke rasterast di nava siyaset û xanedaniyên mayayan de kir. Di asra 9ê de, li herêma merkezî ya mayayan hilweşîneke siyasî ya berfireh rû da; ew yek bû sebeba herbên navxweyî, terikandina bajaran û koçkirina nifûsê ber bi bakur ve.

Qonaxa piştî klasîkê bilindbûna [[Chichen Itza]] li bakur û berfirehbûna [[qiraliyeta Kʼicheʼ]] ya êrîşkar li Çiyayên Guatemalayê dît. Di asra 16ê de, [[Împeratoriya Îspanyayî]] herêma Mezoamerîkî kolonîze kir, û rêze kampanyayên dirêj bûn sebeba hilweşîna [[Nojpetén]], bajarê dawî yê Maya, di sala 1697ê de. Serdestiya di qonaxa klasîk de li ser konsepta &quot;padîşahê îlahî&quot; bû, ko dihat fikirîn ko wekî navbeynkarek di navbeya însanan û dunyaya serxwezayî de tevdigere. Qiralite bi gelemperî (lê ne bi tevahî) [[patrîlîkî]] bû, û quwet bi gelemperî derbasî kurê mezin dibû. Ji qiraliyeteke potansiyel dihat hêvîkirin ko hem rêberek herb ê serketî be û hem jî serwer be. Sîstemên patronajê yên girtî di siyaseta mayayî de quweta serdest bûn, her çend tesîra patronajê li ser pêkhateya siyasî ya qiraliyetek ji bajar-dewletê heya bajar-dewletê diguherî. Di qonaxa klasîk a dereng de, arîstokrasî mezin bûbû, û quweta berê ya taybetî ya qiral kêm kiribû. Mayayan bi karanîna materyalên xera û nexera, di nav de [[Dar|text]], jade, obsîdyen, seramîk, peykerên kevirî yên neqişandî, [[stuko]] û dîwarên bi xweşikî boyaxkirî, formên hunerî yên sofîstîke pêşxistin. Elîta mayayî xwende bûn û sîstemek tevlihev a nivîsandina hiyeroglîfî pêşxistin. Mayayan tarîx û zanîna xwe ya rîtuelan di kitêbên ekranê de qeyd kirin, ko ji wan tenê sê meselayên bê nakokî mane. Wekî din, gelek meselayên ji nivîsên mayayî li ser stela û seramîk têne dîtin. Mayayan rêze salnameyên rîtuelan ên pir tevlihev pêş xistin û matematîk bikaranîn ko yek ji meselayên herî kevin ên sifira eşkere di tarîxa însanîtiyê de tê de hebû. Wekî beşek ji dîna wan, mayayan qurbanîdana însanan dikirin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}</text>
      <sha1>p1yq6is462eca3f4o9ebkr85q54dcqx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103368</id>
      <parentid>2103367</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T09:41:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[w:WP:HotCat|HC]]: Zêdekirina [[Kategorî:Dîroka Amerîkaya Bakur]]</comment>
      <origin>2103368</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4838" sha1="00cytu2h0u40ttrk046nadl02l2o80b" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdanka giştî
| wêne               = Mayamap.png
| sernavê_wêne       = Bajar-dewletên mayayî li [[Mezoamerîka|Mezoamerîkayê]]
}}
{{Multiple image|align=right|direction=vertical|width=250|image1=Chichen Itza 3.jpg|caption1=[[El Castillo, Chichen Itza|El Castillo]], li [[Chichen Itza]]|image2=Tikal 3.jpg|caption2=[[Perestgeha Tikalê]], li [[Tikal]]}}

Qewma Maya, qewmeke [[Mezoamerîka|mezoamerîkayî]] bû ku ji [[Serdema kevnare|çaxên kevnar]] heta [[Destpêka Dema Nûjen|destpêka çaxa modern]] hebûna xwe domandiye. Ew qewm, ko bi perestgehên wê yên kevnar û [[Glîf|glîfa]] (nivîsa) wê tê zanin, herwiha bi huner, mîmarî, matematîk, salname û sîstema wan ya stêrknasiyê jî navdar e. [[Nivîsa Maya]], di [[Amerîkaya berî Kolomb]] de, sîstema nivîsê ya herî pêşketî û sofîstîke ye.

Qewma Maya li Herêma Maya pêş ket; ew herêm îro başûrê rojhilatê [[Meksîk|Meksîkayê]], tevahiya [[Guatemala]] û [[Belîze|Belîzeyê]], herwiha beşên rojavayî yên [[Hondûras]] û [[El Salvador|El Salvadorê]] dihewîne. Îro, neviyên wan – ko bi giştî wekî [[Maya]] tên naskirin – ji 6 milyon zêdetir in, bi zêdetirî bîst û heşt [[zimanên mayayî]] ên ko heta îro mane xeber dikin û li eynî herêmê dijîn.

Di qonaxa arkayîk de, yanî beriya sala 2000ê a {{Bz}}, pêşveçûnên destpêkê di warê çandiniyê de pêk hatin û gundên herî kevn derketin holê. Di qonaxa beriya klasîkê de (nêzî 2000 a {{Bz}} heta 250ê a {{Pz}}), civakên pêşîn ên aloz li herêma Maya hatin avakirin; herwiha eserên sereke yên parêza mayayan, wekî [[garis]], [[Lovî|fasûlye]], [[Kundir (riwek)|kundir]] û [[Îsot|îsotên tûj]], hatin çandin. Bajarên pêşîn ên mayayan li dora sala 750ê {{Bz}} derketin holê. Heta asra 3yê a {{Bz}}, nivîsa hîyeroglîfî li herêma Maya dihat bikaranîn. Di dawiya qonaxa beriya klasîkê de, li [[Deşta Peténê]] çend bajarên mezin pêş ketin û bajarê [[Kaminaljuyu]] li herêmên bilind ên Guatemalayê bû xwedî giringiyeke mezin. Qonaxa klasîk, ko ji dora sala 250ê {{Pz}} destpê dike, bi pirî wekî çaxeke tê terîf kirin ko tê de mayayan abîdeyên peykersazî yên ku tarîxên [[Salnameya hejmartina dirêj a mezoamerîkî|Hejmartina Dirêj]] li ser bûn, ava dikirin. Di wê qonaxê de, qewma mayayan gelek [[Bajar-welat|bajar-dewlet]] pêş xistin ko bi rêya toreke bazirganî ya aloz ve bi hev ve girêdayî bûn. Li herêmên nizm ên mayayan, du hevrikên mezin – bajarên [[Tikal]] û [[Calakmul]] – bûn quwetên bi tesîr. Di qonaxa klasîk de herwiha bajarê [[Teotihuacan]] ê ji merkeza Meksîkayê, destwerdaneke rasterast di nava siyaset û xanedaniyên mayayan de kir. Di asra 9ê de, li herêma merkezî ya mayayan hilweşîneke siyasî ya berfireh rû da; ew yek bû sebeba herbên navxweyî, terikandina bajaran û koçkirina nifûsê ber bi bakur ve.

Qonaxa piştî klasîkê bilindbûna [[Chichen Itza]] li bakur û berfirehbûna [[qiraliyeta Kʼicheʼ]] ya êrîşkar li Çiyayên Guatemalayê dît. Di asra 16ê de, [[Împeratoriya Îspanyayî]] herêma Mezoamerîkî kolonîze kir, û rêze kampanyayên dirêj bûn sebeba hilweşîna [[Nojpetén]], bajarê dawî yê Maya, di sala 1697ê de. Serdestiya di qonaxa klasîk de li ser konsepta &quot;padîşahê îlahî&quot; bû, ko dihat fikirîn ko wekî navbeynkarek di navbeya însanan û dunyaya serxwezayî de tevdigere. Qiralite bi gelemperî (lê ne bi tevahî) [[patrîlîkî]] bû, û quwet bi gelemperî derbasî kurê mezin dibû. Ji qiraliyeteke potansiyel dihat hêvîkirin ko hem rêberek herb ê serketî be û hem jî serwer be. Sîstemên patronajê yên girtî di siyaseta mayayî de quweta serdest bûn, her çend tesîra patronajê li ser pêkhateya siyasî ya qiraliyetek ji bajar-dewletê heya bajar-dewletê diguherî. Di qonaxa klasîk a dereng de, arîstokrasî mezin bûbû, û quweta berê ya taybetî ya qiral kêm kiribû. Mayayan bi karanîna materyalên xera û nexera, di nav de [[Dar|text]], jade, obsîdyen, seramîk, peykerên kevirî yên neqişandî, [[stuko]] û dîwarên bi xweşikî boyaxkirî, formên hunerî yên sofîstîke pêşxistin. Elîta mayayî xwende bûn û sîstemek tevlihev a nivîsandina hiyeroglîfî pêşxistin. Mayayan tarîx û zanîna xwe ya rîtuelan di kitêbên ekranê de qeyd kirin, ko ji wan tenê sê meselayên bê nakokî mane. Wekî din, gelek meselayên ji nivîsên mayayî li ser stela û seramîk têne dîtin. Mayayan rêze salnameyên rîtuelan ên pir tevlihev pêş xistin û matematîk bikaranîn ko yek ji meselayên herî kevin ên sifira eşkere di tarîxa însanîtiyê de tê de hebû. Wekî beşek ji dîna wan, mayayan qurbanîdana însanan dikirin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Dîroka Amerîkaya Bakur]]</text>
      <sha1>00cytu2h0u40ttrk046nadl02l2o80b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103369</id>
      <parentid>2103368</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T09:41:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2103369</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4845" sha1="ayrezj0lfnek7cuedumqd1xk2hk9cy0" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdanka giştî
| wêne               = Mayamap.png
| sernavê_wêne       = Bajar-dewletên mayayî li [[Mezoamerîka|Mezoamerîkayê]]
}}
{{Multiple image|align=right|direction=vertical|width=250|image1=Chichen Itza 3.jpg|caption1=[[El Castillo, Chichen Itza|El Castillo]], li [[Chichen Itza]]|image2=Tikal 3.jpg|caption2=[[Perestgeha Tikalê]], li [[Tikal]]}}

'''Qewma Maya''', qewmeke [[Mezoamerîka|mezoamerîkayî]] bû ku ji [[Serdema kevnare|çaxên kevnar]] heta [[Destpêka Dema Nûjen|destpêka çaxa modern]] hebûna xwe domandiye. Ew qewm, ko bi perestgehên wê yên kevnar û [[Glîf|glîfa]] (nivîsa) wê tê zanin, herwiha bi huner, mîmarî, matematîk, salname û sîstema wan ya stêrknasiyê jî navdar e. [[Nivîsa Maya]], di [[Amerîkaya berî Kolomb]] de, sîstema nivîsê ya herî pêşketî û sofîstîke ye.

Qewma Maya li Herêma Maya pêş ket; ew herêm îro başûrê rojhilatê [[Meksîk|Meksîkayê]], tevahiya [[Guatemala]] û [[Belîze|Belîzeyê]], herwiha beşên rojavayî yên [[Hondûras]] û [[El Salvador|El Salvadorê]] dihewîne. Îro, neviyên wan – ko bi giştî wekî [[Maya]] tên naskirin – ji 6 milyon zêdetir in, bi zêdetirî bîst û heşt [[zimanên mayayî]] ên ko heta îro mane xeber dikin û li eynî herêmê dijîn.

Di qonaxa arkayîk de, yanî beriya sala 2000ê a {{Bz}}, pêşveçûnên destpêkê di warê çandiniyê de pêk hatin û gundên herî kevn derketin holê. Di qonaxa beriya klasîkê de (nêzî 2000 a {{Bz}} heta 250ê a {{Pz}}), civakên pêşîn ên aloz li herêma Maya hatin avakirin; herwiha eserên sereke yên parêza mayayan, wekî [[garis]], [[Lovî|fasûlye]], [[Kundir (riwek)|kundir]] û [[Îsot|îsotên tûj]], hatin çandin. Bajarên pêşîn ên mayayan li dora sala 750ê {{Bz}} derketin holê. Heta asra 3yê a {{Bz}}, nivîsa hîyeroglîfî li herêma Maya dihat bikaranîn. Di dawiya qonaxa beriya klasîkê de, li [[Deşta Peténê]] çend bajarên mezin pêş ketin û bajarê [[Kaminaljuyu]] li herêmên bilind ên Guatemalayê bû xwedî giringiyeke mezin. Qonaxa klasîk, ko ji dora sala 250ê {{Pz}} destpê dike, bi pirî wekî çaxeke tê terîf kirin ko tê de mayayan abîdeyên peykersazî yên ku tarîxên [[Salnameya hejmartina dirêj a mezoamerîkî|Hejmartina Dirêj]] li ser bûn, ava dikirin. Di wê qonaxê de, qewma mayayan gelek [[Bajar-welat|bajar-dewlet]] pêş xistin ko bi rêya toreke bazirganî ya aloz ve bi hev ve girêdayî bûn. Li herêmên nizm ên mayayan, du hevrikên mezin – bajarên [[Tikal]] û [[Calakmul]] – bûn quwetên bi tesîr. Di qonaxa klasîk de herwiha bajarê [[Teotihuacan]] ê ji merkeza Meksîkayê, destwerdaneke rasterast di nava siyaset û xanedaniyên mayayan de kir. Di asra 9ê de, li herêma merkezî ya mayayan hilweşîneke siyasî ya berfireh rû da; ew yek bû sebeba herbên navxweyî, terikandina bajaran û koçkirina nifûsê ber bi bakur ve.

Qonaxa piştî klasîkê bilindbûna [[Chichen Itza]] li bakur û berfirehbûna [[qiraliyeta Kʼicheʼ]] ya êrîşkar li Çiyayên Guatemalayê dît. Di asra 16ê de, [[Împeratoriya Îspanyayî]] herêma Mezoamerîkî kolonîze kir, û rêze kampanyayên dirêj bûn sebeba hilweşîna [[Nojpetén]], bajarê dawî yê Maya, di sala 1697ê de. Serdestiya di qonaxa klasîk de li ser konsepta &quot;padîşahê îlahî&quot; bû, ko dihat fikirîn ko wekî navbeynkarek di navbeya însanan û dunyaya serxwezayî de tevdigere. Qiralite bi gelemperî (lê ne bi tevahî) [[patrîlîkî]] bû, û quwet bi gelemperî derbasî kurê mezin dibû. Ji qiraliyeteke potansiyel dihat hêvîkirin ko hem rêberek herb ê serketî be û hem jî serwer be. Sîstemên patronajê yên girtî di siyaseta mayayî de quweta serdest bûn, her çend tesîra patronajê li ser pêkhateya siyasî ya qiraliyetek ji bajar-dewletê heya bajar-dewletê diguherî. Di qonaxa klasîk a dereng de, arîstokrasî mezin bûbû, û quweta berê ya taybetî ya qiral kêm kiribû. Mayayan bi karanîna materyalên xera û nexera, di nav de [[Dar|text]], jade, obsîdyen, seramîk, peykerên kevirî yên neqişandî, [[stuko]] û dîwarên bi xweşikî boyaxkirî, formên hunerî yên sofîstîke pêşxistin. Elîta mayayî xwende bûn û sîstemek tevlihev a nivîsandina hiyeroglîfî pêşxistin. Mayayan tarîx û zanîna xwe ya rîtuelan di kitêbên ekranê de qeyd kirin, ko ji wan tenê sê meselayên bê nakokî mane. Wekî din, gelek meselayên ji nivîsên mayayî li ser stela û seramîk têne dîtin. Mayayan rêze salnameyên rîtuelan ên pir tevlihev pêş xistin û matematîk bikaranîn ko yek ji meselayên herî kevin ên sifira eşkere di tarîxa însanîtiyê de tê de hebû. Wekî beşek ji dîna wan, mayayan qurbanîdana însanan dikirin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Dîroka Amerîkaya Bakur]]</text>
      <sha1>ayrezj0lfnek7cuedumqd1xk2hk9cy0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103370</id>
      <parentid>2103369</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T09:42:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2103370</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4844" sha1="mveuteuhp72ayq3t1m8936or0jav6wy" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdanka giştî
| wêne               = Mayamap.png
| sernavê_wêne       = Bajar-dewletên mayayî li [[Mezoamerîka|Mezoamerîkayê]]
}}
{{Multiple image|align=right|direction=vertical|width=250|image1=Chichen Itza 3.jpg|caption1=[[El Castillo, Chichen Itza|El Castillo]], li [[Chichen Itza]]|image2=Tikal 3.jpg|caption2=[[Perestgeha Tikalê]], li [[Tikal]]}}

'''Qewma Maya''', qewmeke [[Mezoamerîka|mezoamerîkayî]] bû ku ji [[Serdema kevnare|çaxên kevnar]] heta [[Destpêka Dema Nûjen|destpêka çaxa modern]] hebûna xwe domandiye. Ew qewm, ko bi perestgehên wê yên kevnar û [[Glîf|glîfa]] (nivîsa) wê tê zanin, herwiha bi huner, mîmarî, matematîk, salname û sîstema wan ya stêrknasiyê jî navdar e. [[Nivîsa Maya]], di [[Amerîkaya berî Kolomb]] de, sîstema nivîsê ya herî pêşketî û sofîstîke ye.

Qewma Maya li Herêma Maya pêş ket; ew herêm îro başûrê rojhilatê [[Meksîk|Meksîkayê]], tevahiya [[Guatemala]] û [[Belîze|Belîzeyê]], herwiha beşên rojavayî yên [[Hondûras]] û [[El Salvador|El Salvadorê]] dihewîne. Îro, neviyên wan – ko bi giştî wekî [[Maya]] tên naskirin – ji 6 milyon zêdetir in, bi zêdetirî bîst û heşt [[zimanên mayayî]] ên ko heta îro mane xeber dikin û li eynî herêmê dijîn.

Di qonaxa arkayîk de, yanî beriya sala 2000ê a {{Bz}}, pêşveçûnên destpêkê di warê çandiniyê de pêk hatin û gundên herî kevn derketin holê. Di qonaxa beriya klasîkê de (nêzî 2000 a {{Bz}} heta 250ê a {{Pz}}), civakên pêşîn ên aloz li herêma Maya hatin avakirin; herwiha eserên sereke yên parêza mayayan, wekî [[garis]], [[Lovî|fasûlye]], [[Kundir (riwek)|kundir]] û [[Îsot|îsotên tûj]], hatin çandin. Bajarên pêşîn ên mayayan li dora sala 750ê {{Bz}} derketin holê. Heta asra 3yê a {{Bz}}, nivîsa hîyeroglîfî li herêma Maya dihat bikaranîn. Di dawiya qonaxa beriya klasîkê de, li [[Deşta Peténê]] çend bajarên mezin pêş ketin û bajarê [[Kaminaljuyu]] li herêmên bilind ên Guatemalayê bû xwedî giringiyeke mezin. Qonaxa klasîk, ko ji dora sala 250ê {{Pz}} destpê dike, bi pirî wekî çaxeke tê terîf kirin ko tê de mayayan abîdeyên peykersazî yên ku tarîxên [[Salnameya hejmartina dirêj a mezoamerîkî|Hejmartina Dirêj]] li ser bûn, ava dikirin. Di wê qonaxê de, qewma mayayan gelek [[Bajar-welat|bajar-dewlet]] pêş xistin ko bi rêya toreke bazirganî ya aloz ve bi hev ve girêdayî bûn. Li herêmên nizm ên mayayan, du hevrikên mezin – bajarên [[Tikal]] û [[Calakmul]] – bûn quwetên bi tesîr. Di qonaxa klasîk de herwiha bajarê [[Teotihuacan]] ê ji merkeza Meksîkayê, destwerdaneke rasterast di nava siyaset û xanedaniyên mayayan de kir. Di asra 9ê de, li herêma merkezî ya mayayan hilweşîneke siyasî ya berfireh rû da; ew yek bû sebeba herbên navxweyî, terikandina bajaran û koçkirina nifûsê ber bi bakur ve.

Qonaxa piştî klasîkê bilindbûna [[Chichen Itza]] li bakur û berfirehbûna [[qiraliyeta Kʼicheʼ]] ya êrîşkar li Çiyayên Guatemalayê dît. Di asra 16ê de, [[Împeratoriya Îspanyayî]] herêma Mezoamerîkî kolonîze kir, û rêze kampanyayên dirêj bûn sebeba hilweşîna [[Nojpetén]], bajarê dawî yê Maya, di sala 1697ê de. Serdestiya di qonaxa klasîk de li ser konsepta &quot;qiraliteya îlahî&quot; bû, ko dihat fikirîn ko wekî navbeynkarek di navbeya însanan û dunyaya serxwezayî de tevdigere. Qiralite bi gelemperî (lê ne bi tevahî) [[patrîlîkî]] bû, û quwet bi gelemperî derbasî kurê mezin dibû. Ji qiraliyeteke potansiyel dihat hêvîkirin ko hem rêberek herb ê serketî be û hem jî serwer be. Sîstemên patronajê yên girtî di siyaseta mayayî de quweta serdest bûn, her çend tesîra patronajê li ser pêkhateya siyasî ya qiraliyetek ji bajar-dewletê heya bajar-dewletê diguherî. Di qonaxa klasîk a dereng de, arîstokrasî mezin bûbû, û quweta berê ya taybetî ya qiral kêm kiribû. Mayayan bi karanîna materyalên xera û nexera, di nav de [[Dar|text]], jade, obsîdyen, seramîk, peykerên kevirî yên neqişandî, [[stuko]] û dîwarên bi xweşikî boyaxkirî, formên hunerî yên sofîstîke pêşxistin. Elîta mayayî xwende bûn û sîstemek tevlihev a nivîsandina hiyeroglîfî pêşxistin. Mayayan tarîx û zanîna xwe ya rîtuelan di kitêbên ekranê de qeyd kirin, ko ji wan tenê sê meselayên bê nakokî mane. Wekî din, gelek meselayên ji nivîsên mayayî li ser stela û seramîk têne dîtin. Mayayan rêze salnameyên rîtuelan ên pir tevlihev pêş xistin û matematîk bikaranîn ko yek ji meselayên herî kevin ên sifira eşkere di tarîxa însanîtiyê de tê de hebû. Wekî beşek ji dîna wan, mayayan qurbanîdana însanan dikirin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Dîroka Amerîkaya Bakur]]</text>
      <sha1>mveuteuhp72ayq3t1m8936or0jav6wy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103371</id>
      <parentid>2103370</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T09:43:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2103371</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5090" sha1="00ugk4zl15el0vx176vm3xtgdnze9vl" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdanka giştî
| wêne               = Mayamap.png
| sernavê_wêne       = Bajar-dewletên mayayî li [[Mezoamerîka|Mezoamerîkayê]]
}}
{{Multiple image|align=right|direction=vertical|width=250|image1=Chichen Itza 3.jpg|caption1=[[El Castillo, Chichen Itza|El Castillo]], li [[Chichen Itza]]|image2=Tikal 3.jpg|caption2=[[Perestgeha Tikalê]], li [[Tikal]]}}

'''Qewma Maya''', qewmeke [[Mezoamerîka|mezoamerîkayî]] bû ku ji [[Serdema kevnare|çaxên kevnar]] heta [[Destpêka Dema Nûjen|destpêka çaxa modern]] hebûna xwe domandiye. Ew qewm, ko bi perestgehên wê yên kevnar û [[Glîf|glîfa]] (nivîsa) wê tê zanin, herwiha bi huner, mîmarî, matematîk, salname û sîstema wan ya stêrknasiyê jî navdar e.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=Anthony P. Andrews|Titel=Ancient Maya ports, port facilities, and navigation|Sammelwerk=The Maya World|Auflage=1|Verlag=Routledge|Datum=2020-06-17|ISBN=978-1-351-02958-2|DOI=10.4324/9781351029582-18|Seiten=269–286}}&lt;/ref&gt; [[Nivîsa Maya]], di [[Amerîkaya berî Kolomb]] de, sîstema nivîsê ya herî pêşketî û sofîstîke ye.

Qewma Maya li Herêma Maya pêş ket; ew herêm îro başûrê rojhilatê [[Meksîk|Meksîkayê]], tevahiya [[Guatemala]] û [[Belîze|Belîzeyê]], herwiha beşên rojavayî yên [[Hondûras]] û [[El Salvador|El Salvadorê]] dihewîne. Îro, neviyên wan – ko bi giştî wekî [[Maya]] tên naskirin – ji 6 milyon zêdetir in, bi zêdetirî bîst û heşt [[zimanên mayayî]] ên ko heta îro mane xeber dikin û li eynî herêmê dijîn.

Di qonaxa arkayîk de, yanî beriya sala 2000ê a {{Bz}}, pêşveçûnên destpêkê di warê çandiniyê de pêk hatin û gundên herî kevn derketin holê. Di qonaxa beriya klasîkê de (nêzî 2000 a {{Bz}} heta 250ê a {{Pz}}), civakên pêşîn ên aloz li herêma Maya hatin avakirin; herwiha eserên sereke yên parêza mayayan, wekî [[garis]], [[Lovî|fasûlye]], [[Kundir (riwek)|kundir]] û [[Îsot|îsotên tûj]], hatin çandin. Bajarên pêşîn ên mayayan li dora sala 750ê {{Bz}} derketin holê. Heta asra 3yê a {{Bz}}, nivîsa hîyeroglîfî li herêma Maya dihat bikaranîn. Di dawiya qonaxa beriya klasîkê de, li [[Deşta Peténê]] çend bajarên mezin pêş ketin û bajarê [[Kaminaljuyu]] li herêmên bilind ên Guatemalayê bû xwedî giringiyeke mezin. Qonaxa klasîk, ko ji dora sala 250ê {{Pz}} destpê dike, bi pirî wekî çaxeke tê terîf kirin ko tê de mayayan abîdeyên peykersazî yên ku tarîxên [[Salnameya hejmartina dirêj a mezoamerîkî|Hejmartina Dirêj]] li ser bûn, ava dikirin. Di wê qonaxê de, qewma mayayan gelek [[Bajar-welat|bajar-dewlet]] pêş xistin ko bi rêya toreke bazirganî ya aloz ve bi hev ve girêdayî bûn. Li herêmên nizm ên mayayan, du hevrikên mezin – bajarên [[Tikal]] û [[Calakmul]] – bûn quwetên bi tesîr. Di qonaxa klasîk de herwiha bajarê [[Teotihuacan]] ê ji merkeza Meksîkayê, destwerdaneke rasterast di nava siyaset û xanedaniyên mayayan de kir. Di asra 9ê de, li herêma merkezî ya mayayan hilweşîneke siyasî ya berfireh rû da; ew yek bû sebeba herbên navxweyî, terikandina bajaran û koçkirina nifûsê ber bi bakur ve.

Qonaxa piştî klasîkê bilindbûna [[Chichen Itza]] li bakur û berfirehbûna [[qiraliyeta Kʼicheʼ]] ya êrîşkar li Çiyayên Guatemalayê dît. Di asra 16ê de, [[Împeratoriya Îspanyayî]] herêma Mezoamerîkî kolonîze kir, û rêze kampanyayên dirêj bûn sebeba hilweşîna [[Nojpetén]], bajarê dawî yê Maya, di sala 1697ê de. Serdestiya di qonaxa klasîk de li ser konsepta &quot;qiraliteya îlahî&quot; bû, ko dihat fikirîn ko wekî navbeynkarek di navbeya însanan û dunyaya serxwezayî de tevdigere. Qiralite bi gelemperî (lê ne bi tevahî) [[patrîlîkî]] bû, û quwet bi gelemperî derbasî kurê mezin dibû. Ji qiraliyeteke potansiyel dihat hêvîkirin ko hem rêberek herb ê serketî be û hem jî serwer be. Sîstemên patronajê yên girtî di siyaseta mayayî de quweta serdest bûn, her çend tesîra patronajê li ser pêkhateya siyasî ya qiraliyetek ji bajar-dewletê heya bajar-dewletê diguherî. Di qonaxa klasîk a dereng de, arîstokrasî mezin bûbû, û quweta berê ya taybetî ya qiral kêm kiribû. Mayayan bi karanîna materyalên xera û nexera, di nav de [[Dar|text]], jade, obsîdyen, seramîk, peykerên kevirî yên neqişandî, [[stuko]] û dîwarên bi xweşikî boyaxkirî, formên hunerî yên sofîstîke pêşxistin. Elîta mayayî xwende bûn û sîstemek tevlihev a nivîsandina hiyeroglîfî pêşxistin. Mayayan tarîx û zanîna xwe ya rîtuelan di kitêbên ekranê de qeyd kirin, ko ji wan tenê sê meselayên bê nakokî mane. Wekî din, gelek meselayên ji nivîsên mayayî li ser stela û seramîk têne dîtin. Mayayan rêze salnameyên rîtuelan ên pir tevlihev pêş xistin û matematîk bikaranîn ko yek ji meselayên herî kevin ên sifira eşkere di tarîxa însanîtiyê de tê de hebû. Wekî beşek ji dîna wan, mayayan qurbanîdana însanan dikirin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Dîroka Amerîkaya Bakur]]</text>
      <sha1>00ugk4zl15el0vx176vm3xtgdnze9vl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103372</id>
      <parentid>2103371</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T09:46:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2103372</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6198" sha1="6knnuea289hpuvgc1q3qfj9f8csmfyq" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdanka giştî
| wêne               = Mayamap.png
| sernavê_wêne       = Bajar-dewletên mayayî li [[Mezoamerîka|Mezoamerîkayê]]
}}
{{Multiple image|align=right|direction=vertical|width=250|image1=Chichen Itza 3.jpg|caption1=[[El Castillo, Chichen Itza|El Castillo]], li [[Chichen Itza]]|image2=Tikal 3.jpg|caption2=[[Perestgeha Tikalê]], li [[Tikal]]}}

'''Qewma Maya''', qewmeke [[Mezoamerîka|mezoamerîkayî]] bû ku ji [[Serdema kevnare|çaxên kevnar]] heta [[Destpêka Dema Nûjen|destpêka çaxa modern]] hebûna xwe domandiye. Ew qewm, ko bi perestgehên wê yên kevnar û [[Glîf|glîfa]] (nivîsa) wê tê zanin, herwiha bi huner, mîmarî, matematîk, salname û sîstema wan ya stêrknasiyê jî navdar e.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=Anthony P. Andrews|Titel=Ancient Maya ports, port facilities, and navigation|Sammelwerk=The Maya World|Auflage=1|Verlag=Routledge|Datum=2020-06-17|ISBN=978-1-351-02958-2|DOI=10.4324/9781351029582-18|Seiten=269–286}}&lt;/ref&gt; [[Nivîsa Maya]], di [[Amerîkaya berî Kolomb]] de, sîstema nivîsê ya herî pêşketî û sofîstîke ye.

Qewma Maya li Herêma Maya pêş ket; ew herêm îro başûrê rojhilatê [[Meksîk|Meksîkayê]], tevahiya [[Guatemala]] û [[Belîze|Belîzeyê]], herwiha beşên rojavayî yên [[Hondûras]] û [[El Salvador|El Salvadorê]] dihewîne. Îro, neviyên wan – ko bi giştî wekî [[Maya]] tên naskirin – ji 6 milyon zêdetir in, bi zêdetirî bîst û heşt [[zimanên mayayî]] ên ko heta îro mane xeber dikin û li eynî herêmê dijîn.

Di qonaxa arkayîk de, yanî beriya sala 2000ê a {{Bz}}, pêşveçûnên destpêkê di warê çandiniyê de pêk hatin û gundên herî kevn derketin holê. Di qonaxa beriya klasîkê de (nêzî 2000 a {{Bz}} heta 250ê a {{Pz}}), civakên pêşîn ên aloz li herêma Maya hatin avakirin; herwiha eserên sereke yên parêza mayayan, wekî [[garis]], [[Lovî|fasûlye]], [[Kundir (riwek)|kundir]] û [[Îsot|îsotên tûj]], hatin çandin. Bajarên pêşîn ên mayayan li dora sala 750ê {{Bz}} derketin holê. Heta asra 3yê a {{Bz}}, nivîsa hîyeroglîfî li herêma Maya dihat bikaranîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Literatur|Autor=David Freidel|Titel=The Origins and Development of Lowland Maya Civilisation|Sammelwerk=The Cambridge World Prehistory|Band=2|Verlag=Cambridge University Press|Ort=Cambridge|Datum=2014|ISBN=978-1-139-01783-1|DOI=10.1017/cho9781139017831.070|Seiten=1043–1057}}&lt;/ref&gt; Di dawiya qonaxa beriya klasîkê de, li [[Deşta Peténê]] çend bajarên mezin pêş ketin û bajarê [[Kaminaljuyu]] li herêmên bilind ên Guatemalayê bû xwedî giringiyeke mezin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[https://www.spiegel.de/wissenschaft/mensch/mexiko-forscher-entdecken-aelteste-und-groesste-monumentalanlage-der-maya-a-f33c5aa7-f559-47ce-a0d8-763aa87adc17 ''Forscher entdecken älteste und größte Monumentalanlage der Maya''] Spiegel Online, 3. Juni 2020.&lt;/ref&gt; Qonaxa klasîk, ko ji dora sala 250ê {{Pz}} destpê dike, bi pirî wekî çaxeke tê terîf kirin ko tê de mayayan abîdeyên peykersazî yên ku tarîxên [[Salnameya hejmartina dirêj a mezoamerîkî|Hejmartina Dirêj]] li ser bûn, ava dikirin.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Literatur|Autor=Berthold Riese|Titel=Die Maya: Geschichte, Kultur, Religion|Auflage=8. überarbeitete|Verlag=Verlag C.H. Beck|Ort=München|Datum=2018|ISBN=978-3-406-46264-1|Seiten=17-21}}&lt;/ref&gt; Di wê qonaxê de, qewma mayayan gelek [[Bajar-welat|bajar-dewlet]] pêş xistin ko bi rêya toreke bazirganî ya aloz ve bi hev ve girêdayî bûn. Li herêmên nizm ên mayayan, du hevrikên mezin – bajarên [[Tikal]] û [[Calakmul]] – bûn quwetên bi tesîr.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Literatur|Autor=Jacey Fortin|Titel=Lasers Reveal a Maya Civilization So Dense It Blew Experts’ Minds|Sammelwerk=The New York Times|Datum=2018-02-03|ISSN=0362-4331|Online=https://www.nytimes.com/2018/02/03/world/americas/mayan-city-discovery-laser.html|Abruf=2019-04-04}}&lt;/ref&gt; Di qonaxa klasîk de herwiha bajarê [[Teotihuacan]] ê ji merkeza Meksîkayê, destwerdaneke rasterast di nava siyaset û xanedaniyên mayayan de kir. Di asra 9ê de, li herêma merkezî ya mayayan hilweşîneke siyasî ya berfireh rû da; ew yek bû sebeba herbên navxweyî, terikandina bajaran û koçkirina nifûsê ber bi bakur ve.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Qonaxa piştî klasîkê bilindbûna [[Chichen Itza]] li bakur û berfirehbûna [[qiraliyeta Kʼicheʼ]] ya êrîşkar li Çiyayên Guatemalayê dît. Di asra 16ê de, [[Împeratoriya Îspanyayî]] herêma Mezoamerîkî kolonîze kir, û rêze kampanyayên dirêj bûn sebeba hilweşîna [[Nojpetén]], bajarê dawî yê Maya, di sala 1697ê de. Serdestiya di qonaxa klasîk de li ser konsepta &quot;qiraliteya îlahî&quot; bû, ko dihat fikirîn ko wekî navbeynkarek di navbeya însanan û dunyaya serxwezayî de tevdigere. Qiralite bi gelemperî (lê ne bi tevahî) [[patrîlîkî]] bû, û quwet bi gelemperî derbasî kurê mezin dibû. Ji qiraliyeteke potansiyel dihat hêvîkirin ko hem rêberek herb ê serketî be û hem jî serwer be. Sîstemên patronajê yên girtî di siyaseta mayayî de quweta serdest bûn, her çend tesîra patronajê li ser pêkhateya siyasî ya qiraliyetek ji bajar-dewletê heya bajar-dewletê diguherî. Di qonaxa klasîk a dereng de, arîstokrasî mezin bûbû, û quweta berê ya taybetî ya qiral kêm kiribû. Mayayan bi karanîna materyalên xera û nexera, di nav de [[Dar|text]], jade, obsîdyen, seramîk, peykerên kevirî yên neqişandî, [[stuko]] û dîwarên bi xweşikî boyaxkirî, formên hunerî yên sofîstîke pêşxistin. Elîta mayayî xwende bûn û sîstemek tevlihev a nivîsandina hiyeroglîfî pêşxistin. Mayayan tarîx û zanîna xwe ya rîtuelan di kitêbên ekranê de qeyd kirin, ko ji wan tenê sê meselayên bê nakokî mane. Wekî din, gelek meselayên ji nivîsên mayayî li ser stela û seramîk têne dîtin. Mayayan rêze salnameyên rîtuelan ên pir tevlihev pêş xistin û matematîk bikaranîn ko yek ji meselayên herî kevin ên sifira eşkere di tarîxa însanîtiyê de tê de hebû. Wekî beşek ji dîna wan, mayayan qurbanîdana însanan dikirin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Dîroka Amerîkaya Bakur]]</text>
      <sha1>6knnuea289hpuvgc1q3qfj9f8csmfyq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103373</id>
      <parentid>2103372</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T09:47:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2103373</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6400" sha1="41eztr8jc4w2dahkmyh0q4vjohsjxch" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdanka giştî
| wêne               = Mayamap.png
| sernavê_wêne       = Bajar-dewletên mayayî li [[Mezoamerîka|Mezoamerîkayê]]
}}
{{Multiple image|align=right|direction=vertical|width=250|image1=Chichen Itza 3.jpg|caption1=[[El Castillo, Chichen Itza|El Castillo]], li [[Chichen Itza]]|image2=Tikal 3.jpg|caption2=[[Perestgeha Tikalê]], li [[Tikal]]}}

'''Qewma Maya''', qewmeke [[Mezoamerîka|mezoamerîkayî]] bû ku ji [[Serdema kevnare|çaxên kevnar]] heta [[Destpêka Dema Nûjen|destpêka çaxa modern]] hebûna xwe domandiye. Ew qewm, ko bi perestgehên wê yên kevnar û [[Glîf|glîfa]] (nivîsa) wê tê zanin, herwiha bi huner, mîmarî, matematîk, salname û sîstema wan ya stêrknasiyê jî navdar e.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=Anthony P. Andrews|Titel=Ancient Maya ports, port facilities, and navigation|Sammelwerk=The Maya World|Auflage=1|Verlag=Routledge|Datum=2020-06-17|ISBN=978-1-351-02958-2|DOI=10.4324/9781351029582-18|Seiten=269–286}}&lt;/ref&gt; [[Nivîsa Maya]], di [[Amerîkaya berî Kolomb]] de, sîstema nivîsê ya herî pêşketî û sofîstîke ye.

Qewma Maya li Herêma Maya pêş ket; ew herêm îro başûrê rojhilatê [[Meksîk|Meksîkayê]], tevahiya [[Guatemala]] û [[Belîze|Belîzeyê]], herwiha beşên rojavayî yên [[Hondûras]] û [[El Salvador|El Salvadorê]] dihewîne. Îro, neviyên wan – ko bi giştî wekî [[Maya]] tên naskirin – ji 6 milyon zêdetir in, bi zêdetirî bîst û heşt [[zimanên mayayî]] ên ko heta îro mane xeber dikin û li eynî herêmê dijîn.

Di qonaxa arkayîk de, yanî beriya sala 2000ê a {{Bz}}, pêşveçûnên destpêkê di warê çandiniyê de pêk hatin û gundên herî kevn derketin holê. Di qonaxa beriya klasîkê de (nêzî 2000 a {{Bz}} heta 250ê a {{Pz}}), civakên pêşîn ên aloz li herêma Maya hatin avakirin; herwiha eserên sereke yên parêza mayayan, wekî [[garis]], [[Lovî|fasûlye]], [[Kundir (riwek)|kundir]] û [[Îsot|îsotên tûj]], hatin çandin. Bajarên pêşîn ên mayayan li dora sala 750ê {{Bz}} derketin holê. Heta asra 3yê a {{Bz}}, nivîsa hîyeroglîfî li herêma Maya dihat bikaranîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Literatur|Autor=David Freidel|Titel=The Origins and Development of Lowland Maya Civilisation|Sammelwerk=The Cambridge World Prehistory|Band=2|Verlag=Cambridge University Press|Ort=Cambridge|Datum=2014|ISBN=978-1-139-01783-1|DOI=10.1017/cho9781139017831.070|Seiten=1043–1057}}&lt;/ref&gt; Di dawiya qonaxa beriya klasîkê de, li [[Deşta Peténê]] çend bajarên mezin pêş ketin û bajarê [[Kaminaljuyu]] li herêmên bilind ên Guatemalayê bû xwedî giringiyeke mezin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[https://www.spiegel.de/wissenschaft/mensch/mexiko-forscher-entdecken-aelteste-und-groesste-monumentalanlage-der-maya-a-f33c5aa7-f559-47ce-a0d8-763aa87adc17 ''Forscher entdecken älteste und größte Monumentalanlage der Maya''] Spiegel Online, 3. Juni 2020.&lt;/ref&gt; Qonaxa klasîk, ko ji dora sala 250ê {{Pz}} destpê dike, bi pirî wekî çaxeke tê terîf kirin ko tê de mayayan abîdeyên peykersazî yên ku tarîxên [[Salnameya hejmartina dirêj a mezoamerîkî|Hejmartina Dirêj]] li ser bûn, ava dikirin.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Literatur|Autor=Berthold Riese|Titel=Die Maya: Geschichte, Kultur, Religion|Auflage=8. überarbeitete|Verlag=Verlag C.H. Beck|Ort=München|Datum=2018|ISBN=978-3-406-46264-1|Seiten=17-21}}&lt;/ref&gt; Di wê qonaxê de, qewma mayayan gelek [[Bajar-welat|bajar-dewlet]] pêş xistin ko bi rêya toreke bazirganî ya aloz ve bi hev ve girêdayî bûn. Li herêmên nizm ên mayayan, du hevrikên mezin – bajarên [[Tikal]] û [[Calakmul]] – bûn quwetên bi tesîr.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Literatur|Autor=Jacey Fortin|Titel=Lasers Reveal a Maya Civilization So Dense It Blew Experts’ Minds|Sammelwerk=The New York Times|Datum=2018-02-03|ISSN=0362-4331|Online=https://www.nytimes.com/2018/02/03/world/americas/mayan-city-discovery-laser.html|Abruf=2019-04-04}}&lt;/ref&gt; Di qonaxa klasîk de herwiha bajarê [[Teotihuacan]] ê ji merkeza Meksîkayê, destwerdaneke rasterast di nava siyaset û xanedaniyên mayayan de kir. Di asra 9ê de, li herêma merkezî ya mayayan hilweşîneke siyasî ya berfireh rû da; ew yek bû sebeba herbên navxweyî, terikandina bajaran û koçkirina nifûsê ber bi bakur ve.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Qonaxa piştî klasîkê bilindbûna [[Chichen Itza]] li bakur û berfirehbûna [[qiraliyeta Kʼicheʼ]] ya êrîşkar li Çiyayên Guatemalayê dît. Di asra 16ê de, [[Împeratoriya Îspanyayî]] herêma Mezoamerîkî kolonîze kir, û rêze kampanyayên dirêj bûn sebeba hilweşîna [[Nojpetén]], bajarê dawî yê Maya, di sala 1697ê de.&lt;ref&gt;Hernán Cortés, Hermann Homann: ''Die Eroberung Mexicos: Berichte an Kaiser Karl V. 1520-1524.'' Erdmann, Tübingen / Basel 1975, [[Spezial:ISBN-Suche/3771101956|ISBN 3-7711-0195-6]], S. 38.&lt;/ref&gt; Serdestiya di qonaxa klasîk de li ser konsepta &quot;qiraliteya îlahî&quot; bû, ko dihat fikirîn ko wekî navbeynkarek di navbeya însanan û dunyaya serxwezayî de tevdigere. Qiralite bi gelemperî (lê ne bi tevahî) [[patrîlîkî]] bû, û quwet bi gelemperî derbasî kurê mezin dibû. Ji qiraliyeteke potansiyel dihat hêvîkirin ko hem rêberek herb ê serketî be û hem jî serwer be. Sîstemên patronajê yên girtî di siyaseta mayayî de quweta serdest bûn, her çend tesîra patronajê li ser pêkhateya siyasî ya qiraliyetek ji bajar-dewletê heya bajar-dewletê diguherî. Di qonaxa klasîk a dereng de, arîstokrasî mezin bûbû, û quweta berê ya taybetî ya qiral kêm kiribû. Mayayan bi karanîna materyalên xera û nexera, di nav de [[Dar|text]], jade, obsîdyen, seramîk, peykerên kevirî yên neqişandî, [[stuko]] û dîwarên bi xweşikî boyaxkirî, formên hunerî yên sofîstîke pêşxistin. Elîta mayayî xwende bûn û sîstemek tevlihev a nivîsandina hiyeroglîfî pêşxistin. Mayayan tarîx û zanîna xwe ya rîtuelan di kitêbên ekranê de qeyd kirin, ko ji wan tenê sê meselayên bê nakokî mane. Wekî din, gelek meselayên ji nivîsên mayayî li ser stela û seramîk têne dîtin. Mayayan rêze salnameyên rîtuelan ên pir tevlihev pêş xistin û matematîk bikaranîn ko yek ji meselayên herî kevin ên sifira eşkere di tarîxa însanîtiyê de tê de hebû. Wekî beşek ji dîna wan, mayayan qurbanîdana însanan dikirin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Dîroka Amerîkaya Bakur]]</text>
      <sha1>41eztr8jc4w2dahkmyh0q4vjohsjxch</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103374</id>
      <parentid>2103373</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T09:48:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2103374</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6926" sha1="4p2b51jo9mxos1njh8jis9sieg9fg0p" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdanka giştî
| wêne               = Mayamap.png
| sernavê_wêne       = Bajar-dewletên mayayî li [[Mezoamerîka|Mezoamerîkayê]]
}}
{{Multiple image|align=right|direction=vertical|width=250|image1=Chichen Itza 3.jpg|caption1=[[El Castillo, Chichen Itza|El Castillo]], li [[Chichen Itza]]|image2=Tikal 3.jpg|caption2=[[Perestgeha Tikalê]], li [[Tikal]]}}

'''Qewma Maya''', qewmeke [[Mezoamerîka|mezoamerîkayî]] bû ku ji [[Serdema kevnare|çaxên kevnar]] heta [[Destpêka Dema Nûjen|destpêka çaxa modern]] hebûna xwe domandiye. Ew qewm, ko bi perestgehên wê yên kevnar û [[Glîf|glîfa]] (nivîsa) wê tê zanin, herwiha bi huner, mîmarî, matematîk, salname û sîstema wan ya stêrknasiyê jî navdar e.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=Anthony P. Andrews|Titel=Ancient Maya ports, port facilities, and navigation|Sammelwerk=The Maya World|Auflage=1|Verlag=Routledge|Datum=2020-06-17|ISBN=978-1-351-02958-2|DOI=10.4324/9781351029582-18|Seiten=269–286}}&lt;/ref&gt; [[Nivîsa Maya]], di [[Amerîkaya berî Kolomb]] de, sîstema nivîsê ya herî pêşketî û sofîstîke ye.

Qewma Maya li Herêma Maya pêş ket; ew herêm îro başûrê rojhilatê [[Meksîk|Meksîkayê]], tevahiya [[Guatemala]] û [[Belîze|Belîzeyê]], herwiha beşên rojavayî yên [[Hondûras]] û [[El Salvador|El Salvadorê]] dihewîne. Îro, neviyên wan – ko bi giştî wekî [[Maya]] tên naskirin – ji 6 milyon zêdetir in, bi zêdetirî bîst û heşt [[zimanên mayayî]] ên ko heta îro mane xeber dikin û li eynî herêmê dijîn.

Di qonaxa arkayîk de, yanî beriya sala 2000ê a {{Bz}}, pêşveçûnên destpêkê di warê çandiniyê de pêk hatin û gundên herî kevn derketin holê. Di qonaxa beriya klasîkê de (nêzî 2000 a {{Bz}} heta 250ê a {{Pz}}), civakên pêşîn ên aloz li herêma Maya hatin avakirin; herwiha eserên sereke yên parêza mayayan, wekî [[garis]], [[Lovî|fasûlye]], [[Kundir (riwek)|kundir]] û [[Îsot|îsotên tûj]], hatin çandin. Bajarên pêşîn ên mayayan li dora sala 750ê {{Bz}} derketin holê. Heta asra 3yê a {{Bz}}, nivîsa hîyeroglîfî li herêma Maya dihat bikaranîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Literatur|Autor=David Freidel|Titel=The Origins and Development of Lowland Maya Civilisation|Sammelwerk=The Cambridge World Prehistory|Band=2|Verlag=Cambridge University Press|Ort=Cambridge|Datum=2014|ISBN=978-1-139-01783-1|DOI=10.1017/cho9781139017831.070|Seiten=1043–1057}}&lt;/ref&gt; Di dawiya qonaxa beriya klasîkê de, li [[Deşta Peténê]] çend bajarên mezin pêş ketin û bajarê [[Kaminaljuyu]] li herêmên bilind ên Guatemalayê bû xwedî giringiyeke mezin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[https://www.spiegel.de/wissenschaft/mensch/mexiko-forscher-entdecken-aelteste-und-groesste-monumentalanlage-der-maya-a-f33c5aa7-f559-47ce-a0d8-763aa87adc17 ''Forscher entdecken älteste und größte Monumentalanlage der Maya''] Spiegel Online, 3. Juni 2020.&lt;/ref&gt; Qonaxa klasîk, ko ji dora sala 250ê {{Pz}} destpê dike, bi pirî wekî çaxeke tê terîf kirin ko tê de mayayan abîdeyên peykersazî yên ku tarîxên [[Salnameya hejmartina dirêj a mezoamerîkî|Hejmartina Dirêj]] li ser bûn, ava dikirin.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Literatur|Autor=Berthold Riese|Titel=Die Maya: Geschichte, Kultur, Religion|Auflage=8. überarbeitete|Verlag=Verlag C.H. Beck|Ort=München|Datum=2018|ISBN=978-3-406-46264-1|Seiten=17-21}}&lt;/ref&gt; Di wê qonaxê de, qewma mayayan gelek [[Bajar-welat|bajar-dewlet]] pêş xistin ko bi rêya toreke bazirganî ya aloz ve bi hev ve girêdayî bûn. Li herêmên nizm ên mayayan, du hevrikên mezin – bajarên [[Tikal]] û [[Calakmul]] – bûn quwetên bi tesîr.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Literatur|Autor=Jacey Fortin|Titel=Lasers Reveal a Maya Civilization So Dense It Blew Experts’ Minds|Sammelwerk=The New York Times|Datum=2018-02-03|ISSN=0362-4331|Online=https://www.nytimes.com/2018/02/03/world/americas/mayan-city-discovery-laser.html|Abruf=2019-04-04}}&lt;/ref&gt; Di qonaxa klasîk de herwiha bajarê [[Teotihuacan]] ê ji merkeza Meksîkayê, destwerdaneke rasterast di nava siyaset û xanedaniyên mayayan de kir. Di asra 9ê de, li herêma merkezî ya mayayan hilweşîneke siyasî ya berfireh rû da; ew yek bû sebeba herbên navxweyî, terikandina bajaran û koçkirina nifûsê ber bi bakur ve.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Qonaxa piştî klasîkê bilindbûna [[Chichen Itza]] li bakur û berfirehbûna [[qiraliyeta Kʼicheʼ]] ya êrîşkar li Çiyayên Guatemalayê dît. Di asra 16ê de, [[Împeratoriya Îspanyayî]] herêma Mezoamerîkî kolonîze kir, û rêze kampanyayên dirêj bûn sebeba hilweşîna [[Nojpetén]], bajarê dawî yê Maya, di sala 1697ê de.&lt;ref&gt;[https://www.giss.nasa.gov/research/news/archive/20111205/ ''Ancient Dry Spells Offer Clues About the Future of Drought.''] NASA, [[Goddard Institute for Space Studies]], 8. Dezember 2011 (mit Video und Grafik).&lt;/ref&gt; Serdestiya di qonaxa klasîk de li ser konsepta &quot;qiraliteya îlahî&quot; bû, ko dihat fikirîn ko wekî navbeynkarek di navbeya însanan û dunyaya serxwezayî de tevdigere. Qiralite bi gelemperî (lê ne bi tevahî) [[patrîlîkî]] bû, û quwet bi gelemperî derbasî kurê mezin dibû. Ji qiraliyeteke potansiyel dihat hêvîkirin ko hem rêberek herb ê serketî be û hem jî serwer be. Sîstemên patronajê yên girtî di siyaseta mayayî de quweta serdest bûn, her çend tesîra patronajê li ser pêkhateya siyasî ya qiraliyetek ji bajar-dewletê heya bajar-dewletê diguherî. Di qonaxa klasîk a dereng de, arîstokrasî mezin bûbû, û quweta berê ya taybetî ya qiral kêm kiribû. Mayayan bi karanîna materyalên xera û nexera, di nav de [[Dar|text]], jade, obsîdyen, seramîk, peykerên kevirî yên neqişandî, [[stuko]] û dîwarên bi xweşikî boyaxkirî, formên hunerî yên sofîstîke pêşxistin. Elîta mayayî xwende bûn û sîstemek tevlihev a nivîsandina hiyeroglîfî pêşxistin. Mayayan tarîx û zanîna xwe ya rîtuelan di kitêbên ekranê de qeyd kirin, ko ji wan tenê sê meselayên bê nakokî mane.&lt;ref&gt;{{Internetquelle|url=http://www.focus.de/wissen/mensch/archaeologie/amerika/rueckgang-des-niederschlags-die-maya-kultur-trocknete-aus_aid_717380.html|titel=Niedergang einer Zivilisation: Warum die Maya-Kultur unterging|werk=Focus Online|hrsg=|datum=2012-02-24|offline=1|archiv-url=https://web.archive.org/web/20121008025627/http://www.focus.de/wissen/mensch/archaeologie/amerika/rueckgang-des-niederschlags-die-maya-kultur-trocknete-aus_aid_717380.html|archiv-datum=2012-10-08|abruf=2026-06-05}}&lt;/ref&gt; Wekî din, gelek meselayên ji nivîsên mayayî li ser stela û seramîk têne dîtin. Mayayan rêze salnameyên rîtuelan ên pir tevlihev pêş xistin û matematîk bikaranîn ko yek ji meselayên herî kevin ên sifira eşkere di tarîxa însanîtiyê de tê de hebû. Wekî beşek ji dîna wan, mayayan qurbanîdana însanan dikirin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Dîroka Amerîkaya Bakur]]</text>
      <sha1>4p2b51jo9mxos1njh8jis9sieg9fg0p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103375</id>
      <parentid>2103374</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T09:48:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* Çavkanî */</comment>
      <origin>2103375</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6947" sha1="emmy78os6m0o3et7qsqsc67d4xq0f7n" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdanka giştî
| wêne               = Mayamap.png
| sernavê_wêne       = Bajar-dewletên mayayî li [[Mezoamerîka|Mezoamerîkayê]]
}}
{{Multiple image|align=right|direction=vertical|width=250|image1=Chichen Itza 3.jpg|caption1=[[El Castillo, Chichen Itza|El Castillo]], li [[Chichen Itza]]|image2=Tikal 3.jpg|caption2=[[Perestgeha Tikalê]], li [[Tikal]]}}

'''Qewma Maya''', qewmeke [[Mezoamerîka|mezoamerîkayî]] bû ku ji [[Serdema kevnare|çaxên kevnar]] heta [[Destpêka Dema Nûjen|destpêka çaxa modern]] hebûna xwe domandiye. Ew qewm, ko bi perestgehên wê yên kevnar û [[Glîf|glîfa]] (nivîsa) wê tê zanin, herwiha bi huner, mîmarî, matematîk, salname û sîstema wan ya stêrknasiyê jî navdar e.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=Anthony P. Andrews|Titel=Ancient Maya ports, port facilities, and navigation|Sammelwerk=The Maya World|Auflage=1|Verlag=Routledge|Datum=2020-06-17|ISBN=978-1-351-02958-2|DOI=10.4324/9781351029582-18|Seiten=269–286}}&lt;/ref&gt; [[Nivîsa Maya]], di [[Amerîkaya berî Kolomb]] de, sîstema nivîsê ya herî pêşketî û sofîstîke ye.

Qewma Maya li Herêma Maya pêş ket; ew herêm îro başûrê rojhilatê [[Meksîk|Meksîkayê]], tevahiya [[Guatemala]] û [[Belîze|Belîzeyê]], herwiha beşên rojavayî yên [[Hondûras]] û [[El Salvador|El Salvadorê]] dihewîne. Îro, neviyên wan – ko bi giştî wekî [[Maya]] tên naskirin – ji 6 milyon zêdetir in, bi zêdetirî bîst û heşt [[zimanên mayayî]] ên ko heta îro mane xeber dikin û li eynî herêmê dijîn.

Di qonaxa arkayîk de, yanî beriya sala 2000ê a {{Bz}}, pêşveçûnên destpêkê di warê çandiniyê de pêk hatin û gundên herî kevn derketin holê. Di qonaxa beriya klasîkê de (nêzî 2000 a {{Bz}} heta 250ê a {{Pz}}), civakên pêşîn ên aloz li herêma Maya hatin avakirin; herwiha eserên sereke yên parêza mayayan, wekî [[garis]], [[Lovî|fasûlye]], [[Kundir (riwek)|kundir]] û [[Îsot|îsotên tûj]], hatin çandin. Bajarên pêşîn ên mayayan li dora sala 750ê {{Bz}} derketin holê. Heta asra 3yê a {{Bz}}, nivîsa hîyeroglîfî li herêma Maya dihat bikaranîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Literatur|Autor=David Freidel|Titel=The Origins and Development of Lowland Maya Civilisation|Sammelwerk=The Cambridge World Prehistory|Band=2|Verlag=Cambridge University Press|Ort=Cambridge|Datum=2014|ISBN=978-1-139-01783-1|DOI=10.1017/cho9781139017831.070|Seiten=1043–1057}}&lt;/ref&gt; Di dawiya qonaxa beriya klasîkê de, li [[Deşta Peténê]] çend bajarên mezin pêş ketin û bajarê [[Kaminaljuyu]] li herêmên bilind ên Guatemalayê bû xwedî giringiyeke mezin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[https://www.spiegel.de/wissenschaft/mensch/mexiko-forscher-entdecken-aelteste-und-groesste-monumentalanlage-der-maya-a-f33c5aa7-f559-47ce-a0d8-763aa87adc17 ''Forscher entdecken älteste und größte Monumentalanlage der Maya''] Spiegel Online, 3. Juni 2020.&lt;/ref&gt; Qonaxa klasîk, ko ji dora sala 250ê {{Pz}} destpê dike, bi pirî wekî çaxeke tê terîf kirin ko tê de mayayan abîdeyên peykersazî yên ku tarîxên [[Salnameya hejmartina dirêj a mezoamerîkî|Hejmartina Dirêj]] li ser bûn, ava dikirin.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Literatur|Autor=Berthold Riese|Titel=Die Maya: Geschichte, Kultur, Religion|Auflage=8. überarbeitete|Verlag=Verlag C.H. Beck|Ort=München|Datum=2018|ISBN=978-3-406-46264-1|Seiten=17-21}}&lt;/ref&gt; Di wê qonaxê de, qewma mayayan gelek [[Bajar-welat|bajar-dewlet]] pêş xistin ko bi rêya toreke bazirganî ya aloz ve bi hev ve girêdayî bûn. Li herêmên nizm ên mayayan, du hevrikên mezin – bajarên [[Tikal]] û [[Calakmul]] – bûn quwetên bi tesîr.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Literatur|Autor=Jacey Fortin|Titel=Lasers Reveal a Maya Civilization So Dense It Blew Experts’ Minds|Sammelwerk=The New York Times|Datum=2018-02-03|ISSN=0362-4331|Online=https://www.nytimes.com/2018/02/03/world/americas/mayan-city-discovery-laser.html|Abruf=2019-04-04}}&lt;/ref&gt; Di qonaxa klasîk de herwiha bajarê [[Teotihuacan]] ê ji merkeza Meksîkayê, destwerdaneke rasterast di nava siyaset û xanedaniyên mayayan de kir. Di asra 9ê de, li herêma merkezî ya mayayan hilweşîneke siyasî ya berfireh rû da; ew yek bû sebeba herbên navxweyî, terikandina bajaran û koçkirina nifûsê ber bi bakur ve.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Qonaxa piştî klasîkê bilindbûna [[Chichen Itza]] li bakur û berfirehbûna [[qiraliyeta Kʼicheʼ]] ya êrîşkar li Çiyayên Guatemalayê dît. Di asra 16ê de, [[Împeratoriya Îspanyayî]] herêma Mezoamerîkî kolonîze kir, û rêze kampanyayên dirêj bûn sebeba hilweşîna [[Nojpetén]], bajarê dawî yê Maya, di sala 1697ê de.&lt;ref&gt;[https://www.giss.nasa.gov/research/news/archive/20111205/ ''Ancient Dry Spells Offer Clues About the Future of Drought.''] NASA, [[Goddard Institute for Space Studies]], 8. Dezember 2011 (mit Video und Grafik).&lt;/ref&gt; Serdestiya di qonaxa klasîk de li ser konsepta &quot;qiraliteya îlahî&quot; bû, ko dihat fikirîn ko wekî navbeynkarek di navbeya însanan û dunyaya serxwezayî de tevdigere. Qiralite bi gelemperî (lê ne bi tevahî) [[patrîlîkî]] bû, û quwet bi gelemperî derbasî kurê mezin dibû. Ji qiraliyeteke potansiyel dihat hêvîkirin ko hem rêberek herb ê serketî be û hem jî serwer be. Sîstemên patronajê yên girtî di siyaseta mayayî de quweta serdest bûn, her çend tesîra patronajê li ser pêkhateya siyasî ya qiraliyetek ji bajar-dewletê heya bajar-dewletê diguherî. Di qonaxa klasîk a dereng de, arîstokrasî mezin bûbû, û quweta berê ya taybetî ya qiral kêm kiribû. Mayayan bi karanîna materyalên xera û nexera, di nav de [[Dar|text]], jade, obsîdyen, seramîk, peykerên kevirî yên neqişandî, [[stuko]] û dîwarên bi xweşikî boyaxkirî, formên hunerî yên sofîstîke pêşxistin. Elîta mayayî xwende bûn û sîstemek tevlihev a nivîsandina hiyeroglîfî pêşxistin. Mayayan tarîx û zanîna xwe ya rîtuelan di kitêbên ekranê de qeyd kirin, ko ji wan tenê sê meselayên bê nakokî mane.&lt;ref&gt;{{Internetquelle|url=http://www.focus.de/wissen/mensch/archaeologie/amerika/rueckgang-des-niederschlags-die-maya-kultur-trocknete-aus_aid_717380.html|titel=Niedergang einer Zivilisation: Warum die Maya-Kultur unterging|werk=Focus Online|hrsg=|datum=2012-02-24|offline=1|archiv-url=https://web.archive.org/web/20121008025627/http://www.focus.de/wissen/mensch/archaeologie/amerika/rueckgang-des-niederschlags-die-maya-kultur-trocknete-aus_aid_717380.html|archiv-datum=2012-10-08|abruf=2026-06-05}}&lt;/ref&gt; Wekî din, gelek meselayên ji nivîsên mayayî li ser stela û seramîk têne dîtin. Mayayan rêze salnameyên rîtuelan ên pir tevlihev pêş xistin û matematîk bikaranîn ko yek ji meselayên herî kevin ên sifira eşkere di tarîxa însanîtiyê de tê de hebû. Wekî beşek ji dîna wan, mayayan qurbanîdana însanan dikirin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Commons-biçûk}}

[[Kategorî:Dîroka Amerîkaya Bakur]]</text>
      <sha1>emmy78os6m0o3et7qsqsc67d4xq0f7n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103376</id>
      <parentid>2103375</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T09:49:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2103376</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6937" sha1="4z32fq86xi5tvwc6tsakwzao9j90o0w" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
| wêne               = Mayamap.png
| sernavê_wêne       = Bajar-dewletên mayayî li [[Mezoamerîka|Mezoamerîkayê]]
}}
{{Multiple image|align=right|direction=vertical|width=250|image1=Chichen Itza 3.jpg|caption1=[[El Castillo, Chichen Itza|El Castillo]], li [[Chichen Itza]]|image2=Tikal 3.jpg|caption2=[[Perestgeha Tikalê]], li [[Tikal]]}}

'''Qewma Maya''', qewmeke [[Mezoamerîka|mezoamerîkayî]] bû ku ji [[Serdema kevnare|çaxên kevnar]] heta [[Destpêka Dema Nûjen|destpêka çaxa modern]] hebûna xwe domandiye. Ew qewm, ko bi perestgehên wê yên kevnar û [[Glîf|glîfa]] (nivîsa) wê tê zanin, herwiha bi huner, mîmarî, matematîk, salname û sîstema wan ya stêrknasiyê jî navdar e.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=Anthony P. Andrews|Titel=Ancient Maya ports, port facilities, and navigation|Sammelwerk=The Maya World|Auflage=1|Verlag=Routledge|Datum=2020-06-17|ISBN=978-1-351-02958-2|DOI=10.4324/9781351029582-18|Seiten=269–286}}&lt;/ref&gt; [[Nivîsa Maya]], di [[Amerîkaya berî Kolomb]] de, sîstema nivîsê ya herî pêşketî û sofîstîke ye.

Qewma Maya li Herêma Maya pêş ket; ew herêm îro başûrê rojhilatê [[Meksîk|Meksîkayê]], tevahiya [[Guatemala]] û [[Belîze|Belîzeyê]], herwiha beşên rojavayî yên [[Hondûras]] û [[El Salvador|El Salvadorê]] dihewîne. Îro, neviyên wan – ko bi giştî wekî [[Maya]] tên naskirin – ji 6 milyon zêdetir in, bi zêdetirî bîst û heşt [[zimanên mayayî]] ên ko heta îro mane xeber dikin û li eynî herêmê dijîn.

Di qonaxa arkayîk de, yanî beriya sala 2000ê a {{Bz}}, pêşveçûnên destpêkê di warê çandiniyê de pêk hatin û gundên herî kevn derketin holê. Di qonaxa beriya klasîkê de (nêzî 2000 a {{Bz}} heta 250ê a {{Pz}}), civakên pêşîn ên aloz li herêma Maya hatin avakirin; herwiha eserên sereke yên parêza mayayan, wekî [[garis]], [[Lovî|fasûlye]], [[Kundir (riwek)|kundir]] û [[Îsot|îsotên tûj]], hatin çandin. Bajarên pêşîn ên mayayan li dora sala 750ê {{Bz}} derketin holê. Heta asra 3yê a {{Bz}}, nivîsa hîyeroglîfî li herêma Maya dihat bikaranîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Literatur|Autor=David Freidel|Titel=The Origins and Development of Lowland Maya Civilisation|Sammelwerk=The Cambridge World Prehistory|Band=2|Verlag=Cambridge University Press|Ort=Cambridge|Datum=2014|ISBN=978-1-139-01783-1|DOI=10.1017/cho9781139017831.070|Seiten=1043–1057}}&lt;/ref&gt; Di dawiya qonaxa beriya klasîkê de, li [[Deşta Peténê]] çend bajarên mezin pêş ketin û bajarê [[Kaminaljuyu]] li herêmên bilind ên Guatemalayê bû xwedî giringiyeke mezin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[https://www.spiegel.de/wissenschaft/mensch/mexiko-forscher-entdecken-aelteste-und-groesste-monumentalanlage-der-maya-a-f33c5aa7-f559-47ce-a0d8-763aa87adc17 ''Forscher entdecken älteste und größte Monumentalanlage der Maya''] Spiegel Online, 3. Juni 2020.&lt;/ref&gt; Qonaxa klasîk, ko ji dora sala 250ê {{Pz}} destpê dike, bi pirî wekî çaxeke tê terîf kirin ko tê de mayayan abîdeyên peykersazî yên ku tarîxên [[Salnameya hejmartina dirêj a mezoamerîkî|Hejmartina Dirêj]] li ser bûn, ava dikirin.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Literatur|Autor=Berthold Riese|Titel=Die Maya: Geschichte, Kultur, Religion|Auflage=8. überarbeitete|Verlag=Verlag C.H. Beck|Ort=München|Datum=2018|ISBN=978-3-406-46264-1|Seiten=17-21}}&lt;/ref&gt; Di wê qonaxê de, qewma mayayan gelek [[Bajar-welat|bajar-dewlet]] pêş xistin ko bi rêya toreke bazirganî ya aloz ve bi hev ve girêdayî bûn. Li herêmên nizm ên mayayan, du hevrikên mezin – bajarên [[Tikal]] û [[Calakmul]] – bûn quwetên bi tesîr.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Literatur|Autor=Jacey Fortin|Titel=Lasers Reveal a Maya Civilization So Dense It Blew Experts’ Minds|Sammelwerk=The New York Times|Datum=2018-02-03|ISSN=0362-4331|Online=https://www.nytimes.com/2018/02/03/world/americas/mayan-city-discovery-laser.html|Abruf=2019-04-04}}&lt;/ref&gt; Di qonaxa klasîk de herwiha bajarê [[Teotihuacan]] ê ji merkeza Meksîkayê, destwerdaneke rasterast di nava siyaset û xanedaniyên mayayan de kir. Di asra 9ê de, li herêma merkezî ya mayayan hilweşîneke siyasî ya berfireh rû da; ew yek bû sebeba herbên navxweyî, terikandina bajaran û koçkirina nifûsê ber bi bakur ve.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Qonaxa piştî klasîkê bilindbûna [[Chichen Itza]] li bakur û berfirehbûna [[qiraliyeta Kʼicheʼ]] ya êrîşkar li Çiyayên Guatemalayê dît. Di asra 16ê de, [[Împeratoriya Îspanyayî]] herêma Mezoamerîkî kolonîze kir, û rêze kampanyayên dirêj bûn sebeba hilweşîna [[Nojpetén]], bajarê dawî yê Maya, di sala 1697ê de.&lt;ref&gt;[https://www.giss.nasa.gov/research/news/archive/20111205/ ''Ancient Dry Spells Offer Clues About the Future of Drought.''] NASA, [[Goddard Institute for Space Studies]], 8. Dezember 2011 (mit Video und Grafik).&lt;/ref&gt; Serdestiya di qonaxa klasîk de li ser konsepta &quot;qiraliteya îlahî&quot; bû, ko dihat fikirîn ko wekî navbeynkarek di navbeya însanan û dunyaya serxwezayî de tevdigere. Qiralite bi gelemperî (lê ne bi tevahî) [[patrîlîkî]] bû, û quwet bi gelemperî derbasî kurê mezin dibû. Ji qiraliyeteke potansiyel dihat hêvîkirin ko hem rêberek herb ê serketî be û hem jî serwer be. Sîstemên patronajê yên girtî di siyaseta mayayî de quweta serdest bûn, her çend tesîra patronajê li ser pêkhateya siyasî ya qiraliyetek ji bajar-dewletê heya bajar-dewletê diguherî. Di qonaxa klasîk a dereng de, arîstokrasî mezin bûbû, û quweta berê ya taybetî ya qiral kêm kiribû. Mayayan bi karanîna materyalên xera û nexera, di nav de [[Dar|text]], jade, obsîdyen, seramîk, peykerên kevirî yên neqişandî, [[stuko]] û dîwarên bi xweşikî boyaxkirî, formên hunerî yên sofîstîke pêşxistin. Elîta mayayî xwende bûn û sîstemek tevlihev a nivîsandina hiyeroglîfî pêşxistin. Mayayan tarîx û zanîna xwe ya rîtuelan di kitêbên ekranê de qeyd kirin, ko ji wan tenê sê meselayên bê nakokî mane.&lt;ref&gt;{{Internetquelle|url=http://www.focus.de/wissen/mensch/archaeologie/amerika/rueckgang-des-niederschlags-die-maya-kultur-trocknete-aus_aid_717380.html|titel=Niedergang einer Zivilisation: Warum die Maya-Kultur unterging|werk=Focus Online|hrsg=|datum=2012-02-24|offline=1|archiv-url=https://web.archive.org/web/20121008025627/http://www.focus.de/wissen/mensch/archaeologie/amerika/rueckgang-des-niederschlags-die-maya-kultur-trocknete-aus_aid_717380.html|archiv-datum=2012-10-08|abruf=2026-06-05}}&lt;/ref&gt; Wekî din, gelek meselayên ji nivîsên mayayî li ser stela û seramîk têne dîtin. Mayayan rêze salnameyên rîtuelan ên pir tevlihev pêş xistin û matematîk bikaranîn ko yek ji meselayên herî kevin ên sifira eşkere di tarîxa însanîtiyê de tê de hebû. Wekî beşek ji dîna wan, mayayan qurbanîdana însanan dikirin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Commons-biçûk}}

[[Kategorî:Dîroka Amerîkaya Bakur]]</text>
      <sha1>4z32fq86xi5tvwc6tsakwzao9j90o0w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103377</id>
      <parentid>2103376</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T09:51:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2103377</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6979" sha1="dwnii20xl2nc940zmfl0rnul7elpm0x" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
| wêne               = Mayamap.png
| sernavê_wêne       = Bajar-dewletên mayayî li [[Mezoamerîka|Mezoamerîkayê]]
}}
{{Multiple image|align=right|direction=vertical|width=250|image1=Chichen Itza 3.jpg|caption1=[[El Castillo, Chichen Itza|El Castillo]], li [[Chichen Itza]]|image2=Tikal 3.jpg|caption2=[[Perestgeha Tikalê]], li [[Tikal]]}}

'''Qewma Maya''', qewmeke [[Mezoamerîka|mezoamerîkayî]] bû ku ji [[Serdema kevnare|çaxên kevnar]] heta [[Destpêka Dema Nûjen|destpêka çaxa modern]] hebûna xwe domandiye. Ew qewm, ko bi perestgehên wê yên kevnar û [[Glîf|glîfa]] (nivîsa) wê tê zanin, herwiha bi huner, mîmarî, matematîk, salname û sîstema wan ya stêrknasiyê jî navdar e.&lt;ref&gt;{{Literatur|Autor=Anthony P. Andrews|Titel=Ancient Maya ports, port facilities, and navigation|Sammelwerk=The Maya World|Auflage=1|Verlag=Routledge|Datum=2020-06-17|ISBN=978-1-351-02958-2|DOI=10.4324/9781351029582-18|Seiten=269–286}}&lt;/ref&gt; [[Nivîsa Maya]], di [[Amerîkaya berî Kolomb]] de, sîstema nivîsê ya herî pêşketî û sofîstîke ye.

Qewma Maya li Herêma Maya pêş ket; ew herêm îro başûrê rojhilatê [[Meksîk|Meksîkayê]], tevahiya [[Guatemala]] û [[Belîze|Belîzeyê]], herwiha beşên rojavayî yên [[Hondûras]] û [[El Salvador|El Salvadorê]] dihewîne. Îro, neviyên wan – ko bi giştî wekî [[Maya]] tên naskirin – ji 6 milyon zêdetir in, bi zêdetirî bîst û heşt [[zimanên mayayî]] ên ko heta îro mane xeber dikin û li eynî herêmê dijîn.

Di qonaxa arkayîk de, yanî beriya sala 2000ê a {{Bz}}, pêşveçûnên destpêkê di warê çandiniyê de pêk hatin û gundên herî kevn derketin holê. Di qonaxa beriya klasîkê de (nêzî 2000 a {{Bz}} heta 250ê a {{Pz}}), civakên pêşîn ên aloz li herêma Maya hatin avakirin; herwiha eserên sereke yên parêza mayayan, wekî [[garis]], [[Lovî|fasûlye]], [[Kundir (riwek)|kundir]] û [[Îsot|îsotên tûj]], hatin çandin. Bajarên pêşîn ên mayayan li dora sala 750ê {{Bz}} derketin holê. Heta asra 3yê a {{Bz}}, nivîsa hîyeroglîfî li herêma Maya dihat bikaranîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Literatur|Autor=David Freidel|Titel=The Origins and Development of Lowland Maya Civilisation|Sammelwerk=The Cambridge World Prehistory|Band=2|Verlag=Cambridge University Press|Ort=Cambridge|Datum=2014|ISBN=978-1-139-01783-1|DOI=10.1017/cho9781139017831.070|Seiten=1043–1057}}&lt;/ref&gt; Di dawiya qonaxa beriya klasîkê de, li [[Deşta Peténê]] çend bajarên mezin pêş ketin û bajarê [[Kaminaljuyu]] li herêmên bilind ên Guatemalayê bû xwedî giringiyeke mezin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[https://www.spiegel.de/wissenschaft/mensch/mexiko-forscher-entdecken-aelteste-und-groesste-monumentalanlage-der-maya-a-f33c5aa7-f559-47ce-a0d8-763aa87adc17 ''Forscher entdecken älteste und größte Monumentalanlage der Maya''] Spiegel Online, 3. Juni 2020.&lt;/ref&gt; Qonaxa klasîk, ko ji dora sala 250ê {{Pz}} destpê dike, bi pirî wekî çaxeke tê terîf kirin ko tê de mayayan abîdeyên peykersazî yên ku tarîxên [[Salnameya hejmartina dirêj a mezoamerîkî|Hejmartina Dirêj]] li ser bûn, ava dikirin.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Literatur|Autor=Berthold Riese|Titel=Die Maya: Geschichte, Kultur, Religion|Auflage=8. überarbeitete|Verlag=Verlag C.H. Beck|Ort=München|Datum=2018|ISBN=978-3-406-46264-1|Seiten=17-21}}&lt;/ref&gt; Di wê qonaxê de, qewma mayayan gelek [[Bajar-welat|bajar-dewlet]] pêş xistin ko bi rêya toreke bazirganî ya aloz ve bi hev ve girêdayî bûn. Li herêmên nizm ên mayayan, du hevrikên mezin – bajarên [[Tikal]] û [[Calakmul]] – bûn quwetên bi tesîr.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Literatur|Autor=Jacey Fortin|Titel=Lasers Reveal a Maya Civilization So Dense It Blew Experts’ Minds|Sammelwerk=The New York Times|Datum=2018-02-03|ISSN=0362-4331|Online=https://www.nytimes.com/2018/02/03/world/americas/mayan-city-discovery-laser.html|Abruf=2019-04-04}}&lt;/ref&gt; Di qonaxa klasîk de herwiha bajarê [[Teotihuacan]] ê ji merkeza Meksîkayê, destwerdaneke rasterast di nava siyaset û xanedaniyên mayayan de kir. Di asra 9ê de, li herêma merkezî ya mayayan hilweşîneke siyasî ya berfireh rû da; ew yek bû sebeba herbên navxweyî, terikandina bajaran û koçkirina nifûsê ber bi bakur ve.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Qonaxa piştî klasîkê bilindbûna [[Chichen Itza]] li bakur û berfirehbûna [[qiraliyeta Kʼicheʼ]] ya êrîşkar li Çiyayên Guatemalayê dît. Di asra 16ê de, [[Împeratoriya Îspanyayî]] herêma Mezoamerîkî kolonîze kir, û rêze kampanyayên dirêj bûn sebeba hilweşîna [[Nojpetén]], bajarê dawî yê Maya, di sala 1697ê de.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.giss.nasa.gov/research/news/archive/20111205/ |sernav=NASA GISS: NASA News &amp; Feature Releases: Ancient Dry Spells Offer Clues About the Future of Drought |malper=www.giss.nasa.gov |roja-gihiştinê=2026-11-12 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Serdestiya di qonaxa klasîk de li ser konsepta &quot;qiraliteya îlahî&quot; bû, ko dihat fikirîn ko wekî navbeynkarek di navbeya însanan û dunyaya serxwezayî de tevdigere. Qiralite bi gelemperî (lê ne bi tevahî) [[patrîlîkî]] bû, û quwet bi gelemperî derbasî kurê mezin dibû. Ji qiraliyeteke potansiyel dihat hêvîkirin ko hem rêberek herb ê serketî be û hem jî serwer be. Sîstemên patronajê yên girtî di siyaseta mayayî de quweta serdest bûn, her çend tesîra patronajê li ser pêkhateya siyasî ya qiraliyetek ji bajar-dewletê heya bajar-dewletê diguherî. Di qonaxa klasîk a dereng de, arîstokrasî mezin bûbû, û quweta berê ya taybetî ya qiral kêm kiribû. Mayayan bi karanîna materyalên xera û nexera, di nav de [[Dar|text]], jade, obsîdyen, seramîk, peykerên kevirî yên neqişandî, [[stuko]] û dîwarên bi xweşikî boyaxkirî, formên hunerî yên sofîstîke pêşxistin. Elîta mayayî xwende bûn û sîstemek tevlihev a nivîsandina hiyeroglîfî pêşxistin. Mayayan tarîx û zanîna xwe ya rîtuelan di kitêbên ekranê de qeyd kirin, ko ji wan tenê sê meselayên bê nakokî mane.&lt;ref&gt;{{Internetquelle|url=http://www.focus.de/wissen/mensch/archaeologie/amerika/rueckgang-des-niederschlags-die-maya-kultur-trocknete-aus_aid_717380.html|titel=Niedergang einer Zivilisation: Warum die Maya-Kultur unterging|werk=Focus Online|hrsg=|datum=2012-02-24|offline=1|archiv-url=https://web.archive.org/web/20121008025627/http://www.focus.de/wissen/mensch/archaeologie/amerika/rueckgang-des-niederschlags-die-maya-kultur-trocknete-aus_aid_717380.html|archiv-datum=2012-10-08|abruf=2026-06-05}}&lt;/ref&gt; Wekî din, gelek meselayên ji nivîsên mayayî li ser stela û seramîk têne dîtin. Mayayan rêze salnameyên rîtuelan ên pir tevlihev pêş xistin û matematîk bikaranîn ko yek ji meselayên herî kevin ên sifira eşkere di tarîxa însanîtiyê de tê de hebû. Wekî beşek ji dîna wan, mayayan qurbanîdana însanan dikirin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Commons-biçûk}}

[[Kategorî:Dîroka Amerîkaya Bakur]]</text>
      <sha1>dwnii20xl2nc940zmfl0rnul7elpm0x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>T. J. Miller</title>
    <ns>0</ns>
    <id>330842</id>
    <revision>
      <id>2103379</id>
      <timestamp>2026-11-12T11:06:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-59991-74</username>
        <id>193542</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpel bi &quot;[[Wêne:T. J. Miller by Gage Skidmore 2.jpg|thumb|T. J. Miller (2017)]] '''Todd Joseph''' &quot;'''T. J.'''&quot; '''Miller''' (z. [[4ê hezîranê]] [[1981]]'an li [[Denver]], [[Colorado]], [[DYA]]) [[aktor]]ekî amerîkan bû.  [[Kategorî:Aktor]] [[Kategorî:Jidayîkbûn 1981]]&quot; hat çêkirin</comment>
      <origin>2103379</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="271" sha1="3ieyc16ft7bs12u4177gm2p88dazd2n" xml:space="preserve">[[Wêne:T. J. Miller by Gage Skidmore 2.jpg|thumb|T. J. Miller (2017)]]
'''Todd Joseph''' &quot;'''T. J.'''&quot; '''Miller''' (z. [[4ê hezîranê]] [[1981]]'an li [[Denver]], [[Colorado]], [[DYA]]) [[aktor]]ekî amerîkan bû.

[[Kategorî:Aktor]]
[[Kategorî:Jidayîkbûn 1981]]</text>
      <sha1>3ieyc16ft7bs12u4177gm2p88dazd2n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103380</id>
      <parentid>2103379</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T11:08:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2103380</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="301" sha1="djjge4um0c81944b5ee0i1rw1f8i3ws" xml:space="preserve">[[Wêne:T. J. Miller by Gage Skidmore 2.jpg|thumb|T. J. Miller (2017)]]
'''Todd Joseph''' &quot;'''T. J.'''&quot; '''Miller''' (z. [[4ê hezîranê]] [[1981]]'an li [[Denver]], [[Colorado]], [[DYA]]) [[aktor]]ekî amerîkan bû.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
[[Kategorî:Aktor]]
[[Kategorî:Jidayîkbûn 1981]]</text>
      <sha1>djjge4um0c81944b5ee0i1rw1f8i3ws</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Împeratoriya Malî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>330843</id>
    <revision>
      <id>2103381</id>
      <timestamp>2026-11-12T11:49:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpel bi &quot;{{Xebat}}&quot; hat çêkirin</comment>
      <origin>2103381</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9" sha1="5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf" xml:space="preserve">{{Xebat}}</text>
      <sha1>5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103382</id>
      <parentid>2103381</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T11:52:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2103382</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="497" sha1="2x8dabc08kcllz961bfo0jb3x5o6m3a" xml:space="preserve">{{Xebat}}Împeratoriya Malî, [[Împeratorî|împeratoriyeke]] li [[Afrîkaya Rojava]] bû ku ji dora sala 1235 heta 1610ê domand. Ew împeratorî ji aliyê [[Sundiata Keita]] (dora 1214 – dora 1255) ve hate damezrandin û bi zengîniya serokên wê, bi taybetî [[Mansa Musa]], navdar bû. Di wexta herî geşbûna wê de, Malî împeratoriya herî mezin a Afrîkaya Rojava bû û bi rêya belavkirina zimên, yasayên wê û kevneşopiyên wê, tesîreke berfireh li ser kultura herêmê kir.</text>
      <sha1>2x8dabc08kcllz961bfo0jb3x5o6m3a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2103383</id>
      <parentid>2103382</parentid>
      <timestamp>2026-11-12T11:57:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kawa63</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2103383</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1454" sha1="idfobsgqz981bom85156cpl9n6fpww1" xml:space="preserve">{{Xebat}}Împeratoriya Malî, [[Împeratorî|împeratoriyeke]] li [[Afrîkaya Rojava]] bû ku ji dora sala 1235 heta 1610ê domand. Ew împeratorî ji aliyê [[Sundiata Keita]] (dora 1214 – dora 1255) ve hate damezrandin û bi zengîniya serokên wê, bi taybetî [[Mansa Musa]], navdar bû. Di wexta herî geşbûna wê de, Malî împeratoriya herî mezin a Afrîkaya Rojava bû û bi rêya belavkirina zimên, yasayên wê û kevneşopiyên wê, tesîreke berfireh li ser kultura herêmê kir.

Împeratorî di destpêkê de wekî qiraliyeteke biçûk a [[mandinkanî]] li deverên jorîn ên [[Çemê Nîjerê]], bi merkeza wê li herêma Mandingê, derket holê. Ew di asrên 11 û 12yê de, di wexteke de ko [[Împeratoriya Ganayê]] (an jî Wagadu) di paşketinê de bû û merkezên bazirganiyê ber bi başûr ve diçûn, dest bi pêşketinê kir. Tarîxa Împeratoriya Malî ya beriya asra 13yê ne zelal e; ji ber ku di çavkaniyên tarîxnasên ereb û herwiha di vegotinên devkî yên kevneşopî de, agahiyên nakok û neqet hene. Yekê desthilatdarê ko derbarê wî de agahiyên nivîskî yên rast hene, Sundiata Keita ye; ew prens û şervanekî ji xanedana Keita bû ko ji bo rizgarkirina xelkê herêmî ji bin desthilata qiralê [[Împaratoriya Sossoyê]], [[Soumaoro Kanté]], hatibû gazîkirin. Bi dagirkirina Sossoyê ve (nêzî sala 1235ê), Malî wekî quweteke mezin derket pêş û [[Kouroukan Fouga]] jî bû destûra wê.</text>
      <sha1>idfobsgqz981bom85156cpl9n6fpww1</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>