Wikipedia kwwiki https://kw.wikipedia.org/wiki/Folen_dre MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter Media Arbennek Keskows Devnydhyer Keskows Devnydhyer Wikipedia Keskows Wikipedia Restren Keskows Restren MediaWiki Keskows MediaWiki Skantlyn Keskows Skantlyn Gweres Keskows Gweres Klass Keskows Klass Porth Keskows Porth TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 9308 229993 227387 2026-11-07T08:59:36Z Aqchampion 8099 klass 229993 wikitext text/x-wiki {{Hembronkyas an URSS | hanow = Joseph Stalin | skeusen = JStalin Secretary general CCCP 1942.jpg | sodhans = 3 Ebryl 1922 - 16 Hedra 1952 | kyns = [[Vladimir Lenin]] | wosa = [[Nikita Khrushchev]] }} '''Joseph''' (po '''Iosif''') '''Vissaionovich Stalin''' (Russek: Ио́сиф Виссарио́нович Ста́лин, genys '''Ioseb Besarionis Dze Jugashvili'''; Georgian: იოსებ ბესარიონის ძე ჯუღაშვილი; 6/18 December [[1878]] – 5 March [[1953]]), o hembrenkyas URSS a vernans Lenin yn 1922 bys yn mernans y honan yn 1952. [[Klass:Dinethyansow 1878]] [[Klass:Domhweloryon]] [[Klass:Gweythresoryon didhuwieth]] [[Klass:Ledyoryon partiow]] [[Klass:Mernansow 1953]] [[Klass:Moldroryon]] [[Klass:Politegoryon gemynegorek]] [[Klass:Prydydhyon]] [[Klass:Russians]] [[Klass:Tus a’n Vresel Yeyn]] 9nuslq1qra9f7bpkcjhawmkivz4wdzg 0 9310 229991 227393 2026-11-07T08:57:01Z Aqchampion 8099 klass 229991 wikitext text/x-wiki {{Hembronkyas an URSS | hanow = Nikita Khrushchev | skeusen =Bundesarchiv_Bild_183-B0628-0015-035,_Nikita_S._Chruschtschow.jpg | sodhans = 8 Hwevrer 1955 – 14 Hedra 1964 | kyns = [[Joseph Stalin]] | wosa = [[Leonid Brezhnev]] }} '''Nikita Sergeyevich Khrushchev''' Russek: '''Ники́та Серге́евич Хрущёв '''(15 mis Ebryl <small>[3 Ebryl]</small> [[1894]] – 11 mis Ebryl [[1971]]) o politeger Russek a sodhas avel hembronkyas [[URSS|Unyans Sovyetek]] a 1953 dhe 1964. Aswonnys yw Khrushschev rag an [[Joseph Stalin|di-Stalinheans]] a'n Unyans Sovyetek, skoodhyans projekt efanvos sovyetek ha rag policiow moy livrel ages an re na a Stalin. Barras fusen [[Kuba]] a hwarva hag ev hembronkyas, may feu devedhys an bys ogas dhe vresel an bys tressa. Khrushchev yn hudel a akordyas orth Kennedy degea selvaow yn [[Turki]], yn le dilea fusennow re selsa ev yn Kuba. Removys o Khrushchev gans y gowethysi yn 1964, ow korra [[Leonid Brezhnev]] yn y le. {{DEFAULTSORT:Khrushchev, Nikita}} [[Klass:Dinethyansow 1894]] [[Klass:Gweythresoryon didhuwieth]] [[Klass:Istorioryon]] [[Klass:Ledyoryon partiow]] [[Klass:Mernansow 1971]] [[Klass:Politegoryon gemynegorek]] [[Klass:Russians]] [[Klass:Tus a’n Vresel Yeyn]] rh4ffa57dd3dybo08176v6yhs2dty0t 0 9311 229992 227392 2026-11-07T08:58:00Z Aqchampion 8099 klass 229992 wikitext text/x-wiki {{Hembronkyas an URSS | hanow = Vladimir Lenin | skeusen = Vladimir Lenin in July 1920 by Pavel Zhukov.jpg | sodhans = 30 Kevardhu 1922 - 21 Genver 1924 | kyns = | wosa = [[Joseph Stalin]] }}'''Vladimir Ilyich Ulyanov '''(Russek: Влади́мир Ильи́ч Улья́нов; <small>leverys: </small>[vɫɐˈdʲimʲɪr ɪlʲˈjit͡ɕ]; po '''Lenin''') (22 mis Ebryl  <small>[10 mis Ebryl]</small> 1870 – 21 mis Genver 1924) o domhweler kemynegorek Russek, politeger ha tybiether. Avel hembronkyas an Repoblek Socyaliethek Keffrysek Sovyetek Russek a 1917 hag a'n [[URSS|Unyans Sovyetek]] y sodha yntra 1922 ha'y vernans yn 1924. Der y venystrans, Unyans Sovyetek a veu selys yn le Emperoureth Russek; ha tir, diwysyans ha negys oll a veu kedhlegys. Selys yn Marxydhieth, aswonnys yw y tybiethow avel Leninieth. [[Klass:Devnydhyoryon kador ros]] [[Klass:Dinethyansow 1870]] [[Klass:Domhweloryon]] [[Klass:Gweythresoryon didhuwieth]] [[Klass:Ledyoryon partiow]] [[Klass:Mernansow 1924]] [[Klass:Moldroryon]] [[Klass:Politegoryon gemynegorek]] [[Klass:Russians]] [[Klass:Skriforyon]] 5x2ju1kzw6r8uj50rvi4p8c59ddwkgk 0 9312 229988 222204 2026-11-07T08:53:03Z Aqchampion 8099 klass 229988 wikitext text/x-wiki {{Hembronkyas an URSS | hanow = Leonid Brezhnev | skeusen = Leonid Brezjnev, leider van de Sovjet-Unie, Bestanddeelnr 925-6564.jpg | sodhans = 4 Hedra 1964 – 10 Du 1982 | kyns = [[Nikita Khrushchev]] | wosa = [[Yuri Andropov]] }} '''Leonid Ilyich Brezhnev''' ([[Russek]]: Леони́д Ильи́ч Бре́жнев; <small>Leveryans: </small>[lʲɪɐˈnʲit ɪlʲˈjit͡ɕ ˈbrʲeʐnʲɪf]; Ukrankiek: Леоні́д Іллі́ч Бре́жнєв; 19 Mis Du 1906 <small>(G.K. 6 mis Kevardhu 1906)</small> – 10 mis Du 1982) o hembronkyas [[URSS|Unyans Sovyetek]] a 1964 dh'y vernans yn 1982. Hag ev bos hembronkyas, awedhyans y'n bys Unyans Sovyetek a devi, awos yn radn omlesans kasorek; mes merkys ynwedh y sodhans avel dalleth osweyth erbysek ha socyal. [[Klass:Dinethyansow 1906]] [[Klass:Ledyoryon partiow]] [[Klass:Mernansow 1982]] [[Klass:Meryon]] [[Klass:Politegoryon gemynegorek]] [[Klass:Russians]] [[Klass:Tus a’n Vresel Yeyn]] m9v281acum7olk7s4wbf5kdt5vg9d08 0 9313 229987 229827 2026-11-07T08:51:40Z Aqchampion 8099 klass 229987 wikitext text/x-wiki {{Hembronkyas an URSS | hanow = Yuri Andropov | skeusen = YuriAndropov1970.png | sodhans = 12 Du 1982 – 9 Hwevrer 1984 | kyns = [[Leonid Brezhnev]] | wosa = [[Konstantin Chernenko]] }} '''Yuri Vladimirovich Andropov''' (Russek: Ю́рий Влади́мирович Андро́пов, <small>tr.</small> ''Yuriy Vladimirovich Andropov'';<small> leverys: </small>[ˈjʉrʲɪj vlɐˈdʲimʲɪrəvʲɪtɕ ɐnˈdropəf]; 15 mis Metheven <small>[G.K. 2 mis Metheven]</small> 1914 – 9 mis Hwevrer 1984) o politeger Sovyetek neb o hembronkyas [[URSS|Unyans Sovyetek]] pymthek mis a 1982 bys yn y vernans yn 1984. {{DEFAULTSORT:Andropov, Yuri}} [[Klass:Dinethyansow 1914]] [[Klass:Ledyoryon partiow]] [[Klass:Mernansow 1984]] [[Klass:Pennow stat]] [[Klass:Politegoryon gemynegorek]] [[Klass:Russians]] [[Klass:Tus a’n Vresel Yeyn]] 4fgq4u9c5yafo1yijusmkxuw8q69i53 0 9314 229989 226970 2026-11-07T08:54:09Z Aqchampion 8099 klass 229989 wikitext text/x-wiki {{Hembronkyas an URSS | hanow = Konstantin Chernenko | skeusen = Cernenko (upscale).jpg | sodhans = 13 Hwevrer 1984 - 10 Meurth 1985 | kyns = [[Yuri Andropov]] | wosa = [[Mikhail Gorbachev]] }} '''Konstantin Ustinovich Chernenko'''^[1] (24 mis Gwydngala 1911 – 10 mis Meurth 1985) o politeger Sovyetek neb o hembronkyas [[URSS|Unyans Sovyetek]] tredhek mis, a 1984 dhe 1985. [[Klass:Didhuwydhyon]] [[Klass:Dinethyansow 1911]] [[Klass:Ledyoryon partiow]] [[Klass:Mernansow 1985]] [[Klass:Pennow stat]] [[Klass:Politegoryon gemynegorek]] [[Klass:Russians]] [[Klass:Tus a’n Vresel Yeyn]] pradkxhtd5mg52e2dzysmselvsovzbr 0 9315 229990 227421 2026-11-07T08:55:02Z Aqchampion 8099 klass 229990 wikitext text/x-wiki {{Hembronkyas an URSS | hanow = Mikhail Gorbachev | skeusen = RIAN_archive_850809_General_Secretary_of_the_CPSU_CC_M._Gorbachev_(crop).jpg | sodhans = 11 Meurth 1985 - 25 Kevardhu 1991 | kyns = [[Konstantin Chernenko]] | wosa = [[Boris Yeltsin]]<br /> (avel lewydh [[Russi]]) }} '''Mikhail Sergeyevich Gorbachev '''(Russek: Михаи́л Серге́евич Горбачёв, <small> </small>[mʲɪxɐˈil sʲɪrˈɡʲejɪvʲɪt͡ɕ ɡərbɐˈt͡ɕɵf]; genys 2 mis Meurth 1931) yw kyns-statydh sovyetek neb o etegves ha'n diwettha hembronkyas [[URSS|Unyans Sovyetek]]. {{DEFAULTSORT:Gorbachev, Mikhail}} [[Klass:Chevalri]] [[Klass:Didhuwydhyon]] [[Klass:Dinethyansow 1931]] [[Klass:Gweythresoryon gorthvresel]] [[Klass:Ledyoryon partiow]] [[Klass:Mernansow 2022]] [[Klass:Pennow stat]] [[Klass:Pewas Nobel]] [[Klass:Politegoryon gemynegorek]] [[Klass:Russians]] [[Klass:Tus a’n Vresel Yeyn]] 4xi1iw6lm2lk0gf2o28hng7nbmdyi2b 0 9485 229995 227799 2026-11-07T09:11:17Z Aqchampion 8099 klass 229995 wikitext text/x-wiki {{Den|qid=Q5816|fetchwikidata=ALL}} '''Mao Zedong''' (毛泽东; lytherennys ynwedh '''Mao Tse Tung''') (26 mis Kevardhu 1893 – 9 mis Gwydngala 1976), o domhweler kemynegorek [[China|Chinek]], ha hembrenkyas [[Repoblek Werin China]], a 1949 bys yn y vernans yn 1976. == Genesigeth ha bewnans a-varr == Genys veu yn Shaoshan, Hunan, dhe diek golusek, ev a gavas gwelva Chinek kenedhlek ha gorthemperourethek a-varr yn y vewnans, awedhys yn arbennik gans domhwelans Xinhai yn 1911. Ev a dreylyas orth Marxydhieth-Leninydhieth hag ev owth oberi yn Pednskol [[Beijing|Peking]] (Beijing), hag y feu esel derowel a Barti Kemynieth China (PKC) == Bresel Civil Chinek == Der an Vresel Civil Chinek ynter an Kuomintang (KMT) ha'n PKC, Mao a weresas fondya an Lu Rudh, ha wor'tiwedh ev a veu hembronkyas PKC y'n Keskerdh Hir. Kynth esa keffrysyans gans an KMT yn Nessa Bresel Chinek-Nihonek, wosa fethyans [[Nihon]], an Lu Rudh a fethas an Genedhlegoryon neb a fias dhe [[Taiwan|Daiwan]]. == Repoblek Werin China == 1a mis Hedra, 1949, Mao a dheklaryas fondyans [[Repoblek Werin China]] (RWC), stat unn-parti, kontrolys gans PKC. === [[Lamm Meur A-Rag|Lamm Bras Yn-rag]] === Yn 1957, Mao a lonchyas kaskergh, aswonys avel Lamm Bras Yn-rag, dresto may trelyas ekonomieth China dhyworth ammeth dhe dhiwysyans. An kaskerdh ma a wrug an euthekka divotter yn istori. === [[Domhwelans Gonisogethel]] === Yn 1966, Mao a ordenas Domhwelans Gonisogethel Gwerinek Meur, rag may tilea elevennegow gorth-domhwelans yn China. An domhwelans Gonisogethel a besya deg bledhen ha dres henna, meur a daklow ertach istorek a veu distruys. Mao y honan o kres a gult-gnas. Yn 1972, Mao a dhynerghis Lewydh Statys Unys, Richard Nixon, may tallathas polici Chinek moy igor, hag a veu displegys yn pella gans Deng Xiaoping. == Mernans == [[File:Lascar Mausoleum of Mao Zedong (4475525297).jpg|thumb|Mausoleum Mao, Pedrek Tianenman, Beijing]] Megi hag eva yn krev a wrug Mao. Borr o hag yth esa klevesow an kolon ha'n skevens dhodho ynwedh y'n diwettha radn a'y vewnans. Yma derivasow heb fydhyans mayth esa dhodho kleves Parkinson ha kleves Lou Gehrig. Gwelys diwettha veu 27ves mis Me 1976 hag ev ow metya Pennmenyster [[Pakistan]], Zulfikar Ali Bhutto. Dew shora kolon a godhas warnodho mis Meurth ha mis Gortheren. Wosa tressa, ev a verwis 9ves mis Gwydngala 1976, 82 y vloodh. Korf Mao a veu embalmys, ha hwath y hyllir y weles yn Mausoleum, drehevys yn kres Pedrek Tiananmen, Beijing. [[Klass:Benolegoryon]] [[Klass:Didhuwydhyon]] [[Klass:Dinethyansow 1893]] [[Klass:Domhweloryon]] [[Klass:Filosofers]] [[Klass:Kenedhlogoryon]] [[Klass:Ledyoryon partiow]] [[Klass:Mernansow 1976]] [[Klass:Moldroryon]] [[Klass:Politegoryon gemynegorek]] [[Klass:Politegoryon yn Asi]] [[Klass:Prydydhyon]] [[Klass:Tus a’n Vresel Yeyn]] [[Klass:Tus Asi Est]] h9nm3pnac11xul9078l3oiv2xbf4mrw 0 10592 229985 228198 2026-11-07T00:03:04Z Lapin kuski 19308 229985 wikitext text/x-wiki [[File:Gabriel Garcia Marquez.jpg|thumb|Gabriel García Márquez (2002)]] '''Gabriel José de la Concordia García Márquez''', aswonnys ynwedh avel '''Gabo''' (mis Meurth 6, [[1927]] – mis Ebrel 17, [[2014]]) o skrifor Kolombiek hag a skrifas lyvrow, hwedhlow berr, tekst rag fylm ha erthyglow rag paperyow nowodhow. Genys veu Márquez yn tre vyghan yn Kolombia, Aracataca. Yn kynsa le, ev a studhyas rag dos ha bos jornalyas. Ev a dhallathas skrifa orth etek bloodh. Y gynsa lyvrow o a-dro dh'y vewnans. Aswonnys an gwella ova rag y romansow Kans Bledhen Unnigedh (1967), Kynyav an Ugheldas (1975) ha Kerensa yn Termyn Kolera (1985). {{DEFAULTSORT:García Márquez, Gabriel}} [[Klass:Dinethyansow 1927]] [[Klass:Gorwirieth]] [[Klass:Istorioryon]] [[Klass:Lyjyon a Enor]] [[Klass:Mernansow 2014]] [[Klass:Mernansow awos niwmonia]] [[Klass:Pewas Nobel]] [[Klass:Skriforyon fugieth]] [[Klass:Socyalydhyon]] ai3318ezouacpdxntwpjcum9r8mcvys 0 11399 229997 224723 2026-11-07T09:19:53Z Aqchampion 8099 klass 229997 wikitext text/x-wiki {{fixkw|date=Est 2020}} [[File:Kim Jong-un April 2019 (cropped).jpg|thumb|Kim yn [[2019]]]] '''Kim Jong-Un''' (genys 8 Genver [[1982]], [[1983]] po [[1984]] yn [[Pyongyang]], [[Korea Gledh]]) yw politeger koreek ha Leyder Gorughel Korea Gledh a-dhia [[2011]]. Kim yw mab wynn fonder Korea Gledh, [[Kim Il-Sung]]. {{stock-tus}} [[Klass:Didhuwydhyon]] [[Klass:Kenedhlogoryon]] [[Klass:Koreans]] [[Klass:Ledyoryon partiow]] [[Klass:Pennow stat]] [[Klass:Politegoryon gemynegorek]] [[Klass:Politegoryon yn Asi]] [[Klass:Skriforyon]] cwicibt0il43sd4stgt7rub9qcfosw7 0 15153 229994 229563 2026-11-07T09:09:38Z Aqchampion 8099 klass 229994 wikitext text/x-wiki {{Den|fetchwikidata=ALL}} '''Deng Xiaoping''' (22 mis Est [[1904]] - 19 mis Hwevrer [[1997]]) o statydh chinek. {{stock-tus}} [[Klass:Dinethyansow 1904]] [[Klass:Domhweloryon]] [[Klass:Kenedhlogoryon]] [[Klass:Ledyoryon partiow]] [[Klass:Mernansow 1997]] [[Klass:Mernansow awos kleves neurologyl]] [[Klass:Moldroryon]] [[Klass:Politegoryon gemynegorek]] [[Klass:Politegoryon yn Asi]] [[Klass:Skriforyon]] [[Klass:Tus a’n Vresel Yeyn]] [[Klass:Tus Asi Est]] [[Klass:Ynkleudhyansow yn mor]] 5c1g80qjowltpzm7g16n3im8cn7n3r1 0 15154 229996 223955 2026-11-07T09:13:05Z Aqchampion 8099 klass 229996 wikitext text/x-wiki '''Xi Jinping''' (genys 15 mis Metheven [[1953]]) yw politeger chinek. [[Klass:Didhuwydhyon]] [[Klass:Dinethyansow 1953]] [[Klass:Filosofers]] [[Klass:Kenedhlogoryon]] [[Klass:Ledyoryon partiow]] [[Klass:Lewydhyon]] [[Klass:Politegoryon gemynegorek]] [[Klass:Politegoryon yn Asi]] [[Klass:Skriforyon]] [[Klass:Tus Asi Est]] lmhnap0ge9tqsp2670cv1iliat0yvgr 0 19204 229982 224586 2026-11-06T13:47:58Z Gazamp 9824 229982 wikitext text/x-wiki {{Infobox election | election_name = Etholans ollgemmyn Ruvaneth Unys 2024 | country = Ruwvaneth Unys | type = parliamentary | ongoing = no | previous_election = Dewisyans ollgemmyn Ruwvaneth Unys, 2019 | previous_year = 2019 | election_date = 4 mis Gortheren 2024 | next_election = | next_year = | seats_for_election = Pub 650 eseli yn [[Senedh an Ruwvaneth Unys|Senedh]] | majority_seats = 326 | turnout = 59.7% ({{decrease}}7.6 poyntys kansrann) <!-- Lavur --> | image1 = [[Image:Prime Minister Sir Keir Starmer Official Portrait (cropped).jpg|120px|Keir Starmer]] | leader1 = [[Keir Starmer]] | party1 = Parti Lavur | leader_since1 = 4 mis Ebrel 2020 | leaders_seat1 = Holborn ha S. Pankras | last_election1 = 202 eseli, 32.1% | seats1 = '''411''' | seat_change1 = {{increase}}211 | popular_vote1 = '''9,708,716''' | percentage1 = '''33.7%''' | swing1 = {{increase}}1.6{{abbr|pk|poyntys kansran}} <!-- Gwithadoryon --> | image2 = [[Image:Portrait of Prime Minister Rishi Sunak (cropped).jpg|120px|Rishi Sunak]] | leader2 = [[Rishi Sunak]] | leader_since2 = 24 Hedra 2022 | party2 = Parti Gwithadorek | leaders_seat2 = Richmond ha Northallerton | last_election2 = 365 eseli, 43.6% | seats2 = 121 | seat_change2 = {{decrease}}251 | popular_vote2 = 6,828,925 | percentage2 = 23.7% | swing2 = {{decrease}}19.9{{abbr|pk|poyntys kansran}} <!-- LivWer --> | image4 = [[Image:Official portrait of Ed Davey MP crop 2, 2024.jpg|120px|Ed Davey]] | leader4 = [[Ed Davey]] | leader_since4 = 27 mis Est 2020 | party4 = Parti Livrel Werinel | leaders_seat4 = Kingston ha Surbiton | last_election4 = 11 eseli, 11.6% | seats4 = 72 | seat_change4 = {{increase}}64 | popular_vote4 = 3,519,143 | percentage4 = 12.2% | swing4 = {{increase}}0.6{{abbr|pk|poyntys kansran}} | map_image = 2024 United Kingdom general election - Result.svg | map_size = 360px | title = [[Pennmenyster an Ruwvaneth Unys|Pennvenyster]] | posttitle = Apoyntys Pennvenyster | before_election = [[Rishi Sunak]] | before_party = Parti Gwithadorek | after_election = [[Keir Starmer]] | after_party = Parti Gwithadorek }} Yth esa etholans ollgemmyn war 4a mis Gortheren 2024 rag etholi 650 esel Senedh an Ruvaneth Unys. An [[Parti Lavur]] ha [[Keir Starmer]] a waynyas trygh dorslynk, ow fethas an [[Parti Gwithadorek]] ha [[Rishi Sunak]] hag ow tiwedha governans Gwithadorek wosa peswardhek bledhen.<ref name=WEP>Christopher Prosser (mis Kevardhu 2024), [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/01402382.2024.2430915 Fragmentation revisited: the UK General Election of 2024], ''{{ill|West European Politics|en}}'' (yn [[Sowsnek]]), kevrol 48, dyllans 6, f.1501-1513, kyrghys 24 mis Genver 2026</ref><ref name=G>Anna Leach, Seán Clarke, Niels de Hoog, Antonio Voce, Pablo Gutiérrez, Rich Cousins, Harry Fischer, Garry Blight hag Ashley Kirk (5 mis Gortheren 2025), [https://web.archive.org/web/20240706184003/https://www.theguardian.com/politics/ng-interactive/2024/jul/04/uk-general-election-results-2024-live-in-full UK general election results in full: Labour wins in landslide], ''[[The Guardian]]'' (yn [[Sowsnek]]), kovskrifys a'[https://www.theguardian.com/politics/ng-interactive/2024/jul/04/uk-general-election-results-2024-live-in-full n derowel] war 6 mis Gortheren 2024, kyrghys 24 mis Genver 2026</ref> Lavur a gwaynyas 411 esedhow ha majorita a 174 eseli, an gwella etholans rag an parti a-dhia [[Dewisyans ollgemmyn Ruwvaneth Unys, 2001|2001]], gans 33.7% a'n votys.<ref name=WEP /> An lakka etholans rag an Parti Gwithadorek y'ga istori o, gans 23.7% a'n votys ha 121 esedhow.<ref name=WEP /> An Gwithadoryon a kollsons 252 esedhow,<ref name=G /> y'ga mysk an esedhow Pennmenyster kyns [[Liz Truss]] ha dewdhek meynystoryon kabinet.<ref>Alexandra Topping (5 mis Gortheren 2024), [https://www.theguardian.com/politics/article/2024/jul/05/2024-election-portillo-moments-which-big-beasts-have-lost-their-seats The 2024 election’s ‘Portillo moments’: which ‘Big Beasts’ have lost their seats?], ''[[The Guardian]]'' (yn [[Sowsnek]]), [https://web.archive.org/web/20250924091309/https://www.theguardian.com/politics/article/2024/jul/05/2024-election-portillo-moments-which-big-beasts-have-lost-their-seats kovskrifys] a'n derowel war 24 mis Gwynngala 2025, kyrghys 24 mis Genver 2026</ref> Yn [[Kernow]], an Gwithadoryon a kollsons pub esedh - Lavur a gwaynyas peswar ha'n [[Gweriniethoryon Livrel|Parti Livrel Werinel]] a gwaynyas dew.<ref>Lisa Young (5 mis Gortheren 2024), [https://www.bbc.co.uk/news/articles/c8vd93vv0g4o Conservatives wiped out in Cornwall], ''[[BBC|BBC News]]'' (yn [[Sowsnek]]), kyrghys 24 mis Genver 2026</ref> ==Devynnow== {{reflist}} ggmg9gpyoxpp6vwe7dd1nsir7qp87jt 2 19432 229983 229897 2026-11-06T15:23:12Z Flynn Peck 18125 229983 wikitext text/x-wiki {{Fixkw}} '''Lusu loskvenydhyek''' a gonsyst a dharnow a garrek, [[Gwrys|gwrysow]] moon, ha [[gweder loskvenydhyek]], askorrys dre [[Tardhans loskvenydhyek|dardhansow loskvenydhyek]] ha le es 2 mm y'n dreuslinen.<ref name=":8">https://doi.org/10.1016%2Fj.jvolgeores.2009.01.010</ref> An term lusu loskvenydhyek yw devnydhys yn fenowgh rag kampolla oll askorrasow [[tardhans hedardh]] (henwys yn hwir ''[[tefra]]''), ow komprehendya perthyglow brassa es 2 mm. Furvys yw lusu loskvenydhyek yn tardhansow loskvenydhyek hedardh ha gassys teudhys yn [[magma]] a omles hag a skeus yn hwyls y'n ayrgylgh. An nerth a'n gassys a vrew an magma hag a's tewl y'n ayrgylgh le may solydha yn darnow a garrek ha gweder loskvenydhyek. Lusu yw askorrys ynwedh ha magma a gestav orth dowr yn [[Tardhans freatomagmatek|tardhansow freatomagmatek]], ow kawsya an dowr dhe lughesi yn ethen owth omsewya yn brewans a vagma. Y'n ayr, lusu yw treusperthys gans gwyns bys yn milyow a gilometrow dhe-ves. [[Restren:Plume from eruption of Chaiten volcano, Chile.jpg|skeusennik|Kommol lusu a'n tardhans 2008 a loskvenydh [[Chaitén (loskvenydh)|Chaitén]], owth ystyn a-dreus dhe [[Patagoni|Batagoni]] dhyworth an [[Keynvor Hebask|Hebask]] dhe'n [[Keynvor Atlantek|Atlantek]]]] Awos hy skollyans efan, lusu a yll menni hwarheans dre: kudynnow yeghes yn miles ha tus, goderryans dhe neyjieth, goderryans dhe isframweyth droboyntel (r.e. kevreythyow provyans tredan, pellgomunyans, rosweythyow dowr ha skoll, treusporth), diwysyansow kynsa (r.e. amethieth), ha shyndyans dhe dhrehevyansow ha strethurow erel. == Furvyans == [[Restren:Eyjafjallajokull-April-17.JPG|skeusennik|Pluven lusu ow sevel a [[Eyjafjallajökull]] yn 17 mis Ebrel 2010]] Lusu loskvenydhyek yw furvys dres tardhansow loskvenydhyek hedardh ha [[Tardhans freatomagmatek|tardhansow freatomagmatek]],<ref>https://doi.org/10.1016%2FS0377-0273%2802%2900471-7</ref> hag y hyll bos furvys dres treusporth yn [[Fros tandharnek|frosow dosedh tandharnek]].<ref>https://doi.org/10.1029%2F2007JB005555</ref> [[Restren:DC-10-30 resting on its tail due to Pinatubo ashfall.jpg|skeusennik|Lusu loskvenydhyek war [[McDonnell Douglas DC-10|McDonnell Douglas DC-10-30]] dres an tardhans 1991 a [[Menydh Pinatubo|Venydh Pinatubo]]. Lusu usi ow kodha a far yn maner haval dhe [[ergh]], an poos a lusu a yll kawsya arnow a vri dhe dhrehevyansow ha kerri. Y'n kas ma, lusu loskvenydhyek a janjyas kres gravedh an ayren, orth hy hawsya dhe dhiskwitha war hy lost.]] Yma tardhansow hedardh pan vo diwaskys magma hag y sev, ow kasa [[Volatil (sterdororieth)|volatilys]] teudhys (dre vras [[dowr]] ha [[karbon dioksid]]) dhe dhiberth yn hwethennow gass.<ref>Wilson, T.M.; Stewart, C. (2012). "Volcanic Ash". In P, Bobrowsky (ed.). ''Encyclopaedia of Natural Hazards''. Springer. p. 1000.</ref> Awos moy hwethennow usi ow nuklesenna, yma ewon askorrys a iselha [[Doesedh (fisegieth)|dosedh]] an magma, orth y uskishe yn-bann an ganel. Yma omvrewyans pan gevanettho hwethennow ~70–80 dalgh% a'n kemyskans usi ow tardha.<ref>[[Cashman, K.V.]]; Sturtevant, B.; Papale, P.; Navon, O. (2000). "Magmatic fragmentation". In Sigurdsson, H.; Houghton, B.F.; McNutt, S.R.; Rymer, H.; Stix, J. (eds.). ''Encyclopedia of Volcanoes''. San Diego, USA: Elsevier Inc. p. 1417.</ref> Pan usi omvrewyans, hwethennow a efan yn freudhek hag a freg an magma yn darnow a vydh estewlys dhe'n [[ayrgylgh]] le may solydhons dhe vos perthyglow lusu. Omvrewyans yw argerdh fest effeythus a furvyans lusu hag y hyll dinythi lusu pur fin heb hogen keworrans a dhowr.<ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.pce.2011.09.002</ref> [[Restren:MtCleveland ISS013-E-24184.jpg|skeusennik|Pluven lusu a [[Menydh Cleveland, Alaska|Venydh Cleveland]], loskvenydh gweliek y'n [[Enesow Aleutiek]]]] Lusu loskvenydhyek yw askorrys ynwedh dres [[Tardhans freatomagmatek|tardhansow freatomagmatek]]. Y'n tardhansow ma, yma omvrewyans pan usi magma ow tos erbynn dowr (kepar hag an mor, lynnyn, ha keunegi), dordhowr, ergh, po rew. Hag an magma (pottha yn arwedhek es an poynt-bryjyon dowr) a dheu erbynn dowr, yma kennen-enesega a ethen ([[effeyth Leidenfrost]]).<ref name=":1">Zimanowski, B. (2000). "Physics of phreatomagmatism. Part 1: explosion physics". ''Terra Nostra''. '''6''': 515–523.</ref> Wostiwedh an gennen ethen ma a wra diskara, owth omsewya yn koplans didro a'n dowr yeyn ha magma pooth. Hemm a gress an treusporth tomder neb a omsew yn efanyans uskis a dhowr hag omvrewyans a'n magma yn perthyglow byghan usi estewlys yn iskevresek a'n dardhell loskvenydhyek. Omvrewyans a gaws kressyans yn arenebedh-kestava yntra magma ha dowr usi ow kwruthyl method-dasliva,<ref name=":1" /> owth omsewya yn omvrewyans pella hag askorrans a berthyglow lusu fin. [[Restren:Vulkaanilise tuha kiht.JPG|skeusennik|Lusu loskvenydhyek a 454 milvil bloodh yntra gweliow a [[Kalgh|galgh]] y'n vedhva [[Skons Morlu Peder Meur]] yn [[Estoni]] yn ogas a [[Laagri]]. Hemm yw remenant a onan a'n kottha [[Rol a'n brassa tardhansow loskvenydhyek|tardhansow bras]] gwithys. An dreuslinen a'n aden wedrik kamera yw 55 mm.]] Frosow dosedh tandharnek a yll askorra ynwedh perthyglow lusu. An re ma yw askorrys yn tipek dre dhiskar [[krommdo lava]] po diskar a'n [[Koloven dardhans|goloven dardhans]].<ref name=":10">Parfitt, E.A.; Wilson, L. (2008). ''Fundamentals of Physical Volcanology''. Massachusetts, USA: Blackwell Publishing. p. 256.</ref> A-berth yn frosow dosedh tandharnek, yma [[Kravas (jynnweythek)|kravas]] perthygel ha perthyglow a gesskwatt yn freudhek, owth omsewya yn iselheans a vraster reun hag askorrans a berthyglow lusu fin. Yn keworransel, lusu a yll bos askorrys dres omvrewyans nessa a dharnow pumis, awos an gwithans tomder a-berth y'n fros.<ref>https://doi.org/10.1016%2F0377-0273%2881%2990077-9</ref> An argerdhow ma a askorr mynsow bras a lusu fest fin usi dileys rag frosow dosedh tandharnek yn pluvennow lusu kes-ignimbrit. [[Restren:Volcanic Ash from Mount St Helens - GeoDIL 460.jpg|skeusennik|Lusu loskvenydhyek a'n [[tardhans 1980 a Venydh Sen Helens]]]] Teythi fisegel ha kymygiethel a lusu loskvenydhyek yw routys dre vras gans an gis a dardhans loskvenydhyek.<ref name=":9">https://volcanoes.usgs.gov/ash/</ref> Loskvenydhyow a omdhiskwedh efander bras a isyow tardhans routys dre gymygieth vagma, synsas gwrys, tempredh, ha gassys teudhys a'n magma usi ow tardha hag y hyll bos klassys ow tevnydhya an [[Menegva dardhadewder loskvenydhyek|venegva dardhadewder loskvenydhyek]] (MDL). Tardhans diverek (VEI 1) a gomposyans [[Basalt|basaltek]] a askorr <10⁵ m³ a estewlas, ha tardhansow fest hedardh (VEI 5+) a gomposyans [[Ryolit|ryolitek]] ha [[Dacit|dacitek]] a yll skitya mynsow bras (>10⁹ m³) a estewlas y'n ayrgylgh.<ref>https://doi.org/10.1029%2FJC087iC02p01231</ref> == Teythi == === Kymygiethel === An eghennow a vonyow usi yn lusu loskvenydhyek yw serghek war gymygieth a'n magma. Dre reson an moyha pals elvennow kevys yn magma [[silikat]] yw [[silikon]] hag [[oksyjen]], an eghennow dyffrans a vagma (ha rag henna, lusu) askorrys dres tardhansow loskvenydhyek yw displegys yn kemmyn dre aga synsas silika. Tardhansow dinerth a [[Basalt|vasalt]] a askorr lusu du usi owth yssynsi ~45–55% silika, dre vras rych yn [[horn]] (Fe) ha [[magnesiom]] (Mg). An moyha hedardh tardhansow [[ryolit]] a askorr lusu [[felsek]] gans meur a silika (>69%) hag eghennow erel a lusu gans komposyans kres (r.e., [[andesit]] po [[dacit]]) a's teves synsas silika yntra 55 ha 69%. An gassys chif dyllys dres aktivita loskvenydhyek yw [[dowr]], [[karbon dioksid]], [[hidrojen]], [[sulfur dioksid]], [[hidrojen sulfid]], [[karbon monoksid]], ha [[hidrojen klorid]].<ref name=":2">https://doi.org/10.1007%2Fs00445-010-0396-1</ref> An [[sulfur]] ha gassys [[halojen]] hag alkenyow yw dileys rag an ayrgylgh der argerdhow a dhasoberyans kymygiethel, kreun sygh ha glyb, ha der [[Arlenans (kymygieth)|arlenans]] war'n arenep a lusu loskvenydhyek. Re beu aswonys seuladhydh yma efander bras a gesunyansow [[sulfat]] ha [[halid]] (dres oll [[klorid]] ha [[fluorid]]) gwayys yn es gans lusu loskvenydhyek.<ref>https://doi.org/10.1126%2Fscience.209.4461.1116</ref><ref name=":3">https://doi.org/10.1016%2Fj.gca.2008.05.030</ref> Prederys an moyha gwirhaval yw yma a'n holan ma furvys awos bos teudhans a berthyglow lusu a-berth yn [[Koloven dardhans|kolovennow tardhans]] usi krysys dhe brovia an kations omvyskys gans an gasans a sulfat ha holan halid.<ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.epsl.2007.04.052</ref> Kyn re beu 55 eghen ionek derivasys yn [[Dewanat|dewanatys]] lusu yr,<ref name=":2" /> an moyha pals eghennow kevys dell yw usys yw an kations [[Sodiom|Na⁺]], [[Potassiom|K⁺]], [[Kalciom|Ca²⁺]], ha [[Magnesiom|Mg²⁺]] hag an anions [[Klorin|Cl⁻]], [[Fluorid|F⁻]], ha [[Sulfat|SO₄²⁻]].<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Komparrivow molek ynter an ions usi yn dewanatys a brof, yn lies kas yma an elvennow ma avel holan sempel kepar ha [[Sodiom klorid|NaCl]] ha [[Kalciom sulfat|CaSO₄]].<ref name=":2" /><ref name=":4">https://doi.org/10.1029%2FGL007i011p00949</ref><ref>https://doi.org/10.1007%2Fbf02597580</ref><ref>https://doi.org/10.1016%2FS0377-0273%2801%2900198-6</ref> Yn arbrov dewanans iskevresek war lusu a'n [[tardhans 1980 a Venydh Sen Helens]], yth esa [[Klorid|holan klorid]] kevys dhe vos an moyha hedeuth yn es, holys gans holan [[sulfat]].<ref name=":4" /> Kesunyansow [[fluorid]] yw dre vras hedeuth namenowgh hepken (r.e., [[Kalciom fluorid|CaF₂]], [[Magnesiom fluorid|MgF₂]]), saw holan fluorid a [[Alkan alkaliek|alkenyow alkaliek]] ha kesunyansow kepar ha kalciom hweghfluorosilikat (CaSiF₆).<ref>https://doi.org/10.1080%2F09603120220129274</ref> An [[pH]] a dhewanatys lusu yr yw pur janjus, ow kregi war'n lok a gluthyat gass trenk (dres oll avel sewyans a'n gassys [[Sulfur dioksid|SO₂]], [[Trenken dhowrglorek|HCl]], ha [[Hidrojen fluorid|HF]] y'n bluven dardhans) war arenep an lusu. Kesweyth gwrysek-solyd an holan a ober moy avel eneseger es kendeger.<ref>Nellis, C.A.; Hendrix, K.W. (1980). "Progress report on the investigation of volcanic ash fallout from Mount St Helens". ''Bonneville Power Administration, Laboratory Report ERJ-80-47''.</ref><ref>https://doi.org/10.1109%2FTPAS.1981.316741</ref><ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.jvolgeores.2008.07.023</ref><ref name=":5">https://doi.org/10.1016%2Fj.pce.2011.09.003</ref> Byttegyns, pan vo teudhys yn teudhans an holan dre bennfenten a lybor (r.e., niwl, glaw skav, h.e.), an lusu a yll dos ha bos kesknius ha kendegek yn tredanek. Studhyans a-dhiwedhes re dhiskwedhas an kendegekter tredanek a lusu loskvenydhyek a gress gans:<ref name=":5" /> # synsas glybor usi owth ynkressya # synsas holan hedeuth usi owth ynkressya # kewaskans usi owth ynkressya Yma sewyansow a vri rag kevreythyow-provia tredanek dhe'n gallos a lusu loskvenydhyek dhe gendegi fros tredan. === Fisegel === ==== Rannow ==== [[Restren:Ashsem small.jpg|skeusennik|Skeusen [[Korrwelell-arhwilas elektron|korrgraf-arhwilas elektron]] a berthygel a lusu loskvenydhyek dhyworth [[Menydh Sen Helens]]]] Perthyglow lusu loskvenydhyek usi tardhys dres tardhansow magmatek yw gwrys a lies rann a berthyglow [[Gweder loskvenydhyek|gwedrek]] anwrysek po [[Darn menek (dororieth)|menek]] gwrysek (anvagmatek). Lusu askorrys dres tardhansow magmatek [[gluskter]]-isel (r.e., tardhansow basaltek [[Tardhans hawaiiek|hawaiiek]] ha [[Tardhans stromboliek|stromboliek]]) a askorr efander bras a dandharnow dyffrans serghek war'n argerdh tardhek. Rag ensampel, lusu kuntellys a fentynnyow lava hawaiiek a gonsyst a dandharnow [[sideromelan]] (gweder basaltek gell) neb a yssyns [[korrlitys]] (gwrysow-goyeynhe byghan, dihaval orth an moon treweythus [[mikrolit]]) ha [[Fenowrys|fenowrysow]]. Tardhansow nebes moy glusek a vasalt (r.e. stromboliek) a furv lies eghen a dandharnow a dhagrennow sideromelan avrewlys dhe [[Takylit|dakylit]] stockek (tandharnow korrwrysek du ha gorm). Yn gorthwedh, an brassa rann a lusu silika (r.e. ryolit) a gonsyst a askorrasow mannvrewys a [[Pumis|bumis]], fenowrysow unnik (rann wrysek), ha nebes darnow menek ([[Esven|esveyn]]).<ref name=":6">Heiken, G.; Wohletz, K.H. (1985). ''Volcanic ash''. University of California Press. p. 245.</ref> ==== Furvieth ==== [[Restren:MtStHelensAsh1980eruption.jpg|skeusennik|Skeusen [[Korrwelell wolow|gorrwelell wolow]] a lusu a'n tardhans 1980 a Venydh Sen Helens]] An furvieth a lusu loskvenydhyek yw routys gans lies argerdh tardhans ha gwayek.<ref name=":6" /><ref name=":7">https://doi.org/10.1130%2F0016-7606%281972%2983%5B1961%3Amapova%5D2.0.co%3B2</ref> Tardhans a vagmaow anlusek (r.e., basalt) a furv yn tipek perthyglow y'n furv a dhagrennow. An furv dagren ma yw, yn rannel, routys gans [[tynder arenep]], uskisheans a'n dagrennow wosa y tiberthons an dardhell, ha rutyans a'n ayr. Furvow a var a belyow perfeydh dhe efander bras a dhagrennow hirhys stummys gans arenebow leven linyel.<ref name=":7" /> An furvieth a lusu dhyworth tardhansow a vagmaow glusek (r.e., ryolit, dacit, ha nebes andesitys) yw serghek dre vras war'n furv a [[Gwiasedh kellek|gellow]] y'n magma usi ow sevel kyns diskara. Kellow yw furvys gans an omlesans a ass loskvenydhyek kyns bo solydhys an lava. Perthyglow lusu a's teves lies gradhow dyffrans a gellegieth ha perthyglow kellek a's teves komparrivow arenebedh arenep dhe dhalghedh.<ref name=":6" /> Kowgromvaow, kawnow, ha pibennow aspiys war berthyglow greun yw awos fosow kell terrys.<ref name=":7" /> Perthyglow lusu gwedrek a dardhansow magma glusek yw yn tipek darnow elinyek, kellek, ha pumisek po darnow tanow a fos an gell ha darnow menek yn lusu loskvenydhyek yw yn tipek ekwant, po elinyek dhe iskromm. Furvieth venek yn lusu yw dre vras routys gans teythi jynnweythek an karrek fos terrys dre [[spallans]] po omlesans hedardh a assys y'n magma hag y trehedh an arenep. An furvieth a berthyglow lusu a dardhansow freatomagmatek yw routys gans gwaskow a-berth y'n magma yeynhys neb a omsew yn omvrewyans a'n gweder rag furvya perthyglow lusu gweder byghan stockek po pyramidek.<ref name=":6" /> Furv ha dosedh a'n kellow a dheterm rann vyghan a furv an greun yn tardhansow freatomagmatek. Y'n eghen ma a dardhans, an magma usi ow sevel yw yeynhys snell wosa kestav orth an dor po dowr arenebel. Gwaskow y'n magma goyeynhys a gaws omvrewyans yn pymp eghen a furvow: # stockek hag ekwant # kellek hag avrewlys gans arenebow smodh # kewriek ha komplek # pelyek po dagrennek # platek ==== Dosedh ==== An dosedh a berthyglow unnik yw dihaval yn tardhansow dyffrans. An dosedh a lusu loskvenydhyek a var yntra 700 ha 1200 kg/m³ rag pumis, 2350–2450 kg/m³ rag gweder, 2700–3300 kg/m³ rag gwrysow, ha 2600–3200 kg/m³ rag perthyglow menek.<ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.pce.2011.06.006</ref> Dre reson perthyglow garwa ha tewha yw leys ogassa dhe'n bennfenten, gweder ha pumis fin yw rychhys yn kodhow lusu yn tylleryow pell.<ref>Shipley, S.; Sarna-Wojcicki, A.M. (1982). "Distribution, thickness, and mass of late pleistocene and holocene tephra from major volcanoes in the northwestern United States: a preliminary assessment of hazards from volcanic ejecta to nuclear reactors in the Pacific Northwest". ''US Geological Survey Miscellaneous Field Studies Map MF-1435''.</ref> Rag an dosedh ha kaletter ughel (~5 war'n [[Skeul Mohs|Skeul Galetter Mohs]]) war-barth ha degre ughel a enlinyekter, yma nebes eghennow a lusu loskvenydhyek (dres oll an re na gans synsas silika ughel) pur eskravus. ==== Braster greunen ==== Lusu loskvenydhyek a gonsyst a berthyglow (tandharnow) gans treuslinennow le es 2 mm (perthyglow usi brassa es 2 mm yw klassys avel [[lapilli]]),<ref name=":8" /> hag y hyllons bos mar fin avel 1μm.<ref name=":9" /> An lesrannans braster greunen a yll varya yn feur gans komposyansow magma dyffrans. Re beu boghes assayys dhe omdhesedha teythi braster greunen orth an re na a'n hwarvos mayth aga askorras, mes y hyll nebes darganow bos gwrys. Magmaow ryolitek a askorr dre vras daffar finha es magma basaltek, awos bos an glusekter, ha rag henna tardhadewder, ughella. An kemusuryow a lusu fin yw ughella rag tardhansow silikek hedardh, dell hevel dre reson braster kell y'n magma kynstardhek yw byghanna es an re na yn magmaow mafek.<ref name=":8" /> Yma dustuni da dhe skoodhya frosow tandharnek a askorr kemusuryow ughel a lusu fin gans kowethyans ha gwirhaval yw an argerdh ma a hwer a-berth yn pibennow loskvenydhyek hag y fo an moyha effeythus pan usi arenep omvrewyans an magma a-woles dhe'n penn.<ref name=":8" /> == Skollyans == [[Restren:MountRedoubtEruption.jpg|skeusennik|Pluven lusu ow sevel dhyworth Menydh Redoubt wosa tardhans 27 mis Ebrel 1990]] [[Restren:Ash Plume and Ash Fall of May 1994 Eruption of Mount Pagan volcano in Northern Mariana Islands.jpg|skeusennik|Pluven lusu ha kodh lusu yn [[Menydh Pagan]], mis Me 1994]] Perthyglow lusu yw ynkorforys yn kolovennow tardhans hag yth estewlons a'n dardhell yn tooth da. An momentom a'n tardhans a rakherdh an goloven war-vann. Ayr yw tennys y'n goloven, hag an dosedh a iselha hag y talleth sevel yn neuvelladow y'n ayrgylgh.<ref name=":10" /> Pan vo drehedhys dosedh an goloven an keth nivel avel an ayrgylgh, an goloven a wra astel sevel hag y hwra dalleth gwaya yn tenwennek. Keskar tenwennek yw routys gans an krevva gwynsow hag an lusu a yll bos settys war-nans kansow dhe vilvilyow a gilometrow a-ves dhe'n loskvenydh, ow kregi war ughelder an goloven dardhans, braster greunen an lusu, ha studh hinek (dres oll tu ha krevder an gwyns, ha leythder).<ref>https://doi.org/10.1007%2FBF01046546</ref> Yma kodh lusu a-dhesempis wosa an tardhans ha hemm yw routys gans dosedh perthygel. Y'n dalleth, perthyglow garow a godh yn ogas a'n bennfenten. Wosa hemma yma kodh a [[Lapilli|lapilli keskreunek]], an sewyans a [[Keskreunyans lusu loskvenydhyek|geskreunyans perthygel]] a-berth y'n goloven.<ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.pce.2011.11.001</ref> Kodh lusu yw le keskreunys y'n kammow finek hag an goloven a way war-nans an gwyns. Hemm a omsew yn daffar lusu kodhys usi owth iselhe yn tewder ha braster greun yn esponentek a-ves dhe'n loskvenydh.<ref>https://doi.org/10.1007%2FBF01086757</ref> Perthyglow lusu fin a yll remaynya y'n ayrglygh rag dydhyow dhe seythynnyow hag y hyllons bos keskarys gans gwynsow ughel. An perthyglow ma a yll menni an diwysyans neyjieth ha, war-barth ha perthyglow gass, y hyllons menni an hin ollvysel. Pluvennow lusu loskvenydhyek a yll furvya a-ugh dhe frosow dosedh tandharnek. An re ma yw henwys pluvennow kes-ignimbrit. Hag yma frosow dosedh tandharnek ow viajya a-ves dhe'n loskvenydh, perthyglow byghanna yw dileys rag an fros der [[elutryans]] hag y furv parth le tew a-ugh dhe'n pennfros. Ena, an barth ma a gar war-barth an ayr ogas hag yma pluven ges-ignimbrit neuvelladow furvys. An pluvennow ma a duedh dhe bos gans kesgreunyansow ughella a berthyglow lusu fin es pluvennow tardhans magmatek awos bos an kravas a-berth y'n fros dosedh tandharnek.<ref name=":8" /> == Effeythyow == [[Restren:Cast victim eruptions Pompeii.jpg|skeusennik|Molysen a fethesik a'n tardhansow 79 OK a Venydh Vesuvius, [[Pompeii]], [[Itali]]]] Tevyans poblans re gawsyas an avonsyans a dhisplegyans trevel yn arenebedhow perylla, ogassa dhe gresennow loskvenydhyek, owth ynkressya diskudhans denel dhe hwarvosow kodh lusu loskvenydhyek.<ref name=":11">https://doi.org/10.1016%2Fj.pce.2011.06.006</ref> Dell yw usys, effeythyow yeghes didro a lusu loskvenydhyek war dus yw berrdermyn ha klor rag tus yn yeghes normal, kyn tiskudhans hirhys yw martesen argol a [[silikosis]] rag oberoryon andhifresys.<ref name=":12">https://doi.org/10.1007%2Fs00445-006-0052-y</ref> Bern brassa yw an effeyth a lusu loskvenydhyek war'n [[isframweyth]] usi ow skoodhya hwarheansow arnowydh, dres oll yn arenebedhow trevel, le may ma dosedhow poblans ughel ow tinythi demond ughel rag gonisyow.<ref>https://doi.org/10.1111%2Fj.1467-7717.1991.tb00446.x</ref><ref name=":11" /> Lies tardhans a-dhiwedhes re dhiskwedhas an goliadewder a [[Arenebedh trevel|arenebedhow trevel]] neb a dhegemeras mar nebes milimetrow po centimetrow a lusu loskvenydhyek.<ref>https://doi.org/10.1130%2F0016-7606%282000%29112%3C720%3Aiotare%3E2.0.co%3B2</ref><ref>Leonard, G.S.; Johnston, D.M.; Williams, S.; Cole, J.W.; Finnis, K.; Barnard, S. (2005). "Impacts and management of recent volcanic eruptions in Ecuador: lessons for New Zealand". Institute of Geological and Nuclear Sciences Science Report: 51.</ref><ref>Wilson, T.M.; Cole, J.; Stewart, C.; Dewar, D.; Cronin, S. (2008). "Assessment of long-term impacts on agriculture and infrastructure and recovery from the 1991 eruption of Hudson Volcano, Chile". University of Canterbury: 34.</ref><ref name=":15">https://doi.org/10.26021%2F9258</ref><ref>Sword-Daniels, V.L. (2010). The impacts of volcanic ash fall on critical infrastructure systems.</ref> Hemma re beu lowr rag kawsya goderryans dhe gevreythyow karyans,<ref>https://books.googleusercontent.com/books/content?req=AKW5QaeFmVfIKYjY_m8JICW5Zdt9lkgvgHEeyScWtjC95-Te-PyAOknAgAkVOBY-BYoV-0I_WbqP-ZtJjWIH29kLfuWiIXYgrv5i3A-7PLw9AoNecG8xa1a3bwZK_SaVwxuH54x6JUFs6iYTT7kbwgKBl8iJYFKRXZN0x3yfj8yYqqxdNy07iQEeNUcatSmlmSGbY2DpY8BXKgpIx10oTZ5s-9w7LNVnzseRwSB4wyhOXFBK8YsgdHqSvW0Tp10ADNsnW6GZPfd2ykWNMaWfF3bs6jUcZdtX7A</ref> [[Lesrannans tredan|tredan]],<ref>https://books.googleusercontent.com/books/content?req=AKW5QaeFmVfIKYjY_m8JICW5Zdt9lkgvgHEeyScWtjC95-Te-PyAOknAgAkVOBY-BYoV-0I_WbqP-ZtJjWIH29kLfuWiIXYgrv5i3A-7PLw9AoNecG8xa1a3bwZK_SaVwxuH54x6JUFs6iYTT7kbwgKBl8iJYFKRXZN0x3yfj8yYqqxdNy07iQEeNUcatSmlmSGbY2DpY8BXKgpIx10oTZ5s-9w7LNVnzseRwSB4wyhOXFBK8YsgdHqSvW0Tp10ADNsnW6GZPfd2ykWNMaWfF3bs6jUcZdtX7A</ref> [[Rosweyth-provia dowr|dowr]],<ref>Johnston, D.M.; Stewart, C.; Leonard, G.S.; Hoverd, J.; Thordarsson, T.; Cronin, S. (2004). "Impacts of volcanic ash on water supplies in Auckland: part I". ''Institute of Geological and Nuclear Sciences Science Report'': 25.</ref><ref name=":14">https://doi.org/10.1016%2Fj.jvolgeores.2006.07.002</ref> [[Beudhowr|karthyon]] ha [[dowr arnow]].<ref name=":19">Wilson et al. 2012, "4.1. Impacts on sewerage and stormwater drainage networks".</ref> Kevys veu kostow dre woderryans negys, asleans a dharnow arnewys, ha kollow surheans. Effeythyow kodh lusu war isframweyth droboyntel a yll kawsya lies effeyth nessa ynwedh, y hyllons goderri meur a dreghow ha gonisyow dyffrans.<ref>Wilson et al. 2012, "8.2. Case study in infrastructure interdependency: Montserrat".</ref> Kodh lusu loskvenydhyek yw parys dhe ania yn fisegel, yn socyel, hag yn erbysus.<ref>https://doi.org/10.5194%2Facp-11-4333-2011</ref> Lusu loskvenydhyek a yll menni an dhew arenebedhow ogas hag arenebedh lies kansgilometer a-ves dhe'n bennfenten,<ref>Wilson et al. 2012, "1.4. Distribution".</ref> hag y kaws goderryansow ha kollow yn lies tregh isframweyth. Effeythyow yw serghek war: tewder an kodh lusu; braster greun ha kymygieth an lusu; mars usi glyb po sygh; hirder termyn an kodh lusu; ha neb musurys darbarekter, [[Dyghtyans goredhom|dyghtyans]], ha lestans usi rag iselhe effeythyow an kodh lusu. Treghow dyffrans a isframweyth ha hwarheans yw mennys yn maneryow dihaval hag godiadow yw dhe efander bras a effeythyow po sewyansow. An re ma yw omgussulys y'n treghow a sew.<ref name=":11" /> === Yeghes denel ha bestes === Perthyglow lusu le es 10 μm y'n dreuslinen kregys y'n ayr yw aswonys bos ynanelladow, ha tus diskudhys dhe godhow lusu re glewas anes ha kaletter anellans, rudhder lagas ha kroghen, ha sinyow tron ha briansen.<ref name=":13">http://www.ivhhn.org/</ref> Brassa rann a'n effeythyow ma yw berrdermyn ha nyns yw krysys argol yeghes a vri rag an re ma heb [[kleves anellans]] kyns.<ref name=":12" /> An effeythyow yeghes a lusu loskvenydhyek a greg war'n braster greun, komposyans mononiethel, ha gwiskas kymygiethel war arenep an perthyglow lusu.<ref name=":12" /> Faktoryow keworransel keskelmys gans sinyow galladow anellans yw an menowghter ha hirder termyn a dhiskudhans, an kesgreunyans a lusu y'n ayrgylgh, hag an rannriv lusu anelladow; an kemusur a lusu gans treuslinen le es 10 μm, henwys [[Pyth perthyglek|PM₁₀]]. An gettesten socyal a yll bos posek ynwedh. Effeythyow yeghes hirdermyn a lusu loskvenydhyek yw galladow, dre reson diskudhans dhe silika gwrysek rydh yw aswonys kawsya [[silikosis]]. Monyow kowethys gans hemma a gomprehend [[kanndir]], [[kristobalit]], ha [[tridymit]], y hyllons i oll bos yn lusu loskvenydhyek. An monyow ma yw deskrifys avel silika 'rydh' drefen nyns yw an SiO₂ stag dhe elven aral rag gwruthyl moon nowydh. Byttegyns, diwirhaval yw yma magmaow owth yssynsi le es 58% SiO₂ a yssyns silika gwrysek.<ref name=":12" /> An nivelyow diskudhans dhe silika gwrysek rydh y'n lusu yw devnydhys yn kemmyn rag klassa an argol a silikosis yn studhyansow oberek (rag tus usi owth oberi yn balweyth, drehevyans, ha diwysyansow erel), awos bos klassys avel [[karsinogen]] denel gans an [[Maynorieth Geswlasek rag Hwithrans a Ganker]]. Re beu nivelyow-gidya gwrys rag diskudhans, mes gans resnans andhiblans; kevarwodhyansow RU rag perthygulatys yn ayr (PM₁₀) yw 50 μg/m³ ha kevarwodhyansow SUA rag diskudhans dhe silika gwrysek yw 50 μg/m³.<ref name=":12" /> Tybys yw an kevarwodhyansow ow tochya nivelyow diskudhans a yll bos gordremenys rag spysow berr heb effeythyow yeghes a vri war'n poblans ollgemmyn.<ref name=":13" /> Ny veu kasys kovadhys a silikosis displegys dhyworth diskudhans dhe lusu loskvenydhyek. Byttegyns, nyns eus studhyansow hirdermyn lowr rag arvreusi an effeythyow ma.<ref name=":12" /> ==== Konsumyans lusu ==== Rag pennfentynnyow dowr arenebel kepar ha lynnyn ha kreunyow, an dalghedh kavadow rag tanowheans a eghennow ionek dewanys a lusu yw bras dre vras. Yma an moyha pals rannow a luthyatys lusu (Ca, Na, Mg, Cl, F ha SO₄) yn naturel yn kesgreunyansow a vri y'n brassa rann a dhowrow arenebel ha rag henna nyns yns mennys dre vras gans ynworransow dhyworth kodh lusu loskvenydhyek, hag ymons i bern byghan yn dowr evadow, saw [[fluorin]]. An elvennow [[horn]], [[manganes]], hag [[aluminiom]] yw rychhys yn kemmyn a-ugh dhe nivelyow kilva gans kodh lusu loskvenydhyek. An elvennow ma a yll dri blas alkan dhe dhowr, hag y hyllons askorra nammans rudh, gell, po du a wynnweyth, mes nyns yns tybys bos argol yeghes. Nyns yw kodhow lusu loskvenydhyek aswonys dhe gawsya kudynnow yn provyansow dowr rag elvennow gwenonek kepar ha [[merkuri]] (Hg) ha [[Plobm|plomm]] (Pb) neb usi yn nivelyow fest isel yn gluthyatys lusu.<ref name=":14" /> Konsumyans lusu yw martesen dregynnus dhe [[Bestes|vestes]], ow kawsya kravas a'n dens, hag yn kasys a synsas [[fluorin]] ughel, posnans fluorin (gwenonek orth nivelyow a >100 μg/g) rag miles-peuri.<ref name=":16">https://doi.org/10.1016%2FS0377-0273%2802%2900465-1</ref> Aswonys yw a'n tardhans 1783 a [[Laki]] yn [[Rewenys]], yth esa posnans fluorin yn tus ha bestes avel sewyans a gymygieth an lusu ha gass, neb a yssynas nivelyow ughel a [[hidrojen fluorid]]. Wosa an tardhansow 1995/96 a [[Menydh Ruapehu|Venydh Ruapehu]] yn Mordir Nowydh, dewvil deves hag eyn a verwis wosa bos mennys gans fluorosis yn unn beuri gans mar 1–3 mm a godh lusu.<ref name=":16" /> Sinyow a [[fluorosis]] yn biw diskudhys orth lusu a gomprehend brithansow melyn-gell po gwrydh-du y'n dens, ha gorfinder dhe boos y'n diwarr ha keyn.<ref>Araya Valenzuela, Oscar (2015). ''Erupciones volcánicas: Efectos sobre la ganadería.'' Collección Austral Universitaria de Ciencias Silvoagropecuarias (in Spanish). Ediciones UACh. p. 70. ISBN 978-956-9412-20-2.</ref> Konsumyans lusu a yll ynwedh kawsya lettyansow torrgolodhyonek.<ref name=":15" /> Deves neb a gonsumyas lusu a'n tardhans 1991 a [[Menydh Hudson|Venydh Hudson]] yn Chile a berthas [[skit]] ha gwander. ==== Effeythyow erel yn bestes ==== Lusu usi ow kesgreuni y'n gwlan keyn a dheves a yll keworra poos a vri, owth omsewya yn ludh hag analladow a'y sav. Glawas a yll omsewya yn begh a vri dre reson y keworr poos dhe lusu.<ref name=":17">Araya Valenzuela 2015, p. 63.</ref> Rannow gwlan a yll kodha dhe-ves ha neb gwlas usi remenant war dheves a yll bos euver awos an megyans drog usi kowethys gans tardhansow loskvenydhyek a venn kwalita an fiber.<ref name=":17" /> Mars usi an prasow ha plansow usadow gorherys gans lusu loskvenydhyek dres tardhans, nebes bestes a resort dhe dhybri pynag usi kavadow, ow komprehendya lesow gwenonek.<ref>Araya Valenzuela 2015, p. 77.</ref> Yma derivasow a ever ha deves yn [[Chile]] hag [[Arghantina]] gans erthylyansow naturel awos tardhansow loskvenydhyek.<ref>Araya Valenzuela 2015, p. 76.</ref> === Isframweyth === ==== Tredan ==== Lusu loskvenydhyek a yll gorderri kevreythyow-provia tredan yn oll nivelyow a dhinythyans tredan: treusfurvyans, treuskaryans, ha lesrannans. Yma peswar effeyth chif a'n mostyans lusu a dhaffar devnydhys y'n argerdh-livreson tredan:<ref>Wilson, T.M.; Daly, M.; Johnston, D.M. (2009). "Review of Impacts of Volcanic Ash on Electricity Distribution Systems, Broadcasting and Communication Networks". ''Auckland Engineering Lifelines Group Project AELG-19. Auckland Regional Council Technical Publication 051.''</ref> * Kodhow glyb a lusu war [[Enesegell (tredan)|enesegellow]] a yll dalleth fros-devera (myns byghan a'n fros a fros a-dreus dhe arenep an enesegell) may, mars eus fros lowr, hyll kawsya ‘treuslughes’ (diskargans heb vos yntendys a-dro po a-ugh dhe'n arenep a devnydh-enesega). : Mars an fros [[skochkylgh]] yw ughel lowr dhe dhisevel an [[spallyer trogylgh]], ena y fydh goderryans gonis. Treuslughes awos lusu a-dreus dhe enesegans treusfurvell a yll leski, gravya, po krackya an enesegans yn anewnheadow hag y hyll omsewya yn goderryans a'n provyans tredan.<ref>Wilson et al. 2012, "2.1. Insulator flashover and the resistivity of volcanic ash".</ref> * Lusu loskvenydhyek a yll esknias, pittya, ha skourya daffar alkan, dres oll rannow-gwaya kepar ha [[Turbin|turbinyow]] dowr ha gwyns ha gwynsellow-goyeynhe war dreusfurvellow po tredanvow tesel.<ref>Wilson et al. 2012, "2.2. Generation sites".</ref> * An dosedh bras gans nebes kodhow lusu a yll kawsya torrow linennow tredan hag arnow dhe douryow dur ha gwelynni prenn awos karg lusu. Hemm yw an moyha argollus pan vo glyb an lusu po linennow ha kesweythyow (r.e. dre lawas) hag y fe ≥10 mm a lawas. Lusu fin (r.e., <0.5 mm treuslinen) a omlen yn es orth linennow ha kesweythyow. Lusu loskvenydhyek a yll karga ynwedh losowedh usi ow palegi, hag ena y kodh war linennow. Kesgreunyans ergh ha rew war linennow ha losowedh usi ow palegi a gress yn fella argol a dorrow ha/po diskar a linennow po kalesweyth aral.<ref>Wilson et al. 2012, "2.4. Transmission and distribution lines".</ref> * Goderryansow routys a boyntys junyans goliadow (r.e., [[Isgorsav|isgorsavow]]) po trogylghyow erna vo omsedhys kodh lusu po rag glanheans a dhaffar.<ref>Wilson et al. 2012, "2. Impact on electricity networks".</ref> ==== Provyansow dowr evadow ==== Kevreythyow dordhowr yw stout erbynn effeythyow a godh lusu, kyn lusu y'n ayr a yll mellya gans an oberyans a bompellow pennfenten. Goderryansow tredan awos kodh lusu a yll ynwedh goderri pompellow tredanek mar nyns eus dinythyans-omskoodhya.<ref name=":18">Wilson et al. 2012, "3.1. Physical damage to water supply systems".</ref> An effeythyow fisegel a godh lusu a yll menni an oberyans a garthvaow dowr. Lusu a yll stoppya kesweythyow-kemeres, kawsya kisyans kravas dhe herdhyellow pompell ha gorveghya jynnow pompell.<ref name=":18" /> Lusu a yll entra kevreythyow sidhlans kepar ha sidhlow tewes ygor der an dhew kodh didro ha dre dhowrow ynkemerys. Y'n brassa rann a gasys, mentenans didorr a vydh res rag dyghtya an effeythyow a godh lusu, mes ny vydh goderryans gonis.<ref>Wilson, T.M.; Jenkins, S.F.; Stewart, C. (2015). "Volcanic ash fall impacts". Global volcanic hazards and risk. Cambridge, United Kingdom: Cambridge University Press. pp. 281–288. ISBN 9781107111752.</ref> An kamm finek a dhyghtyans dowr evadow yw disynklevyans rag surhe yma an dowr evadow finek heb korrorganedhow klevesus. Dre reson perthyglow kregys ([[stronkedh]]) a yll provia isweli-tevi rag korrorganedhow hag y hyll aga difres rag dyghtyans disynklevyans, pur bosek yw rag an argerdh dyghtyans dowr a hedh nivel da a berthyglow kregys. Y fydh res dhe gressya klorinheans rag surhe disynklevyans lowr.<ref>Stewart et al. 2006, "2.1. Turbidity".</ref> Yma lies chi, ha nebes kemenethow byghan, ow fydhya war lawas rag aga provyansow dowr evadow. Kevreythyow to yw fest goliadow dhe stronkans dre godh lusu, dre reson yma gansa arenebedh arenep brassa es dalghedh an dowrargh. Y'n kasys ma, sygerans a stronkoryon dhyworth an kodh lusu a yll dos ha bos argol yeghes ha nyns yw komendys dhe eva an dowr. Kyns kodh lusu, y tal dhe bibow glaw bos disjunys rag may tifresys yw dowr y'n dowrargh. Kudyn pella yw y hyll an gwiskas arenebel a lusu loskvenydhyek bos trenk. Dihaval orth an brassa rann a dhowrow arenebel, glawas a'n jeves yn ollgemmyn alkaninedh fest isel (gallos heptuheans trenk) ha rag henna kodh lusu a yll trenkhe dowrarghow. Hemm a yll omsewya yn kudynnow gans [[plommhebyganseth]], le may ma an dowr moy argasus dhe dhaffar orth y dhos erbynn. Hemm a yll bos kudyn arbennik mars eus kentrow plomm po lughesans plomm devnydhys war'n to, ha rag pibennow kober ha meblennow alkan erel.<ref>Stewart et al. 2006, "3.4. Domestic rainwater tank".</ref> Yn hwarvosow kodh lusu, yma yn kemmyn demondys bras war asnodhow dowr rag glanheans hag y hyll bos kollow. Kollow a gesassoylya gonisyow posek kepar ha tanluyow hag y hyll omsewya yn koll dowr rag yeghesweyth hag eva. Res yw dhe awtoritys burjestraek gorwolya ha dyghtya an demond dowr ma yn war, hag y hyll bos edhom dhe avisya an poblek dhe dhevnydhya methodys glanheans neb a dhevnydh dowr vyth (r.e. ow klanhe gans skubellow yn le pibennow dowr).<ref>Wilson et al. 2012, "3.3. Water shortages".</ref> ==== Dyghtyans dowr skoll ==== Rosweythyow dowr skoll a yll dos ha bos shyndys haval dhe rosweythyow-provia dowr. Kales yw eskelmi lusu rag an kevreyth dowr skoll. Kevreythyow gans linennow dowr-tewedh/dowr skoll kesunys yw peryllys y'n moyha. Lusu a wra entra linennow dowr skoll le may ma ynres/ynsidhlans gans dowr tewedh dre junyansow anlaghel (r.e. dhyworth pibow glaw), kesjunyansow, a-dro dhe adenyow toll fordh, po dre dell ha krackys yn pibow dowr koll.<ref>https://doi.org/10.3303%2FCET1436073</ref><ref name=":19" /> Dowr skoll gans lusu owth entra dyghtva yw gwirhaval dhe gawsya difyk a dhaffar ragskrinya jynnweythek kepar hag skrinyow kamm po skrinyow-rosella. Lusu neb a dhewanas yn fella dhe'n kevreyth a wra godhesa hag iselhe an dalghedh a dhasoberoryon vewoniethel hag y hwra kressya an myns a loub ha chanjya y gomposyans.<ref name=":19" /> ==== Ayrennow ==== {{Chif|Lusu loskvenydhyek ha sawder neyjieth}} An kisyans chif kemerys gans ayrennow usi ow neyja yn kommol lusu loskvenydhyek yw kravas dhe arenebow a-rag, kepar hag an skew wyns hag emlow-ledya a'n eskelli, ha keskreunyans a lusu yn tell arenebel, ow komprehendya jynnys.<ref>{{cite book|last1=Prata|first1=Fred|last2=Rose|first2=Bill|chapter=Volcanic Ash Hazards to Aviation|title=The Encyclopedia of Volcanoes|date=2015|pages=911–934|doi=10.1016/B978-0-12-385938-9.00052-3|isbn=9780123859389}}</ref> Kravas a skewyow gwyns ha golowys-tira a wra iselhe gweladewder hag ynia lewyadoryon dhe fydhya war aga jynnys-navygacyon. Byttegyns, nebes jynnys a yll provia redyansow anewn dre reson sensellow (r.e. [[Pib pitot|pibow pitot]]) a yll dos ha bos lenwys gans lusu. Ynkemeryans a lusu yn jynnys a gaws kisyans kravas dhe lownyow gwynsell-waskell. An lusu a eskni lownyow lymm y'n waskell, owth iselhe hy effeythadewder. An lusu a omdeudh y'n chambour losk rag furvya gweder teudhys. Wosa henna, an lusu a solydha war lownyow turbin, ow lettya fros an ayr hag ow kawsya an jynn dhe hedhi.<ref>{{cite conference|last1=Dunn|first1=M.G.|last2=Wade|first2=D.P.|title=Influence of volcanic ash clouds on gas turbine engines|editor1-last=Casadevall|editor1-first=T.K.|conference=Volcanic ash and aviation safety; proceedings of the First international symposium on Volcanic ash and aviation safety|publisher=U.S. Geological Survey|date=1994|volume=2047|doi=10.3133/b2047|hdl=2027/uiug.30112085256557}}</ref> == Devynnow == <references /> qfttjc0r7152xj9tmrpmvedyc6f28kp 229984 229983 2026-11-06T15:35:56Z Flynn Peck 18125 /* Ayrennow */ 229984 wikitext text/x-wiki {{Fixkw}} '''Lusu loskvenydhyek''' a gonsyst a dharnow a garrek, [[Gwrys|gwrysow]] moon, ha [[gweder loskvenydhyek]], askorrys dre [[Tardhans loskvenydhyek|dardhansow loskvenydhyek]] ha le es 2 mm y'n dreuslinen.<ref name=":8">https://doi.org/10.1016%2Fj.jvolgeores.2009.01.010</ref> An term lusu loskvenydhyek yw devnydhys yn fenowgh rag kampolla oll askorrasow [[tardhans hedardh]] (henwys yn hwir ''[[tefra]]''), ow komprehendya perthyglow brassa es 2 mm. Furvys yw lusu loskvenydhyek yn tardhansow loskvenydhyek hedardh ha gassys teudhys yn [[magma]] a omles hag a skeus yn hwyls y'n ayrgylgh. An nerth a'n gassys a vrew an magma hag a's tewl y'n ayrgylgh le may solydha yn darnow a garrek ha gweder loskvenydhyek. Lusu yw askorrys ynwedh ha magma a gestav orth dowr yn [[Tardhans freatomagmatek|tardhansow freatomagmatek]], ow kawsya an dowr dhe lughesi yn ethen owth omsewya yn brewans a vagma. Y'n ayr, lusu yw treusperthys gans gwyns bys yn milyow a gilometrow dhe-ves. [[Restren:Plume from eruption of Chaiten volcano, Chile.jpg|skeusennik|Kommol lusu a'n tardhans 2008 a loskvenydh [[Chaitén (loskvenydh)|Chaitén]], owth ystyn a-dreus dhe [[Patagoni|Batagoni]] dhyworth an [[Keynvor Hebask|Hebask]] dhe'n [[Keynvor Atlantek|Atlantek]]]] Awos hy skollyans efan, lusu a yll menni hwarheans dre: kudynnow yeghes yn miles ha tus, goderryans dhe neyjieth, goderryans dhe isframweyth droboyntel (r.e. kevreythyow provyans tredan, pellgomunyans, rosweythyow dowr ha skoll, treusporth), diwysyansow kynsa (r.e. amethieth), ha shyndyans dhe dhrehevyansow ha strethurow erel. == Furvyans == [[Restren:Eyjafjallajokull-April-17.JPG|skeusennik|Pluven lusu ow sevel a [[Eyjafjallajökull]] yn 17 mis Ebrel 2010]] Lusu loskvenydhyek yw furvys dres tardhansow loskvenydhyek hedardh ha [[Tardhans freatomagmatek|tardhansow freatomagmatek]],<ref>https://doi.org/10.1016%2FS0377-0273%2802%2900471-7</ref> hag y hyll bos furvys dres treusporth yn [[Fros tandharnek|frosow dosedh tandharnek]].<ref>https://doi.org/10.1029%2F2007JB005555</ref> [[Restren:DC-10-30 resting on its tail due to Pinatubo ashfall.jpg|skeusennik|Lusu loskvenydhyek war [[McDonnell Douglas DC-10|McDonnell Douglas DC-10-30]] dres an tardhans 1991 a [[Menydh Pinatubo|Venydh Pinatubo]]. Lusu usi ow kodha a far yn maner haval dhe [[ergh]], an poos a lusu a yll kawsya arnow a vri dhe dhrehevyansow ha kerri. Y'n kas ma, lusu loskvenydhyek a janjyas kres gravedh an ayren, orth hy hawsya dhe dhiskwitha war hy lost.]] Yma tardhansow hedardh pan vo diwaskys magma hag y sev, ow kasa [[Volatil (sterdororieth)|volatilys]] teudhys (dre vras [[dowr]] ha [[karbon dioksid]]) dhe dhiberth yn hwethennow gass.<ref>Wilson, T.M.; Stewart, C. (2012). "Volcanic Ash". In P, Bobrowsky (ed.). ''Encyclopaedia of Natural Hazards''. Springer. p. 1000.</ref> Awos moy hwethennow usi ow nuklesenna, yma ewon askorrys a iselha [[Doesedh (fisegieth)|dosedh]] an magma, orth y uskishe yn-bann an ganel. Yma omvrewyans pan gevanettho hwethennow ~70–80 dalgh% a'n kemyskans usi ow tardha.<ref>[[Cashman, K.V.]]; Sturtevant, B.; Papale, P.; Navon, O. (2000). "Magmatic fragmentation". In Sigurdsson, H.; Houghton, B.F.; McNutt, S.R.; Rymer, H.; Stix, J. (eds.). ''Encyclopedia of Volcanoes''. San Diego, USA: Elsevier Inc. p. 1417.</ref> Pan usi omvrewyans, hwethennow a efan yn freudhek hag a freg an magma yn darnow a vydh estewlys dhe'n [[ayrgylgh]] le may solydhons dhe vos perthyglow lusu. Omvrewyans yw argerdh fest effeythus a furvyans lusu hag y hyll dinythi lusu pur fin heb hogen keworrans a dhowr.<ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.pce.2011.09.002</ref> [[Restren:MtCleveland ISS013-E-24184.jpg|skeusennik|Pluven lusu a [[Menydh Cleveland, Alaska|Venydh Cleveland]], loskvenydh gweliek y'n [[Enesow Aleutiek]]]] Lusu loskvenydhyek yw askorrys ynwedh dres [[Tardhans freatomagmatek|tardhansow freatomagmatek]]. Y'n tardhansow ma, yma omvrewyans pan usi magma ow tos erbynn dowr (kepar hag an mor, lynnyn, ha keunegi), dordhowr, ergh, po rew. Hag an magma (pottha yn arwedhek es an poynt-bryjyon dowr) a dheu erbynn dowr, yma kennen-enesega a ethen ([[effeyth Leidenfrost]]).<ref name=":1">Zimanowski, B. (2000). "Physics of phreatomagmatism. Part 1: explosion physics". ''Terra Nostra''. '''6''': 515–523.</ref> Wostiwedh an gennen ethen ma a wra diskara, owth omsewya yn koplans didro a'n dowr yeyn ha magma pooth. Hemm a gress an treusporth tomder neb a omsew yn efanyans uskis a dhowr hag omvrewyans a'n magma yn perthyglow byghan usi estewlys yn iskevresek a'n dardhell loskvenydhyek. Omvrewyans a gaws kressyans yn arenebedh-kestava yntra magma ha dowr usi ow kwruthyl method-dasliva,<ref name=":1" /> owth omsewya yn omvrewyans pella hag askorrans a berthyglow lusu fin. [[Restren:Vulkaanilise tuha kiht.JPG|skeusennik|Lusu loskvenydhyek a 454 milvil bloodh yntra gweliow a [[Kalgh|galgh]] y'n vedhva [[Skons Morlu Peder Meur]] yn [[Estoni]] yn ogas a [[Laagri]]. Hemm yw remenant a onan a'n kottha [[Rol a'n brassa tardhansow loskvenydhyek|tardhansow bras]] gwithys. An dreuslinen a'n aden wedrik kamera yw 55 mm.]] Frosow dosedh tandharnek a yll askorra ynwedh perthyglow lusu. An re ma yw askorrys yn tipek dre dhiskar [[krommdo lava]] po diskar a'n [[Koloven dardhans|goloven dardhans]].<ref name=":10">Parfitt, E.A.; Wilson, L. (2008). ''Fundamentals of Physical Volcanology''. Massachusetts, USA: Blackwell Publishing. p. 256.</ref> A-berth yn frosow dosedh tandharnek, yma [[Kravas (jynnweythek)|kravas]] perthygel ha perthyglow a gesskwatt yn freudhek, owth omsewya yn iselheans a vraster reun hag askorrans a berthyglow lusu fin. Yn keworransel, lusu a yll bos askorrys dres omvrewyans nessa a dharnow pumis, awos an gwithans tomder a-berth y'n fros.<ref>https://doi.org/10.1016%2F0377-0273%2881%2990077-9</ref> An argerdhow ma a askorr mynsow bras a lusu fest fin usi dileys rag frosow dosedh tandharnek yn pluvennow lusu kes-ignimbrit. [[Restren:Volcanic Ash from Mount St Helens - GeoDIL 460.jpg|skeusennik|Lusu loskvenydhyek a'n [[tardhans 1980 a Venydh Sen Helens]]]] Teythi fisegel ha kymygiethel a lusu loskvenydhyek yw routys dre vras gans an gis a dardhans loskvenydhyek.<ref name=":9">https://volcanoes.usgs.gov/ash/</ref> Loskvenydhyow a omdhiskwedh efander bras a isyow tardhans routys dre gymygieth vagma, synsas gwrys, tempredh, ha gassys teudhys a'n magma usi ow tardha hag y hyll bos klassys ow tevnydhya an [[Menegva dardhadewder loskvenydhyek|venegva dardhadewder loskvenydhyek]] (MDL). Tardhans diverek (VEI 1) a gomposyans [[Basalt|basaltek]] a askorr <10⁵ m³ a estewlas, ha tardhansow fest hedardh (VEI 5+) a gomposyans [[Ryolit|ryolitek]] ha [[Dacit|dacitek]] a yll skitya mynsow bras (>10⁹ m³) a estewlas y'n ayrgylgh.<ref>https://doi.org/10.1029%2FJC087iC02p01231</ref> == Teythi == === Kymygiethel === An eghennow a vonyow usi yn lusu loskvenydhyek yw serghek war gymygieth a'n magma. Dre reson an moyha pals elvennow kevys yn magma [[silikat]] yw [[silikon]] hag [[oksyjen]], an eghennow dyffrans a vagma (ha rag henna, lusu) askorrys dres tardhansow loskvenydhyek yw displegys yn kemmyn dre aga synsas silika. Tardhansow dinerth a [[Basalt|vasalt]] a askorr lusu du usi owth yssynsi ~45–55% silika, dre vras rych yn [[horn]] (Fe) ha [[magnesiom]] (Mg). An moyha hedardh tardhansow [[ryolit]] a askorr lusu [[felsek]] gans meur a silika (>69%) hag eghennow erel a lusu gans komposyans kres (r.e., [[andesit]] po [[dacit]]) a's teves synsas silika yntra 55 ha 69%. An gassys chif dyllys dres aktivita loskvenydhyek yw [[dowr]], [[karbon dioksid]], [[hidrojen]], [[sulfur dioksid]], [[hidrojen sulfid]], [[karbon monoksid]], ha [[hidrojen klorid]].<ref name=":2">https://doi.org/10.1007%2Fs00445-010-0396-1</ref> An [[sulfur]] ha gassys [[halojen]] hag alkenyow yw dileys rag an ayrgylgh der argerdhow a dhasoberyans kymygiethel, kreun sygh ha glyb, ha der [[Arlenans (kymygieth)|arlenans]] war'n arenep a lusu loskvenydhyek. Re beu aswonys seuladhydh yma efander bras a gesunyansow [[sulfat]] ha [[halid]] (dres oll [[klorid]] ha [[fluorid]]) gwayys yn es gans lusu loskvenydhyek.<ref>https://doi.org/10.1126%2Fscience.209.4461.1116</ref><ref name=":3">https://doi.org/10.1016%2Fj.gca.2008.05.030</ref> Prederys an moyha gwirhaval yw yma a'n holan ma furvys awos bos teudhans a berthyglow lusu a-berth yn [[Koloven dardhans|kolovennow tardhans]] usi krysys dhe brovia an kations omvyskys gans an gasans a sulfat ha holan halid.<ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.epsl.2007.04.052</ref> Kyn re beu 55 eghen ionek derivasys yn [[Dewanat|dewanatys]] lusu yr,<ref name=":2" /> an moyha pals eghennow kevys dell yw usys yw an kations [[Sodiom|Na⁺]], [[Potassiom|K⁺]], [[Kalciom|Ca²⁺]], ha [[Magnesiom|Mg²⁺]] hag an anions [[Klorin|Cl⁻]], [[Fluorid|F⁻]], ha [[Sulfat|SO₄²⁻]].<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Komparrivow molek ynter an ions usi yn dewanatys a brof, yn lies kas yma an elvennow ma avel holan sempel kepar ha [[Sodiom klorid|NaCl]] ha [[Kalciom sulfat|CaSO₄]].<ref name=":2" /><ref name=":4">https://doi.org/10.1029%2FGL007i011p00949</ref><ref>https://doi.org/10.1007%2Fbf02597580</ref><ref>https://doi.org/10.1016%2FS0377-0273%2801%2900198-6</ref> Yn arbrov dewanans iskevresek war lusu a'n [[tardhans 1980 a Venydh Sen Helens]], yth esa [[Klorid|holan klorid]] kevys dhe vos an moyha hedeuth yn es, holys gans holan [[sulfat]].<ref name=":4" /> Kesunyansow [[fluorid]] yw dre vras hedeuth namenowgh hepken (r.e., [[Kalciom fluorid|CaF₂]], [[Magnesiom fluorid|MgF₂]]), saw holan fluorid a [[Alkan alkaliek|alkenyow alkaliek]] ha kesunyansow kepar ha kalciom hweghfluorosilikat (CaSiF₆).<ref>https://doi.org/10.1080%2F09603120220129274</ref> An [[pH]] a dhewanatys lusu yr yw pur janjus, ow kregi war'n lok a gluthyat gass trenk (dres oll avel sewyans a'n gassys [[Sulfur dioksid|SO₂]], [[Trenken dhowrglorek|HCl]], ha [[Hidrojen fluorid|HF]] y'n bluven dardhans) war arenep an lusu. Kesweyth gwrysek-solyd an holan a ober moy avel eneseger es kendeger.<ref>Nellis, C.A.; Hendrix, K.W. (1980). "Progress report on the investigation of volcanic ash fallout from Mount St Helens". ''Bonneville Power Administration, Laboratory Report ERJ-80-47''.</ref><ref>https://doi.org/10.1109%2FTPAS.1981.316741</ref><ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.jvolgeores.2008.07.023</ref><ref name=":5">https://doi.org/10.1016%2Fj.pce.2011.09.003</ref> Byttegyns, pan vo teudhys yn teudhans an holan dre bennfenten a lybor (r.e., niwl, glaw skav, h.e.), an lusu a yll dos ha bos kesknius ha kendegek yn tredanek. Studhyans a-dhiwedhes re dhiskwedhas an kendegekter tredanek a lusu loskvenydhyek a gress gans:<ref name=":5" /> # synsas glybor usi owth ynkressya # synsas holan hedeuth usi owth ynkressya # kewaskans usi owth ynkressya Yma sewyansow a vri rag kevreythyow-provia tredanek dhe'n gallos a lusu loskvenydhyek dhe gendegi fros tredan. === Fisegel === ==== Rannow ==== [[Restren:Ashsem small.jpg|skeusennik|Skeusen [[Korrwelell-arhwilas elektron|korrgraf-arhwilas elektron]] a berthygel a lusu loskvenydhyek dhyworth [[Menydh Sen Helens]]]] Perthyglow lusu loskvenydhyek usi tardhys dres tardhansow magmatek yw gwrys a lies rann a berthyglow [[Gweder loskvenydhyek|gwedrek]] anwrysek po [[Darn menek (dororieth)|menek]] gwrysek (anvagmatek). Lusu askorrys dres tardhansow magmatek [[gluskter]]-isel (r.e., tardhansow basaltek [[Tardhans hawaiiek|hawaiiek]] ha [[Tardhans stromboliek|stromboliek]]) a askorr efander bras a dandharnow dyffrans serghek war'n argerdh tardhek. Rag ensampel, lusu kuntellys a fentynnyow lava hawaiiek a gonsyst a dandharnow [[sideromelan]] (gweder basaltek gell) neb a yssyns [[korrlitys]] (gwrysow-goyeynhe byghan, dihaval orth an moon treweythus [[mikrolit]]) ha [[Fenowrys|fenowrysow]]. Tardhansow nebes moy glusek a vasalt (r.e. stromboliek) a furv lies eghen a dandharnow a dhagrennow sideromelan avrewlys dhe [[Takylit|dakylit]] stockek (tandharnow korrwrysek du ha gorm). Yn gorthwedh, an brassa rann a lusu silika (r.e. ryolit) a gonsyst a askorrasow mannvrewys a [[Pumis|bumis]], fenowrysow unnik (rann wrysek), ha nebes darnow menek ([[Esven|esveyn]]).<ref name=":6">Heiken, G.; Wohletz, K.H. (1985). ''Volcanic ash''. University of California Press. p. 245.</ref> ==== Furvieth ==== [[Restren:MtStHelensAsh1980eruption.jpg|skeusennik|Skeusen [[Korrwelell wolow|gorrwelell wolow]] a lusu a'n tardhans 1980 a Venydh Sen Helens]] An furvieth a lusu loskvenydhyek yw routys gans lies argerdh tardhans ha gwayek.<ref name=":6" /><ref name=":7">https://doi.org/10.1130%2F0016-7606%281972%2983%5B1961%3Amapova%5D2.0.co%3B2</ref> Tardhans a vagmaow anlusek (r.e., basalt) a furv yn tipek perthyglow y'n furv a dhagrennow. An furv dagren ma yw, yn rannel, routys gans [[tynder arenep]], uskisheans a'n dagrennow wosa y tiberthons an dardhell, ha rutyans a'n ayr. Furvow a var a belyow perfeydh dhe efander bras a dhagrennow hirhys stummys gans arenebow leven linyel.<ref name=":7" /> An furvieth a lusu dhyworth tardhansow a vagmaow glusek (r.e., ryolit, dacit, ha nebes andesitys) yw serghek dre vras war'n furv a [[Gwiasedh kellek|gellow]] y'n magma usi ow sevel kyns diskara. Kellow yw furvys gans an omlesans a ass loskvenydhyek kyns bo solydhys an lava. Perthyglow lusu a's teves lies gradhow dyffrans a gellegieth ha perthyglow kellek a's teves komparrivow arenebedh arenep dhe dhalghedh.<ref name=":6" /> Kowgromvaow, kawnow, ha pibennow aspiys war berthyglow greun yw awos fosow kell terrys.<ref name=":7" /> Perthyglow lusu gwedrek a dardhansow magma glusek yw yn tipek darnow elinyek, kellek, ha pumisek po darnow tanow a fos an gell ha darnow menek yn lusu loskvenydhyek yw yn tipek ekwant, po elinyek dhe iskromm. Furvieth venek yn lusu yw dre vras routys gans teythi jynnweythek an karrek fos terrys dre [[spallans]] po omlesans hedardh a assys y'n magma hag y trehedh an arenep. An furvieth a berthyglow lusu a dardhansow freatomagmatek yw routys gans gwaskow a-berth y'n magma yeynhys neb a omsew yn omvrewyans a'n gweder rag furvya perthyglow lusu gweder byghan stockek po pyramidek.<ref name=":6" /> Furv ha dosedh a'n kellow a dheterm rann vyghan a furv an greun yn tardhansow freatomagmatek. Y'n eghen ma a dardhans, an magma usi ow sevel yw yeynhys snell wosa kestav orth an dor po dowr arenebel. Gwaskow y'n magma goyeynhys a gaws omvrewyans yn pymp eghen a furvow: # stockek hag ekwant # kellek hag avrewlys gans arenebow smodh # kewriek ha komplek # pelyek po dagrennek # platek ==== Dosedh ==== An dosedh a berthyglow unnik yw dihaval yn tardhansow dyffrans. An dosedh a lusu loskvenydhyek a var yntra 700 ha 1200 kg/m³ rag pumis, 2350–2450 kg/m³ rag gweder, 2700–3300 kg/m³ rag gwrysow, ha 2600–3200 kg/m³ rag perthyglow menek.<ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.pce.2011.06.006</ref> Dre reson perthyglow garwa ha tewha yw leys ogassa dhe'n bennfenten, gweder ha pumis fin yw rychhys yn kodhow lusu yn tylleryow pell.<ref>Shipley, S.; Sarna-Wojcicki, A.M. (1982). "Distribution, thickness, and mass of late pleistocene and holocene tephra from major volcanoes in the northwestern United States: a preliminary assessment of hazards from volcanic ejecta to nuclear reactors in the Pacific Northwest". ''US Geological Survey Miscellaneous Field Studies Map MF-1435''.</ref> Rag an dosedh ha kaletter ughel (~5 war'n [[Skeul Mohs|Skeul Galetter Mohs]]) war-barth ha degre ughel a enlinyekter, yma nebes eghennow a lusu loskvenydhyek (dres oll an re na gans synsas silika ughel) pur eskravus. ==== Braster greunen ==== Lusu loskvenydhyek a gonsyst a berthyglow (tandharnow) gans treuslinennow le es 2 mm (perthyglow usi brassa es 2 mm yw klassys avel [[lapilli]]),<ref name=":8" /> hag y hyllons bos mar fin avel 1μm.<ref name=":9" /> An lesrannans braster greunen a yll varya yn feur gans komposyansow magma dyffrans. Re beu boghes assayys dhe omdhesedha teythi braster greunen orth an re na a'n hwarvos mayth aga askorras, mes y hyll nebes darganow bos gwrys. Magmaow ryolitek a askorr dre vras daffar finha es magma basaltek, awos bos an glusekter, ha rag henna tardhadewder, ughella. An kemusuryow a lusu fin yw ughella rag tardhansow silikek hedardh, dell hevel dre reson braster kell y'n magma kynstardhek yw byghanna es an re na yn magmaow mafek.<ref name=":8" /> Yma dustuni da dhe skoodhya frosow tandharnek a askorr kemusuryow ughel a lusu fin gans kowethyans ha gwirhaval yw an argerdh ma a hwer a-berth yn pibennow loskvenydhyek hag y fo an moyha effeythus pan usi arenep omvrewyans an magma a-woles dhe'n penn.<ref name=":8" /> == Skollyans == [[Restren:MountRedoubtEruption.jpg|skeusennik|Pluven lusu ow sevel dhyworth Menydh Redoubt wosa tardhans 27 mis Ebrel 1990]] [[Restren:Ash Plume and Ash Fall of May 1994 Eruption of Mount Pagan volcano in Northern Mariana Islands.jpg|skeusennik|Pluven lusu ha kodh lusu yn [[Menydh Pagan]], mis Me 1994]] Perthyglow lusu yw ynkorforys yn kolovennow tardhans hag yth estewlons a'n dardhell yn tooth da. An momentom a'n tardhans a rakherdh an goloven war-vann. Ayr yw tennys y'n goloven, hag an dosedh a iselha hag y talleth sevel yn neuvelladow y'n ayrgylgh.<ref name=":10" /> Pan vo drehedhys dosedh an goloven an keth nivel avel an ayrgylgh, an goloven a wra astel sevel hag y hwra dalleth gwaya yn tenwennek. Keskar tenwennek yw routys gans an krevva gwynsow hag an lusu a yll bos settys war-nans kansow dhe vilvilyow a gilometrow a-ves dhe'n loskvenydh, ow kregi war ughelder an goloven dardhans, braster greunen an lusu, ha studh hinek (dres oll tu ha krevder an gwyns, ha leythder).<ref>https://doi.org/10.1007%2FBF01046546</ref> Yma kodh lusu a-dhesempis wosa an tardhans ha hemm yw routys gans dosedh perthygel. Y'n dalleth, perthyglow garow a godh yn ogas a'n bennfenten. Wosa hemma yma kodh a [[Lapilli|lapilli keskreunek]], an sewyans a [[Keskreunyans lusu loskvenydhyek|geskreunyans perthygel]] a-berth y'n goloven.<ref>https://doi.org/10.1016%2Fj.pce.2011.11.001</ref> Kodh lusu yw le keskreunys y'n kammow finek hag an goloven a way war-nans an gwyns. Hemm a omsew yn daffar lusu kodhys usi owth iselhe yn tewder ha braster greun yn esponentek a-ves dhe'n loskvenydh.<ref>https://doi.org/10.1007%2FBF01086757</ref> Perthyglow lusu fin a yll remaynya y'n ayrglygh rag dydhyow dhe seythynnyow hag y hyllons bos keskarys gans gwynsow ughel. An perthyglow ma a yll menni an diwysyans neyjieth ha, war-barth ha perthyglow gass, y hyllons menni an hin ollvysel. Pluvennow lusu loskvenydhyek a yll furvya a-ugh dhe frosow dosedh tandharnek. An re ma yw henwys pluvennow kes-ignimbrit. Hag yma frosow dosedh tandharnek ow viajya a-ves dhe'n loskvenydh, perthyglow byghanna yw dileys rag an fros der [[elutryans]] hag y furv parth le tew a-ugh dhe'n pennfros. Ena, an barth ma a gar war-barth an ayr ogas hag yma pluven ges-ignimbrit neuvelladow furvys. An pluvennow ma a duedh dhe bos gans kesgreunyansow ughella a berthyglow lusu fin es pluvennow tardhans magmatek awos bos an kravas a-berth y'n fros dosedh tandharnek.<ref name=":8" /> == Effeythyow == [[Restren:Cast victim eruptions Pompeii.jpg|skeusennik|Molysen a fethesik a'n tardhansow 79 OK a Venydh Vesuvius, [[Pompeii]], [[Itali]]]] Tevyans poblans re gawsyas an avonsyans a dhisplegyans trevel yn arenebedhow perylla, ogassa dhe gresennow loskvenydhyek, owth ynkressya diskudhans denel dhe hwarvosow kodh lusu loskvenydhyek.<ref name=":11">https://doi.org/10.1016%2Fj.pce.2011.06.006</ref> Dell yw usys, effeythyow yeghes didro a lusu loskvenydhyek war dus yw berrdermyn ha klor rag tus yn yeghes normal, kyn tiskudhans hirhys yw martesen argol a [[silikosis]] rag oberoryon andhifresys.<ref name=":12">https://doi.org/10.1007%2Fs00445-006-0052-y</ref> Bern brassa yw an effeyth a lusu loskvenydhyek war'n [[isframweyth]] usi ow skoodhya hwarheansow arnowydh, dres oll yn arenebedhow trevel, le may ma dosedhow poblans ughel ow tinythi demond ughel rag gonisyow.<ref>https://doi.org/10.1111%2Fj.1467-7717.1991.tb00446.x</ref><ref name=":11" /> Lies tardhans a-dhiwedhes re dhiskwedhas an goliadewder a [[Arenebedh trevel|arenebedhow trevel]] neb a dhegemeras mar nebes milimetrow po centimetrow a lusu loskvenydhyek.<ref>https://doi.org/10.1130%2F0016-7606%282000%29112%3C720%3Aiotare%3E2.0.co%3B2</ref><ref>Leonard, G.S.; Johnston, D.M.; Williams, S.; Cole, J.W.; Finnis, K.; Barnard, S. (2005). "Impacts and management of recent volcanic eruptions in Ecuador: lessons for New Zealand". Institute of Geological and Nuclear Sciences Science Report: 51.</ref><ref>Wilson, T.M.; Cole, J.; Stewart, C.; Dewar, D.; Cronin, S. (2008). "Assessment of long-term impacts on agriculture and infrastructure and recovery from the 1991 eruption of Hudson Volcano, Chile". University of Canterbury: 34.</ref><ref name=":15">https://doi.org/10.26021%2F9258</ref><ref>Sword-Daniels, V.L. (2010). The impacts of volcanic ash fall on critical infrastructure systems.</ref> Hemma re beu lowr rag kawsya goderryans dhe gevreythyow karyans,<ref>https://books.googleusercontent.com/books/content?req=AKW5QaeFmVfIKYjY_m8JICW5Zdt9lkgvgHEeyScWtjC95-Te-PyAOknAgAkVOBY-BYoV-0I_WbqP-ZtJjWIH29kLfuWiIXYgrv5i3A-7PLw9AoNecG8xa1a3bwZK_SaVwxuH54x6JUFs6iYTT7kbwgKBl8iJYFKRXZN0x3yfj8yYqqxdNy07iQEeNUcatSmlmSGbY2DpY8BXKgpIx10oTZ5s-9w7LNVnzseRwSB4wyhOXFBK8YsgdHqSvW0Tp10ADNsnW6GZPfd2ykWNMaWfF3bs6jUcZdtX7A</ref> [[Lesrannans tredan|tredan]],<ref>https://books.googleusercontent.com/books/content?req=AKW5QaeFmVfIKYjY_m8JICW5Zdt9lkgvgHEeyScWtjC95-Te-PyAOknAgAkVOBY-BYoV-0I_WbqP-ZtJjWIH29kLfuWiIXYgrv5i3A-7PLw9AoNecG8xa1a3bwZK_SaVwxuH54x6JUFs6iYTT7kbwgKBl8iJYFKRXZN0x3yfj8yYqqxdNy07iQEeNUcatSmlmSGbY2DpY8BXKgpIx10oTZ5s-9w7LNVnzseRwSB4wyhOXFBK8YsgdHqSvW0Tp10ADNsnW6GZPfd2ykWNMaWfF3bs6jUcZdtX7A</ref> [[Rosweyth-provia dowr|dowr]],<ref>Johnston, D.M.; Stewart, C.; Leonard, G.S.; Hoverd, J.; Thordarsson, T.; Cronin, S. (2004). "Impacts of volcanic ash on water supplies in Auckland: part I". ''Institute of Geological and Nuclear Sciences Science Report'': 25.</ref><ref name=":14">https://doi.org/10.1016%2Fj.jvolgeores.2006.07.002</ref> [[Beudhowr|karthyon]] ha [[dowr arnow]].<ref name=":19">Wilson et al. 2012, "4.1. Impacts on sewerage and stormwater drainage networks".</ref> Kevys veu kostow dre woderryans negys, asleans a dharnow arnewys, ha kollow surheans. Effeythyow kodh lusu war isframweyth droboyntel a yll kawsya lies effeyth nessa ynwedh, y hyllons goderri meur a dreghow ha gonisyow dyffrans.<ref>Wilson et al. 2012, "8.2. Case study in infrastructure interdependency: Montserrat".</ref> Kodh lusu loskvenydhyek yw parys dhe ania yn fisegel, yn socyel, hag yn erbysus.<ref>https://doi.org/10.5194%2Facp-11-4333-2011</ref> Lusu loskvenydhyek a yll menni an dhew arenebedhow ogas hag arenebedh lies kansgilometer a-ves dhe'n bennfenten,<ref>Wilson et al. 2012, "1.4. Distribution".</ref> hag y kaws goderryansow ha kollow yn lies tregh isframweyth. Effeythyow yw serghek war: tewder an kodh lusu; braster greun ha kymygieth an lusu; mars usi glyb po sygh; hirder termyn an kodh lusu; ha neb musurys darbarekter, [[Dyghtyans goredhom|dyghtyans]], ha lestans usi rag iselhe effeythyow an kodh lusu. Treghow dyffrans a isframweyth ha hwarheans yw mennys yn maneryow dihaval hag godiadow yw dhe efander bras a effeythyow po sewyansow. An re ma yw omgussulys y'n treghow a sew.<ref name=":11" /> === Yeghes denel ha bestes === Perthyglow lusu le es 10 μm y'n dreuslinen kregys y'n ayr yw aswonys bos ynanelladow, ha tus diskudhys dhe godhow lusu re glewas anes ha kaletter anellans, rudhder lagas ha kroghen, ha sinyow tron ha briansen.<ref name=":13">http://www.ivhhn.org/</ref> Brassa rann a'n effeythyow ma yw berrdermyn ha nyns yw krysys argol yeghes a vri rag an re ma heb [[kleves anellans]] kyns.<ref name=":12" /> An effeythyow yeghes a lusu loskvenydhyek a greg war'n braster greun, komposyans mononiethel, ha gwiskas kymygiethel war arenep an perthyglow lusu.<ref name=":12" /> Faktoryow keworransel keskelmys gans sinyow galladow anellans yw an menowghter ha hirder termyn a dhiskudhans, an kesgreunyans a lusu y'n ayrgylgh, hag an rannriv lusu anelladow; an kemusur a lusu gans treuslinen le es 10 μm, henwys [[Pyth perthyglek|PM₁₀]]. An gettesten socyal a yll bos posek ynwedh. Effeythyow yeghes hirdermyn a lusu loskvenydhyek yw galladow, dre reson diskudhans dhe silika gwrysek rydh yw aswonys kawsya [[silikosis]]. Monyow kowethys gans hemma a gomprehend [[kanndir]], [[kristobalit]], ha [[tridymit]], y hyllons i oll bos yn lusu loskvenydhyek. An monyow ma yw deskrifys avel silika 'rydh' drefen nyns yw an SiO₂ stag dhe elven aral rag gwruthyl moon nowydh. Byttegyns, diwirhaval yw yma magmaow owth yssynsi le es 58% SiO₂ a yssyns silika gwrysek.<ref name=":12" /> An nivelyow diskudhans dhe silika gwrysek rydh y'n lusu yw devnydhys yn kemmyn rag klassa an argol a silikosis yn studhyansow oberek (rag tus usi owth oberi yn balweyth, drehevyans, ha diwysyansow erel), awos bos klassys avel [[karsinogen]] denel gans an [[Maynorieth Geswlasek rag Hwithrans a Ganker]]. Re beu nivelyow-gidya gwrys rag diskudhans, mes gans resnans andhiblans; kevarwodhyansow RU rag perthygulatys yn ayr (PM₁₀) yw 50 μg/m³ ha kevarwodhyansow SUA rag diskudhans dhe silika gwrysek yw 50 μg/m³.<ref name=":12" /> Tybys yw an kevarwodhyansow ow tochya nivelyow diskudhans a yll bos gordremenys rag spysow berr heb effeythyow yeghes a vri war'n poblans ollgemmyn.<ref name=":13" /> Ny veu kasys kovadhys a silikosis displegys dhyworth diskudhans dhe lusu loskvenydhyek. Byttegyns, nyns eus studhyansow hirdermyn lowr rag arvreusi an effeythyow ma.<ref name=":12" /> ==== Konsumyans lusu ==== Rag pennfentynnyow dowr arenebel kepar ha lynnyn ha kreunyow, an dalghedh kavadow rag tanowheans a eghennow ionek dewanys a lusu yw bras dre vras. Yma an moyha pals rannow a luthyatys lusu (Ca, Na, Mg, Cl, F ha SO₄) yn naturel yn kesgreunyansow a vri y'n brassa rann a dhowrow arenebel ha rag henna nyns yns mennys dre vras gans ynworransow dhyworth kodh lusu loskvenydhyek, hag ymons i bern byghan yn dowr evadow, saw [[fluorin]]. An elvennow [[horn]], [[manganes]], hag [[aluminiom]] yw rychhys yn kemmyn a-ugh dhe nivelyow kilva gans kodh lusu loskvenydhyek. An elvennow ma a yll dri blas alkan dhe dhowr, hag y hyllons askorra nammans rudh, gell, po du a wynnweyth, mes nyns yns tybys bos argol yeghes. Nyns yw kodhow lusu loskvenydhyek aswonys dhe gawsya kudynnow yn provyansow dowr rag elvennow gwenonek kepar ha [[merkuri]] (Hg) ha [[Plobm|plomm]] (Pb) neb usi yn nivelyow fest isel yn gluthyatys lusu.<ref name=":14" /> Konsumyans lusu yw martesen dregynnus dhe [[Bestes|vestes]], ow kawsya kravas a'n dens, hag yn kasys a synsas [[fluorin]] ughel, posnans fluorin (gwenonek orth nivelyow a >100 μg/g) rag miles-peuri.<ref name=":16">https://doi.org/10.1016%2FS0377-0273%2802%2900465-1</ref> Aswonys yw a'n tardhans 1783 a [[Laki]] yn [[Rewenys]], yth esa posnans fluorin yn tus ha bestes avel sewyans a gymygieth an lusu ha gass, neb a yssynas nivelyow ughel a [[hidrojen fluorid]]. Wosa an tardhansow 1995/96 a [[Menydh Ruapehu|Venydh Ruapehu]] yn Mordir Nowydh, dewvil deves hag eyn a verwis wosa bos mennys gans fluorosis yn unn beuri gans mar 1–3 mm a godh lusu.<ref name=":16" /> Sinyow a [[fluorosis]] yn biw diskudhys orth lusu a gomprehend brithansow melyn-gell po gwrydh-du y'n dens, ha gorfinder dhe boos y'n diwarr ha keyn.<ref>Araya Valenzuela, Oscar (2015). ''Erupciones volcánicas: Efectos sobre la ganadería.'' Collección Austral Universitaria de Ciencias Silvoagropecuarias (in Spanish). Ediciones UACh. p. 70. ISBN 978-956-9412-20-2.</ref> Konsumyans lusu a yll ynwedh kawsya lettyansow torrgolodhyonek.<ref name=":15" /> Deves neb a gonsumyas lusu a'n tardhans 1991 a [[Menydh Hudson|Venydh Hudson]] yn Chile a berthas [[skit]] ha gwander. ==== Effeythyow erel yn bestes ==== Lusu usi ow kesgreuni y'n gwlan keyn a dheves a yll keworra poos a vri, owth omsewya yn ludh hag analladow a'y sav. Glawas a yll omsewya yn begh a vri dre reson y keworr poos dhe lusu.<ref name=":17">Araya Valenzuela 2015, p. 63.</ref> Rannow gwlan a yll kodha dhe-ves ha neb gwlas usi remenant war dheves a yll bos euver awos an megyans drog usi kowethys gans tardhansow loskvenydhyek a venn kwalita an fiber.<ref name=":17" /> Mars usi an prasow ha plansow usadow gorherys gans lusu loskvenydhyek dres tardhans, nebes bestes a resort dhe dhybri pynag usi kavadow, ow komprehendya lesow gwenonek.<ref>Araya Valenzuela 2015, p. 77.</ref> Yma derivasow a ever ha deves yn [[Chile]] hag [[Arghantina]] gans erthylyansow naturel awos tardhansow loskvenydhyek.<ref>Araya Valenzuela 2015, p. 76.</ref> === Isframweyth === ==== Tredan ==== Lusu loskvenydhyek a yll gorderri kevreythyow-provia tredan yn oll nivelyow a dhinythyans tredan: treusfurvyans, treuskaryans, ha lesrannans. Yma peswar effeyth chif a'n mostyans lusu a dhaffar devnydhys y'n argerdh-livreson tredan:<ref>Wilson, T.M.; Daly, M.; Johnston, D.M. (2009). "Review of Impacts of Volcanic Ash on Electricity Distribution Systems, Broadcasting and Communication Networks". ''Auckland Engineering Lifelines Group Project AELG-19. Auckland Regional Council Technical Publication 051.''</ref> * Kodhow glyb a lusu war [[Enesegell (tredan)|enesegellow]] a yll dalleth fros-devera (myns byghan a'n fros a fros a-dreus dhe arenep an enesegell) may, mars eus fros lowr, hyll kawsya ‘treuslughes’ (diskargans heb vos yntendys a-dro po a-ugh dhe'n arenep a devnydh-enesega). : Mars an fros [[skochkylgh]] yw ughel lowr dhe dhisevel an [[spallyer trogylgh]], ena y fydh goderryans gonis. Treuslughes awos lusu a-dreus dhe enesegans treusfurvell a yll leski, gravya, po krackya an enesegans yn anewnheadow hag y hyll omsewya yn goderryans a'n provyans tredan.<ref>Wilson et al. 2012, "2.1. Insulator flashover and the resistivity of volcanic ash".</ref> * Lusu loskvenydhyek a yll esknias, pittya, ha skourya daffar alkan, dres oll rannow-gwaya kepar ha [[Turbin|turbinyow]] dowr ha gwyns ha gwynsellow-goyeynhe war dreusfurvellow po tredanvow tesel.<ref>Wilson et al. 2012, "2.2. Generation sites".</ref> * An dosedh bras gans nebes kodhow lusu a yll kawsya torrow linennow tredan hag arnow dhe douryow dur ha gwelynni prenn awos karg lusu. Hemm yw an moyha argollus pan vo glyb an lusu po linennow ha kesweythyow (r.e. dre lawas) hag y fe ≥10 mm a lawas. Lusu fin (r.e., <0.5 mm treuslinen) a omlen yn es orth linennow ha kesweythyow. Lusu loskvenydhyek a yll karga ynwedh losowedh usi ow palegi, hag ena y kodh war linennow. Kesgreunyans ergh ha rew war linennow ha losowedh usi ow palegi a gress yn fella argol a dorrow ha/po diskar a linennow po kalesweyth aral.<ref>Wilson et al. 2012, "2.4. Transmission and distribution lines".</ref> * Goderryansow routys a boyntys junyans goliadow (r.e., [[Isgorsav|isgorsavow]]) po trogylghyow erna vo omsedhys kodh lusu po rag glanheans a dhaffar.<ref>Wilson et al. 2012, "2. Impact on electricity networks".</ref> ==== Provyansow dowr evadow ==== Kevreythyow dordhowr yw stout erbynn effeythyow a godh lusu, kyn lusu y'n ayr a yll mellya gans an oberyans a bompellow pennfenten. Goderryansow tredan awos kodh lusu a yll ynwedh goderri pompellow tredanek mar nyns eus dinythyans-omskoodhya.<ref name=":18">Wilson et al. 2012, "3.1. Physical damage to water supply systems".</ref> An effeythyow fisegel a godh lusu a yll menni an oberyans a garthvaow dowr. Lusu a yll stoppya kesweythyow-kemeres, kawsya kisyans kravas dhe herdhyellow pompell ha gorveghya jynnow pompell.<ref name=":18" /> Lusu a yll entra kevreythyow sidhlans kepar ha sidhlow tewes ygor der an dhew kodh didro ha dre dhowrow ynkemerys. Y'n brassa rann a gasys, mentenans didorr a vydh res rag dyghtya an effeythyow a godh lusu, mes ny vydh goderryans gonis.<ref>Wilson, T.M.; Jenkins, S.F.; Stewart, C. (2015). "Volcanic ash fall impacts". Global volcanic hazards and risk. Cambridge, United Kingdom: Cambridge University Press. pp. 281–288. ISBN 9781107111752.</ref> An kamm finek a dhyghtyans dowr evadow yw disynklevyans rag surhe yma an dowr evadow finek heb korrorganedhow klevesus. Dre reson perthyglow kregys ([[stronkedh]]) a yll provia isweli-tevi rag korrorganedhow hag y hyll aga difres rag dyghtyans disynklevyans, pur bosek yw rag an argerdh dyghtyans dowr a hedh nivel da a berthyglow kregys. Y fydh res dhe gressya klorinheans rag surhe disynklevyans lowr.<ref>Stewart et al. 2006, "2.1. Turbidity".</ref> Yma lies chi, ha nebes kemenethow byghan, ow fydhya war lawas rag aga provyansow dowr evadow. Kevreythyow to yw fest goliadow dhe stronkans dre godh lusu, dre reson yma gansa arenebedh arenep brassa es dalghedh an dowrargh. Y'n kasys ma, sygerans a stronkoryon dhyworth an kodh lusu a yll dos ha bos argol yeghes ha nyns yw komendys dhe eva an dowr. Kyns kodh lusu, y tal dhe bibow glaw bos disjunys rag may tifresys yw dowr y'n dowrargh. Kudyn pella yw y hyll an gwiskas arenebel a lusu loskvenydhyek bos trenk. Dihaval orth an brassa rann a dhowrow arenebel, glawas a'n jeves yn ollgemmyn alkaninedh fest isel (gallos heptuheans trenk) ha rag henna kodh lusu a yll trenkhe dowrarghow. Hemm a yll omsewya yn kudynnow gans [[plommhebyganseth]], le may ma an dowr moy argasus dhe dhaffar orth y dhos erbynn. Hemm a yll bos kudyn arbennik mars eus kentrow plomm po lughesans plomm devnydhys war'n to, ha rag pibennow kober ha meblennow alkan erel.<ref>Stewart et al. 2006, "3.4. Domestic rainwater tank".</ref> Yn hwarvosow kodh lusu, yma yn kemmyn demondys bras war asnodhow dowr rag glanheans hag y hyll bos kollow. Kollow a gesassoylya gonisyow posek kepar ha tanluyow hag y hyll omsewya yn koll dowr rag yeghesweyth hag eva. Res yw dhe awtoritys burjestraek gorwolya ha dyghtya an demond dowr ma yn war, hag y hyll bos edhom dhe avisya an poblek dhe dhevnydhya methodys glanheans neb a dhevnydh dowr vyth (r.e. ow klanhe gans skubellow yn le pibennow dowr).<ref>Wilson et al. 2012, "3.3. Water shortages".</ref> ==== Dyghtyans dowr skoll ==== Rosweythyow dowr skoll a yll dos ha bos shyndys haval dhe rosweythyow-provia dowr. Kales yw eskelmi lusu rag an kevreyth dowr skoll. Kevreythyow gans linennow dowr-tewedh/dowr skoll kesunys yw peryllys y'n moyha. Lusu a wra entra linennow dowr skoll le may ma ynres/ynsidhlans gans dowr tewedh dre junyansow anlaghel (r.e. dhyworth pibow glaw), kesjunyansow, a-dro dhe adenyow toll fordh, po dre dell ha krackys yn pibow dowr koll.<ref>https://doi.org/10.3303%2FCET1436073</ref><ref name=":19" /> Dowr skoll gans lusu owth entra dyghtva yw gwirhaval dhe gawsya difyk a dhaffar ragskrinya jynnweythek kepar hag skrinyow kamm po skrinyow-rosella. Lusu neb a dhewanas yn fella dhe'n kevreyth a wra godhesa hag iselhe an dalghedh a dhasoberoryon vewoniethel hag y hwra kressya an myns a loub ha chanjya y gomposyans.<ref name=":19" /> ==== Ayrennow ==== {{Chif|Lusu loskvenydhyek ha sawder neyjieth}} An kisyans chif kemerys gans ayrennow usi ow neyja yn kommol lusu loskvenydhyek yw kravas dhe arenebow a-rag, kepar hag an skew wyns hag emlow-ledya a'n eskelli, ha keskreunyans a lusu yn tell arenebel, ow komprehendya jynnys.<ref>{{cite book|last1=Prata|first1=Fred|last2=Rose|first2=Bill|chapter=Volcanic Ash Hazards to Aviation|title=The Encyclopedia of Volcanoes|date=2015|pages=911–934|doi=10.1016/B978-0-12-385938-9.00052-3|isbn=9780123859389}}</ref> Kravas a skewyow gwyns ha golowys-tira a wra iselhe gweladewder hag ynia lewyadoryon dhe fydhya war aga jynnys-navygacyon. Byttegyns, nebes jynnys a yll provia redyansow anewn dre reson sensellow (r.e. [[Pib pitot|pibow pitot]]) a yll dos ha bos lenwys gans lusu. Ynkemeryans a lusu yn jynnys a gaws kisyans kravas dhe lownyow gwynsell-waskell. An lusu a eskni lownyow lymm y'n waskell, owth iselhe hy effeythadewder. An lusu a omdeudh y'n chambour losk rag furvya gweder teudhys. Wosa henna, an lusu a solydha war lownyow turbin, ow lettya fros an ayr hag ow kawsya an jynn dhe hedhi.<ref>{{cite conference|last1=Dunn|first1=M.G.|last2=Wade|first2=D.P.|title=Influence of volcanic ash clouds on gas turbine engines|editor1-last=Casadevall|editor1-first=T.K.|conference=Volcanic ash and aviation safety; proceedings of the First international symposium on Volcanic ash and aviation safety|publisher=U.S. Geological Survey|date=1994|volume=2047|doi=10.3133/b2047|hdl=2027/uiug.30112085256557}}</ref> An komposyans a'n brassa rann a lusu yw a'n par a y dempredh-teudha yw a-berth y'n [[tempredh-oberi]] (>1000 °C) a [[Stifjyn|stifjynnys]] bras arnowydh.<ref>{{cite book|last=Sammonds|first=P.|author2=McGuire, B.|author3=Edwards, S.|year=2010|title=Volcanic hazard from Iceland: analysis and implications of the Eyjafjallajökull eruption. UCL Institute for Risk and Disaster Reduction Report|url=http://www.ucl.ac.uk/rdr/publications/icelandreport|access-date=2012-05-01|archive-date=2012-06-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20120630095953/http://www.ucl.ac.uk/rdr/publications/icelandreport|url-status=dead}}</ref> An degre a effeyth a greg war an keskreunyans a lusu y'n bluven, an myns a dermyn may spena an ayren y'n bluven, hag an gwriansow kemerys gans an lewyadoryon. Yn troboyntel, teudhans a lusu, dres oll gweder loskvenydhyek, a yll sewya yn keskreunyans a lusu dassolydhys war vaneryow-gidya tronyn turbin, ow sewya yn [[powes gwaskell]] ha koll leun a herdhyans jynn.<ref>{{cite book|last=Miller|first=T.P.|author2=Casadevall, T.J.|editor1-first=Sigurdsson|editor1-last=H.|editor2-first=Houghton|editor2-last=B.F.|editor3-first=McNutt|editor3-last=S.R.|editor4-first=Rymer|editor4-last=H.|editor5-first=Stix|editor5-last=J.|title=Encyclopedia of Volcanoes|publisher=Elsevier Inc.|year=2000|location=San Diego, USA|pages=1417|chapter=Volcanic ash hazards to aviation}}</ref> An dyghtyans savonek a'n kevreyth-routya jynnys pan helergh ev powes possybyl yw dhe gressya nerth mes hemm a wethha an kudyn. == Devynnow == <references /> b4jhxg9iwprj1myf3hi2hac7dq2pfs9 14 19638 229986 2026-11-07T08:44:20Z Aqchampion 8099 Folen gwruthys gans: '[[Klass:Partiow]] [[Klass:Politegoryon]]' 229986 wikitext text/x-wiki [[Klass:Partiow]] [[Klass:Politegoryon]] j4fryb6f9p26q204nrkjytx5k2dwxo9