Википедия kywiki https://ky.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA MediaWiki 1.47.0-wmf.1 first-letter Медиа Атайын Талкуу Колдонуучу Колдонуучунун баарлашуулары Википедия Википедияны талкуулоо Файл Файлды талкуулоо МедиаВики МедиаВикини талкуулоо Калып Калыпты талкуулоо Жардам Жардамды талкуулоо Категория Категорияны талкуулоо Макала долбоору Макала долбоорун талкуулоо TimedText TimedText talk Модуль Модулду талкуулоо Event Event talk 0 1657 645892 553425 2026-05-09T19:18:45Z InternetArchiveBot 27717 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 645892 wikitext text/x-wiki '''Психология''' (гр. «психе» — «жан», «логос» — «илим») — адамдардын, айбанаттардын обьективдүү дүйнөнү активдүү чагылдыруу процессин үйрөнүүчү илим<ref>[https://sozavisimost.su/7-sposobov-ponyat-psihologiyu/ Ыкмаларын түшүнүүгө психологию]</ref><ref>{{Cite web |title=Билим психолог-диплом жана күбөлүк эмнени билдирет |url=https://www.mypsychologist.com.ua/horoshij-psiholog-v-kieve-kak-popast-k-horoshemu-psihologu/ |accessdate=2021-08-21 |archivedate=2021-06-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210616023632/https://www.mypsychologist.com.ua/horoshij-psiholog-v-kieve-kak-popast-k-horoshemu-psihologu/ }}</ref>. Психологиянын башкы изилдөө предмети – психика, аң-сезим. Психология инсандын ички дүйнөсүндө өтүүчү психикалык процесстердин тегин, түзүлүшүн, өсүп - өнүгүшүн, абалын иликтейт. Психологияда көңүл буруу, туюм, кабылдоо, эс, ойлом, кыялдануу сыяктуу таанып-билүү процесстери изилденет. Психологиянын башкы милдети ушул процесстердин мыйзамдарын, маңызын жана табиятын ачуу. Бул мыйзамдарды билүү психиканы максатка багыттап өзгөртүүгө, тарбиялоого, анын калыптанышына таасир тийгизүүчү факторлорду башкарууга өбөлгө түзөт. Психология илими инсанга айрыкча көңүл буруп, аны изилдөөнү дифференциялдык (индивид өзгөчөлүктөрүн изилдөө), онтогенездик (жеке адамдын балалык, тестиер жана өспүрүм курагында калыптанышын изилдөө), адам психологиясы (жеке адамды бүтүндөй, толук бойдон мүнөздөө) боюнча - үч багытта жүргүзөт. Психология — эксперименталдык илим. Ал өзүнүн изилдөөлөрүндө эксперименттен тышкары байкоо, иш-аракеттин туундуларын талдоо, салыштырма генезис методу, психологиялык тесттер (сыноолор), анкета, маек жана башка методикалык ыкмаларды кеңири колдонот.Азыркы психология өз алдынча илим катарында өнүгүп отуруп, бир нече тарамдарга ажырап кетти. Андан зоологиялык психология, [[Медициналык психология|медициналык психология]] , балдар психологиясы, [[Педагогикалык психология|педагогикалык психология]], курак психологиясы, [[Эмгек психологиясы|эмгек психологиясы]], спорт психологиясы, [[социалдык психология]], [[Этнопсихология|этнопсихология]], аскер психологиясы, инженердик психология, космос психология жана башкалар өсүп чыкты<ref>[https://choosecourse.ru/psihologija Популярдуу психология курстары боюнча сын-пикирлер]</ref>. Психологияга иш-аракет түшүнүгүнүн кириши менен адам психикасынын өнүгүшүндөгү биологиялык жана социалдык фактордун өз ара катышы жөнүндөгү маселе калетсиз чечилди. Психология илиминин өнүгүшүнө батыш өлкөлөрүнүн жана орус илимпоздорунун салымы чоң. XIX–XX кылымдарда Россияда психология илими болуп көрбөгөндөй өнүгүүгө жетишсе ([[Выготский Лев Семёнович|Л. С. Выготский]], С. Л. Рубинштейн, [[ Леонтьев Алексей Николаевич|А. Н. Леонтьев]], Б. Г. Ананьев жана башкалар), ал эми австриялык врач [[Фрейд Зигмунд|З. Фрейд]] психоанализ теориясын негиздеген, Америкада бихевиоризм, Батыш Европада Гештальт-Психология агымдары пайда болгон. * [[Кыргыздарда психология түшүнүгүнүн жаралышы]] * [[Кесип тандоого таасир тийгизген көрүнүштөр]] == Булактар == <references/> * Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004, * [http://www.psychoworld.sk/ Psychoworld.sk - human psychology news] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060821204018/http://www.psychoworld.sk/ |date=2006-08-21 }} * [http://vocabulary.ru/ Psychological encyclopedia of Russia]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория: Педагогика]] [[Категория:Билим берүү]] [[Категория:Илим]] [[Категория:Психология| ]] jhfb18m9cn64nuc1hbf64tkh1nsctuq 0 3633 645877 564348 2026-05-09T13:02:57Z NurlanKG Bishkek editor 46070 645877 wikitext text/x-wiki {{Административдик бирдик |Түс1 = {{Түс|Кыргызстан}} |Кыргызча аталышы = Панфилов району |Өздүк аталышы = |Белгиси = National emblem of Kyrgyzstan.svg |Желеги = Flag of Kyrgyzstan (3-2).svg |Белгинин көлөмү = 100 |Желектин көлөмү = 125 |Белгинин аты = Мамлекеттик герби |Желектин аты = Мамлекеттик желеги |Өлкө = Кыргызстан |lat_dir = N |lat_deg = 42.82765 |lon_dir = E |lon_deg = 73.67818 |region = |type = |деңгээл = |CoordScale = |Гимни = |Абалы = Район |Киргени = [[Чүй облусу]] |Курамында = 6 айыл өкмөтү,<br/>20 айыл |Борбору = [[Кайыңды]] |Ири шаары = |Ири шаарлары = |Түзүлгөн убакыты = |Таратылган убакыты = |Башчысы = |Башчынын түрү = Акими |Башчысы2 = |Башчынын түрү2 = |ИДӨ = |ИДӨ жылы = |ИДӨ бойунча оруну = |Жан башына алынган ИДӨ оруну = |Тили = [[Кыргыз тили]] |Тилдери = |Калкы = 49 555<ref name="Демогр2023">{{Cite web |url=http://www.stat.kg/ru/statistics/download/operational/825 |title=Численность населения областей, районов, городов, поселков городского типа, айылных аймаков и айылов (сел) Кыргызской Республики (по данным айыл окмоту на начало 2023 г.) |access-date=2023-07-10 |archive-date= |archive-url= |deadlink=no }}</ref> |Санак жылы = 2023 |Пайызы = |Калктын саны бойунча оруну = |Жыштыгы = |Жыштыгы бойунча оруну = |Улуттук курамы = [[Кыргыздар]] - 68,8%<br> [[Орустар]] - 17,8%<br> [[Казактар]] - 2,7%<br> [[Украиндер]] - 2,1%<ref name="Этно2009.Чуй">[https://web.archive.org/web/20110810174007/http://212.42.101.100:8088/nacstat/sites/default/files/%D0%A7%D1%83%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C.pdf Перепись населения Киргизии 2009. Чуйская область]</ref> |Диний курамы = [[Ислам]], [[Христиан дини|Христиан]] |Жер аянты = 4861 |Жер аянтынын пайызы = |Жер аянты боюнча оруну = |Максималдуу бийиктиги = |Орточо бийиктиги = |Минималдуу бийиктиги = |Көлөмү = |Узундугу = |Карта = Kyrgyzstan Panfilov Raion.png |Картанын көлөмү = |Акимчилик бирдигинин картасы = |Акимчилик бирдигинин картасынын көлөмү = |Саат алкагы = [[UTC+6]] |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон коду = |Почто индекстери = |Интернет-домени = |Унаа коду = |Сайты = |Commons түрмөгү = |Түшүндүрмөлөр = }} '''Панфилов району''' түндүк [[Кыргызстан]]дын [[Чүй облусу|Чүй облусундагы]] [[район]]. Борбору [[Кайыңды]]<ref>{{Cite web |title=Enrin.grida.no |url=http://enrin.grida.no/htmls/kyrghiz/soe2/english/map/map3.htm |accessdate=2008-06-19 |archivedate=2009-08-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090802180521/http://enrin.grida.no/htmls/kyrghiz/soe2/english/map/map3.htm }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090802180521/http://enrin.grida.no/htmls/kyrghiz/soe2/english/map/map3.htm |date=2009-08-02 }}</ref>. [[Кыргызстан|Кыргызстандын]] [[Чүй облусу|Чүй облусуна]] караштуу райондордун бири болгон бул аймактын аянты 4861км²ды түзөт. 2009-жылдагы эл каттоо боюнча райондун калкынын саны - 41754 кишини түзөт. Калктын дээрлик 69 пайызын [[кыргыздар]] түзөт. Орус (17 пайыз), казак (3 пайыз) жана башка этностордун өкүлдөрү да байырлашат. [[Кайыңды]] шаары - райондун борбору. == Курамы == Райондук маанидеги шаары: * [[Кайыңды]] шаары; Райондо 4 айыл аймагы бар<ref name="Кыргыз Республикасынын администрациялык-аймактык жана аймактык бирдиктердин объектилерин белгилөө тутумунун мамлекеттик классификатору">[https://stat.gov.kg/media/files/8e2dbaa3-da15-48e7-85a2-ee2288691c52.doc Кыргыз Республикасынын администрациялык-аймактык жана аймактык бирдиктердин объектилерин белгилөө тутумунун мамлекеттик классификатору, 2025]</ref>: * Вознесеновка айылдык аймагы: [[Вознесеновка, Панфилов_району |Вознесеновка]] (борбору), [[Орто-Кайырма, Панфилов_району|Орто-Кайырма]], [[Эркин-Сай, Панфилов_району |Эркин-Сай]], [[Тельман, Панфилов району |Тельман]], [[Букара, Панфилов району |Букара]], [[Кум-Арык, Панфилов району |Кум-Арык]]; * Күрпүлдөк айылдык аймагы: [[Киров, Панфилов району |Киров]] (борбору), [[Первомай, Панфилов району |Биринчи Май]], [[Озерное, Панфилов району |Озерное]], [[Октябрьское (Панфилов району)|Октябрьское]], [[Ойронду, Панфилов району |Ойронду]], [[Күрпүлдөк, Панфилов району | Күрпүлдөк]], [[Ровное, Панфилов району|Ровное]]; * Курама айылдык аймагы: [[Панфилов, Панфилов району |Панфилов]] (борбору), [[Жайылма, Панфилов району |Жайылма]], [[Орто-Арык, Панфилов району |Орто-Арык]], [[Эфиронос, Панфилов району |Эфиронос]]; * Фрунзе айылдык аймагы: [[Чалдовар (Панфилов району)|Чалдовар]] (борбору), [[Чолок-Арык, Панфилов району |Чолок-Арык]], [[Чорголу, Панфилов району |Чорголу]]; {{Панфилов районунун картасы}} {{clear}} == Маалымат каяктан алган == {{Булактар}} {{Кыргызстандын райондору}} [[Категория:Кыргызстандын райондору]] [[Категория:Панфилов району]] 0fgraly69kltagzqe4fb1934hxpvifg 645878 645877 2026-05-09T13:09:12Z NurlanKG Bishkek editor 46070 645878 wikitext text/x-wiki {{Административдик бирдик |Түс1 = {{Түс|Кыргызстан}} |Кыргызча аталышы = Панфилов району |Герб = National emblem of Kyrgyzstan.svg |Желек = Flag of Kyrgyzstan (3-2).svg |Гербтин көлөмү = 100 |Желектин көлөмү = 125 |Белгинин аты = Мамлекеттик герби |Желектин аты = Мамлекеттик желеги |Өлкө = Кыргызстан |lat_dir = N |lat_deg = 42.82765 |lon_dir = E |lon_deg = 73.67818 |Абалы = Район |Киргени = [[Чүй облусу]] |Курамында = 1 шаар, 5 айыл аймагы |Борбору = [[Кайыңды]] |Тили = [[Кыргыз тили]] |Калкы = 49 555 |Санак жылы = 2023 |Жер аянты = 4861 |Карта = Kyrgyzstan Panfilov Raion.png |Саат алкагы = [[UTC+6]] }} name="Демогр2023">{{Cite web |url=http://www.stat.kg/ru/statistics/download/operational/825 |title=Численность населения областей, районов, городов, поселков городского типа, айылных аймаков и айылов (сел) Кыргызской Республики (по данным айыл окмоту на начало 2023 г.) |access-date=2023-07-10 |archive-date= |archive-url= |deadlink=no }}</ref> |Санак жылы = 2023 |Пайызы = |Калктын саны бойунча оруну = |Жыштыгы = |Жыштыгы бойунча оруну = |Улуттук курамы = [[Кыргыздар]] - 68,8%<br> [[Орустар]] - 17,8%<br> [[Казактар]] - 2,7%<br> [[Украиндер]] - 2,1%<ref name="Этно2009.Чуй">[https://web.archive.org/web/20110810174007/http://212.42.101.100:8088/nacstat/sites/default/files/%D0%A7%D1%83%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C.pdf Перепись населения Киргизии 2009. Чуйская область]</ref> |Диний курамы = [[Ислам]], [[Христиан дини|Христиан]] |Жер аянты = 4861 |Жер аянтынын пайызы = |Жер аянты боюнча оруну = |Максималдуу бийиктиги = |Орточо бийиктиги = |Минималдуу бийиктиги = |Көлөмү = |Узундугу = |Карта = Kyrgyzstan Panfilov Raion.png |Картанын көлөмү = |Акимчилик бирдигинин картасы = |Акимчилик бирдигинин картасынын көлөмү = |Саат алкагы = [[UTC+6]] |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон коду = |Почто индекстери = |Интернет-домени = |Унаа коду = |Сайты = |Commons түрмөгү = |Түшүндүрмөлөр = }} '''Панфилов району''' түндүк [[Кыргызстан]]дын [[Чүй облусу|Чүй облусундагы]] [[район]]. Борбору [[Кайыңды]]<ref>{{Cite web |title=Enrin.grida.no |url=http://enrin.grida.no/htmls/kyrghiz/soe2/english/map/map3.htm |accessdate=2008-06-19 |archivedate=2009-08-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090802180521/http://enrin.grida.no/htmls/kyrghiz/soe2/english/map/map3.htm }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090802180521/http://enrin.grida.no/htmls/kyrghiz/soe2/english/map/map3.htm |date=2009-08-02 }}</ref>. [[Кыргызстан|Кыргызстандын]] [[Чүй облусу|Чүй облусуна]] караштуу райондордун бири болгон бул аймактын аянты 4861км²ды түзөт. 2009-жылдагы эл каттоо боюнча райондун калкынын саны - 41754 кишини түзөт. Калктын дээрлик 69 пайызын [[кыргыздар]] түзөт. Орус (17 пайыз), казак (3 пайыз) жана башка этностордун өкүлдөрү да байырлашат. [[Кайыңды]] шаары - райондун борбору. == Курамы == Райондук маанидеги шаары: * [[Кайыңды]] шаары; Райондо 4 айыл аймагы бар<ref name="Кыргыз Республикасынын администрациялык-аймактык жана аймактык бирдиктердин объектилерин белгилөө тутумунун мамлекеттик классификатору">[https://stat.gov.kg/media/files/8e2dbaa3-da15-48e7-85a2-ee2288691c52.doc Кыргыз Республикасынын администрациялык-аймактык жана аймактык бирдиктердин объектилерин белгилөө тутумунун мамлекеттик классификатору, 2025]</ref>: * Вознесеновка айылдык аймагы: [[Вознесеновка, Панфилов_району |Вознесеновка]] (борбору), [[Орто-Кайырма, Панфилов_району|Орто-Кайырма]], [[Эркин-Сай, Панфилов_району |Эркин-Сай]], [[Тельман, Панфилов району |Тельман]], [[Букара, Панфилов району |Букара]], [[Кум-Арык, Панфилов району |Кум-Арык]]; * Күрпүлдөк айылдык аймагы: [[Киров, Панфилов району |Киров]] (борбору), [[Первомай, Панфилов району |Биринчи Май]], [[Озерное, Панфилов району |Озерное]], [[Октябрьское (Панфилов району)|Октябрьское]], [[Ойронду, Панфилов району |Ойронду]], [[Күрпүлдөк, Панфилов району | Күрпүлдөк]], [[Ровное, Панфилов району|Ровное]]; * Курама айылдык аймагы: [[Панфилов, Панфилов району |Панфилов]] (борбору), [[Жайылма, Панфилов району |Жайылма]], [[Орто-Арык, Панфилов району |Орто-Арык]], [[Эфиронос, Панфилов району |Эфиронос]]; * Фрунзе айылдык аймагы: [[Чалдовар (Панфилов району)|Чалдовар]] (борбору), [[Чолок-Арык, Панфилов району |Чолок-Арык]], [[Чорголу, Панфилов району |Чорголу]]; {{Панфилов районунун картасы}} {{clear}} == Маалымат каяктан алган == {{Булактар}} {{Кыргызстандын райондору}} [[Категория:Кыргызстандын райондору]] [[Категория:Панфилов району]] q6r28gux1gihkipn10owvtn9xdsgr5y 645879 645878 2026-05-09T13:11:28Z NurlanKG Bishkek editor 46070 645879 wikitext text/x-wiki {{Административдик бирдик |Түс1 = {{Түс|Кыргызстан}} |Кыргызча аталышы = Панфилов району |Өздүк аталышы = |Герб = National emblem of Kyrgyzstan.svg |Желек = Flag of Kyrgyzstan (3-2).svg |Гербтин көлөмү = 100 |Желектин көлөмү = 125 |Белгинин аты = Мамлекеттик герби |Желектин аты = Мамлекеттик желеги |Өлкө = Кыргызстан |lat_dir = N |lat_deg = 42.82765 |lon_dir = E |lon_deg = 73.67818 |Абалы = Район |Киргени = [[Чүй облусу]] |Курамында = 1 шаар, 5 айыл аймагы |Борбору = [[Кайыңды]] |Башчысынын түрү = Акими |Тили = [[Кыргыз тили]] |Калкы = 49 555<ref name="Демогр2023">{{Cite web |url=http://www.stat.kg/ru/statistics/download/operational/825 |title=Численность населения областей, районов, городов, поселков городского типа, айылных аймаков и айылов (сел) Кыргызской Республики (по данным айыл окмоту на начало 2023 г.) |access-date=2023-07-10}}</ref> |Санак жылы = 2023 |Улуттук курамы = [[Кыргыздар]] — 68,8%<br>[[Орустар]] — 17,8%<br>[[Казактар]] — 2,7%<br>[[Украиндер]] — 2,1%<ref name="Этно2009.Чуй">[https://web.archive.org/web/20110810174007/http://212.42.101.100:8088/nacstat/sites/default/files/%D0%A7%D1%83%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C.pdf Перепись населения Киргизии 2009. Чуйская область]</ref> |Диний курамы = [[Ислам]], [[Христиан дини|Христиан]] |Жер аянты = 4861 |Карта = Kyrgyzstan Panfilov Raion.png |Саат алкагы = [[UTC+6]] }} '''Панфилов району''' — түндүк [[Кыргызстан]]дын [[Чүй облусу|Чүй облусундагы]] [[район]]. Борбору — [[Кайыңды]]. Райондун аянты 4861 км² түзөт. == Курамы == Райондук маанидеги шаары: * [[Кайыңды]] шаары; Райондо 5 айыл аймагы бар (2025-жылдын классификатору боюнча): * **[[Орто-Кайыңды айыл аймагы]]**: [[Орто-Кайырма]], [[Эркин-Сай]], [[Тельман]], [[Букара]], [[Кум-Арык]]; * **[[Күрпүлдөк айыл аймагы]]**: [[Киров, Панфилов району|Киров]] (борбору), [[Биринчи Май, Панфилов району|Биринчи Май]], [[Озерное, Панфилов району|Озерное]], [[Октябрьское, Панфилов району|Октябрьское]], [[Ойронду, Панфилов району|Ойронду]], [[Күрпүлдөк, Панфилов району|Күрпүлдөк]], [[Ровное, Панфилов району|Ровное]]; * **[[Курама айыл аймагы]]**: [[Панфилов, Панфилов району|Панфилов]] (борбору), [[Жайылма, Панфилов району|Жайылма]], [[Орто-Арык, Панфилов району|Орто-Арык]], [[Эфиронос, Панфилов району|Эфиронос]]; * **[[Фрунзе айыл аймагы]]**: [[Чалдовар, Панфилов району|Чалдовар]] (борбору), [[Чолок-Арык, Панфилов району|Чолок-Арык]], [[Чорголу, Панфилов району|Чорголу]]; * **[[Вознесеновка айыл аймагы]]**: [[Вознесеновка, Панфилов району|Вознесеновка]] (борбору). == Колдонулган адабияттар == {{Булактар}} {{Кыргызстандын райондору}} [[Категория:Кыргызстандын райондору]] [[Категория:Панфилов району]] minb6nsuoqhifb3zvs7t0mja84esuqy 645880 645879 2026-05-09T13:16:54Z NurlanKG Bishkek editor 46070 /* Курамы */ 645880 wikitext text/x-wiki {{Административдик бирдик |Түс1 = {{Түс|Кыргызстан}} |Кыргызча аталышы = Панфилов району |Өздүк аталышы = |Герб = National emblem of Kyrgyzstan.svg |Желек = Flag of Kyrgyzstan (3-2).svg |Гербтин көлөмү = 100 |Желектин көлөмү = 125 |Белгинин аты = Мамлекеттик герби |Желектин аты = Мамлекеттик желеги |Өлкө = Кыргызстан |lat_dir = N |lat_deg = 42.82765 |lon_dir = E |lon_deg = 73.67818 |Абалы = Район |Киргени = [[Чүй облусу]] |Курамында = 1 шаар, 5 айыл аймагы |Борбору = [[Кайыңды]] |Башчысынын түрү = Акими |Тили = [[Кыргыз тили]] |Калкы = 49 555<ref name="Демогр2023">{{Cite web |url=http://www.stat.kg/ru/statistics/download/operational/825 |title=Численность населения областей, районов, городов, поселков городского типа, айылных аймаков и айылов (сел) Кыргызской Республики (по данным айыл окмоту на начало 2023 г.) |access-date=2023-07-10}}</ref> |Санак жылы = 2023 |Улуттук курамы = [[Кыргыздар]] — 68,8%<br>[[Орустар]] — 17,8%<br>[[Казактар]] — 2,7%<br>[[Украиндер]] — 2,1%<ref name="Этно2009.Чуй">[https://web.archive.org/web/20110810174007/http://212.42.101.100:8088/nacstat/sites/default/files/%D0%A7%D1%83%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C.pdf Перепись населения Киргизии 2009. Чуйская область]</ref> |Диний курамы = [[Ислам]], [[Христиан дини|Христиан]] |Жер аянты = 4861 |Карта = Kyrgyzstan Panfilov Raion.png |Саат алкагы = [[UTC+6]] }} '''Панфилов району''' — түндүк [[Кыргызстан]]дын [[Чүй облусу|Чүй облусундагы]] [[район]]. Борбору — [[Кайыңды]]. Райондун аянты 4861 км² түзөт. == Курамы == Райондук маанидеги шаары: * [[Кайыңды]] шаары; Райондо 4 айыл аймагы бар (2025-жылдын классификатору боюнча): * **[[Орто-Кайыңды айыл аймагы]]**: [[Орто-Кайырма]], [[Эркин-Сай]], [[Тельман (Панфилов району)|Тельман]], [[Букара (Панфилов району)|Букара]], [[Кум-Арык (Панфилов району)|Кум-Арык]], [[Вознесеновка (Панфилов району)|Вознесеновка]] (борбору); * **[[Күрпүлдөк айыл аймагы]]**: [[Киров (Панфилов району)|Киров]] (борбору), [[Биринчи Май (Панфилов району)|Биринчи Май]], [[Озерное (Панфилов району)|Озерное]], [[Октябрьское (Панфилов району)|Октябрьское]], [[Ойронду (Панфилов району)|Ойронду]], [[Күрпүлдөк (Панфилов району)|Күрпүлдөк]], [[Ровное (Панфилов району)|Ровное]]; * **[[Курама айыл аймагы]]**: [[Панфилов (Панфилов району)|Панфилов]] (борбору), [[Жайылма (Панфилов району)|Жайылма]], [[Орто-Арык (Панфилов району)|Орто-Арык]], [[Эфиронос (Панфилов району)|Эфиронос]]; * **[[Фрунзе айыл аймагы]]**: [[Чалдовар (Панфилов району)|Чалдовар]] (борбору), [[Чолок-Арык (Панфилов району)|Чолок-Арык]], [[Чорголу (Панфилов району)|Чорголу]]. {{Панфилов районунун картасы}} {{clear}} == Колдонулган адабияттар == {{Булактар}} {{Кыргызстандын райондору}} [[Категория:Кыргызстандын райондору]] [[Категория:Панфилов району]] srk3wttur2wax26b5vbpsruqxi37yho 645889 645880 2026-05-09T15:50:09Z Абдырашит Сатылганов 8269 645889 wikitext text/x-wiki {{Административдик бирдик |Түс1 = {{Түс|Кыргызстан}} |Кыргызча аталышы = Панфилов району |Өздүк аталышы = |Герб = National emblem of Kyrgyzstan.svg |Желек = Flag of Kyrgyzstan (3-2).svg |Гербтин көлөмү = 100 |Желектин көлөмү = 125 |Белгинин аты = Мамлекеттик герби |Желектин аты = Мамлекеттик желеги |Өлкө = Кыргызстан |lat_dir = N |lat_deg = 42.82765 |lon_dir = E |lon_deg = 73.67818 |Абалы = Район |Киргени = [[Чүй облусу]] |Курамында = 1 шаар, 5 айыл аймагы |Борбору = [[Кайыңды]] |Башчысынын түрү = Акими |Тили = [[Кыргыз тили]] |Калкы = 49 555<ref name="Демогр2023">{{Cite web |url=http://www.stat.kg/ru/statistics/download/operational/825 |title=Численность населения областей, районов, городов, поселков городского типа, айылных аймаков и айылов (сел) Кыргызской Республики (по данным айыл окмоту на начало 2023 г.) |access-date=2023-07-10}}</ref> |Санак жылы = 2023 |Улуттук курамы = [[Кыргыздар]] — 68,8%<br>[[Орустар]] — 17,8%<br>[[Казактар]] — 2,7%<br>[[Украиндер]] — 2,1%<ref name="Этно2009.Чуй">[https://web.archive.org/web/20110810174007/http://212.42.101.100:8088/nacstat/sites/default/files/%D0%A7%D1%83%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C.pdf Перепись населения Киргизии 2009. Чуйская область]</ref> |Диний курамы = [[Ислам]], [[Христиан дини|Христиан]] |Жер аянты = 4861 |Карта = Kyrgyzstan Panfilov Raion.png |Саат алкагы = [[UTC+6]] }} '''Панфилов району''' — [[Кыргызстан|Кыргызстандын]] [[Чүй облусу|Чүй облусундагы]] [[район]]. Борбору — [[Кайыңды]]. Райондун аянты 4861 км² түзөт. == Курамы == Райондук маанидеги шаары: * [[Кайыңды]] шаары; Райондо 4 айыл аймагы бар (2025-жылдын классификатору боюнча): * **[[Орто-Кайыңды айыл аймагы]]**: [[Орто-Кайырма]], [[Эркин-Сай]], [[Тельман (Панфилов району)|Тельман]], [[Букара (Панфилов району)|Букара]], [[Кум-Арык (Панфилов району)|Кум-Арык]], [[Вознесеновка (Панфилов району)|Вознесеновка]] (борбору); * **[[Күрпүлдөк айыл аймагы]]**: [[Киров (Панфилов району)|Киров]] (борбору), [[Биринчи Май (Панфилов району)|Биринчи Май]], [[Озерное (Панфилов району)|Озерное]], [[Октябрьское (Панфилов району)|Октябрьское]], [[Ойронду (Панфилов району)|Ойронду]], [[Күрпүлдөк (Панфилов району)|Күрпүлдөк]], [[Ровное (Панфилов району)|Ровное]]; * **[[Курама айыл аймагы]]**: [[Панфилов (Панфилов району)|Панфилов]] (борбору), [[Жайылма (Панфилов району)|Жайылма]], [[Орто-Арык (Панфилов району)|Орто-Арык]], [[Эфиронос (Панфилов району)|Эфиронос]]; * **[[Фрунзе айыл аймагы]]**: [[Чалдовар (Панфилов району)|Чалдовар]] (борбору), [[Чолок-Арык (Панфилов району)|Чолок-Арык]], [[Чорголу (Панфилов району)|Чорголу]]. {{Панфилов районунун картасы}} {{clear}} == Колдонулган адабияттар == {{Булактар}} {{Панфилов районунун калктуу конуштары }} {{Кыргызстандын райондору}} [[Категория:Кыргызстандын райондору]] [[Категория:Панфилов району]] ettusgvu37l2ye6nq3eu9kqlkfcia1c 0 3657 645901 529563 2026-05-10T03:18:51Z NurlanKG Bishkek editor 46070 645901 wikitext text/x-wiki {{Infobox Settlement |name =Ысык-ата |settlement_type =район <!--Шаар болсо, эч нерсе жазбаш керек--> |official_name =Ысык-ата району |other_name = |native_name = |nickname = |motto = |imagesize = 300px |image_caption = Первомай айылындагы жаңы мечит |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = Coat of arms of Ysyk-Ata district.png |shield_size = |image_blank_emblem = |blank_emblem_size = |image_map = Kyrgyzstan Ysyk-Ata Raion.png |mapsize = 300px |map_caption = |image_map1 = |mapsize1 = 150px |map_caption1 = |pushpin_map = |pushpin_label_position = |subdivision_type = [[Дүйнөдөгү өлкөлөр|Өлкө]] |subdivision_name = [[Кыргызстан]] |subdivision_type1 = [[Кыргызстандагы облустары|Облус]] |subdivision_name1 = [[Чүй облусу|Чүй]] |subdivision_type2 = |subdivision_name2 = |seat_type = |seat = [[Кант, Ысык-Ата району|Кант]] |government_type = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> |leader_name1 = |established_title = |established_date = |area_magnitude = |unit_pref =Imperial<!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = |area_land_km2 = |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |population_as_of = |population_footnotes = |population_note = |population_total = 125'856 |population_density_km2 = |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_mi2 = |timezone = GMT +6 |utc_offset = +6 |timezone_DST = |utc_offset_DST = |latd=|latm=|lats=|latNS= |longd=|longm=|longs= |longEW= |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = |elevation_ft = |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code = |area_code = |website = |footnotes = }} '''Ысык-Ата району''' - түндүк [[Кыргызстан]]дын [[Чүй облусу]]ндагы [[Кыргызстандагы райондору|район]]. Борбору [[Кант, Ысык-Ата району|Кант]]. 125'856 эли бар.<ref>{{Cite web |title=Enrin.grida.no |url=http://enrin.grida.no/htmls/kyrghiz/soe2/english/map/map3.htm |accessdate=2010-07-14 |archivedate=2009-08-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090802180521/http://enrin.grida.no/htmls/kyrghiz/soe2/english/map/map3.htm }}</ref>. == Курамы == Райондук маанидеги шаарлар: * [[Кант (шаар)|Кант]] шаары; Райондо 18 айыл аймагы бар<ref name="Кыргыз Республикасынын администрациялык-аймактык жана аймактык бирдиктердин объектилерин белгилөө тутумунун мамлекеттик классификатору">[http://www.stat.kg/media/files/46c562ae-44ff-42f4-8809-a00d0a7cb531.doc Кыргыз Республикасынын администрациялык-аймактык жана аймактык бирдиктердин объектилерин белгилөө тутумунун мамлекеттик классификатору, 11.06.2020]</ref>: * Ак-Кудук айылдык аймагы: [[Киров, Ысык-Ата району|Киров]] (борбору), [[Ак-Кудук, Ысык-Ата району|Ак-Кудук]], [[Котовский, Ысык-Ата району|Котовский]], [[Биринчи Май, Ак-Кудук айыл аймагы|Биринчи Май]], [[Хун Чи, Ысык-Ата району, Ак-Кудук айылдык аймагы|Хун Чи]]<ref>бөлүгү https://geohack.toolforge.org/geohack.php?params=42.97749___N_74.87035___E</ref>; * Бирдик айылдык аймагы: [[Бирдик, Ысык-Ата району|Бирдик]] (борбору), [[Хун Чи, Ысык-Ата району, Бирдик айылдык аймагы|Хун Чи]]<ref>бөлүгү https://geohack.toolforge.org/geohack.php?params=42.95841___N_74.89740___E</ref>; * Ивановка айылдык аймагы: [[Ивановка, Ысык-Ата району|Ивановка]]; * Нурманбет айылдык аймагы: [[Нурманбет, Ысык-Ата району|Нурманбет]] (борбору), [[Биринчи Май, Нурманбет айыл аймагы|Биринчи Май]], [[Алиаскар Токтоналиев, Ысык-Ата району|Алиаскар Токтоналиев]]; * Жээк айылдык аймагы: [[Дмитриевка, Ысык-Ата району|Дмитриевка]] (борбору), [[Гагарин, Ысык-Ата району|Гагарин]], [[Жээк, Ысык-Ата району|Жээк]]; * Кең-Булуң айылдык аймагы: [[Кең-Булуң, Ысык-Ата району|Кең-Булуң]] (борбору), [[Гидростроитель, Ысык-Ата району|Гидростроитель]], [[Дружба, Ысык-Ата району, Кең-Булуң айылдык аймагы|Дружба]], [[Чолпон, Ысык-Ата району|Чолпон]]; * Интернационал айылдык аймагы: [[Интернационал, Ысык-Ата району|Интернационал]] (борбору), [[Жар-Башы, Ысык-Ата району|Жар-Башы]]; * Ысык-Ата айылдык аймагы: [[Алмалуу, Ысык-Ата району|Алмалуу]] (борбору), [[Кебек-Бий|Кебек-Бий]], [[Жогорку-Ичке-Суу, Ысык-Ата району|Жогорку-Ичке-Суу]], [[Ичке-Суу, Ысык-Ата району|Ичке-Суу]], [[Карагай-Булак, Ысык-Ата району|Карагай-Булак]], [[Норус, Ысык-Ата району|Норус]], [[Таш-Башат, Ысык-Ата району|Таш-Башат]], [[Тогуз-Булак, Ысык-Ата району|Тогуз-Булак]], [[Үч-Эмчек, Ысык-Ата району|Үч-Эмчек]]; * Красная Речка айылдык аймагы: [[Красная Речка, Ысык-Ата району|Красная Речка]]; * Логвиненко айылдык аймагы: [[Новопокровка, Ысык-Ата району, Логвиненко айылдык аймагы|Новопокровка]]<ref>бөлүгү https://geohack.toolforge.org/geohack.php?params=42.8784___N_74.7684___E</ref> (борбору), [[Чоң-Далы, Ысык-Ата району|Чоң-Далы]]; * Кочкорбаев айылдык аймагы: [[Кеңеш, Ысык-Ата району|Кеңеш]] (борбору), [[Буденновка, Ысык-Ата району|Буденновка]], [[Доктурбек Курманалиев, Ысык-Ата району|Доктурбек Курманалиев]]; * Люксембург айылдык аймагы: [[Люксембург, Ысык-Ата району|Люксембург]] (борбору), [[Киршелк, Ысык-Ата району|Киршелк]]; * Милянфан айылдык аймагы: [[Милянфан]]; * Сын-Таш айылдык аймагы: [[Тельман, айыл|Тельман]] (борбору), [[Ак-Сай, Ысык-Ата району|Ак-Сай]], [[Жетиген, Ысык-Ата району|Жетиген]], [[Кызыл-Арык, Ысык-Ата району|Кызыл-Арык]], [[Өтөгөн, Ысык-Ата району|Өтөгөн]], [[Рот-Фронт, Ысык-Ата району|Рот-Фронт]], [[Совет, Ысык-Ата району|Совет]], [[Сын-Таш, Ысык-Ата району|Сын-Таш]]; * Новопокровка айылдык аймагы: [[Новопокровка, Ысык-Ата району, Новопокровка айылдык аймагы|Новопокровка]]<ref>бөлүгү https://geohack.toolforge.org/geohack.php?params=42.87164___N_74.72559___E</ref> (борбору), [[Ленин, Ысык-Ата району|Ленин]], [[Сары-Жон, Ысык-Ата району|Сары-Жон]]; * Юрьевка айылдык аймагы: [[Юрьевка, Ысык-Ата району|Юрьевка]] (борбору), [[Ысык-Ата, Ысык-Ата району|Ысык-Ата]]; * Туз айылдык аймагы: [[Туз, Ысык-Ата району|Туз]] (борбору), [[Дайырбек, Ысык-Ата району|Дайырбек]], [[Жайалма, Ысык-Ата району|Жайалма]], [[Төмөнкү Серафимовка, Ысык-Ата району|Төмөнкү Серафимовка]]; * Узун-Кыр айылдык аймагы: [[Жер-Казар, Ысык-Ата району|Жер-Казар]] (борбору), [[Дружба, Ысык-Ата району, Узун-Кыр айылдык аймагы|Дружба]], [[Төмөнкү Норус, Ысык-Ата району|Төмөнкү Норус]]; {{АймакКартасы+ |Кыргызстан Чүй Ысык-Ата | caption ='''Ысык-Ата районундагы калкконуштардын картасы'''|width = 640|float=left| places = {{АймакКартасы~|Кыргызстан Чүй Ысык-Ата|lat_deg=42.89093|lon_deg=74.8423|mark=Red pog.svg|marksize=14|label_size=80|position=top|background=#FCF5E3|label=[[Кант (шаар)|Кант]]|link=Кант (шаар)}} {{АймакКартасы~|Кыргызстан Чүй Ысык-Ата|lat_deg=42.93651|lon_deg=74.85303|mark=Red pog.svg|marksize=10|label_size=80|position=right|background=#FCF5E3|label=[[Киров, Ысык-Ата району|Киров]]|link=Киров, Ысык-Ата району}} {{АймакКартасы~|Кыргызстан Чүй Ысык-Ата|lat_deg=42.97021|lon_deg=74.83994|mark=Orange pog.svg|marksize=10|label_size=80|position=top|background=#FCF5E3|label=[[Ак-Кудук, Ысык-Ата району|Ак-Кудук]]|link=Ак-Кудук, Ысык-Ата району}} {{АймакКартасы~|Кыргызстан Чүй Ысык-Ата|lat_deg=42.91399|lon_deg=74.86116|mark=Orange pog.svg|marksize=10|label_size=80|position=left|background=#FCF5E3|label=[[Котовский, Ысык-Ата району|Котовский]]|link=Котовский, Ысык-Ата району}} {{АймакКартасы~|Кыргызстан Чүй Ысык-Ата|lat_deg=42.93233|lon_deg=74.80145|mark=Orange pog.svg|marksize=10|label_size=80|position=top|background=#FCF5E3|label=[[Биринчи Май, Ак-Кудук айыл аймагы|Биринчи Май]]|link=Биринчи Май, Ак-Кудук айыл аймагы}} {{АймакКартасы~|Кыргызстан Чүй Ысык-Ата|lat_deg=42.97749|lon_deg=74.87035|mark=Orange pog.svg|marksize=10|label_size=80|position=top|background=#FCF5E3|label=[[Хун Чи, Ысык-Ата району, Ак-Кудук айылдык аймагы|Хун Чи]]|link=Хун Чи, Ысык-Ата району, Ак-Кудук айылдык аймагы}} {{АймакКартасы~|Кыргызстан Чүй Ысык-Ата|lat_deg=42.9576|lon_deg=74.9042|mark=Red pog.svg|marksize=10|label_size=80|position=right|background=#FCF5E3|label=[[Бирдик, Ысык-Ата району|Бирдик]]|link=Бирдик, Ысык-Ата району}} {{АймакКартасы~|Кыргызстан Чүй Ысык-Ата|lat_deg=42.95841|lon_deg=74.8974|mark=Orange pog.svg|marksize=10|label_size=80|position=left|background=#FCF5E3|label=[[Хун Чи, Ысык-Ата району, Бирдик айылдык аймагы|Хун Чи]]|link=Хун Чи, Ысык-Ата району, Бирдик айылдык аймагы}} {{АймакКартасы~|Кыргызстан Чүй Ысык-Ата|lat_deg=42.8029|lon_deg=74.9771|mark=Red pog.svg|marksize=10|label_size=80|position=top|background=#FCF5E3|label=[[Нурманбет, Ысык-Ата району|Нурманбет]]|link=Нурманбет, Ысык-Ата району}} {{АймакКартасы~|Кыргызстан Чүй Ысык-Ата|lat_deg=42.79662|lon_deg=75.01139|mark=Orange pog.svg|marksize=10|label_size=80|position=right|background=#FCF5E3|label=[[Биринчи Май, Нурманбет айыл аймагы|Биринчи Май]]|link=Биринчи Май, Нурманбет айыл аймагы}} {{АймакКартасы~|Кыргызстан Чүй Ысык-Ата|lat_deg=42.74626|lon_deg=75.01697|mark=Orange pog.svg|marksize=10|label_size=80|position=left|background=#FCF5E3|label=[[Алиаскар Токтоналиев, Ысык-Ата району|Алиаскар Токтоналиев]]|link=Алиаскар Токтоналиев, Ысык-Ата району}} {{АймакКартасы~|Кыргызстан Чүй Ысык-Ата|lat_deg=42.89516|lon_deg=74.89972|mark=Red pog.svg|marksize=10|label_size=80|position=bottom|background=#FCF5E3|label=[[Дмитриевка, Ысык-Ата району|Дмитриевка]]|link=Дмитриевка, Ысык-Ата району}} {{АймакКартасы~|Кыргызстан Чүй Ысык-Ата|lat_deg=42.84614|lon_deg=74.90092|mark=Orange pog.svg|marksize=10|label_size=80|position=right|background=#FCF5E3|label=[[Гагарин, Ысык-Ата району|Гагарин]]|link=Гагарин, Ысык-Ата району}} {{АймакКартасы~|Кыргызстан Чүй Ысык-Ата|lat_deg=42.87209|lon_deg=74.89307|mark=Orange pog.svg|marksize=10|label_size=80|position=left|background=#FCF5E3|label=[[Жээк, Ысык-Ата району|Жээк]]|link=Жээк, Ысык-Ата району}} {{АймакКартасы~|Кыргызстан Чүй Ысык-Ата|lat_deg=42.87425|lon_deg=75.13069|mark=Red pog.svg|marksize=10|label_size=80|position=left|background=#FCF5E3|label=[[Кең-Булуң, Ысык-Ата району|Кең-Булуң→]]|link=Кең-Булуң, Ысык-Ата району}} {{АймакКартасы~|Кыргызстан Чүй Ысык-Ата|lat_deg=42.8715|lon_deg=75.1551|mark=Orange pog.svg|marksize=10|label_size=80|position=right|background=#FCF5E3|label=[[Гидростроитель, Ысык-Ата району|Гидростроитель]]|link=Гидростроитель, Ысык-Ата району}} {{АймакКартасы~|Кыргызстан Чүй Ысык-Ата|lat_deg=42.87537|lon_deg=75.14837|mark=Orange pog.svg|marksize=10|label_size=80|position=top|background=#FCF5E3|label=[[Дружба, Ысык-Ата району, Кең-Булуң айылдык аймагы|Дружба]]|link=Дружба, Ысык-Ата району, Кең-Булуң айылдык аймагы}} {{АймакКартасы~|Кыргызстан Чүй Ысык-Ата|lat_deg=42.86012|lon_deg=75.14015|mark=Orange pog.svg|marksize=10|label_size=80|position=bottom|background=#FCF5E3|label=[[Чолпон, Ысык-Ата району|Чолпон]]|link=Чолпон, Ысык-Ата району}} {{АймакКартасы~|Кыргызстан Чүй Ысык-Ата|lat_deg=42.79139|lon_deg=74.91361|mark=Red pog.svg|marksize=10|label_size=70|position=bottom|background=#FCF5E3|label=[[Интернационал, Ысык-Ата району|Интернационал]]|link=Интернационал, Ысык-Ата району}} {{АймакКартасы~|Кыргызстан Чүй Ысык-Ата|lat_deg=42.75977|lon_deg=74.96064|mark=Orange pog.svg|marksize=10|label_size=80|position=right|background=#FCF5E3|label=[[Жар-Башы, Ысык-Ата району|Жар-Башы]]|link=Жар-Башы, Ысык-Ата району}} {{АймакКартасы~|Кыргызстан Чүй Ысык-Ата|lat_deg=42.6891|lon_deg=74.83738|mark=Red pog.svg|marksize=10|label_size=80|position=bottom|background=#FCF5E3|label=[[Алмалуу, Ысык-Ата району|Алмалуу]]|link=Алмалуу, Ысык-Ата району}} {{АймакКартасы~|Кыргызстан Чүй Ысык-Ата|lat_deg=42.68488|lon_deg=74.86825|mark=Orange pog.svg|marksize=10|label_size=80|position=right|background=#FCF5E3|label=[[Горная Серафимовка, Ысык-Ата району|Горная Серафимовка]]|link=Горная Серафимовка, Ысык-Ата району}} {{АймакКартасы~|Кыргызстан Чүй Ысык-Ата|lat_deg=42.68233|lon_deg=74.80983|mark=Orange pog.svg|marksize=10|label_size=80|position=bottom|background=#FCF5E3|label=[[Жогорку-Ичке-Суу, Ысык-Ата району|↑<br>Жогорку-<br>Ичке-Суу]]|link=Жогорку-Ичке-Суу, Ысык-Ата району}} {{АймакКартасы~|Кыргызстан Чүй Ысык-Ата|lat_deg=42.697778|lon_deg=74.801944|mark=Orange pog.svg|marksize=10|label_size=80|position=right|background=#FCF5E3|label=[[Ичке-Суу, Ысык-Ата району|←Ичке-Суу]]|link=Ичке-Суу, Ысык-Ата району}} {{АймакКартасы~|Кыргызстан Чүй Ысык-Ата|lat_deg=42.644444|lon_deg=74.950556|mark=Orange pog.svg|marksize=10|label_size=80|position=right|background=#FCF5E3|label=[[Карагай-Булак, Ысык-Ата району|Карагай-Булак]]|link=Карагай-Булак, Ысык-Ата району}} {{АймакКартасы~|Кыргызстан Чүй Ысык-Ата|lat_deg=42.700278|lon_deg=74.794167|mark=Orange pog.svg|marksize=10|label_size=80|position=top|background=#FCF5E3|label=[[Норус, Ысык-Ата району|Норус]]|link=Норус, Ысык-Ата району}} {{АймакКартасы~|Кыргызстан Чүй Ысык-Ата|lat_deg=42.675|lon_deg=74.751667|mark=Orange pog.svg|marksize=10|label_size=80|position=left|background=#FCF5E3|label=[[Таш-Башат, Ысык-Ата району|Таш-Башат]]|link=Таш-Башат, Ысык-Ата району}} {{АймакКартасы~|Кыргызстан Чүй Ысык-Ата|lat_deg=42.670556|lon_deg=74.895|mark=Orange pog.svg|marksize=10|label_size=80|position=bottom|background=#FCF5E3|label=[[Тогуз-Булак, Ысык-Ата району|Тогуз-Булак]]|link=Тогуз-Булак, Ысык-Ата району}} {{АймакКартасы~|Кыргызстан Чүй Ысык-Ата|lat_deg=42.6975|lon_deg=74.772778|mark=Orange pog.svg|marksize=10|label_size=80|position=left|background=#FCF5E3|label=[[Үч-Эмчек, Ысык-Ата району|Үч-Эмчек]]|link=Үч-Эмчек, Ысык-Ата району}} {{АймакКартасы~|Кыргызстан Чүй Ысык-Ата|lat_deg=42.89706|lon_deg=74.97641|mark=Red pog.svg|marksize=10|label_size=80|position=right|background=#FCF5E3|label=[[Красная Речка, Ысык-Ата району|Красная<br>Речка]]|link=Красная Речка, Ысык-Ата району}} {{АймакКартасы~|Кыргызстан Чүй Ысык-Ата|lat_deg=42.8784|lon_deg=74.7684|mark=Red pog.svg|marksize=10|label_size=70|position=bottom|background=#FCF5E3|label=[[Новопокровка, Ысык-Ата району, Логвиненко айылдык аймагы|Новопокровка]]|link=Новопокровка, Ысык-Ата району, Логвиненко айылдык аймагы}} {{АймакКартасы~|Кыргызстан Чүй Ысык-Ата|lat_deg=42.79731|lon_deg=74.81965|mark=Orange pog.svg|marksize=10|label_size=80|position=left|background=#FCF5E3|label=[[Чоң-Далы, Ысык-Ата району|Чоң-Далы]]|link=Чоң-Далы, Ысык-Ата району}} {{АймакКартасы~|Кыргызстан Чүй Ысык-Ата|lat_deg=42.8981|lon_deg=74.94843|mark=Red pog.svg|marksize=10|label_size=80|position=bottom|background=#FCF5E3|label=[[Кеңеш, Ысык-Ата району|Кеңеш]]|link=Кеңеш, Ысык-Ата району}} {{АймакКартасы~|Кыргызстан Чүй Ысык-Ата|lat_deg=42.89587|lon_deg=74.9241|mark=Orange pog.svg|marksize=10|label_size=80|position=top|background=#FCF5E3|label=[[Буденновка, Ысык-Ата району|Буденновка]]|link=Буденновка, Ысык-Ата району}} {{АймакКартасы~|Кыргызстан Чүй Ысык-Ата|lat_deg=42.86754|lon_deg=74.90582|mark=Orange pog.svg|marksize=10|label_size=80|position=right|background=#FCF5E3|label=[[Доктурбек Курманалиев, Ысык-Ата району|Доктурбек Курманалиев]]|link=Доктурбек Курманалиев, Ысык-Ата району}} {{АймакКартасы~|Кыргызстан Чүй Ысык-Ата|lat_deg=42.88738|lon_deg=74.82368|mark=Red pog.svg|marksize=10|label_size=70|position=bottom|background=#FCF5E3|label=[[Люксембург, Ысык-Ата району|Люксембург]]|link=Люксембург, Ысык-Ата району}} {{АймакКартасы~|Кыргызстан Чүй Ысык-Ата|lat_deg=42.8842|lon_deg=74.7931|mark=Orange pog.svg|marksize=10|label_size=80|position=top|background=#FCF5E3|label=[[Киршелк, Ысык-Ата району|Киршелк]]|link=Киршелк, Ысык-Ата району}} {{АймакКартасы~|Кыргызстан Чүй Ысык-Ата|lat_deg=42.96462|lon_deg=74.78552|mark=Red pog.svg|marksize=10|label_size=80|position=top|background=#FCF5E3|label=[[Милянфан]]|link=Милянфан}} {{АймакКартасы~|Кыргызстан Чүй Ысык-Ата|lat_deg=42.72618|lon_deg=75.06901|mark=Red pog.svg|marksize=10|label_size=80|position=bottom|background=#FCF5E3|label=[[Тельман, айыл|Тельман]]|link=Тельман, айыл}} {{АймакКартасы~|Кыргызстан Чүй Ысык-Ата|lat_deg=42.746111|lon_deg=75.059444|mark=Orange pog.svg|marksize=10|label_size=80|position=top|background=#FCF5E3|label=[[Ак-Сай, Ысык-Ата району|Ак-Сай]]|link=Ак-Сай, Ысык-Ата району}} {{АймакКартасы~|Кыргызстан Чүй Ысык-Ата|lat_deg=42.74118|lon_deg=75.08310|mark=Orange pog.svg|marksize=10|label_size=80|position=right|background=#FCF5E3|label=[[Жетиген, Ысык-Ата району|Жетиген]]|link=Жетиген, Ысык-Ата району}} {{АймакКартасы~|Кыргызстан Чүй Ысык-Ата|lat_deg=42.70086|lon_deg=75.06679|mark=Orange pog.svg|marksize=10|label_size=80|position=bottom|background=#FCF5E3|label=[[Кызыл-Арык, Ысык-Ата району|Кызыл-Арык]]|link=Кызыл-Арык, Ысык-Ата району}} {{АймакКартасы~|Кыргызстан Чүй Ысык-Ата|lat_deg=42.70286|lon_deg=75.14518|mark=Orange pog.svg|marksize=10|label_size=80|position=bottom|background=#FCF5E3|label=[[Өтөгөн, Ысык-Ата району|Өтөгөн]]|link=Өтөгөн, Ысык-Ата району}} {{АймакКартасы~|Кыргызстан Чүй Ысык-Ата|lat_deg=42.71978|lon_deg=75.10502|mark=Orange pog.svg|marksize=10|label_size=80|position=top|background=#FCF5E3|label=[[Рот-Фронт, Ысык-Ата району|Рот-Фронт]]|link=Рот-Фронт, Ысык-Ата району}} {{АймакКартасы~|Кыргызстан Чүй Ысык-Ата|lat_deg=42.71420|lon_deg=75.11782|mark=Orange pog.svg|marksize=10|label_size=80|position=bottom|background=#FCF5E3|label=[[Совет, Ысык-Ата району|Совет]]|link=Совет, Ысык-Ата району}} {{АймакКартасы~|Кыргызстан Чүй Ысык-Ата|lat_deg=42.703056|lon_deg=75.06|mark=Orange pog.svg|marksize=10|label_size=80|position=left|background=#FCF5E3|label=[[Сын-Таш, Ысык-Ата району|Сын-Таш]]|link=Сын-Таш, Ысык-Ата району}} {{АймакКартасы~|Кыргызстан Чүй Ысык-Ата|lat_deg=42.87164|lon_deg=74.72559|mark=Red pog.svg|marksize=14|label_size=80|position=bottom|background=#FCF5E3|label=[[Новопокровка, Ысык-Ата району, Новопокровка айылдык аймагы|Новопокровка]]|link=Новопокровка, Ысык-Ата району, Новопокровка айылдык аймагы}} {{АймакКартасы~|Кыргызстан Чүй Ысык-Ата|lat_deg=42.8247|lon_deg=74.7697|mark=Orange pog.svg|marksize=10|label_size=80|position=left|background=#FCF5E3|label=[[Ленин, Ысык-Ата району|Ленин]]|link=Ленин, Ысык-Ата району}} {{АймакКартасы~|Кыргызстан Чүй Ысык-Ата|lat_deg=42.80474|lon_deg=74.74380|mark=Orange pog.svg|marksize=10|label_size=80|position=left|background=#FCF5E3|label=[[Сары-Жон, Ысык-Ата району|Сары-Жон]]|link=Сары-Жон, Ысык-Ата району}} {{АймакКартасы~|Кыргызстан Чүй Ысык-Ата|lat_deg=42.720556|lon_deg=75.028889|mark=Red pog.svg|marksize=10|label_size=80|position=left|background=#FCF5E3|label=[[Юрьевка, Ысык-Ата району|Юрьевка]]|link=Юрьевка, Ысык-Ата району}} {{АймакКартасы~|Кыргызстан Чүй Ысык-Ата|lat_deg=42.59805|lon_deg=74.90684|mark=Orange pog.svg|marksize=10|label_size=80|position=top|background=#FCF5E3|label=[[Ысык-Ата, Ысык-Ата району|Ысык-Ата]]|link=Ысык-Ата, Ысык-Ата району}} {{АймакКартасы~|Кыргызстан Чүй Ысык-Ата|lat_deg=42.7903|lon_deg=74.85522|mark=Red pog.svg|marksize=10|label_size=80|position=bottom|background=#FCF5E3|label=[[Туз, Ысык-Ата району|Туз]]|link=Туз, Ысык-Ата району}} {{АймакКартасы~|Кыргызстан Чүй Ысык-Ата|lat_deg=42.79779|lon_deg=74.85045|mark=Orange pog.svg|marksize=10|label_size=70|position=right|background=#FCF5E3|label=[[Дайырбек, Ысык-Ата району|Дайырбек]]|link=Дайырбек, Ысык-Ата району}} {{АймакКартасы~|Кыргызстан Чүй Ысык-Ата|lat_deg=42.81127|lon_deg=74.83423|mark=Orange pog.svg|marksize=10|label_size=80|position=top|background=#FCF5E3|label=[[Жайалма, Ысык-Ата району|Жайалма]]|link=Жайалма, Ысык-Ата району}} {{АймакКартасы~|Кыргызстан Чүй Ысык-Ата|lat_deg=42.76418|lon_deg=74.85211|mark=Orange pog.svg|marksize=10|label_size=80|position=left|background=#FCF5E3|label=[[Төмөнкү Серафимовка, Ысык-Ата району|Төмөнкү Серафимовка]]|link=Төмөнкү Серафимовка, Ысык-Ата району}} {{АймакКартасы~|Кыргызстан Чүй Ысык-Ата|lat_deg=42.94320|lon_deg=74.72699|mark=Red pog.svg|marksize=10|label_size=80|position=top|background=#FCF5E3|label=[[Жер-Казар, Ысык-Ата району|Жер-Казар]]|link=Жер-Казар, Ысык-Ата району}} {{АймакКартасы~|Кыргызстан Чүй Ысык-Ата|lat_deg=42.93467|lon_deg=74.71148|mark=Orange pog.svg|marksize=10|label_size=80|position=left|background=#FCF5E3|label=[[Дружба, Ысык-Ата району, Узун-Кыр айылдык аймагы|Дружба]]|link=Дружба, Ысык-Ата району, Узун-Кыр айылдык аймагы}} {{АймакКартасы~|Кыргызстан Чүй Ысык-Ата|lat_deg=42.926|lon_deg=74.745|mark=Orange pog.svg|marksize=10|label_size=80|position=bottom|background=#FCF5E3|label=[[Төмөнкү Норус, Ысык-Ата району|Төмөнкү Норус]]|link=Төмөнкү Норус, Ысык-Ата району}} {{АймакКартасы~|Кыргызстан Чүй Ысык-Ата|lat_deg=42.886111|lon_deg=75.083333|mark=Red pog.svg|marksize=14|label_size=80|position=top|background=#FCF5E3|label=[[Ивановка, Ысык-Ата району|Ивановка]]|link=Ивановка, Ысык-Ата району}} }} <br> {{clear}} == Маалымат булактары== {{Булактар}} {{Ысык-Ата районунун калкконуштары}} {{Кыргызстандын райондору}} [[Категория:Ысык-Ата району]] 3z1aluunh4mop7grigdon3wn7ktgaaz 0 38576 645887 518285 2026-05-09T15:17:18Z InternetArchiveBot 27717 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 645887 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Ысымы = Деспина Олимпиу |Нукура ысымы = |Сүрөт = ESC2013 - Cyprus 01.JPG |Туурасы = |Сүрөттүн баяндамасы = |Фон = solo_singer |Төрөлгөндөгү ысымы = |Толук ысымы = {{lang-el|Δέσποινα Ολυμπίου}} |Туулган датасы = 17.10.1975 |Туулган жери = [[Лимасол]], [[Кипр]] |Өлгөн датасы = |Өлгөн жери = |Активдүү жылдары = [[1992]] - бүгүнкү күндөр |Өлкө = {{FL-GRE}} [[Греция]] |Кесиптери = [[ырчы]] |Ырчылык үнү = |Аспаптары = |Жанрлары = заманбап [[лаика]], [[поп-музыка]] |Лакап аттары = |Жамааты = |Кызматташтык = |Лейблдар = |Сыйлыктары = |Уикиказына = |Сайт = }} '''Деспина Олимпиу''' ({{lang-el|Δέσποινα Ολυμπίου}}, {{lang-en|Despina Olympiou}} 17-октябрь<ref>[http://www.facebook.com/pages/Despina-Olympiou-Despoina-Olympiou/54530740140?v=info Despina Olympiou / Δέσποινα Ολυμπίου] [[Facebook]]та</ref> 1975<ref>[http://www.scribd.com/doc/34141518/%CE%A6%CE%91%CE%9C%CE%95%CE%9D-%CE%91%CF%80%CF%81%CE%AF%CE%BB%CE%B9%CE%BF%CF%82-2010-%CE%91%CF%81%CE%B9%CE%B8%CE%BC%CF%8C%CF%82-%CF%86%CF%8D%CE%BB%CE%BB%CE%BF%CF%85-15-%CE%88%CF%84%CE%BF%CF%82-8%CE%BF ΦΑΜΕΝ. Απρίλιος 2010, Αριθμός φύλλου 15:] «Η Δέσποινα Ολυμπίου, γεννημένη στις 17 Οκτωβρίου 1975…»</ref>, [[Лимасол]], [[Кипр]]) — киприот жана грек поп-ырчысы. [[Еврокөрүнүү ыр сынагы 2013|Еврокөрүнүү 2013]] ыр сынагындагы [[Кипр Еврокөрүнүү ыр сынагында|Кипрдин]] өкүлү.<ref>{{Cite web |title=«Cyprus: Despina Olympiou internally selected in 2013» |url=http://www.escdaily.com/cyprus-despina-olympiou-internally-selected-in-2013/ |accessdate=2013-01-27 |archivedate=2013-06-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130617231423/http://www.escdaily.com/cyprus-despina-olympiou-internally-selected-in-2013/ }}</ref> == Биографиясы == Ырчылык менен бала кезинен алектенип баштаган. Фортепиано ойногонду жана музыка теориясын Лондондогу [[Тринити-коллеж (Лондон)|Тринити-коллежде]] үйрөнгөн. Кесиптүү ырчылыкты [[1992-жыл]]ы Кипрде баштаган. [[1994-жыл]]ы [[Яннис Париос]] менен иштешкени Афина калаасына баш баккан. Кийинчерээк алдыңкы грек музыканттары менен кызматташкан, алардын ичинде [[Харис Алексия]], [[Йоргос Даларас]], [[Михалис Хатзиянис]], Манолис Лидакис, [[Димитрис Митропанос]], [[Пантелис Таласинос]], [[Костас Македонас]] ж.б. Деспинанын биринчи «Των Ματιών σου η Καλημέρα» аталышы менен альбому [[2000-жыл]]ы чыккан, альбомдогу ырлар Илиас Катсулистин сөздөрүнө жана Пантелис Талассиностун, Манолис Лидакистин ж.б. обонуна жазылган. [[2003-жыл]]дын жайында Михалис Хатзиянис менен бирдикте концерттер менен бүткүл Греция жана чет өлкөлөр боюнча гастролдук тур кылган. Ошол эле убакытта 25 000ден ашык нускада сатылган «'Βάλε Μουσική» синглин чыгарган. [[2004-жыл]]ы Михалис Хатзиянис, Такис ​​Вурмас, Элени Зиог, Костас Валтазанистин ырларын камтыган, «Έχουμε Λόγο» деген өзүнүн экинчи альбомун чыгарган. [[2005-жыл]]ы кышында «Αυτό Είναι Αγάπη» аталышындагы, Йоргос жана Александрос Пантелиастардын сөздөрүнө жана обондоруна жазылган, өзүнүн үчүнчү альбомун жараткан. Деспина Олимпиу кийинчерээк [[Анна Висси]], [[Йоргос Даларас]] жана [[Михалис Хатзиянис]] менен АКШ жана Канадада кызматташкан. [[2007-жыл]]дын март айында «Πες το δυνατά» деген CD синглин чыгарган, ал таасирдүү ийгилик менен коштолгон, жана камтылган ырлары төртүнчү «Μαζί — χωριστά» деген альбомго киргизилген, жарыкка чыккандан кийин ал - алтын альбом болгон. [[2009-жыл]]дын январынын башында Деспина Олимпиу Михалисом Хатзиянис менен никелешкен, бирок [[2010-жыл]]ы түгөй ажырашкан<ref>[http://www.thebest.gr/news/index/viewStory/14327 Δέσποινα Ολυμπίου:"Ο Μιχάλης υπήρξε ένα σημαντικό κεφάλαιο στη ζωή μου και την προσωπική και την επαγγελματική" — повідомлення від 23/04/2010. Перевірене 30-11-2010]</ref>. == Дискографиясы == * «Των Ματιών σου η Καλημέρα» (2000) * «Βάλε μουσική» (2003) * «Έχουμε Λόγο» (2004) * «Αυτό Είναι Αγάπη» (2005) * «Μαζί&nbsp;— χωριστά» (2007) * «Μαζί&nbsp;— χωριστά» Golden Edition (2008) * «Μια Στιγμή» (2009) == Эскертмелер == {{Булактар}} == Шилтемелер == * [http://clubs.pathfinder.gr/despina_olympiou Ырасмый фан-клубу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101103010310/http://clubs.pathfinder.gr/despina_olympiou |date=2010-11-03 }}{{ref-el}} * [http://www.music-bazaar.com/main.php?page=artist&id=294&lfs=gr music-bazaar.comдогу дискографиясы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080513214627/http://www.music-bazaar.com/main.php?page=artist&id=294&lfs=gr |date=2008-05-13 }}{{ref-el}} * [http://artistwiki.com/iiiiiiii-iiiiiiii/biography artistwiki.comдогу ырчынын өмүр таржымалы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111026030207/http://artistwiki.com/iiiiiiii-iiiiiiii/biography |date=2011-10-26 }}{{ref-el}} {{Еврокөрүнүү ыр сынагы 2013}} [[Категория:Грециянын ырчылары]] [[Категория:Кипрдин ырчылары]] [[Категория:Еврокөрүнүү 2013 ыр сынагынын катышуучулары]] boz1y3cn1uclihs9zrjxf32emkxbl8n 0 55144 645890 641630 2026-05-09T17:28:00Z InternetArchiveBot 27717 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 645890 wikitext text/x-wiki {{Infobox German location |image_photo=Passau_Altstadt_Panorama_5.jpg |image_caption=Donaulände and ''Old town'' |type = Шаар |image_coa = Wappen Passau.svg |lat_deg = 48 |lat_min = 34 | lat_sec=0 |lon_deg = 13 |lon_min = 28 | lon_sec=0 |image_plan = |state = Бавария |region = Төмөнкү Бавария |district = Райондук деңгээлдеги шаар |elevation = 294-447 |area = 69.58 |population = 50507 |Stand = 2006-06-30 |Gemeindeschlüssel = 09262000 |postal_code = 94001–94036 |area_code = 0851 |licence = PA |website = [http://www.passau.de/ www.passau.de] |mayor = Юрген Дуппермэр |party = SPD }} '''Пассау''' - [[Германия|Германиянын]] [[Бавария|Бавария Жериндеги] шаар. [[Төмөнкү Бавария|Төмөнкү Бавария]] административдик округуна тиешелүү. Калкы — 49.454 (2013-ж.). Аянты — 69.58 км2. [[Файл:Passau by Braun Hogenberg (middle size) (34065258).jpg|thumb|left| Пассау. 1581-ж.]] [[Файл:Passau 1892. old photo.jpg|thumb|Пассау. 1892-ж.]] [[Файл:Passau flood scale Sept 2012.JPG|thumb|Пассауда суу деңгээлинин 1501-2002-жж. көтөрүлүшү. 2012-ж.]] [[Image:Buergerversammlungsgebiete Passau.jpg|thumb|right|300px|Пассауда ачык кеңештин аянты]] [[Image:Passau Altstadt Panorama 1.jpg|thumb|center|600px|Пассаунун Veste Oberhausдан көрүнүшү. Дунай дарыясынын каршысында]] [[Image:Passau Panorama 080420 2.jpg|thumb|center|600px|Пассаунун түштүктөн көрүнүшү. Инн дарыясынын каршысында]] ==Тышкы шилтемелер== {{Commons|Passau}} *[http://www.passau.de Official website] {{de icon}} *[http://www.passau-wiki.de Passau Wiki]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{de icon}} *[http://www.flickr.com/search/?q=Passau Passau] at [[Flickr]] *[http://maps.google.com/maps/ms?hl=en&ie=UTF8&oe=UTF8&msa=0&t=h&msid=100264867523841558616.00044ecceb586c67086dc&ll=48.574197,13.465639&spn=0.001725,0.005&z=18 Passau Cathedral, which is famous for its organ with 17774 pipes and 233 registers - the biggest church organ on Earth] - Zoomable map and satellite overview (''Google Maps''). [[Категория:Бавария шаарлары]] ipskw0jyqc0otxfzfzhwnwbu6o442l9 0 56909 645929 530961 2026-05-10T11:36:19Z MuratbekErkebulan 44284 645929 wikitext text/x-wiki {{ОЖ |статусу = айыл |кыргызча аталышы = Масагаты |расмий аталышы = |баш ийгени = |сүрөт = |сүрөт ачыктамасы = |өлкө = Кыргызстан |герб = |желек = |гербдин сүрөттөлүшү = |желектин сүрөттөлүшү = |гербдин туурасы = |желектин туурасы = |lat_deg= 41.064659 |lon_deg= 72.634736 |CoordAddon = type:city_region:KG |CoordScale = |өлкөнүн картасынын өлчөмү = 300 |облус картасынын өлчөмү = |район картасынын өлчөмү = |облус түрү = |облус = Жалал-Абад облусу |таблицадагы облус = |район түрү = |район = Ноокен району |таблицадагы район = |коомдун түрү = |коом = |таблицадагы коом = |ички бөлүнүшү = |башчысынын түрү = |башчысы = |негизделген күнү = |биринчи белгиленген = |муруңку аталышы = Ленин-Жол |статустун берилиши = |аймагы = |бийиктиктин түрү = |ОЖ борборунун бийиктиги = 750 |климаты = |расмий тили = |расмий тили2 = |калкы = 20 137 <ref name="Калк2023"/> |элди каттоо жылы = 2023 |жыштыгы = |агломерация = |улуттук курамы = |диний курамы = |этнохороним = |убакыт аралыгы = +6 |DST = |телефон коду = |почта индекси = |почта индекстери = |автоунаа коду = |идентификатордун түрү = |цифралык идентификатор = |Commons түрмөгүндө = |сайты = |сайтынын тили = }} '''Масы''' (1937–91-жылдары Ленин-Жол аталган) — [[Кыргыз Республикасы]]нын [[Жалал-Абад облусу]]нун [[Ноокен району]]ндагы айыл. Ноокен районунун жана Масы айыл аймагынын борбору. Эски-Масы суусунун боюнда, Ош – Бишкек автомобиль жолунун жээгинде, деңиз деңгээлинен 750 м бийиктикте жайгашкан. Областтын борбору жана темир жол станциясы [[Жалал-Абад шаары|Жалал-Абад шаарынан]] 45 км аралыкта. Тентек-Сай темир жол бекетинин (Өзбекстан) 20 км. Кыштакта Ноокен районунун дээрлик бүт мекеме-ишканалары орун алган. Андан сырткары нан заводу, ашкана-чайканалар, ресторандар, сауна-мончо, 13 тегирмен, 4 май жуаз, 2 ак жуаз, фирма жана базар иштейт. Төрт орто жана музыкалык мектеп, китепканалар, 6 бала бакча, балдардын билим берүү борбору, музей, маданият үйү, кинотеатр, 3 клуб, борборлоштурулган райондук оорукана, санитария-эпидемиялык станция, борборлоштурулган дарыкана, дары-дармек сатуучу жеке менчик ишкана бар. Улуу Ата Мекендик согушта курман болгондорго 2 эстелик тургузулган. == Калкы == Калкы - 20137 киши (2023)<ref name="Калк2023">{{Cite web |url=http://www.stat.kg/ru/statistics/download/operational/825 |title=Кыргыз Республикасынын облустарынын, райондорунун, шаарларынын, шаарчаларынын, айыл аймактарынын жана айылдарынын калкынын саны (2023-жылдын башына карата).|publisher=Кыргыз Республикасынын Улуттук статистика комитети}}</ref>; негизинен дыйкан чарбаларында эмгектенет. == Булактар == {{Булактар}} * [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7 {{Ноокен районунун калкконуштары}} [[Категория:Масы айыл аймагы]] [[Категория:Ноокен району]] [[Категория:Кыргызстандын кыштактары‎]] fqibvbkc8qzkgozkf8u7y2ej6jiom92 0 61232 645883 611041 2026-05-09T14:37:39Z InternetArchiveBot 27717 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 645883 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусу = муниципалитет |кыргызча аталышы = Оберотмарсхаузен |расмий аталышы = Oberottmarshausen |сурөтү = |баш ийгени = |өлкө = Германия |герб = Wappen Oberottmarshausen.png |желек = |гербдин сүрөттөлүшү = |желектин сүрөттөлүшү = |гербдин туурасы = |желектин туурасы = |lat_dir=N |lat_deg=48 |lat_min=14 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=51 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |чек аранын түрү = |таблицадагы чек ара = |өлкөнүн картасынын өлчөмү = |облус картасынын өлчөмү = |район картасынын өлчөмү = |облус түрү = Германия жерлери{{!}}Жер |облус = Бавария |таблицадагы облус = Бавария |район түрү = Германиянын райондору{{!}}Району |район = Аугсбург |таблицадагы район = Аугсбург (район){{!}}Аугсбург |коомдун түрү = |коом = |таблицадагы коом = |ички бөлүнүшү = |башчысынын түрү = |башчысы = Герхард Мөснер |негизделген күнү = |биринчи белгиленген = |мурунку аталышы = |статустун берилиши = |аймагы = 87,60 |бийиктиктин түрү = |ОЖ борборунун бийиктиги = 534 |климаты = |расмий тили = |калкы = 1653 |элди каттоо жылы = 2010 |жыштыгы = |агломерация = |улуттук курамы = |диний курамы = |этнохороним = |убакыт аралыгы = +1 |DST = бар |телефон коду = 08231 |почта индекси = 86507 |почта индекстери = |автоунаа коду = A |идентификатордун түрү = Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органынын коду{{!}}Расмий коду |цифралык идентификатор = 09 7 72 186 |Commons түрмөгүндө = Oberottmarshausen |сайты = http://www.oberottmarshausen.de/ |сайтынын тили = de }} '''Оберотмарсхаузен''' ({{lang-de|Oberottmarshausen}}) — [[Германия|Германия Федеративтик Республикасынын]] [[Бавария]][[Германия Жерлери|жеринде]] жайгашкан [[муниципалитет]]. [[Швабия (округ)|Швабия]] [[Административдик округ (Германия)|административдик округуна]] карайт. [[Аугсбург (район)|Аугсбург]] районуна кирет. Калкы — 1653 киши (31-декабрь, 2010-жыл).<ref>{{Cite web |title=Bayerisches Landesamt für Statistik und Datenverarbeitung – Fortschreibung des Bevölkerungsstandes, Quartale (hier viertes Quartal, Stichtag zum Quartalsende) |url=https://www.statistikdaten.bayern.de/genesis/online?language=de&sequenz=tabelleErgebnis&selectionname=12411-009r&sachmerkmal=QUASTI&sachschluessel=SQUART04&startjahr=2010&endjahr=2010 |accessdate=2015-09-11 |archivedate=2021-04-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210428054219/https://www.statistikdaten.bayern.de/genesis/online?language=de&sequenz=tabelleErgebnis&selectionname=12411-009r&sachmerkmal=QUASTI&sachschluessel=SQUART04&startjahr=2010&endjahr=2010 }}</ref> Болжолдуу аянты — 87,60 км². Мамлекет ичинде бекитилген [[Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органынын коду|расмий коду]] — ''09 7 72 186''. Муниципалитеттин башчысы — Герхард Мөснер. == Булактар == {{Булактар}} ==Тышкы шилтемелер== * [http://www.oberottmarshausen.de/ Расмий сайты]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Бавария райондору}} {{Германия:Аугсбург Район:Шаарлар}} {{Bavaria-geo-stub}} [[Категория:Бавария шаарлары]] 866jvbnoedc1k0qfikqg9h08qoy09uw 0 61264 645886 611168 2026-05-09T15:00:16Z InternetArchiveBot 27717 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 645886 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусу = муниципалитет |кыргызча аталышы = Ойссенхайм |расмий аталышы = Eußenheim |сурөтү = |баш ийгени = |өлкө = Германия |герб = Wappen von Eußenheim.svg |желек = |гербдин сүрөттөлүшү = |желектин сүрөттөлүшү = |гербдин туурасы = |желектин туурасы = |lat_dir=N |lat_deg=49 |lat_min=59 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=49 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |чек аранын түрү = |таблицадагы чек ара = |өлкөнүн картасынын өлчөмү = |облус картасынын өлчөмү = |район картасынын өлчөмү = |облус түрү = Германия жерлери{{!}}Жер |облус = Бавария |таблицадагы облус = Бавария |район түрү = Германиянын райондору{{!}}Району |район = Майн-Шпессарт |таблицадагы район = Майн-Шпессарт (район){{!}}Майн-Шпессарт |коомдун түрү = |коом = |таблицадагы коом = |ички бөлүнүшү = |башчысынын түрү = |башчысы = Дитер Шнайдер |негизделген күнү = |биринчи белгиленген = |мурунку аталышы = |статустун берилиши = |аймагы = 56,84 |бийиктиктин түрү = |ОЖ борборунун бийиктиги = 176–225 |климаты = |расмий тили = |калкы = 3249 |элди каттоо жылы = 2010 |жыштыгы = |агломерация = |улуттук курамы = |диний курамы = |этнохороним = |убакыт аралыгы = +1 |DST = бар |телефон коду = 09350 |почта индекси = 97776 |почта индекстери = |автоунаа коду = MSP |идентификатордун түрү = Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органынын коду{{!}}Расмий коду |цифралык идентификатор = 09 6 77 127 |Commons түрмөгүндө = Eußenheim |сайты = http://www.eussenheim.de/ |сайтынын тили = de }} '''Ойссенхайм''' ({{lang-de|Eußenheim}}) — [[Германия|Германия Федеративтик Республикасынын]] [[Бавария]][[Германия Жерлери|жеринде]] жайгашкан [[муниципалитет]]. [[Майн-Шпессарт (район)|Майн-Шпессарт]] районуна кирет. Калкы — 3249 киши (31-декабрь, 2010-жыл).<ref>{{Cite web |title=Bayerisches Landesamt für Statistik und Datenverarbeitung – Fortschreibung des Bevölkerungsstandes, Quartale (hier viertes Quartal, Stichtag zum Quartalsende) |url=https://www.statistikdaten.bayern.de/genesis/online?language=de&sequenz=tabelleErgebnis&selectionname=12411-009r&sachmerkmal=QUASTI&sachschluessel=SQUART04&startjahr=2010&endjahr=2010 |accessdate=2015-09-11 |archivedate=2021-04-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210428054219/https://www.statistikdaten.bayern.de/genesis/online?language=de&sequenz=tabelleErgebnis&selectionname=12411-009r&sachmerkmal=QUASTI&sachschluessel=SQUART04&startjahr=2010&endjahr=2010 }}</ref> Болжолдуу аянты — 56,84 км². Мамлекет ичинде бекитилген [[Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органынын коду|расмий коду]] — ''09 6 77 127''. Муниципалитеттин башчысы — Дитер Шнайдер. == Булактар == {{Булактар}} ==Тышкы шилтемелер== * [http://www.eussenheim.de/ Расмий сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061215080936/http://www.eussenheim.de/ |date=2006-12-15 }} {{Бавария райондору}} {{Германия:Майн-Шпессарт Район:Шаарлар}} {{Bavaria-geo-stub}} [[Категория:Бавария шаарлары]] lq8f4pjqw1ay4yzmawwdpiyjtv1yizg 0 61435 645894 611797 2026-05-09T21:08:54Z InternetArchiveBot 27717 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 645894 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусу = муниципалитет |кыргызча аталышы = Рецштадт |расмий аталышы = Retzstadt |сурөтү = |баш ийгени = |өлкө = Германия |герб = DEU Retzstadt COA.svg |желек = |гербдин сүрөттөлүшү = |желектин сүрөттөлүшү = |гербдин туурасы = |желектин туурасы = |lat_dir=N |lat_deg=49 |lat_min=55 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=53 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |чек аранын түрү = |таблицадагы чек ара = |өлкөнүн картасынын өлчөмү = |облус картасынын өлчөмү = |район картасынын өлчөмү = |облус түрү = Германия жерлери{{!}}Жер |облус = Бавария |таблицадагы облус = Бавария |район түрү = Германиянын райондору{{!}}Району |район = Майн-Шпессарт |таблицадагы район = Майн-Шпессарт (район){{!}}Майн-Шпессарт |коомдун түрү = |коом = |таблицадагы коом = |ички бөлүнүшү = |башчысынын түрү = |башчысы = Карл Герхард |негизделген күнү = |биринчи белгиленген = |мурунку аталышы = |статустун берилиши = |аймагы = 18,07 |бийиктиктин түрү = |ОЖ борборунун бийиктиги = 240 |климаты = |расмий тили = |калкы = 1581 |элди каттоо жылы = 2010 |жыштыгы = |агломерация = |улуттук курамы = |диний курамы = |этнохороним = |убакыт аралыгы = +1 |DST = бар |телефон коду = 09364 |почта индекси = 97282 |почта индекстери = |автоунаа коду = MSP |идентификатордун түрү = Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органынын коду{{!}}Расмий коду |цифралык идентификатор = 09 6 77 175 |Commons түрмөгүндө = Retzstadt |сайты = http://www.retzstadt.de/ www.retzstadt.de |сайтынын тили = de }} '''Рецштадт''' ({{lang-de|Retzstadt}}) — [[Германия|Германия Федеративтик Республикасынын]] [[Бавария]][[Германия Жерлери|жеринде]] жайгашкан [[муниципалитет]]. [[Майн-Шпессарт (район)|Майн-Шпессарт]] районуна кирет. Калкы — 1581 киши (31-декабрь, 2010-жыл).<ref>{{Cite web |title=Bayerisches Landesamt für Statistik und Datenverarbeitung – Fortschreibung des Bevölkerungsstandes, Quartale (hier viertes Quartal, Stichtag zum Quartalsende) |url=https://www.statistikdaten.bayern.de/genesis/online?language=de&sequenz=tabelleErgebnis&selectionname=12411-009r&sachmerkmal=QUASTI&sachschluessel=SQUART04&startjahr=2010&endjahr=2010 |accessdate=2015-09-11 |archivedate=2021-04-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210428054219/https://www.statistikdaten.bayern.de/genesis/online?language=de&sequenz=tabelleErgebnis&selectionname=12411-009r&sachmerkmal=QUASTI&sachschluessel=SQUART04&startjahr=2010&endjahr=2010 }}</ref> Болжолдуу аянты — 18,07 км². Мамлекет ичинде бекитилген [[Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органынын коду|расмий коду]] — ''09 6 77 175''. Муниципалитеттин башчысы — Карл Герхард. == Булактар == {{Булактар}} ==Тышкы шилтемелер== * [http://www.retzstadt.de/ Расмий сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071027065042/http://www.retzstadt.de/ |date=2007-10-27 }} {{Бавария райондору}} {{Германия:Майн-Шпессарт Район:Шаарлар}} {{Bavaria-geo-stub}} [[Категория:Бавария шаарлары]] 6wpz3iyr0sgqzl37bibovvw6hmm7c5m 0 64991 645873 607439 2026-05-09T12:10:33Z InternetArchiveBot 27717 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 645873 wikitext text/x-wiki {{ОЖ |статусу = муниципалитет |кыргызча аталышы = Нидеррайсен |расмий аталышы = Niederreißen |сурөтү = |баш ийгени = |өлкө = Германия |герб = |желек = |гербдин сүрөттөлүшү = |желектин сүрөттөлүшү = |гербдин туурасы = |желектин туурасы = |lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=05 |lat_sec=56 |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=24 |lon_sec=41 |CoordAddon = |CoordScale = |чек аранын түрү = |таблицадагы чек ара = |өлкөнүн картасынын өлчөмү = |облус картасынын өлчөмү = |район картасынын өлчөмү = |облус түрү = Германия жерлери{{!}}Жер |облус = Тюрингия |таблицадагы облус = Тюрингия |район түрү = Германиянын райондору{{!}}Район |район = Веймар |таблицадагы район = Веймар (район){{!}}Веймар |коомдун түрү = |коом = |таблицадагы коом = |ички бөлүнүшү = |башчысынын түрү = |башчысы = Хартмут Прагер |негизделген күнү = |биринчи белгиленген = |мурунку аталышы = |статустун берилиши = |аймагы = 223 |бийиктиктин түрү = |ОЖ борборунун бийиктиги = 212 |климаты = |расмий тили = |калкы = 223 |элди каттоо жылы = 2010 |жыштыгы = |агломерация = |улуттук курамы = |диний курамы = |этнохороним = |убакыт аралыгы = +1 |DST = бар |телефон коду = 036373 |почта индекси = 99510 |почта индекстери = |автоунаа коду = AP |идентификатордун түрү = Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органынын коду{{!}}Расмий коду |цифралык идентификатор = 16 0 71 062 |Commons түрмөгүндө = |сайты = http://www.vg-ilmtal-weinstrasse.de/ |сайтынын тили = de }} '''Нидеррайсен''' ({{lang-de|Niederreißen}}) — [[Германия|Германия Федеративдик Республикасынын]] [[Тюрингия|Тюрингия жеринде]] жайгашкан [[муниципалитет]]. [[Веймар (район)|Веймар]] районуна кирет. Калкы — 223 киши (31-декабрь, 2010-жыл).<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> Болжолдуу аянты — 223 км². Мамлекет ичинде бекитилген [[Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органынын коду|расмий коду]] — ''16 0 71 062''. Муниципалитеттин башчысы — Хартмут Прагер. ==Шилтемелер== {{Булактар}} ==Тышкы шилтемелер== * [http://www.vg-ilmtal-weinstrasse.de/ Расмий сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091001035415/http://www.vg-ilmtal-weinstrasse.de/ |date=2009-10-01 }} {{Тюрингия райондору}} {{Германия:Веймар Район:Шаарлар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Категория:Тюрингия шаарлары]] 8gnjmkkv73m5k5xdkvwgmm0ls3l4v6w 0 64996 645874 607448 2026-05-09T12:29:14Z InternetArchiveBot 27717 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 645874 wikitext text/x-wiki {{ОЖ |статусу = муниципалитет |кыргызча аталышы = Нирмсдорф |расмий аталышы = Nirmsdorf |сурөтү = |баш ийгени = |өлкө = Германия |герб = |желек = |гербдин сүрөттөлүшү = |желектин сүрөттөлүшү = |гербдин туурасы = |желектин туурасы = |lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=05 |lat_sec=40 |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=28 |lon_sec=13 |CoordAddon = |CoordScale = |чек аранын түрү = |таблицадагы чек ара = |өлкөнүн картасынын өлчөмү = |облус картасынын өлчөмү = |район картасынын өлчөмү = |облус түрү = Германия жерлери{{!}}Жер |облус = Тюрингия |таблицадагы облус = Тюрингия |район түрү = Германиянын райондору{{!}}Район |район = Веймар |таблицадагы район = Веймар (район){{!}}Веймар |коомдун түрү = |коом = |таблицадагы коом = |ички бөлүнүшү = |башчысынын түрү = |башчысы = Бригитте Тенцер |негизделген күнү = |биринчи белгиленген = |мурунку аталышы = |статустун берилиши = |аймагы = 2,72 |бийиктиктин түрү = |ОЖ борборунун бийиктиги = 200 |климаты = |расмий тили = |калкы = 86 |элди каттоо жылы = 2010 |жыштыгы = |агломерация = |улуттук курамы = |диний курамы = |этнохороним = |убакыт аралыгы = +1 |DST = бар |телефон коду = 036463 |почта индекси = 99510 |почта индекстери = |автоунаа коду = AP |идентификатордун түрү = Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органынын коду{{!}}Расмий коду |цифралык идентификатор = 16 0 71 066 |Commons түрмөгүндө = |сайты = http://www.vg-ilmtal-weinstrasse.de/ |сайтынын тили = de }} '''Нирмсдорф''' ({{lang-de|Nirmsdorf}}) — [[Германия|Германия Федеративдик Республикасынын]] [[Тюрингия|Тюрингия жеринде]] жайгашкан [[муниципалитет]]. [[Веймар (район)|Веймар]] районуна кирет. Калкы — 86 киши (31-декабрь, 2010-жыл).<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> Болжолдуу аянты — 2,72 км². Мамлекет ичинде бекитилген [[Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органынын коду|расмий коду]] — ''16 0 71 066''. Муниципалитеттин башчысы — Бригитте Тенцер. ==Шилтемелер== {{Булактар}} ==Тышкы шилтемелер== * [http://www.vg-ilmtal-weinstrasse.de/ Расмий сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091001035415/http://www.vg-ilmtal-weinstrasse.de/ |date=2009-10-01 }} {{Тюрингия райондору}} {{Германия:Веймар Район:Шаарлар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Категория:Тюрингия шаарлары]] hs27pvq5qkqpybu3slgh7sblmuz2bbf 0 65029 645884 607507 2026-05-09T14:38:28Z InternetArchiveBot 27717 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 645884 wikitext text/x-wiki {{ОЖ |статусу = муниципалитет |кыргызча аталышы = Оберрайсен |расмий аталышы = Oberreißen |сурөтү = |баш ийгени = |өлкө = Германия |герб = |желек = |гербдин сүрөттөлүшү = |желектин сүрөттөлүшү = |гербдин туурасы = |желектин туурасы = |lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=05 |lat_sec=14 |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=24 |lon_sec=48 |CoordAddon = |CoordScale = |чек аранын түрү = |таблицадагы чек ара = |өлкөнүн картасынын өлчөмү = |облус картасынын өлчөмү = |район картасынын өлчөмү = |облус түрү = Германия жерлери{{!}}Жер |облус = Тюрингия |таблицадагы облус = Тюрингия |район түрү = Германиянын райондору{{!}}Район |район = Веймар |таблицадагы район = Веймар (район){{!}}Веймар |коомдун түрү = |коом = |таблицадагы коом = |ички бөлүнүшү = 10 айыл |башчысынын түрү = |башчысы = Юрген Раммельт |негизделген күнү = |биринчи белгиленген = |мурунку аталышы = |статустун берилиши = |аймагы = 4,98 |бийиктиктин түрү = |ОЖ борборунун бийиктиги = 240 |климаты = |расмий тили = |калкы = 177 |элди каттоо жылы = 2010 |жыштыгы = |агломерация = |улуттук курамы = |диний курамы = |этнохороним = |убакыт аралыгы = +1 |DST = бар |телефон коду = 036373 |почта индекси = 99510 |почта индекстери = |автоунаа коду = AP |идентификатордун түрү = Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органынын коду{{!}}Расмий коду |цифралык идентификатор = 16 0 71 068 |Commons түрмөгүндө = Oberreißen |сайты = http://www.vg-ilmtal-weinstrasse.de/ |сайтынын тили = de }} '''Оберрайсен''' ({{lang-de|Oberreißen}}) — [[Германия|Германия Федеративдик Республикасынын]] [[Тюрингия|Тюрингия жеринде]] жайгашкан [[муниципалитет]]. [[Веймар (район)|Веймар]] районуна кирет. Калкы — 177 киши (31-декабрь, 2010-жыл).<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> Болжолдуу аянты — 4,98 км². Мамлекет ичинде бекитилген [[Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органынын коду|расмий коду]] — ''16 0 71 068''. Муниципалитеттин башчысы — Юрген Раммельт. Муниципалитет административдик курамы боюнча 10 айылдык округка бөлүнөт. ==Шилтемелер== {{Булактар}} ==Тышкы шилтемелер== * [http://www.vg-ilmtal-weinstrasse.de/ Расмий сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091001035415/http://www.vg-ilmtal-weinstrasse.de/ |date=2009-10-01 }} {{Тюрингия райондору}} {{Германия:Веймар Район:Шаарлар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Категория:Тюрингия шаарлары]] 5ppk5dstb3qo0p5t9w9pbw6rxva7fd1 0 65067 645893 607574 2026-05-09T19:29:12Z InternetArchiveBot 27717 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 645893 wikitext text/x-wiki {{ОЖ |статусу = муниципалитет |кыргызча аталышы = Пфиффельбах |расмий аталышы = Pfiffelbach |сурөтү = |баш ийгени = |өлкө = Германия |герб = |желек = |гербдин сүрөттөлүшү = |желектин сүрөттөлүшү = |гербдин туурасы = |желектин туурасы = |lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=03 |lat_sec=31 |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=26 |lon_sec=30 |CoordAddon = |CoordScale = |чек аранын түрү = |таблицадагы чек ара = |өлкөнүн картасынын өлчөмү = |облус картасынын өлчөмү = |район картасынын өлчөмү = |облус түрү = Германия жерлери{{!}}Жер |облус = Тюрингия |таблицадагы облус = Тюрингия |район түрү = Германиянын райондору{{!}}Район |район = Веймар |таблицадагы район = Веймар (район){{!}}Веймар |коомдун түрү = |коом = |таблицадагы коом = |ички бөлүнүшү = 10 айыл |башчысынын түрү = |башчысы = др. Клаус Ениг |негизделген күнү = |биринчи белгиленген = |мурунку аталышы = |статустун берилиши = |аймагы = 11,03 |бийиктиктин түрү = |ОЖ борборунун бийиктиги = 209 |климаты = |расмий тили = |калкы = 587 |элди каттоо жылы = 2010 |жыштыгы = |агломерация = |улуттук курамы = |диний курамы = |этнохороним = |убакыт аралыгы = +1 |DST = бар |телефон коду = 036462 |почта индекси = 99510 |почта индекстери = |автоунаа коду = AP |идентификатордун түрү = Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органынын коду{{!}}Расмий коду |цифралык идентификатор = 16 0 71 074 |Commons түрмөгүндө = |сайты = http://www.vg-ilmtal-weinstrasse.de/ |сайтынын тили = de }} '''Пфиффельбах''' ({{lang-de|Pfiffelbach}}) — [[Германия|Германия Федеративдик Республикасынын]] [[Тюрингия|Тюрингия жеринде]] жайгашкан [[муниципалитет]]. [[Веймар (район)|Веймар]] районуна кирет. Калкы — 587 киши (31-декабрь, 2010-жыл).<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> Болжолдуу аянты — 11,03 км². Мамлекет ичинде бекитилген [[Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органынын коду|расмий коду]] — ''16 0 71 074''. Муниципалитеттин башчысы — др. Клаус Ениг. Муниципалитет административдик курамы боюнча 10 айылдык округка бөлүнөт. ==Шилтемелер== {{Булактар}} ==Тышкы шилтемелер== * [http://www.vg-ilmtal-weinstrasse.de/ Расмий сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091001035415/http://www.vg-ilmtal-weinstrasse.de/ |date=2009-10-01 }} {{Тюрингия райондору}} {{Германия:Веймар Район:Шаарлар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Категория:Тюрингия шаарлары]] 1rco3ouvas7ozozqzxhntru96083myu 0 128210 645896 639321 2026-05-10T00:09:04Z InternetArchiveBot 27717 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 645896 wikitext text/x-wiki Бүгүнкү күнгө чейин көпчүлүк өлкөлөрдө аялдар өкмөттө жана башка мекемелерде аз көрсөтүлүп келет. Бул тарыхый тенденция дагы деле сакталып келе жатат, бирок акыркы жылдары аялдар мамлекет жана өкмөт башчылыгына көбүрөөк шайланууда.<ref>Women in National Governments Around the Globe: Fact Sheet (R45483), Susan G. Chesser. 06.04.2022 https://crsreports.congress.gov/product/details?prodcode=R45483{{Жеткиликсиз шилтеме|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2022-жылы аялдар дүйнө жүзү боюнча мыйзам чыгаруучу орундардын 26,1% ээлешет, 2002-жылы бул көрсөткүч 14,2% болгон.<ref>Women in National Governments Around the Globe: Fact Sheet Updated 6.04.2022. https://crsreports.congress.gov/product/pdf/R/R45483/11 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220416132555/https://crsreports.congress.gov/product/pdf/R/R45483/11 |date=2022-04-16 }}</ref> Бардык аял премьер-министрлердин жана президенттердин 75%ы кызматка акыркы жыйырма жылдын ичинде гана киришкен.<ref>Jalaza, Farida (2016-04-15). "Introduction". Shattered, Cracked, or Family Intact?: Women and the Executive Glass Ceiling Worldwide. Oxford University Press. pp. 1–2, 5. <nowiki>ISBN 9780190602093</nowiki>.</ref> Аялдар саясий турмушка катышуу жана саясий лидер болуу жөндөмүнө таасирин тийгизген бир катар кыйынчылыктарга туш болушу мүмкүн. Бир нече өлкөлөр жергиликтүү деңгээлден баштап улуттук жана эл аралык деңгээлдеги бийликке аялдардын катышуусун арттыра турган чараларды көрүп жатышат. Кыргызстанда жергиликтүү жана жогорку кеңештерде 30% гендердик квота бекитилген, бул квотага карата эркек же аял депутаттардын саны 70%дан ашпашы керек. Практикада гендердик квоталар бузуу менен колдонулат, ошондуктан парламентте квота киргизилгенден бери аялдардын саны 30%га жеткен учур болгон эмес. Бул көбүнчө эркек талапкерлердин каршылыгынан улам болот, мисалы, 2021-жылы жергиликтүү кеңештерге болгон шайлоодон кийин эркек талапкерлер шайлоо участогуна чогулуп, эки талапкерди жеңүүчүлөрдүн тизмесинен чыгарууну талап кылышкан,<ref>[https://kloop.kg/blog/2021/10/06/gendernye-kvoty-vozmozhnost-dlya-partij-popast-vo-vlast-ili-shans-dlya-zhenshhin-vojti-v-politiku/ Гендерные квоты: возможность для партий попасть во власть или шанс для женщин войти в политику?] 06.10.2021. Текшерилген күнү: бугу айынын 17, 2022.</ref> ал эми Жогорку Кеңешке шайлоодон кийин депутаттыкка талапкер Жанар Акаев кесиптеши Токтобүбү Оргалчаны сотко берип, ошону менен депутаттын мандатын алган.<ref>Т. Шамбетов, [https://rus.azattyk.org/a/31611648.html Соблюдение гендерной квоты. Почему Жанар Акаев может не пройти в Жогорку Кенеш?] 16.12. 2021 </ref> == Тарыхы== [[Файл:Cleopatra_VII_tetradrachm_Syria_mint.jpg|thumb|Сириядагы Селевкий менен Пиериянын Тетрадрахмасы, алдыңкы бетинде Марк Антоний жана арткы бетинде Клеопатра VII.]] Тарыхта Клеопатра, Елизавета I, Екатерина II, Курманжан датка жана башка аял башкаруучулардын аты белгилүү. Клеопатра VII Филопатор (б.з.ч. 30-69-жылдар) – эллинистикалык Египетти 22 жыл башкарган Птолемей династиясынын акыркы башкаруучусу.<ref>Ал ошондой эле дипломат, деңиз капитаны, лингвист жана медициналык жазуучу болгон. ''Roller, Duane W. (2010), Cleopatra: a biography, (англ.). Oxford: Oxford University Press, ISBN 978-0-19-536553-5''</ref> Миңдеген кылым өткөнүнө карабай Клеопатраны бүгүнкү заманбап муун тарыхты өзгөрткөн аял катары эстейт. Екатерина II (Екатерина Алексеевна, Улуу Екатерина, 1729-1796) – орус башкаруучусу. Күйөөсү Пётр IIIгө каршы ордолук төңкөрүштөн кийин тактыга отуруп, Орусия империясын башкарган.<ref>Историко-документальный просветительский портал создан при поддержке фонда «История Отечества» [https://historyrussia.org/sobytiya/257-let-nazad-na-rossijskij-prestol-vzoshla-ekaterina-ii.html 257 лет назад на российский престол взошла Екатерина II] (орус.) 9.07.2019 Текшерилген күнү: бугу айынын 17, 2022.</ref> Елизавета I (1533-1603) – 1558-жылдан тарта Англия жана Ирландия ханышасы, Тьюдор династиясынын акыркы башкаруучусу.<ref>Elizabeth I (r.1558-1603) https://www.royal.uk/elizabeth-i.</ref> Анын башкаруу мезгилин “Англиянын алтын доору” деп да аташат. Анткени анын тушунда маданият гүлдөп (Шекспир, Марло, Бэкон жана башка) Англиянын дүйнөлүк аренада таасири өскөнү айтылат. Курманжан Датка (1811-1907) 1832-жылдан 1876-жылга чейин Алай кыргыздарынын башчысы, даткасы болуп келген. Бухара эмиратында жана Кокон хандыгында датка наамына ээ болгон. 1876-жылдан тартып орус императордук армиясынын полковниги. Француз жазуучусу Олимпия де Гуж (чыныгы аты Мари Гуз) Европада аялдар укугу үчүн күрөшкөн кыймылдын пионери деп саналат. “Аялдар да эшафотко көтөрүүлүүгө, трибунага чыгууга укуктуу” деген фраза анын урааны болчу. 1791-жылы де Гуж “Аялдардын жана гражданкалардын укугунун декларациясы” деген аталышта документ түзүп, аялдардын өлкөнүн саясий турмушуна активдүү катышуусуна уруксат берүүнү талап кылат, бирок декларация Улуттук конвент тарабынан четке кагылган. Революциялык кыймылдын лидерлерин чочулткан саясий активдүүлүгү, мамлекеттик түзүлүштү тандоого референдум жарыялоо идеясын көтөрүп чыкканы үчүн ал контрреволюционер деп табылып 45 жашында өлүм жазасына тартылган.<ref>Marie Beauchamps (2016) [https://www.tandfonline.com/action/showCitFormats?doi=10.1080%2F13621025.2016.1229195 Olympe de Gouges’s trial and the affective politics of denaturalization in France], Citizenship Studies, 20:8, 943-956, DOI: 10.1080/13621025.2016.1229195</ref> АКШда аялдардын шайлоо укугу үчүн күрөштүн башында Элизабет Кэди Стэнтон жана Сьюзен Энтони аттуу суфражисттер турган (1869). Көп жылдык күрөштөн кийин алардын идеясы ишке ашты – 1920-жылы АКШда аялдар улуттук деңгээлде шайлоо укугуна ээ болушту.<ref>[https://www.archives.gov/exhibits/featured-documents/amendment-19 The 19th Amendment] <small>(англ.).</small> National Archives. Текшерилген күнү: бугу айынын 17, 2022.</ref> 21-кылымда аялдардын саясий турмушка катышуусу прогрессивдүү мүнөзгө ээ болгону менен, гендердик теңчилик идеалдан кыйла алыс. БУУнун маалыматы боюнча, 2020-жылы планетанын тарыхында биринчи жолу аялдар бардык депутаттык орундардын 25,5% ээлешкен, башкача айтканда, төртөн бир бөлүгүн ашкан чекти өтүшкөн.<ref>БУУ. [https://news.un.org/ru/story/2021/03/1398102 Женщины составляют более четверти парламентариев в мире: прорыв, но до полного паритета еще далеко.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220517175700/https://news.un.org/ru/story/2021/03/1398102 |date=2022-05-17 }} 05.03.2021. (орусча). Текшерилген күн: бугу айынын 17, 2022.</ref> Бул позитивдүү динамика болгонуна карабастан гендердик паритет принциптерине али жооп бербейт.     == Совет доорундагы саясаттагы аялдар == [[Файл:Martyrs of the Revolution monument.jpg|thumb|Революция күрөшчүлөрү эстелигинин башкы фигурасы эл арасында Уркуя Салиева - совет доорунагы биринчи колхоз аял-председателдеринин бири, атын алып калган. Бишкек, Кыргызстан.]] Совет бийлигинин алгачкы 10 жылы радикалдуу эмансипациясы менен өзгөчөлөндү. Бул мезгилди изилдөөчүлөр аялдарды саясий мобилизациялоо мезгили деп сыпатташат. Борбордук Азиядагы аялдардын укугу үчүн күрөштүн көрүнүктүү натыйжасы болгон “Худжум”, “Жен отдел” аялдар бөлүмү ушул мезгилде жаралган.<ref>Т. Щурко, [https://www.academia.edu/12683521/_%D0%A5%D1%83%D0%B4%D0%B6%D1%83%D0%BC_%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%8D%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B8%D0%BF%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%B2_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4_%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D1%85_%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85_%D1%8D%D0%BA%D1%81%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B2_%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%9A%D0%B8%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%B8_1918_1930_%D0%B3%D0%B3_ “Худжум”: женская эмансипация в период ранних советских “экспериментов” в Советской Киргизии (1918-1930 гг.)] (орус.). Вернуть Будущее: Альманах ШТАБА №1: Центральноазиатское художественно-теоретическое издание / Сост. и ред. Г.Мамедов, О.Шаталова. Бишкек, 2014. С.126-145.</ref> 1920-30-жылдары жумушчуларды жана дыйкандарды партиялык-мамлекеттик аппараттарда жетекчилик, жооптуу кызматтарга тартуу – советтик кадр саясатынын маанилүү багыты эле.<ref>N. Zemzyulina, [http://gender-ck.inf.ua/articles/zhenshiny-v-sisteme-gosudarstvennogo-upravleniya-v-sssr-v-20-30-h-gg-hh-veka Женщины в системе государственного управления в СССР в 20-30-х гг. ХХ века] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220506204419/https://gender-ck.inf.ua/articles/zhenshiny-v-sisteme-gosudarstvennogo-upravleniya-v-sssr-v-20-30-h-gg-hh-veka |date=2022-05-06 }} (орус.). Текшерилген күн: бугу айынын 17, 2022.</ref> Аялдарды советтик курулушка тартуунун, алардын арасында Компартиянын кадыр-баркын көтөрүү зарылдыгын партия жетекчилиги эң жакшы түшүнгөн, ошондуктан бул маселени чечүүдө идеологиялык мамиле жасалып, аялдар массалык түрдө мамлекеттик жана коомдук иштерди чечүүгө катышып баштады.<ref>Шарова Т. П. [https://cheloveknauka.com/v/429314/a?#?page=1 Вовлечение женщин в восстановление промышленности (1921 - 1925): опыт Компартии Украины]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Дис. … канд. ист. наук. - Одесса, 1990. - 187 с.</ref> 1930-жылдары радикалдуу өзгөрүүлөр токтогон: Аялдарды саясий мобилизациялоо жаатындагы эксперименттер мезгили экономикалык мобилизациялоого алмашат. Жамаатташтык идеологиясы эне жана жумушчу катары советтик аялдардын ролун күчөткөн десе болот.<ref>Здравомыслова Е.А., Тёмкина А.А. [https://eusp.org/sites/default/files/archive/gender/12_LECTURES.pdf 12 лекций по гендерной социологии]. СПб., 2015. С. 335-340.</ref> Улуу Ата Мекендик согуш олуттуу сыноо болуп, аялдар салттуу иштерден башка көптөгөн тармакта: өндүрүштө, айыл чарбасында жана аскер ишинде болушту.<ref>О мобилизациях женщин на фронт в 1942-1944 гг. см.: Сорокин А.К., Вишнякова З.Н. "В горящую избу вошли..." // Родина. 2015. N 12. С. 126-133.</ref> Бул арада советтик жана партиялык жетекчилердин арасында аялдардын жетекчилик кызматтарга жылдырылышы түрдүү каршылыктар менен коштоло баштайт. Аялдар табиятынан жооптуу кызматтарга ылайык эмес, сезимталдыгы жогору, фактыларга өтө эмоционалдуу реакция кылышат, ийкемдүүлүк жетишпейт деген түшүнүк жайыла баштаган дешет адистер. Обкомдун катчысы кызматына аялдардын аз гана санда дайындалышы кокустук эмес, ушундан улам. Согуштан кийин жетекчилик кызматтагы аялдардын саны кескин азайган. 1945-жылы 1-январга карата Борбордук комитеттин номенклатурасына кирген жетекчи-аялдар 7 пайызды түзсө, 1947-жылы 1-январга карата 4,2 пайызга түшкөн. Республикалык, облустук, шаардык жана райондук курамдагы жетекчи кызматкерлердин катарында 18 797 аял иштесе (жалпы курамдын 18 пайызы), 1947-жылы 10 690у гана калган, бул 9,7 пайыз.<ref>https://rg.ru/2017/03/09/rodina-dokumenty-zhenshchiny.html Текшерилген күн: бугу айынын 17, 2022.</ref> Аялдардын укугу СССРдин Конституциясында 1977-жылы гана толук бекемделди. Демилгечилер “Аялдар СССРде эркектер менен бирдей укукка ээ” деген сүйлөмдөн максаттуу түрдө баш тартып, аны “Аялдар менен эркектер СССРде бирдей укукка ээ” деген сүйлөмгө алмаштырышты.<ref>[http://lawlibrary.ru/izdanie15633.html Законодательство о правах женщин в СССР: Сборник нормативных актов.] (орус.). Москва, 1975.</ref> == Эгемен Кыргыз Республикасындагы саясаттагы аялдар == Улуттук мыйзамдарда “кызмат орундарына шайланууда эркектер менен аялдар бирдей укукка ээ” деп айтылганы менен, эгемендүү Кыргызстандын парламентинде аял депутаттар аз болгон. Аз санда болсо дагы мамлекеттик башка жогорку жетекчилик кызматтарды аялдар ээлеп турган фактылар кездешет. === [[Чолпон Баекова]] === 1991-93-жылдары Кыргызстандын башкы прокурору, 1993-жылдан 2007-жылга чейин Кыргыз Республикасынын Конституциялык сотунун төрайымы . === [[Роза Отунбаева]] === [[Файл:Roza_Otunbayeva_-_World_Economic_Forum_on_Europe_2011.jpg|thumb|Роза Отунбаева - Дүйнөлүк экономикалык форум Европа 2011]] Эгемендүү Кыргызстанда саясаттын эң бийик чокусуна чыккан аялдардын бири. Ал 1992-1997-жылдары тышкы иштер министринин орун басары, министр, 1997-2009-жылдары [[элчи]], тышкы иштер министри, БУУнун өкүлү, парламент депутаты кызматтарын аркалады. 2010-жылкы революциядан кийин Убактылуу өкмөттүн төрайымы, Кыргызстандын президенти болду. Отунбаева Кыргызстандын тарыхында гана эмес, жалпы Борбордук Азия өлкөлөрүнүн ичиндеги биринчи аял-президент. 1996-жылы Жогорку Кеңештин “Аялдардын укугу жөнүндө” эл аралык конвенцияны ратификациялашы өз кезегинде кыргызстандык аялдардын саясатка катышуусун жандантууга өбөлгө түзгөн десе болот.<ref>Кыргыз Республикасы КР ЖКнин Мыйзам чыгаруу жыйынынын 1996-жылдын 25-январындагы № 321-1 токтомдору жана Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин 1996-жылдын 6-мартындагы П № 258-1 токтомдору менен кошулган. </ref> 1996-жылдын өлкөдө “Аялдар жылы” деп жарыяланышы да аял лидерлердин коомдук трибунага чыгышына түрткү берген деп айтылат.<ref>Аялдарга жардам берүү борбору. http://wsc.kg/istoriya-zhenskogo-dvizheniya-v-kyrgyzst/{{Жеткиликсиз шилтеме|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Текшерилген күн: бугу айынын 17, 2022.</ref>   2007-жылы Жогорку Кеңештин депутаттарын шайлоодо партиялардын талапкерлеринин тизмесине квоталарды киргизүү менен бийликтин мыйзам чыгаруу бутагына аялдардын катышуу мүмкүнчүлүгү жогорулаган. 2012-жылы шаардык кеңештерге депутаттарды шайлоого да квоталар бөлүнүп, бирок иш жүзүндө аял-депутаттардын саны көбөйгөн эмес. 2012-жылы Бишкек шаардык кеңешине шайлоодо жеңген партиялардын депутаттарынын арасында бир дагы аял депутат болгон жок.<ref>Добуш берүүнүн натыйжалары жөнүндө жана Бишкек шаардык кеңешинин депутаттарын шайлоонун натыйжаларын аныктоо жөнүндө протоколдорду бекитүү тууралуу Кыргыз Республикасынын БШКнын № 158 Жарлыгы</ref> 2007-жылдан тарта аялдар жогорку деңгээлдеги мамлекеттик кызматтарды активдүү ээлей башташты: Аида Салянова – башкы прокурор, Ольга Лаврова – финансы министри, Эльвира Сариева – билим берүү жана илим министри, Нуржан Шайлдабекова – БШК төрайымы жана башкалар.     2021-жылдын 1-январына карата Жогорку Кеңештин 6-чакырылышында аялдардын саны 20ны (16,7 пайызды) түздү.<ref>БУУ. [https://kyrgyzstan.un.org/ky/node/13990 Why is a 30% gender quota in local councils important?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220124043403/https://kyrgyzstan.un.org/ky/node/13990 |date=2022-01-24 }} 06..03.2018. Текшерилген күн: бугу айынын 17, 2022.</ref> Мындай статистика аялдардын парламентке шайлануу мүмкүнчүлүгү дээрлик өзгөрүүсүз калып жатканын көрсөтөт. Мамлекеттик башкаруу органдарында эркектердин басымдуулук кылышы (60,8 пайыз) сакталып калууда. Мисалы, 2021-жылдын 1-январына карата Кыргызстанда мамлекеттик бийлик жана башкаруу органдарында иштеген аялдар аз.<ref>Женщины и мужчины Кыргызстана 2021. (орус.). http://www.stat.kg/media/publicationarchive/b057b115-c40b-4180-ae16-28ec7e459117.pdf </ref> Жогорку Кеңештин тутумунда иштеген аялдар 35,8 пайыз (2010-жылы 43 пайыз болчу), өкмөттүк аппаратта 26,3 пайызды түзүүдө (2010-жылы 1-январга карата 55,6 пайыз эле). 2021-жылы 10-мартта Бишкекте “Аялдар лидерлиги – жаңы доорго секирик” аттуу форумга катышкан экс-президент Роза Отунбаеванын “биз (аялдар) парламенттеги ар бир орун үчүн салгылашабыз” деп белгилеп, Өзбекстан парламентинин 30 пайызын, Казакстанда 27 пайызын, Түркмөнстанда 25 пайызын, Тажикстанда 24 пайызын түзөрүн, эң артта Кыргызстан калганын – 17 пайызды түзөрүн айткан.<ref>А. Рыскулбекова. [https://kloop.kg/blog/2021/03/10/my-budem-srazhatsya-za-kazhdoe-mesto-v-parlamente-eks-prezidentka-roza-otunbaeva-rasskazala-o-zhenshhinah-v-politike-religii-i-npo/ «Мы будем сражаться за каждое место в парламенте». Экс-президентка Роза Отунбаева рассказала о женщинах в политике, религии и НПО] 2021, Текшерилген күн: бугу айынын 17, 2022.</ref> [[Атыр Абдрахматова]] 2022-жылдын март айында Кыргызстанда [[акыйкатчы]] (омбудсмен) кызматына биринчи жолу аял шайланды.<ref>[https://ombudsman.kg/index.php?option=com_content&view=article&id=2791:%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80-%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D0%B8%D0%B7%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0-%D0%BD%D0%B0-%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%B6%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C-%D0%B0%D0%BA%D1%8B%D0%B9%D0%BA%D0%B0%D1%82%D1%87%D1%8B-%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B0-%D0%BA%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8-2&catid=18&lang=ru&Itemid=330 Атыр Абдрахматова Кыргыз Республикасынын Акыйкатчысы болуп шайланды]</ref> == Гендердик квоталар == [[Файл:Kyrgyz women parliamentarians.jpg|thumb|280x280px|Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин аял депутаттары, VI чакырылыш.]] Гендердик квота – бийлик органдарында жыныстык дисбалансты кыскартууга, мыйзам чыгаруу органдарында аялдардын өкүлчүлүгүн көбөйтүүгө багытталып өлкөлөр жана саясий партиялар колдонгон түзүм.<ref>[https://www.idea.int/data-tools/data/gender-quotas/quotas#what "Gender Quotas | International IDEA".] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190608070315/https://www.idea.int/data-tools/data/gender-quotas/quotas#what |date=2019-06-08 }} www.idea.int. Алынган күн: бугу айынын 17, 2022.</ref> Гендердик квоталар аялдарга да, эркектерге да каралышы мүмкүн. Бирок учурда башкаруу органдарында эркектер сезилерлик артыкчылыкка ээ болгондуктан позитивдүү дискриминация аялдардын басмырланган укугун калыбына келтирүү үчүн иштеп жатат. Позитивдүү дискриминация – дискриминацияга кабылган элдин айрым топторуна артыкчылык же жеңилдик берүү.<ref>Positive Discrimination https://humanrights.gov.au/quick-guide/12078 Алынган күн: бугу айынын 17, 2022.</ref> Талапкерлерге мыйзамдык негизде коюлган квоталар. Шайлоо бюллетенинде гендердик курамды жөнгө салуу үчүн Конституция же мыйзам менен бекитилет. Мыйзам аркылуу орунду “резервдөө”. Конституция же мыйзам менен аныкталып, атайын шайлоо процедуралары аркылуу ишке ашырылат жана аялдарга белгилүү бир пайызды же орундун санын бекитет. Ыктыярдуу партиялык квоталар – айрым саясий партиялар уставына жана ички эрежесине ылайык кабыл алат жана ыктыярдуу мүнөзгө ээ. 2017-жылы Лондон экономикалык мектебинин, Уппсаль жана Стокгольм университеттеринин экономисттер тобу квота өкмөттүн курамынын сапатын жакшыртканын далилдеген иликтөөсүн жарыялашты.<ref>[https://www.aeaweb.org/articles?id=10.1257/aer.20160080 Gender Quotas and the Crisis of the Mediocre Man: Theory and Evidence from Sweden] American economic review, vol.107, no. 8, August 2017. (pp. 2204-42)</ref> Гендердик квоталардын терс таасирин да айрым изилдөөлөр аныктады.<ref>Jennifer M. Piscopo, Susan Franceschet, [http://web.pdx.edu/~mev/pdf/PS%20471%20Winter15%20Readings/Franceschet_Piscopo.pdf Gender Quotas and Women’s Substantive Representation: Lessons from Argentina] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220313073632/http://web.pdx.edu/~mev/pdf/PS%20471%20Winter15%20Readings/Franceschet_Piscopo.pdf |date=2022-03-13 }} (англ.). Politics & Gender, 4 (2008), 393–425. Printed in the U.S.A.</ref>  Калгари жана Калифорния университетинин изилдөөчүлөрү Аргентинанын улуттук Конгрессинин өкүлдөрү менен баарлашып, ушундай жыйынтыкка келишкен. Аял депутаттар алар бир эле убакта катуу сынга кабылышарын жана аларга эркектерге караганда катуу талаптар коюларын айтышат. Мисалы, Аргентинада стратегиялык сессиялардын көпчүлүгү кечки убакта барларда өткөрүлөт: эгер аялдар ага катышпаса аларды жумушка кайдыгер деп айыпташат. Эгер катышса, анда аларды сексуалдык жактан абдан эркин деп эсептешет. Көптөгөн өлкөлөр башкарууга жок дегенде аялдардын 30-40 пайызы катышуусуна жетишүүнү максат кылат. Дүйнөлүк экономикалык форум: 2021-жылкы изилдөөгө таянсак, жалпы дүйнөлүк гендердик дисбалансты орточо 135,6 жылдан кийин гана жеңүү мүмкүн.<ref>World Econmic Forum. [https://www.weforum.org/reports/global-gender-gap-report-2021/ Global Gender Gap Report 2021] (англ.). 2021.</ref>  Саясаттагы гендердик теңсиздикти жоюу 2030-жылга [[Туруктуу өнүгүү максаттары|туруктуу өнүгүүнүн максаттарынын]] бири экенине карабай 156 мамлекеттеги 35 000 орунда аялдар болгону 26,1 пайызды түзөт. 81 мамлекетте аялдар эч качан өлкөнү башкаруучу болгон эмес (2021-жылдын 15-январына карата). ДЭФтин эсептөөлөрү боюнча, саясаттагы гендердик теңсиздикти жоюуга 145 жылдан кем эмес убакыт керектелет. Кыргызстанда акыркы 15 жылда айылдык кеңештин депутаттары арасында аялдардын саны азайып жаткан, 2004-жылы алар республика боюнча 19 пайызды түзсө, 2008-жылы 17, 2012-жылы 13, 2016-жылы 10 пайызды гана түздү. 2019- жылы айылдык кеңештерде 30% гендердик квота киргизилгенден бери кырдаал оңдолду: 2021-жылдын жазындагы шайлоонун жыйынтыгы боюнча шайланган аялдардын саны 10 пайыздан 39 пайызга өстү. 7560 мандаттын 2931и аялдарга берилген.<ref>Т. Шамбетов, Почему в новом созыве Жогорку Кенеша будет меньше женщин. 30.07.2021 // Текшерилген күн: бугу айынын 17, 2022.</ref> Парламенттик шайлоодо 2011-жылы гендердик квоталар киргенине карабастан, бир дагы жолу аялдар депутаттардын саны 30%дык ченге жеткен эмес. 2021-жылы шайлоо мыйзамына киргизилген өзгөртүүлөргө ылайык, парламенттик шайлоо аралаш системага өттү: бир мандаттуу округдар (36 мандат) жана партиялык тизме (54 мандат). Эксперттердин айтымында, бир мандаттуу округдарда аялдарга жеңүү кыйын болот.<ref>Э. Нурматов, [https://rus.azattyk.org/a/31453942.html Выборы-2021: в бюллетене будет указан только номер кандидата] 10.09.2021 // Текшерилген күнү: бугу айынын 17, 2022.</ref> == Аялдардын саясатка катышуусуна тоскоолдуктар == 1979-жылы БУУ тарабынан кабыл алынган Аялдарга карата дискриминациянын бардык формасын жоюу тууралуу Конвенция мамлекеттик саясатты иштеп чыгууда жана ишке ашырууда аялдарга эркектер менен бирдей шарт түзүп берүү боюнча мамлекетке конкреттүү милдет тагат. Ага карабай гендердик стереотиптер аялдардын мүмкүнчүлүгүн чектейт.<ref>ЮНИСЕФ. Женщины как проводники перемен. (орус.). https://www.unicef-irc.org/publications/pdf/chapt-6_rus.pdf</ref> Саясаттагы аялдар адатта коомчулуктун көңүл борборунда болушат, алардын өң-келбети, жеке жашоосу, үй-бүлөсү тууралуу ар кандай сөздөр айтылат. Аялдарга карата мындай мамиле аларды олуттуу саясатчы көрсөтүүдө тоскоол болот дешет эксперттер. 1970-жылдары аялдардын кызматтык тепкичтен көтөрүлүшүндөгү тоскоолдуктарга карата “Айнек шып” (“Стеклянный потолок”) деген термин пайда болгон.<ref>Federal Glass Ceiling Commission. [https://ecommons.cornell.edu/handle/1813/79349 Solid Investments: Making Full Use of the Nation's Human Capital.] Washington, D.C.: U.S. Department of Labor, November 1995, p. 13-15.</ref> Бул термин аялдардын жогорку кызматка жетүүсүнө тоскоолдук жараткан “көрүнбөс” комлексти түшүндүрөт. Изилдөөлөр бирдей мүмкүнчүлүктөр шартында аялдар дагы деле жогорку жетекчилик кызматтарга аз дайындаларын көрсөтүүдө. Конкреттүү көзгө көрүнөрлүк барьердин жоктугунан улам тоскоолдукту реалдуу баалоо, аны айланып өтүүгө кыйын, ошондуктан аялдар мындай тоскоолдукту көзгө көрүнбөгөн, бирок аны жырып өтө албаган “айнек шыпка” салыштырышат. Бул тоскоолдуктар жазылбаган эрежелер, каада-салт, жүрүм-турум нормалары, аялдардын жана эркектердин ролу тууралуу эски жана терең тамыры бар элестетүү болушу мүмкүн. Кыргызстанда аялдардын саясатка катышуусуна каршылык көрсөтүү олуттуу мүнөзгө ээ. 2021-жылы Жогорку Кеңеште айрым депутаттар гендердик квотаны азайтуу керек деп чыгышты. “Ар бир төртүнчү талапкерди аял кылыш керек. Ар бир экинчиси аял болсо, анда парламент “Кыз-Бурак” (“Кыз-Бурак” – жалаң кыздардан куралган эстрадалык ансамбль) ансамблине айланып кетет” деди депутат Аманкул Токтомамбетов.<ref>Парламент — не ансамбль «Кыз-Бурак». Депутат просит снизить гендерную квоту, 28.07.2021 https://24.kg/vlast/202450_parlament_neansambl_kyiz-burak_deputat_prosit_snizit_gendernuyu_kvotu/ Алынган күн: бугу айынын 17, 2022.</ref> 2020-жылы өкмөттүн курамын бекитүүдө бир жыныстагы талапкерлердин санын 70 пайыздан ашырбоо демилгеси көтөрүлгөн. Учурда министрлер кабинетинин 21 мүчөсүнүн бирөөсү гана аял [[Кутманова Динара]], бул 0,2 пайыз.<ref>Министрлер Кабинетинин мүчөлөрү https://www.gov.kg/ru/gov/s/103 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211018122058/https://www.gov.kg/ru/gov/s/103 |date=2021-10-18 }} Алынган күн, бугу айынын 17, 2022.</ref> == Колдонулган маалымат ресурстарынын тизмеси == <references responsive="" /> [[Категория:Саясат]] [[Категория:Аял укутары]] [[Категория:Феминизм]] 5ar6ouc4yhpv3veqo76js9m4u3qvnqx 0 133096 645911 645357 2026-05-10T07:02:29Z Абдырашит Сатылганов 8269 /* Тасмаграфиясы */ 645911 wikitext text/x-wiki {{Кинематографчы |ысымы = Аскат Сулайманов |нукура ысымы = |сүрөт =Аскат Сулайманов.jpg |туурасы = |сүрөттүн баяндамасы = |төрөлгөндөгү ысымы = |туулган датасы = 27.05.1978 |өлгөн датасы = |туулган жери = [[Балыкчы (шаар)|Балыкчы]], [[Кыргыз ССРи]], [[СССР]] |өлгөн жери = |кесиби = {{Актёр|Кыргызстандын}} |жарандыгы = {{Өлкө желеги|Кыргызстан}} |активдүү жылдары = |багыты = комедия, драма |киностудия = |сыйлыктары = |imdb_id = |сайт = }} '''Аскат Сулайманов''' — [[Кыргызстан|Кыргызстандык]] актёр. == Өмүр баяны == === Балалыгы === Аскат Сулайманов 1978-жылы 27-майда [[Балыкчы (шаар)|Балыкчы]] шаарында жарык дүйнөгө келген.Түбү [[Кемин]]ден болгону менен Балыкчыда өскөн. Үй бүлөдө 4 бир тууган: эки эжеси, бир карындашы бар.Ата-энеси кичине кезинде эле ажырашып,апасы жалгыз өзү тарбиялап ,өстүргөн . Актер өзүнүн балалыгы тууралуу sputnik.kgге берген маалыматында мынтип эскерет: <nowiki>''</nowiki>— Бала кезимде жайлоодо үч ай жүрөм деп биттеп кеткем. Келгенде апам кийимдеримди өрттөп, чачымы да алып салган . 6-класста окуп жүргөндө эки эжесин бир күндө эки жакка ала качып кетишет. Апасы иштегендиктен үй тиричилигине тиешелүү түйшүктүн баары кичинекей Аскаттын мойнуна түшкөн. Мектепте тентектик жагынан эч кимди алдыга салчу эмес. Ал бул тууралуу "7-класстагы кез. Марс, Сникерс деген шоколаддар жаңы чыга баштаган. Балдар менен шоколадга мелдеше кетип, Мунара деген классташ кызымдын кол чатырын көтөрүп алып үчүнчү кабаттан секирип кетип ,өлүмдөн араң калгам. Кийин 11-класс болуп чоңоюп эле калганда Гүлзат деген классташ кызым мени дайыма эле "Сулайманов суслик" дей берди. Бир айтып бир койбойт. Анан "Чипп менен Дейл" мультфильминдеги чымындын атынан аны "Вжик" деп койдум. Класстын баары эле кыраан каткырык болуп жатып калышты. Ошондо катуу намыстанып "сени сабатам" дегенинен кыйын болуп "чакырчы жигит-мигитиңди" деп койгом. Бир күнү дүкөндө нанга кезекте турсам 5-6 бала келип "экинчи Гүлзатты "Вжик" дебе" дешти. Мен "айтам эле, ал деле мени "суслик" деп жатпайбы" дедим. Ошол жерден жабыла сабап киришти. Кечке маал көзүмдү ачсам дүкөндүн артында жатам. Кийин көл жээктен кармап алып алардан өчүмдү алгам" деп жылмаят. == Чыгармачылык жолу == 1995-жылы Ленин атындагы 4-гимназия мектебин бүтүрүп, Алматы шаарындагы Темирбек Жургенов атындагы Театр жана кино институтуна тапшырган. Мектепти бүтүп жатканда Таласта Манастын миң жылдыгына карата маданият үйүнүн кызматкерлеринин ортосунда чоң конкурс болуп, "[[Карагул ботом дастаны|Карагул ботом]]" спектаклинде Карагулду ойноп барат. Жыйынтыгында жаштар арасында мыкты роль наамын алып, диплом менен хрусталь ваза беришкен. Ал сыйлыктар актер үчүн Оскар сыйлыгына тете эле. Ошол сезим өспүрүмгө түрткү берип, актер болуусуна шарт түзгөн. === Тартылган кинолору=== Эн биринчи казактардын <nowiki>''Камерадан репортаж''</nowiki> деген тасмада тартылган . Кийин "Айыл өкмөтү", "24 саат ","Уурунун махабаты ","[[Апамдын махабаты]] ","Свет аке" кинолорунда роль жараткан. 2007-жылы" Кууш жолдо" драма- сериалына ,2008-жылы "Теңири" филмине тартылат . Актёрго чоң ийгиликти дагы бир жолу 2012-жылы чыккан "Президент жана бомж "филми алып келет.Көпчүлүккө милициянын ролу менен таанылган актер 8 фильмде ушул образды жаратат. Акыркы жылдары актёрду комедия жанрындагы фильмдерде көп кездештиребиз:"Такебай" (2018) "Күйөө жолдош "(2022),"Байкуш"(2022), "Курьер "(2022),"Буюрса "(2023),"Кошуналар"(телесериал) ," Кошбой"(2023)," Особняк"(2023), "Полчан"(2023)ж.б. Ошондой эле 2022-жылы улуу манасчы Сагымбай Орозбаков тууралуу "Сагымбай манасчы "тарыхый-биографиялык филминде башкы ролду аткарды. == Тасмаграфиясы == {{Тасмада (үстүндө)}} {{Тасмада||Камерадан репортаж|-|}} {{Тасмада||24 саат|-|}} {{Сериалда|2004|2005|Апамдын махабаты|-|}} {{Тасмада|2005|Айыл өкмөтү|-|}} {{Сериалда|2007|2007|Кууш жолдо|-|}} {{Тасмада|2008|Теңири|-|Аскар}} {{Тасмада|2010|Свет аке| Light Thief, The|Бекзат, ишкер}} {{Сериалда|2010|2010|Гаишниктер № 11|Гаишники:Иссык-кульский бешбармак № 11|Тоту}} {{Тасмада||Уурунун махабаты|-|}} {{Тасмада|2012|Президент жана бомж|-|}} {{Тасмада|2018|Текебай|-|}} {{Тасмада|2019|Жөө күлүк|-|}} {{Тасмада|2019|Мурас|-|}} {{Сериалда|2019|2022|Кошунаны тандабайт|-|}} {{Тасмада|2021|Кошуналар кинодо|-|}} {{Тасмада|2022|Күйөө жолдош|-|}} {{Тасмада|2022|Байкуш|-|}} {{Тасмада|2022|Курьер|-|}} {{Тасмада|2022|Сагынбай манасчы|-|}} {{Тасмада|2023|Кошбой|-|}} {{Тасмада|2023|Особняк|Особняк |}} {{Тасмада|2023|Полчан|Полчан |«Патриоттор» партиясынын өкүлү, Асан Сапаров}} {{Тасмада|2023|Аяш 3|Аяш 3|Эпизод|Сапар кабыл алган 2-төрөттөгү аялдын күйөөсү}} {{Тасмада|2023|Малыш|Малыш|Бакыт}} {{Тасмада|2023|Таксыр|Таксыр|Нурбек Саматович, ишкер}} {{Тасмада|2024|Полчан 2|Полчан 2|жоокер, Асан Сапаров}} {{Тасмада|2025|Эки дос<ref>{{Cite web|url=https://www.kinopoisk.ru/film/7576319/|title=Два друга|publisher=Кинопоиск|lang=ru|accessdate=2025-07-18}}</ref>|Эки дос|Депутат|}} {{Тасмада|2025|Кыргызбай|Кыргызбай|Аскар}} {{Тасмада|2025|Жубайым|~|Данияр}} {{Тасмада|2025|Дөөпараз|~|Эпизод|Комео}} {{Тасмада|2025|Чемпион|~|Медет|Актилек командасынын машыктыруучусу}} {{Тасмада|2025| ~|Бабник жана Подкаблучник|Айбек}} {{Тасмада|2026|Махабатым<ref>{{Cite web|url=https://cinematica.kg/movies/3000|title=Махабатым|publisher=Cinematica.kg|lang=ru|accessdate=2026-05-10}}</ref>|Махабатым||Болот}} {{Тасмада|2026|Африкалык келин|Африкалык келин||}} {{Тасмада (түбүндө)}} == Үй-бүлөсү == — 19 жашында Элмира аттуу курсташ кызына баш кошуп Арген, Арсен, Арлен аттуу уулдуу жана Айназик, Аделина деген кыздуу болгон. Бир жыл мурун никесин жаңырткан. == Колдонулган булактар == https://sputnik.kg/20170527/askat-sulajmanov-tuuraluu-fakty-1033560132.html https://www.super.kg/article/show/14691 00pxez1iobgvy2fznihbp5xi6uzxfzs 645912 645911 2026-05-10T08:11:47Z Абдырашит Сатылганов 8269 /* Тасмаграфиясы */ 645912 wikitext text/x-wiki {{Кинематографчы |ысымы = Аскат Сулайманов |нукура ысымы = |сүрөт =Аскат Сулайманов.jpg |туурасы = |сүрөттүн баяндамасы = |төрөлгөндөгү ысымы = |туулган датасы = 27.05.1978 |өлгөн датасы = |туулган жери = [[Балыкчы (шаар)|Балыкчы]], [[Кыргыз ССРи]], [[СССР]] |өлгөн жери = |кесиби = {{Актёр|Кыргызстандын}} |жарандыгы = {{Өлкө желеги|Кыргызстан}} |активдүү жылдары = |багыты = комедия, драма |киностудия = |сыйлыктары = |imdb_id = |сайт = }} '''Аскат Сулайманов''' — [[Кыргызстан|Кыргызстандык]] актёр. == Өмүр баяны == === Балалыгы === Аскат Сулайманов 1978-жылы 27-майда [[Балыкчы (шаар)|Балыкчы]] шаарында жарык дүйнөгө келген.Түбү [[Кемин]]ден болгону менен Балыкчыда өскөн. Үй бүлөдө 4 бир тууган: эки эжеси, бир карындашы бар.Ата-энеси кичине кезинде эле ажырашып,апасы жалгыз өзү тарбиялап ,өстүргөн . Актер өзүнүн балалыгы тууралуу sputnik.kgге берген маалыматында мынтип эскерет: <nowiki>''</nowiki>— Бала кезимде жайлоодо үч ай жүрөм деп биттеп кеткем. Келгенде апам кийимдеримди өрттөп, чачымы да алып салган . 6-класста окуп жүргөндө эки эжесин бир күндө эки жакка ала качып кетишет. Апасы иштегендиктен үй тиричилигине тиешелүү түйшүктүн баары кичинекей Аскаттын мойнуна түшкөн. Мектепте тентектик жагынан эч кимди алдыга салчу эмес. Ал бул тууралуу "7-класстагы кез. Марс, Сникерс деген шоколаддар жаңы чыга баштаган. Балдар менен шоколадга мелдеше кетип, Мунара деген классташ кызымдын кол чатырын көтөрүп алып үчүнчү кабаттан секирип кетип ,өлүмдөн араң калгам. Кийин 11-класс болуп чоңоюп эле калганда Гүлзат деген классташ кызым мени дайыма эле "Сулайманов суслик" дей берди. Бир айтып бир койбойт. Анан "Чипп менен Дейл" мультфильминдеги чымындын атынан аны "Вжик" деп койдум. Класстын баары эле кыраан каткырык болуп жатып калышты. Ошондо катуу намыстанып "сени сабатам" дегенинен кыйын болуп "чакырчы жигит-мигитиңди" деп койгом. Бир күнү дүкөндө нанга кезекте турсам 5-6 бала келип "экинчи Гүлзатты "Вжик" дебе" дешти. Мен "айтам эле, ал деле мени "суслик" деп жатпайбы" дедим. Ошол жерден жабыла сабап киришти. Кечке маал көзүмдү ачсам дүкөндүн артында жатам. Кийин көл жээктен кармап алып алардан өчүмдү алгам" деп жылмаят. == Чыгармачылык жолу == 1995-жылы Ленин атындагы 4-гимназия мектебин бүтүрүп, Алматы шаарындагы Темирбек Жургенов атындагы Театр жана кино институтуна тапшырган. Мектепти бүтүп жатканда Таласта Манастын миң жылдыгына карата маданият үйүнүн кызматкерлеринин ортосунда чоң конкурс болуп, "[[Карагул ботом дастаны|Карагул ботом]]" спектаклинде Карагулду ойноп барат. Жыйынтыгында жаштар арасында мыкты роль наамын алып, диплом менен хрусталь ваза беришкен. Ал сыйлыктар актер үчүн Оскар сыйлыгына тете эле. Ошол сезим өспүрүмгө түрткү берип, актер болуусуна шарт түзгөн. === Тартылган кинолору=== Эн биринчи казактардын <nowiki>''Камерадан репортаж''</nowiki> деген тасмада тартылган . Кийин "Айыл өкмөтү", "24 саат ","Уурунун махабаты ","[[Апамдын махабаты]] ","Свет аке" кинолорунда роль жараткан. 2007-жылы" Кууш жолдо" драма- сериалына ,2008-жылы "Теңири" филмине тартылат . Актёрго чоң ийгиликти дагы бир жолу 2012-жылы чыккан "Президент жана бомж "филми алып келет.Көпчүлүккө милициянын ролу менен таанылган актер 8 фильмде ушул образды жаратат. Акыркы жылдары актёрду комедия жанрындагы фильмдерде көп кездештиребиз:"Такебай" (2018) "Күйөө жолдош "(2022),"Байкуш"(2022), "Курьер "(2022),"Буюрса "(2023),"Кошуналар"(телесериал) ," Кошбой"(2023)," Особняк"(2023), "Полчан"(2023)ж.б. Ошондой эле 2022-жылы улуу манасчы Сагымбай Орозбаков тууралуу "Сагымбай манасчы "тарыхый-биографиялык филминде башкы ролду аткарды. == Тасмаграфиясы == {{Тасмада (үстүндө)}} {{Тасмада||Камерадан репортаж|-|}} {{Тасмада||24 саат|-|}} {{Сериалда|2004|2005|Апамдын махабаты|-|}} {{Тасмада|2005|Айыл өкмөтү|-|}} {{Сериалда|2007|2007|Кууш жолдо|-|}} {{Тасмада|2008|Теңири|-|Аскар}} {{Тасмада|2010|Свет аке| Light Thief, The|Бекзат, ишкер}} {{Сериалда|2010|2010|Гаишниктер № 11|Гаишники:Иссык-кульский бешбармак № 11|Тоту}} {{Тасмада||Уурунун махабаты|-|}} {{Тасмада|2012|Президент жана бомж|-|}} {{Тасмада|2018|Текебай|-|}} {{Тасмада|2019|Жөө күлүк|-|}} {{Тасмада|2019|Мурас|-|}} {{Сериалда|2019|2022|Кошунаны тандабайт|-|}} {{Тасмада|2021|Кошуналар кинодо|-|}} {{Тасмада|2022|Күйөө жолдош|-|}} {{Тасмада|2022|Байкуш|-|}} {{Тасмада|2022|Курьер|-|}} {{Тасмада|2022|Сагынбай манасчы|-|}} {{Тасмада|2023|Кошбой|-|}} {{Тасмада|2023|Особняк|Особняк |}} {{Тасмада|2023|Полчан|Полчан |«Патриоттор» партиясынын өкүлү, Асан Сапаров}} {{Тасмада|2023|Аяш 3|Аяш 3|Эпизод|Сапар кабыл алган 2-төрөттөгү аялдын күйөөсү}} {{Тасмада|2023|Малыш|Малыш|Бакыт}} {{Тасмада|2023|Таксыр|Таксыр|Нурбек Саматович, ишкер}} {{Тасмада|2024|Полчан 2|Полчан 2|жоокер, Асан Сапаров}} {{Тасмада|2025|Эки дос<ref>{{Cite web|url=https://www.kinopoisk.ru/film/7576319/|title=Два друга|publisher=Кинопоиск|lang=ru|accessdate=2025-07-18}}</ref>|Эки дос|Депутат|}} {{Тасмада|2025|Кыргызбай|Кыргызбай|Аскар}} {{Тасмада|2025|Жубайым|~|Данияр}} {{Тасмада|2025|Дөөпараз|~|Эпизод|Комео}} {{Тасмада|2025|Чемпион|~|Медет|Актилек командасынын машыктыруучусу}} {{Тасмада|2025| ~|Бабник жана Подкаблучник|Айбек}} {{Тасмада|2026|Махабатым<ref>{{Cite web|url=https://cinematica.kg/movies/3000|title=Махабатым|publisher=Cinematica.kg|lang=ru|accessdate=2026-05-10}}</ref>|Махабатым||Болот}} {{Тасмада|2026|Африкалык келин<ref>{{Cite web|url=https://cinematica.kg/movies/3028|title=Африкалык келин|publisher=Cinematica.kg|lang=ru|accessdate=2026-05-10}}</ref>|Африкалык келин||}} {{Тасмада|2026|Апакай 2. Кудалар<ref>{{Cite web|url=https://cinematica.kg/movies/3078|title=Апакай 2. Кудалар|publisher=Cinematica.kg|lang=ru|accessdate=2026-05-10}}</ref>|Апакай 2. Кудалар||}} {{Тасмада|2026|Миллионер<ref>{{Cite web|url=https://cinematica.kg/movies/3085|title=Миллионер|publisher=Cinematica.kg|lang=ru|accessdate=2026-05-10}}</ref>|Миллионер||}} {{Тасмада (түбүндө)}} == Үй-бүлөсү == — 19 жашында Элмира аттуу курсташ кызына баш кошуп Арген, Арсен, Арлен аттуу уулдуу жана Айназик, Аделина деген кыздуу болгон. Бир жыл мурун никесин жаңырткан. == Колдонулган булактар == https://sputnik.kg/20170527/askat-sulajmanov-tuuraluu-fakty-1033560132.html https://www.super.kg/article/show/14691 s1hm74vkcgqzr34m2tcca0bziihziwy 645920 645912 2026-05-10T09:29:29Z Абдырашит Сатылганов 8269 /* Тасмаграфиясы */ 645920 wikitext text/x-wiki {{Кинематографчы |ысымы = Аскат Сулайманов |нукура ысымы = |сүрөт =Аскат Сулайманов.jpg |туурасы = |сүрөттүн баяндамасы = |төрөлгөндөгү ысымы = |туулган датасы = 27.05.1978 |өлгөн датасы = |туулган жери = [[Балыкчы (шаар)|Балыкчы]], [[Кыргыз ССРи]], [[СССР]] |өлгөн жери = |кесиби = {{Актёр|Кыргызстандын}} |жарандыгы = {{Өлкө желеги|Кыргызстан}} |активдүү жылдары = |багыты = комедия, драма |киностудия = |сыйлыктары = |imdb_id = |сайт = }} '''Аскат Сулайманов''' — [[Кыргызстан|Кыргызстандык]] актёр. == Өмүр баяны == === Балалыгы === Аскат Сулайманов 1978-жылы 27-майда [[Балыкчы (шаар)|Балыкчы]] шаарында жарык дүйнөгө келген.Түбү [[Кемин]]ден болгону менен Балыкчыда өскөн. Үй бүлөдө 4 бир тууган: эки эжеси, бир карындашы бар.Ата-энеси кичине кезинде эле ажырашып,апасы жалгыз өзү тарбиялап ,өстүргөн . Актер өзүнүн балалыгы тууралуу sputnik.kgге берген маалыматында мынтип эскерет: <nowiki>''</nowiki>— Бала кезимде жайлоодо үч ай жүрөм деп биттеп кеткем. Келгенде апам кийимдеримди өрттөп, чачымы да алып салган . 6-класста окуп жүргөндө эки эжесин бир күндө эки жакка ала качып кетишет. Апасы иштегендиктен үй тиричилигине тиешелүү түйшүктүн баары кичинекей Аскаттын мойнуна түшкөн. Мектепте тентектик жагынан эч кимди алдыга салчу эмес. Ал бул тууралуу "7-класстагы кез. Марс, Сникерс деген шоколаддар жаңы чыга баштаган. Балдар менен шоколадга мелдеше кетип, Мунара деген классташ кызымдын кол чатырын көтөрүп алып үчүнчү кабаттан секирип кетип ,өлүмдөн араң калгам. Кийин 11-класс болуп чоңоюп эле калганда Гүлзат деген классташ кызым мени дайыма эле "Сулайманов суслик" дей берди. Бир айтып бир койбойт. Анан "Чипп менен Дейл" мультфильминдеги чымындын атынан аны "Вжик" деп койдум. Класстын баары эле кыраан каткырык болуп жатып калышты. Ошондо катуу намыстанып "сени сабатам" дегенинен кыйын болуп "чакырчы жигит-мигитиңди" деп койгом. Бир күнү дүкөндө нанга кезекте турсам 5-6 бала келип "экинчи Гүлзатты "Вжик" дебе" дешти. Мен "айтам эле, ал деле мени "суслик" деп жатпайбы" дедим. Ошол жерден жабыла сабап киришти. Кечке маал көзүмдү ачсам дүкөндүн артында жатам. Кийин көл жээктен кармап алып алардан өчүмдү алгам" деп жылмаят. == Чыгармачылык жолу == 1995-жылы Ленин атындагы 4-гимназия мектебин бүтүрүп, Алматы шаарындагы Темирбек Жургенов атындагы Театр жана кино институтуна тапшырган. Мектепти бүтүп жатканда Таласта Манастын миң жылдыгына карата маданият үйүнүн кызматкерлеринин ортосунда чоң конкурс болуп, "[[Карагул ботом дастаны|Карагул ботом]]" спектаклинде Карагулду ойноп барат. Жыйынтыгында жаштар арасында мыкты роль наамын алып, диплом менен хрусталь ваза беришкен. Ал сыйлыктар актер үчүн Оскар сыйлыгына тете эле. Ошол сезим өспүрүмгө түрткү берип, актер болуусуна шарт түзгөн. === Тартылган кинолору=== Эн биринчи казактардын <nowiki>''Камерадан репортаж''</nowiki> деген тасмада тартылган . Кийин "Айыл өкмөтү", "24 саат ","Уурунун махабаты ","[[Апамдын махабаты]] ","Свет аке" кинолорунда роль жараткан. 2007-жылы" Кууш жолдо" драма- сериалына ,2008-жылы "Теңири" филмине тартылат . Актёрго чоң ийгиликти дагы бир жолу 2012-жылы чыккан "Президент жана бомж "филми алып келет.Көпчүлүккө милициянын ролу менен таанылган актер 8 фильмде ушул образды жаратат. Акыркы жылдары актёрду комедия жанрындагы фильмдерде көп кездештиребиз:"Такебай" (2018) "Күйөө жолдош "(2022),"Байкуш"(2022), "Курьер "(2022),"Буюрса "(2023),"Кошуналар"(телесериал) ," Кошбой"(2023)," Особняк"(2023), "Полчан"(2023)ж.б. Ошондой эле 2022-жылы улуу манасчы Сагымбай Орозбаков тууралуу "Сагымбай манасчы "тарыхый-биографиялык филминде башкы ролду аткарды. == Тасмаграфиясы == {{Тасмада (үстүндө)}} {{Тасмада||Камерадан репортаж|-|}} {{Тасмада||24 саат|-|}} {{Тасмада|2004|Айыл өкмөтү|Айыл өкмөтү|}} {{Сериалда|2004|2005|Апамдын махабаты|-|}} {{Сериалда|2007|2007|Кууш жолдо|-|}} {{Тасмада|2007|Биринчи кадр|Биринчи кадр||}} {{Тасмада|2008|Теңири|-|Аскар}} {{Тасмада|2009|Уурунун махабаты|Влюблённый вор||}} {{Тасмада|2010|Свет аке| Light Thief, The|Бекзат, ишкер}} {{Сериалда|2010|2010|Гаишниктер № 11|Гаишники:Иссык-кульский бешбармак № 11|Тоту}} {{Тасмада|2012|Президент жана бомж|-|}} {{Тасмада|2013|[[Аят 3 (тасма)|Аят 3]]|Аят 3||}} {{Тасмада|2013|Карт бойдок|Карт бойдок|}} {{Тасмада|2013| — | Участковый |}} {{Тасмада|2016|Кокуй кошуна|Кокуй кошуна|}} {{Тасмада|2016|[[Мегатой]]|Мегатой|}} {{Тасмада|2018|[[Мегатой 2: Калың]]|Мегатой 2. Калың|}} {{Тасмада|2018|Текебай|-|}} {{Тасмада|2018|Капкан|Капкан|}} {{Тасмада|2019|Жөө күлүк|-|}} {{Тасмада|2019|Мурас|-|}} {{Сериалда|2019|2022|Кошунаны тандабайт|-|}} {{Тасмада|2021|Чоң атамдын жоруктары|Чоң атамдын жорктары|}} {{Тасмада|2021|Текебай 2|Текебай 2. Депутат|}} {{Тасмада|2021|Шумдук шерине|Шумдук шерине|}} {{Тасмада|2021| — |Балконский баоакай|}} {{Тасмада|2021|Кошуналар кинодо|-|}} {{Тасмада|2022|Күйөө жолдош|-|}} {{Тасмада|2022|Байкуш|-|}} {{Тасмада|2022|Курьер|-|}} {{Тасмада|2022|Сагынбай манасчы|-|}} {{Тасмада|2023|Кошбой|-|}} {{Тасмада|2023|Особняк|Особняк |}} {{Тасмада|2023|Полчан|Полчан |«Патриоттор» партиясынын өкүлү, Асан Сапаров}} {{Тасмада|2023|Жаңы жылдык особняк|Жаңы жылдык особняк}} {{Тасмада|2023|Аяш 3|Аяш 3|Эпизод|Сапар кабыл алган 2-төрөттөгү аялдын күйөөсү}} {{Тасмада|2023|Малыш|Малыш|Бакыт}} {{Тасмада|2023|Таксыр|Таксыр|Нурбек Саматович, ишкер}} {{Тасмада|2023|Байкуш 2|Байкуш 2. Операция пантера|}} {{Тасмада|2024|Полчан 2|Полчан 2|жоокер, Асан Сапаров}} {{Тасмада|2024|Эркече-Аялча|Эркечем& Аялча |}} {{Тасмада|2024|Байкуш 3|Байкуш 3|}} {{Тасмада|2024|Полчан 3|Полчан 3|Асан Сапаров}} {{Тасмада|2025|Эки дос<ref>{{Cite web|url=https://www.kinopoisk.ru/film/7576319/|title=Два друга|publisher=Кинопоиск|lang=ru|accessdate=2025-07-18}}</ref>|Эки дос|Депутат|}} {{Тасмада|2025|Кыргызбай|Кыргызбай|Аскар}} {{Тасмада|2025|Жубайым|~|Данияр}} {{Тасмада|2025|Кара жаным|Кара жаным|}} {{Тасмада|2025|Көз ирмем|Көз ирмем|}} {{Тасмада|2025|Дөөпараз|~|Эпизод|Комео}} {{Тасмада|2025|Чемпион|~|Медет|Актилек командасынын машыктыруучусу}} {{Тасмада|2025| ~|Бабник жана Подкаблучник|Айбек}} {{Тасмада|2025|Аппакай күйөө бала|Аппакай күйөө бала|}} {{Тасмада|2025|Интеллигент|Интеллигент|}} {{Тасмада|2025|Байкуш 4|Байкуш 4|}} {{Тасмада|2025|Атакебай|Атакебай|}} {{Тасмада|2025|Акыркы дем|Акыркы дем|}} {{Тасмада|2025|Напарниктер 3|Напарниктер 3|}} {{Тасмада|2026|Татынакайым|Татынакайым|}} {{Тасмада|2026|Махабатым<ref>{{cite web|url=https://cinematica.kg/movies/3000|title=Махабатым|publisher=Cinematica.kg|lang=ru|accessdate=2026-05-10}}</ref>|Махабатым||Болот}} {{Тасмада|2026|Африкалык келин<ref>{{Cite web|url=https://cinematica.kg/movies/3028|title=Африкалык келин|publisher=Cinematica.kg|lang=ru|accessdate=2026-05-10}}</ref>|Африкалык келин||Максат}} {{Тасмада|2026|Апакай 2. Кудалар<ref>{{Cite web|url=https://cinematica.kg/movies/3078|title=Апакай 2. Кудалар|publisher=Cinematica.kg|lang=ru|accessdate=2026-05-10}}</ref>|Апакай 2. Кудалар||}} {{Тасмада|2026|Миллионер<ref>{{Cite web|url=https://cinematica.kg/movies/3085|title=Миллионер|publisher=Cinematica.kg|lang=ru|accessdate=2026-05-10}}</ref>|Миллионер||}} {{Тасмада (түбүндө)}} == Үй-бүлөсү == — 19 жашында Элмира аттуу курсташ кызына баш кошуп Арген, Арсен, Арлен аттуу уулдуу жана Айназик, Аделина деген кыздуу болгон. Бир жыл мурун никесин жаңырткан. == Колдонулган булактар == https://sputnik.kg/20170527/askat-sulajmanov-tuuraluu-fakty-1033560132.html https://www.super.kg/article/show/14691 td810r06xmakzrkqytp2fgp1qwelhfx 0 134458 645914 644683 2026-05-10T09:01:34Z InternetArchiveBot 27717 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 645914 wikitext text/x-wiki {{Мамлекет |Негизделген = |Макамы = |Кыргызча аталышы = Фижи Республикасы |Расмий аталышы = {{lang-en|Republic of Fiji}}<br>{{lang-fj|Matanitu Tugalala o Viti}}<br>{{lang-hif|Fidźi Ganaradźja}} / {{lang-hif|फ़िजी गणराज्य}} |Мамлекеттик дини = [[Динден тышкары мамлекет]] |Герб = Coat of arms of Fiji.svg |Желек = Flag of Fiji.svg |Гимн аталышы = Кудайдан корк жана падышаны сыйла |Аудио = Fiji National Anthem.ogg |Урааны = Rerevaka na Kalou ka Doka na Tui (Кудай Фижиге батаңды бер) |Башкаруу формасы = [[Парламенттик республика]] |Картада = Fiji on the globe (small islands magnified) (Polynesia centered).svg | lat_dir = S | lat_deg = 17 | lat_min = 48 | lat_sec = 48 | lon_dir = E | lon_deg = 179 | lon_min = 24 | lon_sec = 44 | region = FJ | CoordScale = 5000000 |Тили = [[англис тили]], [[фижи тили]], [[хиндустани]] |Эгемендүүлүк күнү = [[10-октябрь]] [[1970-жыл]] |Эгемендүүлүгүн алды = [[Улуу Британия|Улуу Британиядан]] |Борбор шаары = [[Сува]] |Ири шаарлар = [[Сува]], [[Лаутока]] |Башчыларынын милдеттери = [[Президент]]<br>[[Премьер-министр]] |Башчылары = Уильям Катонивере<br>Ситивени Рабука |Аянты = 18,274 |Суу пайызы = |Аянты боюнча орду = 151-орун |Калкы = 926,276 |Калкы боюнча орду = 161-орун |Калкты каттоо жылы = 2018 |Калктын жыштыгы = 46,4 |ИДӨ (САМ) = 15,152 млрд | ИДӨнү эсептөө жылы (ППС) = 2023 | ИДӨ (САМ) боюнча = 158-орун | ИДӨнүн ар бир жанга = 16,563 | ИДӨнүн ар бир жанга боюнча = 102-орун | ИДӨ (номинал) = 5,511 млрд | ИДӨ (номинал) эсептөө жылы = 2023 | ИДӨ (номинал) боюнча = 164-орун | ИДӨ (номинал) ар бир жанга = 6,024 |Акча бирдиги = [[Фижи доллары]] (FJD) | АДӨИ = {{Өсүү}} 0,730 | АДӨИ деңгээли = <span style="color:#00сс33;">'''жогору'''</span> | АДӨИ боюнча орду = 99-орун |ЭОК = FIJ |Этнохороним = фижилик, фижиликтер |Домени = [[.fj]] |Телефон коду = 679 |Убакыт аралыгы = [[UTC+12:00|+12:00]] |Штрих коду = |Түшүнүктөр = <div class="center">[[commons:Fiji|'''Викиказынадагы медиафайлдар''']]</div> }} '''Фижи''' ({{lang-en|Fiji}}, {{lang-fj|Viti}}, {{lang-hif|Fidźi}}), расмий аталышы — '''Фижи Республикасы''' ({{lang-en|Republic of Fiji}}, {{lang-fj|Matanitu Tugalala o Viti}}, {{lang-hif|Fidźi Ganaradźja}}, {{lang-hif|फ़िजी गणराज्य}}) — [[Меланезия|Меланезиянын]] чыгышындагы, [[Океания|Океаниядагы]] көз карандысыз мамлекет. [[Тынч океан|Тынч океанынын]] түштүк-батышындагы [[Фижи аралдары|Фижи архипелагында]], [[Жаңы Зеландия|Жаңы Зеландиянын]] түндүгүндө, [[Вануату|Вануатунун]] чыгышында, [[Тувалу|Тувалунун]] түштүгүндө жана [[Тонга|Тонганын]] батышында жайгашкан. Өлкөнүн расмий аталышы бир нече жолу өзгөргөн: * Фижи Падышалыгы (1871-1970 жж.). * Фижи (1970-1987 жж.). * Фижи Республикасы (1987-1990 жж., 2010-жылдан тартып). * Фижи Эгемендүү Демократиялык Республикасы (1990-1998 жж.). * Фижи Аралдарынын Республикасы (1998-2010 жж.). == Этимология == Мамлекеттин азыркы «Фижи» аталышы — өлкөнүн башкы Вити-Леву аралынын тонга тилиндеги бурмаланган аталышынан келип чыккан. Тонга аралдарынын жашоочулары илгертен бери фижиликтер менен тыгыз байланышта болушкан, алар аймакта эр жүрөк жоокерлер жана мыкаачы [[Каннибализм|каннибалдар]] жашашат деп эсептеген. Фижиликтер жасаган курал-жарактар жана буюмдар жакынкы аралдарда жашаган элдер арасында чоң суроо-талапка ээ болгон. Фижилер өз мекенин ''Вити'' ({{lang-fj|Viti}}), ал эми тонгалыктар ''Фиси'' ({{lang-ton|Fisi}}) деп аташкан. Кийинчерээк бул сөздү европалыктар, тактап айтканда, британиялык [[Жеймс Кук]] аталышын, биринчи жолу картага «Фижи» ({{lang-en|Fiji}}) деп түшүргөн<ref>Fiji High Commission. [https://web.archive.org/web/20110803125621/http://www.fijihighcommission.org.uk/about_1.html Фижи жөнүндө]{{ref-en}}</ref>. == Тарыхы == Б.з.ч. 1500-жылдары Фижи аралдарында полинезиялык, андан кийин меланезиялык уруулары жашаган. [[1643-жыл|1643-жылы]] Фижи аралдарын голландиялык деңиз саякатчысы [[Абель Тасман]] ачкан. [[1774-жыл|1774-жылы]] аралдарды англиялык деңиз саякатчысы [[Жеймс Кук]] изилдеген. [[1835-жыл|1835-жылы]] аралдарга англиялыктардын биринчи тобу келип, [[1874-жыл|1874-жылы]] бул аралдар Улуу Британиянын колониясына айланган. 1875-76-жылдары уруу башчыларынын жетекчилиги астында жергиликтүү элдер англис колонизаторлоруна каршы чыгышкан. [[1879-жыл|1879-жылдан]] баштап Фижиге кант плантацияларында иштөө үчүн Индиядан жумушчуларды алынып келе баштаган. [[1966-жыл|1966-жылы]] улуттук-боштондук кыймылынын кысымы астында жергиликтүү калктын укуктарын кыйла кеңейткен конституция кабыл алынган. [[1970-жыл|1970-жылы]] Фижи Британ шериктештигинин алкагында көз карандысыздыкка жетишкен. [[1987-жыл|1987-жылдагы]] аскердик төңкөрүштүн натыйжасында бийлик аскерлердин колуна өткөн жана генерал-губернатордун кызматы жокко чыгарылган. Фижи Республикасы деп жарыяланып, шериктештиктен чыккан. [[1997-жылы]] Конституциянын расалык дискриминацияга байланыштуу жоболоруна өзгөртүүлөр киргизилгенден кийин кайрадан Шериктештикке кабыл алынган. == География == [[Файл:Fiji and oceania.jpg|thumb|upright=1.15|Фижинин Океаниядагы жайгашкан картасы]] [[Файл:FijiOMCmap.png|thumb|upright=1.15|Фижинин картасы]] [[Файл:Fiji topo.png|thumb|upright=1.15|Фижинин топографиялык картасы]] === Географиялык абалы === [[Тынч океан|Тынч океанынын]] түштүк-батышында, [[Меланезия|Меланезияда]] жайгашкан Фижи мамлекети жанар тоо жана коралл аралдарынын тобунан турат. Өлкөнүн борбору [[Сува]] шаары [[Жаңы Зеландия|Жаңы Зеландиядан]] 1770 чакырым түндүктө жана АКШнын [[Гавайи]] штатынан 4450 чакырым түштүк-батышта жайгашкан<ref name=":0">[https://www.nationsencyclopedia.com/Asia-and-Oceania/Fiji-LOCATION-SIZE-AND-EXTENT.html Фижинин жайгашкан жери, аянты]</ref>. Жакынкы архипелагдары — [[Франция|Франциянын]] [[Уоллис жана Футуна]] аймагына таандык жана Фижи аралдарынын түндүк-чыгышында жайгашкан Футуна (Хорн) аралдары, чыгышында [[Тонга]] мамлекетине таандык аралдар жана батышында [[Вануату|Вануатуга]] таандык [[Жаңы Гебрид аралдары|Жаңы Гебрид]] аралдары. Фижинин жалпы аянты 18,274 км²<ref name=":1">CIA. The World Fact Book. [https://web.archive.org/web/20190108073243/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/fj.html Фижи]</ref>. Өлкө 332 аралдарда жайгашкан, аралдардын үчтөн биринде гана туруктуу калк жашайт<ref name=":2">Pacific Islands Climate Change Assistance Programme (PICCAP) & Fiji Country Team. [https://unfccc.int/resource/docs/natc/fjinc1.pdf Климаттын өзгөрүшүнө карата Фижи аралдарынын иш-чаралары]</ref>. Алардын аянты боюнча эң чоңдору Вити-Леву (10 429 км²) жана Вануа-Леву (10 429 км²) аралдары<ref name=":2" />. Вити-Леву аралында өлкөнүн калкынын 70% жакыны жашайт, Фижинин үч ири шаары (Сува, Нанди жана Лаутока) жана негизги аэропорту жайгашкан. Башка ири аралдары — Тавеуни (470 км²), Кандаву (411 км²), Нгау (140 км²) жана Коро (104 км²). Фижи аралдарынын көбү арал топторуна чогултулган, алардын эң чоңу Вануа-Леву, Вити-Леву, Кандаву, Ломаивичи, Ясава, Маманута, Лау жана Моала. Өлкөнүн курамына Сува шаарынан 63 км түндүк-батышта жайгашкан Ротума аралы (43 км²) кирет<ref name=":2" />. Ротума аралын кошпогондо Фижи аралдары түндүк-батыштан түштүк-чыгышка карай 595 чакырымга, түндүк-чыгыштан түштүк-батышка 454 чакырымга созулуп жатат<ref name=":0" />. Өлкөнүн эң бийик жери Вити-Леву аралында жайгашкан бийиктиги 1324 метрге жеткен Томаниви тоосу<ref name=":1" />. Фиджинин эң түндүккү аралы — Ротума арал тобунун курамына кирген Уэа аралы, эң батышкы жана ошол эле учурда эң түштүккү аралы — Теваира рифи, эң чыгышкы аралы — Ватоа. === Геология === Фижи аралдары, батыш тарабынан Түндүк Фижи ойдуңу, чыгыш тарабынын Лау ойдуңу жана Фижи жаракасы, Мэтью Хантер кырка тоосу менен чектелген Тонга-Кермадек менен Жаңы Гебриддер аралдарынын конвергенция аймактарынын ортосунда жайгашышкан. Тынч океанынын тектоникасын жана түзүлүшүн изилдөөнүн негизинде, мурунку мезгилде Фижи аралдары [[Тынч океан|Тынч океанынын]] жанар тоолук от шакекчесинин ажырагыс бөлүгү болгон деп божомолдоого болот<ref>Жер жана минералдык ресурстар министрлиги. Фижинин минералдык ресурстар департаменти. [https://web.archive.org/web/20100913031505/http://www.mrd.gov.fj/gfiji/geology/educate/geo_fiji.html Фижинин геологиясы].</ref>. === Климат === {{Климатограмма|[[Сува|Сува шаары]] |23.6|30.6|315 |23.8|31.0|288 |23.5|30.6|371 |23.1|29.7|390 |21.9|28.3|267 |21.4|27.6|164 |20.4|26.5|142 |20.5|26.6|159 |20.9|27.0|184 |21.7|27.8|234 |22.5|28.8|264 |23.2|29.8|263 |float=right |clear=both |Булак=[http://www.met.gov.fj/climate_fiji.html Fiji Meteorological Services] }} Фиджи аралдарынын климаты океандык тропиктик. Архипелагга жакын, анын түндүк-чыгыш жана түштүк-батыш тараптарында Түштүк Тынч океанынын конвергенция аймагы жайгашкан. ушул себептерден улдам жаан-чачындын көп болушу менен мүнөздөлөт. Бул аймак климаттын кескин жана күтүсүздөн өзгөрүшүнө алып келет<ref name=":2" />. Майдан октябрга чейин созулган кургакчыл мезгилде бул конвергенция аймагы Фижинин түндүк-чыгышында жайгашат, ал эми ноябрдан апрелге чейин жаан-чачындуу мезгилде аралдардын аймагын камтыйт. Жаан-чачындуулукка таасир этүүчү дагы бир маанилүү фактор, Фижи аралдарына нымга каныккан абаны алып келген түштүк-чыгыш [[Пассаттар|пассатар]] саналат. Орточо суткалык температура мезгилге жараша өзгөрүп турат. Кургакчыл мезгилинде +23°C - +25°C чейин, ал эми жаан-чачындуу мезгилде +26°C - +27°C чейин. Жалпысынан эң суук (июль-август) жана эң жылуу айларда (январь-февраль) температуранын айырмасы +3°C - +4°C гана түзөт. Жээкке жакын жерлерде орточо түнкү температура +18°C, ал эми күндүзү +32°C. Аралдардын ички аймактарында түнкү температура +15°C чейин төмөндөшү мүмкүн. Фижиде катталган минималдуу температура +8°C, ал эми максималдуу температура +39,4 °C болгон. Өлкөнүн басымдуу бөлүгүндө чыгыштан жана түштүк-чыгыштан соккон [[пассаттар]], ал эми Вити-Леву жана Вануа-Леву аралдарында [[бриз]] шамалдары мүнөздүү. Шамалдын ылдамдыгы көбүнчө убакта катуу эмес. Чоң ылдамдыка жеткен шамалдар июндан менен ноябрь айларынын ортосунда сейрек катталып турат<ref>Fiji Meteorological Services. [https://www.webcitation.org/6173u2vz6?url=http://www.met.gov.fj/climate_fiji.html Фижинин климаты]</ref>. === Суу ресурстары (гидрология) === [[Файл:Rewaatnausori.jpg|thumb|left|220px|Наусори шаарынан агып өткөн Рева дарыясы]] Фижи аралдарынын көпчүлүгүндө таза суунун чектелген туруктуу булактары бар. Топурак борпоң болгондугунан улам, жаан-чачын менен жааган суулар жер бетинде көпкө турбай, бат эле жерге сиңип кетет. Жергиликтүү жашоочулар негизинен чатырлардан топтолгон жамгыр суусун же кичинекей кудуктардан алынган сууну колдонушат. Ири жанар тоо аралдарында көптөгөн дарыялар жана сайлар бар, ал эми Вити-Леву аралында ири дарыялар бар. Бул аралдын болжол менен 70% аймагында өлкөнүн — Рева, Навуа жана Сингатока аталышындагы үч ири дарыя тутумунун бассейндери орун алган. Бул дарыялар Вити-Левунун түштүк бөлүгүндө деңизге барып куюшат<ref name=":4">RAMSAR Program. [https://web.archive.org/web/20140204055310/http://ramsar.wetlands.org/Portals/15/Fiji.pdf Фижи]</ref>. Өлкөнүн эң ири Рева дарыясынын узундугу 145 км жетет (кеме жүрүүчү бөлүгү 100 км жакын) жана дарыя бассейнинин аянты болжол менен 3000 км². Бирок, экономикалык жактан алганда Мба жана Нанди дарыялары эң чоң мааниге ээ. Вануа-Леву аралынын дарыяларынын узундугу, 55 км Дрекети дарыясынын эске албаганда кыска келет<ref name=":4" />. Көлдөр Фижи аралдарында үчүн сейрек кездешет. Көлдөрдүн эң чоңу Тавеуни аралында жайгашкан, аянты 23 га болгон Тангимаутиа көлү. Вануа-Леву аралында, аянты кичинекей, суусу аз туздуу Нгалонгало, Нгасаува жана Ндрано көлдөрү жайгашкан<ref name=":4" />. === Кен-байлыктар === Фижи аралдарында [[жез]], [[алтын]], [[коргошун]], [[цинк]] жана башка бир катар металлдардын кендери бар. Мисалы, 1970-жылдардын башында жүргүзүлгөн изилдөөлөрдүн натыйжасында Вити-Леву аралында Сингатока жана Мба шаарларынын аймактарында курамына 57-58% чейин [[Темир|темирди]], 6,7-7,5% [[Титан оксиддери|титан оксиддерин]], 0,7-0,1% [[Ванадий оксиддери|ванадий оксиддерин]](V), 0,3-0,35% [[Хром оксиддери|хром оксиддерин]] камтыган кендердин кору аныкталган<ref>Tevita Vuibau and Frank Whippy. [https://www.webcitation.org/64VwpTJTJ Тынч океанынын түштүгүндөгү минералдар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171111173045/http://www.webcitation.org/64VwpTJTJ |date=2017-11-11 }}</ref>. Бирок, бул кендерди казып алуунун жана кайра иштетүүнүн рентабелдүүлүгүнүн төмөндүгүнө байланыштуу азыркы учурда өлкөдөгү металлдардан [[алтын]] жана алтын менен кошо чыгуучу [[күмүш]] гана казылып алынат. Алтын 1933-жылдан бери экспорттолуп келет. Мындан тышкары, бут жана даана таштары, [[фосфаттар]], [[кум]], [[шагыл]] жана [[цемент сырьёлору]] аз өлчөмдө казылып алынат<ref>Travis Q. Lyday. [https://www.usgs.gov/centers/national-minerals-information-center/international-minerals-statistics-and-information Фижидеги минералдар]</ref>. Фижи аралдарында болгон минералдык кендерден тышкары, өлкөнүн жээк аймактарында мунайдын кору болушу ыктымал<ref>{{Cite web |title=Фижинин мунайдын кору боюнча потенциалы |url=http://www.mrd.gov.fj/gfiji/petroleum/petroleum.html |accessdate=2011-08-21 |archivedate=2011-07-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110720202617/http://www.mrd.gov.fj/gfiji/petroleum/petroleum.html }}</ref>. === Топурак === Фиджи аралдарындагы топурактардын көбү негизинен жанар тоо тектеринен туруп, түшүмдүү келет. Курамында коралл жана башка тектердин бөлүктөрүн камтыйт. Дарыялардын боюнда жайгашкан [[Аллювий|аллювий чөкмөлөрү]] аллохтондук топурактар басымдуурак кылат<ref>World Wildlife Fund. [https://www.worldwildlife.org/biomes Фижинин тропикалык нымдуу токойлору]</ref>. Ойдуңдардын (деңиз жээктери, [[Пенеплен|пенепленге]]) топурактары вулкандык күлдөн, тоо тектерден, акиташ туфунан, [[Чопо|чоподон]] турат. 600 метрден бийик, тоолуу айматкардын топурактары [[Аллювий|аллювий чөкмөлөрүнө]], вулкандык күлдөн, тоо тектерден турат. Жайыт топурактары курамында [[натрий]], [[фосфор]], [[күкүрт]] жана [[Калий|калийдин]] аздыгы менен мүнөздөлөт<ref name=":3">FAO. [https://web.archive.org/web/20110427165644/http://www.fao.org/ag/AGP/agpc/doc/Counprof/southpacific/fiji.htm Фижинин жайыт жана тоют ресурстары.]</ref>. Фижидеги эң түшүмдүү топурактар Сингатока, Рева, Нанди, Мба, Навуа жана Ламбаса дарыларынын жайылмасында жайгашкан<ref name=":3" />. === Флора жана фауна === [[Файл:Bounty_Island_beach_Fiji.jpg|left|thumb|220px|Маманута аралы]] Аралдардын геологиялык түзүлүшүн, ар кандай климаттык шарттарын жана архипелагдагы айрым аралдардын обочолонуп жайгашкандыгына байланыштуу, Фижинин экосистемасы ар түрдүүлүгү менен айырмаланат. Фижи аралдарынын бетинин көбү жыш өсүмдүктөр менен капталган. Жээк аймактарында мангрлар, көптөгөн [[Рифт|рифтер]] кездешет<ref name=":2" />. Бул аймактын флористикалык бөлүнүшү тарабынан, жергиликтүү флора палеотропикалык флористтик облустун Индо-Малайзия субоблусунун Фижи аймагынын бир бөлүгү болуп саналат. Ушуга байланыштуу бардык уруктуу өсүмдүктөрүнүн 90% жакыны [[Жаңы Гвинея]] аралында да кездешет. Мындан тышкары, Австралияда, Гавай аралдарында, Жаңы Каледонияда, Жаңы Зеландияда жана Француз Полинезиясында кездешкен өсүмдүктөрдүн түрлөрү да бар<ref name=":5">Ministry of Local Government, Housing and Environment. [https://www.cbd.int/doc/world/fj/fj-nr-01-en.pdf Биологиялык ар түрдүүлүк жөнүндө конвенция. Фижи Республикасы] </ref>. Өлкөдөгү мангр бактарынын жалпы аянты 42 миң гектарды түзөт. Алардын көбү Мба, Рева, Нанди жана Ламбаса сыяктуу ири дарыяларынын дельтасынын аймактарында же тоскоол рифтер корголгон жерлерде жайгашкан<ref name=":5" />. Жалпысынан Фижи аралдарында өсүмдүктөрдүн 2600гө жакын түрү каттлаган, алардын 1600гө жакыны жергиликтүү түрлөр жана 1000ге жакын түрү адамдар тарабынан алынып келинген. Алардын ичинен 310го жакын түрү папоротник сымал өсүмдүктөр жана 2225 түрү урукту өсүмдүктөр<ref name=":5" />. Эндемикалык түрлөрдүн саны салыштырмалуу жогору: жергиликтүү өсүмдүктөрдүн болжол менен 63% түзөт. Толугу менен эндемиктер болуп Degeneriaceae тукумундагы өсүмдүктөр саналат. == Административдик-аймактык түзүлүшү == {{Негизги макала|Фижинин административдик-аймактык түзүлүшү}} [[Файл:Fiji divisions named.png|thumb|350px|Фижинин административдик-аймактык түзүлүшүнүн картасы]] [[Файл:Fiji Province.svg|thumb|350px|Фижинин провинциялары]] Административдик жактан Фижи Республикасы округдарга бөлүнөт. Жалпысынан өлкөдө төрт округ жана бир көз каранды аймак бар: * Чыгыш округу; * Батыш округу; * Түндүк округу; * Борбордук округу Округдар өз кезегинде 14 провинцияларга бөлүнөт: Кандаву, Лау, Ломаивичи, Мба, Мбуа, Матуата, Наитасири, Намоси, Нандронга-Навоса, Ра, Рева, Серуа, Таилеву жана Такаундрове. * Негизги архипелагдын түндүгүндө жайгашкан Ротума аралы ички автономиялуу көз каранды аймак макамына ээр. {| align="center" class="standard" |+ ! |Округ ! |№ ! |Провинция ! |Аянты,<br>км² ! |Калкы,<ref name="statsfiji7">[https://web.archive.org/web/20150909180938/http://www.statsfiji.gov.fj/index.php/document-library/doc_download/414-first-release-population-size 2007-жылкы калкты каттоо маалыматтары]{{ref-en}}</ref><br>адам (2007) ! |Калктын жыштыгы,<br>адам/км² ! |Административдик борбору |----- | rowspan="3" | Чыгыш округу | 1 | Кандаву | align="right"|478 | align="right"|10 167 | align="right"|21,27 | Вунисеа |----- | 2 | Лау | align="right"|487 | align="right"|10 683 | align="right"|21,94 | Тубоу |----- | 3 | Ломаивичи | align="right"|411 | align="right"|16 461 | align="right"|40,05 | Левука |----- | rowspan="3" | Батыш округу | 4 | Мба | align="right"|2634 | align="right"|231 760 | align="right"|87,99 | Мба |----- | 5 | Нандронга-Навоса | align="right"|2385 | align="right"|58 387 | align="right"|24,48 | Сингатока |----- | 6 | Ра | align="right"|1341 | align="right"|29 464 | align="right"|21,97 | Ваилека |----- | rowspan="3" | Түндүк округу | 7 | Матуата | align="right"|2004 | align="right"|72 441 | align="right"|36,15 | Ламбаса |----- | 8 | Мбуа | align="right"|1379 | align="right"|14 176 | align="right"|10,28 | |----- | 9 | Такаундрове | align="right"|2816 | align="right"|49 344 | align="right"|17,52 | Савусаву |----- | rowspan="5" | Борбордук округу | 10 | Наитасири | align="right"|1666 | align="right"|160 760 | align="right"|96,49 | Насину |----- | 11 | Намоси | align="right"|570 | align="right"|6898 | align="right"|12,10 | Навуа |----- | 12 | Рева | align="right"|272 | align="right"|100 787 | align="right"|370,54 | Сува |----- | 13 | Серуа | align="right"|830 | align="right"|18 249 | align="right"|21,99 | Серуа |----- | 14 | Таилеву | align="right"|755 | align="right"|55 692 | align="right"|73,76 | Наусори |----- | rowspan="1" | Көз каранды аймак | 15 | Ротума | align="right"|46 | align="right"|2002 | align="right"|43,52 | Ахау |- style="background: #CCC;" | Баардыгы | | | align="right"|18 074 | align="right"|837 271 | align="right"|45,82 | |- style="background: #CCC;" | Орточо | | | align="right"|1204,93 | align="right"|55 818,06 | align="right"|59,116875 | |+ |} == Калк == {| border=1 cellspacing=0 cellpadding=4 width=300 style="float:right; border:1px solid gray; border-collapse:collapse; font-size:90%; margin:0 0 .5em 1em;" ! colspan="2" align="center" bgcolor="grey" |<big>Вануатунун калкы</big> |- ! colspan="2" align="center" bgcolor="white" |[[Файл:Fidji-demography.png|thumb|centre|300px|Фижинин калкынын өсүү динамикасы]] |- ! colspan="2" align="center" bgcolor="lightblue" |Калктын структурасы |- !valign="top"|Калктын саны | valign="top" |935 974 адам (2020) |- !valign="top"|Калктын жыштыгы | valign="top" |51,2 адам/км² (2020) |- !valign="top"|Орточо курагы | valign="top" |жалпы: 29,9 <br>эркектер: 29,7<br>аялдар: 30,1 (2020) |- !valign="top"|Курак структурасы | valign="top" |0—14: 26,86% <br>15—60: 65,81% <br>64 жогору: 7,34% (2020) |- !valign="top"|Шаардык калктын үлүшү | valign="top" |57,2% (2020) |- ! colspan="2" align="center" bgcolor="white" |[[Файл:Fiji single age population pyramid 2020.png|thumb|centre|300px|2000-жылга карата жыныстык жана курактык түзүм]] |- ! colspan="2" align="center" bgcolor="lightblue" |Төрөлүүнүн деңгээли |- ! valign="top" |Фертилдүүлүктүн жалпы коэффициенти | valign="top" |2,31 ‰ (2020) |- ! valign="top" |Калктын өсүү темпи | valign="top" |0,5 ‰ (2020) |- ! colspan="2" align="center" bgcolor="lightblue" |Өлүмдүн деңгээли |- ! valign="top" |Ымыркайлардын өлүмү (1 жашка чейинки 1000 төрөлгөндөргө) | valign="top" |8,8 ‰ (2007) эркек балдар: 9,7 ‰ кыздар: 7,9 ‰ |- ! valign="top" |Адамдардын өлүмү (1000 адамга) | valign="top" | 6,3 ‰ |} === Калктын саны === {| class="wikitable" | colspan="10" |<center>'''Калктын саны'''<ref>PDH.stat: [[Development indicator database]]</ref><ref>Фижинин статистикалык башкармалыгы. [https://www.statsfiji.gov.fj/statistics/social-statistics/population-and-demographic-indicators Калк жана демография.]</ref></center> |- |'''1891''' |'''1901''' |'''1911''' |'''1921''' |'''1936''' |'''1946''' |'''1956''' |'''1966''' |'''1976''' |'''1986''' |- |121 180 |{{Азайуу}}120 124 |{{Көбөйүү}}139 541 |{{Көбөйүү}}157 266 |{{Көбөйүү}}198 379 |{{Көбөйүү}}259 638 |{{Көбөйүү}}345 737 |{{Көбөйүү}}476 727 |{{Көбөйүү}}588 068 |{{Көбөйүү}}715 375 |- |'''1996''' |'''2007''' |'''2013''' |'''2014''' |'''2015''' |'''2017''' |'''2020''' | | | |- |{{Көбөйүү}}775 077 |{{Көбөйүү}}837 271 |{{Көбөйүү}}862 068 |{{Көбөйүү}}865 611 |{{Көбөйүү}}869 458 |{{Көбөйүү}}884 887 |{{Көбөйүү}}935 974 | | | |} === Жашоонун узактыгы === {| class="standard" style="text-align:right;" ! colspan="4" style="text-align:center;" |Жашоонун жалпы узактыгы<ref>Фижинин статистикалык башкармалыгы. [https://web.archive.org/web/20180417192421/http://www.statsfiji.gov.fj/statistics/social-statistics/health-indicators45 Калктын саламатыгынын көрсөткүчтөрү]</ref> |- !Жыл !Эркектер !Аялдар !Жалпы |- !1996 |64,5 |68,7 |66,6 |- !2007 |65,2 |69,5 |67,4 |- !2008 |65,1 |68,4 |66,7 |- !2009 |65,9 |68,5 |67,2 |- !2010 |66,2 |69,1 |67,6 |} === Саны жана жайгашуусу === Улуттук эл каттоо Фижиде [[1891-жыл|1891-жылдан]] баштап дайыма ар бир он жыл сайын жүргүзүлүп турат. 2007-жылдагы эл каттоонун маалыматтарына ылайык (Фижи статистика башкармалыгынын маалыматтары), өлкөнүн калкы 837 271 адамды түзгөн. 2020-жылга карата бул сан 935 974 адамга чейин көбөйгөн<ref name="statsfiji7" />. Фижиде калктын өсүү темпи башка Океаниядагы мамлекеттерге салыштырмалуу төмөн: [[2020-жыл|2020-жылдагы]] эсептөөлөр боюнча болгону 0,5% болгон. [[2007-жыл|2007-жылдагы]] эл каттоодо калктын санынын 0,7% өcүүшүн көрсөткөн<ref name="statsfiji7" />. Калктын санын эсептөө жана башка статистикалык маалыматтарды чогултуу ар бир провинция боюнча жүргүзүлөт. 2007-жылга карата провинциялардын калкынын саны жана пайызы: * [[Мба]] — 231 760 адам (27,7%) * [[Наитасири]] — 160 760 адам (19,2%) * [[Рева]] — 100 787 адам (12%) * [[Матаута]] — 72 441 адам (8,6%) * [[Нандронга-Навоса]] — 58 387 адам (7%) * [[Таилеву]] — 55 692 адам (6,6%) * [[Такаундрове]] — 49 344 адам (5,9%) * [[Ра]] — 29 464 адам (3,5%) * [[Серуа]] — 18 249 адам (2,2%) * [[Ломаивичи]] — 16 461 адам (2%) * [[Мбуа]] — 14 176 адам (1,7%) * [[Лау]] — 10 683 адама (1,3%) * [[Кандаву]] — 10 167 адам (1,2%) * [[Намоси]] — 6898 адам (0,8%) * [[Ротума]] — 2002 адама (0,3%) Божомолду малыматтар боюнча, 2100-жылга карата өлкөнүн калкынын саны 1,3 млн адамды түзөт. Жаңы Зеландияда, Австралияда жана АКШда фижиликтердин ири диаспоралары бар. 2001-жылы Жаңы Зеландияда 7000ге жакын фижиялыктар катталган (Жаңы Зеландиянын аймагында жашаган Океания элдеринин 3% га жакыны). Алардын көбү 57% Окленд шаарында, 11% Веллингтондо, 5% Крайстчерчте жашайт<ref>{{Cite web |title=Жаңы Зеландиядагы фижиликтер. |url=https://www.stats.govt.nz/~/media/Statistics/Publications/Census/2001-Census-reports/Pacific-peoples/2001-census-pacific-profiles-fijian.ashx |accessdate=2011-08-21 |archivedate=2009-11-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091114020620/http://www.stats.govt.nz/~/media/Statistics/Publications/Census/2001-Census-reports/Pacific-peoples/2001-census-pacific-profiles-fijian.ashx }}</ref>. Австралияда, 2006-жылы 48 150 фижиликтер катталган, алардын көбү Жаңы Түштүк Уэльс (28 610 адам же 59,4%), Квинсленд (8 950 адам же 18,6%) жана Виктория (7 910 адам же 16,4%) штаттарында отурукташкан<ref>{{Cite web |title=Community Information Summary. Fiji born |url=http://www.immi.gov.au/media/publications/statistics/comm-summ/_pdf/fiji.pdf |accessdate=2011-08-21 |archivedate=2006-09-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060912025004/http://www.immi.gov.au/media/publications/statistics/comm-summ/_pdf/fiji.pdf }}</ref>. Мындан тышкары, АКШда фижиликтердин чоң диаспорасы бар, саны 2000-жылы 10 265 адамды же АКШ жашаган Океания элдеринин жалпы санынын 2,7% тМындан тышкары, АКШда чоң диаспора бар: 2000-жылы-10 265 адам, же Штаттарда жашаган Океаниядагы элдердин 2,7% түзгөн<ref>{{Cite web |title=Америка Кошмо Штаттарындагы Тынч океан аралдарынын тургундары. |url=http://www.census.gov/prod/2005pubs/censr-26.pdf |accessdate=2011-08-11 |archivedate=2011-09-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110917140427/http://www.census.gov/prod/2005pubs/censr-26.pdf }}</ref>. [[Файл:Fijian_women_ceremonial.jpg|left|thumb|365x365px|Фижи айымдары. 1935-жыл]] 2007-жылы Фижинин шаар калкынын үлүшү 50,7% же 424,846 адам болгон. Өлкөнүн беш ири калктуу жайлары — Насину (76 064 адам), Сува (74 481 адам), Лаутока (43 473 адам), Наусори (24 919 адам), Нанди (11 685 адам). Эң урбанизацияланган, шаар калкынын үлүшү айыл калкынан жогору болгон провинциялары — Мба, Наитасири жана Рева<ref name="statsfiji7" />. 2007-жылы калкынын 51% же 427 176 адамды эркектер жана калкынын 49% же 410 095 адамды аялдар 49% түзгөн. 2020-жылга карата 14 жашка чейинки балдардын үлүшү 26,86%; 15 жаштан 64 жашка чейинки адамдарын үлүшү 65,81%; 65 жаштан жогору жаштагылардын үлүшү 7,34% болгон. 2020-жылдагы малыматтарга ылайык, Фижи тургундарынын орточо жашы 29,9 жашты, эркектердин орточо жашоо узактыгы 71 жашты жана аялдар орточо жашоо узактыгы 76,6 жашты түзгөн<ref name=":1" />. === Этникалык курам === Фижинин калкы эки улуттук: 2007-жылдагы эл каттоого ылайык, тургундардын дээрлик 57% же 475,739 адам Фижи аралдарынын түпкү элинин өкүлдөрү жана 37,5% же 313,798 адам фижи-индиялыктар болгон. Башка элдери: 1,2% (10 335 адам) — ротума, 1,8% (15 311 адам) — Тынч океанынын башка аралдарынан келгендер, 1,3% (10 771 адам) — европалыктар менен жергиликтүү адамдардын ортосундагы никеден төрөлгөндөр, 0,6% (4704 адам) — хан кытайлары<ref name="statsfiji7" />. === Тил === [[Фижи тили]] жана [[англис тили]] — расмий тилдери, Фижиде жашаган индиялыктар арасында [[хинди тили]] жана «хиндустани» (хинди жана урду тилдери менен байланышкан тил) кеңири таралган. === Дин === Фижиде 1966-жылдан бери 27 чиркөөнү жана Тынч океанынын аймагындагы 11 Улуттук Кеңешти бириктирген Тынч океан чиркөөлөрүнүн конференциясы иш алып барат<ref>Andrew Louth''.'' [https://books.google.kg/books?id=3CNeEAAAQBAJ&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PT3847&dq=%22Pacific+Conference+of+Churches%22+founded+1966&hl=ru&redir_esc=y#v=onepage&q=%22Pacific%20Conference%20of%20Churches%22%20founded%201966&f=false The Oxford Dictionary of the Christian Church]. — Oxford University Press, 2022-02-17. — 4474 б. — <nowiki>ISBN 978-0-19-263815-1</nowiki> </ref><ref>Mark A. Lamport. [https://books.google.kg/books?id=B6xVDwAAQBAJ&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA285&dq=%22Pacific+Conference+of+Churches%22+founded+1966&hl=ru&redir_esc=y#v=onepage&q=%22Pacific%20Conference%20of%20Churches%22%20founded%201966&f=false Encyclopedia of Christianity in the Global South]. — Rowman & Littlefield, 2018-06-01. — С. 285. — 1119 с. — ISBN 978-1-4422-7157-9</ref>. Диний курам: * Мусулмандар — 6,3% * [[Христиан дини|Христиандар]] — 64,5% ** Методисттер — 35% ** Католиктер — 9% ** Кудайдын ассамблесы агымы — 6% ** Жетинчи күндүн адвентисттери — 4% ** башка христиан дининин агымдары — 11% * [[Индуизм|Индуизтер]] — 27,9% * Сикхтер — 0,3% * Башка диндер жана [[Атеизм|атеисттер]] — 1% == Саясий түзүлүшү == === Мамлекеттик түзүлүшү === Конституциясы боюнча Фижи — эгемендүү демократиялык мамлекет. Көз карандысыз Фижи мамлекетинин тарыхында төрт жолу Конституция кабыл алынган<ref name=":8">{{Cite web |title=Фижинин Конституциясы. |url=http://www.paclii.org/fj/legis/num_act/ca1997268/ |accessdate=2024-06-05 |archivedate=2011-02-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110216025913/http://www.paclii.org/fj/legis/num_act/ca1997268/ }}</ref>. ==== Мамлекет башчысы ==== 1990-жылдын жана 1997-жылын Конституцияларында Фижинин Президентин беш жылдык мөөнөткө Уруу башчыларынын Жогорку Кеңеши тарабынан шайланган. [[2013-жыл|2013-жылдагы]] жаңы Конституцияга ылайык, ал өлкө парламентинин жыйынында үч жылдык мөөнөткө шайланат. Президенттин өлкөнүн саясий турмушундагы ролу чектелген, бирок ал улуттук каатчылык учурунда колдонула турган белгилүү бир бийликке ээ. Жаңы Конституция боюнча ал Фижинин куралдуу күчтөрүнүн башчысы болуп саналат<ref name=":8" />. ==== Аткаруу бийлиги ==== Премьер-министр расмий түрдө президент тарабынан дайындалат. Ал өкүлдөр палатасында көпчүлүктүн колдоосуна ээ болушу керек. Иш жүзүндө ири саясий партиянын же коалициянын лидери премьер-министр болуп бекитилет. Бирок, кээде парламент бир пикирге келе албаган учурларда, президент арбитрдин ролун өзүнө алат жана бардык саясий фракциялар менен талкуулоолордон кийин премьер-министрди Өкүлдөр палатасынын көпчүлүк мүчөлөрү менен дайындайт. Премьер-министрдин ордун бекиткенден кийин, президент расмий түрдө аткаруу бийлигинин өкүлү болгон 10-25 мүчөдөн турган Министрлер кабинетинин курамын аныктайт<ref name=":8" />. ==== Мыйзам чыгаруу бийлиги ==== Парламент эки палаталуу. Өкүлдөр палатасы 71 мүчөдөн турат. Алардын 25 мүчөсү, ар бир 5 жылда болуп турган жалпы элдик шайлоодо шайланышат. Калган 46 орун Фижинин этникалык жамааттары үчүн сакталган: 23 фижи улутундагылар, 19 индо-фижилер, 1 ротум жана 3 жалпы талапкерлер (европалыктар, кытайлар жана башка улуттар). Парламенттин жогорку палатасы болгон Фижинин Сенатында 32 мүчө бар, алар расмий түрдө Президент тарабынан бекитилет. Талапкерлерди Уруу башчыларынын Жогорку Кеңеши (14), Премьер-министр (9), оппозициянын лидери (8) жана Ротума аралынын Кеңеши (1) сунушташат. Сенат өкүлдөр палатасына караганда азыраак бийликке ээ жана мыйзамдарды демилгелей албайт, бирок аларды кабыл алууда четке кагууга же оңдоого укуктуу<ref name=":8" />. ==== Сот бийлиги ==== Жогорку соттун мүчөлөрүн президент дайындайт. Мыйзамдар системасы британиянын укутук системасында негизделген<ref name=":8" />. == Куралдуу күчтөрү жана полиция == Куралдуу күчтөр эки компоненттен турат: кургактагы күчтөр (армия) жана аскер-деңиз күчтөрү. Океаниянын башка өлкөлөрүнө салыштырмалуу Фижи ири сандагы кургактагы күчтөргө ээ жана БУУнун дүйнөнүн ар кайсы бурчтарындагы тынчтык миссияларынын активдүү катышуучусу. Тынчтыкты орнотууга катышуу Фижинин эң маанилүү кирешелеринин бири. Учурда Чыгыш Тимордо, Иракта, Ливанда, Синайда жана Фиджиде аскерлери кызмат өтөп келет. Аскер-деңиз флотунда 9 патрулдук кайык, 2 көмөкчү кеме жана президент колдонгон яхта бар. Учурда фиджинин куралдуу күчтөрүндө авиация жок<ref name=":8" />. == Экономика == [[Файл:Suva,_Fiji_01.jpg|left|thumb|220x220px|Сува шаарындагы соода борбору]] Фижинин экономикасы айыл чарбасына, токой чарбасы, балык уулоого, алтын казып алуу жана экспорттоого, туризмге негизделген. Тамак-аш, жеңил өнөр жай, кол өнөрчүлүк багытында иш алып барган чакан мекемелери бар. Өлкөнүн тышкы соодасынын негизги багыттары: [[кант]], [[текстиль]], алтын, балыкты экспортоо; өнөр жай товарларын, күйүүчү майларды, азык-түлүк товарларын, химикаттарды импорттоо. [[2014 жыл|2014-жылы]], ИДӨ жан башына 8236 [[АКШ доллары|АКШ долларын]] түзгөн. === Туризм === [[Файл:Shangri-La_Fijian_Resort_15.jpg|thumb|Фижидеги курорт]] [[Файл:Mamanuca_island.jpg|thumb|Маманука аралдарынын тобундагы аралдардын бири]] [[Файл:Momi_Bay,_Fiji.jpg|thumb|Фижинин батышындагы Мариотт Моми булуңунда жайгашкан суу үстүндөгү эс алуу жайлары]] Фижиде туристерди өзүнө тарткан көптөгөн кызыктуу жана кооз жерлер жайгашкан. Туристер көп келген аймактарына Нади, кораллду жээктер, Денарау аралы жана Маманука аралдары кирет. Туристердин санынын ири бөлүгүн [[Австралия|Австралиянын]], [[Жаңы Зеландия|Жаңы Зеландиянын]] жана [[Америка Кошмо Штаттары|Америка Кошмо Штаттарынын]] жарандары түзүшөт<ref>Фижинин статистикалык башкармалыгы. [https://www.statsfiji.gov.fj/index.php/latest-releases/tourism-and-migration/visitor-arrivals/917-provisional-visitor-arrivals-va-2018 Туристердин саны.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190806200835/https://www.statsfiji.gov.fj/index.php/latest-releases/tourism-and-migration/visitor-arrivals/917-provisional-visitor-arrivals-va-2018 |date=2019-08-06 }}</ref>. Фижиде коралл рифтери көп болгондугуна байланыштуу, ушул аймактарда сууга түшүү жана дайвинг туристтердин арасында кеңири тараган эс алуу багыттары<ref name=":6">[https://www.lonelyplanet.com/fiji Фижинин саякатчылар үчүн маалыматтары жана колдонмосу.]</ref>. Фижинин туристтер үчүн кооз жерлери негизинен ак кумдуу пляждар жана жыл бою тропикалык аба ырайы бар жагымдуу аралдар. Жалпысынан алганда, эс алууга жана саякаттого Фижиде орточо баалар орнотулган. Ошондой эле, аралдарда дүйнөлүк деңгээлдеги беш жылдыздуу курорттор жана мейманканалар да жайгашкан. Фижи аралдарынын четки аралдарында туристтерди тартуу максатында бюджеттик курорттор куруулуда<ref name=":6" />. CNN телеканалы Лаукала аралында орун алган Laucala Island Resort мейманканасын дүйнөдөгү эң кооз он беш мейманкананын бири деп атаган<ref>CNN. [https://edition.cnn.com/travel/article/most-beautiful-island-hotels/index.html Дүйнөдөгү эң кооз, аралдарда жайгашкан мейманканалар.]</ref>. Расмий статистикалык маалыматтарга таянсак, 2012-жылы Фижиге келген коноктордун 75% эс алуу үчүн келген туристер экенин билдиришкен<ref>Фижинин статистикалык башкармалыгы. [https://www.statsfiji.gov.fj/latest-releases/tourism-and-migration/earnings-from-tourism/393-fiji-s-earnings-from-tourism-2013.html?highlight=WyJ0b3VyaXNtIl0= Туризм.]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Туристтердин таттуулашуу айларын өткөрүүгө, үй-бүлөлүк эс алууга (кичинекей балдар үчүн атайын жайлар бар, балдар клубдары) толугу менен ыңгайлуу шарттар түзүлгөн<ref>[https://www.statsfiji.gov.fj/latest-releases/tourism-and-migration/earnings-from-tourism/393-fiji-s-earnings-from-tourism-2013.html?highlight=WyJ0b3VyaXNtIl0= Фижидеги эң мыкты балдар үчүн клубдар.]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Сувадагы Турстен ботаникалык багы, Сигатока кум дөңсөлөрү жана Коло-и-Сува токой паркы жана Фижинин сырткы аралдарда суу астында сүзүү (дайвинг) абдан кызыктуу эс алуу багыттары болуп саналышат<ref>[https://www.nzherald.co.nz/topic/spy/?c_id=1503840 Фижинин Маманука аралдарындагы эс алуудагы эң жакшы беш багыты.]</ref>. Фижинин статистикалык башкармалыгы маалыматы боюнча төмөнкү өлкөлөрдөн эң көп сандагы туристер келет: {| class="wikitable sortable" ! style="background:#0072C6" |Өлкө ! style="background:#0072C6" |2019 ! style="background:#0072C6" |2018 ! style="background:#0072C6" |2017 ! style="background:#0072C6" |2016 ! style="background:#0072C6" |2015 |- |{{Өлкө желеги|Австралия}} |367,020 |365,660 |365,689 |360,370 |367,273 |- |{{Өлкө желеги|Жаңы Зеландия}} |205,998 |198,718 |184,595 |163,836 |138,537 |- |{{Өлкө желеги|Америка Кошмо Штаттары}} |96,968 |86,075 |81,198 |69,628 |67,831 |- |{{Өлкө желеги|Кытай}} |47,027 |49,271 |48,796 |49,083 |40,174 |- |{{Өлкө желеги|Улуу Британия}} |16,856 |16,297 |16,925 |16,712 |16,716 |- |{{Өлкө желеги|Канада}} |13,269 |13,220 |12,421 |11,780 |11,709 |- |{{Өлкө желеги|Жапония}} |14,868 |11,903 |6,350 |6,274 |6,092 |- |{{Өлкө желеги|Түштүк Корея}} |6,806 |8,176 |8,871 |8,071 |6,700 |- |Жалпы саны: |'''894,389''' |'''870,309''' |'''842,884''' |'''792,320''' |'''754,835''' |} Фижи аралдарында [[Голливуд|Голливуддун]] ар кандай кино тасмалары тартылган<ref>[https://web.archive.org/web/20190507001608/https://www.fiji.travel/us/fiji-in-the-movies Фижи кинолордо.]</ref>: * [[1932-жыл]] — Мистер Робинзон Крузо. * [[1980-жыл]] — Көк лагуна. * [[1991-жыл]] — Көк лагунага кайтып келүү. * [[2000-жыл]] — [[Аралдагы төрт жыл]]. * [[2004-жыл]] — Анаконда 2: каргышка калган орхидеяга аңчылык. АКШнын «Survivor» реалити-шоусу 33-сезонунан тартып Маманука аралдарында тартылып келүүдө<ref>[https://web.archive.org/web/20181006235332/https://ew.com/tv/2017/09/12/survivor-jeff-probst-fiji// Жефф Пробст «Survivor» реалити-шоусун Фижиде гана тартылышын калайт.]</ref>. === Транспорт === [[Файл:Nadi_airport_-_Arrivals_2.jpg|left|thumb|Нади аэропорту]] [[Файл:Yasawa_Flyer_Ferry.jpg|left|thumb|Порт Денарау менен Ясава аралдарын ортосунда каттаган «Yasawa Flyer» кемеси]] [[Файл:Inter-island_vessel.jpg|left|thumb|Фижинин чыгышындагы аралдардын бири]] Фижи аралдарындагы 15 мамлекеттик аэропорт иш алып барууда. Ал аэропорттордун эки аэропорту эл аралык деген макамга ээ. Эл аралык аэропорттору — Фижинин негизги эл аралык дарбазасы деп аталган Нади эл аралык аэропорту жана Наусори эл аралык аэропорту , Фиджинин ички борбору жана 13 тышкы арал аэропорту. Бул аэропорттордон тышкары 13 аралдык аэропорттор деген макамга ээ болгон 13 аэропорт бар. Фиджинин негизги авиакомпаниясы — «Fiji Airways»<ref>[https://web.archive.org/web/20120517023006/http://www.nbr.co.nz/article/air-pacific-reverts-original-fiji-airways-name-wb-118735 Air Pacific авиакомпаниясы, баштапкы Fiji Airways аталышsy кайрадан алды.]</ref>. Нади эл аралык аэропорту жайгашкан провинциясынын борборунан 9 км түндүгүндө жайгашкан жана Фижинин эң ири транспорттук хабы болуп саналат<ref>[https://www.airportsfiji.com/nadi_aiport.php Нади аэропорту.]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Наусори эл аралык аэропорту Сува шаарынын борборунун түндүк-чыгышында 23 км аралыкта жайгашкан жана негизинен Австралия жана Жаңы Зеландиядан учуп келген каттамдарды тейлейт. Лабаса аэропорту — Вануа Леву аралындагы негизги аэропорт, Лабаса шаарынын түштүк-батышындагы Вайкеле шаарында жайгашкан. Лабаса аэропортунун эң чоң учагы — ATR 72<ref>{{Cite web |title=Фижинин аэропорттору. |url=https://www.airportsfiji.com/outer_islands.php |accessdate=2024-06-06 |archivedate=2024-05-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240523162338/https://airportsfiji.com/outer_islands.php }}</ref>. Фижинин аянты жагынан чоң аралдарында арзан жана туруктуу автобус каттамдары бар. Автобустар коомдук транспорттун негизги түрү.Калктуу конуштардын жана шаарлардын ортосунда туруктуу автобус маршруттары бар<ref name=":7">[https://web.archive.org/web/20121019000159/http://www.ltafiji.com/public.php Фижинин коомдук траспорту.]</ref>. Жеке жана чакан таксомотордук компаниялар да эл ташуу багытында иштерин алып барышат жана аралдар арасында деңиз аркылуу эл ташуучу кемелердин да маршруттары бар. Айдоочуларга уруксат кагазын берүү жана коомдук траспортто жол киренин өлчөмүн бекитүү өлкөнүн транспорт башкармалыгына жүктөлгөн<ref name=":7" />. Фижинин негизги аралдарынын ортосунда жүк ташуу жана адамдарды ташуу кызматын көрсөткөн паромдук компаниялар да иштейт. Patterson Brothers Shipping Company LTD кеме компаниясы унааларды жана чоң көлөмүү жүктөрдү ташуу багытында иш алып барат. == Маданият == [[Файл:BureNavala2.jpg|left|thumb|220x220px|Навал айылындагы үйлөр]] [[Файл:Fiji_vs_Canada_RWC2007_lineout.jpg|left|thumb|220x220px|Фиджинин улуттук регби командасы. 2007-жылы Канадага менен беттешүүсү]] === Тамак-аш === Ямс, маниок жана таро жергиликтүү, айрыкча айыл жеринде жана алыскы аралдарда тамак-аштын негизин түзөт. Жергиликтүү тамактарга каконда же кокода (лайм ширесинде маринаддалган жергиликтүү балык), роуроу (колоказиянын жалбырактарынан жасалган өзгөчө салат), кассава — (кокос сүтү, шекер жана банандын пюресинен жасалган тамактын түрү), дурука (спаржага окшош кайнатылган жашылча), куурулган же бышырылган тапиока, нан жемиштеринин бардык түрлөрү, ар кандай эттин, балыктардын жана жемиштерлин түрлөрү кирет. Кава — фижинин улуттук ичимдиги, жергиликтүү тургандар «янгона» же «якона» деп аташ коюшат. === Спорт === Улуттук спорттун түрлөрү — регби-7, регби-15 жана [[регбилинг]]. 2016-жылы [[Рио-де-Жанейро]] шаарында өткөн олимпиада оюндарында, Фижинин регби-7 боюнча эркектер командасы эки алтын медаль утуп алган. Бул медалдар Фижи үчүн Олимпиада оюндарынын тарыхында биринчи медалдары болуп калган. 2021-жылы [[Токио|Токиододо]] регби-7 боюнча аялдар командасы коло медалга ээ болушкан. 2016-жылы Фижинин курама командасы Дүйнөлүк регби-7 сериясыны утуп алган<ref>[https://www.svns.com/en/standings World Series Standings]</ref>. Фижинин регби боюнча курама командасы бир топ убакытан бери IRB дүйнөлүк рейтингинин үчүнчү бештигинде<ref>{{Cite web |title=International Rugby Board — World Rankings: Full world rankings |url=https://www.world.rugby/rankings/mru |accessdate=2024-06-05 |archivedate=2020-06-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200604233404/https://www.world.rugby/rankings/mru }}</ref>. === Майрамдар === * [[1-январь]] — Жаңы жыл. * [[6-февраль]] — Мухаммед пайгамбардын туулган күнү. * [[Апрель]]-[[май]] — Жагымдуу жума жана Пасха. * [[Май|Майдын]] аягы — Рату Сукуна күнү (жыл сайын майдын акыркы дүйшөмбүсүндө белгиленет). * [[4-май]] — Улуттук жаштар күнү. * [[5-июнь]] — Падышанын туулган күнү. * [[10-октябрь]] — Эгемендүүлүк күнү. * [[Октябрь]]-[[ноябрь]] — Девалинин (Дивали) «от фестивалы». * [[1-ноябрь]] — Ыйыктардын күнү. * [[11-ноябрь]] — Эскерүү күнү. * [[25-декабрь]] — Рождество. * [[26-декабрь]] — Белек берүү күнү. == Булактар == {{Булактар}} == Тышкы шилтемелер == * [https://www.fiji.gov.fj/Home.aspx Фижи Өкмөтүнүн расмий сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240527143501/https://www.fiji.gov.fj/Home.aspx |date=2024-05-27 }} * [https://directory.digital.gov.fj/ Мамлекет башчысы жана Өкмөт мүчөлөрү] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240527143502/https://directory.digital.gov.fj/ |date=2024-05-27 }} * [https://www.statsfiji.gov.fj/ Фижинин статистикалык башкармалыгы] {{Калып:Океания өлкөлөрү}} 8w41kzrx6d1hjtw8g2ag7vv486ekt9t 0 134501 645904 645512 2026-05-10T05:40:26Z InternetArchiveBot 27717 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 645904 wikitext text/x-wiki {{Мамлекет |Негизделген = |Макамы = |Кыргызча аталышы = Тувалу |Расмий аталышы = {{lang-en|Tuvalu}} |Мамлекеттик дини = [[Динден тышкары мамлекет]] |Герб = Coat of arms of Tuvalu.svg |Желек = Flag of Tuvalu.svg |Гимн аталышы = Tuvalu mo te Atua |Аудио = |Урааны = Tuvalu mo te Atua (Тувалу — Кудуреттүү Кудай жакта) |Башкаруу формасы = [[Конституциялык монархия]] |Картада = Tuvalu_on_the_globe_(Polynesia_centered).svg | lat_dir = S | lat_deg = 8 | lat_min = 31 | lon_dir = E | lon_deg = 179 | lon_min = 13 | region = TV | CoordScale = 2000000 |Тили = [[тувалу тили]], [[англис тили]] |Эгемендүүлүк күнү = [[1-октябрь]] [[1978-жыл]] |Эгемендүүлүгүн алды = [[Улуу Британия|Улуу Британиядан]] |Борбор шаары = [[Фунафути]] |Ири шаарлар = [[Фунафути]], [[Ваиаку]] |Башчыларынын милдеттери = [[Король]]<br>[[Генерал-губернатор]]<br>[[Премьер-министр]] |Башчылары = [[Чарльз III]]<br>Тофига Фалани<br>Фелети Тео |Аянты = 26 |Суу пайызы = |Аянты боюнча орду = 191-орун |Калкы = 11,900 |Калкы боюнча орду = 194-орун |Калкты каттоо жылы = 2021 |Калктын жыштыгы = 475,88 |ИДӨ (САМ) = 63 млн | ИДӨнү эсептөө жылы (ППС) = 2023 | ИДӨ (САМ) боюнча = 196-орун | ИДӨнүн ар бир жанга = 5,765 | ИДӨнүн ар бир жанга боюнча = 154-орун | ИДӨ (номинал) = 63 млн | ИДӨ (номинал) эсептөө жылы = 2023 | ИДӨ (номинал) боюнча = 186-орун | ИДӨ (номинал) ар бир жанга = 5,772 |Акча бирдиги = [[Тувалу доллары]] (TVD) <br> [[Австралия доллары]] (AUD) | АДӨИ = {{Өсүү}} 0,641 | АДӨИ деңгээли = <span style="color:#00сс33;">'''жогору'''</span> | АДӨИ боюнча орду = 130-орун |ЭОК = |Этнохороним = тувалулук, тувалулуктар |Домени = [[.tv]] |Телефон коду = 688 |Убакыт аралыгы = [[UTC+12:00|+12:00]] |Штрих коду = |Түшүнүктөр = <center>[[commons:Category:Tuvalu|'''Викиказынадагы медиафайлдар''']]</center> }} '''Тувалу''' ({{Lang-tvl|Tuvalu}}, {{lang-en|Tuvalu}}), [[1975-жыл|1975-жылга]] чейин Эллис аралдары) — [[Тынч океан|Тынч океанынын]] [[Полинезия]] аймагында жайгашкан мамлекет. Тувалу архипелагындагы 5 атолл жана 4 аралда жайгашкан. Аралдар 350 чакырымга чачырап жайгашкан, аралдардын ортосундагы аралык 50-100 чакырымды түзөт. Жалпы аянты — 26 км². Өлкөнүн калкы - 11 900 адам<ref>The World Bank. [https://data.worldbank.org/indicator/SP.POP.TOTL?locations=TV Тувалунун калкынын жалпы саны.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201130152233/https://data.worldbank.org/indicator/SP.POP.TOTL?locations=TV |date=2020-11-30 }}</ref>. Борбору — [[Фунафути]] шаары. == Этимология == Аралдары өзүнүн азыркы аталышын [[1975-жыл|1975-жылы]] гана алган жана тувалу тилинен которгондо «бирге турган сегизөө» деген маанини билдирет<ref>[https://www.bbc.com/news/world-asia-pacific-16340166 Tuvalu profile - Timeline]</ref>. Биринчи европалык аралдарды ачкан Альваро Менданья де Нейра архипелагды «Лагуна аралдары» деп атаган жана [[1819-жыл|1819-жылы]] бул аралдар «Эллис аралдары» атылышын алган<ref>{{Cite web |title=Брокгауз жана Ефрондун энциклопедиялык сөздүгү |url=https://runivers.ru/lib/book3182/?ysclid=lz88f2d4op112906750 |accessdate=2024-07-30 |archivedate=2024-07-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240730094535/https://runivers.ru/lib/book3182/?ysclid=lz88f2d4op112906750 }}</ref>. == Тарых == === Байыркы мезгил === Тувалу элинин келип чыгышы болжол менен 3000 жыл мурун Тынч океанга адамдардын көчүп келүүсү жөнүндөгү теорияларда каралат. Европалыктар келгенге чейин, жакынкы аралдардын калкы, анын ичинде [[Самоа]] менен [[Тонга|Тонганын]] ортосунда каноэ менен саякаттап турушкан<ref>[https://books.google.ru/books?vid=9780824827502&redir_esc=y The Quest for Origins: Who First Discovered and Settled the Pacific Islands?]</ref>. Тувалунун тогуз аралынын сегизинде адамдар жашаган. Бул тувалу тилиндеги «бирге турган сегиз» дегенди билдирген Тувалу аталышынын келип чыгышына түрткү болгон. Нануманга үңкүрүндөгү өрттүн далилдери адамдардын аралдарды миңдеген жылдар бою жашап келгенин көрсөтүп турат. Тувалу аралдарындагы маанилүү жаратуу мифтеринин бири — Тувалу аралдарын жараткан деп эсептелген те Пуси мо те Али ([[Куртбалык түспөлдүүлөр|куртбалык]] жана [[Арноглоссосымактар|арноглоссосымак]] балык) жөнүндөгү уламыш. Те Али ([[Арноглоссосымактар|арноглоссосымак]] балык) Тувалунун жалпак атоллдорунун келип чыгышында манилүү ролду элеген деп эсептелет, ал эми те Пуси ([[Куртбалык түспөлдүүлөр|куртбалык]]) тувалулуктардын жашоосунда маанилүү болгон Кокос пальмаларынын жаратуучусу деп саналат. Ар кайсы аралдарда отурукташкан тувалулуктардын ата-бабалары ар кандай болгон. Ниутао<ref>[https://catalogue.nla.gov.au/catalog/159290 A brief history of Niutao / Pulekai A. Sogivalu]</ref>, Фунафути жана Вайтупуда жашаган тургундардын түпкү ата-бабалары Самоадан<ref name=":6">Simati Faaniu. [https://books.google.ru/books?id=NWaSHqXlS30C&redir_esc=y Tuvalu: A History]</ref>, ал эми Нанумеада жашаган тургундардын түпкү ата-бабалары Тонгадан келип отурукташкан деп айтылып келет<ref>[https://web.archive.org/web/20081015043119/http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_38_1929/Field_notes_on_the_culture_of_Vaitupu%2C_Ellice_Islands%2C_by_Donald_Gilbert_Kennedy%2C_p_1-99/p1?action=null Field Notes on the Culture of Vaitupu, Ellice Islands]</ref>. === Башка маданияттар менен алгачкы байланыштар === [[Файл:Tuvalu costume.jpg|thumb|left|1841-жылы Америка Кошмо Штаттарынын изилдөө экспедициясы учурунда Альфред Агат тарткан салттуу кийимчен тувалулук эркек адамдын сүрөтү<ref>[[iarchive:greatunitedstate00will/page/240/mode/2up|Stanton, William (1975). The great United States Exploring Expedition of 1838-1842]]</ref>]] Тувалу биринчи жолу европалыктар тарабынан [[1568-жыл|1568-жылдын]] [[16-январь|16-январында]] [[Испания|Испаниядан]] келген Альваро де Менданиянын саякатто учурунда ачылган. Ал Нуиден өтүп, аны Исла де Хесус (испан тилинен которгондо «Ыйсанын аралы» деген маанини билдирет) деп картага түшүргөн. Мындай атап картага түшүрүнүн себеби болуп, аралдарды ачкан күндөн бир күн мурун «Ыйсанын ыйык ысмынын майрамы» белгиленген. Мендания аралдын тургундары менен суу үстүнөн байланышып, бирок кургактыкка түшө алган эмес<ref name=":5">[https://web.archive.org/web/20180210235215/http://www.jps.auckland.ac.nz/document//Volume_68_1959/Volume_68%2C_No._4/Spanish_discoveries_in_the_Pacific%2C_by_H._E._Maude%2C_p_285-326/p1 Maude, H.E. (1959). Spanish Discoveries in the Central Pacific: A Study in Identification]</ref><ref>[https://books.google.ru/books/about/Terra_Australis_Incognita.html?hl=ru&id=3hPC74hbvrQC&redir_esc=y Terra Australis Incognita: The Spanish Quest for the mysterious Great South Land]</ref>. Менданиянын [[Тынч океан|Тынч океаны]] боюнча экинчи саякаты учурунда, [[1595-жыл|1595-жылдын]] [[29-август|29-августунда]] Ниулакитадан өтүп, аны Ла Солитария деп атаган<ref>[https://web.archive.org/web/20181215134048/http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_89_1980/Volume_89%2C_No._2/The_%26apos%3Bmystery%26apos%3B_of_Gran_Cocal%3A_European_discovery_and_mis-discovery_in_Tuvalu%2C_by_Doug_Munro%2C_p_167-198/p1 Chambers, Keith S. & Munro, Doug (1980). The Mystery of Gran Cocal: European Discovery and Mis-Discovery in Tuvalu]</ref><ref name=":5" />. [[1764-жыл|1764-жылы]] Дельфин аталыштагы кеменин капитаны Жон Байрон жер шарын айланып чыгуу учурунда Тувалу аралдарынан өткөн<ref>[https://www.solarnavigator.net/circumnavigation.htm Circumnavigation: Notable global maritime circumnavigations]</ref>. Ал азыркы Тувалунун атоллдорун Лагуна аралдары деп атаган. [[1781-жыл|1781-жылы]] [[5-май|5-майда]] [[Филиппин|Филиппинден]] Жаңы Испанияга Тынч океанынын түштүгүнөн өтүүгө аракет кылган испан аскер-деңиз офицери Франсиско Мурель де ла Руа, Нанумея аралынан биринчи болуп өткөн жана аралды Сан Августин деп атаган.<ref>[https://kids.kiddle.co/Francisco_Antonio_Mourelle Francisco Antonio Mourelle facts for kids]</ref> [[1809-жыл|1809-жылы]] «Элизабетта» кемесинин капитаны Паттерсон [[Австралия|Австралиянын]] [[Сидней]] шаарындагы Порт-Жексондон [[Кытай|Кытайга]] соода сапары менен баратып, тувалунун түндүгүндөгү суулардан өтүп баратып Нанумея аралын ачкан<ref>Keith S. Chambers & Doug Munro, The Mystery of Gran Cocal: European Discovery and Mis-Discovery in Tuvalu, 89(2) (1980) The Journal of the Polynesian Society, 167–198</ref>. [[1819-жыл|1819-жылы]] май айында [[Нью-Йорк|Нью-Йорктук]] Арент Шейлер де Пейстер куралдуу бригантин «Ребекка» кемесинин капитаны, британиялык желектин астында Түштүк Тувалу сууларынан сүзүп өткөн<ref>De Peyster, Arent Schuyler, 1779-1863. [[iarchive:cihm_04051|Details of the discovery of the Ellice and de Peyster Islands in the Pacific Ocean in May, 1819]]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20170703170833/http://corbett-family-history.com/de-peyster The De Peysters]</ref>. Арент Шейлер де Пейстер Нукуфетау менен Фунафути аралдарын көрүп, англис саясатчысы, парламенттин депутаты жана «Ребекка» кемесиндеги жүктүн ээси Эдвард Эллистин урматынан Эллис аралы деп атаган<ref>[https://web.archive.org/web/20230411075300/https://nla.gov.au/nla.obj-325281389/view?sectionId=nla.obj-333938427&partId=nla.obj-325342876#page/n84/mode/1up What's In A Name? Ellice Islands Commemorate Long-Forgotten Politician]</ref>. Эллис деген аталыш англис гидрографы Александр Жорж Финдлейдин изилдөөлөрүнүн негизинде бул аймактагы бардык тогуз аралдарга берилген<ref>[[iarchive:adirectoryforna02findgoog|The coasts of the Pacific Ocean]]</ref>. 1820-жылы орус изилдөөчүсү Михаил Лазарев Нукуфетауга «Мирный» кемесинин башчысы катары барган<ref name=":6" />. «Ла Коквиллдин» капитаны Луи-Исидор Дюперри 1824-жылы май айында Жерди айланып чыгуу саякаты учурунда (1822-1825) Нанумангадан өткөн<ref>{{Cite web |title=Duperrey and the Discovery of Nanumaga in 1824: An episode in Pacific Exploration |url=https://aamh.asn.au/uploads/documents/TGC/Great_Circle_Papers_Index_1979-2021.pdf |accessdate=2024-10-03 |archivedate=2024-10-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20241007091418/https://aamh.asn.au/uploads/documents/TGC/Great_Circle_Papers_Index_1979-2021.pdf }}</ref>. Капитан Керзендин, башчылыгы астындагы фрегат «Мария Рейгерсберг»<ref>[http://warshipsresearch.blogspot.com/2011/12/dutch-warships-avaible-but-not-in.html Dutch warships avaible but not in active service in August 1834]</ref> жана капитан Ээгдин башчылыгы астындагы корвет «Полукс» Нуи аралын 1825-жылдын 14-июнунда ачышып, негизги аралын Нидерланд Эйланд деп аташкан<ref>[https://archive.org/details/aanteekeningeng00troogoog/page/n1/mode/2up?view=theater Aanteekeningen Gehouden Op Eene Reis Om de Wereld]</ref>. Аралдар XIX кылымдын аягында, Эллис аралдарын «Кюракоа» кемесинин капитаны Герберт Гибсон тарабынан Британиянын протектораты деп жарыяланган жана Британиянын таасири астында болгон. === Соода уюмдары жана соодагерлер === [[Файл:Tuvalu - Location Map (2013) - TUV - UNOCHA.svg|thumb|right|upright=1.35|Тувалунун аралдары]] Соода-сатык менен алектенген компаниялар Тувалуда XIX кылымдын ортосунда активдүү иштерди алып барышкан. Соода-сатык менен алектенген компаниялар аралдарда жашаган ак терилүү (палаги) соодагерлерди жалдашкан. Тувалуга биринчи европалык болуп Жон О'Брайен (Жек деген ысым менен таанымал болгон) отурукташкан, ал 1850-жылдары Фунафутиде соодагерлик менен алектенген. [[1892-жыл|1892-жылы]] «Роялист» кемесинин капитаны Эдвард Дэвис ар бир аралдагы соода-сатык иштери жана соодагерлер жөнүндө баяндама даярдаган. Капитан Дэвис Эллистин маалыматтына ылайык төмөнкү европалык соодагерлер аныктаган: Эдмунд Даффи (Нанумеа), Жек Бакланд (Ниутао), Гарри Ниц (Вайтупу), Жон О'Брайен (Фунафути), Альфред Рестио, Эмиль Фенисо (Нукуфетау) жана Мартин Клейс (Нуи).[52][53] Ошол мезгилде палаги соодагерлеринин көбү атоллдордо жашашып, соода компанияларынын агенти катары кызмат кылышкан. Айрым аралдарда бир нече, бири-бири менен атаандаштык кылган соодагерлер болсо, кээ бир аралдарда бир гана соодагер болгон<ref name=":7">[https://www.researchgate.net/profile/Doug-Munro The Lives and Times of Resident Traders in Tuvalu: An Exercise in History from Below]</ref>. [[1890-жыл|1890-жылдары]] Тынч океанындагы соода компанияларынын ишинде структуралык өзгөрүүлөр болгон; алар ар бир аралда соодагерлерди жайгаштыруу практикасынан баш тартып, кеме менен аралдарга алынып келинген товарлар арал тургундарына ортомчусуз түздөн-түз сатыла баштаган<ref name=":7" />. 1880-жылдары Тувалудагы палаги соодагерлеринин саны азайган, алардын акыркылары Ниутаодо Фред Уибли, Нукуфетауда Альфред Рестио жана Нуиде Мартин Клейс болгон. [[1909-жыл|1909-жылы]] соода компанияларын өкүлү болгон палаги соодагерлери толугу менен жоюлган. === Илимий экспедициялар жана саякатчылар === [[Файл:Nukufetauman1831.jpg|thumb|left|Нукуфетау атолунун тургуну, 1841 жылы Альфред Томас Агат тарабынан тартылган]] Чарльз Уилкс жетектеген Америка Кошмо Штаттарынын изилдөө экспедициясы 1841-жылы Фунафути, Нукуфетау жана Вайтупу аралдарына келген<ref>[https://wellcomecollection.org/works/wusjn9ah The Wilkes expedition : the first United States Exploring Expedition, 1838-1842 / David B. Tyler.]</ref>. Бул экспедиция учурунда гравер жана иллюстратор Альфред Томас Агат Нукуфетаунун эркектеринин кийимдерин жана татуировкаларын кагаз бетине түшүргөн<ref>[[iarchive:UnitedStatesExpXXAtUnit|United States Exploring Expedition (1838-1842)]]</ref>. [[Файл:H-C-Fassett-Ellice-Is-1900.jpg|thumb|Фунафутинин аял тургуну. Гарри Клиффорд Фассеттин 1990-жылы тарткан сүрөтү]] 1885 же 1886-жылы [[Жаңы Зеландия|Жаңы Зеландиялык]] фотограф Томас Эндрю Фунафути<ref>[https://collections.tepapa.govt.nz/object/1238498 Washing Hole Funafuti. From the album: Views in the Pacific Islands]</ref> жана Нуи<ref>[https://collections.tepapa.govt.nz/object/1238504 Mission House Nui. From the album: Views in the Pacific Islands]</ref> аралдарына саякат жасаган<ref>[https://collections.tepapa.govt.nz/object/1238500 Bread fruit tree Nui. From the album: Views in the Pacific Islands]</ref>. 1890-жылы Роберт Луис Стивенсон, анын жубайы Фанни Вандегрифт Стивенсон жана анын уулу Ллойд Осборн Эллис аралдарынын Фунафути, Ниутао жана Нанумеа аралдарына келип бир топ манилүү маалыматтарды топтошкон<ref>[https://web.archive.org/web/20051215064230/http://www.janeresture.com/index.htm The Tuvalu Visit of Robert Louis Stevenson]</ref>. 1894-жылы граф Рудольф Фестетикс де Толна, анын жубайы Эйла жана анын кызы Бланш Хаггин Фунафути барышып эркектер менен аялдарды бир нече күн сүрөткө тартышып, тарыхый жактан чоң эмгектерди жаратышкан<ref>[https://web.archive.org/web/20110721111935/http://www.neprajz.hu/ Megnyílt a Xántus kávézó]</ref>. === Колониялык башкаруу === [[Файл:1939 & 1956 stamps of the Gilbert and Ellice Islands.jpg|thumb|Георг VI жана Елизавета II cүрөттөрү түшүрүлгөн Гилберт жана Эллис аралдарынын почта маркалары]] Эллис аралдары 1892-1916-жылдары аралыгында Британиянын Батыш Тынч океан аймактарынын бир бөлүгү катары Гилберт аралдарында жайгашкан резидент комиссары тарабынан Британиянын протектораты катары башкарылган. Британиянын Батыш Тынч океан аймактарынын башкаруусу 1916-жылы аяктаган, Гилберт жана Эллис аралдарынын колониясы түзүлгөн, ал 1975-жылдын октябрына чейин Британиянын колониясы болуп эсептелген. === Экинчи Дүйнөлүк согуш === Экинчи дүйнөлүк согуш учурунда Эллис аралдары Британиянын колониясы катары союздаштар бирлигине кирген. Согуштун башында Жапондор азыркы Кирибатидеги Макин, Тарава жана башка аралдарды басып алышкан. Америка Кошмо Штаттарынын деңиз аскерлери Фунафутиге 1942-жылдын 2-октябрында<ref>[https://web.archive.org/web/20020306212834/http://www.pacificwrecks.com/provinces/tuvalu.html Tuvalu (Noumea)] </ref> жана Нанумеа менен Нукуфетауга 1943-жылдын августунда келишкен. Фунафути аралын жапон аскерлери басып алып, Гилберт аралдарына (Кирибати) деңиз аркылуу кол салууга даярдык көрүү үчүн база катары колдонушкан<ref>[https://catalogue.nla.gov.au/catalog/2104346 Strategic atolls : Tuvalu and the Second World War / Peter McQuarrie]</ref>. Аралдын тургундары америкалык аскерлерге Фунафути, Нанумеа жана Нукуфетауда аба майдандарын курууга жана кемелерден азык-түлүк түшүрүүгө жардам беришкен<ref>[https://web.archive.org/web/20200807033725/https://www.307bg.net/memoirs/WWII_in_Tuvalu.pdf World War II in Tuvalu]</ref>. Фунафутиде аралдын тургундары америкалык аскерлерге Фонгафаледеги Фунафути аба майданын жана деңиз базасын курууга мүмкүнчүлүк берүү үчүн кичинекей аралдарга көчүп кетишкен.АКШнын Патрулдук торпеда кайыктары жана суу учактары Фунафути аскер базасында 1942-жылдын 2-ноябрынан 1944-жылдын 11-майына чейин жайгашкан<ref>[https://web.archive.org/web/20220730060003/https://pacificwrecks.com/airfields/tuvalu/motulalo/index.html Motulalo Airfield (Nukufetau Airfield)]</ref>. Согуштан кийин Фунафутидеги аскердик аэропортунун ордунда Фунафути эл аралык аэропорту иштеп баштаган. === Экинчи Дүйнөлүк согуштан кийин көз карандысыздыкка жетүү === Экинчи дүйнөлүк согуштан кийин Бириккен Улуттар Уюмунун түзүлүшү жана Бириккен Улуттар Уюмунун колонияны жоюу боюнча атайын комитетинин ишинин натыйжасында Тынч океанындагы Британ колониялары өз алдынча чечим чыгаруу укугун алышкан<ref>[https://thepolynesiansociety.org/jps/index.php/JPS/article/view/JPS.121.2.02 The Colonial and Postcolonial Roots of Ethnonationalism in Tuvalu]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 1974-жылы архипелагда референдум өткөрүлүп, анын натыйжасында калкынын көпчүлүгү полинезиялыктар болгон Эллис аралдары негизинен микронезиялыктар жашаган Гилберт аралдарынан бөлүнүп чыккан<ref>[https://web.archive.org/web/20171202095641/https://www.islandstudies.ca/sites/islandstudies.ca/files/ISJ-7-1-2012-McIntyre.pdf The Partition of the Gilbert and Ellice Islands]</ref>. 1976-жылы Тувалу долларын кабыл алган жана Австралия доллары менен бирге жүгүртүлгөн<ref>[https://core.ac.uk/download/pdf/156690629.pdf Pacific island countries and dollarisation]</ref>. === Эгемендик мезгили === Тоарипи Лаути [[1978-жыл|1978-жылы]] 1-октябрда Тувалу көз карандысыз мамлекет болуп калганда биринчи премьер-министр болуп шайланган. Бул күн өлкөнүн эгемендүүлүк күнү катары да белгиленет жана мамлекеттик майрам болуп саналат<ref>[https://nationaltoday.com/tuvalu-independence-day/#:~:text=Tuvalu%20Independence%20Day%20is%20remembered,Polynesian%20region%20of%20the%20oceans Tuvalu Independence Day]</ref>. [[1982-жыл|1982-жылы]] [[26 Октябрь (Тогуздун айы)|26-октябрда]] [[Елизавета II]] тувалуга атайын падышалык сапары менен барган. [[2000-жыл|2000-жылдын]] 5-сентябрында Тувалу Бириккен Улуттар Уюмунуна 189-мүчөсү болуп кирген<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/913240.stm Tiny Tuvalu joins UN]</ref>. [[2022-жыл|2022-жылдын]] 15-ноябрында, деңиз деңгээлинин көтөрүлүшүнөн улам, Тувалу өзүнүн маданий мурасын сактоо үчүн санариптик көчүрмөсүн түзүү пландарын жарыялаган<ref>[https://www.abc.net.au/pacific/programs/pacificbeat/tuvalua-metaverse-climat-change/101658730 Tuvalu to create a digital replica of country as it faces impacts of climate change]</ref>. [[2023-жыл|2023-жылдын]] 10-ноябрында Тувалу Австралия менен Фалепили Биримдиги келишимине кол койгон<ref>[https://www.pm.gov.au/media/joint-statement-falepili-union-between-tuvalu-and-australia Joint statement on the Falepili Union between Tuvalu and Australia]</ref>. Тувалу тилинде Фалепили жакшы коңшулуктун, камкордуктун жана өз ара урматтоонун салттуу баалуулуктарын сүрөттөйт<ref name=":8">[https://www.theguardian.com/australia-news/2023/nov/10/australia-to-offer-residency-to-tuvalu-residents-displaced-by-climate-change Australia to offer residency to Tuvalu citizens displaced by climate change]</ref>. Келишимде климаттын өзгөрүшү жана коопсуздук жөнүндө жазылган. Келишимди ишке ашырууда Австралия Тувалуга кошкон салымын көбөйтүүнү камтыйт<ref name=":8" />. Австралия ошондой эле Тувалунун 280 жаранына жыл сайын Австралияга көчүп келүүгө жол ачат, бул тувалулуктар үчүн климатка байланыштуу мобилдүүлүктү камсыз кылат<ref name=":8" />. == География == [[Файл:Tuvalu-CIA WFB Map.png|thumb|Тувалунун картасы]] [[Файл:Tuvalu Funafuti atoll beach.jpg|thumb|right|Фунафути атолундагы океан жээги]] Полинезиялык Тувалу мамлекети экватордун түштүгүндө [[Тынч океан|Тынч океанында]] жайгашкан атоллдордун жана аралдардын топторунан турат. Өлкөнүн борбору [[Фунафути]] атоллдо жайгашкан шаары [[Фижи|Фижинин]] борбору [[Сува]] шаарынан 1050 чакырым түндүктө жана [[Австралия|Австралиянын]] эң ири шаары [[Сидней|Сиднейден]] 4000 чакырым түндүк-чыгышта жайгашкан<ref name=":0">[https://www.nationsencyclopedia.com/Asia-and-Oceania/Tuvalu-LOCATION-SIZE-AND-EXTENT.html Encyclopedia of the Nations. Tuvalu - Location, size, and extent]</ref>. Эң жакын аралдар [[Кирибати|Кирибати Республикасына]] таандык жана Тувалунун түндүк-батышында жайгашкан [[Гилберт аралдары]] жана түштүк-чыгышта [[Франция|Францияга]] таандык [[Уоллис жана Футуна|Уоллис жана Футуна аралдары]] жайгашкан. Тувалунун кургактыгынын аянты болгону 26 км²<ref name=":1">{{Cite web |title=CIA. The World Fact Book. Tuvalu. Area |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/area/ |accessdate=2024-10-01 |archivedate=2024-01-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240105164242/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/area }}</ref>, ал эми лагуналары ээлеген аймактын аянты 494 км² ашат<ref name=":1" />. Өлкө 5 атоллдо (Нанумеа, Нуи, Нукулаэлаэ, Нукуфетау, Фунафути), 3 жапыз коралл аралдарында (Нануманга, Ниулакита, Ниутао) жана бир атолл/риф аралында (Ваитупу) жайгашкан<ref name=":2">[https://www.sprep.org/att/IRC/eCOPIES/Countries/Tuvalu/30.pdf Sustainable Integrated Water Resources and Wastewater] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210807210736/https://www.sprep.org/att/IRC/eCOPIES/Countries/Tuvalu/30.pdf |date=2021-08-07 }} [https://www.sprep.org/att/IRC/eCOPIES/Countries/Tuvalu/30.pdf Management in Pacific Island Countries. National Integrated Water Resource Management Diagnostic Report. Tuvalu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210807210736/https://www.sprep.org/att/IRC/eCOPIES/Countries/Tuvalu/30.pdf |date=2021-08-07 }}</ref>. Аралдар түндүк-батыштан түштүк-чыгышка 595 км аралыкта жайгашышкан<ref name=":0" />. Архипелагдагы эң чоң арал — Ваитупу атоллу (5,09 км²), эң кичинекейи — Ниулакита атоллу (0,4 км²)<ref>{{Cite web |title=Oceandots. Tuvalu |url=http://ww31.oceandots.com/pacific/tuvalu/ |accessdate=2024-10-01 |archivedate=2022-01-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220117213515/http://ww31.oceandots.com/pacific/tuvalu/ }}</ref>. Өлкөнүн эң жогорку чекити болгону 5 метрге гана жетет<ref name=":1" />. Тувалу аралдарынын эң түндүккүү Нанумеа атоллу, ал эми түштүккүсү Ниулакита. Аралдардагы эки аралдын ортосундагы эң кичинекей аралык 67 км (Нукуфетау/Ваитупу), эң алыскы аралыгы 172 км (Нуи/Ваитупу) чейин жетет. === Геология === Тувалу тогуз аралынын бешөөсү атоллдор. Чарлз Дарвиндин теориясына ылайык, атоллдордун пайда болушу жанар тоо аралдардын сууга чөгүшү жана алардын бетине акырындап кораллдын өсүшү менен байланыштуу. Рифтердин бетинде толкундардын жана агымдардын таасири астында кум акырындык менен топтолуп, океан жээгинин толкундуу зонасында жээк тектери, таштардын сырткы жантайыңкы катмары пайда болгон. Натыйжада, кургактыктагы өсүмдүктөр өсө турган аянтчалар пайда болгон. Ал эми аралда топурактагы жогорку туздарга туруктуу өсүмдүктөр пайда болгон, алар тамырлары менен ар кандай чөкмө тектерди бириктирип, суу жана шамал эрозиясына тоскоол болгон. === Климат === [[Файл:Tuvalu Meteorology Service.jpg|thumb|left|Тувалунун метеорологиялык кызматы, Фонгафале, Фунафути атоллу]] Тувалунун климаты ысык, тропикалык жана түштүк-чыгыштан соккон шамалдарынын таасири астында<ref>[https://weathermondo.com/tuvalu/ Тувалудагы климат кандай?]</ref>. Эки мезгил так айырмаланат: жаанчыл жана кургакчылык мезгилдери. Жаан-чачындын 60% чейин өлчөмү жааган нымдуу мезгил ноябрдан апрелге чейин, ал эми кургакчыл мезгил майдан октябрга чейин созулат<ref name=":2" />. Жылдык орточо жаан-чачын болжол менен 3000 мм, бирок кээде бул көрсөткүч 4000 ммге чейин жетиши мүмкүн. Өлкөнүн түндүгүндөгү аралдары түштүгүндөгү аралдарга караганда кургакчыл климатка ээ жана бул аралдарда үч айга чейин созулган кургакчылык болуп турат<ref name=":3">Ministry for Natural Resources and Environment. 1.2.4 Climate // [https://unfccc.int/resource/docs/natc/tuvnc1.pdf Tuvalu Initial National Communication Under the United Nations Framework Convention On Climate Change]</ref>. Жыл бою абанын температурасы жогору жана 26°Cдан 32°Cга чейин жетет<ref name=":3" />. Тувалу аралдары Тынч океанынын экватордук зонасынын чегиндеги түштүк-батыш пассат шамалдары согуп турган аймакта жайгашкан. Шамалдын басымдуу багыттары түндүк-чыгыштан же түштүк-чыгыштан. Чыгыш же түштүк-чыгыш шамалдары майдан октябрга чейин басымдуулук кылат<ref name=":2" />. Тувалу тропикалык циклондордун терс таасирине дуушар болгон мамлекеттердин бири, циклондор көбүнчө усурларда кыйратуучу күчкө жетет. Мисалы, «Бебе» циклонунун натыйжасында аралдардагы дээрлик бардык турак жайлар талкаланган, дарактардын 90% дан ашыгы кулап, калган 10% катуу жабыркаган, эки адам каза болуп, эки кеме чөгүп кеткен. Чет мамлекеттердин каржылык колдоосунун аркасында гана Тувалуда циклон кыйраткан инфраструктура калыбына келтирилип келет. === Глобалдык климаттын өзгөрүшү === === Топурак === Тувалу топурактары коралл тектүү. Топурак негизинен риф материалдарынан, кораллдардын, акиташтуу балырлардын, фораминифералардын жана моллюскалардын калдыктарынан тургандыгына байланыштуу жергиликтүү топурактын курамы негизинен карбонаттык болуп саналат. Топурактар жогорку щелочтуулугу, көзөнөктүүлүгү (нымдуулукту кармабайт) жана түшүмдүүлүгү төмөндүгү менен айырмаланып турат. Түшүмдүүлүк бир нече факторлорго байланыштуу. Баарынан мурда, органикалык материалдардын курамы жана үлүшү, ошондой эле коралл материалынын үлүшү мааниге ээ. Тувалу топурагындагы кальцийден башка минералдык заттардын курамы абдан аз . Аралдарда фосфаттуу (деңиз канаттууларынын кыгынан пайда болгон) жана гумустуу топурактуу (мангр токойлоруу жавгашкан жерлер) аймактар да бар. === Гидрология === Аянты кичинекей, бийиктиги төмөн жана топурактын борпоңдугунан улам Тувалу аралдарында дарыялар жок<ref name=":2" />. Суу жерге бат сиңип, жер астындагы бир аз шордуу суу линзаларын түзөт<ref name=":4">[https://www.nationsencyclopedia.com/Asia-and-Oceania/Tuvalu-TOPOGRAPHY.html Encyclopedia of the Nations. Tuvalu - Topography]</ref>. Ошондуктан жергиликтүү тургундар жамгырдын суусун чатырлардан чогултуп, бетон цистерналарда сактоого аргасыз болушат. Мурда аралдыктар чарбалыкка колдонуулучу сууну казылган кудуктардан алышкан, бирок туздуу деңиз суусу жана саркынды суулар жер астындагы суулар менен аралашып, жер астындагы сууларды булгаган<ref name=":4" />. === Флора жана фауна === Атоллдордун өсүмдүктөр дүйнөсү бир түрдүү — бул аралдардын бетинин олуттуу бөлүгү кокос пальмалары жана башка тамак-аш өсүмдүктөрү отургузулгандыгына байланыштуу<ref name=":15">[https://web.archive.org/web/20140425021208/http://piasdgserver.usp.ac.fj/gsdl/collect/dig-gov/index/assoc/HASHf9c6.dir/First%20National%20Report%20for%20Tuvalu.pdf United Nations Convention to Combat Desertification National Report]</ref>. Жээктеринде күндү сүйгөн сцеволалар, турнефорциялар, панданустар өсөт. Аралдардын ички бөлүктөрүндө папоротниктер, канавалезиялар, мангрлар, башка бадал өсүмдүктөрү, кокос пальмалары, нан бактары, банан плантациялары бар. Охрозия, гуаттарда, калофиллум жана башкалар сыяктуу жазы жалбырактуу дарактар көп кездешет. Тувалуда жалпысынан тамырлуу өсүмдүктөрүнүн 86 түрү катталган, алардын 44 жергиликтүү өсүмдүктөр. Алардын бири да эндемик эмес<ref>{{Cite web |title=Wetlands in Tuvalu |url=http://ramsar.wetlands.org/Portals/15/Tuvalu.pdf |accessdate=2011-08-10 |archivedate=2011-08-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110817130513/http://ramsar.wetlands.org/Portals/15/Tuvalu.pdf }}</ref>. Өлкөнүн жаныбарлар дүйнөсү аз түрлүү жана негизинен интродукция түрлөрү кездешет. Сүт эмүүчүлөрдөн чочко, келемиш, ит жана мышык кездешет. Аралдардагы деңиз канаттууларынын популяциясы анча көп эмес, анткени аларга жергиликтүү тургундар мергенчилик кылышат. Адамдар жашабаган аралдарда фрегаттар, бакландар, буревестниктер уялашат. Майда кескелдириктер, жыландар, крабдары кеңири таралган. Тувалунун деңиз чөйрөсү негизги алты экосистеманын түрү менен мүнөздөлөт: океандык, сырткы рифтердик, лагуна рифтердик, лагунанын түбү, обочолонгон рифтер жана океан менен лагуна сууларын бириктирген табигый каналдар. Жалпысынан жээк сууларында балыктын 350гө жакын түрү жана кораллдын 30 түрү кездешет<ref name=":15" />. == Административдик-аймактык түзүлүшү == Административдик жактан Тувалу 7 аралга (Нанумеа, Ниутао, Нануманга, Нуи, Ваитупу, Нукулаэлаэ жана Нукуфетау) жана 1 шаардык кеңешке (Фунафути) бөлүнөт<ref>[http://www.statoids.com/utv.html Island Councils of Tuvalu]</ref>. {| align="center" class="standard" !№||Провинция||Англисче аталышы||Административдик борбору||Аянты, км²||Калкы, адам (2002)||Калкынын жыштыгы, адам/км² |----- | 1 || Ваитупу || ''Vaitupu'' || Асау|| 5,60 || 1591 || 284,11 |----- | 2 || Нануманга || ''Nanumanga'' || Тонга|| 2,78 || 589 || 211,87 |----- | 3 || Нанумеа || ''Nanumea'' || Лолуа|| 3,87 || 664 || 171,58 |----- | 4 || Ниутао || ''Niutao'' || Кулия|| 2,53 || 698 || 275,89 |----- | 5 || Нуи || ''Nui'' || Танраке|| 3,25 || 548 || 168,62 |----- | 6 || Нукулаэлаэ || ''Nukulaelae'' || Фангауа|| 1,82 || 393 || 215,93 |----- | 7 || Нукуфетау || ''Nukufetau'' || Сававе|| 2,99 || 586 || 195,99 |----- | 8 || Фунафути || ''Funafuti'' || Ваиаку || 2,79 || 4492 || 1610,04 |----- |- style="background: #CCC;" | ||Жалпы || || || 25,63 || 9561 || 373,04 |} == Калк == {| border=1 cellspacing=0 cellpadding=4 width=300 style="float:right; border:1px solid gray; border-collapse:collapse; font-size:90%; margin:0 0 .5em 1em;" ! colspan="2" align="center" bgcolor="grey" |<big>Тувалунун калкы</big> |- ! colspan="2" align="center" bgcolor="lightblue" |Калктын структурасы<ref name=":9">{{Cite web |title=Tuvalu Civil Registration and Vital Statistics report: 2012-2016 |url=https://sdd.spc.int/digital_library/tuvalu-civil-registration-and-vital-statistics-report-2012-2016 |accessdate=2024-10-03 |archivedate=2024-10-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20241007091842/https://sdd.spc.int/digital_library/tuvalu-civil-registration-and-vital-statistics-report-2012-2016 }}</ref> |- !valign="top"|Калктын саны | valign="top" |12 177 адам (2008) |- !valign="top"|Калктын жыштыгы | valign="top" |468 адам/км² (2008) |- !valign="top"|Орточо курагы | valign="top" |жалпы: 25,3 (2008)<br>эркектер: 24,2 (2008)<br>аялдар: 26,4 (2008) |- !valign="top"|Курак структурасы | valign="top" |0—14: 29,4 % (2008)<br>15—60: 65,4 % (2008<br>64 жогору: 5,2 % (2008) |- !valign="top"|Шаардык калктын үлүшү | valign="top" |47% (2002) |- ! colspan="2" align="center" bgcolor="white" |[[Файл:Population pyramid of Tuvalu 2016.png|thumb|centre|300px|2016-жылга карата жыныстык жана курактык түзүм]] |- ! colspan="2" align="center" bgcolor="lightblue" |Төрөлүүнүн деңгээли<ref name=":9" /> |- ! valign="top" |Фертилдүүлүктүн жалпы коэффициенти | valign="top" |2,996 ымыркай бир аялга |- ! valign="top" |Төрөттүн жалпы коэффициенти | valign="top" |22,5 ‰ (2007) |- !Калктын өсү темпи !1,577 % (2008) |- ! colspan="2" align="center" bgcolor="lightblue" |Өлүмдүн деңгээли |- ! valign="top" |Ымыркайлардын өлүмү (1 жашка чейинки 1000 төрөлгөндөргө) | valign="top" |жалпы: 18,97 ‰ (2008)<ref name=":9" /> эркектер: 28 ‰ (2008)<ref name=":9" /> кыздар: 25 ‰ (2008)<ref name=":9" /> |- ! valign="top" |1000 адамга карата өлүмдүн саны | valign="top" | жалпы: 9,8 ‰ (2012)<ref name=":9" /> |- | |} === Калктын саны === [[2002-жыл|2002-жылдагы]] эл каттоодо калктын саны 9,561 адам, жана [[2017-жыл|2017-жылдагы]] эл каттоодо калктын саны 10,645 адам болгон<ref name=":14">[https://www.citypopulation.de/en/tuvalu/ City Population. Tuvalu]</ref>. [[2020-жыл|2020-жылдагы]] акыркы баалоодо калктын саны 11 342 адам көрсөткүчүнө жеткен. Тувалунун калкынын басымдуу бөлүгү полинезиялыктар, ал эми калктын болжол менен 5,6% микронезиялыктар түзөт<ref name=":14" />. === Улуттук курамы === Тувалу калкы бир улутту. 2002-жылдагы эл каттоонун маалыматтарына ылайык, калктын 94% дан ашыгы полинезиялык тувалу элинин өкүлдөрү, 4,6% тувалу жана башка элдердин аралаш никелеринен туулгандар жана 168 адам (же 1,8%) гана чет элдиктер болгон<ref name=":9" />. === Тил === Англис тилинен тышкары, өлкөнүн расмий тили болуп полинезия тилдерине кирген тувалу тили саналат. Тувалу тилинде мурун христиан миссионерлери колдонгон самоа тилинен алынган көптөгөн сөздөрдү кездештирсе болот, бирок бул эки тилде сүйлөгөндөр бири-бирин түшүнүшпөйт<ref name=":10">[[ethnologue:tvl/|Te 'gana Tūvalu (Tuvaluan language)]]</ref>. Тувалу тилине эң жакын тил — токелау тили. 1998-жылы тувалу тилин эне тили катары санагандардын жалпы саны болжол менен 10 670 адамды түзгөн<ref name=":10" />. 11 үнсүз жана 5 үндүү тыбышты жазуу үчүн латын жазуусуна негизделген алфавит колдонулат. Тувалу тилинин жети диалектиси бар, алар түндүк жана түштүк эки диалект аймактарына бөлүнөт<ref name=":11">[https://www.emerald.com/insight/content/doi/10.1108/rr.2001.15.7.26.382/full/html Tuvaluan: A Polynesian Language of the Central Pacific]</ref><ref name=":10" />. Өлкөдө башка Тынч океан тилдеринде сүйлөгөндөр да бар (самоа жана кирибати тилдери). Нуи атоллу өзгөчө кызыгууну туудурат, ал бир нече кылымдар бою коңшу Гилберт аралдарынын микронезиялык маданиятынын таасири астында калган, Нуинин тургундары кирибати, тувалу жана самоа тилдеринен турган тувалу тилинин диалектилеринин биринде сүйлөшөт<ref name=":11" />. === Диний курамы === [[Файл:Fetu Ao Lima (Morning Star Church), Congregational Christian Church of Tuvalu.jpg|thumb|250px|left|Фету Ао Лима (Таңкы жылдыз чиркөөсү)]] Тувалу аралдарында үстөмдүк кылуучу дин болуп архипелагга 1861-жылы Манихика аралынан Элекан дин кызматчы тарабынан алынып келинген христианство саналат<ref name=":12">{{Cite web |title=Te Ekalesia Kelisiano Tuvalu |url=http://www.reformiert-online.net/adressen/detail.php?id=13338 |accessdate=2011-08-10 |archivedate=2023-05-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230511121323/http://www.reformiert-online.net/adressen/detail.php?id=13338 }}</ref>. Тувалу аралдарында төрт ай жашагандан кийин, дин кызматчы Самоага миссионердик кесипти үйрөнүү үчүн барган. Андан кийин Элекона архипелагга кайтып келген, аралдар Лондон миссионердик коомунун чөйрөсүнө кирген. 1969-жылы Тувалу чиркөөсү бул миссионердик коомдон бөлүнүп чыккан<ref name=":12" />. [[2002-жыл|2002-жылга]] карата диний курамы төмөнкүдөй болгон<ref>[https://web.archive.org/web/20081118152949/http://www.spc.int/prism/country/tv/stats/Publictn/2002%20Census/TUVALU%202002%20VOL%201%20-%20FINAL.pdf Tuvalu 2002: Population and Housing Census]</ref>: * Протестанттар — 91% же 8521 адам; * Жетинчи күндүн адвентисттери — 2% же 183 адам; * Бахаи — 177 адам; * Бир туугандар ассамблеясынын жолдочуулары — 166 адам. Аралдарда башка диний агымдар да бар, бирок алардын жактоочуларынын саны аз. Тувалу аралдарынын бардыгында Тувалу чиркөөсүнүн мүчөлөрү болгон салттуу башчылар бар. Башка диндердин жолдоочуларынын көбү Фунафути атоллунда отурукташкан<ref name=":13">{{Cite web |title=Tuvalu. International Religious Freedom Report 2007 |url=https://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2007/90157.htm |accessdate=2011-08-10 |archivedate=2011-08-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110805051121/http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2007/90157.htm }}</ref>. Өлкөнүн конституциясы бардык жарандарга дин тутуу эркиндигин кепилдейт<ref name=":13" />. == Саясий түзүлүшү == === Мамлекеттик түзүлүшү === Тувалу — эгемендүү демократиялык мамлекет<ref>Тувалунун Конституциясы, 1-бөлүм, 1-берене</ref>. [[1978-жыл|1978-жылдын]] [[1 октябрь|1-октябрында]] кабыл алынган Конституциясында Вестминстер системасындагы парламентаризмдин менен башкаруунун монархиялык формасы көрсөтүлгөн<ref name=":16">{{Cite web |title=Tuvalu System of Government Information |url=http://www.paclii.org/tv/government.html |accessdate=2024-10-07 |archivedate=2011-11-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111114182955/http://www.paclii.org/tv/government.html }}</ref>. ==== Мыйзам чыгаруу бийлиги ==== Өлкөнүн мыйзам чыгаруу органы төрт жылдык мөөнөткө шайланган кеминде 12 депутаттан турган бир палаталуу парламент, же ''Фале И Фоно'' (тувалуча ''Fale I Fono'') (ошондой эле Ассамблея палатасы деп дагы аталат)<ref name=":16" />. Депутаттар жалпы шайлоо укугунун негизинде көп мандаттуу жана бир мандаттуу округдарда салыштырмалуу көпчүлүктүн мажоритардык системасы боюнча шайланат. Парламенттин депутаттыгына шайлануу укугуна Тувалунун 21 жашка толгон бардык жарандары ээ. Парламенттик шайлоодон кийин эле парламент мүчөлөрү өз ичинен спикерди шайлашат. Мамлекеттин башчысы премьер-министрдин орду бош калган учурда же белгилүү бир убакыттын ичинде премьер-министр шайланбай калган учурда парламентти таркатууга укуктуу. Тувалу парламенти өлкөнүн Конституциясына карама-каршы келбеген мыйзамдарды чыгаруу укугуна ээ. Парламенттин ар бир мүчөсү мыйзам долбоорун парламенттеги дебаттарга сунуштоого, кароого жана киргизүүгө укуктуу. ==== Аткаруу бийлиги ==== Тувалу Конституциясына ылайык, монарх жана мамлекет башчысы Улуу даражалуу король [[Чарльз III]] болуп саналат. Мамлекет башчысынын кызматы Тувалунун биримдигинин жана иденттүүлүгүнүн символу болуп саналат. Мамлекет башчысы министрлер кабинетинин, премьер-министрдин же министрлер кабинетинин жалпы же атайын ыйгарым укуктары берилген башка министрдин сунушу боюнча гана иш алып барууга милдеттүү. Мамлекет башчысынын кызматын төрт жылдык мөөнөткө премьер-министрдин кеңеши боюнча шайланган генерал-губернатор аткарат. 50 жашка чыккан жана 65 жаштан улуу эмес адам гана генерал-губернатор боло алат. ==== Сот бийлиги ==== Тувалунун сот тутумуна Лондондогу купуялулук кеңешинин юридикалык комитети, апелляциялык сот, жогорку сот жана башка соттор кирет (алардын арасында: магистр соту жана аралдардын соттору)<ref>{{Cite web |title=Tuvalu Courts System Information |url=http://www.paclii.org/tv/courts.html |accessdate=2024-10-07 |archivedate=2011-11-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111114190230/http://www.paclii.org/tv/courts.html }}</ref>. Тувалунун Жогорку соту Конституцияда белгиленген кылмыш жана жарандык иштер боюнча биринчи инстанциядагы сот болуп саналат. Апелляциялык сот жогорку соттун чечимдерине даттанууларды карап чыгат. Купуялулук кеңеши апелляциялык соттун чечимине болгон даттанууларды карайт. ==== Шайлоо округдары ==== Тувалунун 18 жашка толгон жарандары шайлоо укугуна ээ. Улуттар Шериктештигинин кайсы болбосун өлкөлөрүнүн соту тарабынан 12 айдан ашык убакытка же/жана өлүм жазасына кесилген жана кийин сот тарабынан акталбаган адамдар шайлоого катышууга укугу жок. Психикалык жактан оорулуу деп табылган, шайлоого байланыштуу туура эмес маалыматтарды тараткан жарандар шайлоочулардын тизмесинен чыгарылат. Тувалу жараны түрмөгө кесилсе, эркиндикке чыккандан кийин үч жылдан кийин гана шайлоого катыша алат. Өлкө 8 шайлоо округуна бөлүнөт<ref name=":17">{{Cite web |title=Electoral Provisions (Parliament) Ordinance. Part II. 3. — С. 8. |url=http://www.tuvalu-legislation.tv/tuvalu/DATA/PRIN/1990-102/ElectoralProvisions(Parliament)Act.pdf |accessdate=2011-08-10 |archivedate=2013-11-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131102171252/http://www.tuvalu-legislation.tv/tuvalu/DATA/PRIN/1990-102/ElectoralProvisions(Parliament)Act.pdf }}</ref>. Ваитупу, Нанумеа, Ниутао, Фунафути округдары парламентте экиден депутаттын, Нануманга, Нуи, Нукуфетау, Нукулаэлаэ округдары бирден депутаттын талабын көрсөтө алышат<ref name=":17" />. ==== Жергиликтүү бийлик ==== Аралдарда жергиликтүү өз алдынча башкаруу биринчи жолу колониялык мезгилде 1960-жылдардын ортосунда арал кеңештерин, арал сотторун жана аралдагы жер маселеси боюнча сотторду түзүү менен киргизилген. Жергиликтүү өз алдынча башкаруунун салттуу формаларына кайтып келүү 1997-жылы Тувалунун аралдарындагы Фалекаупуле деп аталган салттуу чогулуштары жөнүндө расмий мыйзамды кабыл алгандан кийин болгон. === Саясий партиялар === Тувалуда саясий партиялар жок, бирок өкмөттү колдобогон адамдардан турган расмий эмес оппозициялык топ бар<ref>[https://web.archive.org/web/20060516161511/http://www.transparency.org.au/documents/tuvalu.pdf Transparency International Country Study Report]</ref>. === Куралдуу күчтөр жана полиция === Тувалунун туруктуу куралдуу күчтөрү жок, ошондуктан өлкөнүн бюджетинде армияны кармоого чыгымдар каралган эмес. Бирок, Тувалуда деңиз мейкиндигин көзөмөлдөө, бажы, жаза аткаруу жана иммиграция бөлүмдөрүн камтыган бажы, түрмө жана иммиграция бөлүмдөрүн камтыган полиция күчтөрү бар<ref>{{Cite web |title=Country Context. Tuvalu |url=http://www.wpro.who.int/countries/tuv/ |accessdate=2011-08-10 |archivedate=2011-07-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110706083454/http://www.wpro.who.int/countries/tuv/ }}</ref>. === Тышкы саясат жана эл аралык мамилелер === Тувалу 28ден ашык өлкө, анын ичинде Тайвань менен дипломатиялык мамиледе<ref>[https://www.president.gov.tw/en/static_sites/static_site_4/ocean_intro_tuvalu.htm General Profile of the Tuvalu]</ref>. 2011-жылы 18-сентябрда Тувалу Абхазиянын, 19-сентябрь Түштүк Осетиянын көз карандысыздыгын тааныган. Бул Тынч океандагы мамлекетинин борбору Фунафути шаарында элчилигин ачкан жалгыз өлкө — Тайвань<ref>{{Cite web |title=Taiwanese Embassy in Funafuti, Tuvalu |url=http://embassy.goabroad.com/embassies-in/Tuvalu |accessdate=2011-08-10 |archivedate=2011-11-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111122055633/http://embassy.goabroad.com/embassies-in/tuvalu }}</ref>. Тувалу чет мамлекеттердеги жалгыз дипломатиялык өкүлчүлүгү Фижиде жайгашкан. Өлкөнүн БУУдагы туруктуу өкүлү жана Жаңы Зеландия, Австралия, Германия, Жапония, Улуу Британия, Швейцария жана Тайвандагы ардактуу консулдары бар. == Экономика == Тувалунун экономикалык абалын аныктоочу мүнөздөмөлөр Океаниянын башка өлкөлөрүнөн эч айырмаланбайт: эбегейсиз өзгөчө экономикалык аймак, чектелген жаратылыш байлыгы, негизги дүйнөлүк рыноктордон алыстыгы, жогорку квалификациялуу адистердин жетишсиздиги. Айтылгандай, аралдардагы экономикалык туруктуулукка зыян келтире турган негизги факторлор эл аралык инвестициялардын туруксуздугу, кемелерди лицензиялоодон түшкөн кирешенин азайышы, дүйнөлүк рыноктордогу табигый кырсыктар жана экономикалык абал<ref name=":18">{{Cite web |title=Country Strategy Paper And National Indicative Programme for the period 2002—2007 |url=https://www.sprep.org/att/IRC/eCOPIES/Countries/Tuvalu/12.pdf |accessdate=2024-10-08 |archivedate=2021-08-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210807134729/https://www.sprep.org/att/IRC/eCOPIES/Countries/Tuvalu/12.pdf }}</ref>. Аралдардагы экономиканын негизи натуралдык рынок саналат. Бизнес негизинен Фунафути шаарында жайгакан, ал эми алыскы аралдарда натуралдык типтеги экономика басымдуулук кылат<ref name=":18" />. Тувалу төртүнчү дүйнө өлкөлөрүнүн, башкача айтканда, дүйнөдөгү жакыр өлкөлөрүнүн катарына кирет. == Маданият == === Майрамдары === {| class="wikitable" !Дата !Аталышы !Англисче аталышы |- |1-январь |Жаңы жыл |''New Year’s Day'' |- |Пасхага чейинки жума |Улуу жума |''Good Friday'' |- |Пасхадан кийинки күн |Жаркын дүйшөмбү |''Easter Monday'' |- |Марттын экинчи дүйшөмбүсү же башка белгиленген күн |Шериктештик күнү |''Commonwealth Day'' |- |Май айынын экинчи жекшембисинен кийинки дүйшөмбү |Евангелия күнү |''Gospel Day (Te Aso o te Tala Lei)'' |- |Июнь айынын экинчи ишемби күнү же башка белгиленген күн |Монархтын мааракесин белгилөө күнү |''The day appointed for the celebration of the Anniversary of the Birthday of the Sovereign'' |- |Августтун биринчи дүйшөмбү күнү |Улуттук балдар күнү |''National Children’s Day'' |- |1 жана 2-октябрь |Тувалу күнү |''Tuvalu Day'' |- |Ноябрдын экинчи дүйшөмбү күнү же башка белгиленген күн |Монархтын такка отуруусун майрамдоо күнү |''The day appointed for the celebration of the Anniversary of the Birthday of the Heir to the Throne'' |- |25-декабрь |Рождество |''Christmas Day'' |- |26-декабрь |Белектер күнү |''Boxing Day'' |} == Булактар == {{Булактар|2}} == Тышкы шилтемелер == * [https://tuvalu-legislation.tv/cms/ Тувалунун мыйзамдарынын базасы] * [https://www.tuvaluaudit.tv/ Тувалунун башкы аудиторунун кеңсесинин сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240531134531/https://www.tuvaluaudit.tv/ |date=2024-05-31 }} {{Калып:Океания өлкөлөрү}} ik0322i10rvo7sdv7b581arsj2wwi1z 0 134521 645902 518925 2026-05-10T05:03:47Z InternetArchiveBot 27717 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 645902 wikitext text/x-wiki {{Мамлекет |Негизделген = |Макамы = |Кыргызча аталышы = Тонга Королдугу |Расмий аталышы = {{lang-ton|Puleʻanga Fakatuʻi ʻo Tonga}}<br>{{lang-en|Kingdom of Tonga}} |Мамлекеттик дини = [[Динден тышкары мамлекет]] |Герб = Coat of arms of Tonga.svg |Желек = Flag of Tonga.svg |Гимн аталышы = {{lang|to|Ko e fasi ʻo e tuʻi ʻo e ʻOtu Tonga»}} —<br><small>«Тонга аралдарынын падышасынын ыры</small> |Аудио = |Урааны = ''Ko e ʻOtua mo Tonga ko hoku tofiʻa''<br>(Кудай жана Тонга — менин мурасым) |Башкаруу формасы = [[Конституциялык монархия]] |Картада = Tonga_on_the_globe_(Polynesia_centered).svg | lat_dir = S | lat_deg = 19 | lat_min = 46 | lat_sec = 8 | lon_dir = W | lon_deg = 174 | lon_min = 37 | lon_sec = 25 | region = TO | CoordScale = 2000000 |Тили = [[тонга тили]], [[англис тили]] |Эгемендүүлүк күнү = [[4-июнь]] [[1970-жыл]] |Эгемендүүлүгүн алды = [[Улуу Британия|Улуу Британиядан]] |Борбор шаары = [[Нукуалофа]] |Ири шаарлар = Нукуалофа, [[Неиафу]] |Башчыларынын милдеттери = [[Король]]<br>[[Премьер-министр]] |Башчылары = Тупоу VI<br>Сиаоси Офакивахафолау Совалени |Аянты = 748 |Суу пайызы = 4 |Аянты боюнча орду = 172-орун |Калкы = 108,603 |Калкы боюнча орду = 199-орун |Калкты каттоо жылы = 2024 |Калктын жыштыгы = 139 |ИДӨ (САМ) = 655 млн | ИДӨнү эсептөө жылы (ППС) = 2019 | ИДӨ (САМ) боюнча = 188-орун | ИДӨнүн ар бир жанга = 6,496 | ИДӨнүн ар бир жанга боюнча = 128-орун | ИДӨ (номинал) = 493 млн | ИДӨ (номинал) эсептөө жылы = 2019 | ИДӨ (номинал) боюнча = 179-орун | ИДӨ (номинал) ар бир жанга = 4,888 |Акча бирдиги = [[Паанга]] (TOP, коду 776) | АДӨИ = {{Өсүү}} 0,739 | АДӨИ деңгээли = <span style="color:#00сс33;">'''жогору'''</span> | АДӨИ боюнча орду = 98-орун |ЭОК = TGA |Этнохороним = тонгалык, тонгалыктар |Домени = [[.to]] |Телефон коду = 676 |Убакыт аралыгы = [[UTC+13:00|+13:00]] |Штрих коду = |Түшүнүктөр = <div class="center">[[commons:Tonga|'''Викиказынадагы медиафайлдар''']]</div> }} '''Тонга''' ({{lang-en|Tonga}}), расмий аталышы '''Тонга Падышачылыгы''' ({{lang-ton|Puleʻanga Fakatuʻi ʻo Tonga}}, {{lang-en|Kingdom of Tonga}}) — [[Полинезия|Полинезиядагы]] мамлекет. Түндүгүнөн [[Самоа]], чыгышынан [[Ниуэ аралы|Ниуэнин]] аймактык суулары, батышынан [[Фижи|Фижинин]] суулары менен чектешет. Жээк тилкесинин узундугу 419 км. Тонга архипелагынын 177 аралында жайгашкан. Жалпы аянты — 748 км². Калкынын саны — 108,603 адам (2024)<ref>[https://worldpopulationreview.com/countries/tonga-population Тонганын калкынын саны.]</ref>. Борбору — [[Нукуалофа]] шаары. Тонга аралдарын [[1616-жыл|1616-жылы]] голландиялык Виллем Схаутен жана Якоб Лемер саякатчылары ачышкан. [[1900-жыл|1900-жылы]] архипелаг Британиянын алдындагы мамлекетке айланган. Бирок, Тонга өзүн-өзү башкаруунун бардык укуктарын сактап калган. Аралдын, [[Улуу Британия|Улуу Британиядан]] көз карандысыздыгы [[1970-жыл|1970-жылы]] жарыяланган. Тонга [[Бириккен Улуттар Уюму|Бириккен Улуттар Уюмунун]]<ref>[https://www.un.org/ru/about-us/member-states#goto%D0%A2 БУУ мүчө мамлекеттер. Тонга.]</ref>, Түштүк Тынч океан комиссиясынын жана Тынч океан аралдары форумунун мүчөсү. == Этимология == Полинезиянын көптөгөн тилдеринен которгондо Tonga cөзү «түштүк» дегенди маанини билдирет<ref name=":0">US Department of State. [https://www.state.gov/u-s-relations-with-tonga/ Тонга.]</ref>. Архипелаг бул аталышты Полинезияны биринчи колониялаштыруу процесстери башталган Самоа аралдарынын түштүгүндө жайгашкандыктан алган деген божомолдор бар. Тонгалыктары өздөрү өлкөсүнүн атылышын «бакча» деп которушат<ref>[https://web.archive.org/web/20130603223812/http://www.janesoceania.com:80/tonga_aspects/index.htm Тонга падышалыгы.]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20070913072347/http://www.globaleducation.edna.edu.au/archives/primary/casestud/tonga.html Тонганы зыянкеч флорадан жана фаунандан сактоо.]</ref>. Бул аралдарды, [[1773-жыл|1773-жылы]] англиялык саякатчы [[Жеймс Кук]] «Достук аралдары» ({{lang-en|Friendly Islands}}) деп атаган<ref name=":0" />. == Тарыхы == Болжол менен X кылымда. биринчи мамлекеттик. түзүмү пайда болгон. 1643-жылы Тонга аралдарын голландиялык деңизчи А. Тасман ачкан. 1773-жылы капитан Д. Кук аралдарга келип, жергиликтүү калктын жылуу кабыл алуусун көрүп, аларды жакшы ниет аралдары деп атаган. 18-кылымдын аягы-19-кылымдын башы. миссионерлер келе баштады. 1845-жылы узакка созулган жарандык согуштан кийин аралдар бирдиктүү мамлекетке, көз карандысыз падышалыкка айланган. 1900-жылы т.ж. Англиянын протектораты орнотулган. Өлкө Англиянын консулунун көзөмөлүндө болгон. 1958-жылы Тонгдун автономиясы бир аз кеңейтилген. Тонга Өкмөтү башка өлкөлөр менен соода келишимдерин түзүүгө укуктуу болчу. Британиянын көзөмөлү 1968-жылдагы келишимде бир аз кыскарган. 1970-жылы Тонга Британ шериктештигинин курамында көз карандысыздыгын жарыялаган. Тонга-агрардык өлкө. == География == === Географиялык абалы === [[Полинезия|Полинезияда]] жайгашкан Тонга мамлекети — [[Тынч океан|Тынч океанынын]] түштүгүндө жайгашкан, жанар тоо жана кораллдардан турган аралдардын тобунан турат. Өлкөнүн борбору Нукуалофа шаары, [[Жаңы Зеландия|Жаңы Зеландиянын]] эң чоң шаары болгон [[Окленд|Оклендден]] түндүк-чыгышында 1770 чакырым алыстыкта жана [[Фижи|Фижинин]] борбору [[Сува|Суванын]] түштүк-чыгышында 690 чакырым алыстыкта жайгашкан<ref name=":1">[https://www.nationsencyclopedia.com/Asia-and-Oceania/Tonga-LOCATION-SIZE-AND-EXTENT.html Тонганын жайгашкан жери жана аянты.]</ref>. Тонганын жалпы аянты 748 км². Анын ичинен кургактыктар — 718 км², суу бети — 30 км²<ref name=":2">CIA. The World Fact Book. [https://web.archive.org/web/20190511141903/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tn.html Тонга]</ref>. Өлкө 172 аралда жайгашкан, алардын 36 аралында гана эл жашайт (калк жашаган аралдардын аянты болжол менен 650 км²)<ref name=":12">Ms Lu’isa Tupou Veihola Tu’i’afitu. [https://unfccc.int/resource/docs/natc/tonnc1.pdf National Circumstances // The Kingdom of Tonga’s Initial National Communication. In response to its commitments under the United Nations Framework Convention on Climate Change.]</ref>. Падышалыкты түзгөн эң ири арал топтору: Вавау аралдары, Тонгатапуаралдары жана Хаапай аралдары. Аянты жагынан орточо келген Ниуас аралдары — Ниуафоу, Тафахи жана Ниуатопутапу үч кичинекей аралдардан турат жана бул аралдар өлкөнүн эң түндүккү аралдары болуп саналат. Тонга архипелагы түндүк-чыгыштан түштүк-чыгышка болжол менен 631 км, ал эми түштүк-чыгыштан түндүк-батышка болжол менен 209 км созулуп жатат<ref name=":1" />. Эң маанилүү аралдары болуп Тонгатапу (борбор шаары жайгашкан), Вавау, Ниуатопутапу, Ниуафоу, Тафахи, Хаапай жана Эуа аралдары саналат. 1033 метрге жеткен өлкөнүн эң бийик чекити Као аралында жайгашкан<ref name=":2" />. Тонга Падышалыгынын эң түндүккү аралы — Ниуафоу аралы, эң чыгышкы аралы — Тафахи аралы. Эң түштүккү жана ошол эле учурда эң батышкы аралы — Ата аралы. [[1972-жыл|1972-жылы]] [[24 Январь (Үчтүн айы)|24-январда]] Тонга Падышалыгы түштүгүндө жайгашкан Минерва рифтерине өз дооматтарын коюп, ушул эле жылдын [[15-июнь|15-июнда]] өз курамына кошуп алган (аннексия). Бул аннексиянын натыйжасында өлкөнүн аймактык сууларынын аянты кыйла кеңейген. Тонганын мындай кадамы Түштүк Тынч океан форуму тарабынан таанылган. Ошого карабастан, Минерва рифтери Фижи тарабынан азыркыга чейин талашууда. === Геология === [[Файл:Home reef.jpg|thumb|2006-жылдын ноябрында жанар тоонун активдүүлүгүнөн жаңы түптөлгөн аралдын космостон тартылган сүрөтү.]] [[Файл:Coastline in Tonga.jpg|thumb|Айрым Тонга аралдарынын жээктери абдан тик жана жарлуу.]] [[Файл:Tonga - Nuku and Fukave islands, Tongatapu group.jpg|thumb|Архипелагдагы көптөгөн аралдар коралл рифтери менен курчалган.]] Тонга архипелагы Тынч океанынын жана Австралиянын литосфералык плиталарынын чек арасында, терең деңиз кобулунун батышында жайгашкан жана бири-бирине параллель жаткан суу астындагы эки кырка тоолордун чокуларында жайгашкан вулкандык, көтөрүлгөн кораллдык аралдарын жана рифтердин жыйындысы<ref name=":3">Edward R. Lovell, Asipeli Palaki. Introduction // [https://www.sprep.org/att/IRC/eCOPIES/Countries/Tonga/5.pdf National coral reef status report Tonga.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200920020601/https://www.sprep.org/att/IRC/eCOPIES/Countries/Tonga/5.pdf |date=2020-09-20 }}</ref>. Эуа аралында табылган эң байыркы тоо тектеринин үлгүлөрү [[эоцен]] дооруна таандык. Бул аралдар көп жылдар бою суу астында болушкан. Тонга аралдарынын пайда болуушунун так убактысы белгисиз. Эуа сыяктуу байыркы аралдар болжол менен 5 миллион жыл мурун же андан аз убакыт мурун пайда болгон деген да окумуштуулардын божомолдору бар. Ошондой эле кээ бир аралдар кеч [[Миоцен|миоценде]], атүгүл [[Неоген мезгили|неогенде]] пайда болгон деп божомолдоого болот<ref>David W. Steadman. [[iarchive:extinctionbiogeo0000stea/page/20/mode/2up|Extinction & Biogeography of Tropical Pacific Birds]]. — University of Chicago Press, 2006. — С. 21. — 594 с. — <nowiki>ISBN 0226771423</nowiki>.</ref>. Жанар тоолук аралдарга Хаапай арарлдар тобундагы Ата, Хунга-Хаапай, Хунга-Тонга, Хао жана Тофуа аралдары кирет; Вавау арарлдар тобундагы Латте жана Фонуалей аралдары кирет жана Ниуас тобундагы эки аралы дагы жанар тоонун активдүүлүгүнөн пайда болушкан. Алар түштүктөн түштүк-чыгышка жана түндүк-батышка созулган жанар тоо тоо кыркаларында пайда болгон. Бул тоо кыркалардын аймагында жанар тоолордун атылышынын натыйжасында, азыркы учурда активдүү геологиялык процесстер байкалууда<ref name=":3" />. [[2015-жыл|2015-жылдын]] [[Январь|январында]] Хунга-Тонга-Хунга-Хаапай жанар тоосунун атылышынын натыйжасында жаңы жанар тоо аралын пайда болгон<ref>Lenta.ru. [https://lenta.ru/news/2015/03/13/tonga/ Тынч океанында жаңы арал пайда болду.]</ref>. [[2015-жыл|2015-жылдын]] [[март]] айынын башына карата алынган маалыматтар боюнча, аралдын узундугу — 1,8 км, туурасы — 1,2 км түзгөн. Жаңы аралдын пайда болуу процессин геологдор, деңиз кызматтары жана жергиликтүү тургундар кемелерден, жеке кайыктардан жана космостон, спутниктердин жардамы менен байкап турушкан. Жаңы арал Хунга-Хаапай аралына кошулган<ref>Окумуштуулар: [https://ria.ru/20150313/1052352243.html Тынч океанындагы жанар тоо атылып, жаңы арал пайда болду.]</ref>. Архипелагдын кээ бир аралдары, мисалы, Ниуас аралдары сыяктуу тосмо жана жээк рифтери менен курчалган. Вавау аралдар тобу негизинен бийик жанар тоолук аралдардан турат, ошондой эле рифтер менен курчалган. Хаапай тобундагы аралдардарда негизинен бийик жанар тоолук же жапыз акиташ тоо тектеринен турган аралдар кездешет. Тонгатапу жана Эуа аралдары акиташ тоо тектүү<ref name=":3" />. Тонгатапу аралына тегиз рельеф мүнөздүү, аралдары адырлар жана дөңсөлөр болжол менен 30 м бийиктикке жетет. Аралдын кораллдар турган негизин 3 м тереңдикке чейин жанар тоо күлү менен капталган<ref name=":5">[https://web.archive.org/web/20110623170633/http://www.fao.org/ag/AGP/agpc/doc/Counprof/southpacific/Tonga.htm Жайыт жана тоют ресурстары боюнча малыматтар. Тонга.]</ref>. Акыркы эки жүз жылдын ичинде аралдарда 35тен ашык жанар тоо атылышы катталган<ref>Smithsonian National Museum of Natural History. [https://volcano.si.edu/volcano.cfm?vn=243060 Global Volcanism Program. Tofua.] </ref>. Бийиктиги 515 метр болгон Тонгадагы ири жанар тоолордун бири Тофуа аралында жайгашкан, ал суу астындагы стратовулканын чокусу болуп саналат. Жанар тоонун [[Кальдира|кальдирасынын]] туурасы 5 км, ошондой эле [[Кальдира|кальдирада]] тузсуз көл орун алган<ref>U.S. Geological Survey. [https://volcano.si.edu/volcano.cfm?vn=243060 Tonga Volcanoes and Volcanics.]</ref>. Акыркы катталган жанар тоо атылуусу [[1960-жыл|1960-жылы]] болгон. Өлкөнүн эң бийик жанар тоосу Хао аралында жайгашкан, ал деңиз деңгээлинен 1030 метр бийиктикке чейин жетет<ref>Smithsonian National Museum of Natural History. [https://volcano.si.edu/volcano.cfm?vn=243061 Global Volcanism Program. Kao.]</ref>. Башка ири жанар тоолор Фонуалеи, Лате, Ниуафооу аралдарында кездешет. аймактагы жанар тоолук активдүүлүктүн уланышы көбүнчө кичинекей эфемердик аралдардын пайда болушу менен коштолот. Мисалы, [[2006 жыл|2006-жылы]] жанар тоо атылгандан кийин кичинекей арал жана Метис рифи пайда болгон. [[1995-жылы]] жанар тоо атылгандан кийин диаметри 280 метр жана бийиктиги 43 метр болгон арал пайда болгон<ref>Smithsonian National Museum of Natural History. [https://volcano.si.edu/volcano.cfm?vn=243070 Global Volcanism Program. Metis Shoal.]</ref>. Тонга аралдарында ири минералдык жана тоо кендери жок. [[Кум]] жана [[акиташ теги]] аз көлөмдө казылып алынат<ref name=":4">Robert Thistlethwaite, David Sheppard, Netatua Prescott. 2.1.6 Mineral resources // [https://www.sprep.org/att/IRC/eCOPIES/Countries/Tonga/11.pdf The Kingdom of Tonga: action strategy for managing the environment.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200920005019/https://www.sprep.org/att/IRC/eCOPIES/Countries/Tonga/11.pdf |date=2020-09-20 }}</ref>. Бирок [[2008 жыл|2008-жылы]] өлкөнүн аймактык сууларынан [[цинк]], [[жез]], [[күмүш]] жана [[Алтын|алтындын]] ири кендери табылган<ref>{{Cite web |title=Teck Cominco Discovers Four High-grade Copper-Gold-Zinc SMS Systems in Tonga. |url=http://www.nautilusminerals.com/s/Media-NewsReleases.asp?reportid=319379 |accessdate=2011-08-11 |archivedate=2025-01-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250126051100/http://www.nautilusminerals.com/s/Media-NewsReleases.asp?reportid=319379 }}</ref>. === Климат === Тонганын климаты ысык, тропикалык жана түштүк-чыгыштан соккон пассаттардын таасири астында. === Топурак === Тонга аралдарындагы топурактардын көбү негизинен жанар тоо тектеринен туруп, түшүмдүү келет. Курамында коралл жана башка тектердин бөлүктөрүн камтыйт<ref name=":4" />. Бул топурактар эң жагымдуу физикалык касиеттерге ээ: алар майда, жакшы структураланган, сууну сиңирүүсү жакшы. Топурактын түрлөрү кычкылдан щелочтукка чейин, курамында кальций менен магнийдин көрсөткүчтөрү жогору, катион алмашуу сыйымдуулугу жогору жана негиздер менен каныккан. Тонга аралынын топурактары түшүмдүүлүгү жогору болгондуктан, эгин өстүрүүгө да, жайыттарды уюштурууга да ылайыктуу. Айрым жээк аймактарындагы топурактар туздуу (шор) келет<ref name=":5" />. === Суу ресурстары (гидрология) === [[Файл:Vaipūua_bridge.jpg|thumb|Вавау аралдарындагы [[лагуна]]]] Арарлдарда таза суунун чектелген гана туруктуу булактары бар. Суу топуракта көпкө сакталбагандыктан жана бат эле жерге сиңип кетишинен, жашоочулар негизинен чатырдан бетон цистерналарга топтолгон жамгыр суусун же кичинекей кудуктардагы сууну колдонушат. Жер астындагы суу катмарлары, кичинекей көлдөр жана сайлар жанар тоолук аралдарда жайгашкан<ref name=":4" />. Көлдөрдү Вавау, Ниуафооу, Номука аралдарынанан, ал эми кичинекей дарыяларды Эуа жана Ниуатопутапу аралдарынын кездештирсе болот<ref>Калктардын энциклопедиясы. [https://www.nationsencyclopedia.com/Asia-and-Oceania/Tonga-TOPOGRAPHY.html Тонга. Топография.]</ref>. === Флора жана фауна === [[Файл:Eua National Park, Tonga.jpg|thumb|Нымдуу тропикалык климаттын аркасында көптөгөн Тонга аралдары жыш өсүмдүктөр менен капталган (Эуа аралынын сүрөтү)]] Тонга коралл аралдарынынын бетин калофилл өсүмдүктөрү басымдуулук кылган тропикалык токойлору ээлейт. Токойлорунун кыйла бөлүгү айыл чарба муктаждыктары үчүн тазаланган, ошондуктан азыркы учурда бул аймактардын бир бөлүгүндө лантан жана псидиум бадалдары, ошондой эле сорго жана таруу чөптөрү басымдуулук кылат. Аралдардын жээк аймактарында баррингтония жана сцеволдор өсөт. Жанар тоолордун кратерлеринин аймагында чөптүү өсүмдүктөр басымдуулук кылат, ал эми Хао жана Тафахи жанар тоолорунун чокуларында тумандуу тропикалык токойлор же нефелогилеялар орун алган<ref name=":6">[https://web.archive.org/web/20120416065222/http://ramsar.wetlands.org/Portals/15/Kingdom_of_Tonga.pdf Тонга]. RAMSAR Program.</ref>. Кең тропикалык токойлор туруктуу калк жашабаган жана жанар тоо аралдарында гана сакталып калган<ref name=":7">[https://www.worldwildlife.org/biomes Tongan tropical moist forests (OC0114)]. World Wildlife Fund.</ref>. Жалпысынан Тонгада тамырлуу өсүмдүктөрдүн 770ке жакын түрү катталган. Аралдарда өсүмдүктөрдүн ар түрдүүлүгү айырмаланат. Мисалы, Тонгатапу аралында өсүмдүктөрдүн 340ка жакын түрү, ал эми Вавауда 107 түрү бар<ref name=":7" />. Өлкөнүн жаныбарлар дүйнөсү өтө аз түрлүү жана негизинен интродукцияланган түрлөрдөн турат. Архипелагда сойлоп жүрүүчүлөрдүн 12 түрү (бир түрү эндемикалык) жана жарганаттардын 2 түрү байырлашат, алар аралдардын жалгыз жергиликтүү сүт эмүүчүлөрү болуп саналат. Тонганын сууларында [[Деңиз таш бакасы|деңиз таш бакаларын]], [[Моллюск|моллюскаларды]], [[Балык|балыктардын]] түрлөрүн кездештирүүгө болот<ref name=":6" />. Архипелагда көптөгөн канаттуулар уялайт. Аралдар полинезиялыктар отурукташканга чейин, кыйла ар түрдүү болгон. Адамдардын келиши менен Тонгада канаттуулардын кеминде 23 түрү жок болгон<ref name=":7" />. Архипелагда жалпысынан канаттуулардын 73 түрү катталган, алардын эки түрү эндемикалык канаттуулар. Кээ бир аралдарда деңиз канаттуулары уялаган «канаттуулар базарлары» жайгашкан. Тонга аймагында эки [[улуттук парк]] (Эуа аралында жана Вавау аралынынын Талау тоосунда) жана алты корук жайгашкан<ref>[https://www.jasons.com/Tonga/tonga-parks-and-marine-reserves/ Tonga — Parks & Marine Reserves]. Jasons Travel Media.</ref>. == Административдик-аймактык түзүлүшү == [[Файл:Tonga-CIA WFB Mapa en Español.png|thumb|left|250px|Тонганын картасы]] Аймактык жактан Тонга Падышалыгы беш административдик округдарга бөлүнөт: Вавау, Ниуас, Тонгатапу, Хаапай жана Эуа<ref>[http://www.statoids.com/uto.html Тонганын аймактык бирдиктери.]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20100824191616/https://www.pmo.gov.to/Local-Government/ Тонгадагы жергиликтүү бийликтер.]</ref>. Округдар өз кезегинде райондорго жана айылдарга бөлүнөт<ref>[https://web.archive.org/web/20081118161223/http://www.spc.int/prism/Country/TO/stats/Census06/Selecttables/popn_change.pdf Populationfor distribution by division, district, village by population change, Tonga: 1996 & 2006]</ref>: * Вавау округунун курамына Неиафу, Леиматуа, Хахаке, Пангаимоту, Хихифо жана Моту атылышындагы 6 район кирет<ref>[https://web.archive.org/web/20100824191632/https://www.pmo.gov.to/divisions-vavau.html Вавау округунун административдик-аймактык жактан бөлүнүшү.]</ref>. * Ниуас округунун курамына Ниуатопутапу и Ниуафооу атылышындагы 2 район кирет<ref>[https://web.archive.org/web/20100824191639/https://www.pmo.gov.to/divisions-niuas.html Ниуас округунун административдик-аймактык жактан бөлүнүшү.]</ref>. * Тонгатапу округунун курамына Колофооу, Коломотуа, Ваини, Татакамотонга, Лапаха, Нукунуку жана Коловаи атылышындагы 7 район кирет<ref>[https://web.archive.org/web/20100824191628/https://www.pmo.gov.to/divisions-tongatapu.html Тонгатапу округунун административдик-аймактык жактан бөлүнүшү.]</ref>. * Хаапай округунун курамына Лифука, Фоа, Уиха, Лулунга, Кауваи-Хаано жана Муомуа атылышындагы 7 район кирет<ref>[https://web.archive.org/web/20100824191635/https://www.pmo.gov.to/divisions-haapai.html Хаапай округунун административдик-аймактык жактан бөлүнүшү.]</ref>. * Эуа округунун курамына Эуа-Мотуа жана Эуа-Фооу атылышындагы 2 район кирет<ref>[https://web.archive.org/web/20100824191642/https://www.pmo.gov.to/divisions-eua.html Эуа округунун административдик-аймактык жактан бөлүнүшү.]</ref>. {| class="standard sortable" align="center" |+ !№ !Округ !Англисче аталышы !Административдик борбору !Жалпы аянты, км² !Калк жашаган аралдардын аянты, км² !Калкы,<ref name="cen20162">{{cite web|url=https://tongastats.gov.to/download/60/2016/1161/2016-census-report-volume-1.pdf|title=Census of Population and Housing (2016)|access-date=2021-09-26|archive-date=2022-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20220115065224/https://tongastats.gov.to/download/60/2016/1161/2016-census-report-volume-1.pdf|url-status=live}}</ref> адам (2016) !Жыштыгы, адам/км² |- |1 |Вавау |''Vava’u'' |Неиафу | align="right" |194 | align="right" |119 | align="right" |13 738 | align="right" |114 |- |2 |Ниуас |''Niuas'' |Хихифо | align="right" |75 | align="right" |72 | align="right" |1232 | align="right" |17 |- |3 |Тонгатапу |''Tongatapu'' |[[Нукуалофа]] | align="right" |266 | align="right" |261 | align="right" |74 611 | align="right" |286 |- |4 |Хаапай |''Ha’apai'' |Пангаи | align="right" |126 | align="right" |110 | align="right" |6125 | align="right" |56 |- |5 |Эуа |'''Eua'' |Охонуа | align="right" |87 | align="right" |87 | align="right" |4945 | align="right" |57 |- style="background: #CCC;" | |Жалпы | | | align="right" |748 | align="right" |649 | align="right" |100 651 | align="right" |155 |+ |} == Саясий түзүлүшү == === Мамлекеттик түзүлүшү === Тонга — тупоу династиясынын өкүлдөрүнүн арасында, бийлик атадан балага өтүүчү конституциялык монархия жана [[Океания|Океанияда]] орун алган жалгыз падышалык. Өлкөнүн азыркы Конституциясын [[1875-жыл|1875-жылы]] [[4-ноябрь|4-ноябрда]] падыша Жорж Тупоу I тарабынан сунушталган жана кабыл алынган. Конституциянын кабыл алынышы бул Падышалыктын мамлекеттик өнүгүүсүн, коомунуну модернизациялоосун, өлкөнүн ички туруктуулугун жана биримдигин камсыз кылууда маанилүү орунду ээлеген. Ушул Конституциянын негизинде, XIX кылым баю Тонга Падышалыгы көз карандысыздыгын сактап келген деп айтса да болот<ref>[https://archive.ph/20100106172931/https://www.pmo.gov.to/history-of-the-tongan-constitution.html Sione Latukefu]. The History of the Tongan Constitution.</ref>. Тонганын Конституциясы 3 бөлүмдөн, 115 беренеден турат жана «катаал» конституциялардын катарына кирет, башкача айтканда, аны өзгөртүү үчүн бир катар мыйзамдык шарттарды сактоон талап кылынат. Өлкөнүн негизги мыйзамына өзгөртүүлөрдү киргизүү укугу Мыйзам чыгаруу Ассамблеясына берилген. Түзөтүүлөр ассамблеядагы үч окуудан өтүп, андан кийин падышага тапшырылышы керек. Эгерде Тонганын Жашыруун Кеңеши жана Министрлер кабинети конституциялык түзөтүүнү бир добуштан колдосо, анда ал падыша тарабынан бекитилиши керек. Падыша кол койгондон кийин, түзөтүү күчүнө кирет<ref>Тонганын Конституциясы. 2-бөлүм, 79-берене.</ref>. Учурда Тонгада этап-этабы менен саясий реформа жүрүп жатат. Ушул максатта 2008-жылы 5 адамдан турган конституциялык жана шайлоо комиссиясы түзүлгөн<ref>Тонга Өкмөтүнүн расмий сайты. [https://web.archive.org/web/20100824193557/https://www.pmo.gov.to/parliament-approves-constitution-a-electoral-commission-bills.html Parliament Approves Constitution & Electoral Commission Bills.]</ref>, анын негизги максаты Конституциянын беренелерин аткаруу, шайлоо органдарынын жана алардын ортосундагы өз ара мамилелердин принциптерин, ошондой эле Тонга шайлоо мыйзамына өзгөртүүлөрдү киргизүү боюнча сунуштарды иштеп чыгуу болгон<ref>Тонга Өкмөтүнүн расмий сайты. [https://web.archive.org/web/20100824200550/https://www.pmo.gov.to/commission-to-consider-political-reform.html Commission to consider political reform.]</ref>. 2010-жылдын апрелинде комиссиянын сунуштарынын негизинде өлкөнүн парламенти шайлоо системасына өзгөртүүлөрдү киргизген. Мыйзам чыгаруу органында эл тарабынан шайланган өкүлдөрдүн саны көбөйгө (9дан 17ге чейин). Натыйжада Тонганын тарыхында биринчи жолу эл өкүлдөрүнүн саны пэр депутаттарынын санын ашкан<ref>Radio New Zealand International. [https://www.rnz.co.nz/international Tonga Parliament enacts political reforms.]</ref>, айрым шайлоо округдарынан шайланган депутаттардын саны да көбөйгөн: Тонгатапудан — он (мурун үч орун) жана Ваваудан — үч (мурун эки орун). Жаңы система боюнча биринчи парламенттик шайлоо 2010-жылдын ноябрында өткөн. ==== Падыша ==== [[Файл:TongaRoyalPalace.jpg|thumb|Падышанын сарайы]] Падыша мамлекет башчысы болуп саналат. Мураскерлик принциптери учурдагы Конституциянын 32-беренесинде бекитилген. Мураскер мыйзамдуу никеде төрөлүшү керек. Так (бийлик) падышанын тун уулуна өтөт, ал эми тун уулу каза болгон учурда анын мураскерлерине берилет. Эгерде падышанын тун уулунун балдары жок болсо, анда так (бийлик) экинчи уулуна же анын мураскерлерине өтөт. Бийлик ата тарабынан гана эркек уулдарына берилет. Эгерде падышалык тукумда эркектер жок болсо, так падышанын тун кызы жана анын мураскерлерине берилет. Эгерде падышанын мураскерлери калбаса, анда так Уильям Тунгинин урпактарына жана мыйзамдуу мураскерине өтөт. Эгерде падышанын мыйзамдуу мураскорлору жок болсо, анда падыша өз алдынча (пэр депутаттарынын палатасынын макулдугу менен) өзүнүн мураскорун тирүү кезинде дайындай алат. Эгерде мындай чечимдер падыша тарабынан кабыл алынгабаган болсо, анда премьер-министр же министрлер кабинети, Мыйзам чыгаруу Ассамблеясынын чакырууга милдеттүү жана пэрлер палатасынын жыйынында добуш берүү аркылуу уруу башчыларынын бирин падыша кылып тандап, жаңы падышалык династияны түзүшү керек<ref>Тонганын Конституциясы. 2-бөлүм, 32-берене.</ref>. Конституцияга ылайык, падышанын инсандыгы ыйык жана ал бардык уруу башчылардын жана бүткүл Тонга элинин башчысы. Ал өлкөнү башкарат, бирок жоопкерчиликти министрлер тартышат. Мыйзам чыгаруу Ассамблеясы аркылуу өткөн бардык мыйзам долбоорлоруна күчүнө киргенге чейин падыша кол коюшу керек<ref>Тонганын Конституциясы. 2-бөлүм, 41-берене.</ref>. Падыша Тонганын кургактык жана аскер-деңиз күчтөрүнүн жогорку башчысы. Ал бардык офицерлерди дайындайт, аскердик даярдыкты жана көзөмөлдү жөнгө салат, Мыйзам чыгаруу Ассамблеясынын макулдугу менен согуш жарыялоо укугуна ээ<ref>Тонганын Конституциясы. 2-бөлүм, 36-берене.</ref>. Падыша ырайым берүү укугуна ээ, Мыйзам чыгаруу Ассамблеясынын өз чечими боюнча чакыра жана тарката алат<ref>Тонганын Конституциясы. 2-бөлүм, 38-берене.</ref>, чет мамлекеттер менен келишимдерге кол коёт, башка мамлекеттердеги Тонга дипломатиялык өкүлдөрүн дайындайт<ref name=":8">Тонганын Конституциясы. 2-бөлүм, 39-берене.</ref>, ардак наамдар менен сыйлайт<ref>Тонганын Конституциясы. 2-бөлүм, 44-берене.</ref>. Падыша мыйзам чыгаруу жыйынынын макулдугусуз бажы алымдарынынын наркын өзгөртө албайт<ref name=":8" />. ==== Мыйзам чыгаруу бийлиги ==== Пэрлер өкүлдөрү менен эл өкүлдөрү бир палатада отурушу керек. Мыйзам чыгаруу Ассамблеясы Жашыруун Кеңештин жана министрлер кабинетинин мүчөлөрүнөн, пэрлер палатасынын өкүлдөрүнөн жана өлкөдөгү эл өкүлдөрүнөн турат. Пэрлердин өкүлдөрү (Ассамблеядагы жалпы саны 9 адам) падышалык пэрлер тарабынан үч жылда бир шайланат. Эл өкүлдөрүн (жалпы саны 17 адам) калк үч жылда бир шайлайт. Шайлоо укугуна ээ болгон активдүү жарандар талапкер боло алышат. Ассамблеянын төрөгасын падыша дайындайт<ref>Тонганын Конституциясы.</ref>. Тонганын Конституциясына ылайык, падыша жана Мыйзам чыгаруу Ассамблеясы мыйзамдарды кабыл алуу укугуна ээ<ref>Тонганын Конституциясы. 2-бөлүм, 56-берене.</ref>. ==== Аткаруу бийлиги ==== [[Файл:Old Prime Minister's Office, Nuku'alofa.jpg|thumb|Тонганын премьер-министринин кеңсеси ]] Тонгада премьер-министр, тышкы иштер министри, жерди пайдалануу министри, тартип коргоо министри жана башка министрлерден турган Министрлер кабинети аткаруу бийлиги болуп саналат. Министирлер кабинентинин мүчөлөрүн падыша дайындайт. Падыша Министрлер Кабинетинин макулдугу менен Хаапай жана Вавау округдарынын губернаторлорун дайындайт<ref>Тонганын Конституциясы. 2-бөлүм, 55-берене.</ref>. Падышанын астында Жашыруун Кеңеш иш алып барат жана монрахка анын бир катар функцияларын аткарууга көмөктөшөт. Ал министрлер кабинетинин мүчөлөрүнөн, губернаторлордон жана падыша дайындаган башка адамдардан турат. Падышанын жана Жашыруун Кеңештин буйруктарынын бири да буйрук үчүн жооптуу болгон тиешелүү министрлердин кол тамгасысыз күчүнө кирбейт<ref>Тонганын Конституциясы. 2-бөлүм, 50-берене.</ref>. ==== Сот бийлиги ==== Тонганын сот системасы өз курамына Жашыруун Кеңешти ({{lang-en|Privy Council}}), [[Апелляциялык сот|апелляциялык сотту]] ({{lang-en2|Court of Appeal}}), [[Жогорку сот|Жогорку сотту]] ({{lang-en2|Supreme Court}}), магистрат сотторун ({{lang-en2|magistrates court}}) жана жер маселелери боюнча сотту ({{lang-en2|Land court}}) камтыйт<ref>University of the South Pacific. [http://www.paclii.org/to/courts.html Tonga Courts System Information.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111114190259/http://www.paclii.org/to/courts.html |date=2011-11-14 }}</ref>. ==== Шайлоо округдары ==== Мыйзам чыгаруу Ассамблеясына талапкерлерди шайлоо үчүн өлкө 5 шайлоо округуна бөлүнөт<ref>[https://web.archive.org/web/20130208200008/http://legislation.to/Tonga/DATA/PRIN/1988-004/LegislativeAssemblyAct.pdf Мыйзам чыгаруу Ассамблеясы жөнүндө мыйзам.]</ref>: * Тонгатапу * Хаапай * Вавау * Эуа * Ниуафооу-Ниуатопутапу ==== Жергиликтүү башкаруу жана өз алдынча башкаруу системасы ==== Тонгадагы жергиликтүү өз алдынча башкаруу системасы мыйзамдуу түрдө бекитилген эмес. Өлкөдө айылдарды башкарган айылдык кеңештер жок<ref>Kerry James, Taniela Tufui. [https://web.archive.org/web/20110217134504/http://transparency.org.au/documents/tonga.pdf National Integrity Systems Transparency International Country Study Report. Tonga 2004]</ref>. Бардык бийлик борбордук өкмөттүн колунда, анда жалпы коомду, айрыкча шаарларды жана айылдарды жөнгө салуу маселелери боюнча ар кандай эрежелер жана регламенттер иштелип чыгат. Башкарууну жүзөгө ашыруу үчүн өлкө округдарга жана шаарларга бөлүнөт<ref>[https://web.archive.org/web/20130208200004/http://legislation.to/Tonga/DATA/PRIN/1988-043/DistrictandTownOfficersAct.pdf Округдук жана шаардык чиновниктер жөнүндө мыйзам.]</ref>. === Саясий партиялар === Тонгада катталган саясий партиялар жок, бирок айрым саясий топтор жана бирикмелер «партия» деген сөздү колдонушат<ref>[https://www.idea.int/sites/default/files/publications/tonga-in-a-new-political-order.pdf Tonga in a new political order – Analysing the 2014 general election results.]</ref>. === Куралдуу күчтөр === [[Файл:RoyalTonganMarines2004.JPG|thumb|250x250px|Тонганын аскерлери Иракта.]] Тонганын коргонуу күчтөрү ({{lang-en|Tonga Defence Services}}) деп аталган туруктуу куралдуу күчтөр бар. Алардын негизги функциялары болуп Падышалыкты коргоо, жарандык бийликти колдоо, ага тартипти сактоого жардам берүү жана падыша тарабынан жүктөлгөн башка функциялар жана милдеттерди аткаруу болуп саналат<ref name=":9">[https://web.archive.org/web/20130208200024/http://legislation.to/Tonga/DATA/PRIN/1992-017/TongaDefenceServicesAct1992.pdf Тонганын коргонуу күчтөрү жөнүндөгү мыйзам.]</ref>. Куралдуу күчтөр регулярдык армиядан ({{lang-en|Regular Force}}), аймактык армиядан ({{lang-en|Territorial Force}}) жана резервдик армиядан ({{lang-en|Reserve}}) турат<ref name=":9" />. === Укук коргоо органдары === Тонгада полиция күчтөрү бар ({{lang-en|Tonga Police Force}}). 2000-жылга карата полиция кызматкерлеринин саны 420 адамды түзгөн. Штаб-квартирасы Нукуалофада жайгашкан жана курамында төмөнкү бөлүмдөр бар: * аймактык 4 полиция бөлүмү * окуу борбору * атайын топ Полициянын негизги милдети мыйзамды жана тартипти сактоо, тынчтыкты сактоо, өмүрдү жана мүлктү коргоо, кылмыштардын алдын алуу жана аныктоо жана мыйзамдарда каралган башка функциялар<ref>[https://web.archive.org/web/20130208200032/http://legislation.to/Tonga/DATA/PRIN/1988-035/PoliceAct.pdf Полиция жөнүндө мыйзам.]</ref>. === Тышкы саясат жана эл аралык мамилелер === [[Кыргызстан]] менен Тонга Падышачылыгынын ортосунда дипломатиялык мамилелер 2022-жылдын 7-декабрында орнотулган<ref>[https://reporter.kg/kyrgyzstan-menen-tonga-diplomatiyalyk-mamilelerdi-tyzdy/?ysclid=lxsuplunuj218316302 Кыргызстан менен Тонга дипломатиялык мамилелерди түздү.]</ref>. Тонга Королдугу — БУУнун, Дүйнөлүк Соода Уюмунун, Тынч океан коомчулугунун катчылыгынын, Тынч океан аралдары форумунун, Африка мамлекеттеринин, Кариб деңизинин жана Тынч океанынын улуттар шериктештигинин жана башка эл аралык уюмдардын мүчөсү. [[Файл:Diplomatic_relations_of_Tonga.svg|center|thumb|765x765px|Тонга менен дипломатиялык мамилелердин орноткон өлкөлөрдүн картасы]] ==Калкы== {| class="wikitable" |+Калкынын саны !1960 !1961 !1962 !1963 !1964 !1965 !1966 !1967 !1968 !1969 !1970 !1971 |- |61 600 |{{Өсүү}}63 740 |{{Өсүү}}66 255 |{{Өсүү}}69 000 |{{Өсүү}}71 757 |{{Өсүү}}74 363 |{{Өсүү}}76 787 |{{Өсүү}}79 048 |{{Өсүү}}81 096 |{{Өсүү}}82 879 |{{Өсүү}}84 370 |{{Өсүү}}85 520 |- !1972 !1973 !1974 !1975 !1976 !1977 !1978 !1979 !1980 !1981 !1982 !1983 |- |{{Өсүү}}86 349 |{{Өсүү}}86 985 |{{Өсүү}}87 609 |{{Өсүү}}88 347 |{{Өсүү}}89 258 |{{Өсүү}}90 296 |{{Өсүү}}91 361 |{{Өсүү}}92 300 |{{Өсүү}}93 007 |{{Өсүү}}93 451 |{{Өсүү}}93 682 |{{Өсүү}}93 774 |- !1984 !1985 !1986 !1987 !1988 !1989 !1990 !1991 !1992 !1993 !1994 !1995 |- |{{Өсүү}}93 838 |{{Өсүү}}93 953 |{{Өсүү}}94 149 |{{Өсүү}}94 403 |{{Өсүү}}94 687 |{{Өсүү}}94 952 |{{Өсүү}}95 165 |{{Өсүү}}95 321 |{{Өсүү}}95 443 |{{Өсүү}}95 560 |{{Өсүү}}95 712 |{{Өсүү}}95 928 |- !1996 !1997 !1998 !1999 !2000 !2001 !2002 !2003 !2004 !2005 !2006 !2007 |- |{{Өсүү}}96 218 |{{Өсүү}}96 574 |{{Өсүү}}96 991 |{{Өсүү}}97 457 |{{Өсүү}}97 962 |{{Өсүү}}98 504 |{{Өсүү}}99 083 |{{Өсүү}}99 691 |{{Өсүү}}100319 |{{Өсүү}}100960 |{{Өсүү}}101617 |{{Өсүү}}102289 |- !2008 !2009 !2010 !2011 !2012 !2013 !2017 !2020 ! ! ! ! |- |{{Өсүү}}102 947 |{{Өсүү}}103 557 |{{Өсүү}}104 098 |{{Өсүү}}104 554 |{{Өсүү}}104 941 |{{Өсүү}}105 323 |{{Өсүү}}108020 |{{Төмөндөө}}105697 | | | | |} {| border=1 cellspacing=0 cellpadding=4 width=300 style="float:right; border:1px solid gray; border-collapse:collapse; font-size:90%; margin:0 0 .5em 1em;" ! colspan="2" align="center" bgcolor="grey" |<big>Тонганын калкы</big> |- ! colspan="2" align="center" bgcolor="white" |[[Файл:Tonga demography.png|thumb|centre|300px|Тонганын калкынын өсүү динамикасы. 1961-2003 жж.]] |- ! colspan="2" align="center" bgcolor="lightblue" |Калктын структурасы |- !valign="top"|Калктын саны | valign="top" |103 252 адам (2011) |- !valign="top"|Калктын жыштыгы | valign="top" |138,04 адам/км² (2011) |- !valign="top"|Орточо курагы | valign="top" |жалпы: 21 (2011)<br>эркектер: 20 (2011)<br>аялдар: 22 (2011) |- !valign="top"|Курак структурасы | valign="top" |0—14: 37,3 % (2011)<br>15—59: 8,3 % (2009)<br>59 жогору: 8,3 % (2009) |- !valign="top"|Шаардык калктын үлүшү | valign="top" |23,47 % (2011) |- ! colspan="2" align="center" bgcolor="white" |[[Файл:Tonga single age population pyramid 2020.png|thumb|centre|300px|2000-жылга карата жыныстык жана курактык түзүм]] |- ! colspan="2" align="center" bgcolor="lightblue" |Төрөлүүнүн деңгээли |- ! valign="top" |Фертилдүүлүктүн жалпы коэффициенти | valign="top" |2,5 ‰ (2008) |- ! valign="top" |Төрөттүн жалпы коэффициенти | valign="top" |1,236 ‰ (2011) |- ! colspan="2" align="center" bgcolor="lightblue" |Өлүмдүн деңгээли |- ! valign="top" |Ымыркайлардын өлүмү (1 жашка чейинки 1000 төрөлгөндөргө) | valign="top" |жалпы: 11,88 ‰ (2008) эркек балдар: 13,07 ‰ (2008) кыз балдар: 10,63 ‰ (2008) |- ! valign="top" |Адамдардын өлүмү (1000 адамга) | valign="top" | жалпы: 5,12 ‰ (2008) |} Улуттук эл каттоо Тонгада 1921-жылдан бери үзгүлтүксүз жүргүзүлүп келет. Бирок, расмий эл каттоо башталган жылдан да мурунку жылдардан алынган статистика маалыматтары бар. 1956-жылдан бери эл каттоо он жылда бир өткөрүлүп келет<ref>[https://web.archive.org/web/20101205134807/http://www.spc.int/prism/country/to/stats/pdfs/census96/admin.pdf Tonga Department of Statistics. Population Census]</ref>. === Этникалык курамы === [[Файл:Kiekie4.jpg|left|thumb|Тонгалар — аралдардын түпкүлүктүү эли]] [[Файл:Startfires.jpg|left|thumb|2006-жылы Нукуалофа шаарындагы «Нукуалофадагы толкундоолор» аталышы менен белгилүү болгон козголоң учурундагы чыккан өрт]] Тонганын калкы бир тектүү: 2011-жылдагы эл каттоого ылайык, калктын 96,5% жергиликтүү полинезиялыктар тонгалар,1,04% тонганлыктар жана башка улуттардын ортосундагы никеден төрөлгөндөр. Чет элдиктердин (европалыктар, Тынч океанынын башка аралдарынан келгендер жана азиялыктар) үлүшү минималдуу. 1996-жылга карата маалыматтарды кытайлыктардын, индиялыктардын, ошондой эле фижиликтердин санынын өсүшү белгиленген<ref>[https://web.archive.org/web/20140205070928/http://www.spc.int/prism/tonga/index.php/component/docman/doc_download/247-census-report-2011-vol-1-rev?Itemid=111 Tonga 2011. Census of population and housing]</ref>. === Тили === [[Англис тили|Англис тилинен]] тышкары, өлкөнүн расмий тили болуп [[тонга тили]] саналат. Гавай тили, маори тили, самоа тили, таити тили сыяктуу, тонга тили полинезиялык тилдеринин тобунун көптөгөн тилдеринин бири. Ниуэ тили менен бирге тонга тили полинезия тилдер тобунун тонга уячасын түзөт. Тилдин жазуусу XIX кылымдын биринчи жарымында европалык миссионерлер тарабынан түзүлгөн. [[1998-жыл|1998-жылы]] тонга тилинде сүйлөгөндөрдүн жалпы саны 96 334 адамды түзгөн<ref>[[ethnologue:ton/|Ethnologue. Tongan]]</ref>. Тонга тилинин жазуусунуда латын алфавитин колдонулат. Ал болгону 16 тамгадан турат: 5 үндүү жана 11 үнсүз. Оозеки тилде үндүү тыбыштардын созулганы чоң маанини ойнойт, ошондуктан созуулган үндөрдөн сөздүн мааниси өзгөрүшү мүмкүн. Өлкөдө [[1981-жыл|1981-жылы]] Тынч океан тилдеринин бири болгон ниуафооу тилинде сүйлөгөн 690 адам болгон<ref>[[ethnologue:num/|Ethnologue. Niuafo’ou]]</ref>. XIX кылымга чейин Ниуатопутапу аралында өзүнүн жергиликтүү тили болгон, бирок [[1862-жыл|1862-жылы]] июнда Жордж Тупоу I тарабынан бул арал аннексиялангандан кийин, бул тил толугу менен тонга тилине алмаштырылган<ref>[[ethnologue:nkp/|Ethnologue. Niuatoputapu]]</ref>. [[1998-жыл|1998-жылдагы]] статистикалык маалыматтар боюнча, өлкөнүн калкынын 98,9% тонга же англис тилдеринде окуп жана жаза алган<ref name=":2" />. === Диний курамы === [[Файл:Saione.jpg|thumb|left|Коломотуадагы Эркин Уэслиан чиркөөсүнүн имараты]] Тонга аралдарында үстөмдүк кылган дин [[Христиан дини|христиан]] дини болуп саналат. Христиан миссионерлери аралдардагы биринчи иш-аракеттерин биринчи аракетин 1797-жылы Лондон миссионердик коомунун миссионерлери тарабынан жасалган. Бирок ийгиликсиз болгон. Биринчи туруктуу христиан миссиясы Тонга аралдарында 1826-жылы гана негизделген<ref>[https://web.archive.org/web/20110709042048/http://www.tongatapu.net.to/tonga/convictions/christianity/fwc/fwc.html Free Wesleyan Church of Tonga]</ref>. Өлкөнүн конституциясы ар бир жаранга дин тутуу эркиндигин кепилдейт<ref>[https://web.archive.org/web/20110805050119/http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2007/90156.htm Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor. U.S. State Department. Tonga]</ref>. ==Экономикасы== Тонгадагы экономикалык кырдаалды аныктоочу мүнөздөмөлөр [[Океания|Океаниянын]] башка өлкөлөрүнөн эч айырмаланбайт: эбегейсиз өзгөчө экономикалык аймак, чектелген жаратылыш байлыгы, негизги дүйнөлүк рыноктордон алыстыгы, жогорку квалификациялуу адистердин тартыштыгы. Аралдардагы экономикалык туруктуулукка зыян келтире турган негизги факторлордын бири болуп табигый кырсыктар саналат<ref name=":10">{{Cite web |title=National Assessment Report. Tonga |url=https://www.sprep.org/att/IRC/eCOPIES/Countries/Tonga/6.pdf |accessdate=2024-08-01 |archivedate=2020-09-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200920002555/https://www.sprep.org/att/IRC/eCOPIES/Countries/Tonga/6.pdf }}</ref>. Тонга экспортунун негизин табигый процесстерге өтө сезгич товарлар (цуккини, ваниль, балык, кава) түзөт<ref name=":10" />. Негизги сатуу рынокторунан алыстыгы транспорттук чыгымдардын жогору болушуна гана алып келбестен, өндүрүш факторлорунун эл аралык мобилдүүлүгүнө тоскоолдук кылат, ошондой эле өлкөгө ар кандай коммерциялык жана техникалык технологиялардын киришине жолтоо болот<ref name=":10" />. === Айыл чарба === [[Файл:Kiekie yams.jpg|thumb|left|Тонгалыктар өздөрү өстүргөн ямс менен]] Тонганын экономикасынын маанилүү тармактарынын бири-айыл чарбасы. Ошого карабастан, акыркы жылдары өлкөнүн ИДӨ бул сектордун үлүшүнүн төмөндөшү байкалууда. Мисалы, 1994-1995 жж. айыл чарбасынын ИДӨ үлүшү 34% түзсө, 2005-2006 жж. бул көрсөткүч 25% чейин төмөндөгөн. Бул жергиликтүү экономиканын диверсификациясы менен шартталган жана акыркы жылдары кызмат көрсөтүү секторунун ролу кыйла жогорулашы байкалууда. Бул процесстин негизги максаты — келечектеги тышкы таасирлер болгон учурда экономиканы чыңдоо максатында Тонга экономикалык базасын кеңейтүү болуп саналат. Айыл чарбасы өлкөнү азык-түлүк, жумуш орундары, курулуш жана кол өнөрчүлүк үчүн материалдар менен камсыз кылат, чет мамлекеттик валюталардын Тонгага болгон агымын стимулдаштырат. Негизги айыл чарба өсүмдүктөрү болуп кокос пальмасы (бул өсүмдүктүн жаңгактарынын майлуу эндосперминен копра өндүрүлөт), [[банан]], [[ванилин]], [[цуккини]], [[какао]], [[кофе]], имбирь, кара мурч эсептелет. === Балык улоо === Балык — Тонганын улуттук байлыктарынын бири, ал өлкөнүн экономикасында жана турмушунда өтө маанилүү ролду ойнойт. Ички колдонуу үчүн балыктар негизинен рифтерде жана лагуналарда кармалып, жергиликтүү калк үчүн белоктордун негизги булагы болуп кызмат кылат<ref name=":11">{{Cite web |title=Fisheries Resources Profiles Kingdom of Tonga |url=https://www.sprep.org/att/IRC/eCOPIES/Countries/Tonga/7.pdf |accessdate=2024-08-01 |archivedate=2020-09-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200920004554/https://www.sprep.org/att/IRC/eCOPIES/Countries/Tonga/7.pdf }}</ref>. Өлкө ири өзгөчө экономикалык аймакка ээ, анын аянты болжол менен 700 миң км². Мамлекеттик бюджетти толтуруу ошондой эле чет өлкөлүк кемелерге ушул экономикалык аймакта балык уулоо укугуна лицензия берүүнүн эсебинен жүргүзүлөт, мында лицензиялоодон түшкөн киреше көбүнчө аба ырайынын шарттарына жараша болот<ref name=":11" />. === Транспорт === [[Файл:Talamahu.jpg|thumb|Нукуалофадагы базарлардын бири]] Өлкөдө жол тармагын өнүктүрүү үчүн тоскоолдуктардын бири болуп жер ресурстарынын тартыштыгы, ошондой эле жерди пайдалануунун учурдагы режими саналат. Тонгадагы жолдордун көбү чет мамлекеттерден түшкөн каражатка курулган<ref name=":12" />. [[2000-жыл|2000-жылы]] Тонгадагы жолдордун узундугу болгону 680 чакырымды түзгөн, анын 184 чакырымы асфальтталган жолдор болгон<ref name=":2" />. Өлкөдө темир жол транспорту жок, бирок мурун Тонгатапу аралында Нукуалофанын борбору аркылуу портко өткөн жана копраны алып чыгууга кызмат кылган тар темир жол болгон. Тонга аралдарынын ортосунда авиа каттамдарды [[2013-жыл|2013-жылы]] негизделген REAL tonga жеке менчик авиакомпаниясы жүргүзөт<ref>[https://www.realtonga.to/ REAL tonga]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20150410051859/http://www.tongaairports.com/flight-schedules/ Flight schedules]</ref>. Учурда өлкөгө каттамдарды аткарып турган негизги эл аралык авиакомпаниялар «Air Pacific», «Air New Zealand», «Pacific Blue» болуп саналышат<ref>[https://web.archive.org/web/20110629065203/http://www.tongaairports.com:80/flight-schedules/international/ Tonga Airports Limited. International]</ref>. Көпчүлүк аралдарда коомдук транспорт жана таксилер иштешет<ref>[https://web.archive.org/web/20130702090603/http://www.lonelyplanet.com/tonga/transport/getting-there-around Lonely Planet Publications. Getting there & around]</ref>. Өлкөнүн эң ири порту — Нукуалофа порту<ref name=":2" />. === МКК жана байланыш === [[Файл:TBCstudios.JPG|thumb|Тонга телерадиоберүү комиссиясынын имараты]] Тонганын басма ММК үч, жумасына бир жолу чыгып турган гезиттерден турат: * ''Tonga Chronicle'' гезити өлкөнүн өкмөтүнө таандык жана жума сайын эки тилде (танга жини англис тилдеринде) басылып чыгат<ref>[http://www.pressreference.com/Sw-Ur/Tonga.html Press Reference. Tonga]</ref>. * ''Times of Tonga'' жеке менчик гезит, жумасына эки жолу Тонга аралдары үчүн атайын чыгарылышы басылып чыгып турат<ref name=":13">BBC. [https://web.archive.org/web/20110811173046/http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/country_profiles/1300742.stm Tonga country profile]</ref>. * «Matangi Tonga» жеке менчик журналы дагы мезгил-мезгили менен жарык көрүп турат<ref name=":13" />. Аралдарда бир AM-станция («''Radio Tonga 1''») жана төрт FM-станция («''Kool 90FM''», «''Radio 2000''», «''Radio Nuku’alofa''» жана «93FM») уктурууларын радио аркылуу берип турат<ref name=":13" />. 2004-жылы Тонгада үч компания телекөрсөтүү кызматтарын көрсөткөн<ref name=":13" />: * Тонга телерадиоберүү комиссиясы («''Television Tonga''» жана «''TV Tonga 2''» телеканалдары). * «''Tonfon''» — акы төлөнүүчү кабелдик телекөрсөтүү. * «''Friendly Island Broadcasting Network''» — Ваваудагы телеберүү багытындагы кызматтарды көрсөткөн жеке менчик компания. Аралдарда телекоммуникациялык кызматтардын ар кандай түрлөрү бар, анын ичинде телефония жана интернет. 2007-жылы өлкөдө 21 миңден ашык үйлөрдө стационардык телефондор орнотулган, 46 500 уюлдук телефондор колдонуда болгон жана 8400 адам интернет менен колдонгон<ref name=":2" />. === Туризм === [[Файл:Neiafu.jpg|thumb|Неиафу шаары]] Узак убакыт бою Тонга экономикасынын туризм сектору салыштырмалуу начар өнүккөн тармактардын бири болгон. 1966-жылы гана Тонганын Өкмөтү тарабынан архипелагда туризмди өнүктүрүү жолунда биринчи ири кадам жасалып өлкөдөгү эң ири «International Dateline Hotel» мейманканасы курулган<ref>[https://web.archive.org/web/20131104221440/http://www.tim.hawaii.edu/ctps/tonga1990_executivesummary.pdf Tourism Development in the Kingdom of Tonga]</ref>. Азыркы учурда туризм Тонга экономикасында маанилүү ролду ойнойт, жана чет өлкөлүк валютанын агымынын негизги булактарынын бири болуп саналат<ref>[https://web.archive.org/web/20101113154955/http://www.spc.int/prism/Country/TO/stats/Tourism/touresi.htm Visitors by Country of Residence]</ref>. === Тышкы экономикалык байланыштар === Тонганын негизги экспортоолучу товарлар: жашылчалар, балык, мөмө-жемиштер, жаңгактар, маниок, коон, жыгачтын түрлөрү. Негизги импорттолучу товарлар: азык-түлүк (негизинен эт жана сүт товарлары), машиналар, жабдуулар, транспорт каражаттары жана химиялык продукция болуп саналат<ref name=":14">[https://oec.world/en/profile/country/ton Тонганын тышкы экономикалык байланыштары броюнча статистикалык маалыматтар]</ref>. Негизги өнөктөштөрү — [[Америка Кошмо Штаттары|АКШ]], [[Түштүк Корея]], [[Жаңы Зеландия]], [[Австралия]], [[Жапония]], [[Кытай|КЭР]]<ref name=":14" />. === Акча жана каржы тутуму === Тонганын паанга аталышындагы улуттук акча бирдиги 1967-жылы 3-апрелде жүгүртүүгө киргизилген (мурун тонга фунту колдонулган). Бул өз алдынча конвертирленүүчү валюта эмес жана анын курсу австралия долларынан, жаңы зеландия долларынан, АКШ долларынан жана жапон иенасынан турган валюталардын курсуна байланган. 1, 2, 5, 10, 20, 50, 100 сенити номиналындагы монеталара, 1, 2, 5, 10, 20, 50 жана 100 паанга номиналындагы банкноттор жүгүртүүдө<ref>[https://web.archive.org/web/20130831013525/http://www.reservebank.to/cir.htm# National Reserve Bank of Tonga. Circulation Coins Set]</ref>. Тонганын ички банк тутуму үч чет өлкөлүк банктардан (Westpac Bank of Tonga, ANZ Bank, Malaysian Banking finance) жана бир жергиликтүү банктан (Tonga Development Bank) турат. Бул банктарга көзөмөлдү өлкөнүн борбордук банкы болгон Тонга Улуттук резервдик банкы жүргүзөт<ref>[https://web.archive.org/web/20130830220937/http://www.reservebank.to/banksssss.htm National Reserve Bank of Tonga. BANKS IN TONGA]</ref>. ==Маданияты== Азыркы тонганын коому, салттуу коомдор сыяктуу эле, калктын жогорку стратификациясы жана иерархиясы менен мүнөздөлөт. Ошого карабастан, бир нече кылымдар бою коомдун рангдарга бөлүнүшүндө олуттуу өзгөрүүлөр болуп, коомдо ар кандай социалдык топтордун өкүлдөрүнүн ортосундагы айырмачылыктар негизинен жоголуп барууда<ref>Helen Morton, Helen Morton Lee. Becoming Tongan: an ethnography of childhood. — University of Hawaii Press, 1996. — С. 23. — 343 с. — ISBN 0824817958</ref>. Тонганын коомунда үч негизги социалдык топ бар: падышалык үй-бүлөнүн өкүлдөрү же ха’а ту’и, уруу башчылары же хоу’эи жана карапайым эл же кау ту’а<ref name=":19">[https://www.everyculture.com/To-Z/Tonga.html Culture of Tonga]</ref>. Бардык наамдар жана даржалар эркектерге тукумдан тукумга өтүп турат<ref name=":19" />. === Ашканасы === [[Файл:Otai.jpg|thumb|220x220px|Дарбыздан жасалган 'отаи суусундугу]] Байыркы тонгалыктардын тамагынын негизин таро, ямс, банан, кокос сыяктуу айыл чарба өсүмдүктөрү түзгөн. Жер астында жайгаштырылган мештерде атайын жалбырактарда бышырылган балыктар тамак-аш катары көп желген. Чүйгүн тамак катары чийки желген түрдүү моллюскалар эсептелген. Кокос сүтүнөн жасалган суусундуктар кеңири ичилген. Арарлдардын байыркы тургундары чочколорду да багышкан, бирок чочколор чоң же өзгөчө майрамдар учурунда гана союлган. XIX-XX кылымдарда европалыктар аралдарга көптөгөн азыктардын жана өсүмдүктөрдүн түрлөрүн алып келишкен жана жергиликтүү калктын тамак-аш рационунда жаңы азыктар пайда болгон. Мисалы, [[пияз]], [[Керем|капуста]], [[сабиз]], [[помидор]], [[апельсин]], [[лимон]] жана маниок ж.б. Бул аралдарга салттуу ямска караганда алып келинген өсүмдүктөрдү өстүрүү оңой болгон. Дарбыздар тонганын аралдарында чоң популярдуулукка ээ болгон, алардан алкоголсуз муздак 'отаи деп аталган суусундук жасай башташкан<ref name=":20">[https://web.archive.org/web/20110806142959/http://www.polynesia.com:80/tonga/houses-and-village-life.html Tonga: Houses & Village Life]</ref>. Тонганын салттуу тамактарынын кээ бир түрлөрү<ref name=":20" />: * Лу-пулу (lu pulu) — пияз жана кокос сүтү кошулуп таро жалбырактарында бышырылган туздалган уй эти. * Лу-сипи (lu sipi) — пияз жана кокос сүтү кошулуп таро жалбырактарында бышырылган туздалган кой эти. * Ваи-сиаине (vai siaine) — банандан жана кокостон жасалган шорпо сымал тамак. Полинезияда кеңири таралган алкоголду кава суусундугу тонгалыктардын жашоосунда өзгөчө орунду ээлейт, ал Piper methysticum өсүмдүгүнүн тамырынан жасалат. Кава суусундугун [[баш оору]], [[диарея]], [[безгек]], [[кургак учук]], [[лепра]], [[рак]], [[астма]], ашказан жана уйкусуздукка каршы дары катары дагы колдонушат<ref name=":20" />. === Музыка === [[Файл:Lali-Suva-Fiji.jpg|thumb|220x220px|left|Лали барабаны]] [[Файл:Ula fu.jpg|thumb|220px|Ула бийи]] [[Файл:Lakalaka.jpg|thumb|220px|Лакалака бийи]] Аралдарда европалыктар келгенге чейинки колдонулган тонганын музыкасы жана музыкалык аспаптары жөнүндө маалыматтар дээрлик сакталып калган эмес. Аралдарга алгачкылардан болуп келген европалык саякатчылардын бири [[Жеймс Кук]] жана Уильям Маринер тонга элдик аспаптарынын арасында идиофондор, хордофондор, аэрофондор колдонулат деп бергилешкен<ref>[https://web.archive.org/web/20101205212356/http://www.scu.edu.au/schools/sass/music/musicarchive/TonganInstruments.html Tongan Musical Instruments]</ref>. === Бий === Мурда кеңири таралган жана азыркы убакта сакталып калган расмий салтанаттуу бийи — бул эркектер билеген меэтуупаки бийи<ref name=":21">Elizabeth May, Mantle Hood. [[iarchive:musicsofmanycult00hood_0|Musics of many cultures]]</ref>. Азыркы учурда бул бий туи-тонга уруусунун урпактары жашаган айылдарда аткарылып келет<ref name=":21" />. Эркектердин бийлери адатта күндүзү гана бийленет. Эркектердин бийлеринен айырмаланып, аялдардын бийлери азыраак формалдуулукка ээ жана күнү-түнү аткарылышы мүмкүн. Аялдардын эң белгилүү бийлери — отуруп алып бийлеген отухака жана туруп алып бийлеген ула. 2003-жылы ЮНЕСКО тарабынан «адамзаттын оозеки жана материалдык эмес мурастарынын шедеврлери» деп жарыяланган дагы бир белгилүү тонгалыйтардын бийи лакалака деп аталат<ref>[https://web.archive.org/web/20110807113900/http://www.unesco.org:80/culture/ich/index.php? Proclamation 2003: The Lakalaka, Dances and Sung Speeches of Tonga]</ref>. Маулуулу ( māʻuluʻulu), ула жана лакалака бийлериндеги кыймылдарды колдонгон, отуруп алып бийлөөчү эркектер жана аялдар үчүн бий. Бул бий Тонга аралдарына Самоадан XIX кылымдын аягында келген деген божомолдор бар<ref>Mervyn McLean. Weavers of Song: Polynesian Music and Dance. — Auckland University Press, 1999. — С. 136. — 556 с. — ISBN 186940212X</ref>. [[Файл:Māʻuluʻulu lahi taha.jpg|thumb|centre|900px|2008-жылы Жордж Тупоу V тактыга көтөрүү учурунда 9000 окуучу аткарган маулулу бийи]] === Салттуу оюндары === Тонгада да популярдуу болгон дүйнө жүзү боюнча кеңири таралган оюндардан тышкары, өлкөдө көптөгөн салттуу оюндар бар . Алардын эң көрүнүктүүлөрү пани (pani), хико (hico) жана Ланита (lanita)<ref>{{Cite web |title=The Tongan People |url=http://www.brookvaleps.nsw.edu.au/PROJECTS/tongan/people.html |accessdate=2024-08-12 |archivedate=2023-11-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231120130235/https://www.webcitation.org/5maLvow1f }}</ref>. === Кийими === Тонгандыктардын салттуу кийими — «тупену» саронгу, расмий учурларда кийилүүчү өрүлгөн пандандан «таовала», белди курчаган «кафа». Аялдары киэкиэ деп аталган юбка кийишкен. XXI кылымдан тартып тонганын калкы азыркы заманбап кийимдерди эле кийишет<ref>[https://books.google.kg/books?id=Q-_gKFv7-zEC&redir_esc=y On the Edge of the Global: Modern Anxieties in a Pacific Island Nation]</ref>. === Археологиялык эстеликтер === [[Файл:Langi-Namoala.jpg|thumb|220x220px|Ланги Намоала]] [[Файл:Haʻamonga.jpg|thumb|220x220px|Хаамонга-а-Мауи]] Тонга аралдары археология жагынан начар изилденгенине карабастан, бир катар аралдарда лапита маданиятына таандык баалуу археологиялык эстеликтер сакталып калган. Саймон Фрейзер атындагы Канада университеттин профессору Дэвид Бурглинин изилдөөлөрүнө ылайык, Тонгатапунун чыгышында жайгашкан Нукулека айылында тонгалыктардын жана полинезиялыктардын эң байыркы конушу сакталып калган<ref>[https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5168/ Lapita Pottery Archaeological Sites (A National Serial Site for consideration as the Kingdom of Tonga’s contribution to a transnational serial site listing)]</ref>. Тарых жана археология жагынан Муа шаары окумуштууларга өзгөчө кызыгууну жаратат<ref>[https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5167/ The Ancient Capitals of the Kingdom of Tonga]</ref>. === Спорт === [[Файл:Tonga_rugby_league_2.jpg|left|thumb|220x220px|Тонганын регбилиг боюнча улуттук курама командасы (кызыл түстө)]] Регби — Тонга аралдарындагы улуттук спорту жана улуттук регби командасы эл аралык аренада абдан ийгиликтүү оюндарды өткөрүп турат. Өлкөнүн Улуттук олимпиада комитети [[1963-жыл|1963-жылы]] түзүлүп, [[1984-жыл|1984-жылы]] [[ЭОК]] тарабынан расмий таанылган<ref>[https://olympics.com/ioc/olympic-solidarity-commission Olympic Solidarity Commission]</ref>. Тонганын улуттук курама командасы биринчи жолу 1984-жылы Жайкы Олимпиада оюндарына катышкан. Бирок, биринчи жана азырынча жалгыз күмүш медалды [[1996-жыл|1996-жылы]] Тонганын боксёру Паэа Вольфграмм Атлантада өткөн оюндара жеңип алган. === Майрамдары === ==== Мамлекеттик майрамдар ==== {| class="wikitable" align="center" !Дата !Аталышы !Англисче аталышы<ref>{{cite web|url=http://legislation.to/Tonga/DATA/PRIN/1988-051/PublicHolidaysAct.pdf|title=Public Holydays Act|publisher=Legislation of Tonga|access-date=2008-12-09|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20111116022734/http://legislation.to/Tonga/DATA/PRIN/1988-051/PublicHolidaysAct.pdf|archive-date=2011-11-16|url-status=dead|accessdate=2024-08-12|archivedate=2011-11-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111116022734/http://legislation.to/Tonga/DATA/PRIN/1988-051/PublicHolidaysAct.pdf}}</ref>. |- |[[1-январь]] |[[Жаңы жыл]] |New Year’s Day |- |— |Тонганы башкаруучу монархтын туулган күнү |Birthday of the reigning Sovereign of Tonga; |- |— |Тонганын тактысынын мураскорунун туулган күнү |Birthday of the Heir to the Crown of Tonga; |- |[[25-апрель]] |АНЗАК күнү |Anzac Day |- |пятница перед [[Пасха|Пасхой]] |Улуу жума |Good Friday |- |варьируется |Жаркын дүйшөмбү |Easter Monday |- |[[4-июнь]] |Эмансипация күнү |Emancipation Day |- |— |Тонганы башкаруучу монархтын такка отурган мааракеси |the Anniversary of the Coronation Day of the reigning Sovereign of Tonga |- |[[4-ноябрь]] |Конституция күнү |Constitution Day |- |[[4-декабрь]] |Улуу даражалуу Жордж Тупоу I такка отурган мааракеси |the Anniversary of the Coronation of H.M. King George Tubou I |- |[[25-декабрь|25]][[26-декабрь|-декабрь]]—[[26-декабрь]] |Рождество жана Рождестводон кийинки күн |Christmas Day and the day immediately succeeding Christmas Day |} ==== Башка майрамдар жана фестивалдар ==== * 1-7 январь — Уике Лот жумалыгы. Сыйынуу жумалыгы, чиркөө кызматтары өткөрүлөт<ref>[https://web.archive.org/web/20081120003058/http://parliament.gov.to/annual_events.htm Annual events in Tonga. Uike Lotu (Prayer Week)]</ref>. * 2-9 февраль — Вавауда «Pacific Blue Airlines» фестивалы. Вавау аралдарында авиакомпания тарабынан жыл сайын өткөрүлүүчү «Pacific Blue Airlines» фестивалы көптөгөн мелдештер жана жарманкелер менен коштолот<ref>[https://www.vavau.to/vavau_fest.pdf Pacific Blue Airlines Vava’u Festival]</ref>. * [[Март]] — Нукуалофадагы триатлон боюнча мелдеш жана музыка фестивалы. * Июнь айынын башы — Хаапай аралдарында майрам жана эгемендүүлүк күнү. * Июнь айынын аягы — Эуа паркынын майрамы жана Мисс Эуа сынагы. * Июль — Калиа яхта клубунун мелдеши жана Хейлал гольф турнири. * 4-июль — Хеилала фестивалы жана Тупоу IV падышанын туулган күнү. * Августтан октябрга чейин — айыл чарба жарманкелери. * Сентябрдын аягы — эл аралык балыкчылар турнири жана «''Miss Galaxy Pageant''» мелдеши<ref>[https://web.archive.org/web/20101205135802/http://trans.ilga.org:80/trans/welcome_to_the_ilga_trans_secretariat/library/articles/status_report_of_lgbt_in_tonga Status Report of LGBT in Tonga]</ref>. ==Социалдык тармагы== === Саламаттык сактоо === Тонгада Океаниянын башка өлкөлөрүнө салыштырмалуу жетиштүү деңгээлде өнүккөн саламаттык сактоо тутуму бар<ref name=":15">[https://web.archive.org/web/20111116022716/https://www.unicef.org/pacificislands/TONGAN_REPORT.pdf Tonga. A Situation Analysis of Children, Women and Youth]</ref>. Өлкөдө салттуу медицинанын позициясы дагы деле күчтүү байдан калууда, бирок тонгалык көпчүлүгү квалификациялуу медициналык жардамдан баш тартышпайт жана саламаттыкты сактоо мекемелеринен кызматтарды алышат. Мамлекеттик саламаттыкты сактоо мекемелеринде медициналык жардам мыйзам тарабынан акысыз деп көрсөтүлгөн, бирок тургундар көбүнчө медициналык жардамдын түрлөрү үчүн акы төлөшү керек<ref name=":16">[https://web.archive.org/web/20100823094757/http://www.wpro.who.int/countries/2008/ton/national_health_priorities.htm World Health Organization. Tonga. Health system]</ref>. Саламаттыкты сактоо чөйрөсүндөгү жеке сектор дээрлик өнүккөн эмес жана негизги жумушунан кийин иштеген дарыгерлер жана өкмөттүк дарыгерлер тарабынан көрсөтүлөт. Тонгада медициналык камсыздандыруу тутуму бар, бирок ал мамлекеттик кызматкерлерди гана камтыйт<ref name=":16" />. Саламаттыкты сактоо тутумун жакшыртуу багытында жана калкка сапаттуу медициналык кызмат көрсөтүү максатында Тонга Падышалыгы төрт медициналык райондорго бөлүнөт<ref name=":15" />. Нукуалофада жайгашкан 199 орундуу бир жалпы типтеги оорукана бар жана ар кандай түрдөгү оорулар менен ооругандарды дарылоону камсыз кылат. Эуа, Хаапай жана Вавау аралдарында 16, 28 жана 61 орундуу үч округдук борбордук ооруканалар бар<ref name=":16" />. Мындан тышкары, өлкөдө 14 баштапкы медициналык жардам берүү борборлору, 34 эненин жана баланын ден соолугун коргоо борборлору ишин алып барышат<ref name=":17">[https://web.archive.org/web/20100823094824/http://www.wpro.who.int/NR/rdonlyres/48911BD2-B49E-4BB6-AF0F-85F7A3873C2C/0/37finalTONtab08.pdf Country Health Information Profile]</ref>. 2003-жылы Тонгада 32 терапевт, 23 стоматолог, 342 медайым, 21 акушер катталган<ref name=":17" />. Тонгада жайылган оорулардын негизги түрлөрү болуп курч респиратордук инфекциялар, [[сасык тумоо]], [[пневмония]], [[диарея]] саналат<ref name=":12" />. Акыркы он жылда Тонгада [[кант диабети]], [[семирүү]], жүрөк-кан тамыр оорулары сыяктуу жугуштуу эмес оорулардын жана [[Жыныстык жол менен жугуучу инфекциялар|жыныстык жол менен жугуучу оорулардын]] кеңири жайылуусуу өзгөчө коркунуч жаратууда<ref>[https://web.archive.org/web/20100823094740/http://www.wpro.who.int/countries/2008/ton/health_situation.htm World Health Organization. Tonga. Health situation and trend]</ref>. [[Тамеки чегүү|Тамеки тартуу]] дагы калктын арасында кеңири таралган: 2006-жылдагы эл каттоонун маалыматтарына ылайык, Тонганын калкынын 6 жаштан жогору болжол менен 21% (эркектер 33% жана аялдар 9%) күнүгө тамеки тартышат<ref>[https://web.archive.org/web/20101205135758/http://www.spc.int/prism/country/to/stats/pdfs/Census_2006/TONGA%202006%20Analytical%20Census%20Report%20Vol2.pdf Secretariat of the Pacific Community. Tonga 2006 Census of Population and Housing, Volume 2: Analytical report]</ref>. === Билим берүү === Тонга аралдарындагы билим берүү системасы протестанттык миссионерлердин аралдарда диний иштерин башталышы менен негизделген. Башка христиан дининин агымдарынын өкүлдөрү билим берүү системасына чоң таасирин тийгизген. [[1876-жыл|1876-жылы]] эле Тонга аралдарында жалпы башталгыч билим берүү киргизилген<ref>[https://education.stateuniversity.com/pages/1540/Tonga.html Education Encyclopedia. Tonga]</ref>. [[1882-жыл|1882-жылы]] билим берүү системасы Өкмөттүн көзөмөлүнө өткөн, бирок [[1906-жыл|1906-жылы]] көптөгөн диний агымдарга өз мектептерин ачууга кайрдан уруксат берилген<ref>[https://www.nationsencyclopedia.com/Asia-and-Oceania/Tonga-EDUCATION.html Encyclopedia of the Nations. Tonga - Education]</ref>. Тонгада билим берүү 6 жаштан 14 жашка чейинки балдар үчүн милдеттүү жана акысыз. Өлкөнүн билим берүү системасы бир нече этаптарды камтыйт: алты жылдык башталгыч билим берүү, жети жылдык орто билим берүү жана жогорку билим берүү (алты айдан үч жылга чейин)<ref name=":18">[https://web.archive.org/web/20120124233108/http://www.unesco.org/education/wef/countryreports/tonga/rapport_1.html The EFA 2000 Assessment. Tonga. — UNESCO]</ref>. Көптөгөн мамлекеттер, айрыкча [[Австралия]], [[Жаңы Зеландия]] жана [[Жапония]], өлкөнүн ар кандай билим берүү долбоорлорун каржылап, Тонганын билим берүү системасына олуттуу жардам көрсөтүп келишет<ref name=":18" />. == Булактар == {{Булактар|2}} == Тышкы шилтемелер == * [https://www.parliament.gov.to/ Тонганын парламентинин расмий сайты] * [https://ago.gov.to/cms/ Тонганын мыйзамдарынын базасы] * [https://www.gov.to/ Тонга Өкмөтү] {{Калып:Океания өлкөлөрү}} [[Категория:Австралия жана Океания өлкөлөрү]] [[Категория:Тонга]] m959cb17xf98ofh8aqxxkeawkfhnxdt 0 135384 645903 640564 2026-05-10T05:27:32Z InternetArchiveBot 27717 Rescuing 0 sources and tagging 3 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 645903 wikitext text/x-wiki {{Мамлекет |Кыргызча аталышы = Тринидад жана Тобаго |Расмий аталышы = {{lang-en|Republic of Trinidad and Tobago}} |Мамлекеттик дини = [[динден тышкары мамлекет]] |Герб = Coat of arms of Trinidad and Tobago (2025).svg |Желек = Flag of Trinidad and Tobago.svg |Гимн аталышы = Forged From The Love of Liberty |Аудио = Forged from the Love of Liberty (instrumental).ogg |Башкаруу формасы = [[унитардык мамлекет]] |Картада = Trinidad and Tobago (orthographic projection).svg | lat_dir = N | lat_deg = 10 | lat_min = 36 | lat_sec = 0 | lon_dir = W | lon_deg = 61 | lon_min = 9 | lon_sec = 0 | region = TT | CoordScale = 1000000 |Тили = [[англис тили]] |Эгемендүүлүк күнү = 31-август 1962-жылы |Эгемендүүлүгүн алды = [[Улуу Британия|Улуу Британиядан]] |Борбор шаары = [[Порт-оф-Спейн]] |Ири шаарлар = [[Чагуанас]], [[Сан-Фернандо]], [[Сан-Хуан]] |Башчыларынын милдеттери = [[Президент]]<br>[[Премьер-министр]] |Башчылары = [[Кристин Кангалу]]<br>Кит Роули |Аянты = 5131 |Суу пайызы = |Аянты боюнча орду = 164-орун |Калкы = 1 508 635 |Калкы боюнча орду = 154-орун |Калкты каттоо жылы = 2024 |Калктын жыштыгы = 294 |ИДӨ (САМ) = 43,658 млрд | ИДӨнү эсептөө жылы (ППС) = 2023 | ИДӨ (САМ) боюнча = 126-орун | ИДӨнүн ар бир жанга = 30 718 | ИДӨнүн ар бир жанга боюнча = 58-орун | ИДӨ (номинал) = 27,887 млрд | ИДӨ (номинал) эсептөө жылы = 2023 | ИДӨ (номинал) боюнча = 107-орун | ИДӨ (номинал) ар бир жанга = 19 621 | Акча бирдиги = [[Тринидад жана Тобаго доллары]] (TTD) | АДӨИ = {{Өсүү}} 0,814 | АДӨИ деңгээли = <span style="color:#00сс33;">'''жогору'''</span> | АДӨИ боюнча орду = 60-орун |ЭОК = TTO |Этнохороним = тринидад жана тобаголук, тринидад жана тобаголуктар |Домени = [[.tt]] |Телефон коду = 1-868 |Убакыт аралыгы = [[UTC-04:00|-04:00]] |Штрих коду = |Түшүнүктөр = <div class="center">[[commons:Category:Trinidad and Tobago|'''Викиказынадагы медиафайлдар''']]</div> }} '''Тринидад жана Тобаго''' ({{lang-en|Trinidad and Tobago}}), расмий аталышы — '''Тринидад жана Тобаго Республикасы''' ({{lang-en|Republic of Trinidad and Tobago}}) — [[Кариб деңизи|Кариб деңизинин]] түштүгүндө , [[Венесуэла|Венесуэланын]] жээгинен алыс эмес жайгашкан, арал мамлекети. Мамлекет эки ири [[Тринидад аралы|Тринидад]] жана [[Тобаго аралы|Тобаго]] жана көптөгөн майда аралдардан турат. Өлкө Венесуэланын чегинен 10,6 километр түндүгүндө жана [[Гренада|Гренаданын]] түштүгүндө, түндүк кеңдиктин 10°2′ — 11°12′ жана батыш узундуктун 60°30′ — 61°56′ ортосунда жайгашкан. Өлкө 1962-жылга чейин [[Улуу Британия|Улуу Британиянын колониясы]] болгон, эгемендүүлүк алгандан бери [[Улуттар Шериктештиги|Улуттар Шериктештигине]] мүчө<ref name=":0">{{Cite web |title=CIA. The World Factbook. Trinidad and Tobago |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/trinidad-and-tobago/ |accessdate=2024-10-17 |archivedate=2021-01-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109063840/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/trinidad-and-tobago }}</ref>. == Этимология == Эки аралды тең [[Христофор Колумб]] [[1498-жыл|1498-жылы]] өзүнүн үчүнчү экспедициясы учурунда ачкан. Е. М. Поспеловдун ою боюнча, аралдардын бири «Тринидад» ({{lang-es|Trinidad}}) аталышын алыстан үч чөптүн үймөгүнө окшоштугунан алган<ref>Поспелов Е. М. Географические названия мира. Топонимический словарь: <abbr>М.</abbr>: Русские словари, 1998. — 503 с. — 3000 экз. — <nowiki>ISBN 5-89216-029-7</nowiki>.</ref>. «Тобаго» экинчи аралдын аталышы жергиликтүү тургундар тарабынан коюлган, анын этимологиясы белгисиз. Е. М. Поспеловдун ою боюнча, топоним жергиликтүү калк тамеки тарткан түтүктөрдүн «тамбактын» аталышынан келип чыгышы мүмкүн. == Тарыхы == === Жергиликтүү калк === Тринидад менен Тобагого алгачкылардан болуп Түштүк Америкадан келген калк отурукташкан<ref name=":1" />. Тринидад аралынабайыркы адамдар, кеминде 7000 жыл мурун келип отурукташкан, бул Кариб деңизинин аралдарынын эң алгачкы отурукташкан бөлүгү болуп саналат<ref name=":2">[https://books.google.ru/books?id=0nawpAVSwjIC&hl=ru&source=gbs_navlinks_s The Rough Guide to Trinidad & Tobago]</ref>. Тринидаддын түштүк-батышындагы Банвари Трейс аймагында Кариб деңизиндеги аралдар арасындагы эң байыркы археологиялык эстеликтер табылган. Алар болжол менен б.з. ч. 5000 жылдарга таандык<ref>[https://muse.jhu.edu/book/6625 Archaeology and Geoinformatics: Case Studies from the Caribbean]</ref>. Биринчи европалыктар келген учурда Тринидадта ар кандай аравак тилдүү элдердин топтору жана непоя, супоя, яо сыяктуу кариб тилдүү элдердин топтору отурукташкан. Ал эми Тобаго аралында калина улуттундагы элдер жашашаган<ref name=":3">[https://books.google.ru/books?id=dExnAAAAMAAJ&hl=ru&source=gbs_navlinks_s Gertrude Carmichael. The History of the West Indian Islands of Trinidad and Tobago, 1498-1900]</ref>. === Европалык колонизация === Христофор Колумб 1498-жылы Америкага болгон үчүнчү сапарында Тринидадды көргөн биринчи европалык адам болгон<ref name=":2" />. Ал ошондой эле Тобагону алыстан көрүп, аны Беллаформа деп атаган, бирок бул аралга түшкөн эмес<ref name=":3" />. [[Файл:Raleigh_at_Trinidad.jpg|left|thumb|Сэр Уолтер Рэлинин 1595-жылы Тринидаддагы испандыктарга кол салышы]] 1530-жылдары Тринидад аралын басып алууну көздөгөн испан жоокери Антонио де Седеньо аралдын түштүк-батыш жээгине чакан аскерлер тобу менен келип, аралдын жергиликтүү калкын багындырууну көздөгөн. Антонио де Седеньо баштаган чакан аскерлер тобу жергиликтүү эл менен көп жолу кагылуушуларды башынан өткөрүшүп, кийинчерээк бул аралга чеп курушкан. 1592-жылы бул аскерлер тобу жергиликтүү калк менен кагылуушулардын натыйжасында аралдын башка бөлүгүнө кетүүгө аргасыз болушкан<ref>[https://books.google.ru/books?id=k084AAAACAAJ&redir_esc=y Arie Boomert. Trinidad, Tobago, and the Lower Orinoco Interaction Sphere: An Archaeological/ethnohistorical Study]</ref>. XVII кылымда Франция Тобагону колониялаштырган жана 1666-жылдын августунан 1667-жылдын мартына чейин бийликти кармап турушкан<ref>[https://web.archive.org/web/20110727094445/http://www.montraykreyol.org/spip.php?article999 Vincent Huyghes-Belrose. The Colonization Of Tobago By France : Bibliographical And Archival Material In France, Martinique And Guadeloupe]</ref>. 1677-жылы 6-декабрда француздар Голландиянын жерлерине кол салып, бүт аралды басып алууга жетишишкен, кийин 1678-жылдын 10-августундагы биринчи Нимвеген келишимине ылайык голландиялыктарга бул аралдын аймагын толугу менен кайтарып беришкен<ref>[https://web.archive.org/web/20090501001735/http://www.tradewinds-co.com/ttpp/history.html A Brief History of Trinidad & Tobago]</ref>. 1751-жылы француз колонизаторлору аралга келе башташкан, бирок 1763-жылы 10-февралда Париж келишимине кол коюлгандан кийин Франция аралды Британияга өткөрүп берген. 1777-жылы генерал-капитан Луис де Унзага Тринидадда эркин соода жүргүзүүгө уруксат берилген жана бул окуя француз улуттундагы адамдарды аралга тартып, аралдын экономикасын кыйла жакшырткан<ref name=":6">[https://trinidad.us/history Trinidad and Tobago. History]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Аралга отурукташкандардын көбү француз улутундагы адамдар болгондуктан француз маданиятынын таасири үстөмдүк кылган. 1781-жылдын 2-июнунан 1793-жылдын 15-апрелине чейин бул арал кайрадан Франциянын башкаруусунда болгон. 1777-жылы генерал-капитан Луис де Унзага Тринидадда эркин соода жүргүзүүгө уруксат берилген жана бул окуя француз улуттундагы адамдарды аралга тартып, аралдын экономикасын кыйла жакшырткан<ref>[https://books.google.tt/books?id=uNrUU360mzsC Bridget Brereton. An Introduction to the History of Trinidad and Tobago]</ref>. === Британиянын башкаруусу === [[Файл:Trinidad_Ralph_Abercromby_(cropped).JPG|left|thumb|1797-жылы Тринидад жана Тобагону британиялыктар басып алганын чагылдырган медальон]] Испания Тринидадды 1797-жылга чейин көзөмөлдөп турган. Ушул эле жылы Ральф Эберкромбинин жетекчилиги астында британиялык 18 согуштук кемеден турган флотилия аралды айланта курчап алганга чейин жетишкен. Ошол эле жылы 18-февралда Тринидад Британияга багынып берип, 1802-жылы расмий түрдө Британ империясынын аймагына айланган. Конкерабия шаары жаңы бийлик тарабынан Порт-оф-Спейн деп аталып, колониянын административдик борбору макамына ээ болгон<ref name=":6" />. [[Файл:Plan_of_the_Isle_of_Trinidad_from_actual_surveys_made_in_the_year_1797._RMG_K1077.jpg|thumb|Тринидаддын 1797-жылдагы картасы]] Кичирээк Тобаго аралы XVII кылымда дароо төрт державанын — Англия, Франция, Голландия жана Курландиянын ортосундагы талаштын объектиси болуп калган. Европалыктардын мындай кызыгуусуна карабастан, Тобагодо дээрлик калк отурукташпаган. 1704-жылы арал бейтарап аймак деп жарыяланып, деңиз каракчылардын базасына айланган, 1763-жылы Тобаго арылы Улуу Британиянын көзөмөлүнө өткөн<ref name=":6" />. 1850-жылдардын ортосунда Тринидаддан мунай кени табылган<ref name=":6" />. [[Файл:Newly_arrived_coolies_in_Trinidad.jpg|left|thumb|Тринидад жана Тобагого келген индиялык жумушчулар]] 1888-жылы Тринидад жана Тобаго бир колонияга бириктирилген<ref name=":7">[https://localhistories.org/a-brief-history-of-trinidad-and-tobago/ A History of Trinidad and Tobago]</ref>. Улуу Британиянын чет жерлердеги ээлигинин борбору Тринидадда, ал эми Тобаго көз каранды аймакка айланган<ref name=":1" />. [[Файл:Stamps_of_Trinidad_and_Tobago.jpg|thumb|Тринидад жана Тобагонун 1953-жылдагы почта маркалары]] XX кылымдын башында өлкөдө биринчи шайланган бийлик органдары пайда болгон. 1925-жылы мыйзам чыгаруу Ассамблеясына биринчи шайлоо өткөн. Анын 13 мүчөсүнүн ичинен 7 мүчөсү добуш берүү жолу менен шайланган, калган 6 мүчөсү губернатор тарабынан дайындалган. Шайлоого 21 жаштан улуу эркектер жана 30 жаштан улуу аялдар катыша алышкан<ref name=":0" />. 1930-жылдар Тринидад жана Тобаго үчүн өтө оор он жыл болгон<ref name=":7" />. Тринидадда, эки эпифитотиянын жана Улуу депрессиянын натыйжасында какао индустриясы дээрлик толугу талкаланган. Тобагодо калган плантациялар 1963-жылы «Флора» бороонунын жабыркаган. Ошондон бери Тринидад жана Тобагонун экономикасынын негизин табигый чийки зат (кен) иштетүү болуп келет<ref name=":0" />. [[Файл:Flag_of_Trinidad_and_Tobago_(1889–1958).svg|thumb|Тринидад жана Тобагонун колониялык желеги, 1889-1958 жж.]] 1930-жылдардын аягында Тубал Урия Батлердин уюштуруусунун астында болгон, өлкө боюнча иш таштоолордун болгон. Бул окуялардын натыйжасында профсоюздар түзүлгөн. Батлер 1950-жылы шайлоодо көпчүлүк добушка ээ болгон жумушчулар партиясын уюштурган. 1956-жылдагы шайлоодо Эрик Уильямстын жетекчилиги астында консервативдик Элдик улуттук кыймыл партиясы жеңишке жетишкен<ref name=":1" />. [[Файл:Waller_AFB_mess_hall_sign.jpg|left|thumb|1940-жылдары Британия АКШга ижарага берген Уоллер аба күчтөрүнүн базасындагы жоокер]] Экинчи дүйнөлүк согуш учурунда Тринидад жана Тобагодо олуттуу өзгөрүүлөр болгон. Бул мунай өнөр жайынын өсүшүнө түрткү болуп Тринидаддын түндүк-батышында америкалык деңиз базасынын пайда болушуна себеп болгон (Улуу Британия АКШга Чагуарамас аймагын ижарага берген). Бирок, ижара 99 жылдык мөөнөткө түзүлгөнүнө карабастан, 1956-жылы америкалыктар базанын курулушун токтотуп, 1963-жылы Чагуарамасты Тринидад жана Тобагого кайтарып берген<ref name=":1" />. [[Файл:A_tadjah_at_Hosay.jpg|thumb|Хосай карнавалы]] 1958-1962-жылдары Тринидад жана Тобагонун борбору Вест-Индия федерациясынын дагы борбору болгон<ref name=":7" />. Уюштуруучулардын түпкү максаты боюнча кийинчерээк Вест-Индия федерациясы Улуу Британиядан көз карандысыздыкты алып, бир мамлекет болуп калышы керек эле. Бирок, федерация төрт жылдан кийин, 1962-жылы 31-майда жоюлган. Туура үч айдан кийин, 1962-жылы 31-августта Тринидад жана Тобаго көз карандысыздыгын жарыялаган. === Көз карандысыздык === [[Файл:Trinidad_national_museum_2006-23-02.JPG|thumb|Тринидад жана Тобагонун улуттук музейи]] Көз карандысыз мезгилинин алгачкы он төрт жылында Тринидад жана Тобаго, Британия королевасынын өкүлү болгон генерал-губернатордун расмий башкаруусу астында Британиянын [[Доминион|доминиону]] бойдон калган. Мамлекеттин башчысы өкмөт башчы болгон. Өлкөнүн эгемендүүлүк алганга чейин өкмөттүн жетектеген Эрик Уильямс, Тринидад жана Тобагонун биринчи премьер-министри болуп калган<ref name=":1" />. 1970-жылдардын биринчи жарымында кайрадан саясий кризис башталган. 1970-жылы профсоюздар жана негрлердин укуктары үчүн саясий кыймылдар катышкан бир катар иш таштоолор жана демонстрациялар болуп өткөн. Өзгөчө кырдаал киргизилип, 15 териси кара саясий лидерлер камакка алынган. Кийин Тринидад жана Тобаго армиясынын бир бөлүгү козголоң чыгарып, бир нече адамды барымтага алган. Бирок, Улуттук гвардия өкмөткө баш ийген бойдон калып, беш күндүн ичинде козголоңду толугу менен баскан<ref name=":1" />. Бул окуялар жакындап келе жаткан экономикалык кризистин фонунда болгон. Премьер-министр Уильямс кызматтан өз эрки менен кетүүгө даярданып жаткан. Бирок, 1973-жылдагы Араб-Израиль согушу мунайдын баасын көтөрүлүүшүнө алып келип, мамлекеттеги экономикалык кризистен сактап калган. Уильямс дагы өз кызматтында калган. Күйүүчү майдын баасынын кымбатташы Тринидад жана Тобагодо көп өлчөдөгү мунай өндүрүүгө алып келген. Натыйжасында республикада орточо эмгек акы жана жашоо деңгээли кыйла жогорулаган<ref>[https://www.discovertnt.com/history Time capsule: a Trinidad & Tobago historical timeline]</ref>. 1976-жылы 1-август Тринидад жана Тобаго Республикасынын түзүлүшүн жарыяланган жана Улуу Британиянын доминиондуган толугу менен чыккан (бирок Улуттар Шериктештигиндеги ордун сактап калган). Тринидад жана Тобагонун акыркы генерал-губернатору Эллис Кларк республиканын биринчи президенти болуп, Эрик Уильямс премьер-министр бойдон калган<ref name=":0" />. 1981-жылы өкмөттүн башчысы Уильямс көз жумган. Ал түзгөн Улуттук кыймыл партиясы ал өлгөндөн кийин дагы беш жыл бийликте турган жана 1986-жылдагы шайлоодо Улуттук кайра жаралуу альянсына утулуп, альянстын лидери А. Н. Р. Робинсон премьер-министр кызматына келген<ref name=":1" />. 1990-жылдын июлунда «Jamaat al Muslimeen» тобу куралдуу төңкөрүш аракетин жасаган<ref>[https://www.librarything.com/work/254292 The Muslimeen grab for power: Race, religion, and revolution in Trinidad and Tobago]</ref>. Топтун 114 мүчөсү парламент имаратына жана телеборборго чабуул жасоого аракет кылышкан. Террористтер премьер-министрди жана парламенттин бир нече мүчөсүн барымтага алып, беш күн бою кармап турушкан. Өкмөттүк куралдуу күчтөр тарабынан бул топтун катышуучулары толугу кармалган. Учурда Тринидад жана Тобаго региондогу эң бай мамлекеттердин бири (каржынын негизги булагы мунай жана жаратылыш газы), бирок өлкөдө саясий туруктуулук өтө төмөн бойдон калууда. == География == [[Файл:Trinidad and Tobago OnEarth WMS.png|thumb|280px|Тринидад жана Тобагонун спутниктен көрүнүшү]]Тринидад жана Тобаго [[Атлантика океаны]] менен [[Кариб деңизи|Кариб деңизинин]] ортосундагы кичинекей архипелагда жайгашкан. Өлкө эки ири аралды (Тринидад жана Тобаго) жана көптөгөн майда аралдарда ээлейт (алардын арасында Чакачакаре, Монос, Уэвос, Гаспар-Гранде, Кичи Тобаго, Сент-Жайлс ж.б. аралдар). Тринидад жана Тобагонун аянты — 5131 км², жалпы аянттынын 4768 км² же 93% Тринидад аралына туура келет. Тринидад аралынын орточо узундугу 80 км жана туурасы 59 км. Тобаго аралы Тринидаддан 30 чакырым түндүк-чыгышта жайгашкан жана узундугу 41 км, туурасы 12 км, аралдын аянты болжол менен 300 км². === Геология === [[Файл:STAPP 114 La Brea Pitch Lake.jpg|left|thumb|280x280px|Тринидаддын түштүк-батышындагы Пич-Лейк көлү]] Тринидад жана Тобаго [[Антил аралдары|Кичи Антил аралдарынын]] бир бөлүгү деп эсептелгенине карабастан, алардын келип чыгышы бул архипелагдагы башка аралдардан айырмаланып турат. Тринидад алгач [[Түштүк Америка|Түштүк Американын]] бир бөлүгү болгон, Тобаго [[Жанар тоо|жанар тоонун]] атылышынан улам пайда болгон. Эки арал тең Түштүк Американын континенттик [[Шельф|шельфинде]] орун алышкан. Эки аралдагы тоо кыркалары [[Венесуэла|Венесуэланын]] тоо кыркаларынын уландысы болуп саналат<ref>[https://web.archive.org/web/20121119034125/http://www.mapsofworld.com/country-profile/trinidad-tobago-information-geography-history.html Maps of the World. Тринидад жана Тобаго]</ref>. Азыр аралдар континенттен [[Пария булуңу]], Бока-дель-Серпенте жана Бока-дель-Драгон кысыктары менен бөлүнгөн (аталыштары [[Испан тили|испанча]] жыландын оозу жана ажыдаардын оозу деген маанини билдирет). Тринидадда кургактыгынын бетинде жапыз түздүктөр басымдуулук кылат, бирок үч тоо кыркасы бар, алардын экөө бири-бирине параллель жана бийиктиги 325 метрден ашпайт. Түндүктө Венесуэланын Жээк Кордильеринин уландысы болгон дагы бир тоо кыркалары жайгашкан. Анын бийик чекити — Арипо тоосу 940 метр бийиктике жетип, өлкөнүн эң бийик чокусу болуп саналат. Экинчи бийик чекити Эль Тукуче тоосунда жайгашып, бийиктиги 936 метр. Аралдын эки ири дарыялары — Ортойре (узундугу 50 км, Атлантика океанына куят) жана Корони (40 км, Пария булуңуна куят). Тобагодо аралдын көпчүлүк бөлүгүнөн өткөн, узундугу 29 км жана бийиктиги 640 метрге чейин жеткен чоң тоо кыркасы үстөмдүк кылат. Тоо кыркаларынын түндүгүндө жана түштүгүндө түшүмдүү келген түздүктөр жайгашкан. Тобагонун 43% токойлор ээлейт. Аралда көптөгөн дарыялар жана сайлар бар. Тринидаддан айырмаланып, Тобагодо топурактын эрозиясы же суу ташкыны сыяктуу көйгөйлөр көп кездешпейт. === Климат === [[Файл:Beryl 2024-07-01 1150Z.jpg|thumb|188x188px|Берил ураганы 2024-жылдын июль айында Тринидад жана Тобагонун аймагын аралап өткөн]] Тринидад жана Тобагонун климаты тропиктик<ref name=":0" />. Тринидадда жылдык орточо температура — 26°C<ref name=":4">[https://www.myweather2.com/Holiday-Destinations/Trinidad-and-Tobago/Portofspain/climate-profile.aspx?month=1 Country Overview For Trinidad and Tobago]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Жаанчыл мезгилинде (июндан декабрга чейин) абанын салыштырмалуу нымдуулугу орточо эсеп менен 85-87% чейин жетет, жылына 200 сантиметрден ашык жаан жаайт (орточо 211 см). Тобагонун климаты бир аз салкыныраак, бирок жалпысынан Тринидадтын климаты менен окшош. Жаан-чачындын жылдык орточо деңгээли болжол менен 250 см<ref name=":4" />. Жыл эки мезгилге бөлүнөт — жаанчыл мезгил июндан декабрга чейин, кургакчыл мезгил январдан майга чейин созулат. Аралдар тропикалык циклон зонасынын түштүгүндө жайгашкандыктан көпчүлүк катуу бороондор Тринидад менен Тобагонун аймагынын айланып өтүшөт<ref name=":4" />. === Флора жана фауна === Тринидад жана Тобаго аралдары [[Түштүк Америка|Түштүк Американын]] континенталдык шельфинде жайгашкандыктан жана байыркы убакта Түштүк Америка материги менен байланышта болгондуктан, алардын биологиялык ар түрдүүлүгү [[Кариб деңизи|Кариб деңизиндеги]] башка аралдардын көпчүлүгүнөн айырмаланат жана Венесуэланын биологиялык ар түрдүүлүгүнө көбүрөөк окшош келет<ref>[https://books.google.ru/books?id=0nawpAVSwjIC&hl=ru&source=gbs_navlinks_s Polly Thomas. The Rough Guide to Trinidad & Tobago]</ref>. == Саясий түзүлүшү == Тринидад жана Тобагонун саясий системасы парламенттик демократиянын британиялык моделине негизделген<ref>[https://www.studycountry.com/guide/TT-government.htm#:~:text=Trinidad%20and%20Tobago%20has%20a,the%20heads%20of%20various%20Ministries The Government and Political System in Trinidad and Tobago]</ref>. [[Файл:The_Hon_Christine_Kangaloo.jpg|thumb|229x229px|Кристин Карла Кангалу. 2023-жылдын 20-мартынан тарта президенттин кызматында]] [[Файл:Trinidad_and_Tobago_Prime_Minister_Keith_Rowley_on_6_July_2023_-_(53027345558)_(cropped).jpg|left|thumb|240x240px|Кит Роули. 2015-жылдын 9-сентябрынан тарта премьер-министрдин кызматында]] Тринидад жана Тобаго парламенттик республика болуп саналат. 1976-жылы кабыл алынган конституция боюнча мамлекет башчысы болуп парламенттин эки палатасынын депутаттары кирген шайлоочулар коллегиясы тарабынан беш жылдык мөөнөткө шайланган президент саналат<ref>[https://trinidad.us/government Presidents of Trinidad & Tobago]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Бир адам катары менен эки мөөнөттөн ашык президенттик кызматты ээлей албайт. Президенттин ыйгарым укуктары өтө чектелген, ошондуктан бийлик премьер-министрде<ref>[https://www.opm.gov.tt/ Office of the Prime Minister Republic of Trinidad and Tobago]</ref>. Өкмөттүн төрагалыгына талапкерди парламент көрсөтөт, аны президент бекитет. Адатта, парламенттик шайлоодо көбүрөөк добуш алган партиянын лидери премьер-министр болот. Министрлер кабинетинин курамын парламент бекитет. Учурда өкмөттө 21 министрлик бар<ref name=":8">[https://globaledge.msu.edu/countries/trinidad-and-tobago/government Trinidad and Tobago: Government]</ref>. Мамлекеттин учурдагы башчылары 2015-жылдын сентябрь айынан бери кызматта турган президент Кит Роули жана премьер-министр Кристин Карла Кангалу. Тринидад жана Тобаго парламенти эки палаталуу<ref name=":9">[https://www.ttparliament.org/about/ Parliament of the Republic of Trinidad and Tobago]</ref>. Төмөнкү палата Өкүлдөр палатасы деп аталат. Ага 36 депутат кирет (кийинки парламенттик шайлоодон бул сан 41ге чейин көбөйтүлөт). Жогорку палата Сенат деп аталып 31 мүчөдөн турат, алардын 16 премьер-министр (өкмөттөн сенаторлор), 6 оппозиция лидери (оппозициядан сенаторлор), калган 9 президент (көз карандысыз сенаторлор) тарабынан дайындалышат<ref name=":9" />. Тобагодо аткаруу бийлигин 15 депутаттан турган жергиликтүү Ассамблея алып барат<ref name=":8" />. Өлкөнүн эң жогорку соту — арбитраждык сот. Жогорку сот Тринидад жана Тобагонун президенти тарабынан премьер-министр жана оппозиция лидери менен кеңешкенден кийин дайындалат. Жогорку сот, Конституцияга ылайык, аткаруу бийлигинен көз каранды эмес. == Административдик-аймактык түзүлүшү == [[Файл:Тринидад и Тобаго АТД.png|300px|thumb|Тринидада жана Тобагонун административдик-аймактык түзүлүшү]] [[Файл:Scarborough1-2005.jpg|thumb|300px|Скарборо, (Тобаго аралы)]] Административдик түзүлүшү боюнча Тринидад жана Тобаго Республикасы унитардык мамлекет. Өлкө административдик жактан 9 аймакка, 3 борого, 2 шаар жана 1 уордго бөлүнөт<ref name=":1">[https://www.britannica.com/place/Trinidad-and-Tobago Encyclopædia Britannica. Trinidad and Tobago]</ref><ref name=":0" />. * Аймактар: ** [[Диего-Мартин]] ** [[Сан-Хуан — Лавентиль]] ** [[Тунапуна — Пиарко]] ** [[Кува-Табаквит-Талпаро|Кува — Табаките — Тальпаро]] ** [[Майаро — Рио-Кларо]] ** [[Сангре-Гранде]] ** [[Принсес-Таун]] ** [[Пенал-Дебе]] ** [[Сипария]] * Боро: ** [[Арима]] ** [[Чагуанас]] ** [[Пойнт-Фортин]] * Шаарлар: ** [[Порт-оф-Спейн]] ** [[Сан-Фернандо]] * Уорд: ** [[Тобаго]] == Калкы == {{bar box|title=Тринидад жана Тобагонун этникалык топтору <ref name="CIAPAPUANEWGUINEA">{{cite web|url= https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/trinidad-and-tobago/|title= Central America and Caribbean :: TRINIDAD AND TOBAGO|publisher= CIA The World Factbook|access-date= 24 January 2021|archive-date= 17 January 2021|archive-url= https://web.archive.org/web/20210117071723/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/trinidad-and-tobago/|url-status= live|accessdate= 2024-10-17|archivedate= 2021-01-09|archiveurl= https://web.archive.org/web/20210109063840/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/trinidad-and-tobago}}</ref>|titlebar=#ddd|left1=Этникалык топ|right1=пайызы|float=right|bars={{bar percent|Индиялыктар |Blue|35.4}} {{bar percent|Африкалыктар |Orange| 34.2}} {{bar percent|Аралаш никеден туулгандар |Yellow|15.3}} {{bar percent|Дугластар |Green|7.7}} {{bar percent|Теги белгисиздер |Red|6.2}} {{bar percent|Башка улуттар|Black| 1.3}}}} [[2020-жыл|2020-жылдардын]] ортосунда өлкөнүн калкынын саны 1,4 миллиондон 1,5 миллионго чейин деп бааланган<ref>[https://www.worldometers.info/world-population/trinidad-and-tobago-population/ Worldometer. Trinidad and Tobago Population]</ref>. === Улуттук курамы === Тринидад жана Тобагонун этникалык курамы басып алуулардын жана иммиграциянын тарыхы менен тыгыз байланышкан<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/crossing_continents/1959567.stm Trouble in paradise]</ref>. Эң алгачкы тургундар жергиликтүү түпкү калкы, андан тышкары өлкөдөгү эки басымдуу этникалык топ бар. Алар [[Индия|Индиядан]], [[Түштүк Азия|Түштүк Азиядан]] жана [[Африка|Африкадан]] келген адамдардын урпактары. Кант плантацияларында иштөөнү улантуудан баш тарткан, эркиндикке чыккан африкалык кулдарды алмаштыруу үчүн Индиядан алынып келинген жумушчулардын урпактары өлкөнүн эң ири этникалык тобун түзөт (болжол менен 35,4%)<ref>[https://www.guardian.co.tt/article-6.2.364323.1822635050 Twists and turns in search for ancestry]</ref><ref name=":0" />. Бул жумушчулар маданияттын, ата-бабаларынан калган салттарды азыркы мезгилге чейин сактап келишет жана негизинен Тринидадда жашашат. 2011-жылдагы эл каттоодого маалыматтарга ылайык Тобаго аралынын калкынын 2,5% гана индиялыктар болушкан<ref name=":5">[https://web.archive.org/web/20160305151408/http://www.tt.undp.org/content/dam/trinidad_tobago/docs/DemocraticGovernance/Publications/TandT_Demographic_Report_2011.pdf Trinidad and Tobago Central Statistical Office. Non-Institutional Population by Sex, Age Group, Ethnic Group and Municipality]</ref>. Афркалыктардын урпактары тринидад жана тобаголуктардын калкынын экинчи ири этникалык тобун түзөт, калктын болжол менен 34,2% африкалык тектүү деп эсептешет<ref name=":0" />. Африкалык улуттардын көбү XVI кылымдан тартып аралдарга алынып келинген кулдардын урпактары. Тобагодо бул топ 85,2% көрсөткүчү менен калктын көпчүлүгүн түзөт<ref name=":5" />. Калган калктын басымдуу бөлүгү ар кандай улуттардын ортосундагы никеден туулгандар<ref name=":0" />. Ошондой эле жергиликтүү түпкү калктын урпактарынын, европалыктардын, [[Португалдар|португалдардын]], [[Венесуэлалыктар|венесуэлалыктардын]], жана [[Кытайлар|кытай]], [[Арабдар|араб]] улутундагы адамдардын тобу бар. Тринидад жана Тобагодо ата-бабалары XIX кылымдын аягында XX кылымдын башында Венесуэладан какао чарбаларында иштөө үчүн келген, испандыктардын жана африка калктарынын урпактары болгон паниол коому бар<ref>[https://minorityrights.org/country/trinidad-and-tobago/ Trinidad and Tobago - World Directory of Minorities & Indigenous Peoples]</ref>. === Диний курамы === {{bar box |title = Тринидад жана Тобагодогу дин (2011)<ref>{{cite web|url=https://cso.gov.tt/census/2011-census-data/|title=2011 Census Data|first=Central Statistical Office|last=(CSO)|access-date=18 April 2021|archive-date=25 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210425045611/https://cso.gov.tt/census/2011-census-data/|url-status=live}}</ref> |titlebar = #ddd |left1 = Дин |right1 = Пайыз |float = left |width = 200px |bars = {{bar percent|[[Христианство]]|blue|55.2}} {{bar percent|[[Индуизм]]|darkorange|18.2}} {{bar percent|[[Ислам]]|green|5.0}} {{bar percent|Ориша|crimson|0.9}} {{bar percent|Растафарианство|yellow|0.3}} {{bar percent|Башка диндер|black|7.0}} {{bar percent|Тутунган динин так атабагандар|grey|13.3}} }} [[Файл:TnT Hanuman Statue 1.jpg|left|276x276px|thumb|26 метрлик Ханумандын айкели]] [[2011-жыл|2011-жылдагы]] эл каттоонун маалыматтарына ылайык өлкөнүн диний курамы көп агымду: * [[Католицизм|Католик]] чиркөөсүнүн жолдоочулары — 21,60% * [[Индуизм|Индуизмдин]] жолдоочулары — 18,5% * [[Евангелисттер]] — 12,02% * [[Баптизм|Баптисттер]] — 6,89% * Англикандар — 5,67% * [[Ислам|Мусулмандар]] — 4,97% * Жетинчи күндүн адвентисттери — 4,09% * Конгрегациячылар жана пресвитериандар — 2,49% * Атеисттер жана агностиктер — 2,18% * Жахабанын Күбөлөрү — 1,47% * Оришанын жолдоочулары — 0,9% * Методисттер — 0,65% * Моравиялык бир туугандар жана растамандар — 0,27% Тринидад жана Тобаго калкынын 11,1% диний көз караштарын көрсөткөн эмес. Жогорудагы диндерден тышкары, негизинен өлкөдөгү түштүк азиялыктардын арасында сикхизм, жайнизм, зороастризм жана бахаизмдин жолдоочулары бар. Кытай диаспорасынын арасында буддизм жана даосизм дагы кеңири таралган. Аралдарда кылымдар бою жөттөр жашап келишет<ref>[https://books.google.kg/books?id=XOyYCgAAQBAJ&q=judaism+in+trinidad&pg=PA459&redir_esc=y#v=snippet&q=judaism%20in%20trinidad&f=false The Encyclopedia of Caribbean Religions: Volume 1: A - L; Volume 2: M - Z]</ref>. Бирок алардын саны абдан эле аз, 2007-жылдагы эсептөөлөргө ылайык, жөттөрдүн саны 55 адамды түзгөн<ref>[https://www.jta.org/2007/09/16/global/trinidads-jews-stick-together Trinidad’s Jews stick together]</ref>. === Тил === [[Файл:Roti Shop, Port of Spain, Trinidad & Tobago.jpg|thumb|220px|Англис тилиндеги дүкөндүн кире беришиндеги такта]] Жалгыз расмий тили болуп [[англис тили]] саналат, бирок көптөгөн индотринидаддыктар сүйлөгөн бхожпури индо-арий тили кеңири таралган. Оозеки тилде, негизинен, англис тилинде негизделген тринидад креол тили колдонулат. [[Венесуэла]] жана башка испан тилдүү өлкөлөрдүн жакындыгына карабастан, испан тилинде сүйлөгөндөрдүн пайызы анча деле көп эмес, бирок бул тил биринчи чет тили катары окутулат<ref>[https://web.archive.org/web/20101103080637/http://www.tradeind.gov.tt/SIS/FAQ.htm The Secretariat for The Implementation of Spanish]</ref>. [[Испан тили]] [[1498]]-[[1797]]-жылдары аралдын жалгыз расмий тили болгон, бирок [[1780]]-[[1790]] жылдары ал акырындык менен алгач [[француз тили]] менен, [[1870-жыл|1870-жылдан]] тартып англис тили менен алмаштырылган. == Экономикасы == [[Файл:PoSHarbour.jpg|thumb|220 px|Порт-оф-Спейн гаваны]] [[Файл:Piarco International Airport, 2010.jpg|thumb|Пиарко эл аралык аба майданы]] [[Файл:Refinerypointeapierre.JPG|thumb|Пуэнт-а-Пьер шаарындагы мунай иштетүүчү завод]] Республиканын экономикасынын негизин мунайды, ошондой эле жаратылыш газын өндүрүү жана кайра иштетүү түзөт. Тринидад жана Тобаго суюлтулган жаратылыш газын өндүрүү боюнча дүйнөдөгү алтынчы мамлекет (2005-жылы 14 миллиард м³ суюлтулган жаратылыш газын өндүргөн). АКШга экспортолгон суюлтулган жаратылыш газынын 65% Тринидад жана Тобагодо өндүрүлгөн газ түзөт. Тринидад аралынын түштүк-батыш жээгиндеги Пич-Лейк көлү дүйнөдөгү эң ири табигый асфальт резервуары болуп саналат жана асфальт экспортко чыгарылат. Химиялык продуктулар, айрыкча жер семирткичтер экспорттун негизги товарлары. Тринидад жана Тобагонун эң маанилүү тышкы экономикалык өнөктөшү болуп АКШ саналат, ага республиканын экспортунун 40% жакыны жана импорттун 27% туура келет. Жамайка, Барбадос, Венесуэла, Бразилия өлкөлөрү менен олуттуу экономикалык байланыштары бар. Аз деңгээлде Европа Бирлигинин өлкөлөрү, Канада жана Жапония менен экономикалык байланышы бар. Республиканын экономикалык саясаты — неолибералдык. 1995-жылы экономикалык өсүшкө жана өлкөгө чет элдик капиталды тартууга өбөлгө түзгөн экономикалык реформа болгон. Азыр Тринидад жана Тобаго инвестицияларды жайгаштыруу үчүн жагымдуу мамлекет болуп эсептелет. Эл аралык валюта фондунун маалыматы боюнча Тринидад жана Тобагонун ички дүң өнүмү 2013-жылы 27,703 миллиард АКШ долларын түзгөн (дүйнөдө 99-орунда), жан башына ички дүң өнүмү 20 610 долларды түзгөн (39-орунда). Ички дүң өнүмүнүн 19% чет элдик инвестициядан турат жана анын көлөмү болжол менен 5 миллиард АКШ долларын түзөт. Мамлекеттик акча бирдиги — [[Тринидад жана Тобаго доллары]] (коду TTD)<ref>{{Cite web |title=Country Capital and Currency List 2024 |url=https://www.geeksforgeeks.org/country-capital-and-currency/ |accessdate=2024-10-23 |archivedate=2025-01-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250123080729/https://www.geeksforgeeks.org/country-capital-and-currency/ }}</ref>. 2024-жылдын 23-октябрына карата анын 1 АКШ долларына карата курсу 6,78 Тринидад менен Тобагонун долларына барабар<ref>[https://www.xe.com/currencyconverter/convert/?Amount=1&From=USD&To=TTD XE.com Inc. 1 USD to TTD - Convert US Dollars to Trinidadian Dollars]</ref>. == Маданияты == [[Файл:Orange_Carnival_Masqueraders_in_Trinidad.jpg|left|thumb|220x220px|Карнавал]] Тринидад жана Тобагонун маданияты, мамлекеттин калкынын көп улуттуу курамы менен шартталган бир нече маданияттардын аралашмасы. Республиканын маданиятына Улуу Британия жана АКШ күчтүү таасир этет. Өлкөнүн эң маанилүү маданий окуясы жыл сайын өтүүчү карнавал болуп саналат. Бул салттын тарыхы Чыгыш Африкадан Тринидад жана Тобагого кулдардын алып келинген мезгиленен башталат. Карнавал февралдын аягында жана марттын башында болуп, маскарад, бий, көчөлөрдө майрамдык жүрүш менен коштолот. Жергиликтүү музыкалык топтордун мелдештери дагы өткөрүлөт. === Майрамдары === {| class="wikitable" align="center" !Дата !Аталышы !Англисче название !Кошумча маалымат |- |1-январь |[[Жаңы жыл]]<ref name=":10">{{Cite web |title=Public Holidays. Office of the Prime Minister Republic of Trinidad and Tobago |url=https://www.opm.gov.tt/faq/public-holidays/ |accessdate=2024-10-24 |archivedate=2024-09-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240919171522/https://www.opm.gov.tt/faq/public-holidays/ }}</ref> |New Year’s Day | |- |Өзгөрүлмө |[[Карнавал]]<ref name=":10" /> |Carnival | |- |Өзгөрүлмө |Орозо айт<ref name=":10" /> |Eid-ul-Fitr |Рамазан айынын аягы, мусулмандын эң маанилүү майрамы. Тринидад жана Тобагодо мамлекеттик деп жарыяланган жалгыз мусулман майрамы. |- |Өзгөрүлмө |[[Пасха]] |Easter |Улуу жума жана пасха жумалыгынын дүйшөмбү күндөрү. |- |30-март |Баптисттердин Боштондук күнү<ref name=":10" /> |Spiritual Baptist Shouter Liberation Day | |- |Өзгөрүлмө |Ыйсанын денеси жана каны майрамы<ref name=":10" /> |Corpus Christi | |- |30-май |Индиялыктардын келген күнү<ref name=":10" /> |Indian Arrival Day |Мындай майрамды белгилеген дүйнөдөгү биринчи өлкө. |- |19-июнь |Эмгек күнү<ref name=":10" /> |Labour Day | |- |1-август |Эмансипация күнү<ref name=":10" /> |Emancipation Day | |- |31-август |Эгемендүүлүк күнү<ref name=":10" /> |Independence Day | |- |24-сентябрь |Республики күнү<ref name=":10" /> |Republic Day | |- |Өзгөрүлмө |Дивали<ref name=":10" /> |Divali | |- |25-декабрь |Рождество<ref name=":10" /> |Christmas | |- |26-декабрь |Белектер күнү<ref name=":10" /> |Boxing Day |Белек берүү ырымы салтка айланган майрам. |} == Социалдык тармагы == === Билим берүү === Тринидад жана Тобаго Республикасында билим берүү 5 жаштан 16 жашка чейинки балдар үчүн акысыз жана милдеттүү болуп саналат. Билим берүү тармагын өнүктүрүүнү Энтони Гарсиа жетектеген Билим берүү министрлиги алып барат. Тринидад жана Тобагодо 2015-жылга карата алынган маалыматтарга ылайык, сабаттуулуктун көрсөткү 95% (эркектердин арасында 99,2% жана аялдарарасында 98,7%)<ref>[https://www.researchgate.net/publication/274875691_Ideology_and_Politics_in_English-Language_Education_in_Trinidad_and_Tobago_The_Colonial_Experience_and_a_Postcolonial_Critique Ideology and Politics in English‐Language Education in Trinidad and Tobago: The Colonial Experience and a Postcolonial Critique]</ref>. Бала бакчаларда жана башка даярдоочу мектептерде акысыз билим берүү орнотулган. === Саламаттыкты сактоо === Тринидад жана Тобагодо эки түрдү саламаттыкты сактоо системасы иштейт. Башкача айтканда, жеке жана мамлекеттик медициналык мекемелер бар. Саламаттык сактоо министрлиги Саламаттык сактоо тармагын жетектейт. Саламаттык сактоо министрлиги түздөн-түз саламаттык сактоо мекемелерин иштетпесе дагы, алардын туура иштешин камсыз кылууда негизги ролду ойношу керек, реалдуу саламаттык сактоо муктаждыктарын баалоонун негизинде аймактар үчүн саясатты, максаттарды жана иштердин планын орнотот<ref>[https://www.expatfocus.com/trinidad-and-tobago/articles/an-expat-guide-to-healthcare-in-trinidad-tobago-4551 An Expat Guide To Healthcare In Trinidad & Tobago]</ref>. == Булактар == {{Булактар|2}} == Тышкы шилтемелер == * [https://www.ttconnect.gov.tt/ Тринидад жана Тобаго Республикасынын Өкмөтү] * [https://www.patnt.com/ Тринидад жана Тобагонун порт башкармалыгы] * [https://www.ttparliament.org/ Тринидад жана Тобаго Республикасынын парламенти] * [https://www.opm.gov.tt/ Тринидад жана Тобаго Республикасынын премьер министринин кеңсеси] * [https://visittobago.gov.tt/ Тринидад жана Тобаго Республикасынын туризм порталы] {{Түндүк Америка өлкөлөрү}} {{Улуттар Шериктештиги}} [[Категория:Тринидад жана Тобаго]] [[Категория:Аралдагы мамлекеттер]] [[Категория:Бириккен Улуттар Уюмуна мүчө мамлекеттер]] corllz2nwxc8jga2dccad8s58hb2y8h 0 135950 645915 528657 2026-05-10T09:04:54Z InternetArchiveBot 27717 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 645915 wikitext text/x-wiki {{Валюта |Аталышы = |Расмий аталышы = Piso ng Pilipinas |Тил коду = tl |ВЖК-ky = Филиппин песосу |ISO-en = Philippine Peso |ISO-fr = Peso philippin |Сүрөт = P1 English series (Obverse).jpg |Сүрөт2 = 2005phil05pisoobv.jpg |Жалпы сүрөт аталышы = |Сүрөт аталышы = |Сүрөт аталышы2 = |Эни = |Сүрөт эни = 180 |Сүрөт эни2 = 120 |ISO = PHP |ISO сандык = 608 |ISO2 = |ISO сандык2 = |ISO3 = |ISO сандык3 = |Эмитент = {{Өлкө желеги|Филиппин}} |Расмий колдонуучулар = |Бейрасмий колдонуучулар = |Турат1 = сентимо |Шайкештик1 = 100 |Турат2 = |Шайкештик2 = |Турат3 = |Шайкештик3 = |Турат4 = |Шайкештик7 = |Эселик1 = |Шайкештик4 = |Эселик2 = |Шайкештик5 = |Эселик3 = |Шайкештик6 = |Параллелдүү1 = |Параллелдүү2 = |Параллелдүү3 = |Символ = ₱ • P. • PhP |Аббревиатура = |Белгиленүү = |Монеталар = 1, 5, 10, 25 сентимо жана 1, 2, 5, 10 песо |Банкноттор = 20, 50, 100, 200, 500, 1000 песо |Киргизилди = 1852-жыл 1-май |Киргизилди-соңу = |Алмаштырды = |Хроника = |Борбордук банк = Филиппиндин Борбордук банкы |Борбордук банк_сайт = https://www.bsp.gov.ph/ |Басып чыгарат = Bangko Sentral ng Pilipinas |Басып чыгарат_сайт = |Акча сарайы = |Акча сарайы_сайт = |Акча сарайы2 = |Акча сарайы_сайт2 = |Курс1 = |Валюта1 = |Курс2 = |Валюта2 = |Курс3 = |Валюта3 = |Курс4 = |Валюта4 = |Курс5 = |Валюта5 = |Курс6 = |Валюта6 = |Дата = |Уики-казына = |Инфляция = 3,8 |Жыл = 2024 |ШилтемеТобу = https://psa.gov.ph/price-indices/cpi-ir Consumer Price Index and Inflation Rate }} '''Филиппин песосу''' ({{lang-tl|piso}}, '''₱''') — [[Филиппин|Филиппиндин]] улуттук акча бирдиги. 1852-жылдын 1-майында жүгүртүүгө чыгарылган. Учурда 100 сентимодон турат, 1903-1966 жж. 100 сентаво турган. Песону белгилөө үчүн «PHP», «PhP», «Php» же «P» альтернативдүү белгилери колдонулат, ал эми расмий белгиси катары «₱» белгиси колдонулат<ref>[https://plisio.net/ru/blog/philippine-currency Филиппинская валюта. Филиппинское песо сегодня]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Тарыхы == [[Файл:Piloncitos head and tails.jpg|left|thumb|220x220px|Пилонцито]] [[Файл:Philip_V_Coin_silver,_8_Reales_Mexico.jpg|left|thumb|220x220px|1726-1770 жж. Испан Америкасынан алынып келинген күмүш песолор]] Колониялык доорго чейин Филиппиндин жергиликтүү калкы өз ара жана коңшу аралдар менен соодалашууда товарлар менен алмашуу ыкмаларын колдонушкан. Мындай соодалашуу ыңгайсыз болгондуктан кийинчерээк пилонцито деген аталыштагы алтындан жасалган каражаттар колдонула башталган<ref>[https://books.google.kg/books?id=15KZU-yMuisC&redir_esc=y William Henry Scott. Barangay: Sixteenth-century Philippine Culture and Society]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20121215062936/http://www.metmuseum.ph/permanenttraveling.php?page=classicalgoldwork Classical Gold and Pottery from the Pre-Colonial Period]</ref>. Филиппин песосу Испаниянын колониялык доорунан бери келе жаткан узак жана бай тарыхы бар валюталардын бири. Алгач 1852-жылы испан колониялык песосу катары киргизилген, ал 1898-жылы Филиппин-Америка согушуна чейин Филиппиндин расмий валютасы катары колдонууда болгон. Филиппин-Америка согушунан кийин кыска мөөнөткө [[АКШ доллары]] өлкөнүн расмий валютасы катары колдонууда болгон<ref>[https://books.google.kg/books?id=04rsmTi52nQC&pg=PA314&redir_esc=y Edwin Walter Kemmerer. Modern Currency Reforms; A History and Discussion of Recent Currency Reforms in India, Porto Rico, Philippine Islands, Straits Settlements and Mexico]</ref><ref>[https://books.google.kg/books?id=tn7hAAAAMAAJ&q=report+of+the+philippine+commission+january+1900+part+ix+currency&pg=PR7&redir_esc=y#v=snippet&q=report%20of%20the%20philippine%20commission%20january%201900%20part%20ix%20currency&f=false Report of the Philippine Commission to the President]</ref>. Бирок Филиппин 1946-жылы эгемендүүлүк алгандан кийин песо улуттук валюта катары кайрадан кабыл алынган. == Монеталар == 2017-жылы чыгарылган үлгүдөгү монеталар жүгүртүүдөгү монеталар болуп саналат, бирок 1993-жылы чыгарылган үлгүдөгү монеталар учурда төлөө үчүн мыйзамдуу каражат бойдон калууда. === 1958-жылы чыгарылган үлгүдөгү монеталар === {| class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align: center" ! colspan="2" |Сүрөт !Номинал !Диаметр (мм) !Калыңдыгы (мм) !Салмагы (г) !Материал !Кыры (гурт) !Чыгарылган жылдары |- | bgcolor="ffffff" |[[Файл:Phil1960centobv.jpg|57x57px]] | bgcolor="ffffff" |[[Файл:Phil1960centrev.jpg|57x57px]] |<big>1 сентаво</big> |19 |1,45 |3,08 |коло | rowspan="2" |жылмакай |1958, 1690, 1962, 1963 |- | bgcolor="ffffff" |[[Файл:Phil1962fivecentobv.jpg|63x63px]] | bgcolor="ffffff" |[[Файл:Phil1962fivecentrev.jpg|63x63px]] |<big>5 сентаво</big> |21 |1,7 |4,8 |латунь |1958—1690, 1962—1964, 1966 |- | bgcolor="ffffff" |[[Файл:Phil10cent1963obv.jpg|53x53px]] | bgcolor="ffffff" |[[Файл:Phil10cent1963rev.jpg|53x53px]] |<big>10 сентаво</big> |17,8 |0,9 |2 | rowspan="3" |[[Жез|Cu]]+[[Никель|Ni]]+[[Цинк|Zn]] | rowspan="3" |кесикче |1958, 1960, 1962—1964, 1966 |- | bgcolor="ffffff" |[[Файл:Phil25cent1962obv.jpg|73x73px]] | bgcolor="ffffff" |[[Файл:Phil25cent1962rev.jpg|72x72px]] |<big>25 сентаво</big> |24 |1,6 |5 |1958, 1960, 1962, 1964, 1966 |- | bgcolor="ffffff" |[[Файл:Phil1958fiftycentobv.jpg|91x91px]] | bgcolor="ffffff" |[[Файл:Phil1947s50centrev.jpg|91x91px]] |<big>50 сентаво</big> |30,3 |н/д |10 |1958, 1964 |- | colspan="9" align="left" |<small>Сүрөттөрдүн масштабы: 1 миллиметрге 3,0 пиксел.</small> |} === 1967-жылы чыгарылган үлгүдөгү монеталар === {| class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align: center" ! colspan="2" |Сүрөт !Номинал !Диаметр (мм) !Калыңдыгы (мм) !Салмагы (г) !Материал !Кыры (гурт) !Годы выпуска |- | bgcolor="ffffff" |[[Файл:Onecent1969obv.jpg|46x46px]] | bgcolor="ffffff" |[[Файл:Onecent1969rev.jpg|46x46px]] |<big>1 сентимо</big> |15,25 |1,37 |0,5 |[[алюминий]] | rowspan="2" |жылмакай |1967—1970, 1974 |- | bgcolor="ffffff" |[[Файл:Philtencent1970obv.jpg|56x56px]] | bgcolor="ffffff" |[[Файл:Philtencent1970rev.jpg|57x57px]] |<big>5 сентимо</big> |18,6 |1,4 |2,5 |латунь |1967, 1968, 1970, 1972, 1974 |- | bgcolor="ffffff" |[[Файл:Phil10cent1972obv.jpg|54x54px]] | bgcolor="ffffff" |[[Файл:Phil10cent1972rev.jpg|54x54px]] |<big>10 сентимо</big> |17,85 |1,15 |2 | rowspan="4" |[[Жез|Cu]]+[[Никель|Ni]]+[[Цинк|Zn]] | rowspan="4" |кесикче |1967—1972, 1974 |- | bgcolor="ffffff" |[[Файл:Phil25cent1971obv.jpg|63x63px]] | bgcolor="ffffff" |[[Файл:Phil25cent1971rev.jpg|63x63px]] |<big>25 сентимо</big> |21 |1,72 |4 |1967—1972, 1974 |- | bgcolor="ffffff" |[[Файл:1972phil50sentobv.jpg|83x83px]] | bgcolor="ffffff" |[[Файл:1972phil50sentrev.jpg|83x83px]] |<big>50 сентимо</big> |27,5 |1,95 |8 |1967, 1971, 1972, 1974, 1975 |- | bgcolor="ffffff" |[[Файл:1974phil1pisoobv.jpg|99x99px]] | bgcolor="ffffff" |[[Файл:1974phil1pisorev.jpg|99x99px]] |<big>1 песо</big> |33 |2,17 |14,28 |1972, 1974 |- | colspan="9" align="left" |<small>Сүрөттөрдүн масштабы: 1 миллиметрге 3,0 пиксел.</small> |} === 1993-жылы чыгарылган үлгүдөгү монеталар === {| class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align: center" ! colspan="2" |Сүрөт !Номинал !Диаметр (мм) !Калыңдыгы (мм) !Салмагы (г) !Материал !Кыры (гурт) !Чыгарылган жылдары |- | bgcolor="ffffff" |[[Файл:2002phil01centobv.jpg|47x47px]] | bgcolor="ffffff" |[[Файл:2002phil01centrev.jpg|47x47px]] |<big>1 сентимо</big> |15,5 |н/д |2,0 | rowspan="3" |жез жалатылган болот |жылмакай |1995—2002, 2004—2016 |- | bgcolor="ffffff" |[[Файл:2011phil05centobv.jpg|47x47px]] | bgcolor="ffffff" |[[Файл:2011phil05centrev.jpg|47x47px]] |<big>5 сентимо</big> |15,5 |1,52 |1,9 |жылмакай |1995—2017 |- | bgcolor="ffffff" |[[Файл:2009phil10centobv.jpg|51x51px]] | bgcolor="ffffff" |[[Файл:2009phil10centrev.jpg|51x51px]] |<big>10 сентимо</big> |17,0 |1,67 |2,5 |кесикче |1995—1999, 2001, 2002, 2004—2017 |- | rowspan="2" bgcolor="ffffff" |[[Файл:2011phil25centobv.jpg|60x60px]] | rowspan="2" bgcolor="ffffff" |[[Файл:2011phil25centrev.jpg|60x60px]] | rowspan="2" |<big>25 сентимо</big> | rowspan="2" |20,0 |1,5 |3,8 |латунь | rowspan="2" |жылмакай |1995—2003 |- |1,78 |3,6 |латунь жалатылган болот |2004—2017 |- | rowspan="2" bgcolor="ffffff" |[[Файл:Philpeso2010obv.jpg|72x72px]] | rowspan="2" bgcolor="ffffff" |[[Файл:Philpeso2010rev.jpg|73x73px]] | rowspan="2" |<big>1 песо</big> | rowspan="2" |24,0 |1,75 |6,1 |жез + [[никель]] | rowspan="2" |кесикче |1995—2003 |- |1,9 |5,35 |никель жалатылган болот |2003—2017 |- | bgcolor="ffffff" |[[Файл:2005phil05pisoobv.jpg|81x81px]] | bgcolor="ffffff" |[[Файл:2005phil05pisorev.jpg|81x81px]] |<big>5 песо</big> |27,0 |1,87 |7,7 |латунь |жылмакай |1995—2017 |- | bgcolor="ffffff" |[[Файл:2011phil10pisoobv.jpg|80x80px]] | bgcolor="ffffff" |[[Файл:2011ophil10pisorev.jpg|80x80px]] |<big>10 песо</big> |26,5 |2,14 |8,7 |чети: жез + никель ортосу: жез |кесикче |2000—2017 |- | colspan="9" align="left" |<small>Сүрөттөрдүн масштабы: 1 миллиметрге 3,0 пиксел.</small> |} === 2017-жылы чыгарылган үлгүдөгү монеталар === {| class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align: center" ! colspan="2" |Сүрөт !Номинал !Диаметр (мм) !Калыңдыгы (мм) !Салмагы (г) !Материал !Кыры (гурт) !Алдыңкы бети (аверс) !Арткы бети (реверс) !Чыгарылган жылдары |- | bgcolor="ffffff" |[[Файл:Philngc1sentobv.jpg|45x45px]] | bgcolor="ffffff" |[[Файл:Philngc1sentrev.jpg|45x45px]] |<big>1 сентимо</big> |15 |1,54 |1,9 | rowspan="7" |никель жалатылган болот |жылмакай | rowspan="3" | |Xanthostemon verdugonianus |2017-жылдан баштап |- | bgcolor="ffffff" |[[Файл:Philngc5sentob.jpg|48x48px]] | bgcolor="ffffff" |[[Файл:Philngc5sentrev.jpg|48x48px]] |<big>5 сентимо</big> |16 |1,6 |2,2 |кесикче |Calotropis gigantea |2017-жылдан баштап |- | bgcolor="ffffff" |[[Файл:Philngc25sentobv.jpg|61x61px]] | bgcolor="ffffff" |[[Файл:Philngc25sentrev.jpg|61x61px]] |<big>25 сентимо</big> |20 |1,6 |3,6 |жылмакай |Dillenia philippinensis |2017-жылдан баштап |- | bgcolor="ffffff" |[[Файл:Philngc1pisoobv.jpg|69x69px]] | bgcolor="ffffff" |[[Файл:Philngc1pisorev.jpg|69x69px]] |<big>1 песо</big> |23 |2,05 |6 |кесикче |Хосе Рисаль |Vanda sanderiana |2017-жылдан баштап |- | bgcolor="ffffff" | | bgcolor="ffffff" | |<big>2 песо</big> |24 |1,9 |5,35 |кесикче |Эмилио Агинальдо |Pterocarpus indicus |2017-жылдан баштап |- | bgcolor="ffffff" |[[Файл:Philngc5pisoobv.jpg|75x75px]] | bgcolor="ffffff" |[[Файл:Philngc5pisorev.jpg|75x75px]] |<big>5 песо</big> |25 | |7,4 |жылмакай |Андрес Бонифасио |Strongylodon macrobotrys |2017-жылдан баштап |- | bgcolor="ffffff" |[[Файл:Philngc10pisoobv.jpg|81x81px]] | bgcolor="ffffff" |[[Файл:Philngc10pisorev.jpg|81x81px]] |<big>10 песо</big> |27 |2,05 |8 |кесикче (жазуулар менен) |Аполинарио Мабини |Medinilla magnifica |2017-жылдан баштап |- | colspan="11" align="left" |<small>Сүрөттөрдүн масштабы: 1 миллиметрге 3,0 пиксел.</small> |} == Банкноттор == === 1949-жылы чыгарылган үлгүдөгү банкноталар === {| class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align: center" ! colspan="7" |1949-жылы чыгарылган үлгүдөгү банкноталар |- ! colspan="2" |Сүрөт ! rowspan="2" |Номинал ! rowspan="2" |Өлчөмү (мм) ! rowspan="2" |Түсү ! colspan="2" |Сүрөттөөмөсү |- !Алдыңкы бети !Арткы бети !Алдыңкы бети !Арткы бети |- | bgcolor="#000000" |[[Файл:Philippine_Peso,_5_Centavos_English_Obverse.jpg|108x108px]] | bgcolor="#000000" |[[Файл:Philippine_Peso,_5_Centavos_English_Reverse.jpg|108x108px]] |<big>5 сентаво</big> | rowspan="4" |108×55 |кызыл | rowspan="4" |номинал | rowspan="5" |номинал |- | bgcolor="#000000" |[[Файл:Philippine_Peso,_10_Centavos_English_Obverse.jpg|108x108px]] | bgcolor="#000000" |[[Файл:Philippine_Peso,_10_Centavo_English_Reverse.jpg|108x108px]] |<big>10 сентаво</big> |күрөң |- | bgcolor="#000000" |[[Файл:File-Philippine_Peso,_20_Centavo_English_Obverse.jpg|108x108px]] | bgcolor="#000000" |[[Файл:Philippine_Peso,_20_Centavo_English_Obverse.jpg|108x108px]] |<big>20 сентаво</big> |жашыл |- | bgcolor="#000000" | | bgcolor="#000000" | |<big>50 сентаво</big> |көк |- | bgcolor="#000000" |[[Файл:English_Series_Half_Peso_Banknote_(Obverse).jpg|130x130px]] | bgcolor="#000000" |[[Файл:English_Series_Half_Peso_Banknote_(Reverse).jpg|130x130px]] |<big>1/2 песо</big> |130×60 |жашыл |Майон жанар тоосунун фонунда араба чегилген өгүздөр |- | bgcolor="#000000" |[[Файл:P1_English_series_(Obverse).jpg|162x162px]] | bgcolor="#000000" |[[Файл:P1_English_series_(Reverse).jpg|162x162px]] |<big>1 песо</big> | rowspan="9" |162×67 |кара сары |Аполинарио Мабини |Малолостогу Барасоайн чиркөөсү |- | bgcolor="#000000" |[[Файл:P2_English_series_(Obverse).jpg|162x162px]] | bgcolor="#000000" | |<big>2 песо</big> |кара көгүлтүр |Хосе Рисаль |Магелландын Филиппинге келиши |- | bgcolor="#000000" |[[Файл:P5_English_series_(Obverse).jpg|162x162px]] | bgcolor="#000000" |[[Файл:Php_5peso_english_reverse.jpg|162x162px]] |<big>5 песо</big> |кара алтын түстүү |Марсело Дель Пилар, Грасиано Лопес Хаэна |«La Solidaridad» гезити |- | bgcolor="#000000" |[[Файл:P10_English_series_(Obverse).jpg|162x162px]] | bgcolor="#000000" | |<big>10 песо</big> |кара күрөң |Гомбурса |Маниладагы Мигель Лопес де Легаспи жана Андрес Урданетанын эстеликтеринин фонундагы Филиппиндин желеги |- | bgcolor="#000000" |[[Файл:PHP20_English_series_bill.jpg|162x162px]] | bgcolor="#000000" |[[Файл:Php_20peso_english_reverse.jpg|162x162px]] |<big>20 песо</big> |кара сары кызгыл сары |Андрес Бонифасио, Эмилио Хасинто |Катипунан туусу, кылыч, «KARTILYA ng KATIPUTAN» китеби, калем, сыя челек, Андрес Бонифасионун эстелиги |- | bgcolor="#000000" |[[Файл:PHP50_English_series_bill.jpg|162x162px]] | bgcolor="#000000" | |<big>50 песо</big> |кара сары кызыл | |Дату Сикатуно жана Легаспинин ортосундагы кан келишими |- | bgcolor="#000000" |[[Файл:Melchora100pesos.jpg|162x162px]] | bgcolor="#000000" | |<big>100 песо</big> |кара алтын түстүү |Мельхора Акино |туу көтөргөн аскерлер |- | bgcolor="#000000" |[[Файл:PHP200_English_series_bill.jpg|162x162px]] | bgcolor="#000000" | |<big>200 песо</big> |жашыл |Мануэль Кесон |Улуттук көркөм өнөр музейинин имараты |- | bgcolor="#000000" |[[Файл:P500_English_series_(Obverse).jpg|162x162px]] | bgcolor="#000000" |[[Файл:Philippine_500_Peso_Bill_1949_(Reverse).jpg|162x162px]] |<big>500 песо</big> |кара кызгылт көк |Мануэль Рохас |Борбордук банктын имараты |- | colspan="7" align="left" |<small>Сүрөттөрдүн масштабы: 1 миллиметрге 1 пиксел.</small> |} === 1985-2002 жж. чыгарылган үлгүдөгү банкноталар === {| class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align: center" ! colspan="8" |1985-2002 жж. чыгарылган үлгүдөгү банкноталар |- ! colspan="2" |Сүрөт ! rowspan="2" |Номинал (песо) ! rowspan="2" |Өлчөмү (мм) ! rowspan="2" |Түсү ! colspan="2" |Сүрөттөөмөсү ! rowspan="2" |Чыгарылган жылдары |- !Алдыңкы бети !Арткы бети !Алдыңкы бети !Арткы бети |- | bgcolor="#000000" |[[Файл:NDS_obverse_5_Philippine_peso_bill.jpg|160x160px]] | bgcolor="#000000" |[[Файл:NDS_reverse_5_Philippine_peso_bill.jpg|160x160px]] |<big>5</big> | rowspan="9" |160×66 |жашыл |Эмилио Агинальдо |Филиппин Республикасынын көз карандысыздыгын жарыялоо |''1985, 1990, 1995'' |- | bgcolor="#000000" |[[Файл:NDS_obverse_10_Philippine_peso_bill_(1985).jpg|160x160px]] | bgcolor="#000000" | | rowspan="2" |<big>10</big> | rowspan="2" |күрөң |Аполинарио Мабини |Малолостогу Барасоайн чиркөөсү |''1985, 1995'' |- | bgcolor="#000000" |[[Файл:NDS_obverse_10_Philippine_peso_bill_(1997).jpg|160x160px]] | bgcolor="#000000" |[[Файл:NDS_reverse_10_Philippine_peso_bill_(1997).jpg|160x160px]] |Аполинарио Мабини жана Андрес Бонифасио, калем, сыя челек |Малолостогу Барасоайн чиркөөсү, байыркы филиппин ырымдары |1997—2001 |- | bgcolor="#000000" |[[Файл:NDS_obverse_20_Philippine_peso_bill.jpg|160x160px]] | bgcolor="#000000" |[[Файл:NDS_reverse_20_Philippine_peso_bill.jpg|160x160px]] |<big>20</big> |кызгыл сары |Мануэль Кесона, Филиппиндин 1935-жылдагы Конституциясы |Маниладагы Малаканьян сарайы |''1985, 1997,'' 1998—2012 |- | bgcolor="#000000" |[[Файл:NDS_obverse_50_Philippine_peso_bill.jpg|160x160px]] | bgcolor="#000000" | |<big>50</big> |кызыл |Серхио Осменья, Фуэнте Осменья оргумасы |Филиппиндин Улуттук музейинин имараты |''1985, 1995,'' 1998—2013 |- | bgcolor="#000000" |[[Файл:NDS_obverse_100_Philippine_peso_bill.jpg|160x160px]] | bgcolor="#000000" | |<big>100</big> |кызгылт көк |Мануэль Рохаса, үчүнчү республиканы жарыялоо аземи |Маниладагы Филиппин Борбордук банкынын эски имараты |''1987, 1991, 1995, 1997,'' 1998—2013 |- | bgcolor="#000000" |[[Файл:NDS_obverse_200_Philippine_peso_bill.jpg|160x160px]] | bgcolor="#000000" |[[Файл:NDS_reverse_200_Philippine_peso_bill.jpg|160x160px]] |<big>200</big> |кызгылт көк, жашыл |Диосдадо Макапагал, Кавитедеги Агинальдо Шрайн музейи |Глория Макапагал-Арройо Президентинин инаугурациясы |2002—2013 |- | bgcolor="#000000" |[[Файл:NDS_obverse_500_Philippine_peso_bill.jpg|160x160px]] | bgcolor="#000000" |[[Файл:NDS_reverse_500_Philippine_peso_bill.jpg|160x160px]] |<big>500</big> |сары |Филиппин желегинин фонундагы Бенигно Акино, басма машинкасы |«Rolleiflex» камерасын кармаган Бенигно Акино, Тарлактагы имарат |''1987, 1995,'' 1998—2013 |- | bgcolor="#000000" |[[Файл:NDS_obverse_1000_Philippine_peso_bill.jpg|160x160px]] | bgcolor="#000000" |[[Файл:NDS_reverse_1000_Philippine_peso_bill.png|160x160px]] |<big>1000</big> |көгүлтүр |Хосе Абад Сантос, Висенте Лим жана Хосефа Эскода |Банауэ күрүч террасалары |''1991, 1995,'' 1998—2012 |- | colspan="8" align="left" |<small>Сүрөттөрдүн масштабы: 1 миллиметрге 1 пиксел. Жантык текст менен жазылган даталар банкноталарда көрсөтүлгөн эмес.</small> |} === 2010-жылы чыгарылган үлгүдөгү банкноталар === {| class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align: center" ! colspan="8" |2010-жылы чыгарылган үлгүдөгү банкноталар |- ! colspan="2" |Сүрөт ! rowspan="2" |Номинал (песо) ! rowspan="2" |Өлчөмү (мм) ! rowspan="2" |Основные цвета ! colspan="2" |Сүрөттөөмөсү ! rowspan="2" |Чыгарылган жылдары |- !Алдыңкы бети !Арткы бети !Алдыңкы бети !Арткы бети |- | bgcolor="#000000" | | bgcolor="#000000" | |<big>20</big> | rowspan="6" |160×66 |кызгыл сары |Мануэль Кезон , Филиппиндин расмий тилин жарыялоо учуру, Маниладагы Малаканьян сарайы |Банауэ күрүч террасалары, мусанг |2010 2012—2022 |- | bgcolor="#000000" | | bgcolor="#000000" | |<big>50</big> |кызгылт |Серхио Осменья, Филиппин Сенатынын биринчи жыйыны, Лейте үчүн согуш |Тааль көлү, каранкс |2010, 2012—2023 |- | bgcolor="#000000" | | bgcolor="#000000" | |<big>100</big> |кызгылт көк |Мануэль Рохас, Маниладагы Филиппиндин Борбордук банкынын эски имараты, үчүнчү республиканы жарыялоо учуру |Майон жанар тоосу, кит акуласы |2010, 2012—2023 |- | bgcolor="#000000" | | bgcolor="#000000" | |<big>200</big> |жашыл |Диосдадо Макапагал, Испаниядан көз карандысыздыгы жарыяланган үй, Малолостогу Барасоайн чиркөөсү |Бохол, филиппин узун согончогу |2010, 2013—2020 |- | bgcolor="#000000" | | bgcolor="#000000" | |<big>500</big> |сары |Корасон Акино жана анын жолдошу Бенигно, Сары революция учурундагы элдин тобу, Бенигно Акинонун эстелиги |Пуэрто-Принсеса жер астындагы дарыясы, чоң тумшукту көк топулу тоту кушу |2010, 2012—2023 |- | bgcolor="#000000" | | bgcolor="#000000" | |<big>1000</big> |көгүлтүр |Хосе Абад Сантос, Висенте Лим жана Хосефа Эскода, эгемендүүлүктүн 100 жылдыгын майрамдоо, «Ардак легиону» ордени |Туббатаха рифи, бермет |2010, 2012—2020 |- | colspan="8" align="left" |<small>Сүрөттөрдүн масштабы: 1 миллиметрге 1 пиксел.</small> |} == Валюта алмаштыруу курсунун режими == {{Алмаштыруу курсу}} == Булактар == {{Булактар}} == Тышкы шилтемелер == * [http://www.guerrilla-money.com/ Экинчи дүйнөлүк согуш учурундагы Филиппин валютасынын тарыхы] * [https://web.archive.org/web/20190402204549/https://manilagalleontrade.webs.com/ MANILA GALLEON TRADE. Philippine Colonial Collection] * [http://philippine.ru/money.html Какая валюта на Филиппинах?] {{Азия валюталары}} e20g0n3nt3ct2t7vylm3u6279tid4yz 4 136776 645870 645782 2026-05-09T12:02:17Z Jembot 9565 Bot: Маалыматтар жаңыланды 645870 wikitext text/x-wiki {{/begin|150}} |- | 1 || [[User:Chaoborus|<span style="color:gray">Chaoborus</span>]] || [[Special:Contributions/Chaoborus|{{formatnum:25685}}]] || {{Permissions|Chaoborus}} |- | 2 || [[User:Bosogo|<span style="color:gray">Bosogo</span>]] || [[Special:Contributions/Bosogo|{{formatnum:18491}}]] || {{Permissions|Bosogo}} |- | 3 || [[User:Chorobek|Chorobek]] || [[Special:Contributions/Chorobek|{{formatnum:13445}}]] || {{Permissions|Chorobek}} |- | 4 || [[User:Mirzoulugʻbek|<span style="color:gray">Mirzoulugʻbek</span>]] || [[Special:Contributions/Mirzoulugʻbek|{{formatnum:12798}}]] || {{Permissions|Mirzoulugʻbek}} |- | 5 || [[User:Artelow|Artelow]] || [[Special:Contributions/Artelow|{{formatnum:12795}}]] || {{Permissions|Artelow}} |- | 6 || [[User:Абдырашит Сатылганов|Абдырашит Сатылганов]] || [[Special:Contributions/Абдырашит Сатылганов|{{formatnum:11002}}]] || {{Permissions|Абдырашит Сатылганов}} |- | 7 || [[User:Baydastann|Baydastann]] || [[Special:Contributions/Baydastann|{{formatnum:7963}}]] || {{Permissions|Baydastann}} |- | 8 || [[User:Элден|<span style="color:gray">Элден</span>]] || [[Special:Contributions/Элден|{{formatnum:6447}}]] || {{Permissions|Элден}} |- | 9 || [[User:Aiyanakk|Aiyanakk]] || [[Special:Contributions/Aiyanakk|{{formatnum:5701}}]] || {{Permissions|Aiyanakk}} |- | 10 || [[User:UlutSoft3|<span style="color:gray">UlutSoft3</span>]] || [[Special:Contributions/UlutSoft3|{{formatnum:5435}}]] || {{Permissions|UlutSoft3}} |- | 11 || [[User:Чагылган|<span style="color:gray">Чагылган</span>]] || [[Special:Contributions/Чагылган|{{formatnum:5412}}]] || {{Permissions|Чагылган}} |- | 12 || [[User:Эльза Мамбетакунова|<span style="color:gray">Эльза Мамбетакунова</span>]] || [[Special:Contributions/Эльза Мамбетакунова|{{formatnum:5098}}]] || {{Permissions|Эльза Мамбетакунова}} |- | 13 || [[User:Tynchtyk Chorotegin|Tynchtyk Chorotegin]] || [[Special:Contributions/Tynchtyk Chorotegin|{{formatnum:4947}}]] || {{Permissions|Tynchtyk Chorotegin}} |- | 14 || [[User:ImeNtrav|<span style="color:gray">ImeNtrav</span>]] || [[Special:Contributions/ImeNtrav|{{formatnum:4506}}]] || {{Permissions|ImeNtrav}} |- | 15 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:4470}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}} |- | 16 || [[User:Maksat|<span style="color:gray">Maksat</span>]] || [[Special:Contributions/Maksat|{{formatnum:4218}}]] || {{Permissions|Maksat}} |- | 17 || [[User:Shchb|<span style="color:gray">Shchb</span>]] || [[Special:Contributions/Shchb|{{formatnum:4150}}]] || {{Permissions|Shchb}} |- | 18 || [[User:Kmaksat|<span style="color:gray">Kmaksat</span>]] || [[Special:Contributions/Kmaksat|{{formatnum:3969}}]] || {{Permissions|Kmaksat}} |- | 19 || [[User:Үрүйэ|<span style="color:gray">Үрүйэ</span>]] || [[Special:Contributions/Үрүйэ|{{formatnum:3964}}]] || {{Permissions|Үрүйэ}} |- | 20 || [[User:Kgbek|<span style="color:gray">Kgbek</span>]] || [[Special:Contributions/Kgbek|{{formatnum:3618}}]] || {{Permissions|Kgbek}} |- | 21 || [[User:Connexxx|<span style="color:gray">Connexxx</span>]] || [[Special:Contributions/Connexxx|{{formatnum:3478}}]] || {{Permissions|Connexxx}} |- | 22 || [[User:Elebayev|<span style="color:gray">Elebayev</span>]] || [[Special:Contributions/Elebayev|{{formatnum:3382}}]] || {{Permissions|Elebayev}} |- | 23 || [[User:Aidabishkek|<span style="color:gray">Aidabishkek</span>]] || [[Special:Contributions/Aidabishkek|{{formatnum:3167}}]] || {{Permissions|Aidabishkek}} |- | 24 || [[User:Askar Nazyrov|<span style="color:gray">Askar Nazyrov</span>]] || [[Special:Contributions/Askar Nazyrov|{{formatnum:2724}}]] || {{Permissions|Askar Nazyrov}} |- | 25 || [[User:Umut|<span style="color:gray">Umut</span>]] || [[Special:Contributions/Umut|{{formatnum:2419}}]] || {{Permissions|Umut}} |- | 26 || [[User:QECUB|<span style="color:gray">QECUB</span>]] || [[Special:Contributions/QECUB|{{formatnum:2263}}]] || {{Permissions|QECUB}} |- | 27 || [[User:Бахтияр Толукбаев|<span style="color:gray">Бахтияр Толукбаев</span>]] || [[Special:Contributions/Бахтияр Толукбаев|{{formatnum:2158}}]] || {{Permissions|Бахтияр Толукбаев}} |- | 28 || [[User:Roman, Alexej and Vładimir|<span style="color:gray">Roman, Alexej and Vładimir</span>]] || [[Special:Contributions/Roman, Alexej and Vładimir|{{formatnum:1908}}]] || {{Permissions|Roman, Alexej and Vładimir}} |- | 29 || [[User:Kairat Zamirbekov|<span style="color:gray">Kairat Zamirbekov</span>]] || [[Special:Contributions/Kairat Zamirbekov|{{formatnum:1600}}]] || {{Permissions|Kairat Zamirbekov}} |- | 30 || [[User:Gliwi|Gliwi]] || [[Special:Contributions/Gliwi|{{formatnum:1430}}]] || {{Permissions|Gliwi}} |- | 31 || [[User:Meri|<span style="color:gray">Meri</span>]] || [[Special:Contributions/Meri|{{formatnum:1392}}]] || {{Permissions|Meri}} |- | 32 || [[User:Asankozhoevas|<span style="color:gray">Asankozhoevas</span>]] || [[Special:Contributions/Asankozhoevas|{{formatnum:1279}}]] || {{Permissions|Asankozhoevas}} |- | 33 || [[User:Adinai|<span style="color:gray">Adinai</span>]] || [[Special:Contributions/Adinai|{{formatnum:1270}}]] || {{Permissions|Adinai}} |- | 34 || [[User:Friendwip.kg|<span style="color:gray">Friendwip.kg</span>]] || [[Special:Contributions/Friendwip.kg|{{formatnum:1187}}]] || {{Permissions|Friendwip.kg}} |- | 35 || [[User:Kglive|<span style="color:gray">Kglive</span>]] || [[Special:Contributions/Kglive|{{formatnum:1067}}]] || {{Permissions|Kglive}} |- | 36 || [[User:UlutSoft6|<span style="color:gray">UlutSoft6</span>]] || [[Special:Contributions/UlutSoft6|{{formatnum:1027}}]] || {{Permissions|UlutSoft6}} |- | 37 || [[User:TarPas|<span style="color:gray">TarPas</span>]] || [[Special:Contributions/TarPas|{{formatnum:1019}}]] || {{Permissions|TarPas}} |- | 38 || [[User:Gulzhana|<span style="color:gray">Gulzhana</span>]] || [[Special:Contributions/Gulzhana|{{formatnum:993}}]] || {{Permissions|Gulzhana}} |- | 39 || [[User:Aida23a|<span style="color:gray">Aida23a</span>]] || [[Special:Contributions/Aida23a|{{formatnum:872}}]] || {{Permissions|Aida23a}} |- | 40 || [[User:Dnes1302|<span style="color:gray">Dnes1302</span>]] || [[Special:Contributions/Dnes1302|{{formatnum:845}}]] || {{Permissions|Dnes1302}} |- | 41 || [[User:Элдин беги|<span style="color:gray">Элдин беги</span>]] || [[Special:Contributions/Элдин беги|{{formatnum:834}}]] || {{Permissions|Элдин беги}} |- | 42 || [[User:UlutSoft1|<span style="color:gray">UlutSoft1</span>]] || [[Special:Contributions/UlutSoft1|{{formatnum:818}}]] || {{Permissions|UlutSoft1}} |- | 43 || [[User:Rotlink|<span style="color:gray">Rotlink</span>]] || [[Special:Contributions/Rotlink|{{formatnum:799}}]] || {{Permissions|Rotlink}} |- | 44 || [[User:Chris die Seele|<span style="color:gray">Chris die Seele</span>]] || [[Special:Contributions/Chris die Seele|{{formatnum:792}}]] || {{Permissions|Chris die Seele}} |- | 45 || [[User:Arsensky|Arsensky]] || [[Special:Contributions/Arsensky|{{formatnum:785}}]] || {{Permissions|Arsensky}} |- | 46 || [[User:Дилдорбек|<span style="color:gray">Дилдорбек</span>]] || [[Special:Contributions/Дилдорбек|{{formatnum:698}}]] || {{Permissions|Дилдорбек}} |- | 47 || [[User:Aiylchy|<span style="color:gray">Aiylchy</span>]] || [[Special:Contributions/Aiylchy|{{formatnum:697}}]] || {{Permissions|Aiylchy}} |- | 48 || [[User:Estebesovdastan|<span style="color:gray">Estebesovdastan</span>]] || [[Special:Contributions/Estebesovdastan|{{formatnum:690}}]] || {{Permissions|Estebesovdastan}} |- | 49 || [[User:Jakshysapa|<span style="color:gray">Jakshysapa</span>]] || [[Special:Contributions/Jakshysapa|{{formatnum:672}}]] || {{Permissions|Jakshysapa}} |- | 50 || [[User:Lirchik|<span style="color:gray">Lirchik</span>]] || [[Special:Contributions/Lirchik|{{formatnum:649}}]] || {{Permissions|Lirchik}} |- | 51 || [[User:Incall|<span style="color:gray">Incall</span>]] || [[Special:Contributions/Incall|{{formatnum:609}}]] || {{Permissions|Incall}} |- | 52 || [[User:Amantur r|<span style="color:gray">Amantur r</span>]] || [[Special:Contributions/Amantur r|{{formatnum:606}}]] || {{Permissions|Amantur r}} |- | 53 || [[User:Cekli829|<span style="color:gray">Cekli829</span>]] || [[Special:Contributions/Cekli829|{{formatnum:592}}]] || {{Permissions|Cekli829}} |- | 54 || [[User:Табалдыев Ысламбек|<span style="color:gray">Табалдыев Ысламбек</span>]] || [[Special:Contributions/Табалдыев Ысламбек|{{formatnum:590}}]] || {{Permissions|Табалдыев Ысламбек}} |- | 55 || [[User:S(uz)ak|<span style="color:gray">S(uz)ak</span>]] || [[Special:Contributions/S(uz)ak|{{formatnum:585}}]] || {{Permissions|S(uz)ak}} |- | 56 || [[User:Firespeaker|<span style="color:gray">Firespeaker</span>]] || [[Special:Contributions/Firespeaker|{{formatnum:573}}]] || {{Permissions|Firespeaker}} |- | 57 || [[User:Gulzat05|<span style="color:gray">Gulzat05</span>]] || [[Special:Contributions/Gulzat05|{{formatnum:571}}]] || {{Permissions|Gulzat05}} |- | 58 || [[User:Канымбу|<span style="color:gray">Канымбу</span>]] || [[Special:Contributions/Канымбу|{{formatnum:564}}]] || {{Permissions|Канымбу}} |- | 59 || [[User:Zhanyl90|<span style="color:gray">Zhanyl90</span>]] || [[Special:Contributions/Zhanyl90|{{formatnum:551}}]] || {{Permissions|Zhanyl90}} |- | 60 || [[User:Aladobot|<span style="color:gray">Aladobot</span>]] || [[Special:Contributions/Aladobot|{{formatnum:548}}]] || {{Permissions|Aladobot}} |- | 61 || [[User:Gulaiym001|<span style="color:gray">Gulaiym001</span>]] || [[Special:Contributions/Gulaiym001|{{formatnum:540}}]] || {{Permissions|Gulaiym001}} |- | 62 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:524}}]] || {{Permissions|Makenzis}} |- | 63 || [[User:Орозобек Түгөлбаев|<span style="color:gray">Орозобек Түгөлбаев</span>]] || [[Special:Contributions/Орозобек Түгөлбаев|{{formatnum:522}}]] || {{Permissions|Орозобек Түгөлбаев}} |- | 64 || [[User:Кайып Пайзылдаев|<span style="color:gray">Кайып Пайзылдаев</span>]] || [[Special:Contributions/Кайып Пайзылдаев|{{formatnum:497}}]] || {{Permissions|Кайып Пайзылдаев}} |- | 65 || [[User:Бегаим|<span style="color:gray">Бегаим</span>]] || [[Special:Contributions/Бегаим|{{formatnum:463}}]] || {{Permissions|Бегаим}} |- | 66 || [[User:Rartat|<span style="color:gray">Rartat</span>]] || [[Special:Contributions/Rartat|{{formatnum:462}}]] || {{Permissions|Rartat}} |- | 67 || [[User:Fornax|<span style="color:gray">Fornax</span>]] || [[Special:Contributions/Fornax|{{formatnum:459}}]] || {{Permissions|Fornax}} |- | 68 || [[User:PlanespotterA320|<span style="color:gray">PlanespotterA320</span>]] || [[Special:Contributions/PlanespotterA320|{{formatnum:457}}]] || {{Permissions|PlanespotterA320}} |- | 69 || [[User:UlutSoft4|<span style="color:gray">UlutSoft4</span>]] || [[Special:Contributions/UlutSoft4|{{formatnum:447}}]] || {{Permissions|UlutSoft4}} |- | 70 || [[User:Hugo.arg|<span style="color:gray">Hugo.arg</span>]] || [[Special:Contributions/Hugo.arg|{{formatnum:434}}]] || {{Permissions|Hugo.arg}} |- | 71 || [[User:ДолбоЯщер|<span style="color:gray">ДолбоЯщер</span>]] || [[Special:Contributions/ДолбоЯщер|{{formatnum:430}}]] || {{Permissions|ДолбоЯщер}} |- | 72 || [[User:Ksc~ruwiki|<span style="color:gray">Ksc~ruwiki</span>]] || [[Special:Contributions/Ksc~ruwiki|{{formatnum:422}}]] || {{Permissions|Ksc~ruwiki}} |- | 73 || [[User:Алтынбек Касымов|<span style="color:gray">Алтынбек Касымов</span>]] || [[Special:Contributions/Алтынбек Касымов|{{formatnum:418}}]] || {{Permissions|Алтынбек Касымов}} |- | 74 || [[User:Pathoschild|<span style="color:gray">Pathoschild</span>]] || [[Special:Contributions/Pathoschild|{{formatnum:415}}]] || {{Permissions|Pathoschild}} |- | 75 || [[User:Εὐθυμένης|<span style="color:gray">Εὐθυμένης</span>]] || [[Special:Contributions/Εὐθυμένης|{{formatnum:409}}]] || {{Permissions|Εὐθυμένης}} |- | 76 || [[User:Namir|<span style="color:gray">Namir</span>]] || [[Special:Contributions/Namir|{{formatnum:376}}]] || {{Permissions|Namir}} |- | 77 || [[User:Госфонд ИС|<span style="color:gray">Госфонд ИС</span>]] || [[Special:Contributions/Госфонд ИС|{{formatnum:361}}]] || {{Permissions|Госфонд ИС}} |- | 78 || [[User:V3~kywiki|<span style="color:gray">V3~kywiki</span>]] || [[Special:Contributions/V3~kywiki|{{formatnum:357}}]] || {{Permissions|V3~kywiki}} |- | 79 || [[User:AdemazAlmaz|<span style="color:gray">AdemazAlmaz</span>]] || [[Special:Contributions/AdemazAlmaz|{{formatnum:346}}]] || {{Permissions|AdemazAlmaz}} |- | 80 || [[User:Ырысгул|<span style="color:gray">Ырысгул</span>]] || [[Special:Contributions/Ырысгул|{{formatnum:346}}]] || {{Permissions|Ырысгул}} |- | 81 || [[User:Nurjamal|<span style="color:gray">Nurjamal</span>]] || [[Special:Contributions/Nurjamal|{{formatnum:335}}]] || {{Permissions|Nurjamal}} |- | 82 || [[User:Nursultan|<span style="color:gray">Nursultan</span>]] || [[Special:Contributions/Nursultan|{{formatnum:335}}]] || {{Permissions|Nursultan}} |- | 83 || [[User:Aymira|<span style="color:gray">Aymira</span>]] || [[Special:Contributions/Aymira|{{formatnum:321}}]] || {{Permissions|Aymira}} |- | 84 || [[User:Ptbotgourou|<span style="color:gray">Ptbotgourou</span>]] || [[Special:Contributions/Ptbotgourou|{{formatnum:320}}]] || {{Permissions|Ptbotgourou}} |- | 85 || [[User:Symbat92|<span style="color:gray">Symbat92</span>]] || [[Special:Contributions/Symbat92|{{formatnum:315}}]] || {{Permissions|Symbat92}} |- | 86 || [[User:Andrew J.Kurbiko|<span style="color:gray">Andrew J.Kurbiko</span>]] || [[Special:Contributions/Andrew J.Kurbiko|{{formatnum:310}}]] || {{Permissions|Andrew J.Kurbiko}} |- | 87 || [[User:Орозгул|<span style="color:gray">Орозгул</span>]] || [[Special:Contributions/Орозгул|{{formatnum:310}}]] || {{Permissions|Орозгул}} |- | 88 || [[User:Ziv|<span style="color:gray">Ziv</span>]] || [[Special:Contributions/Ziv|{{formatnum:303}}]] || {{Permissions|Ziv}} |- | 89 || [[User:Atlikta|<span style="color:gray">Atlikta</span>]] || [[Special:Contributions/Atlikta|{{formatnum:298}}]] || {{Permissions|Atlikta}} |- | 90 || [[User:Abiyoyo|<span style="color:gray">Abiyoyo</span>]] || [[Special:Contributions/Abiyoyo|{{formatnum:295}}]] || {{Permissions|Abiyoyo}} |- | 91 || [[User:Росул|<span style="color:gray">Росул</span>]] || [[Special:Contributions/Росул|{{formatnum:294}}]] || {{Permissions|Росул}} |- | 92 || [[User:Elya3|<span style="color:gray">Elya3</span>]] || [[Special:Contributions/Elya3|{{formatnum:292}}]] || {{Permissions|Elya3}} |- | 93 || [[User:Baronnet|<span style="color:gray">Baronnet</span>]] || [[Special:Contributions/Baronnet|{{formatnum:287}}]] || {{Permissions|Baronnet}} |- | 94 || [[User:Ahmadi~ruwiki|<span style="color:gray">Ahmadi~ruwiki</span>]] || [[Special:Contributions/Ahmadi~ruwiki|{{formatnum:285}}]] || {{Permissions|Ahmadi~ruwiki}} |- | 95 || [[User:Rakutai|<span style="color:gray">Rakutai</span>]] || [[Special:Contributions/Rakutai|{{formatnum:284}}]] || {{Permissions|Rakutai}} |- | 96 || [[User:Minorax|<span style="color:gray">Minorax</span>]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:281}}]] || {{Permissions|Minorax}} |- | 97 || [[User:Peri~kywiki|<span style="color:gray">Peri~kywiki</span>]] || [[Special:Contributions/Peri~kywiki|{{formatnum:266}}]] || {{Permissions|Peri~kywiki}} |- | 98 || [[User:Ashirov Maksatbek|<span style="color:gray">Ashirov Maksatbek</span>]] || [[Special:Contributions/Ashirov Maksatbek|{{formatnum:265}}]] || {{Permissions|Ashirov Maksatbek}} |- | 99 || [[User:Asel90|<span style="color:gray">Asel90</span>]] || [[Special:Contributions/Asel90|{{formatnum:263}}]] || {{Permissions|Asel90}} |- | 100 || [[User:Belekoff|<span style="color:gray">Belekoff</span>]] || [[Special:Contributions/Belekoff|{{formatnum:261}}]] || {{Permissions|Belekoff}} |- | 101 || [[User:Jol004u|<span style="color:gray">Jol004u</span>]] || [[Special:Contributions/Jol004u|{{formatnum:258}}]] || {{Permissions|Jol004u}} |- | 102 || [[User:Janyzak|<span style="color:gray">Janyzak</span>]] || [[Special:Contributions/Janyzak|{{formatnum:255}}]] || {{Permissions|Janyzak}} |- | 103 || [[User:Машъал|<span style="color:gray">Машъал</span>]] || [[Special:Contributions/Машъал|{{formatnum:254}}]] || {{Permissions|Машъал}} |- | 104 || [[User:Fatim|<span style="color:gray">Fatim</span>]] || [[Special:Contributions/Fatim|{{formatnum:253}}]] || {{Permissions|Fatim}} |- | 105 || [[User:Баха Исаев|<span style="color:gray">Баха Исаев</span>]] || [[Special:Contributions/Баха Исаев|{{formatnum:249}}]] || {{Permissions|Баха Исаев}} |- | 106 || [[User:Noloun|<span style="color:gray">Noloun</span>]] || [[Special:Contributions/Noloun|{{formatnum:248}}]] || {{Permissions|Noloun}} |- | 107 || [[User:Чоко Бой|<span style="color:gray">Чоко Бой</span>]] || [[Special:Contributions/Чоко Бой|{{formatnum:243}}]] || {{Permissions|Чоко Бой}} |- | 108 || [[User:Tynchtykbek|<span style="color:gray">Tynchtykbek</span>]] || [[Special:Contributions/Tynchtykbek|{{formatnum:243}}]] || {{Permissions|Tynchtykbek}} |- | 109 || [[User:Dutcman|<span style="color:gray">Dutcman</span>]] || [[Special:Contributions/Dutcman|{{formatnum:242}}]] || {{Permissions|Dutcman}} |- | 110 || [[User:Ulan A|<span style="color:gray">Ulan A</span>]] || [[Special:Contributions/Ulan A|{{formatnum:239}}]] || {{Permissions|Ulan A}} |- | 111 || [[User:DragonBot|<span style="color:gray">DragonBot</span>]] || [[Special:Contributions/DragonBot|{{formatnum:235}}]] || {{Permissions|DragonBot}} |- | 112 || [[User:Таалай Берен|<span style="color:gray">Таалай Берен</span>]] || [[Special:Contributions/Таалай Берен|{{formatnum:231}}]] || {{Permissions|Таалай Берен}} |- | 113 || [[User:Adilet15|<span style="color:gray">Adilet15</span>]] || [[Special:Contributions/Adilet15|{{formatnum:223}}]] || {{Permissions|Adilet15}} |- | 114 || [[User:Dostojewskij|<span style="color:gray">Dostojewskij</span>]] || [[Special:Contributions/Dostojewskij|{{formatnum:219}}]] || {{Permissions|Dostojewskij}} |- | 115 || [[User:MauritsBot|<span style="color:gray">MauritsBot</span>]] || [[Special:Contributions/MauritsBot|{{formatnum:218}}]] || {{Permissions|MauritsBot}} |- | 116 || [[User:タチコマ robot|<span style="color:gray">タチコマ robot</span>]] || [[Special:Contributions/タチコマ robot|{{formatnum:216}}]] || {{Permissions|タチコマ robot}} |- | 117 || [[User:Adamboluu|<span style="color:gray">Adamboluu</span>]] || [[Special:Contributions/Adamboluu|{{formatnum:213}}]] || {{Permissions|Adamboluu}} |- | 118 || [[User:Dr.atakulov|<span style="color:gray">Dr.atakulov</span>]] || [[Special:Contributions/Dr.atakulov|{{formatnum:211}}]] || {{Permissions|Dr.atakulov}} |- | 119 || [[User:Dinamik-bot|<span style="color:gray">Dinamik-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Dinamik-bot|{{formatnum:210}}]] || {{Permissions|Dinamik-bot}} |- | 120 || [[User:Kyrgyzchala|<span style="color:gray">Kyrgyzchala</span>]] || [[Special:Contributions/Kyrgyzchala|{{formatnum:210}}]] || {{Permissions|Kyrgyzchala}} |- | 121 || [[User:Anara|<span style="color:gray">Anara</span>]] || [[Special:Contributions/Anara|{{formatnum:210}}]] || {{Permissions|Anara}} |- | 122 || [[User:UlutSoft2|<span style="color:gray">UlutSoft2</span>]] || [[Special:Contributions/UlutSoft2|{{formatnum:209}}]] || {{Permissions|UlutSoft2}} |- | 123 || [[User:YFdyh-bot|<span style="color:gray">YFdyh-bot</span>]] || [[Special:Contributions/YFdyh-bot|{{formatnum:209}}]] || {{Permissions|YFdyh-bot}} |- | 124 || [[User:A.djan|<span style="color:gray">A.djan</span>]] || [[Special:Contributions/A.djan|{{formatnum:206}}]] || {{Permissions|A.djan}} |- | 125 || [[User:Robbot|<span style="color:gray">Robbot</span>]] || [[Special:Contributions/Robbot|{{formatnum:205}}]] || {{Permissions|Robbot}} |- | 126 || [[User:Chingis|<span style="color:gray">Chingis</span>]] || [[Special:Contributions/Chingis|{{formatnum:205}}]] || {{Permissions|Chingis}} |- | 127 || [[User:Foggy kub|<span style="color:gray">Foggy kub</span>]] || [[Special:Contributions/Foggy kub|{{formatnum:204}}]] || {{Permissions|Foggy kub}} |- | 128 || [[User:Чръный человек|<span style="color:gray">Чръный человек</span>]] || [[Special:Contributions/Чръный человек|{{formatnum:203}}]] || {{Permissions|Чръный человек}} |- | 129 || [[User:Мыктыбек|<span style="color:gray">Мыктыбек</span>]] || [[Special:Contributions/Мыктыбек|{{formatnum:203}}]] || {{Permissions|Мыктыбек}} |- | 130 || [[User:Adamantine|<span style="color:gray">Adamantine</span>]] || [[Special:Contributions/Adamantine|{{formatnum:201}}]] || {{Permissions|Adamantine}} |- | 131 || [[User:BakytTalas|<span style="color:gray">BakytTalas</span>]] || [[Special:Contributions/BakytTalas|{{formatnum:201}}]] || {{Permissions|BakytTalas}} |- | 132 || [[User:Zorrobot|<span style="color:gray">Zorrobot</span>]] || [[Special:Contributions/Zorrobot|{{formatnum:200}}]] || {{Permissions|Zorrobot}} |- | 133 || [[User:Мастер теней|<span style="color:gray">Мастер теней</span>]] || [[Special:Contributions/Мастер теней|{{formatnum:198}}]] || {{Permissions|Мастер теней}} |- | 134 || [[User:Amirobot|<span style="color:gray">Amirobot</span>]] || [[Special:Contributions/Amirobot|{{formatnum:197}}]] || {{Permissions|Amirobot}} |- | 135 || [[User:HerculeBot|<span style="color:gray">HerculeBot</span>]] || [[Special:Contributions/HerculeBot|{{formatnum:195}}]] || {{Permissions|HerculeBot}} |- | 136 || [[User:GhalyBot|<span style="color:gray">GhalyBot</span>]] || [[Special:Contributions/GhalyBot|{{formatnum:187}}]] || {{Permissions|GhalyBot}} |- | 137 || [[User:DARIO SEVERI|<span style="color:gray">DARIO SEVERI</span>]] || [[Special:Contributions/DARIO SEVERI|{{formatnum:172}}]] || {{Permissions|DARIO SEVERI}} |- | 138 || [[User:Nasihat.kg|<span style="color:gray">Nasihat.kg</span>]] || [[Special:Contributions/Nasihat.kg|{{formatnum:168}}]] || {{Permissions|Nasihat.kg}} |- | 139 || [[User:Temir21|<span style="color:gray">Temir21</span>]] || [[Special:Contributions/Temir21|{{formatnum:168}}]] || {{Permissions|Temir21}} |- | 140 || [[User:Vasit|<span style="color:gray">Vasit</span>]] || [[Special:Contributions/Vasit|{{formatnum:166}}]] || {{Permissions|Vasit}} |- | 141 || [[User:CarsracBot|<span style="color:gray">CarsracBot</span>]] || [[Special:Contributions/CarsracBot|{{formatnum:163}}]] || {{Permissions|CarsracBot}} |- | 142 || [[User:HiW-Bot|<span style="color:gray">HiW-Bot</span>]] || [[Special:Contributions/HiW-Bot|{{formatnum:163}}]] || {{Permissions|HiW-Bot}} |- | 143 || [[User:JYBot|<span style="color:gray">JYBot</span>]] || [[Special:Contributions/JYBot|{{formatnum:162}}]] || {{Permissions|JYBot}} |- | 144 || [[User:NKOzi|<span style="color:gray">NKOzi</span>]] || [[Special:Contributions/NKOzi|{{formatnum:159}}]] || {{Permissions|NKOzi}} |- | 145 || [[User:Кичинекей Поллианна|<span style="color:gray">Кичинекей Поллианна</span>]] || [[Special:Contributions/Кичинекей Поллианна|{{formatnum:158}}]] || {{Permissions|Кичинекей Поллианна}} |- | 146 || [[User:Sampo.Kuusi|<span style="color:gray">Sampo.Kuusi</span>]] || [[Special:Contributions/Sampo.Kuusi|{{formatnum:157}}]] || {{Permissions|Sampo.Kuusi}} |- | 147 || [[User:Samatq|<span style="color:gray">Samatq</span>]] || [[Special:Contributions/Samatq|{{formatnum:157}}]] || {{Permissions|Samatq}} |- | 148 || [[User:Azamat Omar|<span style="color:gray">Azamat Omar</span>]] || [[Special:Contributions/Azamat Omar|{{formatnum:155}}]] || {{Permissions|Azamat Omar}} |- | 149 || [[User:Kaiyr|<span style="color:gray">Kaiyr</span>]] || [[Special:Contributions/Kaiyr|{{formatnum:154}}]] || {{Permissions|Kaiyr}} |- | 150 || [[User:Darkicebot|<span style="color:gray">Darkicebot</span>]] || [[Special:Contributions/Darkicebot|{{formatnum:153}}]] || {{Permissions|Darkicebot}} {{/end}} gksai0f6ar22j0igmygaxbl31r9cn43 4 137589 645872 645784 2026-05-09T12:02:20Z Jembot 9565 Bot: Маалыматтар жаңыланды 645872 wikitext text/x-wiki {{/begin|150}} |- | 1 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:114070}}]] |- | 2 || [[User:ChoRusBot|<span style="color:gray">ChoRusBot</span>]] || [[Special:Contributions/ChoRusBot|{{formatnum:70508}}]] |- | 3 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|{{formatnum:35202}}]] |- | 4 || [[User:EmausBot|EmausBot]] || [[Special:Contributions/EmausBot|{{formatnum:8497}}]] |- | 5 || [[User:Xqbot|<span style="color:gray">Xqbot</span>]] || [[Special:Contributions/Xqbot|{{formatnum:7206}}]] |- | 6 || [[User:VertexBot|<span style="color:gray">VertexBot</span>]] || [[Special:Contributions/VertexBot|{{formatnum:6637}}]] |- | 7 || [[User:MerlIwBot|<span style="color:gray">MerlIwBot</span>]] || [[Special:Contributions/MerlIwBot|{{formatnum:5237}}]] |- | 8 || [[User:VolkovBot|<span style="color:gray">VolkovBot</span>]] || [[Special:Contributions/VolkovBot|{{formatnum:3666}}]] |- | 9 || [[User:Legobot|<span style="color:gray">Legobot</span>]] || [[Special:Contributions/Legobot|{{formatnum:3325}}]] |- | 10 || [[User:TXiKiBoT|<span style="color:gray">TXiKiBoT</span>]] || [[Special:Contributions/TXiKiBoT|{{formatnum:3259}}]] |- | 11 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || [[Special:Contributions/CommonsDelinker|{{formatnum:3084}}]] |- | 12 || [[User:SieBot|<span style="color:gray">SieBot</span>]] || [[Special:Contributions/SieBot|{{formatnum:2910}}]] |- | 13 || [[User:Luckas-bot|<span style="color:gray">Luckas-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Luckas-bot|{{formatnum:2815}}]] |- | 14 || [[User:ZéroBot|<span style="color:gray">ZéroBot</span>]] || [[Special:Contributions/ZéroBot|{{formatnum:1942}}]] |- | 15 || [[User:WikitanvirBot|<span style="color:gray">WikitanvirBot</span>]] || [[Special:Contributions/WikitanvirBot|{{formatnum:1927}}]] |- | 16 || [[User:Addbot|<span style="color:gray">Addbot</span>]] || [[Special:Contributions/Addbot|{{formatnum:1596}}]] |- | 17 || [[User:ArthurBot|<span style="color:gray">ArthurBot</span>]] || [[Special:Contributions/ArthurBot|{{formatnum:1492}}]] |- | 18 || [[User:JAnDbot|<span style="color:gray">JAnDbot</span>]] || [[Special:Contributions/JAnDbot|{{formatnum:1332}}]] |- | 19 || [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[Special:Contributions/MediaWiki message delivery|{{formatnum:1116}}]] |- | 20 || [[User:Escarbot|<span style="color:gray">Escarbot</span>]] || [[Special:Contributions/Escarbot|{{formatnum:1039}}]] |- | 21 || [[User:Jembot|Jembot]] || [[Special:Contributions/Jembot|{{formatnum:919}}]] |- | 22 || [[User:MelancholieBot|<span style="color:gray">MelancholieBot</span>]] || [[Special:Contributions/MelancholieBot|{{formatnum:911}}]] |- | 23 || [[User:FoxBot|<span style="color:gray">FoxBot</span>]] || [[Special:Contributions/FoxBot|{{formatnum:890}}]] |- | 24 || [[User:TjBot|<span style="color:gray">TjBot</span>]] || [[Special:Contributions/TjBot|{{formatnum:802}}]] |- | 25 || [[User:AlleborgoBot|<span style="color:gray">AlleborgoBot</span>]] || [[Special:Contributions/AlleborgoBot|{{formatnum:690}}]] |- | 26 || [[User:Thijs!bot|<span style="color:gray">Thijs!bot</span>]] || [[Special:Contributions/Thijs!bot|{{formatnum:686}}]] |- | 27 || [[User:Idioma-bot|<span style="color:gray">Idioma-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Idioma-bot|{{formatnum:663}}]] |- | 28 || [[User:RedBot|<span style="color:gray">RedBot</span>]] || [[Special:Contributions/RedBot|{{formatnum:592}}]] |- | 29 || [[User:JackieBot|<span style="color:gray">JackieBot</span>]] || [[Special:Contributions/JackieBot|{{formatnum:545}}]] |- | 30 || [[User:MastiBot|<span style="color:gray">MastiBot</span>]] || [[Special:Contributions/MastiBot|{{formatnum:511}}]] |- | 31 || [[User:Synthebot|<span style="color:gray">Synthebot</span>]] || [[Special:Contributions/Synthebot|{{formatnum:486}}]] |- | 32 || [[User:Mjbmrbot|<span style="color:gray">Mjbmrbot</span>]] || [[Special:Contributions/Mjbmrbot|{{formatnum:468}}]] |- | 33 || [[User:HRoestBot|<span style="color:gray">HRoestBot</span>]] || [[Special:Contributions/HRoestBot|{{formatnum:455}}]] |- | 34 || [[User:Ripchip Bot|<span style="color:gray">Ripchip Bot</span>]] || [[Special:Contributions/Ripchip Bot|{{formatnum:438}}]] |- | 35 || [[User:Alexbot|<span style="color:gray">Alexbot</span>]] || [[Special:Contributions/Alexbot|{{formatnum:420}}]] |- | 36 || [[User:AvocatoBot|<span style="color:gray">AvocatoBot</span>]] || [[Special:Contributions/AvocatoBot|{{formatnum:405}}]] |- | 37 || [[User:KamikazeBot|<span style="color:gray">KamikazeBot</span>]] || [[Special:Contributions/KamikazeBot|{{formatnum:366}}]] |- | 38 || [[User:LaaknorBot|<span style="color:gray">LaaknorBot</span>]] || [[Special:Contributions/LaaknorBot|{{formatnum:352}}]] |- | 39 || [[User:Movses-bot|<span style="color:gray">Movses-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Movses-bot|{{formatnum:332}}]] |- | 40 || [[User:Rubinbot|<span style="color:gray">Rubinbot</span>]] || [[Special:Contributions/Rubinbot|{{formatnum:310}}]] |- | 41 || [[User:YiFeiBot|<span style="color:gray">YiFeiBot</span>]] || [[Special:Contributions/YiFeiBot|{{formatnum:310}}]] |- | 42 || [[User:PipepBot|<span style="color:gray">PipepBot</span>]] || [[Special:Contributions/PipepBot|{{formatnum:306}}]] |- | 43 || [[User:Vagobot|<span style="color:gray">Vagobot</span>]] || [[Special:Contributions/Vagobot|{{formatnum:294}}]] |- | 44 || [[User:AvicBot|<span style="color:gray">AvicBot</span>]] || [[Special:Contributions/AvicBot|{{formatnum:290}}]] |- | 45 || [[User:SilvonenBot|<span style="color:gray">SilvonenBot</span>]] || [[Special:Contributions/SilvonenBot|{{formatnum:282}}]] |- | 46 || [[User:Gerakibot|<span style="color:gray">Gerakibot</span>]] || [[Special:Contributions/Gerakibot|{{formatnum:282}}]] |- | 47 || [[User:Purbo T|<span style="color:gray">Purbo T</span>]] || [[Special:Contributions/Purbo T|{{formatnum:278}}]] |- | 48 || [[User:Makecat-bot|<span style="color:gray">Makecat-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Makecat-bot|{{formatnum:275}}]] |- | 49 || [[User:BotMultichill|<span style="color:gray">BotMultichill</span>]] || [[Special:Contributions/BotMultichill|{{formatnum:233}}]] |- | 50 || [[User:PixelBot|<span style="color:gray">PixelBot</span>]] || [[Special:Contributions/PixelBot|{{formatnum:106}}]] |- | 51 || [[User:Loveless|<span style="color:gray">Loveless</span>]] || [[Special:Contributions/Loveless|{{formatnum:99}}]] |- | 52 || [[User:MediaWiki default|<span style="color:gray">MediaWiki default</span>]] || [[Special:Contributions/MediaWiki default|{{formatnum:21}}]] |- | 53 || [[User:Maintenance script|<span style="color:gray">Maintenance script</span>]] || [[Special:Contributions/Maintenance script|{{formatnum:13}}]] |- | 54 || [[User:Flow talk page manager|<span style="color:gray">Flow talk page manager</span>]] || [[Special:Contributions/Flow talk page manager|{{formatnum:8}}]] {{/end}} 7405b5dxxe3mv3lvakwiz3cv6x9pglf 4 137601 645871 645783 2026-05-09T12:02:18Z Jembot 9565 Bot: Маалыматтар жаңыланды 645871 wikitext text/x-wiki {{/begin|150}} |- | 1 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:114070}}]] || {{Permissions|JigildikBot}} |- | 2 || [[User:ChoRusBot|<span style="color:gray">ChoRusBot</span>]] || [[Special:Contributions/ChoRusBot|{{formatnum:70508}}]] || {{Permissions|ChoRusBot}} |- | 3 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|{{formatnum:35202}}]] || {{Permissions|InternetArchiveBot}} |- | 4 || [[User:Chaoborus|<span style="color:gray">Chaoborus</span>]] || [[Special:Contributions/Chaoborus|{{formatnum:25685}}]] || {{Permissions|Chaoborus}} |- | 5 || [[User:Bosogo|<span style="color:gray">Bosogo</span>]] || [[Special:Contributions/Bosogo|{{formatnum:18491}}]] || {{Permissions|Bosogo}} |- | 6 || [[User:Chorobek|Chorobek]] || [[Special:Contributions/Chorobek|{{formatnum:13445}}]] || {{Permissions|Chorobek}} |- | 7 || [[User:Mirzoulugʻbek|<span style="color:gray">Mirzoulugʻbek</span>]] || [[Special:Contributions/Mirzoulugʻbek|{{formatnum:12798}}]] || {{Permissions|Mirzoulugʻbek}} |- | 8 || [[User:Artelow|Artelow]] || [[Special:Contributions/Artelow|{{formatnum:12795}}]] || {{Permissions|Artelow}} |- | 9 || [[User:Абдырашит Сатылганов|Абдырашит Сатылганов]] || [[Special:Contributions/Абдырашит Сатылганов|{{formatnum:11002}}]] || {{Permissions|Абдырашит Сатылганов}} |- | 10 || [[User:EmausBot|EmausBot]] || [[Special:Contributions/EmausBot|{{formatnum:8497}}]] || {{Permissions|EmausBot}} |- | 11 || [[User:Baydastann|Baydastann]] || [[Special:Contributions/Baydastann|{{formatnum:7963}}]] || {{Permissions|Baydastann}} |- | 12 || [[User:Xqbot|<span style="color:gray">Xqbot</span>]] || [[Special:Contributions/Xqbot|{{formatnum:7206}}]] || {{Permissions|Xqbot}} |- | 13 || [[User:VertexBot|<span style="color:gray">VertexBot</span>]] || [[Special:Contributions/VertexBot|{{formatnum:6637}}]] || {{Permissions|VertexBot}} |- | 14 || [[User:Элден|<span style="color:gray">Элден</span>]] || [[Special:Contributions/Элден|{{formatnum:6447}}]] || {{Permissions|Элден}} |- | 15 || [[User:Aiyanakk|Aiyanakk]] || [[Special:Contributions/Aiyanakk|{{formatnum:5701}}]] || {{Permissions|Aiyanakk}} |- | 16 || [[User:UlutSoft3|<span style="color:gray">UlutSoft3</span>]] || [[Special:Contributions/UlutSoft3|{{formatnum:5435}}]] || {{Permissions|UlutSoft3}} |- | 17 || [[User:Чагылган|<span style="color:gray">Чагылган</span>]] || [[Special:Contributions/Чагылган|{{formatnum:5412}}]] || {{Permissions|Чагылган}} |- | 18 || [[User:MerlIwBot|<span style="color:gray">MerlIwBot</span>]] || [[Special:Contributions/MerlIwBot|{{formatnum:5237}}]] || {{Permissions|MerlIwBot}} |- | 19 || [[User:Эльза Мамбетакунова|<span style="color:gray">Эльза Мамбетакунова</span>]] || [[Special:Contributions/Эльза Мамбетакунова|{{formatnum:5098}}]] || {{Permissions|Эльза Мамбетакунова}} |- | 20 || [[User:Tynchtyk Chorotegin|Tynchtyk Chorotegin]] || [[Special:Contributions/Tynchtyk Chorotegin|{{formatnum:4947}}]] || {{Permissions|Tynchtyk Chorotegin}} |- | 21 || [[User:ImeNtrav|<span style="color:gray">ImeNtrav</span>]] || [[Special:Contributions/ImeNtrav|{{formatnum:4506}}]] || {{Permissions|ImeNtrav}} |- | 22 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:4470}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}} |- | 23 || [[User:Maksat|<span style="color:gray">Maksat</span>]] || [[Special:Contributions/Maksat|{{formatnum:4218}}]] || {{Permissions|Maksat}} |- | 24 || [[User:Shchb|<span style="color:gray">Shchb</span>]] || [[Special:Contributions/Shchb|{{formatnum:4150}}]] || {{Permissions|Shchb}} |- | 25 || [[User:Kmaksat|<span style="color:gray">Kmaksat</span>]] || [[Special:Contributions/Kmaksat|{{formatnum:3969}}]] || {{Permissions|Kmaksat}} |- | 26 || [[User:Үрүйэ|<span style="color:gray">Үрүйэ</span>]] || [[Special:Contributions/Үрүйэ|{{formatnum:3964}}]] || {{Permissions|Үрүйэ}} |- | 27 || [[User:VolkovBot|<span style="color:gray">VolkovBot</span>]] || [[Special:Contributions/VolkovBot|{{formatnum:3666}}]] || {{Permissions|VolkovBot}} |- | 28 || [[User:Kgbek|<span style="color:gray">Kgbek</span>]] || [[Special:Contributions/Kgbek|{{formatnum:3618}}]] || {{Permissions|Kgbek}} |- | 29 || [[User:Connexxx|<span style="color:gray">Connexxx</span>]] || [[Special:Contributions/Connexxx|{{formatnum:3478}}]] || {{Permissions|Connexxx}} |- | 30 || [[User:Elebayev|<span style="color:gray">Elebayev</span>]] || [[Special:Contributions/Elebayev|{{formatnum:3382}}]] || {{Permissions|Elebayev}} |- | 31 || [[User:Legobot|<span style="color:gray">Legobot</span>]] || [[Special:Contributions/Legobot|{{formatnum:3325}}]] || {{Permissions|Legobot}} |- | 32 || [[User:TXiKiBoT|<span style="color:gray">TXiKiBoT</span>]] || [[Special:Contributions/TXiKiBoT|{{formatnum:3259}}]] || {{Permissions|TXiKiBoT}} |- | 33 || [[User:Aidabishkek|<span style="color:gray">Aidabishkek</span>]] || [[Special:Contributions/Aidabishkek|{{formatnum:3167}}]] || {{Permissions|Aidabishkek}} |- | 34 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || [[Special:Contributions/CommonsDelinker|{{formatnum:3084}}]] || {{Permissions|CommonsDelinker}} |- | 35 || [[User:SieBot|<span style="color:gray">SieBot</span>]] || [[Special:Contributions/SieBot|{{formatnum:2910}}]] || {{Permissions|SieBot}} |- | 36 || [[User:Luckas-bot|<span style="color:gray">Luckas-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Luckas-bot|{{formatnum:2815}}]] || {{Permissions|Luckas-bot}} |- | 37 || [[User:Askar Nazyrov|<span style="color:gray">Askar Nazyrov</span>]] || [[Special:Contributions/Askar Nazyrov|{{formatnum:2724}}]] || {{Permissions|Askar Nazyrov}} |- | 38 || [[User:Umut|<span style="color:gray">Umut</span>]] || [[Special:Contributions/Umut|{{formatnum:2419}}]] || {{Permissions|Umut}} |- | 39 || [[User:QECUB|<span style="color:gray">QECUB</span>]] || [[Special:Contributions/QECUB|{{formatnum:2263}}]] || {{Permissions|QECUB}} |- | 40 || [[User:Бахтияр Толукбаев|<span style="color:gray">Бахтияр Толукбаев</span>]] || [[Special:Contributions/Бахтияр Толукбаев|{{formatnum:2158}}]] || {{Permissions|Бахтияр Толукбаев}} |- | 41 || [[User:ZéroBot|<span style="color:gray">ZéroBot</span>]] || [[Special:Contributions/ZéroBot|{{formatnum:1942}}]] || {{Permissions|ZéroBot}} |- | 42 || [[User:WikitanvirBot|<span style="color:gray">WikitanvirBot</span>]] || [[Special:Contributions/WikitanvirBot|{{formatnum:1927}}]] || {{Permissions|WikitanvirBot}} |- | 43 || [[User:Roman, Alexej and Vładimir|<span style="color:gray">Roman, Alexej and Vładimir</span>]] || [[Special:Contributions/Roman, Alexej and Vładimir|{{formatnum:1908}}]] || {{Permissions|Roman, Alexej and Vładimir}} |- | 44 || [[User:Kairat Zamirbekov|<span style="color:gray">Kairat Zamirbekov</span>]] || [[Special:Contributions/Kairat Zamirbekov|{{formatnum:1600}}]] || {{Permissions|Kairat Zamirbekov}} |- | 45 || [[User:Addbot|<span style="color:gray">Addbot</span>]] || [[Special:Contributions/Addbot|{{formatnum:1596}}]] || {{Permissions|Addbot}} |- | 46 || [[User:ArthurBot|<span style="color:gray">ArthurBot</span>]] || [[Special:Contributions/ArthurBot|{{formatnum:1492}}]] || {{Permissions|ArthurBot}} |- | 47 || [[User:Gliwi|Gliwi]] || [[Special:Contributions/Gliwi|{{formatnum:1430}}]] || {{Permissions|Gliwi}} |- | 48 || [[User:Meri|<span style="color:gray">Meri</span>]] || [[Special:Contributions/Meri|{{formatnum:1392}}]] || {{Permissions|Meri}} |- | 49 || [[User:JAnDbot|<span style="color:gray">JAnDbot</span>]] || [[Special:Contributions/JAnDbot|{{formatnum:1332}}]] || {{Permissions|JAnDbot}} |- | 50 || [[User:Asankozhoevas|<span style="color:gray">Asankozhoevas</span>]] || [[Special:Contributions/Asankozhoevas|{{formatnum:1279}}]] || {{Permissions|Asankozhoevas}} |- | 51 || [[User:Adinai|<span style="color:gray">Adinai</span>]] || [[Special:Contributions/Adinai|{{formatnum:1270}}]] || {{Permissions|Adinai}} |- | 52 || [[User:Friendwip.kg|<span style="color:gray">Friendwip.kg</span>]] || [[Special:Contributions/Friendwip.kg|{{formatnum:1187}}]] || {{Permissions|Friendwip.kg}} |- | 53 || [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[Special:Contributions/MediaWiki message delivery|{{formatnum:1116}}]] || {{Permissions|MediaWiki message delivery}} |- | 54 || [[User:Kglive|<span style="color:gray">Kglive</span>]] || [[Special:Contributions/Kglive|{{formatnum:1067}}]] || {{Permissions|Kglive}} |- | 55 || [[User:Escarbot|<span style="color:gray">Escarbot</span>]] || [[Special:Contributions/Escarbot|{{formatnum:1039}}]] || {{Permissions|Escarbot}} |- | 56 || [[User:UlutSoft6|<span style="color:gray">UlutSoft6</span>]] || [[Special:Contributions/UlutSoft6|{{formatnum:1027}}]] || {{Permissions|UlutSoft6}} |- | 57 || [[User:TarPas|<span style="color:gray">TarPas</span>]] || [[Special:Contributions/TarPas|{{formatnum:1019}}]] || {{Permissions|TarPas}} |- | 58 || [[User:Gulzhana|<span style="color:gray">Gulzhana</span>]] || [[Special:Contributions/Gulzhana|{{formatnum:993}}]] || {{Permissions|Gulzhana}} |- | 59 || [[User:Jembot|Jembot]] || [[Special:Contributions/Jembot|{{formatnum:919}}]] || {{Permissions|Jembot}} |- | 60 || [[User:MelancholieBot|<span style="color:gray">MelancholieBot</span>]] || [[Special:Contributions/MelancholieBot|{{formatnum:911}}]] || {{Permissions|MelancholieBot}} |- | 61 || [[User:FoxBot|<span style="color:gray">FoxBot</span>]] || [[Special:Contributions/FoxBot|{{formatnum:890}}]] || {{Permissions|FoxBot}} |- | 62 || [[User:Aida23a|<span style="color:gray">Aida23a</span>]] || [[Special:Contributions/Aida23a|{{formatnum:872}}]] || {{Permissions|Aida23a}} |- | 63 || [[User:Dnes1302|<span style="color:gray">Dnes1302</span>]] || [[Special:Contributions/Dnes1302|{{formatnum:845}}]] || {{Permissions|Dnes1302}} |- | 64 || [[User:Элдин беги|<span style="color:gray">Элдин беги</span>]] || [[Special:Contributions/Элдин беги|{{formatnum:834}}]] || {{Permissions|Элдин беги}} |- | 65 || [[User:UlutSoft1|<span style="color:gray">UlutSoft1</span>]] || [[Special:Contributions/UlutSoft1|{{formatnum:818}}]] || {{Permissions|UlutSoft1}} |- | 66 || [[User:TjBot|<span style="color:gray">TjBot</span>]] || [[Special:Contributions/TjBot|{{formatnum:802}}]] || {{Permissions|TjBot}} |- | 67 || [[User:Rotlink|<span style="color:gray">Rotlink</span>]] || [[Special:Contributions/Rotlink|{{formatnum:799}}]] || {{Permissions|Rotlink}} |- | 68 || [[User:Chris die Seele|<span style="color:gray">Chris die Seele</span>]] || [[Special:Contributions/Chris die Seele|{{formatnum:792}}]] || {{Permissions|Chris die Seele}} |- | 69 || [[User:Arsensky|Arsensky]] || [[Special:Contributions/Arsensky|{{formatnum:785}}]] || {{Permissions|Arsensky}} |- | 70 || [[User:Дилдорбек|<span style="color:gray">Дилдорбек</span>]] || [[Special:Contributions/Дилдорбек|{{formatnum:698}}]] || {{Permissions|Дилдорбек}} |- | 71 || [[User:Aiylchy|<span style="color:gray">Aiylchy</span>]] || [[Special:Contributions/Aiylchy|{{formatnum:697}}]] || {{Permissions|Aiylchy}} |- | 72 || [[User:AlleborgoBot|<span style="color:gray">AlleborgoBot</span>]] || [[Special:Contributions/AlleborgoBot|{{formatnum:690}}]] || {{Permissions|AlleborgoBot}} |- | 73 || [[User:Estebesovdastan|<span style="color:gray">Estebesovdastan</span>]] || [[Special:Contributions/Estebesovdastan|{{formatnum:690}}]] || {{Permissions|Estebesovdastan}} |- | 74 || [[User:Thijs!bot|<span style="color:gray">Thijs!bot</span>]] || [[Special:Contributions/Thijs!bot|{{formatnum:686}}]] || {{Permissions|Thijs!bot}} |- | 75 || [[User:Jakshysapa|<span style="color:gray">Jakshysapa</span>]] || [[Special:Contributions/Jakshysapa|{{formatnum:672}}]] || {{Permissions|Jakshysapa}} |- | 76 || [[User:Idioma-bot|<span style="color:gray">Idioma-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Idioma-bot|{{formatnum:663}}]] || {{Permissions|Idioma-bot}} |- | 77 || [[User:Lirchik|<span style="color:gray">Lirchik</span>]] || [[Special:Contributions/Lirchik|{{formatnum:649}}]] || {{Permissions|Lirchik}} |- | 78 || [[User:Incall|<span style="color:gray">Incall</span>]] || [[Special:Contributions/Incall|{{formatnum:609}}]] || {{Permissions|Incall}} |- | 79 || [[User:Amantur r|<span style="color:gray">Amantur r</span>]] || [[Special:Contributions/Amantur r|{{formatnum:606}}]] || {{Permissions|Amantur r}} |- | 80 || [[User:Cekli829|<span style="color:gray">Cekli829</span>]] || [[Special:Contributions/Cekli829|{{formatnum:592}}]] || {{Permissions|Cekli829}} |- | 81 || [[User:RedBot|<span style="color:gray">RedBot</span>]] || [[Special:Contributions/RedBot|{{formatnum:592}}]] || {{Permissions|RedBot}} |- | 82 || [[User:Табалдыев Ысламбек|<span style="color:gray">Табалдыев Ысламбек</span>]] || [[Special:Contributions/Табалдыев Ысламбек|{{formatnum:590}}]] || {{Permissions|Табалдыев Ысламбек}} |- | 83 || [[User:S(uz)ak|<span style="color:gray">S(uz)ak</span>]] || [[Special:Contributions/S(uz)ak|{{formatnum:585}}]] || {{Permissions|S(uz)ak}} |- | 84 || [[User:Firespeaker|<span style="color:gray">Firespeaker</span>]] || [[Special:Contributions/Firespeaker|{{formatnum:573}}]] || {{Permissions|Firespeaker}} |- | 85 || [[User:Gulzat05|<span style="color:gray">Gulzat05</span>]] || [[Special:Contributions/Gulzat05|{{formatnum:571}}]] || {{Permissions|Gulzat05}} |- | 86 || [[User:Канымбу|<span style="color:gray">Канымбу</span>]] || [[Special:Contributions/Канымбу|{{formatnum:564}}]] || {{Permissions|Канымбу}} |- | 87 || [[User:Zhanyl90|<span style="color:gray">Zhanyl90</span>]] || [[Special:Contributions/Zhanyl90|{{formatnum:551}}]] || {{Permissions|Zhanyl90}} |- | 88 || [[User:Aladobot|<span style="color:gray">Aladobot</span>]] || [[Special:Contributions/Aladobot|{{formatnum:548}}]] || {{Permissions|Aladobot}} |- | 89 || [[User:JackieBot|<span style="color:gray">JackieBot</span>]] || [[Special:Contributions/JackieBot|{{formatnum:545}}]] || {{Permissions|JackieBot}} |- | 90 || [[User:Gulaiym001|<span style="color:gray">Gulaiym001</span>]] || [[Special:Contributions/Gulaiym001|{{formatnum:540}}]] || {{Permissions|Gulaiym001}} |- | 91 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:524}}]] || {{Permissions|Makenzis}} |- | 92 || [[User:Орозобек Түгөлбаев|<span style="color:gray">Орозобек Түгөлбаев</span>]] || [[Special:Contributions/Орозобек Түгөлбаев|{{formatnum:522}}]] || {{Permissions|Орозобек Түгөлбаев}} |- | 93 || [[User:MastiBot|<span style="color:gray">MastiBot</span>]] || [[Special:Contributions/MastiBot|{{formatnum:511}}]] || {{Permissions|MastiBot}} |- | 94 || [[User:Кайып Пайзылдаев|<span style="color:gray">Кайып Пайзылдаев</span>]] || [[Special:Contributions/Кайып Пайзылдаев|{{formatnum:497}}]] || {{Permissions|Кайып Пайзылдаев}} |- | 95 || [[User:Synthebot|<span style="color:gray">Synthebot</span>]] || [[Special:Contributions/Synthebot|{{formatnum:486}}]] || {{Permissions|Synthebot}} |- | 96 || [[User:Mjbmrbot|<span style="color:gray">Mjbmrbot</span>]] || [[Special:Contributions/Mjbmrbot|{{formatnum:468}}]] || {{Permissions|Mjbmrbot}} |- | 97 || [[User:Бегаим|<span style="color:gray">Бегаим</span>]] || [[Special:Contributions/Бегаим|{{formatnum:463}}]] || {{Permissions|Бегаим}} |- | 98 || [[User:Rartat|<span style="color:gray">Rartat</span>]] || [[Special:Contributions/Rartat|{{formatnum:462}}]] || {{Permissions|Rartat}} |- | 99 || [[User:Fornax|<span style="color:gray">Fornax</span>]] || [[Special:Contributions/Fornax|{{formatnum:459}}]] || {{Permissions|Fornax}} |- | 100 || [[User:PlanespotterA320|<span style="color:gray">PlanespotterA320</span>]] || [[Special:Contributions/PlanespotterA320|{{formatnum:457}}]] || {{Permissions|PlanespotterA320}} |- | 101 || [[User:HRoestBot|<span style="color:gray">HRoestBot</span>]] || [[Special:Contributions/HRoestBot|{{formatnum:455}}]] || {{Permissions|HRoestBot}} |- | 102 || [[User:UlutSoft4|<span style="color:gray">UlutSoft4</span>]] || [[Special:Contributions/UlutSoft4|{{formatnum:447}}]] || {{Permissions|UlutSoft4}} |- | 103 || [[User:Ripchip Bot|<span style="color:gray">Ripchip Bot</span>]] || [[Special:Contributions/Ripchip Bot|{{formatnum:438}}]] || {{Permissions|Ripchip Bot}} |- | 104 || [[User:Hugo.arg|<span style="color:gray">Hugo.arg</span>]] || [[Special:Contributions/Hugo.arg|{{formatnum:434}}]] || {{Permissions|Hugo.arg}} |- | 105 || [[User:ДолбоЯщер|<span style="color:gray">ДолбоЯщер</span>]] || [[Special:Contributions/ДолбоЯщер|{{formatnum:430}}]] || {{Permissions|ДолбоЯщер}} |- | 106 || [[User:Ksc~ruwiki|<span style="color:gray">Ksc~ruwiki</span>]] || [[Special:Contributions/Ksc~ruwiki|{{formatnum:422}}]] || {{Permissions|Ksc~ruwiki}} |- | 107 || [[User:Alexbot|<span style="color:gray">Alexbot</span>]] || [[Special:Contributions/Alexbot|{{formatnum:420}}]] || {{Permissions|Alexbot}} |- | 108 || [[User:Алтынбек Касымов|<span style="color:gray">Алтынбек Касымов</span>]] || [[Special:Contributions/Алтынбек Касымов|{{formatnum:418}}]] || {{Permissions|Алтынбек Касымов}} |- | 109 || [[User:Pathoschild|<span style="color:gray">Pathoschild</span>]] || [[Special:Contributions/Pathoschild|{{formatnum:415}}]] || {{Permissions|Pathoschild}} |- | 110 || [[User:Εὐθυμένης|<span style="color:gray">Εὐθυμένης</span>]] || [[Special:Contributions/Εὐθυμένης|{{formatnum:409}}]] || {{Permissions|Εὐθυμένης}} |- | 111 || [[User:AvocatoBot|<span style="color:gray">AvocatoBot</span>]] || [[Special:Contributions/AvocatoBot|{{formatnum:405}}]] || {{Permissions|AvocatoBot}} |- | 112 || [[User:Namir|<span style="color:gray">Namir</span>]] || [[Special:Contributions/Namir|{{formatnum:376}}]] || {{Permissions|Namir}} |- | 113 || [[User:KamikazeBot|<span style="color:gray">KamikazeBot</span>]] || [[Special:Contributions/KamikazeBot|{{formatnum:366}}]] || {{Permissions|KamikazeBot}} |- | 114 || [[User:Госфонд ИС|<span style="color:gray">Госфонд ИС</span>]] || [[Special:Contributions/Госфонд ИС|{{formatnum:361}}]] || {{Permissions|Госфонд ИС}} |- | 115 || [[User:V3~kywiki|<span style="color:gray">V3~kywiki</span>]] || [[Special:Contributions/V3~kywiki|{{formatnum:357}}]] || {{Permissions|V3~kywiki}} |- | 116 || [[User:LaaknorBot|<span style="color:gray">LaaknorBot</span>]] || [[Special:Contributions/LaaknorBot|{{formatnum:352}}]] || {{Permissions|LaaknorBot}} |- | 117 || [[User:AdemazAlmaz|<span style="color:gray">AdemazAlmaz</span>]] || [[Special:Contributions/AdemazAlmaz|{{formatnum:346}}]] || {{Permissions|AdemazAlmaz}} |- | 118 || [[User:Ырысгул|<span style="color:gray">Ырысгул</span>]] || [[Special:Contributions/Ырысгул|{{formatnum:346}}]] || {{Permissions|Ырысгул}} |- | 119 || [[User:Nurjamal|<span style="color:gray">Nurjamal</span>]] || [[Special:Contributions/Nurjamal|{{formatnum:335}}]] || {{Permissions|Nurjamal}} |- | 120 || [[User:Nursultan|<span style="color:gray">Nursultan</span>]] || [[Special:Contributions/Nursultan|{{formatnum:335}}]] || {{Permissions|Nursultan}} |- | 121 || [[User:Movses-bot|<span style="color:gray">Movses-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Movses-bot|{{formatnum:332}}]] || {{Permissions|Movses-bot}} |- | 122 || [[User:Aymira|<span style="color:gray">Aymira</span>]] || [[Special:Contributions/Aymira|{{formatnum:321}}]] || {{Permissions|Aymira}} |- | 123 || [[User:Ptbotgourou|<span style="color:gray">Ptbotgourou</span>]] || [[Special:Contributions/Ptbotgourou|{{formatnum:320}}]] || {{Permissions|Ptbotgourou}} |- | 124 || [[User:Symbat92|<span style="color:gray">Symbat92</span>]] || [[Special:Contributions/Symbat92|{{formatnum:315}}]] || {{Permissions|Symbat92}} |- | 125 || [[User:Rubinbot|<span style="color:gray">Rubinbot</span>]] || [[Special:Contributions/Rubinbot|{{formatnum:310}}]] || {{Permissions|Rubinbot}} |- | 126 || [[User:Andrew J.Kurbiko|<span style="color:gray">Andrew J.Kurbiko</span>]] || [[Special:Contributions/Andrew J.Kurbiko|{{formatnum:310}}]] || {{Permissions|Andrew J.Kurbiko}} |- | 127 || [[User:Орозгул|<span style="color:gray">Орозгул</span>]] || [[Special:Contributions/Орозгул|{{formatnum:310}}]] || {{Permissions|Орозгул}} |- | 128 || [[User:YiFeiBot|<span style="color:gray">YiFeiBot</span>]] || [[Special:Contributions/YiFeiBot|{{formatnum:310}}]] || {{Permissions|YiFeiBot}} |- | 129 || [[User:PipepBot|<span style="color:gray">PipepBot</span>]] || [[Special:Contributions/PipepBot|{{formatnum:306}}]] || {{Permissions|PipepBot}} |- | 130 || [[User:Ziv|<span style="color:gray">Ziv</span>]] || [[Special:Contributions/Ziv|{{formatnum:303}}]] || {{Permissions|Ziv}} |- | 131 || [[User:Atlikta|<span style="color:gray">Atlikta</span>]] || [[Special:Contributions/Atlikta|{{formatnum:298}}]] || {{Permissions|Atlikta}} |- | 132 || [[User:Abiyoyo|<span style="color:gray">Abiyoyo</span>]] || [[Special:Contributions/Abiyoyo|{{formatnum:295}}]] || {{Permissions|Abiyoyo}} |- | 133 || [[User:Росул|<span style="color:gray">Росул</span>]] || [[Special:Contributions/Росул|{{formatnum:294}}]] || {{Permissions|Росул}} |- | 134 || [[User:Vagobot|<span style="color:gray">Vagobot</span>]] || [[Special:Contributions/Vagobot|{{formatnum:294}}]] || {{Permissions|Vagobot}} |- | 135 || [[User:Elya3|<span style="color:gray">Elya3</span>]] || [[Special:Contributions/Elya3|{{formatnum:292}}]] || {{Permissions|Elya3}} |- | 136 || [[User:AvicBot|<span style="color:gray">AvicBot</span>]] || [[Special:Contributions/AvicBot|{{formatnum:290}}]] || {{Permissions|AvicBot}} |- | 137 || [[User:Baronnet|<span style="color:gray">Baronnet</span>]] || [[Special:Contributions/Baronnet|{{formatnum:287}}]] || {{Permissions|Baronnet}} |- | 138 || [[User:Ahmadi~ruwiki|<span style="color:gray">Ahmadi~ruwiki</span>]] || [[Special:Contributions/Ahmadi~ruwiki|{{formatnum:285}}]] || {{Permissions|Ahmadi~ruwiki}} |- | 139 || [[User:Rakutai|<span style="color:gray">Rakutai</span>]] || [[Special:Contributions/Rakutai|{{formatnum:284}}]] || {{Permissions|Rakutai}} |- | 140 || [[User:SilvonenBot|<span style="color:gray">SilvonenBot</span>]] || [[Special:Contributions/SilvonenBot|{{formatnum:282}}]] || {{Permissions|SilvonenBot}} |- | 141 || [[User:Gerakibot|<span style="color:gray">Gerakibot</span>]] || [[Special:Contributions/Gerakibot|{{formatnum:282}}]] || {{Permissions|Gerakibot}} |- | 142 || [[User:Minorax|<span style="color:gray">Minorax</span>]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:281}}]] || {{Permissions|Minorax}} |- | 143 || [[User:Purbo T|<span style="color:gray">Purbo T</span>]] || [[Special:Contributions/Purbo T|{{formatnum:278}}]] || {{Permissions|Purbo T}} |- | 144 || [[User:Makecat-bot|<span style="color:gray">Makecat-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Makecat-bot|{{formatnum:275}}]] || {{Permissions|Makecat-bot}} |- | 145 || [[User:Peri~kywiki|<span style="color:gray">Peri~kywiki</span>]] || [[Special:Contributions/Peri~kywiki|{{formatnum:266}}]] || {{Permissions|Peri~kywiki}} |- | 146 || [[User:Ashirov Maksatbek|<span style="color:gray">Ashirov Maksatbek</span>]] || [[Special:Contributions/Ashirov Maksatbek|{{formatnum:265}}]] || {{Permissions|Ashirov Maksatbek}} |- | 147 || [[User:Asel90|<span style="color:gray">Asel90</span>]] || [[Special:Contributions/Asel90|{{formatnum:263}}]] || {{Permissions|Asel90}} |- | 148 || [[User:Belekoff|<span style="color:gray">Belekoff</span>]] || [[Special:Contributions/Belekoff|{{formatnum:261}}]] || {{Permissions|Belekoff}} |- | 149 || [[User:Jol004u|<span style="color:gray">Jol004u</span>]] || [[Special:Contributions/Jol004u|{{formatnum:258}}]] || {{Permissions|Jol004u}} |- | 150 || [[User:Janyzak|<span style="color:gray">Janyzak</span>]] || [[Special:Contributions/Janyzak|{{formatnum:255}}]] || {{Permissions|Janyzak}} {{/end}} 5ndio6llockbhmm7spvidu34seulh5f 0 137987 645888 572174 2026-05-09T15:27:49Z InternetArchiveBot 27717 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 645888 wikitext text/x-wiki {{Валюта |Аталышы = Оман риалы |Расмий аталышы = ريال عماني |Тил коду = ar |ВЖК-ky = Оман риалы |ISO-en = Rial Omani |ISO-fr = Rial Omani |Сүрөт = 1 oman rial obverse.jpg |Сүрөт2 = |Жалпы сүрөт аталышы = |Сүрөт аталышы = |Сүрөт аталышы2 = |Эни = |Сүрөт эни = |Сүрөт эни2 = |ISO = OMR |ISO сандык = 512 |ISO2 = |ISO сандык2 = |ISO3 = |ISO сандык3 = |Эмитент = {{Өлкө желеги|Оман}} |Расмий колдонуучулар = |Бейрасмий колдонуучулар = |Турат1 = Байза |Шайкештик1 = 1000 |Турат2 = |Шайкештик2 = |Турат3 = |Шайкештик3 = |Турат4 = |Шайкештик7 = |Эселик1 = |Шайкештик4 = |Эселик2 = |Шайкештик5 = |Эселик3 = |Шайкештик6 = |Параллелдүү1 = |Параллелдүү2 = |Параллелдүү3 = |Символ = ر.ع. |Аббревиатура = ﷼ • .ر.ع • RO |Белгиленүү = |Монеталар = 5, 10, 25, 50, 100 байза |Банкноттор = 100, 200 байз, ½, 1, 5, 10, 20, 50 риал |Киргизилди = [[1974-жыл]] март |Киргизилди-соңу = |Алмаштырды = |Хроника = |Борбордук банк = Омандын борбордук банкы |Борбордук банк_сайт = www.cbo.gov.om |Басып чыгарат = |Басып чыгарат_сайт = |Акча сарайы = |Акча сарайы_сайт = |Акча сарайы2 = |Акча сарайы_сайт2 = |Курс1 = |Валюта1 = |Курс2 = |Валюта2 = |Курс3 = |Валюта3 = |Курс4 = |Валюта4 = |Курс5 = |Валюта5 = |Курс6 = |Валюта6 = |Дата = |Уики-казына = Money of Oman |Инфляция = 0,8 % (август)<ref>{{cite web|url = https://www.ncsi.gov.om/Pages/AllIndicators.aspx|title = Statistics|lang = en|website = National Center for Statistics and Information. Sultanate of Oman|access-date = 2020-12-29|url-status = live|archive-date = 2021-01-18|archive-url = https://web.archive.org/web/20210118204827/https://ncsi.gov.om/Pages/AllIndicators.aspx|accessdate = 2025-11-20|archivedate = 2021-01-18|archiveurl = https://web.archive.org/web/20210118204827/https://ncsi.gov.om/Pages/AllIndicators.aspx}}</ref> |Жыл = 2023 |ШилтемеТобу = }} '''Оман риялы''' — [[Оман|Оман султандыгынын]] расмий акча бирдиги. ISO 4217 стандарты боюнча тамга коду — OMR, сандык коду — 512. Расмий белгиси — ر.ع, эмитенти — Омандын Борбордук банкы. Бир оман риалы 1000 байзадан турат. Оман риялы 1974-жылдын март айында сауд риалынын ордуна 1:1 курсунда киргизилген. Башында эмиссияны Оман валюталык кеңеши жүргүзсө, кийин бул функциялар Оман Борбордук банкынын карамагына өткөрүлгөн. Жүгүртүүдө 100 жана 200 байздык, ¼, ½, 1, 5, 10 жана 50 риал номиналындагы банкноттор, ошондой эле 5, 10, 25, 50 жана 100 байза номиналындагы монеталар бар. Банкноттордун бир бетиндеги жазуулар жана сандар англисче, ал эми экинчи бетиндегилери арабча берилет. Монеталарда англисче жазуулар жана сандар колдонулбайт. == Тарыхы == 1940-жылга чейин Индия рупийи жана Мария Терезиянын талери Маскат жана Оман аймактарында колдонулган негизги акча бирдиктери болгон. Ал кезде өлкө Маскат жана Оман султандыгы деп аталган. Жээкке жакын жайгашкан аймактарында [[индия рупийи]], ички аймактарында талер колдонулган. Мария Терезия талеринин наркы 230 [[паиса]] деп бааланган, ал эми индия рупийинин наркы 64 паиса барабар деп бааланган<ref>[https://cbo.gov.om/Pages/Currency.aspx Central Bank of Oman. Currency]</ref><ref name=":0">[https://us.exchangecurrency.biz/currencies/omr Exchange Currency. Omani rial]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 1940-жылы Дофардын аймагында колдонуу үчүнмонеталар киргизилип, кийин 1946-жылы Оман үчүн өзүнчө монеталар чыгарылган. Эки аймактагы тең тыйындар байза менен эсептелген жана 1 риял 200 байзага барабар болгон. Ошол эле мезгилде индия рупийи жана 1959-жылдан тартып Перс булуңунун рупийи да жүгүртүүдө болгон. 1966-жылдын 6-июнунда Индия Перс булуңунун рупийин индия рупийине салыштырмалуу девальвациялаган. Девальвациядан кийин бул валютаны колдонуп келген бир нече мамлекет өз акча бирдиктерин киргизген<ref name=":0" />. Оман болсо 1970-жылга чейин Перс булуңу рупийин фунттун мурдагы курсуна байлап колдонуп келген. 1970-жылы Оман өз аймагында [[Сауд риялы|сауд риалын]] мыйзамдуу акча бирдиги катары бекиткен<ref>[https://www.mataf.net/en/currency/converter-OMR Currency of Oman: Omani rial, today's rate ر.ع.]</ref>. 1970-жылдын 7-майында [[Сауд риялы|сауд риалы]] Омандын жаңы акча бирдиги катары кабыл алынып, Перс булуңунун рупийин алмаштырган. 1972-жылдын 11-ноябрында оман риалы сауд риалын 1:1 курсу менен толук алмаштырган<ref name=":0" />. == Монеталар == === 1975-жылдагы серия === {| class="wikitable" style="margin:auto; font-size:90%; border-width:1px;" ! colspan="11" |1973-жылдагы султан Кабустун сериясы |- ! colspan="2" |Сүрөт ! rowspan="2" |Номинал ! rowspan="2" |Диаметр (мм) ! rowspan="2" |Салмагы (г) ! colspan="2" rowspan="2" |Материал ! colspan="4" |Сүрөттөөмөсү |- !Аверс !Реверс !Кыры (гурт) !Аверс !Реверс !Чыгарылгын |- | | rowspan="2" | | rowspan="2" |5 байза | rowspan="2" align="center" |19 | align="center" |3,11 | rowspan="4" style="background-color:#e0954f;" | |Коло | rowspan="4" |жылмакай | rowspan="8" |Улуттук эмблема, султан Кабус бен Саид | rowspan="8" |Араб сандары менен белгиленген номинал, чыгарылган жылы |1975 |- | | align="center" |2,65 |Жез менен капталган болот |1999 |- | | rowspan="2" | | rowspan="2" |10 байза | rowspan="2" align="center" |22.5 | align="center" |4,76 |Коло |1975 |- | | align="center" |4,1 |Жез менен капталган болот |1999 |- | | rowspan="2" | | rowspan="2" |25 байза | rowspan="2" align="center" |18 | align="center" |3 | rowspan="5" style="background-color:#dcdcdc;" | |Жез-никель | rowspan="5" |камыш сыяктуу |1975 |- | | align="center" |2,63 |Никель менен капталган болот |2008 |- | | rowspan="2" | | rowspan="2" |50 байза | rowspan="2" align="center" |24 | align="center" |6,4 |Жез-никель |1975 |- | | align="center" |5,57 |Никель менен капталган болот |2008 |- | | |100 байза | align="center" |21.5 | align="center" |4,20 |Жез-никель | rowspan="3" |Улуттук эмблема, султан Кабус бен Саид | rowspan="3" |Омандын Борбордук банкы жана номиналы |1984 |- | | |1⁄4 риал | align="center" |26 | align="center" |6,5 | rowspan="2" style="background-color:#ffe550;" | | rowspan="2" |Алюминий, коло |кесикче | rowspan="2" |1979 |- | | |1⁄2 риал | align="center" |30 | align="center" |10 |Reeded |} === 1920-жылдагы серия === {| class="wikitable" style="margin:auto; font-size:90%; border-width:1px;" ! colspan="11" |1920-жылдагы султан Хейсамдын сериясы |- ! colspan="2" |Сүрөт ! rowspan="2" |Номинал ! rowspan="2" |Диаметр (мм) ! rowspan="2" |Салмагы (г) ! colspan="2" rowspan="2" |Материал ! colspan="4" |Сүрөттөөмөсү |- !Аверс !Реверс !Кыры (гурт) !Аверс !Реверс !Чыгарылгын |- | | |5 байза | align="center" |19 | align="center" |2.64 | rowspan="2" style="background-color:#e0954f;" | | rowspan="2" |Жез менен капталган болот | rowspan="2" |жылмакай | rowspan="4" |Улуттук эмблема, султан Хейсам бен Тари | rowspan="4" |Араб жана сандары менен белгиленген номинал, чыгарылган жылы | rowspan="4" |2020 |- | | |10 байза | align="center" |22.5 | align="center" |4.08 |- | | |25 байза | align="center" |18 | align="center" |2.65 | rowspan="2" style="background-color:#dcdcdc;" | | rowspan="2" |Цинк капталган болот | rowspan="2" |камыш сыяктуу |- | | |50 байза | align="center" |24 | align="center" |5.55 |} == Банкноттор == === 1973-жылдагы серия === {|class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align:center" ! colspan="8" |1973-жылдагы серия |- ! colspan="2" |Сүрөт ! rowspan="2" |Номинал ! rowspan="2" |Өлчөмү (мм) ! rowspan="2" |Түсү ! colspan="2" |Сүрөттөөмөсү ! rowspan="2" |Басып чыгарылгын датасы |- !Аверс !Реверс !Аверс !Реверс |- | [http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/OMA/OMA0007.htm] | | <big>100 байз | 115×50 | күрөң, бирюза түстүү |rowspan="6"| Герб, номинал | Номинал |rowspan="6" | 1973 |- | [http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/OMA/OMA0008.htm] | | <big>1/4 риал | 125×60 | көк, күрөң | Жалали чеби |- | [http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/OMA/OMA0009.htm] | | <big>1/2 риал | 135×70 | жашыл, кызгылт көк | Сумаил чеби |- | [http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/OMA/OMA0010.htm] | | <big>1 риал | 145×80 | кызыл, күрөң | Сухар форту |- | [http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/OMA/OMA0011.htm] | | <big>5 риал | 155×80 | кызгылт көк, көк | Низва форту |- | [http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/OMA/OMA0012.htm] | | <big>10 риал | 165×80 | күрөң, жашыл | Мирани форту |} === 1977-жылдагы серия === {|class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align:center" |+ ! colspan="8" |1977-жылдагы серия |- ! colspan="2" |Сүрөт ! rowspan="2" |Номинал ! rowspan="2" |Өлчөмү (мм) ! rowspan="2" |Түсү ! colspan="2" |Сүрөттөөмөсү ! rowspan="2" |Басып чыгарылгын датасы |- !Аверс !Реверс !Аверс !Реверс |- | [[File:فئه العمله 525.jpg|120px]] | [[File:فئه العمله 530.jpg|120px]] | <big>100 байз | 120×60 | саргылт |rowspan="7"| Герб, номинал | Кабус порту | 1977 |- | [[File:فئه العمله 526.jpg|130px]] | [[File:فئه العمله 524.jpg|130px]] | <big>200 байз | 130×65 | кызгылт көк | Рустак чеби | 1985 |- | [http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/OMA/OMA0015.htm] | | <big>1/4 риал |135×70 | көк | Жалали чеби |rowspan="6" | 1977 |- | [http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/OMA/OMA0016.htm] | | <big>1/2 риал | 135×75 | жашыл | Сумаил чеби |- | [http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/OMA/OMA0017.htm] | | <big>1 риал | 145×80 | кызыл | Сухар форту |- | [http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/OMA/OMA0018.htm] | | <big>5 риал | 155×80 | кызгылт, кызгылт көк | Низва форту |- | [http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/OMA/OMA0019.htm] | | <big>10 риал | 165×80 | коричнево-чёрный | Мирани форту |- | [[File:Bankjegy1344428877.jpg|175px]] | | <big>20 риал | 175×80 | кочкул жашыл | Султан Кабус бен Саид | Омандын Борбордук банкынын имараты |} === 1985-жылдагы серия === {|class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align:center" |+ ! colspan="8" |1985-жылдагы серия |- ! colspan="2" |Сүрөт ! rowspan="2" |Номинал ! rowspan="2" |Өлчөмү (мм) ! rowspan="2" |Түсү ! colspan="2" |Сүрөттөөмөсү ! rowspan="2" |Басып чыгарылгын датасы |- !Аверс !Реверс !Аверс !Реверс |- | [[File:فئه العمله 533.jpg|120px]] | [[File:فئه العمله 520.jpg|120px]] | <big>100 байз | 120×60 | кызыл, күрөң |rowspan="9" | Султан Кабус бен Саид | Кабус порту | 1987, 1989, 1992, 1994 |- | [[File:فئه العمله 518.jpg|130px]] | [[File:فئه العمله 521.jpg|130px]] | <big>200 байз | 130×65 | кызгылт көк | Рустак чеби | 1987, 1993, 1994 |- | [http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/OMA/OMA0024.htm] | | <big>1/4 риал | 135×70 | көк | Балык өнөр жайы, траулер | 1989 |- | [http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/OMA/OMA0025.htm] | | <big>1/2 риал | 140×75 | жашыл | Султан Кабустун университети | 1987 |- | [[File:فئه العمله 517.jpg|145px]] | [[File:فئه العمله 531.jpg|145px]] | <big>1 риал | 145×80 | кызыл | Сухар форту | 1987, 1989, 1994 |- | [http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/OMA/OMA0027.htm] | | <big>5 риал | 165×80 | кызгылт, кызгылт көк | Низва форту | 1990 |- | [http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/OMA/OMA0028.htm] | | <big>10 риал | 175×80 | кочкул күрөң | Мирани форту | 1987, 1993 |- | [http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/OMA/OMA0029.htm] | | <big>20 риал | 175×80 | күрөң, кара | Омандын Борбордук банкынын имараты | 1987, 1994 |- | [http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/ASI/OMA/OMA0030.htm] | | <big>50 риал | 185×90 | кочкул жашыл | Жабрин форту | 1985, 1992 |} === 1995-жылдагы серия === {|class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align:center" |+ ! colspan="9" | 1995-жылдагы серия |- !colspan=2| Сүрөт !! rowspan="2" | Номинал !!rowspan=2| Өлчөмү (мм) !! rowspan="2" | Түсү !! colspan="2" | Сүрөттөөмөсү ! !! rowspan="2" | Басып чыгарылгын датасы |- ! Аверс !! Реверс !! Аверс !! Реверс !! Суу белгиси |- |align="center" bgcolor="#000000"| [[Файл:100 Baisa Oman.png|120px]] |align="center" bgcolor="#000000"| [[Файл:100 Baisa Oman reverso.png|120px]] | <big>100 байз | 120×65 | жашыл | Султан [[Кабус бен Саид]], сугат каналы | Бүркүт жана ак орикс | |rowspan="8" | 1995 |- |align="center" bgcolor="#000000"| [[Файл:200 baisa obverse.jpg|130px]] |align="center" bgcolor="#000000"| [[Файл:200 baisa reverse.jpg|130px]] | <big>200 байз | 130×65 | жашыл |<center>Султан [[Кабус бен Саид]], Салал аэропорту</center> |Балык чарбасы жана деңиз илимдери борбору, Маскаттагы Кабус порту |- |align="center" bgcolor="#000000"| [[Файл:Oman Half rial obverse.jpg|135px]] |align="center" bgcolor="#000000"| [[Файл:Oman Half rial reverse.jpg|135px]] | <big>1/2 риал | 135×65 | күрөң, кызгылт көк | Султан [[Кабус бен Саид]], Бахла чеби | Аль-Хазим форту, Нахале форту | Султан [[Кабус бен Саид]] |- |align="center" bgcolor="#000000"| [[Файл:1 oman rial obverse.jpg|145px]] |align="center" bgcolor="#000000"| [[Файл:1 Oman rial reverse.jpg|145px]] | <big>1 риал | 145×75 | кызгылт көк | Султан [[Кабус бен Саид]], Султан Кабустун спорт комплекси | Риал Ханжар (канжар), күмүш билериктер жана зер буюмдар | |- |align="center" bgcolor="#000000"| |align="center" bgcolor="#000000"| | <big>5 риал | 155×75 | кызыл | Султан Кабус бен Саид, Султан Кабустун университети | [[Назва]] | |- |align="center" bgcolor="#000000"| |align="center" bgcolor="#000000"| | <big>10 риал | 160×75 | күрөң | Султан Кабус бен Саид, Аль-Нахда мунарасы | Муттра форту | |- |align="center" bgcolor="#000000"| |align="center" bgcolor="#000000"| | <big>20 риал | 165×75 | кочкул жашыл | Султан Кабус бен Саид, Омандын Борбордук банкынын имараты | Маскаттагы балуу кагаздар рыногу, Рысайл өнөр жай аймагы | |- |align="center" bgcolor="#000000"| |align="center" bgcolor="#000000"| | <big>50 риал | 175×75 | кызгылт көк | Султан [[Кабус бен Саид]], Финансы жана Экономика министрлигинин имараты, Мирани форту | Министрлер кабинетинин жана соода жана өнөр жай министрлигинин имараты | |} === 2000-жылдагы серия === {|class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align:center" |+ ! colspan="9" | 2000-жылдагы серия |- !colspan=2| Сүрөт !! rowspan="2" | Номинал !!rowspan=2| Өлчөмү (мм) !! rowspan="2" | Түсү !! colspan="2" | Сүрөттөөмөсү ! !! rowspan="2" | Басып чыгарылгын датасы |- ! Аверс !! Реверс !! Аверс !! Реверс !! Суу белгиси |- |align="center" bgcolor="#000000"| [[Файл:5 Oman rial obverse.jpg|155px]] |align="center" bgcolor="#000000"| [[Файл:5 Oman rial reverse.jpg|155px]] | <big>5 риал | 155×75 | кызыл | Султан Кабус бен Саид, Султан Кабустун университети | Назва | |rowspan="4" | 2000 |- |align="center" bgcolor="#000000"| |align="center" bgcolor="#000000"| | <big>10 риал | 160×75 | күрөң | Султан Кабус бен Саид, Аль-Нахда мунарасы | Муттра форту | |- |align="center" bgcolor="#000000"| |align="center" bgcolor="#000000"| | <big>20 риал | 165×75 | кочкул жашыл | Султан [[Кабус бен Саид]], Омандын Борбордук банкынын имараты | Маскаттагы балуу кагаздар рыногу, Рысайл өнөр жай аймагы | |- |align="center" bgcolor="#000000"| |align="center" bgcolor="#000000"| | <big>50 риал | 175×75 | кызгылт көк | Султан [[Кабус бен Саид]], Финансы жана Экономика министрлигинин имараты, Мирани форту | Министрлер кабинетинин жана соода жана өнөр жай министрлигинин имараты | |} === 2005-жылдагы серия === {|class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align:center" |+ ! colspan="7" |2005-жылдагы серия |- ! colspan="2" |Сүрөт ! rowspan="2" |Номинал ! rowspan="2" |Өлчөмү (мм) ! rowspan="2" |Түсү ! colspan="2" |Сүрөттөөмөсү |- !Аверс !Реверс !Аверс !Реверс |- |align="center" bgcolor="#000000"| |align="center" bgcolor="#000000"| | <big>1 риал | 145×75 | кызгылт, кызгылт көк | Султан [[Кабус бен Саид]] | Омандын падышалык деңиз флотунун машыгуу кемеси, мунара, Жалали чеби |} === 2010-жылдагы серия === {|class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align:center" |+ ! colspan="11" | 2010-жылдагы серия |- ! colspan="2" | Сүрөт !! rowspan="2" | Номинал !! rowspan="2" | Өлчөмү (мм) !! rowspan="2" | Түсү !! colspan="2" | Сүрөттөөмөсү ! !! rowspan="2" | Басып чыгарылгын датасы |- ! Аверс !! Реверс !! Аверс !! Реверс !! Суу белгиси |- |align="center" bgcolor="#000000" | [[Файл:5 Omani Rial (Obverse).jpg|155px]] |align="center" bgcolor="#000000" | [[Файл:5 Omani Rial (Reverse).jpg|155px]] | <big>5 риал | 155×75 | күрөң | Султан Кабус бен Саид, Султан Кабустун университети | [[Назва]] | | |- |align="center" bgcolor="#000000" | [[Файл:10 Omani Rial (Obverse).jpg|160px]] |align="center" bgcolor="#000000" | [[Файл:10 Omani Rial (Reverse).jpg|160px]] | <big>10 риал | 160×75 | күрөң | Султан Кабус бен Саид, Аль-Нахда мунарасы | Муттра форту | | |- |align="center" bgcolor="#000000"| [[Файл:20 риал Оман.jpg|165px]] |align="center" bgcolor="#000000"|[[Файл:20 риал оман 2.jpg|165px]] | <big>20 риал | 165×75 | жашыл | Султан Кабус бен Саид, Омандын Борбордук банкынын имараты | Маскаттагы балуу кагаздар рыногу, Рысайл өнөр жай аймагы | | |- |align="center" bgcolor="#000000"| [[Файл:Bonscan 09-24-2021 00049-1280x720.jpg|175px]] |align="center" bgcolor="#000000"|[[Файл:Bonscan 09-24-2021 00050-1280x720.jpg|175px]] | <big>50 риал | 175×75 | кызгылт, кызгылт көк | Султан Кабус бен Саид, Финансы жана Экономика министрлигинин имараты, Мирани форту | Соода жана өнөр жай министрлигини имаратындагы курулуш иштери боюнча кеңсеси | | |} === 2015-жылдагы серия === {|class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align:center" |+ ! colspan="7" |2015-жылдагы серия |- ! colspan="2" |Сүрөт ! rowspan="2" |Номинал ! rowspan="2" |Өлчөмү (мм) ! rowspan="2" |Түсү ! colspan="2" |Сүрөттөөмөсү |- !Аверс !Реверс !Аверс !Реверс |- | align="center" bgcolor="#000000" | [[Файл:Оманский риал аверс 2015.jpg|145px]] | align="center" bgcolor="#000000" | [[Файл:Оманский риал реверс 2015.jpg|145px]] | <big>1 риал | 145×75 | кызгылт көк | Султан [[Кабус бен Саид]], Аль-Алам сарайы | Чөл ак көпөлөктөри, Султан Кабустун университети |} === 2019-жылдагы серия === {|class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align:center" |+ ! colspan="7" |2019-жылдагы серия |- ! colspan="2" |Сүрөт ! rowspan="2" |Номинал ! rowspan="2" |Өлчөмү (мм) ! rowspan="2" |Түсү ! colspan="2" |Сүрөттөөмөсү |- !Аверс !Реверс !Аверс !Реверс |- | align="center" bgcolor="#000000" | | align="center" bgcolor="#000000" | | <big>50 риал | 175×75 | кызгылт, кызгылт көк | Султан [[Кабус бен Саид]], Финансы жана Экономика министрлигинин имараты | Соода жана өнөр жай министрлигини имаратындагы курулуш иштери боюнча кеңсеси |} === 2020-жылдагы серия === {|class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align:center" |+ ! colspan="7" |2020-жылдагы серия<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=http://virginradiooman.com/new-banknotes-go-into-circulation-starting-today/|title=New Banknotes Go into Circulation Starting Today|website=Virgin Radio Oman|date=2021-01-11|access-date=2022-11-09|archive-date=2022-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20221109164732/http://virginradiooman.com/new-banknotes-go-into-circulation-starting-today/|url-status=live}}</ref> |- ! colspan="2" |Сүрөт ! rowspan="2" |Номинал ! rowspan="2" |Өлчөмү (мм) ! rowspan="2" |Түсү ! colspan="2" |Сүрөттөөмөсү |- !Аверс !Реверс !Аверс !Реверс |- |align="center" bgcolor="#000000"| [[File:فئه العمله 522.jpg|120px]] |align="center" bgcolor="#000000"| [[File:فئه العمله 527.jpg|120px]] | <big>100 байз | 120×65 | күрөң | Жебел-Ахдартеррасалары, улуттук эмблема | Кокос дарактары (Дофар), Фаладж Аль-Жила |- |align="center" bgcolor="#000000"| [[Файл:Пол байс аверс.jpg|200px]] |align="center" bgcolor="#000000"| [[Файл:Пол байс реверс 2020.jpg|200px]] | <big>1/2 риал | 135×75 | жашыл | Айн Хор (Дофар), Ладан (Дофар), улуттук эмблема | Араб кабыланы (Дофар), шумкар |- |align="center" bgcolor="#000000"| |align="center" bgcolor="#000000"| | <big>1 риал | 145×75 | кызыл | Оман музейи (Ad Dakhiliyah), улуттук эмблема | Хасаб (Мусандам) сепили, Вади Аль-Айн (Ад-Дахира) күмбөзү, Джирз''-''акс (Мусандам), Оман канжары |- |align="center" bgcolor="#000000"| |align="center" bgcolor="#000000"| | <big>5 риал | 155×75 | кызгылт | Султан Кабустун университети, султан [[Хейсам бен Тарик|Хейсам бен Тарик Аль Саид]] | Падышалык опера театры |- |align="center" bgcolor="#000000"| |align="center" bgcolor="#000000"| | <big>10 риал | 160×75 | күрөң, жашыл | Чоң мечит, султан Хейсам бен Тарик Аль Саид | Аль-Балид археологиялык паркы, Увайна мечити |- |align="center" bgcolor="#000000"| |align="center" bgcolor="#000000"| | <big>20 риал | 165×75 | көк, кызгылт көк | Эл аралык аэропорт, султан [[Хейсам бен Тарик|Хейсам бен Тарик Аль Саид]] | Batinah Expressway, Сохар өнөр жай борбору, Salalah аэропорту |- |align="center" bgcolor="#000000"| |align="center" bgcolor="#000000"| | <big>50 риал | 175×75 | жашыл, боз | Омандын Борбордук банкынын имараты, султан [[Хейсам бен Тарик|Хейсам бен Тарик Аль Саид]] | Оманжын Жогорку сотунун имараты, Аль-Алам сарайы, парламенттин имараты |} == Булактар == {{Булактар}} == Тышкы шилтемелер == * [https://cbo.gov.om/Pages/CurrencyMuseum.aspx Central Bank of Oman] {{Азия валюталары}} tbg5839wwtq2by1f3fpdokq1ipnobwp 0 148561 645875 645824 2026-05-09T12:47:01Z NurlanKG Bishkek editor 46070 /* Биографиясы */ 645875 wikitext text/x-wiki {{Мамлекеттик ишмер |ысымы = Сагынбаев Экмет Сагынбаевич |сүрөтү = Sagynbaev_Ekmet_1940_2020_1.jpg |туулган күнү = 5.1.1940 |туулган жери = [[Эркин-Сай|Эркин-Сай]], [[Жайыл району|Калинин району]], Чүй облусу |каза болгон күнү = 26.11.2020 |каза болгон жери = [[Бишкек]] |кесиби = инженер-куруучу |жубайы = Таирова Халида Мулашевна |сыйлыктары = [[«Ардак Белгиси» ордени]] }} '''Сагынбаев Экмет Сагынбаевич''' (5-январь 1940-ж., Эркин-Сай айылы — 26-ноябрь 2020-ж., Бишкек) — '''Кыргыз Республикасынын турак жай-коммуналдык чарба жана калкты тейлөө чөйрөсүнө эмгек сиңирген кызматкер''', мамлекеттик кызматкер, инженер-куруучу. '''«Кыргыз Республикасынын алдындагы өзгөчө эмгеги үчүн»''' статусунун ээси жана персоналдык пенсионери. СССРдин [[«Ардак Белгиси» ордени]] менен сыйланган. [[File:Сагынбаев Өкмет.jpg|thumb|left|250px|Сагынбаев Өкмет]] == Биографиясы == Экмет Сагынбаевич [[Моңолдор|Моңолдор уруусунан]] чыккан. Ал Чүй облусунун Калинин районундагы (азыркы [[Жайыл району|Панфилов району]]) [[Эркин-Сай|Эркин-Сай айылында]] төрөлгөн. Орто мектепти аяктагандан кийин Фрунзе курулуш техникумуна окууга кирген. Техникумду аяктагандан кийин Фрунзе политехникалык институтунун курулуш факультетин сырттан окуп бүтүргөн. Курулуш тармагындагы алгачкы жылдары Фрунзе шаарындагы «Россия» кинотеатрынын, Финансы-экономикалык техникумунун (азыркы А. Токтоналиев атындагы Бишкек финансы-экономикалык колледжи) жана жаңы кичи райондордун курулушуна катышкан. Анын жетекчилиги астында шаардын архитектуралык көрүнүшүн калыптандырган маанилүү социалдык объекттер бой көтөргөн. == Эмгек жолу == * 1958-жыл, 15-август — «Фрунзегорстрой» трестинин СМУ-2 башкармалыгында жумушчу, андан кийин мастер жана прораб. * 1967-жыл, 16-март — «Ошгорстрой» трестинин СМУ-4 башкармалыгынын башкы инженери. <ref>Ош облустук мамлекеттик архиви. «Ошгорстрой» трестинин буйруктары (1967-ж.).</ref> * 1970-жыл, 3-мартынан — «Ошоблстрой» трестинде кызматын уланткан. * 1972-жыл, 3-май — «Южремстрой» трестинин башкаруучусунун орун басары. <ref>Ош облустук мамлекеттик архиви. «Южремстрой» трестинин жетекчи курамы боюнча буйруктары (1972-ж.).</ref> * 1980-жыл, 24-ноябрь — Талас облустук турак жай-коммуналдык чарба (ТЖКЧ) башкармалыгынын башчысы. <ref>{{Cite web |url=http://archive.kg/images/Putevoditel/Talasskii_raigosarhiv.pdf |title=Талас областынын мамлекеттик архиви. Путеводитель |publisher=archive.kg |accessdate=2026-04-10}}</ref> * 1987-жыл, 12-май — Иссык-Көл облустук «Иссыккульремстрой» трестинин башкаруучусу (Пржевальск ш.). <ref>Иссык-Көл облустук мамлекеттик архиви. Жетектөөчү курамдын буйруктары (1987–1992-жж.).</ref> * 1992-жыл, 22-июль — Балыкчы шаардык мамлекеттик администрациясынын бөлүм башчысы. * 1993-жыл, 8-февраль — «Кыргызалтын» мамлекеттик концернинин бөлүм башчысы. * 1995-жыл, 10-октябрь — Кант шаардык мамлекеттик администрациясынын башчысынын орун басары. <ref>Чүй облустук мамлекеттик архиви. Кант шаардык администрациясынын кадрдык буйруктары (1995-ж.).</ref> * 1997-жыл, 20-октябрь — Кант шаардык мамлекеттик администрациясынын башчысынын биринчи орун басары. * 2002-жыл, 26-июнь — Аламүдүн районунун башкы архитекторунун орун басары. * 2005-жыл, 11-август — Иссык-Ата районундагы пенсионерлерди социалдык-психологиялык колдоо боюнча пилоттук долбоордун алкагындагы борбордун директору. == Сыйлыктары == * '''[[«Ардак Белгиси» ордени]]''' (СССР Жогорку Советинин Президиумунун Жарлыгы, 1966-ж., күбөлүк №396909); * '''Кыргыз Республикасынын калкты тейлөө чөйрөсүнө эмгек сиңирген кызматкер''' (28-06-1990, күбөлүк №3353, Жарлык №109) <ref>[https://nagrada.srs.kg/Site/Awarded/63125 Мамлекеттик сыйлыктардын электрондук базасы (nagrada.srs.kg)]</ref>; * '''«Кыргыз Республикасынын алдындагы өзгөчө эмгеги үчүн» пенсионери''' (2001-ж., күбөлүк №6215) <ref>[https://cbd.minjust.gov.kg/46-186/edition/848451/ru Кыргыз Республикасынын алдындагы өзгөчө эмгеги үчүн пенсиялар жөнүндө Жобо].</ref>; * '''«Эмгек ардагери» медалы.''' == Үй-бүлөлүк архив == <gallery> File:Family archive.jpg|Үй-бүлөлүк архивден алынган сүрөт File:Сагынбаев Өкмет.jpg|Сагынбаев Өкмет </gallery> == Өлүмү == Сагынбаев Экмет Сагынбаевич 2020-жылы 26-ноябрда Бишкек шаарында дүйнөдөн кайткан. Сөөгү Бишкек шаарындагы [[Ала-Арча көрүстөнү.|«Ала-Арча» тарыхый-мемориалдык көрүстөнүнө ]] коюлган. == Шилтемелер == {{reflist}} == Колдонулган адабияттар == * Сагынбаев Э.С. Эмгек китепчеси. * «Түштүкремстрой» жана «Ысыккөлремстрой» тресттеринин архивдери. * КР Борбордук мамлекеттик архивинин материалдары. * [http://archive.kg/images/Putevoditel/Chuj_Chujskoe_Regionalnoe_Upravlenie.pdf Чүй облустук мамлекеттик архиви. Путеводитель.] * [http://archive.kg/images/Putevoditel/Talasskii_raigosarhiv.pdf Талас областынын мамлекеттик архиви. Путеводитель.] [[Category:1940-жылы туулгандар]] [[Category:2020-жылы каза болгондор]] [[Category:Моңолдор]] [[Category:Чүй облусунун инсандары]] [[Category:Жайыл районунун инсандары]] [[Category:Эркин-Сай]] [[Category:Кыргызстандын инженерлери]] [[Категория:Ала-Арча көрүстөнүндө жерленгендер]] cjr732t5x6y4xm1rbxppr0k9dnsb6ui 0 152064 645908 645742 2026-05-10T06:41:27Z InternetArchiveBot 27717 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 645908 wikitext text/x-wiki {{Шайлоо карточкасы |аталышы = Түркмөнстандагы парламенттик шайлоо (2018) |аймак = Түркмөнстан |мурдагысы = Түркмөнстандагы парламенттик шайлоо (2013) |мурдагы жылы = 2013 |кийинкиси = Түркмөнстандагы парламенттик шайлоо (2023) |кийинки жылы = 2023 |датасы = 25-март 2018-жыл |шайлоочулардын катышуусу = 91,69 % |сүрөт1 = |түсү1 = #008000 |партиясы1 = Түркмөнстандын Демократиялык партиясы |талапкер1 = Бабаев Касымгулы |партиянын төрөгасы1 = |алынган орундар1 = 55 |добуштардын саны1 = |добуштардын үлүшү1 = |орундардын санынын өзгөрүшү1 = |сүрөт2 = |түсү2 = #FFA500 |партиясы2 = Өнөр жайчылар жана ишкерлер партиясы |талапкер2 = Сапармырат Овганов |партиянын төрөгасы2 = |алынган орундар2 = 11 |добуштардын саны2 = |добуштардын үлүшү2 = |орундардын санынын өзгөрүшү2 = |сүрөт3 = |түсү3 = #FFD700 |партиясы3 = Түркмөнстандын Агрардык партиясы |талапкер3 = Базаров Режеп |партиянын төрөгасы3 = |алынган орундар3 = 11 |добуштардын саны3 = |добуштардын үлүшү3 = |орундардын санынын өзгөрүшү3 = |сүрөт4 = |түсү4 = #A9A9A9 |партиясы4 = |талапкер4 = Шайлоочулардын демилгелүү топторунан сунушталган талапкерлер |партиянын төрөгасы4 = |алынган орундар4 = 48 |добуштардын саны4 = |добуштардын үлүшү4 = |орундардын санынын өзгөрүшү4 = |карта = Turkmenistan Mejlis 2018.svg |картанын баяндамасы = |жыйынтык = Түркмөнстандын Демократиялык партиясы шайлоодо жеңишке жетип, Түркмөнстандын Межлисинин башкаруучу партиясы статусун сактап калды. Ошондой эле, Өнөр жайчылар жана ишкерлер партиясы, Агрардык партия жана шайлоочулардын демилгелүү топторунун талапкерлери парламентке келишти }} [[Түркмөнстан|Түркмөнстандагы]] кезектеги Межилиске болгон шайлоосу 2018-жылдын 25-мартында аймактык (вилаяттык) шайлоолор менен бир убакта өткөн. Бул эгемендүү Түркмөнстандын тарыхындагы алтынчы парламенттик шайлоо болгон<ref>[https://en.trend.az/casia/turkmenistan/2841098.html Turkmenistan preparing for election to parliament, local governing bodies] Trend, 27 December 2017</ref>. == Шайлоо системасы == Түркмөнстандын Межилисиндеги бардык 125 депутаттар бир мандаттуу шайлоо округдары боюнча, добуштардын салыштырмалуу көпчүлүк тутуму аркылуу шайланышкан<ref>[http://archive.ipu.org/parline-e/reports/2325_B.htm Electoral system] IPU</ref>. == Талапкерлер == 2018-жылдагы шайлоого Түркмөнстанда расмий катталган үч саясий партиянын тең катышуусуна уруксат берилген: * Түркмөнстандын Демократиялык партиясы * Түркмөнстандын Өнөр жайчылар жана ишкерлер партиясы * Түркмөнстандын Агрардык партиясы * Ошондой эле «Шайлоочулардын демилгелүү топторунан көрсөтүлгөн талапкерлер» катышкан. Бул топко көз карандысыз жана партиясыз талапкерлер, ошондой эле жогоруда аталган үч партиянын демилгелүү топтор тарабынан сунушталган мүчөлөрү кирген. Түркмөнстандын аймагында тыюу салынган жана системадан тышкаркы чыныгы оппозицияны түзгөн партиялар менен кыймылдар шайлоого катыштырылган эмес. Алардын ичинен эң таасирлүүлөрү: «Агзыбирлик» элдик-демократиялык кыймылы, Түркмөнстандын Республикалык партиясы, Түркмөнстандын Коммунисттик партиясы, Түркмөнстандын Либералдык-демократиялык партиясы, Түркмөнстандын Демократиялык күчтөрүнүн биримдиги, «Ватан» партиясы, «Кайра жаралуу» (Возрождение) кыймылы жана Түркмөнстандын Элдик-демократиялык кыймылы<ref name="CEC">[http://saylav.gov.tm/en/articles/62 Speech by chairman of the Central Election Commission of Turkmenistan G. Muradov at a briefing, March 26 2018] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180501040334/http://saylav.gov.tm/en/articles/62|date=2018-05-01}} Central Election Commission</ref><ref name="osce">{{cite web|url=https://www.osce.org/files/f/documents/2/8/382915_0.pdf|title=TURKMENISTAN PARLIAMENTARY ELECTIONS 25 March 2018 ODIHR Election Assessment Mission Final Report}}</ref>. == Шайлоонун жыйынтыктары == [[Ашхабад|Ашхабаддан]] 16, Ахал вилаятынан 15, [[Балкан вилаяты|Балкан]] вилаятынан 10, [[Мары вилаяты|Мары]] вилаятынан 29, [[Лебап вилаяты|Лебап]] вилаятынан 28, Дашогуз вилаятынан 27 депутат шайланган. {| class="wikitable" style="text-align:right" ! colspan="2" |Партия !Добуш !% !Орун !+/– |- | bgcolor="#cc0a00" | | align="left" |Түркмөнстандын Демократиялык партиясы | | |55 | +8 |- | bgcolor="#0000CC" | | align="left" |Түркмөнстандын Өнөр жайчылар жана ишкерлер партиясы | | |11 | -3 |- | bgcolor="#6B8E23" | | align="left" |Түркмөнстандын Агрардык партиясы | | |11 |Жаңы |- | bgcolor="#DDDDDD" | | align="left" |Көз карандысыз талапкерлер | | |48 | +41 |- | colspan="2" align="left" |Жараксыз блакнктар | |– |– |– |- | colspan="2" align="left" |Жалпы |3 017 801 |100 |125 |0 |- | colspan="2" align="left" |Катталган шайлоочулар |3 291 312 |91,69 |– |– |- | colspan="6" align="left" |Булак: [http://saylav.gov.tm/en/articles/62 CEC] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180501040334/http://saylav.gov.tm/en/articles/62 |date=2018-05-01 }} , [http://archive.ipu.org/parline-f/reports/1325_E.htm IPU] |} == Булактар == {{Булактар|2}} == Тышкы шилтемелер == * [https://saylav.gov.tm/ Түркмөнстандын Шайлоо жана референдумдар боюнча борбордук комиссиясы ({{lang-tk|Türkmenistanda saýlawlary we sala salşyklary geçirmek baradaky merkezi topar}}). Расмий сайт] {{Түркмөнстандагы шайлоолор}} [[Категория:Түркмөнстандагы парламенттик шайлоолор]] 4a9mw364o50j1no48tueilu4955jsbs 0 152079 645909 645743 2026-05-10T06:41:50Z InternetArchiveBot 27717 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 645909 wikitext text/x-wiki {{Шайлоо карточкасы |аталышы = Түркмөнстандагы парламенттик шайлоо (2018) |аймак = Түркмөнстан |мурдагысы = Түркмөнстандагы парламенттик шайлоо (2018) |мурдагы жылы = 2018 |кийинкиси = Түркмөнстандагы парламенттик шайлоо (2028) |кийинки жылы = 2028 |датасы = 26-март 2023-жыл |шайлоочулардын катышуусу = 91,12 % |сүрөт1 = |түсү1 = |карта = Turkmenistan Mejlis 2023.svg |картанын баяндамасы = |партиясы1 = |партиянын төрөгасы1 = |алынган орундар1 = |добуштардын саны1 = |добуштардын үлүшү1 = |орундардын санынын өзгөрүшү1 = |жыйынтык = }} 2023-жылдын 26-мартында [[Түркмөнстан|Түркмөнстанда]] Межилистин (парламенттин) 125 мүчөсүн шайлоо өткөн<ref>{{cite news|title=Turkmenistan awaits parliamentary elections|url=https://daryo.uz/en/2023/03/01/turkmenistan-awaits-parliamentary-elections|website=Daryo|date=1 March 2023|access-date=18 March 2023|archive-date=18 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230318010926/https://daryo.uz/en/2023/03/01/turkmenistan-awaits-parliamentary-elections|url-status=live}}</ref>. Бул шайлоо өлкөнүн мамлекеттик түзүлүшүндөгү олуттуу конституциялык өзгөрүүлөрдөн кийин болгон. 2023-жылдын январь айында Түркмөнстан кайрадан бир палаталуу парламенттик системага кайткан. Ага чейин, 2021-жылдын мартынан 2023-жылдын 21-январына чейин парламент (Милли Геңеш) эки палатадан (Халк Маслахаты — жогорку палата жана Межилис — төмөнкү палата) турган. Жаңы реформага ылайык, Межилис өлкөнүн жалгыз мыйзам чыгаруучу органы болуп калган<ref name="abolishNT">{{citation|url=https://metbugat.gov.tm/newspaper/download?id=9681|title=Cоздан высший представительный орган народной власти – Халк Маслахаты Туркменистана|publisher=|date=22 January 2023|language=|access-date=2026-05-08|archive-date=2023-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230203132214/https://metbugat.gov.tm/newspaper/download?id=9681|dead-url=yes}}</ref><ref name="abolishRFE">{{citation|url=https://rus.azathabar.com/a/32234359.html|title=Халк Маслахаты стал самостоятельным законодательным органом, а парламент однопалатным|publisher=|language=|date=23 January 2023}}</ref>. Мурдагы жогорку палата (Халк Маслахаты) парламенттин курамынан чыгарылып, өзүнчө "мамлекеттик бийликтин жогорку өкүлчүлүктүү органы" катары түзүлгөн. Аны экс-президент [[Бердымухамедов Гурбангулы Мяликгулыевич|Гурбангулы Бердымухамедов]] жетектейт<ref>{{Cite web|title=Populists and Autocrats: The Dual Threat to Global Democracy|url=https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2017/populists-and-autocrats-dual-threat-global-democracy|access-date=2022-03-24|website=Freedom House|language=en|archive-date=2019-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20191006113750/https://freedomhouse.org/report/freedom-world/freedom-world-2017|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|last=Bennetts|first=Marc|title=Turkmenistan's dictator ready to collar his son as successor|url=https://www.thetimes.com/uk/politics/article/turkmenistans-dictator-ready-to-collar-his-son-as-successor-djz3w8dj3|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220215002803/https://www.thetimes.co.uk/article/turkmenistans-dictator-ready-to-collar-his-son-as-successor-djz3w8dj3|archive-date=15 February 2022|access-date=2022-03-01|newspaper=[[The Times]]|language=en|issn=0140-0460}}</ref>. == Шайлоонун жыйынтыктары == Түркмөнстандын Борбордук шайлоо комиссиясынын маалыматы боюнча, шайлоого катышуу көрсөткүчү 91,12% түзгөн. Шайлоонун жыйынтыгында орундар төмөнкүдөй бөлүштүрүлгөн<ref>[https://turkmenportal.com/ru/news/59857-cik-turkmenistana-obyavil-rezultaty-vyborov-v-parlament TurkmenPortal. ЦИК Туркменистана объявил результаты выборов в парламент]</ref>: * Түркмөнстандын Демократиялык партиясы: 65 орун * Түркмөнстандын Агрардык партиясы: 24 орун * Түркмөнстандын Өнөр жайчылар жана ишкерлер партиясы: 18 орун * Жарандардын демилгелүү топторунан (көз карандысыз): 18 орун == Маанилүү фактылар == 2023-жылдын 6-апрелинде Межилистин төрайымы болуп [[Гулманова Дүниегөзел Акмухаммедовна]] шайланган. Ал 34 жашында бул кызматка шайланып, дүйнөдөгү эң жаш парламент жетекчилеринин бири болуп калды. Эл аралык байкоочулар жана уюмдар (мисалы, ЕККУ/ОБСЕ) Түркмөнстандагы мурунку шайлоолор сыяктуу эле, бул шайлоону да чыныгы атаандаштыктын жоктугунан улам "эркин жана адилеттүү өткөн жок" деп мүнөздөшкөн. == Булактар == {{Булактар|2}} == Тышкы шилтемелер == * [https://saylav.gov.tm/ Түркмөнстандын Шайлоо жана референдумдар боюнча борбордук комиссиясы ({{lang-tk|Türkmenistanda saýlawlary we sala salşyklary geçirmek baradaky merkezi topar}}). Расмий сайт] {{Түркмөнстандагы шайлоолор}} [[Категория:Түркмөнстандагы парламенттик шайлоолор]] n77xizjnxhdqhn52oj2fn8zoaywa0lx 0 152080 645907 645740 2026-05-10T06:40:45Z InternetArchiveBot 27717 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 645907 wikitext text/x-wiki {{Шайлоо карточкасы |аталышы = Түркмөнстандагы парламенттик шайлоо (2004) |аймак = Түркмөнстан |мурдагысы = Түркмөнстандагы парламенттик шайлоо (2004) |мурдагы жылы = 2004 |кийинкиси = Түркмөнстандагы парламенттик шайлоо (2013) |кийинки жылы = 2013 |датасы = 14-декабрь 2008-жыл |шайлоочулардын катышуусу = 93,87 % |сүрөт1 = [[Файл:Gurbanguly Berdimuhammedov with Obamas cropped.jpg|170x170px]] |түсү1 = #008000 |карта = Turkmen parliamentary election results, 2008.svg |картанын баяндамасы = |партиясы1 = Түркмөнстандын Демократиялык партиясы |партиянын төрөгасы1 = [[Бердымухамедов Гурбангулы Мяликгулыевич]] |алынган орундар1 = '''125''' |добуштардын саны1 = '''2 594 658''' |добуштардын үлүшү1 = '''100 %''' |орундардын санынын өзгөрүшү1 = {{Өсүү}}'''75''' |жыйынтык = Демократиялык партия парламенттеги бардык орундарды алган }} [[Түркмөнстан|Түркмөнстандын]] Межилисине (парламентине) шайлоо [[2008-жыл|2008-жылдын]] [[14-декабрь|14-декабрында]] өткөн. [[Лебап вилаяты|Лебап]] жана [[Мары вилаяты|Мары]] вилаяттарында кайра добуш берүү 2008-жылдын 28-декабрына жана 2009-жылдын 8-февралына белгиленген<ref>{{cite news|url=http://www.turkmenistan.ru/ru/node/25016|title=ЦИК Туркменистана назначил в двух велаятах страны повторные выборы депутатов Меджлиса|publisher=|date=2008-12-21|access-date=2008-12-25|archive-date=2017-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20171024123752/http://www.turkmenistan.ru/index.php?page_id=3&lang_id=ru&elem_id=14179&type=event}}</ref>. 2008-жылдын 26-сентябрындагы конституциялык реформага ылайык, парламент мүчөлөрүнүн саны 65тен 125ке чейин көбөйтүлгөн (Элдик Кеңеш жоюлган)<ref>{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7638102.stm|title=BBC NEWS {{!}} Asia-Pacific {{!}} Turkmenistan takes reformist step<!-- Заголовок добавлен ботом -->|access-date=2008-12-25|archive-date=2008-12-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229132512/http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7638102.stm|url-status=live}}</ref>. Бул Түркмөнстан эгемендүүлүк алгандан берки, жаңы конституцияга ылайык Түркмөнстандын Демократиялык партиясынан башка партиялардын катышуусуна теориялык жактан жол берилген алгачкы шайлоо болгон. Бирок, бир дагы мыйзамдуу оппозициялык партия талапкерлерин сунуштаган эмес. Ошондой эле шайлоонун бир мандаттуу округдарда өтүшү оппозициянын парламентке кирүү мүмкүнчүлүгүн кыйла азайткан. Шайлоого 2 594 658 адам катышкан, бул добуш берүүгө укуктуу жарандардын 93,87% түзгөн. 287 талапкердин ичинен жаңы чакырылыштагы парламентке 123 депутат шайланган<ref>{{cite news|url=http://www.ng.ru/cis/2008-12-22/5_turkmenia.html|title=Независимая газета. Подведены окончательные итоги всенародных выборов депутатов Меджлиса Туркменистана|publisher=|date=2008-12-22|access-date=2008-12-25|archive-date=2016-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305001218/http://www.ng.ru/cis/2008-12-22/5_turkmenia.html}}</ref>. == Шайлоонун жыйынтыктары == [[Ашхабад|Ашхабадда]] 13 орун, Ахал вилаятында 19, [[Балкан вилаяты|Балкан]] вилаятында 11, Дашогуз вилаятында 26, [[Лебап вилаяты|Лебап]] вилаятында 26 жана [[Мары вилаяты|Мары]] вилаятында 28 орун үчүн шайлоо өткөн<ref name="turk">{{Cite news|url=http://www.turkmenistan.ru/?page_id=3&lang_id=en&elem_id=14185&type=event&sort=date_desc|title=Central Election Commission of Turkmenistan decides to hold second round of parliamentary election to Mejlis in two constituencies|publisher=Turkmenistan|date=21 December 2008|accessdate=21 December 2008}}</ref>. Ар бир шайлоо округунда эки же андан көп талапкер ат салышып, жеңишке жетүү үчүн талапкер добуштардын 50 пайыздан ашыгын алышы керек эле. Экинчи турлар 2008-жылдын 28-декабрында, ал эми бир орун боюнча кайра добуш берүү 2009-жылдын 8-февралында өткөрүлгөн. 2008-жылдын 22-декабрында жеңүүчүлөрдүн 123 кишиден турган тизмеси жарыяланган. Бирок, талапкерлердин кайсы партияга таандык экендиги тизмеде көрсөтүлгөн эмес<ref name="MG">{{cite news|author1=Gurt, Marat|author2=Golovnina, Maria|name-list-style=amp|url=http://in.reuters.com/article/oilRpt/idINLM61161520081222|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229112727/http://in.reuters.com/article/oilRpt/idINLM61161520081222|url-status=dead|archive-date=29 December 2008|title=Turkmenistan publishes list of election winners|date=22 December 2008|agency=[[Reuters]]|accessdate=22 December 2008|archivedate=2008-12-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081229112727/http://in.reuters.com/article/oilRpt/idINLM61161520081222}}</ref>. == Булактар == {{Булактар|2}} == Тышкы шилтемелер == * [https://saylav.gov.tm/ Түркмөнстандын Шайлоо жана референдумдар боюнча борбордук комиссиясы ({{lang-tk|Türkmenistanda saýlawlary we sala salşyklary geçirmek baradaky merkezi topar}}). Расмий сайт] {{Түркмөнстандагы шайлоолор}} [[Категория:Түркмөнстандагы парламенттик шайлоолор]] ihyilv9q9yr1x9oad3r69py0ir8viig 3 152132 645876 2026-05-09T12:58:06Z JigildikBot 44081 Кош келиңиз! 645876 wikitext text/x-wiki == Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]!</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]]. [[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>), же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт. Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз. Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]]. Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет. Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына <code><nowiki>{{subst:L}}</nowiki></code> калтырыңыз. Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}} </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]] |} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 12:58, 9 май 2026 (UTC) mnqia0ltc3iptrqujv1m0tf0nacr97x 3 152133 645881 2026-05-09T13:58:16Z JigildikBot 44081 Кош келиңиз! 645881 wikitext text/x-wiki == Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]!</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]]. [[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>), же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт. Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз. Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]]. Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет. Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына <code><nowiki>{{subst:L}}</nowiki></code> калтырыңыз. Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}} </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]] |} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 13:58, 9 май 2026 (UTC) mo7ld5pf9g364qbh823qxoz0qcvlhbt 3 152134 645882 2026-05-09T13:58:26Z JigildikBot 44081 Кош келиңиз! 645882 wikitext text/x-wiki == Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]!</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]]. [[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>), же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт. Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз. Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]]. Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет. Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына <code><nowiki>{{subst:L}}</nowiki></code> калтырыңыз. Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}} </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]] |} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 13:58, 9 май 2026 (UTC) mo7ld5pf9g364qbh823qxoz0qcvlhbt 3 152135 645885 2026-05-09T14:58:36Z JigildikBot 44081 Кош келиңиз! 645885 wikitext text/x-wiki == Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]!</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]]. [[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>), же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт. Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз. Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]]. Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет. Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына <code><nowiki>{{subst:L}}</nowiki></code> калтырыңыз. Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}} </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]] |} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 14:58, 9 май 2026 (UTC) dji704jb6a82ojnz2dyjnq2zqgptl0f 3 152136 645891 2026-05-09T18:59:13Z JigildikBot 44081 Кош келиңиз! 645891 wikitext text/x-wiki == Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]!</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]]. [[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>), же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт. Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз. Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]]. Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет. Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына <code><nowiki>{{subst:L}}</nowiki></code> калтырыңыз. Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}} </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]] |} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 18:59, 9 май 2026 (UTC) 42qqt1o39xhktdneivae01c5o8d1aa7 3 152137 645895 2026-05-09T21:59:41Z JigildikBot 44081 Кош келиңиз! 645895 wikitext text/x-wiki == Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]!</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]]. [[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>), же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт. Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз. Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]]. Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет. Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына <code><nowiki>{{subst:L}}</nowiki></code> калтырыңыз. Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}} </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]] |} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 21:59, 9 май 2026 (UTC) 4yqlffvt9p3xxcyxn1yetmjdb375cj1 3 152138 645897 2026-05-10T01:00:08Z JigildikBot 44081 Кош келиңиз! 645897 wikitext text/x-wiki == Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]!</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]]. [[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>), же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт. Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз. Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]]. Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет. Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына <code><nowiki>{{subst:L}}</nowiki></code> калтырыңыз. Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}} </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]] |} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 01:00, 10 май 2026 (UTC) nkxg20h8x890jh6dy4rizat3nl32keo 3 152139 645898 2026-05-10T01:00:18Z JigildikBot 44081 Кош келиңиз! 645898 wikitext text/x-wiki == Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]!</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]]. [[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>), же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт. Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз. Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]]. Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет. Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына <code><nowiki>{{subst:L}}</nowiki></code> калтырыңыз. Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}} </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]] |} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 01:00, 10 май 2026 (UTC) nkxg20h8x890jh6dy4rizat3nl32keo 0 152140 645899 2026-05-10T01:52:05Z ~2026-28011-56 47541 Жаңы барак: "‎«'''Кичинекей суу периси»''' (({{lang-en|The Lion King}} ''The Little Mermaid'') - 1989-жылы Жон Маскер менен Рон Клементс тарабынан жазылган жана режиссёрлук кылынган, ошондой эле тасманын ырларын композитор Алан Менкен менен биргеликте жазган Маскер менен Ховард Эшман продюсерли..." 645899 wikitext text/x-wiki «'''Кичинекей суу периси»''' (({{lang-en|The Lion King}} ''The Little Mermaid'') - 1989-жылы Жон Маскер менен Рон Клементс тарабынан жазылган жана режиссёрлук кылынган, ошондой эле тасманын ырларын композитор Алан Менкен менен биргеликте жазган Маскер менен Ховард Эшман продюсерлик кылган америкалык анимациялык музыкалык фантастикалык тасма. Ал 1837-жылы [[Ханс Кристиан Андерсендин]] "Кичинекей суу периси" жомогунун негизинде тартылган жана Walt Disney Feature Animation тарабынан Silver Screen Partners IV менен биргеликте тартылып, Walt Disney Pictures тарабынан чыгарылган. Тасмада Рене Обержонуа, Кристофер Дэниел Барнс, Джоди Бенсон, Пэт Кэрролл, Падди Эдвардс, Бадди Хакетт, Джейсон Марин, Кеннет Марс, Бен Райт жана Сэмюэл Э. Райт үн коштошот. Окуяда адам болууну кыялданган жана Эрик аттуу адам ханзаадага ашык болгон өспүрүм суу периси Ариэль жөнүндөгү окуя баяндалат, бул анын деңиз жезкемпири Урсула менен аны менен бирге болуу үчүн келишим түзүүсүнө алып келет. == Сюжети == Атлантика океанынын астында, Атлантика падышалыгында, жаш суу периси Ариэль адамзат дүйнөсүнө кызыгып, өзүнүн үңкүрүнө адам буюмдарын чогултат. Эң жакын досу Флаундер менен экөө тең адамдар жөнүндө туура эмес маалымат берген акылсыз ак чардак Скаттлга барышат. Бирок, анын атасы, Атлантиканын башкаруучусу Кинг Тритон, суу адамдары менен адамдардын ортосундагы байланышка тыюу салынганын айтат. Бир түнү Ариэль, Флаундер жана Тритондун кеңешчиси жана сарай композитору болуп кызмат кылган краб Себастьян ханзаада Эриктин туулган күнүн белгилөө үчүн суу бетине чыгышат. Ариэль Эрикке биринчи көргөндө ашык болуп калат. Бороон кемени талкалап, Эрикти сууга түшүрөт. Ариэль Эрикти куткарып, жээкке алып чыгат. Ал ага ырдайт, бирок ал кармалып калбоо үчүн эсине келгенде кетип калат. Ариэльдин жүрүм-турумундагы өзгөрүүнү байкаган Тритон Себастьяндан сурап, анын Эрикке болгон сүйүүсүн билет. Ачууланган Тритон Ариэльдин үңкүрүнө барып, анын буюмдарынын коллекциясын жок кылат, ошондо Ариэль ыйлап жиберет. Өкүнгөн Тритон кеткенден кийин, Ариелге Флотсам жана Жетсам аттуу эки жылан балыгы келип, аны деңиз жезкемпири Урсулага алып барышат. Урсула Ариел менен келишим түзүп, Ариелдин үнүн алуу үчүн аны үч күнгө адамга айландырат, ал эми Урсула аны наутилус кабыгына салат. Эгер Ариел ошол убакыттын ичинде "чыныгы сүйүүнүн өбүшүн" алса, ал түбөлүккө адам бойдон калат. Болбосо, ал кайрадан суу перисине айланып, Урсуланын менчигине айланат. Кабыл алгандан кийин, Ариелге адам буттары берилип, Камбала менен Себастьян тарабынан суу бетине чыгарылат. Эрик Ариелди жээктен таап, аны мурда куткарган адам ал экенин билбей, өзүнүн сепилине алып барат. Ариел Эрик менен убакыт өткөрөт, экинчи күндүн аягында алар дээрлик өбүшүшөт, бирок Флотсам менен Жетсам тоскоолдук кылышат. Ариэлдин жакын ийгиликтери үчүн жазалоо үчүн, Урсула өзүн Ванесса аттуу жаш аялдын образында көрсөтүп, Ариэлдин үнүн колдонуп, Эрикке гипноздук сыйкыр жасайт, бул аны Ариэлди унуттурат. Эртеси күнү Скаттл Ариэлге Эриктин Ванессага турмушка чыгаарын айтып, анын жүрөгү ооруйт. Андан кийин Скаттл Ванессанын чындыгында Урсула экенин билип, үйлөнүү үлпөт кемесинин артынан түшкөн Ариэлге кабарлайт. Себастьян Тритонго кабарлайт, ал эми Скаттл ар кандай деңиз жаныбарларынын жардамы менен үйлөнүү үлпөтүн бузат. Башаламандыкта Урсуланын кабыгы талкаланып, Ариэлдин үнүн калыбына келтирип, Эриктин сыйкырын бузат. Ариэл анын өмүрүн сактап калган кыз экенин түшүнгөн Эрик аны өбүүгө шашат, бирок күн батып, Ариэл кайрадан суу перисине айланат. Чыныгы келбетине кайтып келген Урсула Ариэлди уурдап кетет. Тритон Урсула менен беттешип, Ариэлдин бошотулушун талап кылат, бирок келишим кол тийгис. Урсуланын өтүнүчү менен Тритон Ариелдин ордуна Урсуланын туткуну болууга макул болуп, үч бөлүктүү таякчасын берет. Тритон полипке айланып, Атлантикадагы бийлигин жоготкондо Ариел бошотулат. Чыныгы максаты ишке ашкандан кийин, Урсула өзүн Атлантиканын ханышасы деп жарыялайт жана Эрик гарпун менен пайда болгондо, Тритондун үч бөлүктүү таякчасын алат. Урсула Эрикти өлтүрүүгө аракет кылат, бирок өтө бийик бутага алып, Флотсам менен Жетсамды өлтүрөт. (Ал жөн гана жаман мергенчи болчу.) Ачууланган Урсула үч бөлүктүү таякчаны колдонуп, көлөмүн чоңойтот. Ариел менен Эрик чоң Урсула аларды бөлүп турганга чейин суу үстүндө кайрадан биригишет. Андан кийин ал океанды толук башкарып, бороон жаратып, чөгүп кеткен кемелерди суу бетине чыгарат. Ариел өлтүрүлө турганда, Эрик кыйраган кемени басып алып, Урсуланы сынган боулинг менен сайып салат. Урсула өлгөндөн кийин, Тритон жана анын бакчасындагы башка полиптер баштапкы абалына кайтып келишет. Ариэлдин чындап Эрикти сүйөрүн түшүнгөн Тритон аны адамга айландырып, Эрикке турмушка чыгуусуна уруксат берет. Ариэл менен Эрик кемеде баш кошуп, Ариэлдин бардык достору жана үй-бүлөсү аларды карап турганда кетишет. [[Категория:АКШ тасмалары]] [[Категория:1994-жыл]] 6fb9xju7epwglge9kx634xao4tbvawg 645900 645899 2026-05-10T01:53:10Z ~2026-28011-56 47541 645900 wikitext text/x-wiki «'''Кичинекей суу периси»''' (({{lang-en|The Little Mermaid}}) - 1989-жылы Жон Маскер менен Рон Клементс тарабынан жазылган жана режиссёрлук кылынган, ошондой эле тасманын ырларын композитор Алан Менкен менен биргеликте жазган Маскер менен Ховард Эшман продюсерлик кылган америкалык анимациялык музыкалык фантастикалык тасма. Ал 1837-жылы [[Ханс Кристиан Андерсендин]] "Кичинекей суу периси" жомогунун негизинде тартылган жана Walt Disney Feature Animation тарабынан Silver Screen Partners IV менен биргеликте тартылып, Walt Disney Pictures тарабынан чыгарылган. Тасмада Рене Обержонуа, Кристофер Дэниел Барнс, Джоди Бенсон, Пэт Кэрролл, Падди Эдвардс, Бадди Хакетт, Джейсон Марин, Кеннет Марс, Бен Райт жана Сэмюэл Э. Райт үн коштошот. Окуяда адам болууну кыялданган жана Эрик аттуу адам ханзаадага ашык болгон өспүрүм суу периси Ариэль жөнүндөгү окуя баяндалат, бул анын деңиз жезкемпири Урсула менен аны менен бирге болуу үчүн келишим түзүүсүнө алып келет. == Сюжети == Атлантика океанынын астында, Атлантика падышалыгында, жаш суу периси Ариэль адамзат дүйнөсүнө кызыгып, өзүнүн үңкүрүнө адам буюмдарын чогултат. Эң жакын досу Флаундер менен экөө тең адамдар жөнүндө туура эмес маалымат берген акылсыз ак чардак Скаттлга барышат. Бирок, анын атасы, Атлантиканын башкаруучусу Кинг Тритон, суу адамдары менен адамдардын ортосундагы байланышка тыюу салынганын айтат. Бир түнү Ариэль, Флаундер жана Тритондун кеңешчиси жана сарай композитору болуп кызмат кылган краб Себастьян ханзаада Эриктин туулган күнүн белгилөө үчүн суу бетине чыгышат. Ариэль Эрикке биринчи көргөндө ашык болуп калат. Бороон кемени талкалап, Эрикти сууга түшүрөт. Ариэль Эрикти куткарып, жээкке алып чыгат. Ал ага ырдайт, бирок ал кармалып калбоо үчүн эсине келгенде кетип калат. Ариэльдин жүрүм-турумундагы өзгөрүүнү байкаган Тритон Себастьяндан сурап, анын Эрикке болгон сүйүүсүн билет. Ачууланган Тритон Ариэльдин үңкүрүнө барып, анын буюмдарынын коллекциясын жок кылат, ошондо Ариэль ыйлап жиберет. Өкүнгөн Тритон кеткенден кийин, Ариелге Флотсам жана Жетсам аттуу эки жылан балыгы келип, аны деңиз жезкемпири Урсулага алып барышат. Урсула Ариел менен келишим түзүп, Ариелдин үнүн алуу үчүн аны үч күнгө адамга айландырат, ал эми Урсула аны наутилус кабыгына салат. Эгер Ариел ошол убакыттын ичинде "чыныгы сүйүүнүн өбүшүн" алса, ал түбөлүккө адам бойдон калат. Болбосо, ал кайрадан суу перисине айланып, Урсуланын менчигине айланат. Кабыл алгандан кийин, Ариелге адам буттары берилип, Камбала менен Себастьян тарабынан суу бетине чыгарылат. Эрик Ариелди жээктен таап, аны мурда куткарган адам ал экенин билбей, өзүнүн сепилине алып барат. Ариел Эрик менен убакыт өткөрөт, экинчи күндүн аягында алар дээрлик өбүшүшөт, бирок Флотсам менен Жетсам тоскоолдук кылышат. Ариэлдин жакын ийгиликтери үчүн жазалоо үчүн, Урсула өзүн Ванесса аттуу жаш аялдын образында көрсөтүп, Ариэлдин үнүн колдонуп, Эрикке гипноздук сыйкыр жасайт, бул аны Ариэлди унуттурат. Эртеси күнү Скаттл Ариэлге Эриктин Ванессага турмушка чыгаарын айтып, анын жүрөгү ооруйт. Андан кийин Скаттл Ванессанын чындыгында Урсула экенин билип, үйлөнүү үлпөт кемесинин артынан түшкөн Ариэлге кабарлайт. Себастьян Тритонго кабарлайт, ал эми Скаттл ар кандай деңиз жаныбарларынын жардамы менен үйлөнүү үлпөтүн бузат. Башаламандыкта Урсуланын кабыгы талкаланып, Ариэлдин үнүн калыбына келтирип, Эриктин сыйкырын бузат. Ариэл анын өмүрүн сактап калган кыз экенин түшүнгөн Эрик аны өбүүгө шашат, бирок күн батып, Ариэл кайрадан суу перисине айланат. Чыныгы келбетине кайтып келген Урсула Ариэлди уурдап кетет. Тритон Урсула менен беттешип, Ариэлдин бошотулушун талап кылат, бирок келишим кол тийгис. Урсуланын өтүнүчү менен Тритон Ариелдин ордуна Урсуланын туткуну болууга макул болуп, үч бөлүктүү таякчасын берет. Тритон полипке айланып, Атлантикадагы бийлигин жоготкондо Ариел бошотулат. Чыныгы максаты ишке ашкандан кийин, Урсула өзүн Атлантиканын ханышасы деп жарыялайт жана Эрик гарпун менен пайда болгондо, Тритондун үч бөлүктүү таякчасын алат. Урсула Эрикти өлтүрүүгө аракет кылат, бирок өтө бийик бутага алып, Флотсам менен Жетсамды өлтүрөт. (Ал жөн гана жаман мергенчи болчу.) Ачууланган Урсула үч бөлүктүү таякчаны колдонуп, көлөмүн чоңойтот. Ариел менен Эрик чоң Урсула аларды бөлүп турганга чейин суу үстүндө кайрадан биригишет. Андан кийин ал океанды толук башкарып, бороон жаратып, чөгүп кеткен кемелерди суу бетине чыгарат. Ариел өлтүрүлө турганда, Эрик кыйраган кемени басып алып, Урсуланы сынган боулинг менен сайып салат. Урсула өлгөндөн кийин, Тритон жана анын бакчасындагы башка полиптер баштапкы абалына кайтып келишет. Ариэлдин чындап Эрикти сүйөрүн түшүнгөн Тритон аны адамга айландырып, Эрикке турмушка чыгуусуна уруксат берет. Ариэл менен Эрик кемеде баш кошуп, Ариэлдин бардык достору жана үй-бүлөсү аларды карап турганда кетишет. [[Категория:АКШ тасмалары]] [[Категория:1989-жыл]] nio3cab6zqdxq5ccgx7gzguctl40szl 645913 645900 2026-05-10T08:51:43Z Aiyanakk 38273 645913 wikitext text/x-wiki «'''Кичинекей суу периси»''' (({{lang-en|The Little Mermaid}}) — 1989-жылы Жон Маскер менен Рон Клементс тарабынан жазылган жана режиссёрлук кылынган, ошондой эле тасманын ырларын композитор Алан Менкен менен биргеликте жазган Маскер менен Ховард Эшман продюсерлик кылган америкалык анимациялык музыкалык фантастикалык тасма. Ал 1837-жылы [[Ханс Кристиан Андерсендин]] "Кичинекей суу периси" жомогунун негизинде тартылган жана Walt Disney Feature Animation тарабынан Silver Screen Partners IV менен биргеликте тартылып, Walt Disney Pictures тарабынан чыгарылган. Тасмада Рене Обержонуа, Кристофер Дэниел Барнс, Джоди Бенсон, Пэт Кэрролл, Падди Эдвардс, Бадди Хакетт, Джейсон Марин, Кеннет Марс, Бен Райт жана Сэмюэл Э. Райт үн коштошот. Окуяда адам болууну кыялданган жана Эрик аттуу адам ханзаадага ашык болгон өспүрүм суу периси Ариэль жөнүндөгү окуя баяндалат, бул анын деңиз жезкемпири Урсула менен аны менен бирге болуу үчүн келишим түзүүсүнө алып келет. == Сюжети == Атлантика океанынын астында, Атлантика падышалыгында, жаш суу периси Ариэль адамзат дүйнөсүнө кызыгып, өзүнүн үңкүрүнө адам буюмдарын чогултат. Эң жакын досу Флаундер менен экөө тең адамдар жөнүндө туура эмес маалымат берген акылсыз ак чардак Скаттлга барышат. Бирок, анын атасы, Атлантиканын башкаруучусу Кинг Тритон, суу адамдары менен адамдардын ортосундагы байланышка тыюу салынганын айтат. Бир түнү Ариэль, Флаундер жана Тритондун кеңешчиси жана сарай композитору болуп кызмат кылган краб Себастьян ханзаада Эриктин туулган күнүн белгилөө үчүн суу бетине чыгышат. Ариэль Эрикке биринчи көргөндө ашык болуп калат. Бороон кемени талкалап, Эрикти сууга түшүрөт. Ариэль Эрикти куткарып, жээкке алып чыгат. Ал ага ырдайт, бирок ал кармалып калбоо үчүн эсине келгенде кетип калат. Ариэльдин жүрүм-турумундагы өзгөрүүнү байкаган Тритон Себастьяндан сурап, анын Эрикке болгон сүйүүсүн билет. Ачууланган Тритон Ариэльдин үңкүрүнө барып, анын буюмдарынын коллекциясын жок кылат, ошондо Ариэль ыйлап жиберет. Өкүнгөн Тритон кеткенден кийин, Ариелге Флотсам жана Жетсам аттуу эки жылан балыгы келип, аны деңиз жезкемпири Урсулага алып барышат. Урсула Ариел менен келишим түзүп, Ариелдин үнүн алуу үчүн аны үч күнгө адамга айландырат, ал эми Урсула аны наутилус кабыгына салат. Эгер Ариел ошол убакыттын ичинде "чыныгы сүйүүнүн өбүшүн" алса, ал түбөлүккө адам бойдон калат. Болбосо, ал кайрадан суу перисине айланып, Урсуланын менчигине айланат. Кабыл алгандан кийин, Ариелге адам буттары берилип, Камбала менен Себастьян тарабынан суу бетине чыгарылат. Эрик Ариелди жээктен таап, аны мурда куткарган адам ал экенин билбей, өзүнүн сепилине алып барат. Ариел Эрик менен убакыт өткөрөт, экинчи күндүн аягында алар дээрлик өбүшүшөт, бирок Флотсам менен Жетсам тоскоолдук кылышат. Ариэлдин жакын ийгиликтери үчүн жазалоо үчүн, Урсула өзүн Ванесса аттуу жаш аялдын образында көрсөтүп, Ариэлдин үнүн колдонуп, Эрикке гипноздук сыйкыр жасайт, бул аны Ариэлди унуттурат. Эртеси күнү Скаттл Ариэлге Эриктин Ванессага турмушка чыгаарын айтып, анын жүрөгү ооруйт. Андан кийин Скаттл Ванессанын чындыгында Урсула экенин билип, үйлөнүү үлпөт кемесинин артынан түшкөн Ариэлге кабарлайт. Себастьян Тритонго кабарлайт, ал эми Скаттл ар кандай деңиз жаныбарларынын жардамы менен үйлөнүү үлпөтүн бузат. Башаламандыкта Урсуланын кабыгы талкаланып, Ариэлдин үнүн калыбына келтирип, Эриктин сыйкырын бузат. Ариэл анын өмүрүн сактап калган кыз экенин түшүнгөн Эрик аны өбүүгө шашат, бирок күн батып, Ариэл кайрадан суу перисине айланат. Чыныгы келбетине кайтып келген Урсула Ариэлди уурдап кетет. Тритон Урсула менен беттешип, Ариэлдин бошотулушун талап кылат, бирок келишим кол тийгис. Урсуланын өтүнүчү менен Тритон Ариелдин ордуна Урсуланын туткуну болууга макул болуп, үч бөлүктүү таякчасын берет. Тритон полипке айланып, Атлантикадагы бийлигин жоготкондо Ариел бошотулат. Чыныгы максаты ишке ашкандан кийин, Урсула өзүн Атлантиканын ханышасы деп жарыялайт жана Эрик гарпун менен пайда болгондо, Тритондун үч бөлүктүү таякчасын алат. Урсула Эрикти өлтүрүүгө аракет кылат, бирок өтө бийик бутага алып, Флотсам менен Жетсамды өлтүрөт. (Ал жөн гана жаман мергенчи болчу.) Ачууланган Урсула үч бөлүктүү таякчаны колдонуп, көлөмүн чоңойтот. Ариел менен Эрик чоң Урсула аларды бөлүп турганга чейин суу үстүндө кайрадан биригишет. Андан кийин ал океанды толук башкарып, бороон жаратып, чөгүп кеткен кемелерди суу бетине чыгарат. Ариел өлтүрүлө турганда, Эрик кыйраган кемени басып алып, Урсуланы сынган боулинг менен сайып салат. Урсула өлгөндөн кийин, Тритон жана анын бакчасындагы башка полиптер баштапкы абалына кайтып келишет. Ариэлдин чындап Эрикти сүйөрүн түшүнгөн Тритон аны адамга айландырып, Эрикке турмушка чыгуусуна уруксат берет. Ариэл менен Эрик кемеде баш кошуп, Ариэлдин бардык достору жана үй-бүлөсү аларды карап турганда кетишет. == Булактар == [[Категория:АКШ тасмалары]] [[Категория:1989-жыл]] rt1zdrlzq1nz1vfzccqluxboizcfzmu 3 152142 645906 2026-05-10T06:01:05Z JigildikBot 44081 Кош келиңиз! 645906 wikitext text/x-wiki == Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]!</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]]. [[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>), же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт. Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз. Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]]. Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет. Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына <code><nowiki>{{subst:L}}</nowiki></code> калтырыңыз. Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}} </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]] |} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 06:01, 10 май 2026 (UTC) hsp21wbaeczjv7rgge0t3ouhhm8r3tm 0 152143 645916 2026-05-10T09:18:53Z Aiyanakk 38273 Жаңы барак: "‎{{ОЖ |статусу = Коммуна |кыргызча аталышы = Гроттаферрата |расмий аталышы = {{lang-it|Grottaferrata}} |өлкө = Италия |герб = |желек = |lat_dir =N |lat_deg =41 |lat_min =47 |lat_sec =0 |lon_dir =E |lon_deg =12 |lon_min =40 |lat_sec =0 |CoordAddon=type:city_region:IT |CoordSca..." 645916 wikitext text/x-wiki {{ОЖ |статусу = Коммуна |кыргызча аталышы = Гроттаферрата |расмий аталышы = {{lang-it|Grottaferrata}} |өлкө = Италия |герб = |желек = |lat_dir =N |lat_deg =41 |lat_min =47 |lat_sec =0 |lon_dir =E |lon_deg =12 |lon_min =40 |lat_sec =0 |CoordAddon=type:city_region:IT |CoordScale=30000 |ЯндексКарта = http://maps.yandex.ru/?text=Италия%2C%20Grottaferrata |өлкөнүн картасынын өлчөмү = 300 |аймактын картасынын өлчөмү = 300 |аймактын түрү = Метрополитен шаар |аймак = Рим метрополитен шаары |ички бөлүнүшү = |башчысынын түрү = Мэр |башчысы = Мирко Ди Бернардо |бийиктиги = 329 |ОЖ борборунун бийиктиги = 329 |климаты = Жер ортолук деңиз климаты |расмий тили = Италян тили |калкы = 20 000 |элди каттоо жылы = 2024 |жыштыгы = |улуттук курамы = Италиялыктар |диний курамы = Католиктер |этнохороним = Гроттаферраталыктар |убакыт аралыгы = +1 |DST = +2 |телефон коду = +39 06 |почта индекси = 00046 |Commons түрмөгүндө = Grottaferrata |сайты = https://www.comune.grottaferrata.rm.it |сайтынын тили = it |автоунаа коду = RM |сүрөт = Grottaferrata panorama.jpg }} '''Гроттаферрата''' ({{lang-it|Grottaferrata}} {{IPA|[ˌɡrɔttaferrˈraːta]}}) — [[Италия|Италиянын]] [[Лацио]] аймагындагы [[Рим метрополитен шаары]]на караштуу коммуна. Ал Альбан дөңсөөлөрүндө жайгашып, диний жана тарыхый борбор катары белгилүү. == Тарыхый эстеликтер == * Санта-Мария-ди-Гроттаферрата аббаттыгы — XI кылымда негизделген византиялык салттагы монастырь. * Вилла Грацоли — Кайра жаралуу доорундагы тарыхый вилла. * Гроттаферрата борбору — тарыхый көчөлөрү жана архитектурасы менен белгилүү. * Байыркы рим археологиялык калдыктары — шаар аймагында сакталган. == Калкы == Коммуна калкы болжол менен 20 000 адамды түзөт.<ref>https://www.tuttitalia.it/lazio/grottaferrata/statistiche/popolazione-andamento-demografico/</ref> == Булактар == <references /> == Тышкы шилтемелер == [https://www.comune.grottaferrata.rm.it Расмий сайт ''(Comune di Grottaferrata)''] {{Рим шаарынын коммуналары}} pgk15poxg0o4yxqqf9bqjr9z4n15j7x 645917 645916 2026-05-10T09:21:02Z Aiyanakk 38273 645917 wikitext text/x-wiki {{ОЖ |статусу = Коммуна |кыргызча аталышы = Гроттаферрата |расмий аталышы = {{lang-it|Grottaferrata}} |өлкө = Италия |герб =Grottaferrata-Stemma.svg |желек =Grottaferrata-Bandiera.svg |lat_dir =N |lat_deg =41 |lat_min =47 |lon_dir =E |lon_deg =12 |lon_min =40 |lat_sec =0 |CoordAddon=type:city_region:IT |CoordScale=30000 |ЯндексКарта = http://maps.yandex.ru/?text=Италия%2C%20Grottaferrata |өлкөнүн картасынын өлчөмү = 300 |аймактын картасынын өлчөмү = 300 |аймактын түрү = Метрополитен шаар |аймак = Рим метрополитен шаары |ички бөлүнүшү = |башчысынын түрү = Мэр |башчысы = Мирко Ди Бернардо |бийиктиги = 329 |ОЖ борборунун бийиктиги = 329 |климаты = Жер ортолук деңиз климаты |расмий тили = Италян тили |калкы = 20 000 |элди каттоо жылы = 2024 |жыштыгы = |улуттук курамы = Италиялыктар |диний курамы = Католиктер |этнохороним = Гроттаферраталыктар |убакыт аралыгы = +1 |DST = +2 |телефон коду = +39 06 |почта индекси = 00046 |Commons түрмөгүндө = Grottaferrata |сайты = https://www.comune.grottaferrata.rm.it |сайтынын тили = it |автоунаа коду = RM |сүрөт = Map of comune of Grottaferrata (province of Rome, region Lazio, Italy).svg }} '''Гроттаферрата''' ({{lang-it|Grottaferrata}} {{IPA|[ˌɡrɔttaferrˈraːta]}}) — [[Италия|Италиянын]] [[Лацио]] аймагындагы [[Рим|Рим шаарына ка]]раштуу коммуна. Ал Альбан дөңсөөлөрүндө жайгашып, диний жана тарыхый борбор катары белгилүү. == Тарыхый эстеликтер == * Санта-Мария-ди-Гроттаферрата аббаттыгы — XI кылымда негизделген византиялык салттагы монастырь. * Вилла Грацоли — Кайра жаралуу доорундагы тарыхый вилла. * Гроттаферрата борбору — тарыхый көчөлөрү жана архитектурасы менен белгилүү. * Байыркы рим археологиялык калдыктары — шаар аймагында сакталган. == Калкы == Коммуна калкы болжол менен 20 000 адамды түзөт.<ref>https://www.tuttitalia.it/lazio/grottaferrata/statistiche/popolazione-andamento-demografico/</ref> == Булактар == <references /> == Тышкы шилтемелер == [https://www.comune.grottaferrata.rm.it Расмий сайт ''(Comune di Grottaferrata)''] {{Рим шаарынын коммуналары}} gunn1m5hnjcn7ouvnnbta1ioim8j930 0 152144 645918 2026-05-10T09:25:06Z Aiyanakk 38273 Жаңы барак: "‎{{ОЖ |статусу = Коммуна |кыргызча аталышы = Джерано |расмий аталышы = {{lang-it|Gerano}} |өлкө = Италия |герб = |желек = |lat_dir =N |lat_deg =41 |lat_min =56 |lat_sec =0 |lon_dir =E |lon_deg =12 |lon_min =59 |lon_sec =0 |CoordAddon=type:city_region:IT |CoordScale=30000 |Янде..." 645918 wikitext text/x-wiki {{ОЖ |статусу = Коммуна |кыргызча аталышы = Джерано |расмий аталышы = {{lang-it|Gerano}} |өлкө = Италия |герб = |желек = |lat_dir =N |lat_deg =41 |lat_min =56 |lat_sec =0 |lon_dir =E |lon_deg =12 |lon_min =59 |lon_sec =0 |CoordAddon=type:city_region:IT |CoordScale=30000 |ЯндексКарта = http://maps.yandex.ru/?text=Италия%2C%20Gerano |өлкөнүн картасынын өлчөмү = 300 |аймактын картасынын өлчөмү = 300 |аймактын түрү = Метрополитен шаар |аймак = Рим метрополитен шаары |ички бөлүнүшү = |башчысынын түрү = Мэр |башчысы = Клаудио Сеччи |бийиктиги = 502 |ОЖ борборунун бийиктиги = 502 |климаты = Тоолуу жер ортолук деңиз климаты |расмий тили = Италян тили |калкы = 1 200 |элди каттоо жылы = 2024 |жыштыгы = |улуттук курамы = Италиялыктар |диний курамы = Католиктер |этнохороним = Джеранолуктар |убакыт аралыгы = +1 |DST = +2 |телефон коду = +39 0774 |почта индекси = 00025 |Commons түрмөгүндө = Gerano |сайты = https://www.comune.gerano.rm.it |сайтынын тили = it |автоунаа коду = RM |сүрөт = Gerano panorama.jpg }} '''Джерано''' ({{lang-it|Gerano}} {{IPA|[dʒeˈraːno]}}) — [[Италия|Италиянын]] [[Лацио]] аймагындагы [[Рим метрополитен шаары]]на караштуу коммуна. Ал Симбруини тоолоруна жакын жайгашып, гүл майрамдары жана орто кылымдык тарыхый борбору менен белгилүү. == Тарыхый эстеликтер == * Санта-Анатолия чиркөөсү — коммунанын негизги тарыхый диний эстелиги. * Орто кылымдык борбор — таш көчөлөрү жана эски үйлөрү менен белгилүү. * «Инфьората» гүл фестивалы — диний жана маданий салт катары өткөрүлөт. * Панорамалык аянттар — Аниене өрөөнүнө кооз көрүнүш ачылат. == Калкы == Коммуна калкы болжол менен 1 200 адамды түзөт.<ref>https://www.tuttitalia.it/lazio/gerano/statistiche/popolazione-andamento-demografico/</ref> == Булактар == <references /> == Тышкы шилтемелер == [https://www.comune.gerano.rm.it Расмий сайт ''(Comune di Gerano)''] {{Рим шаарынын коммуналары}} qmwjfaax28ii246tqulklb5g5w52s8k 645919 645918 2026-05-10T09:26:18Z Aiyanakk 38273 645919 wikitext text/x-wiki {{ОЖ |статусу = Коммуна |кыргызча аталышы = Джерано |расмий аталышы = {{lang-it|Gerano}} |өлкө = Италия |герб = |желек =Gerano-Bandiera.svg |lat_dir =N |lat_deg =41 |lat_min =56 |lat_sec =0 |lon_dir =E |lon_deg =12 |lon_min =59 |lon_sec =0 |CoordAddon=type:city_region:IT |CoordScale=30000 |ЯндексКарта = http://maps.yandex.ru/?text=Италия%2C%20Gerano |өлкөнүн картасынын өлчөмү = 300 |аймактын картасынын өлчөмү = 300 |аймактын түрү = Метрополитен шаар |аймак = Рим метрополитен шаары |ички бөлүнүшү = |башчысынын түрү = Мэр |башчысы = Клаудио Сеччи |бийиктиги = 502 |ОЖ борборунун бийиктиги = 502 |климаты = Тоолуу жер ортолук деңиз климаты |расмий тили = Италян тили |калкы = 1 200 |элди каттоо жылы = 2024 |жыштыгы = |улуттук курамы = Италиялыктар |диний курамы = Католиктер |этнохороним = Джеранолуктар |убакыт аралыгы = +1 |DST = +2 |телефон коду = +39 0774 |почта индекси = 00025 |Commons түрмөгүндө = Gerano |сайты = https://www.comune.gerano.rm.it |сайтынын тили = it |автоунаа коду = RM |сүрөт = Map of comune of Gerano (province of Rome, region Lazio, Italy).svg }} '''Джерано''' ({{lang-it|Gerano}} {{IPA|[dʒeˈraːno]}}) — [[Италия|Италиянын]] [[Лацио]] аймагындагы [[Рим]] шаарына караштуу коммуна. Ал Симбруини тоолоруна жакын жайгашып, гүл майрамдары жана орто кылымдык тарыхый борбору менен белгилүү. == Тарыхый эстеликтер == * Санта-Анатолия чиркөөсү — коммунанын негизги тарыхый диний эстелиги. * Орто кылымдык борбор — таш көчөлөрү жана эски үйлөрү менен белгилүү. * «Инфьората» гүл фестивалы — диний жана маданий салт катары өткөрүлөт. * Панорамалык аянттар — Аниене өрөөнүнө кооз көрүнүш ачылат. == Калкы == Коммуна калкы болжол менен 1 200 адамды түзөт.<ref>https://www.tuttitalia.it/lazio/gerano/statistiche/popolazione-andamento-demografico/</ref> == Булактар == <references /> == Тышкы шилтемелер == [https://www.comune.gerano.rm.it Расмий сайт ''(Comune di Gerano)''] {{Рим шаарынын коммуналары}} gol0wzxar9bxof2btnxqzy86ob02m1t 0 152145 645921 2026-05-10T09:34:13Z Aiyanakk 38273 Жаңы барак: "‎{{ОЖ |статусу = Коммуна |кыргызча аталышы = Дзагароло |расмий аталышы = {{lang-it|Zagarolo}} |өлкө = Италия |герб = |желек = |lat_dir =N |lat_deg =41 |lat_min =50 |lat_sec =0 |lon_dir =E |lon_deg =12 |lon_min =50 |lon_sec =0 |CoordAddon=type:city_region:IT |CoordScale=30000 |Я..." 645921 wikitext text/x-wiki {{ОЖ |статусу = Коммуна |кыргызча аталышы = Дзагароло |расмий аталышы = {{lang-it|Zagarolo}} |өлкө = Италия |герб = |желек = |lat_dir =N |lat_deg =41 |lat_min =50 |lat_sec =0 |lon_dir =E |lon_deg =12 |lon_min =50 |lon_sec =0 |CoordAddon=type:city_region:IT |CoordScale=30000 |ЯндексКарта = http://maps.yandex.ru/?text=Италия%2C%20Zagarolo |өлкөнүн картасынын өлчөмү = 300 |аймактын картасынын өлчөмү = 300 |аймактын түрү = Метрополитен шаар |аймак = Рим метрополитен шаары |ички бөлүнүшү = Валле-Мартора |башчысынын түрү = Мэр |башчысы = Эмануэла Пинкуччи |бийиктиги = 310 |ОЖ борборунун бийиктиги = 310 |климаты = Жер ортолук деңиз климаты |расмий тили = Италян тили |калкы = 18 000 |элди каттоо жылы = 2024 |жыштыгы = |улуттук курамы = Италиялыктар |диний курамы = Католиктер |этнохороним = Дзагарололуктар |убакыт аралыгы = +1 |DST = +2 |телефон коду = +39 06 |почта индекси = 00039 |Commons түрмөгүндө = Zagarolo |сайты = https://www.comunedizagarolo.it |сайтынын тили = it |автоунаа коду = RM |сүрөт = Zagarolo panorama.jpg }} '''Дзагароло''' ({{lang-it|Zagarolo}} {{IPA|[dzaɡaˈrɔːlo]}}) — [[Италия|Италиянын]] [[Лацио]] аймагындагы [[Рим метрополитен шаары]]на караштуу коммуна. Ал Римден чыгыш тарапта, Пренестини дөңсөөлөрүнүн этегинде жайгашкан жана тарыхый борбору менен белгилүү. == Тарыхый эстеликтер == * Роспильози сарайы — барокко стилиндеги тарыхый ак сарай. * Сан-Лоренцо чиркөөсү — коммунанын негизги диний имараты. * Дзагароло эски шаары — тар көчөлөрү жана орто кылымдык архитектурасы менен белгилүү. * Темир жол музейи — тарыхый темир жол экспонаттарын камтыйт. == Калкы == Коммуна калкы болжол менен 18 000 адамды түзөт.<ref>https://www.tuttitalia.it/lazio/zagarolo/statistiche/popolazione-andamento-demografico/</ref> == Булактар == <references /> == Тышкы шилтемелер == [https://www.comunedizagarolo.it Расмий сайт ''(Comune di Zagarolo)''] {{Рим шаарынын коммуналары}} 77c8zr1h8q3sgj5zkv9mjwrea81eali 645922 645921 2026-05-10T09:34:30Z Aiyanakk 38273 645922 wikitext text/x-wiki {{ОЖ |статусу = Коммуна |кыргызча аталышы = Дзагароло |расмий аталышы = {{lang-it|Zagarolo}} |өлкө = Италия |герб = |желек = |lat_dir =N |lat_deg =41 |lat_min =50 |lat_sec =0 |lon_dir =E |lon_deg =12 |lon_min =50 |lon_sec =0 |CoordAddon=type:city_region:IT |CoordScale=30000 |ЯндексКарта = http://maps.yandex.ru/?text=Италия%2C%20Zagarolo |өлкөнүн картасынын өлчөмү = 300 |аймактын картасынын өлчөмү = 300 |аймактын түрү = Метрополитен шаар |аймак = Рим метрополитен шаары |ички бөлүнүшү = Валле-Мартора |башчысынын түрү = Мэр |башчысы = Эмануэла Пинкуччи |бийиктиги = 310 |ОЖ борборунун бийиктиги = 310 |климаты = Жер ортолук деңиз климаты |расмий тили = Италян тили |калкы = 18 000 |элди каттоо жылы = 2024 |жыштыгы = |улуттук курамы = Италиялыктар |диний курамы = Католиктер |этнохороним = Дзагарололуктар |убакыт аралыгы = +1 |DST = +2 |телефон коду = +39 06 |почта индекси = 00039 |Commons түрмөгүндө = Zagarolo |сайты = https://www.comunedizagarolo.it |сайтынын тили = it |автоунаа коду = RM |сүрөт = Zagarolo panorama.jpg }} '''Дзагароло''' ({{lang-it|Zagarolo}} {{IPA|[dzaɡaˈrɔːlo]}}) — [[Италия|Италиянын]] [[Лацио]] аймагындагы [[Рим]] шаарына караштуу коммуна. Ал Римден чыгыш тарапта, Пренестини дөңсөөлөрүнүн этегинде жайгашкан жана тарыхый борбору менен белгилүү. == Тарыхый эстеликтер == * Роспильози сарайы — барокко стилиндеги тарыхый ак сарай. * Сан-Лоренцо чиркөөсү — коммунанын негизги диний имараты. * Дзагароло эски шаары — тар көчөлөрү жана орто кылымдык архитектурасы менен белгилүү. * Темир жол музейи — тарыхый темир жол экспонаттарын камтыйт. == Калкы == Коммуна калкы болжол менен 18 000 адамды түзөт.<ref>https://www.tuttitalia.it/lazio/zagarolo/statistiche/popolazione-andamento-demografico/</ref> == Булактар == <references /> == Тышкы шилтемелер == [https://www.comunedizagarolo.it Расмий сайт ''(Comune di Zagarolo)''] {{Рим шаарынын коммуналары}} tgfbf8p90ealq7youwpfla4v689jc96 645923 645922 2026-05-10T09:35:31Z Aiyanakk 38273 645923 wikitext text/x-wiki {{ОЖ |статусу = Коммуна |кыргызча аталышы = Дзагароло |расмий аталышы = {{lang-it|Zagarolo}} |өлкө = Италия |герб =Zagarolo-Stemma.svg |желек =Zagarolo-Bandiera.svg |lat_dir =N |lat_deg =41 |lat_min =50 |lat_sec =0 |lon_dir =E |lon_deg =12 |lon_min =50 |lon_sec =0 |CoordAddon=type:city_region:IT |CoordScale=30000 |ЯндексКарта = http://maps.yandex.ru/?text=Италия%2C%20Zagarolo |өлкөнүн картасынын өлчөмү = 300 |аймактын картасынын өлчөмү = 300 |аймактын түрү = Метрополитен шаар |аймак = Рим метрополитен шаары |ички бөлүнүшү = Валле-Мартора |башчысынын түрү = Мэр |башчысы = Эмануэла Пинкуччи |бийиктиги = 310 |ОЖ борборунун бийиктиги = 310 |климаты = Жер ортолук деңиз климаты |расмий тили = Италян тили |калкы = 18 000 |элди каттоо жылы = 2024 |жыштыгы = |улуттук курамы = Италиялыктар |диний курамы = Католиктер |этнохороним = Дзагарололуктар |убакыт аралыгы = +1 |DST = +2 |телефон коду = +39 06 |почта индекси = 00039 |Commons түрмөгүндө = Zagarolo |сайты = https://www.comunedizagarolo.it |сайтынын тили = it |автоунаа коду = RM |сүрөт = Map of comune of Zagarolo (province of Rome, region Lazio, Italy).svg }} '''Дзагароло''' ({{lang-it|Zagarolo}} {{IPA|[dzaɡaˈrɔːlo]}}) — [[Италия|Италиянын]] [[Лацио]] аймагындагы [[Рим]] шаарына караштуу коммуна. Ал Римден чыгыш тарапта, Пренестини дөңсөөлөрүнүн этегинде жайгашкан жана тарыхый борбору менен белгилүү. == Тарыхый эстеликтер == * Роспильози сарайы — барокко стилиндеги тарыхый ак сарай. * Сан-Лоренцо чиркөөсү — коммунанын негизги диний имараты. * Дзагароло эски шаары — тар көчөлөрү жана орто кылымдык архитектурасы менен белгилүү. * Темир жол музейи — тарыхый темир жол экспонаттарын камтыйт. == Калкы == Коммуна калкы болжол менен 18 000 адамды түзөт.<ref>https://www.tuttitalia.it/lazio/zagarolo/statistiche/popolazione-andamento-demografico/</ref> == Булактар == <references /> == Тышкы шилтемелер == [https://www.comunedizagarolo.it Расмий сайт ''(Comune di Zagarolo)''] {{Рим шаарынын коммуналары}} 5js1lggulelgzv8ixmbq00sezpud833 0 152146 645924 2026-05-10T09:39:03Z Aiyanakk 38273 Жаңы барак: "‎{{ОЖ |статусу = Коммуна |кыргызча аталышы = Йенне |расмий аталышы = {{lang-it|Jenne}} |өлкө = Италия |герб = |желек = |lat_dir =N |lat_deg =41 |lat_min =53 |lat_sec =0 |lon_dir =E |lon_deg =13 |lon_min =10 |lon_sec =0 |CoordAddon=type:city_region:IT |CoordScale=30000 |Яндекс..." 645924 wikitext text/x-wiki {{ОЖ |статусу = Коммуна |кыргызча аталышы = Йенне |расмий аталышы = {{lang-it|Jenne}} |өлкө = Италия |герб = |желек = |lat_dir =N |lat_deg =41 |lat_min =53 |lat_sec =0 |lon_dir =E |lon_deg =13 |lon_min =10 |lon_sec =0 |CoordAddon=type:city_region:IT |CoordScale=30000 |ЯндексКарта = http://maps.yandex.ru/?text=Италия%2C%20Jenne |өлкөнүн картасынын өлчөмү = 300 |аймактын картасынын өлчөмү = 300 |аймактын түрү = Метрополитен шаар |аймак = Рим метрополитен шаары |ички бөлүнүшү = Валле-Мадонна |башчысынын түрү = Мэр |башчысы = Клаудио Спартапани |бийиктиги = 834 |ОЖ борборунун бийиктиги = 834 |климаты = Тоолуу жер ортолук деңиз климаты |расмий тили = Италян тили |калкы = 360 |элди каттоо жылы = 2024 |жыштыгы = |улуттук курамы = Италиялыктар |диний курамы = Католиктер |этнохороним = Йеннеликтер |убакыт аралыгы = +1 |DST = +2 |телефон коду = +39 0774 |почта индекси = 00020 |Commons түрмөгүндө = Jenne |сайты = https://www.comune.jenne.rm.it |сайтынын тили = it |автоунаа коду = RM |сүрөт = Jenne panorama.jpg }} '''Йенне''' ({{lang-it|Jenne}} {{IPA|[ˈjɛnːe]}}) — [[Италия|Италиянын]] [[Лацио]] аймагындагы [[Рим метрополитен шаары]]на караштуу коммуна. Ал Симбруини тоолорунда, Аниене дарыясынын өрөөнүндө жайгашкан чакан тоолуу кыштак болуп саналат. == Тарыхый эстеликтер == * Санта-Мария чиркөөсү — орто кылымдагы тарыхый диний имарат. * Орто кылымдык борбор — таш көчөлөрү жана эски үйлөрү менен белгилүү. * Субьяко аймагына жакын монастырдык тарыхый жайлар — Бенедикт ордени менен байланыштуу. * Табигый панорамалык аймактар — Симбруини улуттук паркынын кооз көрүнүштөрү ачылат. == Калкы == Коммуна калкы болжол менен 360 адамды түзөт.<ref>https://www.tuttitalia.it/lazio/jenne/statistiche/popolazione-andamento-demografico/</ref> == Булактар == <references /> == Тышкы шилтемелер == [https://www.comune.jenne.rm.it Расмий сайт ''(Comune di Jenne)''] {{Рим шаарынын коммуналары}} hsrpo6wgb53kca8zjcorg3ccke5dnl8 645925 645924 2026-05-10T09:40:04Z Aiyanakk 38273 645925 wikitext text/x-wiki {{ОЖ |статусу = Коммуна |кыргызча аталышы = Йенне |расмий аталышы = {{lang-it|Jenne}} |өлкө = Италия |герб = |желек = |lat_dir =N |lat_deg =41 |lat_min =53 |lat_sec =0 |lon_dir =E |lon_deg =13 |lon_min =10 |lon_sec =0 |CoordAddon=type:city_region:IT |CoordScale=30000 |ЯндексКарта = http://maps.yandex.ru/?text=Италия%2C%20Jenne |өлкөнүн картасынын өлчөмү = 300 |аймактын картасынын өлчөмү = 300 |аймактын түрү = Метрополитен шаар |аймак = Рим метрополитен шаары |ички бөлүнүшү = Валле-Мадонна |башчысынын түрү = Мэр |башчысы = Клаудио Спартапани |бийиктиги = 834 |ОЖ борборунун бийиктиги = 834 |климаты = Тоолуу жер ортолук деңиз климаты |расмий тили = Италян тили |калкы = 360 |элди каттоо жылы = 2024 |жыштыгы = |улуттук курамы = Италиялыктар |диний курамы = Католиктер |этнохороним = Йеннеликтер |убакыт аралыгы = +1 |DST = +2 |телефон коду = +39 0774 |почта индекси = 00020 |Commons түрмөгүндө = Jenne |сайты = https://www.comune.jenne.rm.it |сайтынын тили = it |автоунаа коду = RM |сүрөт = Map of comune of Jenne (province of Rome, region Lazio, Italy).svg }} '''Йенне''' ({{lang-it|Jenne}} {{IPA|[ˈjɛnːe]}}) — [[Италия|Италиянын]] [[Лацио]] аймагындагы [[Рим]] шаарына караштуу коммуна. Ал Симбруини тоолорунда, Аниене дарыясынын өрөөнүндө жайгашкан чакан тоолуу кыштак болуп саналат. == Тарыхый эстеликтер == * Санта-Мария чиркөөсү — орто кылымдагы тарыхый диний имарат. * Орто кылымдык борбор — таш көчөлөрү жана эски үйлөрү менен белгилүү. * Субьяко аймагына жакын монастырдык тарыхый жайлар — Бенедикт ордени менен байланыштуу. * Табигый панорамалык аймактар — Симбруини улуттук паркынын кооз көрүнүштөрү ачылат. == Калкы == Коммуна калкы болжол менен 360 адамды түзөт.<ref>https://www.tuttitalia.it/lazio/jenne/statistiche/popolazione-andamento-demografico/</ref> == Булактар == <references /> == Тышкы шилтемелер == [https://www.comune.jenne.rm.it Расмий сайт ''(Comune di Jenne)''] {{Рим шаарынын коммуналары}} oytfocuudkn89l4yxd58lr7fxve9ba1 645926 645925 2026-05-10T09:41:45Z Aiyanakk 38273 645926 wikitext text/x-wiki {{ОЖ |статусу = Коммуна |кыргызча аталышы = Енне |расмий аталышы = {{lang-it|Jenne}} |өлкө = Италия |герб = |желек = |lat_dir =N |lat_deg =41 |lat_min =53 |lat_sec =0 |lon_dir =E |lon_deg =13 |lon_min =10 |lon_sec =0 |CoordAddon=type:city_region:IT |CoordScale=30000 |ЯндексКарта = http://maps.yandex.ru/?text=Италия%2C%20Jenne |өлкөнүн картасынын өлчөмү = 300 |аймактын картасынын өлчөмү = 300 |аймактын түрү = Метрополитен шаар |аймак = Рим метрополитен шаары |ички бөлүнүшү = Валле-Мадонна |башчысынын түрү = Мэр |башчысы = Клаудио Спартапани |бийиктиги = 834 |ОЖ борборунун бийиктиги = 834 |климаты = Тоолуу жер ортолук деңиз климаты |расмий тили = Италян тили |калкы = 360 |элди каттоо жылы = 2024 |жыштыгы = |улуттук курамы = Италиялыктар |диний курамы = Католиктер |этнохороним = Йеннеликтер |убакыт аралыгы = +1 |DST = +2 |телефон коду = +39 0774 |почта индекси = 00020 |Commons түрмөгүндө = Jenne |сайты = https://www.comune.jenne.rm.it |сайтынын тили = it |автоунаа коду = RM |сүрөт = Map of comune of Jenne (province of Rome, region Lazio, Italy).svg }} '''Енне''' ({{lang-it|Jenne}} {{IPA|[ˈjɛnːe]}}) — [[Италия|Италиянын]] [[Лацио]] аймагындагы [[Рим]] шаарына караштуу коммуна. Ал Симбруини тоолорунда, Аниене дарыясынын өрөөнүндө жайгашкан чакан тоолуу кыштак болуп саналат. == Тарыхый эстеликтер == * Санта-Мария чиркөөсү — орто кылымдагы тарыхый диний имарат. * Орто кылымдык борбор — таш көчөлөрү жана эски үйлөрү менен белгилүү. * Субьяко аймагына жакын монастырдык тарыхый жайлар — Бенедикт ордени менен байланыштуу. * Табигый панорамалык аймактар — Симбруини улуттук паркынын кооз көрүнүштөрү ачылат. == Калкы == Коммуна калкы болжол менен 360 адамды түзөт.<ref>https://www.tuttitalia.it/lazio/jenne/statistiche/popolazione-andamento-demografico/</ref> == Булактар == <references /> == Тышкы шилтемелер == [https://www.comune.jenne.rm.it Расмий сайт ''(Comune di Jenne)''] {{Рим шаарынын коммуналары}} 7cbj4q09c70fleb6o1r9ajf9l44l317 10 152147 645927 2026-05-10T10:55:34Z MuratbekErkebulan 44284 Жаңы барак: "‎{{asbox | image = Flag of Kyrgyzstan.svg{{!}}border | pix = 30 | subject = Кыргызстандын географиясы жөнүндө макала | qualifier = | category = | tempsort = * | name = Template:Kyrgyzstan-stub }}<noinclude> [[Категория:Stub message templates]] </noinclude>" 645927 wikitext text/x-wiki {{asbox | image = Flag of Kyrgyzstan.svg{{!}}border | pix = 30 | subject = Кыргызстандын географиясы жөнүндө макала | qualifier = | category = | tempsort = * | name = Template:Kyrgyzstan-stub }}<noinclude> [[Категория:Stub message templates]] </noinclude> r2ey3d6b0um0x7sn0xmfnur7vmh1ilx 3 152148 645928 2026-05-10T11:01:51Z JigildikBot 44081 Кош келиңиз! 645928 wikitext text/x-wiki == Кыргыз Википедиясына кош келдиңиз! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Файл:Help-browser.svg|18px|link=Википедия:Тез старт үчүн колдонмо]] [[Википедия:Тез старт үчүн колдонмо|Тез старт үчүн колдонмо]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |Википедияга кош келиңиз [[Катышуучу:{{BASEPAGENAME}}, Википедияга кош келиңиз!|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]!</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Википедия:Биринчи кадамдар]] [[Википедия:Биринчи кадамдар|Биринчи кадамдар]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Кыргыз Википедиясынын катышуучулары атынан Салам!. Катышуунун негизги принцибине көңүл буруңүз: [[Википедия:Кеңири оңдоо |Кеңири оңдоонуз]] жана [[Википедия:жакшы максатты божомолдоо |жакшы максатты божомолдонуз]]. [[Файл:Signature button.png|thumb|Баарлашуулар баракчаларына ушундай кол коюуга болот]]Википедияда макалаларга кол коюлбайт (авторлордун тизмеси автоматтык түрдө түзүлөт жана аны макаланы кайра карап чыгуу тарыхынан алууга болот), бирок форумдагы талкууга же жеке баракчалардын талкуусуна катышууну кааласаңыз, кол коюңуз. төрт тилде (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>), же элемент терезесиндеги тиешелүү баскычты чыкылдатуу менен. менен кол коюңуз Ылакап атты кол менен киргизүү талап кылынбайт. Сиз өзүңүз жөнүндө кээ бир маалыматты өзүңүздүн [[Колдонуучу:{{BASEPAGENAME}}|колдонуучу баракчаңызда]] бөлүшө аласыз — мисалы, тил жөндөмүңүз же кызыкчылыктарыңыз. Жаңы баштагандардын эң кеңири тараган каталарынын бири бул автордук укуктун бузулушу. Автордук укук ээсинин уруксатысыз Википедияда тексттерди көчүрүүгө тыюу салынат! Кеңири көрүү - [[Википедия:Автордук укуктары]]. Суроолоруңуз болсо, Жардам баракчасын колдонуңуз. Эгерде сиз ошол жерден сурооңузга жооп таба албасаңыз, анда аны долбоордун [[Википедия:Форум|форумунда]] же баарлашуу баракчаңызда оңдоңуз: ошол жерге <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> сөзүңүздү жана сурооңуздун текстин жазыңыз сизге сөзсүз жардам беришет. Эгер сиз макаланы бир оңдоо менен түзө албасаңыз жана аны кийинчерээк жазууну кааласаңыз, башка колдонуучуларга кабарлоо үчүн тексттин башына <code><nowiki>{{subst:L}}</nowiki></code> калтырыңыз. Дагы бир жолу, кош келиңиз! {{#if:|{{{1}}}}} </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Kyrgyz Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Kyrgyz skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Википедия:Элчилик|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps kmessedwords.png|18px|link=Википедия:Макалага ат кою]] [[Википедия:Макалага ат кою|Макалага ат кою]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:View-refresh.svg|18px|link=Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот]] [[Википедия:Макаланы кантип оңдоого болот|Макаланы кантип оңдоого болот]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] [[Википедия:Эрежелер жана көрсөтмөлөр|Эрежелер жана көрсөтмөлөр]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо]] [[Википедия:Сүрөттөр менен кооздоо|Сүрөттөр менен кооздоо]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Green copyright.svg|18px|link=Википедия:Автордук укук]] [[Википедия:Автордук укук|Автордук укук]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Файл:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Википедия:Глоссарий]] [[Википедия:Глоссарий|Глоссарий]] |} --[[Колдонуучу:JigildikBot|JigildikBot]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:JigildikBot|баарлашуу]]) 11:01, 10 май 2026 (UTC) f1ybn059q6kevuv2az9dc0mbayb29c8