Израиль

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ky">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>kywiki</dbname>
    <base>https://ky.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Атайын</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Талкуу</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Колдонуучу</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Колдонуучунун баарлашуулары</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедияны талкуулоо</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файлды талкуулоо</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">МедиаВики</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">МедиаВикини талкуулоо</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Калып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Калыпты талкуулоо</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Жардам</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Жардамды талкуулоо</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категорияны талкуулоо</namespace>
      <namespace key="118" case="first-letter">Макала долбоору</namespace>
      <namespace key="119" case="first-letter">Макала долбоорун талкуулоо</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модулду талкуулоо</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Израиль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3300</id>
    <revision>
      <id>663361</id>
      <parentid>656323</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T18:53:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <origin>663361</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64960" sha1="ar1hbbw4m9lf3g5la8pp26g0a6ssuwc" xml:space="preserve">{{Мамлекет
 |Этап1                                    = 
 |Дата1                                    = 
 |Этап2                                    = 
 |Дата2                                    = 
 |Этап3                                    = 
 |Дата3                                    = 
 |Этап4                                    = 
 |Дата4                                    = 
 |Этап5                                    = 
 |Дата5                                    = 
 |Макамы                                   = 
 |Негизделген                              = 
 |Кыргызча аталышы                         = Израиль Мамлекети
 |Расмий аталышы                           = {{lang-he|מְדִינַת יִשְׂרָאֵל}}&lt;br&gt;{{lang-ar|دولة إسرائيل}}
 |Мамлекеттик дини                         = [[динден тышкары мамлекет]]
 |Герб                                     = Emblem of Israel.svg
 |Желек                                    = Flag of Israel.svg
 |Гимн аталышы                             = Hatikvah
 |Аудио                                    = Hatikvah instrumental.ogg
 |Урааны                                   = 
 |Башкаруу формасы                         = [[парламенттик республика]]
 |Картада                                  = Israel (orthographic projection).svg
 | lat_dir = N
| lat_deg = 31
| lat_min = 30
| lat_sec = 0
| lon_dir = E
| lon_deg = 34
| lon_min = 45
| lon_sec = 0
| region = IL
| CoordScale = 3000000
 |Тили                                     = [[иврит тили]]&lt;br&gt;[[араб тили]]
 |Эгемендүүлүк күнү                        = [[14-май]] [[1948-жыл]]
 |Эгемендүүлүгүн жарыялаган                = [[Британ мандаты (Палестина)|Британ мандатынан]]
 |Борбор шаары                             = [[Иерусалим]]
 |Ири шаарлар                              = Иерусалим, Тель-Авив, Хайфа
 |Башчыларынын милдеттери                  = Президент&lt;br&gt;Премьер-министр
 |Башчылары                                = Ицхак Герцог&lt;br&gt;Биньямин Нетаньяху
 |Аянты                                    = 22 145
 |Суу пайызы                               = 2,1
 |Аянты боюнча орду                        = 150-орун
 |Калкы                                    = 9 900 000
 |Калкы боюнча орду                        = 96-орун
 |Калкты каттоо жылы                       = 2025
 |Калктын жыштыгы                          = 447
 |Калкынын жыштыгы боюнча орду             = 
 |ИДӨ (САМ)                                = 564 млрд
 |ИДӨ (САМ) эсептөө жылы                   = 2024
 |ИДӨ (САМ) боюнча орду                    = 28-орун
 |ИДӨ (САМ) ар бир жанга                   = 57 000
 |ИДӨ (номинал)                            = 548 млрд
 |ИДӨ (номинал) эсептөө жылы               = 2024
 |ИДӨ (номинал) боюнча орду                = 29-орун
 |ИДӨ (номинал) ар бир жанга               = 55 000
 |Акча бирдиги                             = [[жаңы Израиль шекели]]
 |АДӨИ                                     = {{Өсүү}}0,919
 |АДӨИ деңгээли                            = &lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;'''өтө жогору'''
 |АДӨИ боюнча орду                         = 24-орун
 |Учак компаниясы                          = 
 |ЭОК                                      = ISR
 |ISO                                      = IL
 |Этнохороним                              = израилдик, израилдиктер
 |Домени                                   = [[.il]]
 |Телефон коду                             = 972
 |Убакыт аралыгы                           = [[UTC+02:00]] — жайында [[UTC+03:00]]
 |Штрих коду                               = 729
 |Түшүнүктөр                               = &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;[[commons:Israel|'''Викиказынадагы медиафайлдар''']]&lt;/div&gt;
}}
'''Израиль''' ({{lang-he|יִשְׂרָאֵל}}, {{lang-ar|إِسْرَائِيل}}), расмий аталышы – '''Израиль мамлекети''' ({{lang-he|מְדִינַת יִשְׂרָאֵל}} ''Медина́т Исраэ́ль'', {{lang-ar|دَوْلَة إِسْرَائِيل}} ''Даула́т Исра’и́ль'') – [[Жакынкы Чыгыш|Жакынкы Чыгыштагы]] мамлекет.  

2024-жылдын 31-декабрына карата алынган маалыматтарга ылайык калкынын саны – 10,027 миллион адам&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=CIA. The World Factbook. Израиль |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/israel/ |accessdate=2025-03-11 |archivedate=2021-01-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109203809/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/israel }}&lt;/ref&gt;. Аянты – 22,072 км²&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Калкынын саны боюнча дүйнөдө 92-орунда жана аймагынын аянты боюнча 148-орунда турат&lt;ref&gt;[https://www.geeksforgeeks.org/largest-countries-in-the-world/?ysclid=m843rhu5gg798457163 Дүйнө өлкөлөрүнүн аянты жана калкы боюнча рейтинги]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. 

[[Азия|Азиянын]] батыш бөлүгүндө, [[Жер ортолук деңиз|Жер Ортолук деңизинин]] түштүк-чыгыш жээгинде жайгашкан. Түндүгүнөн [[Ливан]], түндүк-чыгышынан [[Сирия]], чыгышынан [[Иордания]] (чек арасынын бир бөлүгү [[Жансыз деңиз|Жансыз деңизинин]] акваториясы аркылуу өтөт), түштүк-батышынан [[Египет|Мисир]] жана Газа тилкеси менен чектешет. Өлкөнүн башкы экономикалык жана маданий борбору [[Тель-Авив]] шаары. БУУнун каршылыгына карабастан, 1950-жылы [[Иерусалим]] шаары өлкөнүн борбору деп жарыяланган.

Расмий тили – [[еврей тили]]. Араб тили расмий макамга ээ.

Унитардык парламенттик республика. Конституциясы жок, анын ордуна негизги мыйзамдар деп аталган 14 негизги мыйзам актылары колдонулат.

Экономикасы өнүккөн постиндустриалдык өлкө. 2024-жылга ИДПнын номиналдык көлөмү 528 миллиард АКШ долларын түзгөн&lt;ref&gt;[https://www.imf.org/external/datamapper/profile/ISR Эл аралык валюта фонду. Израиль]&lt;/ref&gt;. [[Адамдын өнүгүү индекси]] боюнча рейтингде 26 орунда турат. Акча бирдиги – [[Жаңы Израиль шекели]].

БУУнун Башкы Ассамблеясынын 1947-жылдын 29-ноябрында кабыл алынган №181 резолюциясынын негизинде&lt;ref&gt;[https://www.inss.org.il/wp-content/uploads/2018/12/All-UN-Resolutions.pdf БУУнун Башкы Ассамблеясынын 1947-жылдын 29-ноябрында кабыл алынган №181 резолюциясы]&lt;/ref&gt;, 1948-жылдын 14-майында Израиль эгемендүүлүк декаларациясын жарыялаган. Эгемендүүлүк декларациясына жана негизги мыйзамдардын бирине ылайык, Израиль еврей мамлекети же еврей элинин улуттук мамлекети болуп саналат.

== Тарыхы ==
Палестинаны араб жана еврей мамлекеттерине бөлүү жөнүндөгү БУУнун Генералдык Ассамблеясынын резолюциясы жарыялангандан (1947-ж. 29-ноябрь) кийин Палестинада согуш аракеттери башталган. Эмигрант еврей жамааттарынын ишув аталган куралдуу бөлүктөрү араб мамлекетинин курамына кире турган жерлерге да өз көзөмөлүн орноткон. Палестина аймагынын бир бөлүгүндө 1948-ж. 14-майда Израиль мамлекетинин көз каранды эместигинин декларациясы жарыяланган. Араб өлкөлөрү бул чечимге каршы чыгып, Израильге каршы согуштук аракеттерди баштаган. 1948-49-ж. согуштун жүрүшүндө Израиль БУУнун чечими менен Араб мамлекетине берилүүчү аймактын бөлүгүн жана Иерусалимдин батышын кошуп алган. Палестинада араб мамлекетин түзүү жана Иерусалимге өзгөчө статус берүү чечими үзгүлтүккө учураган. 1956-ж. Израиль Улуу Британия жана Франция менен Египетке каршы агрессияга катышкан.

[[Алты күндүк согуш|Араб-израиль согушунун]] жыйынтыгында Израиль 1967-ж. июнь айында Иордан дарыясынын сол жээгин жана Чыгыш Иерусалимди, ошондой эле Голан дөңсөөсүн жана Синай жарым аралын басып алган. 1982-ж. июнда Израиль аскерлери Ливанга кирип, Бейруттагы Палестинаны бошотуу уюмунун куралдуу күчтөрүн жана штабквартирасын чыгарып жиберүүгө жетишкен. 20-кылымдын 70-жылдарынын орто ченинде арабизраиль чыр-чатактарын тынчтык жолу менен жөнгө салуу иштери жүргүзүлүп, 1977-ж. алгачкы жолу израиль-араб мамилелеринин тарыхында Египеттин президенти А. Садат Израильге келет. 1978-ж. АКШнын кийлигишүүсү менен Израиль жана Египеттин ортосунда Кэмп-Девид макулдашуусу түзүлүп, 1979-ж. алардын ортосунда тынчтык келишимине кол коюлат. 1982-ж. И. Египетке Синай ж. а-н кайтарып берген. 1992-ж. башында И. Рабин турган Израиль «Эмгек партиясынын» («Авода») бийликке келиши менен Жакынкы Чыгыштагы тынчтык процесси бир топ жөнгө салынган. 1993-ж. Вашингтонгдо Израилдик-палестиналык декларацияга, 1994-ж. Газа жана Иерохон боюнча макулдашууга кол коюлган. 1994-ж. Израиль менен Иорданиянын ортосунда тынчтык келишими түзүлгөн. Сирия жана Ливан сүйлөшүүлөрү да бир кыйла ийгиликтүү жүргүзүлөт. Бирок, 1995-ж. премьер-министр И. Рабиндин өлтүрүлүшүнөн кийин, бийликке Б. Нетаньяхунун келиши менен тынчтык процесси кайрадан кризиске учурайт. Израиль палестиналыктар келишимдин шарттарын аткарбай жатат деген кине коюп, сүйлөшүүлөрдү токтотот. 1999-ж. Эмгек партиясынын лидери Э. Барактын бийликке келиши менен тынчтык сүйлөшүүлөр кайрадан жанданган. 2000-ж. Израиль Түштүк Ливандан аскерлерин чыгарып кеткен. Бирок бул иш-чаралар аймактагы абалды турукташтыра алган жок. Ошол эле жылы Э. Барак отставкага кетерин жарыялайт. Израиль менен Палестинанын ортосунда чыр-чатак күч алып, палестиналык экстремисттердин аракеттери күч алат. Аларга каршы израилдиктер катуу чараларды көрүп, натыйжада көп адам курман болот. Израилдин премьер-министри А. Шарон менен Я. Арафаттын ордуна бийликке келген М. Аббас согушту токтотуу жана аймактагы абалды турукташтырууга багытталган келишимге (2005) кол коюшкан. Израиль үчүн АКШ менен бир катар макулдашуулар жана меморандумдар менен бекемделген «стратегиялык союз» түзүшү маанилүү ролду ойнойт. Израиль АКШдан жыл сайын 3 млрд долларга жакын жардам алып турат, анын ири бөлүгү аскердик керектөөлөргө жумшалат. Мындан тышкары, Израиль Европа өлкөлөрү, ошондой эле Түркия, Индия, Кытай, Россия, араб-мусулман өлкөлөрүнөн Египет, Иордания жана Мавритания менен кызматташтыгы өнүгүүдө.

== Географиясы ==
Жер Ортолук деңизди жээктей күрдүү топурактуу, дөбө-дөңсөөлүү кууш (жазылыгы 40 кмге чейин) түздүк жатып, ал чыгышта дүйнөдөгү эң терең Гхор (Эль-Гор) тектоникалык ойдуңуна тепкичтенип тик түшкөн (1000 м жана андан да терең), бир аз күдүрлүү платого (орточо бийиктиги 500-1000 м, өлкөнүн эң бийик жери 1208 м, Мерон чокусу) өтөт. Платонун бети негизинен акиташ теги (мында карст процесси өөрчүгөн), кумдук, базальт тектеринен түзүлгөн. Ойдуң аркылуу Иордан дарыясы агат; анда ачуу туздуу Жансыз деңиз (деңиз деңгээлинен 418 м төмөн) жайгашкан. Жансыз деңиздеги таш туз, бромдуу калий, натрий туздарынан сырткары фосфорит, кварцтуу кум, чопо, мрамор, жез, темир, чым көң, Негев чөлүндө нефть менен газдын чакан кендери бар.

=== Климаты ===
Климаты субтропиктик, жер ортолук деңиздик; түндүгүндө салыштырмалуу нымдуу, түштүгүндө жана ойдуңдарында жарым чөлдүү жана чөлдүү. Жайы ысык (июль, августта 24-28°С, Гхордо 36°Сге чейин), кышы жылуу (январда 6-15°С, Жансыз деңиздин түштүк-батышында 18°Сге чейин). Абанын абсолюттук максималдык температурасы 47°С (1998-ж. Иордан өрөөнүндө катталган). Кышкы минимум температурасы түндүгүндөгү тоолордо 0°Сге чейин төмөндөйт. Жылына Жансыз деңиздин жээгинде, Гхор ойдуңунда, Негев чөлүндө 100200 мм, айрым жерлеринде 100 ммден аз, платолордо 600-800 мм, Жер Ортолук деңиз жээгиндеги түздүктөрдө 400-800 мм жаан-чачын (негизинен кышында) жаайт. Израилдин аймагы агын сууларга жарды. Түндүк-чыгышында, Гхор ойдуңунда Иордан дарыясынын жогорку бөлүгү агат. Ойдуңда Жансыз деңизден сырткары тузсуз суунун өлкөдөгү эң ири булагы болгон Тивериади көлү (бети деңиз деңгээлинен 209-213 м төмөн) жайгашкан. Дарыяларынын көбү жайында соолуп калат же агымы кескин азаят. Түштүгүндө (Негев чөлүндө) вадилер (кургак сайлар) кездешет. Булак, кудук суулары пайдаланылат; Эйлат шаарында деңиз суусун тузсуздандыруучу станция иштейт. Пайдалануучу суунун 60%тен ашыгы сугатка кетет.

=== Табияты ===
Күрөң, тоонун бозомук-күрөң, боз, түштүгүнө чөлдүн боз-коңур топурактары мүнөздүү. Деңиз жээктериндеги түздүктөрдү негизинен айдоо жерлер (дан эгиндери, жашылча, бакча), цитрус өсүмдүктөрүнүн плантациялары, жүзүмзар ж. б. ээлейт. Платолордо жана жапыз тоолордо субтропиктик сейрек токой (палестина эмени, мүйүз дарак, мисте, европа ак чечеги ж. б.), экинчилик дарак-бадал өсүмдүктөрү (маквис, гаррига) кездешет. Токой өлкөнүн аймагынын 6%ин ээлейт; анда отургузулган ийне жалбырактуу токой (алеппо, калабрия, итальян мырза карагайлары; кедр, кипарис), түштүгүндө эвкалипт басымдуу. Түштүгүн Негев, Халуца чөлдөрү жана жарым чөлдөр (таштак чөлдөр, баялыш жамаатташтыгы, галофит шалбаасы ж. б.) ээлейт. Коргоого алынган табигый аймактын аянты 397 миң га. Хайфа шаарынын чет-жакасында ири улуттук парк Хар-Кармель биосфера резерваты жайгашкан. Неот-Кедумим коругунда библия мезгилине мүнөздүү өсүмдүктөр калыбына келтирилген.

== Саясий түзүлүшү ==
=== Аткаруу бийлиги ===
[[Файл:Flag of the President of Israel.svg|thumb|250px|left|Израилдин Президентинин штандарты]]
Израильдин аткаруу бийлиги негизинен Өкмөттөн (Министирлер кабинеттинен) жана премьер-министрден турат. Бул система парламенттик демократиянын негизинде иштейт,  өкмөт мыйзам чыгаруу органы болгон кнессет алдында жооптуу.

Премьер-министр – аткаруу бийлигинин башчысы жана өлкөнүн эң жогорку даражалуу аткаруу кызмат адамы. Ал өкмөттү жетектеп, саясатты аныктоодо жана мамлекеттик иштерди пландоодо негизги ролду ойнойт. Премьер-министр, адатта, кнессеттин мүчөлөрүнүн көпчүлүгүнүн колдоосуна ээ болгон саясий партиянын лидери. Премьер-министр президент тарабынан сунушталып, кнессет тарабынан 7 жылдык бир мөөнөткө дайындалат.

Израиль Өкмөтү министрлерден турат жана ар бир министр өзүнө тийиштүү министрликти башкарат. Өкмөттүн негизги милдеттери:

* Улуттук коопсуздукту камсыз кылуу жана тышкы саясатты жүргүзүү.
* Экономикалык, социалдык жана ички иштерди жүргүзүү.
* Мыйзамдарды ишке ашыруу жана мамлекеттик органдардын ишмердүүлүгүн көзөмөлдөө.
* Бюджетти иштеп чыгуу жана кнессетке сунуштоо.

Министрлердин талапкерлигин премьер-министр сунуштайт жана алар кнессет тарабынан бекитилет. Министрлер өзүнүн министрлигинин иш-аракеттерин аныктоого жана ошол тармактагы саясатты ишке ашырууга жооптуу.

Израильде, эч бир партия кнессетте абсолюттук көпчүлүккө ээ болбогондуктан, өкмөт коалициялык негизде түзүлөт. Бул бир нече саясий партиялардын биригип, биргелешип иштөөсүн талап кылат. Коалициялык сүйлөшүүлөр  көп убакытка созулат жана ар кандай саясий келишимдер менен коштолот.

Израильдин президенти негизинен символикалык жана салтанаттуу функцияларды аткарат. Бирок өкмөттү түзүүдө маанилүү ролду ойнойт, себеби шайлоодон кийин президент премьер-министрликке талапкерди дайындоо боюнча чечим кабыл алат.

Өкмөт кнессетке отчет берет жана анын ишмердүүлүгү кнессеттин ар кандай комитеттери жана жалпы жыйыны аркылуу көзөмөлдөнүп турат. Кнессет өкмөттү ишеним көрсөтпөө добушу аркылуу тарата алат. Израильдин аткаруу бийлиги комплекстүү жана көп партиялуу саясий системада иштеп, ар кандай идеологиялык жана саясий топтордун кызыкчылыктарын эске алуу менен иш алып барууга багытталган.

=== Мыйзам чыгаруу бийлиги ===
[[Файл:Knesset.jpg|thumb|250px|Кнесеттин имараты]]
[[Файл:PikiWiki Israel 7260 Knesset-Room.jpg|thumb|250px|Кнесеттин жыйындар залы]]
Израилде мыйзам чыгаруу бийлиги Кнессет деп аталган бир палаталуу парламент тарабынан жүзөгө ашырылат. Кнессет 120 мүчөдөн турат жана пропорционалдык өкүлчүлүк системасы боюнча жалпы улуттук добуш берүү жолу менен шайланат&lt;ref&gt;[https://main.knesset.gov.il/ru/about/pages/directory.aspx Кнесеттин аппараты]&lt;/ref&gt;. Шайлоо ар беш жыл сайын өткөрүлөт, бирок өзгөчө кырдаал же ишеним көрсөтпөө учурларда мөөнөтүнөн мурда шайлоо да өтүшү мүмкүн. Шайлоодо партиялар өз тизмесин сунуштап, шайлоочулар белгилүү бир партия үчүн добуш беришет. Мандаттар шайлоодо алынган добуштардын санына жараша пропорционалдык негизде бөлүштүрүлөт. Кнессеттин негизги функциялары мыйзамдарды кабыл алуу, өкмөттүн ишин көзөмөлдөө жана бюджетти бекитүү болуп саналат&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://main.knesset.gov.il/RU/About/Pages/default.aspx Кнессеттин ишмердүүлүгү]&lt;/ref&gt;.

Мыйзам чыгаруучу процесси кнессетте үч окууда жүргүзүлөт. Биринчи окууда мыйзам долбоору жалпы принциптерин талкуулоо менен каралат. Экинчи окууда мыйзам долбоорунун ар бир беренеси боюнча талкуу жүрөт жана өзгөртүүлөр сунушталышы мүмкүн. Үчүнчү окууда мыйзам долбоору толук текст катары добушка коюлат. Мыйзам кабыл алынгандан кийин ал президенттин кол коюусун талап кылат, бирок президенттин ролу көбүнчө символикалык мүнөзгө ээ&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Кнессет өкмөттүн ишмердүүлүгүн көзөмөлдөөдө маанилүү роль ойнойт. Бул көзөмөл ар кандай парламенттик комитеттер аркылуу ишке ашырылат. Ар бир комитет белгилүү бир чөйрө боюнча мыйзам долбоорлорун карап чыгып, сунуштарды берет. Ошондой эле комитеттер аткаруу бийлигинин ишмердүүлүгүн изилдөө жана сунуштарды берүү боюнча өз алдынча демилгелерди көтөрө алат&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Кнессет өкмөттү ишеним көрсөтпөө добушу аркылуу таратууга укуктуу. Эгерде ишеним көрсөтпөө добушу көпчүлүк тарабынан кабыл алынса, өкмөт отставкага кетүүгө милдеттүү. Бул учурда жаңы шайлоо дайындалышы  же жаңы коалициялык өкмөт түзүлүүшү мүмкүн. Мындан тышкары, кнессетте ар кандай саясий күчтөрдүн ортосундагы келишимдерди кароодо чоң мааниге ээ&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Мыйзам чыгаруу бийлигинин ишмердүүлүгү Израиль Конституциясынын ордуна колдонулуучу негизги мыйзам актыларына негизделет.  Кнессетте кабыл алынган мыйзамдар Израиль коомунун бардык чөйрөлөрүнө тиешелүү болуп, анын ичинде коопсуздук, экономика, социалдык камсыздоо, дин жана билим берүү маселелерин жөнгө салынат&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== Сот бийлиги ===
Израилдин сот бийлиги көз карандысыз жана мыйзамдардын үстөмдүгүн камсыз кылуу үчүн маанилүү роль ойнойт. Израильде сот тутуму үч негизги баскычтан турат: тынчтык соттору (төмөнкү деңгээл), райондук соттор (орто деңгээл) жана Жогорку Сот (жогорку деңгээл)&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20251211201754/https://www.israelprohelp.com/sudoproizvodstvo-v-izraile/ |archivedate=2025-12-11 |title=IsraelProHelp. Израилдеги сот өндүрүшүнүн негизги этаптары |url=https://www.israelprohelp.com/sudoproizvodstvo-v-izraile/ |accessdate=2025-03-12}}&lt;/ref&gt;.

Тынчтык соттору негизинен административдик жана жарандык иштерди, ошондой эле анча оор эмес кылмыш иштерин карашат. Бул соттор Израилдин бардык аймактарында бар жана жарандардын сот системасына кирүү үчүн негизги звено болуп саналат. Алар, негизинен, талаш-тартыштарды чечүүдө жана мыйзам бузуулар боюнча чечим чыгарууда иш алып барышат&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

Райондук соттор тынчтык сотторунан жогорку инстанция болуп эсептелет жана кылмыш иштерин, жарандык иштерди жана коммерциялык талаштарды камтыган оор иштерди карашат. Мындан тышкары, алар төмөнкү соттордун чечимдерин кароо жана кайра карап чыгуу боюнча апелляциялык инстанция болуп саналат. Израилде бир нече райондук соттор бар жана алар мамлекеттин ар кандай аймактарында жайгашкан&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

Жогорку Сот Израилдин эң жогорку сот органы болуп эсептелет жана өлкөнүн борбору Иерусалимде жайгашкан. Ал, негизинен, эки негизги функцияны аткарат: апелляциялык сот катары төмөнкү соттордун чечимдерин кайра кароо жана административдик сот катары аткаруу бийлигинин иш-аракеттеринин мыйзамдуулугун көзөмөлдөө. Жогорку Соттун чечимдери милдеттүү жана өлкөнүн бардык соттору жана мамлекеттик органдары үчүн милдеттүү түрдө аткарылууга тийиш&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

Соттордун көз карандысыздыгы Израилдин негизги мыйзамдарында бекитилген жана аткаруу же мыйзам чыгаруу бийлиги тарабынан алардын ишине кийлигишүүгө тыюу салынган. Соттордун судьялары атайын тандоо комитети тарабынан дайындалат, бул комитетке сот системасынын, өкмөттүн жана парламенттин өкүлдөрү кирет. Судьялар адатта пенсия курагына жеткенге чейин иштешет.

Жогорку Сот ошондой эле «адилеттикти камсыздоо» принцибин ишке ашырат, башкача айтканда, каалаган мыйзамсыздык же мамлекеттик органдардын мыйзамсыз иш-аракеттеринен жапа чектим деп эсептеген адам Жогорку Сотко кайрыла алат. Сот бийлиги Израилде адам укуктарын жана жарандардын мыйзам алдындагы теңдигин коргоодо өзгөчө мааниге ээ. Соттор көбүнчө талаштуу социалдык жана саясий маселелерди чечүүдө активдүү ролду ойношот, бул алардын өлкөнүн укуктук системасындагы маанисин дагы да бекемдейт&lt;ref&gt;[https://law.acri.org.il/en/wp-content/uploads/2015/02/Two-Systems-of-Law-English-FINAL.pdf Бир эреже, эки укуктук система: Израилдин Батыш Жээктеги мыйзамдары]&lt;/ref&gt;.

== Административдик-аймактык түзүлүшү ==
Израиль мамлекети мехозот ({{lang-he|מחוזות}}, ж.с. – ''махоз'') деп аталган 7 административдик округдарга бөлүнөт: Борбордук, Хайфа, Түндүк, Иерусалим, Түштүк, Тель-Авив, Иудея жана Самария. Иудея жана Самария округунун макамы азыркы учурда эл аралык деңгээлде талаштуу бойдон калууда. Округдар кезегинде нафотторго ({{lang-he|נפות}}, ж.с. – ''нафа'') бөлүнөт, ал эми нафоттор 50 райондорго бөлүнүшөт&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20190702103810/https://www.cbs.gov.il/he/publications/DocLib/2018/1.%20ShnatonGeophysicalCharacteristics/st_eng01.pdf Израилдин геофизикалык мүнөздөмөлөрү]&lt;/ref&gt;.

Иерусалим, Тель-Авив, Хайфа жана Беэр-Шева шаардык агломерацияларга бөлүү статистикалык багыта колдонулуп келет&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot; align=&quot;center&quot;
|+
|- style=&quot;background: #CCC;&quot;
|'''№'''
|'''Округ'''
|'''Еврей тилинедеги аталышы'''
|'''Административдик борбору'''
|'''Ири шаары'''
|'''Аянты, км²'''
|'''Калкы, адам'''
|'''Калкынын жыштыгы, адам/км²'''
|'''Карта'''
|-
|1
|Түндүк
|מחוז  הצפון (мехоз ха-цафон)
|Ноф-ха-Галиль
|Назарет
|{{num|4478}}
|1 542 100
|{{num|285.66}}
| rowspan=&quot;7&quot; |[[Файл:Administrative divisions Israel.png|484x484px]]
|-
|2
|Хайфа
|מחוז  חיפה (мехоз Хайфа)
|[[Хайфа]]
|[[Хайфа]]
|{{num|864}}
|1 124 400
|{{num|1056.71}}
|-
|3
|Борбордук
|מחוז  המרכז (мехоз ха-мерказ)
|Рамла
|Ришон-ле-Цион
|{{num|1293}}
|2 347 700
|{{num|1434.57}}
|-
|4
|Тель-Авив
|מחוז  תל אביב (мехоз Тель Авив)
|[[Тель-Авив]]
|[[Тель-Авив]]
|{{num|176}}
|1 507 300
|{{num|7301.14}}
|-
|5
|Иерусалим
|מחוז  ירושלים (мехоз Йерушалаим)
|[[Иерусалим]]
|[[Иерусалим]]
|{{num|653}}
|1 239 300
|{{num|1447.17}}
|-
|6
|Түштүк
|מחוז  הדרום (мехоз ха-даром)
|Беэр-Шева
|Ашдод
|{{num|14232}}
|1 422 700
|{{num|77.77}}
|-
|7
|Иудея жана Самария
|יהודה  ושומרון (Йехуда ве Шомрон)
|Ариэль
|Модиин Илит
|{{num|5878}}
|478 600
|{{num|59.57}}
|- style=&quot;background: #CCC;&quot;
|
|Жалпы
|
|
|
|{{num|27574}}
|{{num|9 453 000}}
|{{num|356.48}}
|
|}

== Калкы ==
Калкынын 76%тен ашыгын еврейлер, 20%тен ашыгын арабдар түзөт. Башка этностук жана этноконфессиялык топтор 3,7%, аларга друздар, армяндар, адигелер («черкестер») ж. б. кирет. 21-кылымдын башынан еврей калкынын кыскаруу (2000-05-ж. 1,8 %ке), ал эми арабдардын көбөйүү (1,1%ке) тенденциясы байкалууданын ичинде мамлекет катары жарыялангандан 2007-ж. чейин калкы 8,5 эседен ашык көбөйгөн. 19482005-ж-да калктын көбөйүүсүндөгү табигый өсүүнүн үлүшү 60,7% мигранттардын үлүшү 39,3% болгон. 2005-ж. Россия жана КМШ өлкөлөрүнөн келген еврейлер 1175,4 миңди (Израилдин калкынын 17%тен ашыгы) түзгөн. Ошол эле учурда сыртка көчүп кеткен еврейлердин саны да арбын (1948-83-ж. Израильден 700 миңден ашуун еврей АКШга кеткен). Жыштыгы 1 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; жерге 330дай адам. Курактык курамы: 15 жашка чейинкилер 21,1%, 14-65 жаштагылар 64,15%, 65 жаштан өткөндөр 9,75% (2007). Еврейлер иудаизм, арабдар ислам, армяндар христиан динин тутат. Шаар калкы 93,6% (2006). Ири шаарлары (2007): Тель-Авив (калкы агломерациясы менен 3,2 млн), Хайфа (1,2 млн), Иерусалим (1,3 млн), Ашдод (204,4 миң), Беэр-Шева (185,8 миң), Нетанья (174,0 миң), Ашкелон (107,9 миң).

== Экономикасы ==
Израиль өнүккөн индустриялуу-агрардык өлкө. ИДПси 2006-ж. 170,3 млрд долларды түзгөн; аны киши башына бөлүштүргөндө 26,8 миң доллардан туура келет. Израиль дүйнөдө алдыңкы технологиясы, компьютердик программаларды түзүү, байланыш системасы, агрардык индустриясы, алмазга кыр чыгаруу боюнча алдыңкы орундардын бирин ээлейт. Ошондой эле метталл иштетүү, машина куруу (авиа жана кеме куруу кошо, анын ичинде аскердик), электр-техника, химия өнөр жай тармактары, айыл чарба өнүккөн. Өлкөдө өнүккөн илимий-техникалык комплекс түзүлгөн; экономикада иштеген 10 миң адамдын 135и илимпоз жана инженер (бул көрсөткүч АКШда 70, Германияда 50). Израиль технологиялык даярдыгынын көрсөткүчү боюнча дүйнөдө (Швеция, Сингапурдан кийин) 3-, чыгармачыл потенциалынын экономикалык индексинин мааниси боюнча (АКШ, Финландия, Сингапурдан кийин) 4-орунду ээлейт. ИДПнин 75%и тейлөө чөйрөсүнө, 23%и өнөр жайына жана курулушка, 2%и айыл жана токой чарбаларына, балык уулоого таандык. Израилдин экономикасында коргоо өнөр жай комплексинин мааниси зор; анда 60 миңге жакын адам иштейт, өлкөнүн товардык экспорт баасынын 20%тен ашыгын аскердик курал түзөт. 

=== Өнөр жайы ===
Өлкөнүн ИДПсинде өнөр жайынын үлүшү 18%ти түзөт. Азыркы өнөр жайынын негизин илим сыйымдуу машина куруу (авиаракета, электрондук жана электр-техникалык, оптикалык аспаптар өндүрүшү ж. б.) жана химия (так химия, фармацевтика ж. б.) өнөр жай тармактары түзөт. Башка тармактарынын ичинен энергетика, тоо-кен, алмазга кыр чыгаруу, тамак-аш, жеңил өнөр жай өзгөчөлөнөт. Израилдин отун-энергетикалык ресурстарга болгон муктаждыгынын 90%тен ашыгын импорт түзөт. 2005-ж. импорттолгон 13 млн т нефть жана нефть продуктуларынын 11 млн тсы чийки нефть. Таш көмүргө болгон муктаждыгын (13,8 млн т) импорт толук камсыз кылат, аны негизинен ТАР, Колумбия, АКШ, Австралиядан сатып алат. Газ Жер Ортолук деңизден өндүрүлөт (2005-ж. 1655 млн м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;). Димондогу Атом илимий-изилдөө борборунда ядролук реакторго эксперимент жүргүзүлөт. Энергиянын альтернативалык булактарын, айрыкча күн энергиясын пайдаланууга аракет жасалууда (энергетиканын 2%ин түзмөкчү). Израилдеги турак жайлардын көбү күн бойлери менен жарык кылынат. Негев чөлүндө Күн энергиясын өнөр жайлык пайдалануу үчүн атайын курулмалар иштейт. Бир нече эксперименттик толкун электр станциясы шамал энергиясы курулмасы бар. 2005-ж. 48,4 млрд кВт.с электр энергиясы өндүрүлгөн. Металлургия өнөр жай ишканалары Италия, Түркия, Россия, Украинадан алган сырьёнун негизинде иштейт. Болот, тазаланган (рафинацияланган) коргошун жана жез эритүү ишканалары бар. Металл констр. өндүрүшү коргоо өнөр жай комплексине жана курулуш индустриясына багытталган. Жалпы жана транспорттук машина куруу өнөр жай согуш куралдарын жана аскер техникаларын (танк, чабуул коюу үчүн курал, сооттолгон бульдозер, артиллерия жана атылма куралдар, анын ичинде «Узи» автоматы, «Галил» мылтыгы ж. б.), токардык станок, кран, бетон аралаштыргыч, экскаватор, газ турбинасын жана компрессорун, түрдүү тетиктерди ж. б. чыгарат; автобус жана жүк автомашиналарын жыйноочу, аскер жип автомашиналарын даярдоочу ишканалары бар. Авиаракета өнөр жай коргоо өнөр жай комплексинин маанилүү тармактарынын бири (учкучсуз учуучу аппарат, оперативдүү-тактикалык жана тактикалык ракеталар); кеме куруу, анын ичинде аскер кемелерин куруу (башкарылма ракета куралы бар корвет, ракеталуу жана патруль катерлерди ж. б. чыгаруу) өнүккөн. Электрондук жана электр-техникалык өнөр жай илимди көп талап кылган жана адистештирилген тармак болуп саналат. Бул тармактын ишканалары аскер ишине пайдаланылуучу электрондук, электрондук коопсуздук жана сапатты көзөмөлдөө системаларын даярдоого адистешкен. Оптикалык приборлор (анын ичинде электрондук оптика, лазердик техника) өнүгүүдө. Израиль булаоптикалык байланыш линиясын, басма платасынын сапатын көзөмөлдөөчү электр-оптика системасын, түнкү көрсөтүүчү приборлорду, роботтоштурулган өндүрүштүк линияларды чыгаруу боюнча дүйнөдө алдыңкы өлкөлөрдүн бири. Медициналык лазердик техника, радиол. диагностикалык жабдууларды, оптикалык электроника приборлорун чыгаруу тез темп менен өнүгүүдө. Сырткы рынокко компьютердик томографиялык сканерлер, магнитрезонанстык графикалык система, ультраүн сканерлери, медициналык ядролук камера ж. б. чыгарылат. Химия жана нефть ажыратуу өнөр жай өлкөдөгү ири тармак. Анын негизги продукциясы: күйүүчү-майлоочу материалдар, поташ, бром, металл түрүндөгү магний, каустикалык сода, кайнатма туз, минералдык жер семирткич, жасалма тоют, пластмасса, дары-дармек ж. б. Химия өнөр жайынын маанилүү борборлору: Хайфа, Беэр-Шева ж. б. Алмазга кыр чыгаруу өлкөнүн экономикасында маанилүү орунду ээлейт. 21-кылымдын башында дүйнөлүк рынокко чыккан жылмаланган чакан таштардын, негизинен бриллианттын 80% ке жакыны Израилге таандык. Тамак-аш өнөр жайынын негизин мөмө-жемиш жана жашылча иштетүүчү, ошондой эле эт, сүт продукцияларын чыгаруучу ишканалар түзөт. Жеңил өнөр жайынын дүйнөлүк рынокко ийрилген жип, кездеме, булгаарынын ордуна жогорку сапаттагы модалуу тигилүү жана булгаары кийимдерди чыгарат; ошондой эле аскер кийимдерин тигет.

=== Айыл чарбасы ===
Айыл чарбасында 455 миң гадан ашык жери иштетилет, анын 50%и сугат жер. Негизинен жаңы технологияны жана агротехниканы ургаалдуу пайдалануудан агрардык продукциянын өлчөмү 8 эседен ашкан. Израилде 20-кылымдын 80-жылдарынын орто ченинде айыл чарба өсүмдүктөрүн жана мөмө дарактарын тамчылатып сугаруу технологиясы иштелип чыккан. Кышында плёнка жаап жашылча өстүрүүнүн натыйжасында жылына эки жолу түшүм алынат. Ошондуктан Израилдин ар бир фермери 52 адамды бага алат. Эң маанилүү айыл чарба өсүмдүктөрү: пахта, жер жаңгак, күн карама, буудай. Мөмө дарактарынын эң көбүн алма, киви, манго, авокадо, банан, шабдаалы, курма пальмасы, алмурут, өрүк, жүзүм, жаңгак-пекан, бадам түзөт. Негизги жашылча өсүмдүктөрү: картошка, помидор, бадыраң, калемпир, пияз. Цитрус өсүмдүктөрү (апельсин, грейпфрут, лимон), чеге гүл, атыр гүл, гладиолус өстүрүлөт. Бодо мал, кой жана эчки, ошондой эле үй куштары асыралат. Сүт саап алуу боюнча дүйнөдө (Нидерланд менен кошо) алдыңкы орунда (жылына бир уйдан 11 миң кгга чейин сүт саап алынган). Жер Ортолук деңизден балык (сардина ж. б.) кармалып, көлмөлөрдө аны көбөйтөт. 2001-03-ж. Израиль экономикасы Палестина менен куралдуу тирешүүгө, ошондой эле жогорку технология рыногундагы жагымсыз конъюнктурага байланыштуу кризиске дуушарланган. Экономикалык кризистен чыгаруу программасынын натыйжасында 2003-жылдын аягынан өлкөнүн чарбалык секторунда жандануу байкалган. Өнүгүү темпи боюнча Израиль батыш өлкөлөрүнүн ичинен АКШдан кийинки 2-орунга чыккан. Азык-түлүккө болгон муктаждыгынын 90%тен ашыгын өзү камсыз кылат. Айыл чарбага жарактуу жери 297 миң га (2004; өлкөнүн аянтынын 14,3%и), анын 222 миң гасы айдоо жер, 71 миң гасы цитрус өсүмдүктөрүяүн, мөмө-жемиш бактарынын, гүл плантациялары, жүзүмзар ж. б. Сугат жери 194 миң га (2003); 1980-жылдардын ортосунан сууну үнөмдөп (тамчылатып) сугаруу технологиясы кеңири пайдаланылууда. Мал чарбасынын негизги тармактары: куш, сүт жана эт багытындагы мал асыроо. 2006-ж. ар бир уйдан орто эсеп менен 10,5 т сүт саап алынган.

=== Тейлөө чөйрөсү ===
Тейлөө чөйрөсү өлкөнүн экономикасынын ири сектору. Анын ичинде финансылык тейлөө (банккредиттик система), камсыздандыруу бизнеси, ишкердик жана адистик жактан тейлөө (маркетинг, лизинг, инженердик-консультациялык, башкаруу жаатында жана компьютердик кызмат көрсөтүү), кыймылсыз мүлк менен операция жасоо, мамлекеттик тейлөө тез темп менен өнүгүүдө; тейлөө чөйрөсүндө чет элдик туризмден түшкөн киреше маанилүү орунда. Рекреациялык жактан тейлөө жана туризм секторунда ИДПнин 3%ке жакыны түзүлөт. Чет элдик туризмден түшкөн киреше 2,8 млрд долларды түзөт. 2005-ж. өлкөгө 1,9 млн чет элдик турист келген. Туризмдин башкы борборлору: Иерусалим, Вифлеем, Назарет, Хайфа, Тель-Авив, Эйлат, Жансыз деңиздин жээги. Израилде социалдык камсыздандыруунун жана саламаттыкты сактоонун өнүккөн системасы түзүлгөн. Калктын жашоо деңгээли (керектөөнү киши башына бөлүштүргөндө) 2004-ж. мурдагы эки жылга салыштырмалуу 3,5%ке өскөн. Орточо айлык акы 1539 долларды түзгөн. Балдардын өлүмү башка өлкөлөргө салыштырмалуу кыйла төмөн (жаңы төрөлгөн 1000 балага 5,4 бала). Адам өмүрүнүн орточо узактыгы: аялдардыкы 80,9, эркектердики 76,7 жаш.

=== Транспорт ===
Автомобиль жолунун узундугу 17,6 миң км (2005). Магистралдык шоссе жолдору деңиз бойлой түндүктөн түштүктү карай созулат; маанилүү автомагистралдары: Иерусалим Тель-Авив, Ашдод Ришон-Ле-Цион Тель-Авив Нетанья Хайфа. Темир жол тармагы (жалпы узундугу 853 км; 2005) Негев, Газа жана Иерусалимди Тель-Авив, Хайфа жана өлкөнүн түндүгү менен байланыштырат. Негизги деңиз порттору: Хайфа, Ашдод, Эйлат, Хадера. Ашкелон. Деңиз паромдору аркылуу эл аралык катнашы да бар, алар: Хайфа Родос Пирей (Грекия), Хайфа Лимасол (Кипр). Эл аралык аэропорттору: Бен-Гурион атындагы (Лода), Овда (Эйлат); Тель-Авив менен Иерусалимдеги чакан аэропорттор ички рейстерди тейлейт. Магистралдык куур транспортунун узундугу 896 км (2006), анын 442 кми нефть, 261 кми нефть продуктусу жана 193 кми газ куурлары.

=== Экспорт жана импорт ===
2005-ж. экспорт 42,9 млрд, импорт 47,8 млрд долларды түзгөн. Экспортко бриллиант, реэкспортко иштетилбеген алмаз, химия өнөр жайынын продукциялары, электрондук жана электр-техникалык жабдуулар, көзөмөлдөө жана байкоо жүргүзүү өнөр жай жабдуулары, медициналык жана илимий изилдөө жабдуулары, башка машиналар жана жабдуулар, ошондой эле айыл чарба продукциялары, кийим, текстиль буюмдары чыгарылат. Израиль аскер куралдарын экспорттоо боюнча дүйнөдө 5-орунда (андан жылына 2,8 млрд доллар киреше түшөт). Импортун кыр чыгарылбаган алмаз, нефть продуктулары, химиялык товарлар, күйүүчү-майлоочу материалдар, машина, жабдуу, аспаптар, курал-жабдыктар, буудай ж. б. түзөт. Негизги соода шериктери: АКШ, Бельгия, Германия, Улуу Британия, Гонконг (Сянган), Швейцария, Кытай.

== Маданияты ==
Билим берүү еврей коомчулугунда маанилүү орунду ээлеп келген. Калктын сабаттуулук деңгээли боюнча дүйнөдөгү эң алдыңкы өлкөлөрдүн катарына кирет. Израиль мамлекети кабыл алган алгачкы мыйзамдарында эле 6-13 жаштагы бардык балдарга акысыз билим берүү жөнүндө жарыяланган. Негизинен 5-6 жаштагы балдар үчүн бала бакчалар акысыз. Билим берүү системасында мамлекеттик, мамлекеттик-диний жана диний мектептер бар жана балдардын 80%и мектепке чейинки мекемелерге барат (2004). Мамлекеттик-диний мектептерде иудаизмди окутууга жана еврей салттарын сактоого айрыкча көңүл бурулат. Мамлекеттик мектептерде кыздар жана балдар чогуу билим алса, диний мектептерде бөлөк окушат. Араб тарыхын жана маданиятын окутууга көп көңүл бурулган. Израилде эл аралык кадыр-барктуу жогорку окуу жайлар бар. Мисалы, Иерусалимдеги Еврей университети (1925-ж. негизделген), Технион технологиялык институту (1924), Тель-Авив университети (1956-ж. 3 институттун базасында уюштурулган). Вейцман атындагы химия, математика, физика жана табигый илимдер илимий изилдөө борбору Реховото шаарында 1949-ж. негизделген. 2006-ж. 20 ЖОЖдо 75 миң студент окуган. Израилде 500дөн ашык китепкана бар. Израилде 150гө жакын музей бар, эң ириси Иерусалимдеги Израил музейи (1965-ж. негизделген), белгилүүлөрү: Тель-Авив көркөм сүрөт музейи (1932), Хайф антикалык искусство музейи (1949) ж. б. Иврит тилиндеги алгачкы мезгилдүү басылмалар 1863-ж. Иерусалимде чыккан, 1869жылдан Иерусалимде басма сөз үзгүлтүксүз чыгып турган. 2006-ж. Израилде 40ка жакын күнүгө жана 1000ден ашык апта жана ай сайын чыгуучу гезит-журналдар болгон. «Гаарец» (иврит, англис тилдеринде, 75-95 миң нуска), «Едиот ахронот» (1939-жылдан иврит, англис тилдеринде, 300-750 миң нуска), «Джерузалем пост» (англис тилинде, 25-90 миң нуска) ж. б. Радио уктуруусу 1936-жылдан, телекөрсөтүү 1965-жылдан иштейт. Бир нече мамлекеттик жана коммерциялык телекөрсөтүү жана радиоканалдар иштейт. Израиль Интернет-байланыш кызматы боюнча дүйнөдө 7-орунда турат. Алгачкы иммигрант еврейлер өздөрү жашаган өлкөлөрдүн маданиятынын элементтерин ала келген. Ошондуктан Израилде Борбордук жана Чыгыш Европанын маданий салттары, кийинчерээк батыш жана америкалык маданияттын таасири байкалат. Израиль адабияты негизинен иврит тилинде өнүгүүдө. Анын көрүнүктүү өкүлдөрү Нобель сыйлыгынын лауреаты Ш. Агнон (1888-1970), А. Бараша (1889-1957) жана акындар А. Шлёнский (1900-73), Л. Гольдберг (1911-70) ж. б. 1980-жылдарда айрыкча A. Б. Иехошуанын «Мырза Мани» (1990) романы, А. Оздун өлкөдөгү ар кыл маданий-этностук топтордун ичиндеги карама-каршылыктарды чагылдырган «Кара ящик» (1987) романы белгилүү болгон. Коомдогу диний маселелер X. Беер, X. Бат-Шахар, X. Эстердин чыгармаларында, араб кыштагынын турмушу иврит тилинде араб христиан акыны А. Шаммастын «Арабески» романында чагылдырылган. Израилде араб (Э. Хабиби), идиш (Т. Фейзельбаум, B. Чернин) жана орус тилиндериндеги ( И. Губерман, Д. Рубина, А. Горенко ж. б.) адабият өнүгүүдө.

=== Архитектура жана искусство эстеликтери ===
Өлкөнүн аймагында ар кыл мезгилдерге таандык архитектура жана искусство эстеликтери сакталып калган. Алсак, Галилеядагы жертөлөлөр (б. з. ч. 10-8-миң жылдыктар), эрте неолит доорунун таш курулуштары, Бейсандагы энеолиттик шаар калдыктары, Израиль жана Иудей падышалыктарынын мезгилине, Ашкелон, Бейсан, Иерусалим, Кесариядагы Рим дооруна мүнөздүү эстеликтер (б. з. ч. 1-к. б. з. ч. 4-к.). Ошондой эле, байыркы синагог алардын калдыктары, эрте христиан жана византия мезгилине таандык Вифлеемдеги Рождество храмы, Иерусалимдеги Кудайдын табыты храмы ошондой эле, Бет-Альфа, Табгадагы эстеликтер белгилүү. Арабдар басып алган мезгилге таандык Хирбет аль-Мафджар ак сарайы (8-к.), кресттүүлөр доорундагы (11-13-к.) эстеликтер ж. б. сакталып калган. 19-кылымдын аяк ченинде эммиграциянын күчөшү менен Европа жана Америка өлкөлөрүнүн таасири архитектура, маданият жаатында таасын байкалат. Тель-Авив шаары (1909-ж. негизделген) шотландиялык арх. П. Геддестин планы менен курулган. 20-кылымдагы христиан храмдары италиялык архитектор А. Барлуцци (Фавор тоосундагы Преображения храмы), германиялык Ж. Муцио (Назареттеги чиркөө) ж. б. архитекторлор тарабынан тургузулган. 20-кылымдын 2-жарымында Тель-Авивде Ф. Манндын Концерттик залы (3. жана Я. Рехтер, Д. Карми, М. Зархи), «Бейлинсон госпиталы (А. Шарон, Б. Идельсон), 36 кабаттуу «Шалом» соода имараты (И. Яшар, Эйтан) ж. б. курулган. 

=== Кино искусствосу ===
1950-ж. комп. мектеби жана аткаруу чеберчилиги өнүгө баштаган. 1948-ж. Израиль филармониясы ачылып, ага караштуу камералык «Рамат-Ган» оркестри, Хайфа симфониялык оркестри, улуттук опера театры, 1950-ж. «Инбал» муз. театры уюштурулат. 1958-жылдан Тель-Авивде Израиль улуттук театры иштейт. Израилдин биринчи толук метраждуу көркөм фильми («Убактылуу элдешүү», реж. А. Амар) 1950-ж. тартылган. Тел-Авивде эки, Иерусалимде бир киностудия иштейт. 

== Колдонулган адабияттар ==
* [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5
== Булактар ==
{{Булактар}}
== Тышкы шилтемелер ==


{{Азия өлкөлөрү}}
[[Категория:Израиль]]
[[Категория:Жакынкы Чыгыш өлкөлөрү]]
{{stub}}</text>
      <sha1>ar1hbbw4m9lf3g5la8pp26g0a6ssuwc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Күн тутуму</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6738</id>
    <revision>
      <id>663376</id>
      <parentid>554009</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T06:03:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Omarius257</username>
        <id>44953</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>663376</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2700" sha1="c6nvgwv21ggthhtkitfm0y3whz4wv89" xml:space="preserve">[[Файл:Solar System True Color KY.png|upright=1.5|thumb|right|Күн тутуму]]

'''Күн тутуму''' — планеталардын тутуму, анын ичине [[Күн]] жылдызы жана аны айланган бардык космос объектилери кирет.&lt;br&gt;

Күн тутумунда Күндүн өзү, анын 98 [[планеталардын жандоочулары |жандоочу]]су, 123 зор [[планета]], 100 000ден ашуун кичине планеталар (астероиддер), 4584 сандагы кометалар,эле метеордук уюктан орун алган сансыз көп метеордук телолордун бар экени азыркы күндө жакшы белгилүү болду.

== Табият ==
Күн тутумун Күн жана өзүнүн жандоочулары менен бирге планеталар түзөт. Ал эми жылдыздар планеталарга караганда салыштырууга мүмкүн болбогондой бизден өтө алыс туруша

=== Күн массасы ===
'''Күн массасы''' бардык планеталарды бирге алгандагыдан 714 эсе чоң. Күндүн айланасында айланган планеталар жана башка майда телолордун бардыгы бүткүл дүйнөлүк тартылуу законунун негизинде кыймылдашат. Күн менен Жердин ортосундагы аралык 1 [[астрономиялык бирдик]] деп аталат. Ал 1,5×10&lt;sup&gt;8&lt;/sup&gt; кмди түзүп, астрономиядагы бирдиктердин негизгилеринин бири болуп саналат.

=== Планеталар ===
Зор планеталардын катарына кирген Меркурий, Чолпон, Марс, Юпитер жана Сатурн планеталары 18-кылымдын аягында эле белгилүү болгон. 

Уран планетасы астроном В. Гершель тарабынан 1781-ж. ачылган. 8-планета Нептундун ачылышында астроном илимпоздор кыйла түйшүккө түшүп, көптөгөн эсептөөлөр жүргүзүлүп, талаш-тартыштар болгон.

== Булактар ==
Күн лы, 2004, Бишкек. ''Башкы рекдактор: Ү. Асанов. Жооптуу редактор: Э. Мамбетакунов.''

{{Күн системасы}} 
[[Категория:Күн системасы| ]]</text>
      <sha1>c6nvgwv21ggthhtkitfm0y3whz4wv89</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вашингтон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6784</id>
    <revision>
      <id>663355</id>
      <parentid>653040</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T14:30:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <comment>/* Бийлик органдары */</comment>
      <origin>663355</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33349" sha1="sj7m4c77j8vqcimczn39cbi8woyjki6" xml:space="preserve">{{Түзөтүлүүдө|колдонуучу=[[Колдонуучу:Artelow|Artelow]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Artelow|баарлашуу]]) 11:38, 21 сентябрь 2026 (UTC)}}
{{ОЖ
|макамы                                = борбор шаар
|кыргызча аталышы                      = Вашингтон
|сүрөт                                 = {{Фотомонтаж
 | photo1a = Washington 260424 US Capitol 02.jpg|px300{{!}}
 | photo2a = Washington National Cathedral Looking SE.jpg{{!}}
 | photo2b = Aerial view of Lincoln Memorial - east side EDIT.jpeg{{!}}
 | photo3a = 12072012 Smithsonian Building 03.jpg{{!}}
 | photo3b = The Washington Monument, viewed from the Lincoln Memorial (50393597013).png{{!}}
 | photo4a = White House lawn (long tightly cropped).jpg{{!}}
 | photo4b =
 | photo5a =
 | photo5b =
 | color = white
 | color_border = white
 | position = center
 | spacing = 2
 | size = 280
 | foot_montage =
 }}
|сүрөт ачыктамасы                      = Капитолий, Ыйык Пётр менен Ыйык Павелдин собору, Линкольн мемориалы, Смитсон институту, Вашингтон монументи, Ак үй
|герб                                  = Seal of the District of Columbia.svg
|желек                                 = Flag of Washington, D.C.svg
|желектин сүрөттөлүшү                  = 
|гербдин сүрөттөлүшү                   = 
|желектин туурасы                      = 
|гербдин туурасы                       = 
|өлкө                                  = АКШ
|аймактын түрү                         = Федералдык округ
|таблицадагы аймак                     = Колумбия федералдык округу
|баш ийгени                            = 
|облус                                 = 
|облус түрү                            = 
|таблицадагы облус                     = 
|район                                 = 
|район түрү                            = 
|таблицадагы район                     = 
|коом                                  = 
|коомдун түрү                          = 
|таблицадагы коом                      = 
|lat_dir                               = N
|lat_deg                               = 38
|lat_min                               = 53
|lat_sec                               = 42
|lon_dir                               = W
|lon_deg                               = 77
|lon_min                               = 02
|lon_sec                               = 11
|CoordAddon                            = type:city(670000)_region:US-DC
|CoordScale                            = 100000
|ички бөлүнүшү                         = 8 округ (wards)
|башчысы                               = Мюриэл Баузер
|башчысынын түрү                       = Мэр
|борбору                               = 
|негизделген күнү                      = 1790
|биринчи белгиленген                   = 1790-жыл 16-июль
|мурунку аталышы                       = 
|макамдын берилиши                     = 1791
|аймагы                                = 177
|ОЖ борборунун бийиктиги               = 125
|бийиктиктин түрү                      = 
|климаты                               = Нымдуу субтропиктик
|убакыт аралыгы                        = −05:00
|DST                                   = 
|расмий тили                           = англис тили
|калкы                                 = 689 545
|элди каттоо жылы                      = 2020
|жыштыгы                               = 4355,39
|агломерация                           = 6 304 975
|улуттук курамы                        = афроамерикалыктар (45%), европалыктардын урпактары (37%), испандардын урпактары (11%), азиялыктар (4%)
|диний курамы                          = христиандар (протестанттар, католиктер)
|этнохороним                           = вашингтондук
|телефон коду                          = +1 202
|почта индекси                         = 20001–20098, 20201–20599
|почта индекстери                      = 
|автоунаа коду                         = DC
|сандык идентификатор                  = 11-50000
|сайты                                 = https://dc.gov/
|сайтынын тили                         = en
|сайтынын тили 2                       = 
|сайтынын тили 3                       = 
|сайтынын тили 4                       = 
|сайтынын тили 5                       = 
|сайты 2                               = 
|сайттын аталышы 2                     = 
|сайтынын тили 2_2                     = 
|сайтынын тили 2_3                     = 
|сайтынын тили 2_4                     = 
|сайтынын тили 2_5                     = 
|сайты 3                               = 
|сайттын аталышы 3                     = 
|сайтынын тили 3_2                     = 
|сайтынын тили 3_3                     = 
|сайтынын тили 3_4                     = 
|сайтынын тили 3_5                     = 
|add1n                                 = 
|add1                                  = 
|add2n                                 = 
|add2                                  = 
|add3n                                 = 
|add3                                  = 
|өлкө картасынын өлчөмү                = 
|өлкө картасы                          = 
|облус картасынын өлчөмү               = 
|облус картасы                         = 
|район картасынын өлчөмү               = 
|район картасы                         = DC neighborhoods map high res.png
|Commons түрмөгүндө                    = Washington, D.C.
}}
[[Файл:DCmontage3.jpg|thumb|Вашингтон.]]
'''Вашингтон''' ({{lang-en|Washington, D.C.}}) — [[Америка Кошмо Штаттары|Америка Кошмо Штаттарынын]] борбор шаары, федералдык аймак. Расмий аталышы — Колумбия округу ({{lang-en|District of Columbia}}).

Шаар [[Виргиния]] штатынын жанында, Потомак дарыясынын түндүк-чыгыш жээгинде жайгашып, түндүгүнөн, чыгышынан жана түштүгүнөн [[Мэриленд (штат)|Мэриленд]] штаты менен курчалган. Округ америкалыктардын улуттун чагылдырган жана Кошмо Штаттарга адамдык келбет менен мүнөздөмөлөрдү берген Колумбия аял-символунун урматына аталган. &quot;Вашингтон&quot; аталышы шаардын жалпы аталышына кийинчерээк АКШнын биринчи президенти [[Жорж Вашингтон|Жорж Вашингтондун]] урматына берилген.

1789-жылдагы АКШ Конституциясы бир дагы штатка же аймакка кирбеген, АКШ Конгрессинин өзгөчө юрисдикциясындагы федералдык округду түзүү туралуу маалыматтарды камтыган. 

1790-жылдын 16-июлунда кабыл алынган «Отурукташуу жөнүндөгү мыйзам» (Residence Act) Потомак дарыясынын боюнда борбордук округду түзүүнү бекиткен жана бул күн шаардын түптөлгөн күнү катары эсептелет.

1800-жылы борбор Филадельфиядан көчүрүлгөндө, 6-Конгресс ошол кездеги курулушу бүтө элек Капитолий имаратында чогула баштаган, ал эми экинчи президент [[Жон Адамс]] жаңыдан курулушу бүткөрүлгөн Ак үйгө көчүп келген. 

1801-жылы мурда [[Мэриленд (штат)|Мэриленд]] менен Вирджиниянын курамына кирген, курамында Жорджтаун жана Александрия калктуу конуштары камтыган Колумбия округу расмий түрдө федералдык округ болуп аталган. Адегенде шаар чоңураак округдун ичиндеги өзүнчө калктуу конуш болгон. 1846-жылы Конгресс Виргиния өткөрүп берген жерлерди, анын ичинде Александрия шаарын кайтарып берүү менен округдун аянтын кичирейткен. 1871-жылы ал бүткүл округду бирдиктүү муниципалитетке айландырган. 1880-жылдардан бери округду андан ары кичирейтип, калган бөлүгүн штат катары кабыл алуу боюнча бир нече ийгиликсиз аракеттер болгон, анын ичинде 2021-жылы Өкүлдөр палатасы тарабынан кабыл алынып, бирок АКШ Сенаты тарабынан четке кагылган штаттуулук жөнүндөгү мыйзам долбоору да бар.

1791-жылы Пьер Шарль Ланфан тарабынан долбоорлонгон шаар Капитолий имаратынан кесилишкен төрт квадратка (квадрантка) бөлүнөт жана жалпысынан 131 микрорайондон (кварталдан) турат. 2020-жылдагы эл каттоо боюнча шаардын калкы 689 545 адамды түзгөн&lt;ref&gt;[https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/washingtoncitydistrictofcolumbia/PST045222 United States Census Bureau. QuickFacts: Washington city, District of Columbia]&lt;/ref&gt;. Жумуш күндөрү Мэриленд жана Виргиния штаттарынын аймактарынан келген жумушчулар шаардын күндүзгү калкын бир миллиондон ашыкка көбөйтөт. Мэриленд, Виргиния жана Батыш Виргиниянын бөлүктөрүн камтыган Вашингтон агломерациясы 6,3 миллион (2023-жыл) калкы менен өлкөдөгү жетинчи эң ири агломерация болуп саналат. 1973-жылдан бери округду жергиликтүү шайланган мэр жана 13 мүчөдөн турган кеңеш башкарып келет, бирок Конгресс жергиликтүү мыйзамдарды жокко чыгаруу укугун сактап калат. Вашингтондун (Колумбия округу) жашоочулары Конгрессте добуш берүүчү өкүлчүлүккө ээ эмес, бирок АКШнын Өкүлдөр палатасына добуш берүү укугу жок бир конгресс делегатын шайлашат. Шаардын шайлоочулары 1961-жылы кабыл алынган Жыйырма үчүнчү оңдоого ылайык үч президенттик шайлоочуну тандашат.

АКШ федералдык өкмөтүнүн борбору катары шаар дүйнөлүк маанилүү саясий борбор болуп саналат. Шаарда федералдык өкмөттүн штаб-квартиралары жайгашкан имараттар, анын ичинде Ак үй, АКШ Капитолийи, Жогорку сот имараты жана бир катар федералдык департаменттер менен агенттиктер жайгашкан. 

Шаарда көптөгөн улуттук эстеликтер жана музейлер бар, алар негизинен Улуттук моллдо же анын айланасында жайгашкан, анын ичинде Жефферсон мемориалы, Линкольн мемориалы жана Вашингтон монументи бар. 

Шаарда 177 чет өлкөлөрдүн элчиликтери, ошондой эле [[Бүткүл дүйнөлүк банк|Бүткүл дүйнөлүк банктын]], [[Эл аралык валюта фонду|Эл аралык валюта фондунун]], [[Америка мамлекеттеринин уюму|Америка мамлекеттеринин уюмунун]] жана башка эл аралык уюмдардын глобалдык штаб-квартиралары жайгашкан. 

Өлкөнүн эң ири тармактык ассоциацияларынын, коммерциялык эмес уюмдарынын жана аналитикалык борборлорунун мекени болгон шаар К-стритте жана анын айланасында топтолгон лоббизм борбору катары белгилүү&lt;ref&gt;[https://www.washingtonpost.com/lifestyle/style/k-street-the-route-of-all-evil-or-just-the-main-drag/2012/01/26/gIQAAnKdsQ_story.html The Washington Post. K Street: The route of all evil, or just the main drag?]&lt;/ref&gt;. 

Шаар өлкөнүн башкы туристтик багыттарынын бири болуп саналат, 2022-жылы болжол менен 20,7 миллион&lt;ref&gt;[https://washington.org/research/washington-dc-visitor-research Washington.org. Washington, DC Visitor Statistics]&lt;/ref&gt; ички жана 1,2 миллион чет элдик коноктор жана туристтер келген&lt;ref&gt;[https://www.worldatlas.com/cities/america-s-10-most-visited-cities.html World Atlas. America's Most Visited Cities]&lt;/ref&gt;, бул АКШ шаарларынын арасында жетинчи көрсөткүч.

== Этимологиясы ==
Шаар 1791-жылы түптөлүп, АКШнын биринчи президенти Жордж Вашингтондун урматына Вашингтон деп аталган. Шаарды курчап турган аймак америкалыктардын улуттун чагылдырган жана Кошмо Штаттарга адамдык келбет менен мүнөздөмөлөрдү берген Колумбия аял-символунун урматына аталган&lt;ref&gt;[https://books.google.kg/books?id=GgULOzNSafMC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=%22Records+of+the+Columbia+Historical+Society+%22+%22Stewart%22&amp;lr=&amp;source=gbs_similarbooks_r&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false Columbia Historical Society. Records of the Columbia Historical Society, Washington, D.C., 2-том]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://books.google.kg/books?id=5Q81AAAAIAAJ&amp;printsec=titlepage&amp;source=gbs_summary_r&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false Harvey W. Crew. Centennial History of the City of Washington, D. C.]&lt;/ref&gt;. Шаарды ушул эле аталыштагы штаттан айырмалоо үчүн америкалыктар оозеки сүйлөшүүдө шаарды адатта &quot;Ди-Си&quot; же &quot;Вашингтон, Ди-Си&quot; деп аташат.

== Тарыхы ==

== Географиясы ==
Вашингтон (Колумбия округу) АКШнын Чыгыш жээгиндеги Орто Атлантикалык аймагында жайгашкан. Шаардын жалпы аянты 177 км², анын ичинен 158,1 км² кургактык жана 18,9 км² (10,67%) суулу аймактар түзөт&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20160618075141/https://www.census.gov/prod/cen2010/cph-2-10.pdf United States Census Bureau. District of Columbia: 2010]&lt;/ref&gt;. Округ, түндүк-батышынан Мэриленд штатынын Монтгомери округу, чыгышынан Мэриленд штатынын Принс-Жорж округу, батышынан Виргиния штатынын Арлингтон округу жана түштүгүнөн Виргиния штатынын Александрия шаары менен чектешет.
Потомак дарыясынын түштүк жээги округдун Виргиния штаты менен болгон табыгый чек арасын түзөт жана анын эки ири куймасы бар: Анакостия дарыясы жана Рок-Крик&lt;ref&gt;[https://www.potomacriver.org/potomac-basin-facts/ ICPRB. Potomac Basin Facts]&lt;/ref&gt;. Бир кезде Улуттук молл аркылуу өткөн табигый суу агымы болуп саналган Тайбер-Крик 1870-жылдары толугу менен жер астына киргизилген&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://www.nps.gov/rocr/index.htm National Park Service. Rock Creek]&lt;/ref&gt;. Рок-Крик 1815-жылдан 1850-жылдарга чейин шаар аркылуу Анакостия дарыясына өтүүгө мүмкүндүк берген, ал эми азыр жер астында калган Вашингтон шаардык каналынын бир бөлүгүн түзгөн&lt;ref&gt;[https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=2584968 SSRN. The Social-Ecological Resilience of an Eastern Urban-Suburban Watershed: The Anacostia River Basin]&lt;/ref&gt;. Чесапик жана Огайо каналы Жоржтаундан башталат жана XIX кылымда шаардын түндүк-батыш четиндеги Потомак дарыясынын Литтл-Фоллс босогосун айланып өтүү үчүн колдонулган&lt;ref&gt;[https://www.nps.gov/choh/learn/historyculture/index.htm National Park Service. Chesapeake &amp; Ohio Canal National Historical Park]&lt;/ref&gt;.

Округдун эң бийик табигый чекити 125 м, ал Вашингтондун түндүк-батыш бөлүгүндө жайгашкан Форт-Рено паркында жайгашкан&lt;ref&gt;[https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/04/17/AR2008041703859.html The Washington Post. D.C.'s Puny Peak Enough to Pump Up 'Highpointers']&lt;/ref&gt;. Эң төмөнкү чекити — Потомак дарыясынын жээги&lt;ref&gt;[https://books.google.kg/books?id=bMejFkODGIcC&amp;redir_esc=y Deane Winegar. Highroad Guide to the Chesapeake Bay]&lt;/ref&gt;. Вашингтондун географиялык борбору 4-көчө ж менен L көчөлөрүнүн кесилишине жакын жайгашкан&lt;ref&gt;[https://washingtonian.com/2011/08/29/washingtons-myths-legends-and-tall-talessome-of-which-are-true/ Washingtonian. Washington’s Myths, Legends, and Tall Tales—Some of Which Are True]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.washingtonpost.com/local/washington-built-on-a-swamp-think-again/2012/03/31/gIQA7BfBpS_story.html The Washington Post. Washington built on a swamp? Think again.]&lt;/ref&gt;.

=== Парктары ===
Вашингтондо көптөгөн парктар, бакчалар, аянттар жана сейил бактар (скверлер) жайгашкан. Шаарда 683 парк жана жашыл аймак бар, алар 30,21 км² же анын кургактыктагы аянтынын болжол менен 20% түзөт. Шаар тургундарынын 99% парктарга чейин 10 мүнөттүк жөө басуу аралыгында жашайт. «Trust for Public Land» коммерциялык эмес уюмунун маалыматы боюнча, 2023-жылы Вашингтон жеткиликтүүлүк, парктар үчүн резервделген жердин үлүшү жана жашыл аймактарга жумшалган инвестициянын көлөмү сыяктуу көрсөткүчтөрдүн негизинде АКШнын 100 ири шаарынын ичинен коомдук парктары боюнча биринчи орунду ээлеген&lt;ref&gt;[https://www.axios.com/local/washington-dc/2023/06/02/dc-public-parks-best AXIOS. D.C. ranks top in the country for public parks]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://washingtonian.com/2013/02/05/dc-named-a-top-city-for-urban-forests/ Washingtonian. DC Named a Top City for Urban Forests]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://dcist.com/story/12/05/23/dc-parks-again-fare-well-in-nationa/ DCIST. D.C. Parks Again Fare Well in National Rankings]&lt;/ref&gt;.

Улуттук парк кызматы АКШ өкмөтүнө таандык шаардык аймак болгон 36,92 км² басымдуу бөлүгүн башкарат. 

Шаардын түндүк-батышында жайгашкан Рок-Крик паркы — шаардагы эң чоң парк, анын аянты 7,10 км² . Шаарды экиге бөлгөн суу өрөөнү аркылуу 15,0 км аралыкка созулуп жайгашкан. 1890-жылы түптөлгөн бул парк өлкөдөгү төртүнчү эң эски улуттук парк болуп саналат жана анда ар кандай өсүмдүктөр менен жаныбарлардын түрлөрү, анын ичинде сүлөөсүндөр, маралдар, үкүлөр жана койоттор байырлашат&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Улуттук парк кызматынын башка мүлктөрүнө Чесапик жана Огайо каналынын улуттук тарыхый паркы, Улуттук молл жана мемориалдык парктар, Форт-Дюпон паркы, Меридиан-Хилл паркы, Кенилворт паркы жана суу бакчалары, ошондой эле Анакостия паркы кирет&lt;ref&gt;[https://www.nps.gov/state/dc/list.htm National Park Service. District of Columbia]&lt;/ref&gt;.

Колумбия округунун Парктар жана эс алуу департаменти шаардагы 3,6 км² спорттук жана оюн аянтчаларын, 40 бассейнди жана 68 эс алуу борборун тейлейт&lt;ref&gt;[https://oca.dc.gov/sites/default/files/dc/sites/oca/publication/attachments/DPR12.pdf FY 2012 PERFORMANCE PLAN. Department of Parks and Recreation]&lt;/ref&gt;. АКШнын Айыл чарба департаменти Түндүк-Чыгыш Ди-Сиде жыгач өсүмдүктөрү жыш отургузулган жана дендрарий болуп саналган, аянты 1,80 км² болгон Америка Кошмо Штаттарынын Улуттук дендрарийин башкарат. Дендрарийдин эң белгилүү көрүнүктүү жери — Улуттук Капитолий колонналары монументи&lt;ref&gt;[https://www.usna.usda.gov/discover/gardens-collections/national-capitol-columns/ U.S. National Arboretum. National Capitol Columns]&lt;/ref&gt;.

Вашингтондо бир нече дарыядагы аралдар бар. Потомак дарыясында Теодор Рузвельт улуттук мемориалыжайгашкан Теодор Рузвельт аралы&lt;ref&gt;[https://www.nps.gov/this/index.htm National Park Service. Theodore Roosevelt Island] &lt;/ref&gt;, Линдон Бэйнс Жонсон мемориалдык бакчасы, Аскер-деңиз соода флотунун мемориалы жана яхта токтотуучу жайлары бар Колумбия аралы жайгашкан. Анакостия дарыясындагы Кингман аралында Лангстон гольф аянтчасы жана сейилдөө үчүн жолчолору бар коомдук парк жайгашкан.

Уэст-Потомак паркы Линкольн мемориалынан Вашингтон монументинин аймагына чейин созулган сейилбак тилкесин камтыйт&lt;ref&gt;[https://historicsites.dcpreservation.org/items/show/167 DC Historic Sites. East and West Potomac Parks Historic DistrictEast and West Potomac Parks comprise a large portion of the Washington’s monumental core, while at the same time providing recreational space for residents and tourists alike]&lt;/ref&gt;. Ак үйдүн түндүк тарабында жайгашкан Лафайетт-Сквер — тарыхый коомдук аянт болуп саналат жана аянт көптөгөн нааразычылык акцияларынын, жүрүштөрдүн жана митингдердин орду болгон. 

Башка парктарга, бакчаларга жана аянттарга Дамбартон-Окс, Меридиан-Хилл паркы, Йардс, Линкольн паркы, Франклин-Сквер, Макферсон-Сквер жана Фаррагут-Сквер кирет. Вашингтондо көптөгөн айланма жол кесилиштериндеги формасы тегерек парктар бар, алардын ичинде Дюпон-Серкл, Логан-Серкл жана Томас-Серкл бар&lt;ref&gt;[https://ggwash.org/view/71396/the-fascinating-story-of-washington-dc-many-circles-and-squares-lenfant Greater Greater Washington. What we can learn from the history of DC’s circles and squares]&lt;/ref&gt;.

== Бийлик органдары ==
[[Файл:Exterior_Of_The_United_States_Capitol_Building.jpg|thumb|220x220px|Капитолий — АКШ парламентинин имараты]]
[[Файл:WhSouthLawn.JPEG|thumb|220x220px|Ак үй — АКШ президентинин резиденциясы]]
[[Файл:Flag_of_Washington,_D.C.svg|thumb|220x220px|Колумбия округунун желеги]]
[[Файл:Seal_of_the_District_of_Columbia.svg|thumb|220x220px|Колумбия округунун мөөрү]]

=== Федералдык бийлик органдары ===
Вашингтондо АКШнын бардык федералдык бийлик органдары жайгашкан. АКШ президентинин резиденциясы Ак үйдө, Конгресс Капитолийде, ал эми Жогорку сот Жогорку соттун имаратында орун алган. Ошондой эле бул шаарда АКШ Федералдык өкмөтүнүн бардык аткаруу бийлик органдары — аткаруу департаменттери (коңшу округдагы Пентагондо жайгашкан АКШ Коргоо министрлигинен сырткары) жана түздөн-түз департаменттерге (аткаруу бийлиги) же Конгресске (мыйзам чыгаруу бийлиги) баш ийген АКШнын федералдык агенттиктери орун алган.

Вашингтондуктар, башка америкалыктарга салыштырмалуу, бир катар саясий укуктардан ажыратылган, алардын Конгрессте шайлануучу өкүлчүлүгү жок. 

1991-жылдан бери Өкүлдөр палатасында Вашингтондон делегат катары Элеонор Холмс Нортон саналат, бирок анын добуш берүү укугу жок, бирок комитеттерге катышууга жана дебаттарга катышууга укуктуу. Сенатта шаардан өкүлдөр жок. Бирок, добуш берүү укугу болбогон делегаттары бар Пуэрто-Рико же Гуам сыяктуу башка америкалык аймактардын тургундарынан айырмаланып, Колумбия округунун жарандары АКШнын бардык федералдык салыктарын төлөшөт&lt;ref&gt;[https://www.webcitation.org/619qVjtQx?url=http://www.irs.gov/businesses/small/international/article/0,,id=97321,00.html Internal Revenue Service. Individuals Living or Working in U.S. Possessions]&lt;/ref&gt;.

=== Жергиликтүү бийлик органдары ===
Америка Конституциясынын 1-беренесине ылайык, Конгресс Вашингтондун аймагында жогорку бийликке ээ. Колумбия округунда 1973-жылы өзүн-өзү башкаруу жөнүндө мыйзам кабыл алынганга чейин шайлануучу муниципалдык кеңеш болгон эмес. Бул мыйзам Конгресстин айрым ыйгарым укуктарын жергиликтүү бийлик органына өткөрүп берген, ал мэр жана курамына 12 адам кирген шаардык кеңеш (Колумбия округунун Кеңеши) тарабынан башкарылат. Бирок Конгресс муниципалдык кеңеш тарабынан кабыл алынган мыйзамдарды жокко чыгаруу укугун өзүнө калтырат жана шаарды башкарууга кийлигише алат&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;[https://www.webcitation.org/619qbAOQJ?url=http://www.dccouncil.washington.dc.us/history Council of the District of Columbia. History of Self-Government in the District of Columbia]&lt;/ref&gt;.

Кеңеш сегиз райондун ар биринен бирден талапкерди шайлоо менен түзүлөт, калган бешөө (анын ичинде мэр) бүткүл шаар боюнча шайланат. Мэр жана кеңеш жергиликтүү бюджетти кабыл алат, ал Конгресс тарабынан бекитилет. Ошондой эле федералдык өкмөт Вашингтондогу соттор тутумун башкарат&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

=== Расмий символдору ===
Вашингтондун туусу ак фондогу эки кызыл тилкеден жана үч кызыл беш бурчтуу жылдыздан турат. Ал 1938-жылы бекитилген, желек бекитилгенге чейин шаардын расмий туусу болгон эмес, анын ордуна башка расмий эмес символдор колдонулган. 2004-жылы Түндүк Америка вексиллологиялык ассоциациясы АКШнын 150 шаарынын арасында эң мыкты туу боюнча өз мүчөлөрүнүн арасында добуш берүү өткөргөн. Вашингтондун туусу биринчи орунду ээлеген&lt;ref&gt;[https://www.webcitation.org/619qemJmn?url=http://www.nava.org/Flag%20Design/City%20Survey%202004/acf_press_release.htm North American Vexillological Association. WASHINGTON, D.C. TOPS AMERICAN CITY FLAGS SURVEY, POCATELLO PLACES LAST]&lt;/ref&gt;.

Шаардын экинчи расмий символу — 1871-жылы кабыл алынган мөөр. Мөөрдө Жорж Вашингтон жана Фемида тартылган, арткы планда Потомак дарыясы, Капитолий жана эски паровоз турган виадук чагылдырылган. Мөөрдүн ылдый жагында шаардын урааны жазылган.

== Калкы ==

== Экономикасы ==

== Транспорту ==

== Колдонулган адабияттар ==
* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

== Булактар ==
{{Булактар|2}}

== Тышкы шилтемелер ==

* [https://dc.gov/ Расмий сайты]
* [https://edits.nationalmap.gov/apps/gaz-domestic/public/search/names/1702382 U.S. Geological Survey Geographic Names Information System: District of Columbia]
* [https://historicsites.dcpreservation.org/ DC Historic Sites]
{{Түндүк Америка өлкөлөрүнүн борборлору}}
[[Категория:АКШ шаарлары‎]]</text>
      <sha1>sj7m4c77j8vqcimczn39cbi8woyjki6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>663356</id>
      <parentid>663355</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T15:00:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <comment>/* Калкы */</comment>
      <origin>663356</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41656" sha1="09r90f3j0td3k9g4sot4r592nia4gar" xml:space="preserve">{{Түзөтүлүүдө|колдонуучу=[[Колдонуучу:Artelow|Artelow]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Artelow|баарлашуу]]) 11:38, 21 сентябрь 2026 (UTC)}}
{{ОЖ
|макамы                                = борбор шаар
|кыргызча аталышы                      = Вашингтон
|сүрөт                                 = {{Фотомонтаж
 | photo1a = Washington 260424 US Capitol 02.jpg|px300{{!}}
 | photo2a = Washington National Cathedral Looking SE.jpg{{!}}
 | photo2b = Aerial view of Lincoln Memorial - east side EDIT.jpeg{{!}}
 | photo3a = 12072012 Smithsonian Building 03.jpg{{!}}
 | photo3b = The Washington Monument, viewed from the Lincoln Memorial (50393597013).png{{!}}
 | photo4a = White House lawn (long tightly cropped).jpg{{!}}
 | photo4b =
 | photo5a =
 | photo5b =
 | color = white
 | color_border = white
 | position = center
 | spacing = 2
 | size = 280
 | foot_montage =
 }}
|сүрөт ачыктамасы                      = Капитолий, Ыйык Пётр менен Ыйык Павелдин собору, Линкольн мемориалы, Смитсон институту, Вашингтон монументи, Ак үй
|герб                                  = Seal of the District of Columbia.svg
|желек                                 = Flag of Washington, D.C.svg
|желектин сүрөттөлүшү                  = 
|гербдин сүрөттөлүшү                   = 
|желектин туурасы                      = 
|гербдин туурасы                       = 
|өлкө                                  = АКШ
|аймактын түрү                         = Федералдык округ
|таблицадагы аймак                     = Колумбия федералдык округу
|баш ийгени                            = 
|облус                                 = 
|облус түрү                            = 
|таблицадагы облус                     = 
|район                                 = 
|район түрү                            = 
|таблицадагы район                     = 
|коом                                  = 
|коомдун түрү                          = 
|таблицадагы коом                      = 
|lat_dir                               = N
|lat_deg                               = 38
|lat_min                               = 53
|lat_sec                               = 42
|lon_dir                               = W
|lon_deg                               = 77
|lon_min                               = 02
|lon_sec                               = 11
|CoordAddon                            = type:city(670000)_region:US-DC
|CoordScale                            = 100000
|ички бөлүнүшү                         = 8 округ (wards)
|башчысы                               = Мюриэл Баузер
|башчысынын түрү                       = Мэр
|борбору                               = 
|негизделген күнү                      = 1790
|биринчи белгиленген                   = 1790-жыл 16-июль
|мурунку аталышы                       = 
|макамдын берилиши                     = 1791
|аймагы                                = 177
|ОЖ борборунун бийиктиги               = 125
|бийиктиктин түрү                      = 
|климаты                               = Нымдуу субтропиктик
|убакыт аралыгы                        = −05:00
|DST                                   = 
|расмий тили                           = англис тили
|калкы                                 = 689 545
|элди каттоо жылы                      = 2020
|жыштыгы                               = 4355,39
|агломерация                           = 6 304 975
|улуттук курамы                        = афроамерикалыктар (45%), европалыктардын урпактары (37%), испандардын урпактары (11%), азиялыктар (4%)
|диний курамы                          = христиандар (протестанттар, католиктер)
|этнохороним                           = вашингтондук
|телефон коду                          = +1 202
|почта индекси                         = 20001–20098, 20201–20599
|почта индекстери                      = 
|автоунаа коду                         = DC
|сандык идентификатор                  = 11-50000
|сайты                                 = https://dc.gov/
|сайтынын тили                         = en
|сайтынын тили 2                       = 
|сайтынын тили 3                       = 
|сайтынын тили 4                       = 
|сайтынын тили 5                       = 
|сайты 2                               = 
|сайттын аталышы 2                     = 
|сайтынын тили 2_2                     = 
|сайтынын тили 2_3                     = 
|сайтынын тили 2_4                     = 
|сайтынын тили 2_5                     = 
|сайты 3                               = 
|сайттын аталышы 3                     = 
|сайтынын тили 3_2                     = 
|сайтынын тили 3_3                     = 
|сайтынын тили 3_4                     = 
|сайтынын тили 3_5                     = 
|add1n                                 = 
|add1                                  = 
|add2n                                 = 
|add2                                  = 
|add3n                                 = 
|add3                                  = 
|өлкө картасынын өлчөмү                = 
|өлкө картасы                          = 
|облус картасынын өлчөмү               = 
|облус картасы                         = 
|район картасынын өлчөмү               = 
|район картасы                         = DC neighborhoods map high res.png
|Commons түрмөгүндө                    = Washington, D.C.
}}
[[Файл:DCmontage3.jpg|thumb|Вашингтон.]]
'''Вашингтон''' ({{lang-en|Washington, D.C.}}) — [[Америка Кошмо Штаттары|Америка Кошмо Штаттарынын]] борбор шаары, федералдык аймак. Расмий аталышы — Колумбия округу ({{lang-en|District of Columbia}}).

Шаар [[Виргиния]] штатынын жанында, Потомак дарыясынын түндүк-чыгыш жээгинде жайгашып, түндүгүнөн, чыгышынан жана түштүгүнөн [[Мэриленд (штат)|Мэриленд]] штаты менен курчалган. Округ америкалыктардын улуттун чагылдырган жана Кошмо Штаттарга адамдык келбет менен мүнөздөмөлөрдү берген Колумбия аял-символунун урматына аталган. &quot;Вашингтон&quot; аталышы шаардын жалпы аталышына кийинчерээк АКШнын биринчи президенти [[Жорж Вашингтон|Жорж Вашингтондун]] урматына берилген.

1789-жылдагы АКШ Конституциясы бир дагы штатка же аймакка кирбеген, АКШ Конгрессинин өзгөчө юрисдикциясындагы федералдык округду түзүү туралуу маалыматтарды камтыган. 

1790-жылдын 16-июлунда кабыл алынган «Отурукташуу жөнүндөгү мыйзам» (Residence Act) Потомак дарыясынын боюнда борбордук округду түзүүнү бекиткен жана бул күн шаардын түптөлгөн күнү катары эсептелет.

1800-жылы борбор Филадельфиядан көчүрүлгөндө, 6-Конгресс ошол кездеги курулушу бүтө элек Капитолий имаратында чогула баштаган, ал эми экинчи президент [[Жон Адамс]] жаңыдан курулушу бүткөрүлгөн Ак үйгө көчүп келген. 

1801-жылы мурда [[Мэриленд (штат)|Мэриленд]] менен Вирджиниянын курамына кирген, курамында Жорджтаун жана Александрия калктуу конуштары камтыган Колумбия округу расмий түрдө федералдык округ болуп аталган. Адегенде шаар чоңураак округдун ичиндеги өзүнчө калктуу конуш болгон. 1846-жылы Конгресс Виргиния өткөрүп берген жерлерди, анын ичинде Александрия шаарын кайтарып берүү менен округдун аянтын кичирейткен. 1871-жылы ал бүткүл округду бирдиктүү муниципалитетке айландырган. 1880-жылдардан бери округду андан ары кичирейтип, калган бөлүгүн штат катары кабыл алуу боюнча бир нече ийгиликсиз аракеттер болгон, анын ичинде 2021-жылы Өкүлдөр палатасы тарабынан кабыл алынып, бирок АКШ Сенаты тарабынан четке кагылган штаттуулук жөнүндөгү мыйзам долбоору да бар.

1791-жылы Пьер Шарль Ланфан тарабынан долбоорлонгон шаар Капитолий имаратынан кесилишкен төрт квадратка (квадрантка) бөлүнөт жана жалпысынан 131 микрорайондон (кварталдан) турат. 2020-жылдагы эл каттоо боюнча шаардын калкы 689 545 адамды түзгөн&lt;ref&gt;[https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/washingtoncitydistrictofcolumbia/PST045222 United States Census Bureau. QuickFacts: Washington city, District of Columbia]&lt;/ref&gt;. Жумуш күндөрү Мэриленд жана Виргиния штаттарынын аймактарынан келген жумушчулар шаардын күндүзгү калкын бир миллиондон ашыкка көбөйтөт. Мэриленд, Виргиния жана Батыш Виргиниянын бөлүктөрүн камтыган Вашингтон агломерациясы 6,3 миллион (2023-жыл) калкы менен өлкөдөгү жетинчи эң ири агломерация болуп саналат. 1973-жылдан бери округду жергиликтүү шайланган мэр жана 13 мүчөдөн турган кеңеш башкарып келет, бирок Конгресс жергиликтүү мыйзамдарды жокко чыгаруу укугун сактап калат. Вашингтондун (Колумбия округу) жашоочулары Конгрессте добуш берүүчү өкүлчүлүккө ээ эмес, бирок АКШнын Өкүлдөр палатасына добуш берүү укугу жок бир конгресс делегатын шайлашат. Шаардын шайлоочулары 1961-жылы кабыл алынган Жыйырма үчүнчү оңдоого ылайык үч президенттик шайлоочуну тандашат.

АКШ федералдык өкмөтүнүн борбору катары шаар дүйнөлүк маанилүү саясий борбор болуп саналат. Шаарда федералдык өкмөттүн штаб-квартиралары жайгашкан имараттар, анын ичинде Ак үй, АКШ Капитолийи, Жогорку сот имараты жана бир катар федералдык департаменттер менен агенттиктер жайгашкан. 

Шаарда көптөгөн улуттук эстеликтер жана музейлер бар, алар негизинен Улуттук моллдо же анын айланасында жайгашкан, анын ичинде Жефферсон мемориалы, Линкольн мемориалы жана Вашингтон монументи бар. 

Шаарда 177 чет өлкөлөрдүн элчиликтери, ошондой эле [[Бүткүл дүйнөлүк банк|Бүткүл дүйнөлүк банктын]], [[Эл аралык валюта фонду|Эл аралык валюта фондунун]], [[Америка мамлекеттеринин уюму|Америка мамлекеттеринин уюмунун]] жана башка эл аралык уюмдардын глобалдык штаб-квартиралары жайгашкан. 

Өлкөнүн эң ири тармактык ассоциацияларынын, коммерциялык эмес уюмдарынын жана аналитикалык борборлорунун мекени болгон шаар К-стритте жана анын айланасында топтолгон лоббизм борбору катары белгилүү&lt;ref&gt;[https://www.washingtonpost.com/lifestyle/style/k-street-the-route-of-all-evil-or-just-the-main-drag/2012/01/26/gIQAAnKdsQ_story.html The Washington Post. K Street: The route of all evil, or just the main drag?]&lt;/ref&gt;. 

Шаар өлкөнүн башкы туристтик багыттарынын бири болуп саналат, 2022-жылы болжол менен 20,7 миллион&lt;ref&gt;[https://washington.org/research/washington-dc-visitor-research Washington.org. Washington, DC Visitor Statistics]&lt;/ref&gt; ички жана 1,2 миллион чет элдик коноктор жана туристтер келген&lt;ref&gt;[https://www.worldatlas.com/cities/america-s-10-most-visited-cities.html World Atlas. America's Most Visited Cities]&lt;/ref&gt;, бул АКШ шаарларынын арасында жетинчи көрсөткүч.

== Этимологиясы ==
Шаар 1791-жылы түптөлүп, АКШнын биринчи президенти Жордж Вашингтондун урматына Вашингтон деп аталган. Шаарды курчап турган аймак америкалыктардын улуттун чагылдырган жана Кошмо Штаттарга адамдык келбет менен мүнөздөмөлөрдү берген Колумбия аял-символунун урматына аталган&lt;ref&gt;[https://books.google.kg/books?id=GgULOzNSafMC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=%22Records+of+the+Columbia+Historical+Society+%22+%22Stewart%22&amp;lr=&amp;source=gbs_similarbooks_r&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false Columbia Historical Society. Records of the Columbia Historical Society, Washington, D.C., 2-том]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://books.google.kg/books?id=5Q81AAAAIAAJ&amp;printsec=titlepage&amp;source=gbs_summary_r&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false Harvey W. Crew. Centennial History of the City of Washington, D. C.]&lt;/ref&gt;. Шаарды ушул эле аталыштагы штаттан айырмалоо үчүн америкалыктар оозеки сүйлөшүүдө шаарды адатта &quot;Ди-Си&quot; же &quot;Вашингтон, Ди-Си&quot; деп аташат.

== Тарыхы ==

== Географиясы ==
Вашингтон (Колумбия округу) АКШнын Чыгыш жээгиндеги Орто Атлантикалык аймагында жайгашкан. Шаардын жалпы аянты 177 км², анын ичинен 158,1 км² кургактык жана 18,9 км² (10,67%) суулу аймактар түзөт&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20160618075141/https://www.census.gov/prod/cen2010/cph-2-10.pdf United States Census Bureau. District of Columbia: 2010]&lt;/ref&gt;. Округ, түндүк-батышынан Мэриленд штатынын Монтгомери округу, чыгышынан Мэриленд штатынын Принс-Жорж округу, батышынан Виргиния штатынын Арлингтон округу жана түштүгүнөн Виргиния штатынын Александрия шаары менен чектешет.
Потомак дарыясынын түштүк жээги округдун Виргиния штаты менен болгон табыгый чек арасын түзөт жана анын эки ири куймасы бар: Анакостия дарыясы жана Рок-Крик&lt;ref&gt;[https://www.potomacriver.org/potomac-basin-facts/ ICPRB. Potomac Basin Facts]&lt;/ref&gt;. Бир кезде Улуттук молл аркылуу өткөн табигый суу агымы болуп саналган Тайбер-Крик 1870-жылдары толугу менен жер астына киргизилген&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://www.nps.gov/rocr/index.htm National Park Service. Rock Creek]&lt;/ref&gt;. Рок-Крик 1815-жылдан 1850-жылдарга чейин шаар аркылуу Анакостия дарыясына өтүүгө мүмкүндүк берген, ал эми азыр жер астында калган Вашингтон шаардык каналынын бир бөлүгүн түзгөн&lt;ref&gt;[https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=2584968 SSRN. The Social-Ecological Resilience of an Eastern Urban-Suburban Watershed: The Anacostia River Basin]&lt;/ref&gt;. Чесапик жана Огайо каналы Жоржтаундан башталат жана XIX кылымда шаардын түндүк-батыш четиндеги Потомак дарыясынын Литтл-Фоллс босогосун айланып өтүү үчүн колдонулган&lt;ref&gt;[https://www.nps.gov/choh/learn/historyculture/index.htm National Park Service. Chesapeake &amp; Ohio Canal National Historical Park]&lt;/ref&gt;.

Округдун эң бийик табигый чекити 125 м, ал Вашингтондун түндүк-батыш бөлүгүндө жайгашкан Форт-Рено паркында жайгашкан&lt;ref&gt;[https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/04/17/AR2008041703859.html The Washington Post. D.C.'s Puny Peak Enough to Pump Up 'Highpointers']&lt;/ref&gt;. Эң төмөнкү чекити — Потомак дарыясынын жээги&lt;ref&gt;[https://books.google.kg/books?id=bMejFkODGIcC&amp;redir_esc=y Deane Winegar. Highroad Guide to the Chesapeake Bay]&lt;/ref&gt;. Вашингтондун географиялык борбору 4-көчө ж менен L көчөлөрүнүн кесилишине жакын жайгашкан&lt;ref&gt;[https://washingtonian.com/2011/08/29/washingtons-myths-legends-and-tall-talessome-of-which-are-true/ Washingtonian. Washington’s Myths, Legends, and Tall Tales—Some of Which Are True]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.washingtonpost.com/local/washington-built-on-a-swamp-think-again/2012/03/31/gIQA7BfBpS_story.html The Washington Post. Washington built on a swamp? Think again.]&lt;/ref&gt;.

=== Парктары ===
Вашингтондо көптөгөн парктар, бакчалар, аянттар жана сейил бактар (скверлер) жайгашкан. Шаарда 683 парк жана жашыл аймак бар, алар 30,21 км² же анын кургактыктагы аянтынын болжол менен 20% түзөт. Шаар тургундарынын 99% парктарга чейин 10 мүнөттүк жөө басуу аралыгында жашайт. «Trust for Public Land» коммерциялык эмес уюмунун маалыматы боюнча, 2023-жылы Вашингтон жеткиликтүүлүк, парктар үчүн резервделген жердин үлүшү жана жашыл аймактарга жумшалган инвестициянын көлөмү сыяктуу көрсөткүчтөрдүн негизинде АКШнын 100 ири шаарынын ичинен коомдук парктары боюнча биринчи орунду ээлеген&lt;ref&gt;[https://www.axios.com/local/washington-dc/2023/06/02/dc-public-parks-best AXIOS. D.C. ranks top in the country for public parks]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://washingtonian.com/2013/02/05/dc-named-a-top-city-for-urban-forests/ Washingtonian. DC Named a Top City for Urban Forests]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://dcist.com/story/12/05/23/dc-parks-again-fare-well-in-nationa/ DCIST. D.C. Parks Again Fare Well in National Rankings]&lt;/ref&gt;.

Улуттук парк кызматы АКШ өкмөтүнө таандык шаардык аймак болгон 36,92 км² басымдуу бөлүгүн башкарат. 

Шаардын түндүк-батышында жайгашкан Рок-Крик паркы — шаардагы эң чоң парк, анын аянты 7,10 км² . Шаарды экиге бөлгөн суу өрөөнү аркылуу 15,0 км аралыкка созулуп жайгашкан. 1890-жылы түптөлгөн бул парк өлкөдөгү төртүнчү эң эски улуттук парк болуп саналат жана анда ар кандай өсүмдүктөр менен жаныбарлардын түрлөрү, анын ичинде сүлөөсүндөр, маралдар, үкүлөр жана койоттор байырлашат&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Улуттук парк кызматынын башка мүлктөрүнө Чесапик жана Огайо каналынын улуттук тарыхый паркы, Улуттук молл жана мемориалдык парктар, Форт-Дюпон паркы, Меридиан-Хилл паркы, Кенилворт паркы жана суу бакчалары, ошондой эле Анакостия паркы кирет&lt;ref&gt;[https://www.nps.gov/state/dc/list.htm National Park Service. District of Columbia]&lt;/ref&gt;.

Колумбия округунун Парктар жана эс алуу департаменти шаардагы 3,6 км² спорттук жана оюн аянтчаларын, 40 бассейнди жана 68 эс алуу борборун тейлейт&lt;ref&gt;[https://oca.dc.gov/sites/default/files/dc/sites/oca/publication/attachments/DPR12.pdf FY 2012 PERFORMANCE PLAN. Department of Parks and Recreation]&lt;/ref&gt;. АКШнын Айыл чарба департаменти Түндүк-Чыгыш Ди-Сиде жыгач өсүмдүктөрү жыш отургузулган жана дендрарий болуп саналган, аянты 1,80 км² болгон Америка Кошмо Штаттарынын Улуттук дендрарийин башкарат. Дендрарийдин эң белгилүү көрүнүктүү жери — Улуттук Капитолий колонналары монументи&lt;ref&gt;[https://www.usna.usda.gov/discover/gardens-collections/national-capitol-columns/ U.S. National Arboretum. National Capitol Columns]&lt;/ref&gt;.

Вашингтондо бир нече дарыядагы аралдар бар. Потомак дарыясында Теодор Рузвельт улуттук мемориалыжайгашкан Теодор Рузвельт аралы&lt;ref&gt;[https://www.nps.gov/this/index.htm National Park Service. Theodore Roosevelt Island] &lt;/ref&gt;, Линдон Бэйнс Жонсон мемориалдык бакчасы, Аскер-деңиз соода флотунун мемориалы жана яхта токтотуучу жайлары бар Колумбия аралы жайгашкан. Анакостия дарыясындагы Кингман аралында Лангстон гольф аянтчасы жана сейилдөө үчүн жолчолору бар коомдук парк жайгашкан.

Уэст-Потомак паркы Линкольн мемориалынан Вашингтон монументинин аймагына чейин созулган сейилбак тилкесин камтыйт&lt;ref&gt;[https://historicsites.dcpreservation.org/items/show/167 DC Historic Sites. East and West Potomac Parks Historic DistrictEast and West Potomac Parks comprise a large portion of the Washington’s monumental core, while at the same time providing recreational space for residents and tourists alike]&lt;/ref&gt;. Ак үйдүн түндүк тарабында жайгашкан Лафайетт-Сквер — тарыхый коомдук аянт болуп саналат жана аянт көптөгөн нааразычылык акцияларынын, жүрүштөрдүн жана митингдердин орду болгон. 

Башка парктарга, бакчаларга жана аянттарга Дамбартон-Окс, Меридиан-Хилл паркы, Йардс, Линкольн паркы, Франклин-Сквер, Макферсон-Сквер жана Фаррагут-Сквер кирет. Вашингтондо көптөгөн айланма жол кесилиштериндеги формасы тегерек парктар бар, алардын ичинде Дюпон-Серкл, Логан-Серкл жана Томас-Серкл бар&lt;ref&gt;[https://ggwash.org/view/71396/the-fascinating-story-of-washington-dc-many-circles-and-squares-lenfant Greater Greater Washington. What we can learn from the history of DC’s circles and squares]&lt;/ref&gt;.

== Бийлик органдары ==
[[Файл:Exterior_Of_The_United_States_Capitol_Building.jpg|thumb|220x220px|Капитолий — АКШ парламентинин имараты]]
[[Файл:WhSouthLawn.JPEG|thumb|220x220px|Ак үй — АКШ президентинин резиденциясы]]
[[Файл:Flag_of_Washington,_D.C.svg|thumb|220x220px|Колумбия округунун желеги]]
[[Файл:Seal_of_the_District_of_Columbia.svg|thumb|220x220px|Колумбия округунун мөөрү]]

=== Федералдык бийлик органдары ===
Вашингтондо АКШнын бардык федералдык бийлик органдары жайгашкан. АКШ президентинин резиденциясы Ак үйдө, Конгресс Капитолийде, ал эми Жогорку сот Жогорку соттун имаратында орун алган. Ошондой эле бул шаарда АКШ Федералдык өкмөтүнүн бардык аткаруу бийлик органдары — аткаруу департаменттери (коңшу округдагы Пентагондо жайгашкан АКШ Коргоо министрлигинен сырткары) жана түздөн-түз департаменттерге (аткаруу бийлиги) же Конгресске (мыйзам чыгаруу бийлиги) баш ийген АКШнын федералдык агенттиктери орун алган.

Вашингтондуктар, башка америкалыктарга салыштырмалуу, бир катар саясий укуктардан ажыратылган, алардын Конгрессте шайлануучу өкүлчүлүгү жок. 

1991-жылдан бери Өкүлдөр палатасында Вашингтондон делегат катары Элеонор Холмс Нортон саналат, бирок анын добуш берүү укугу жок, бирок комитеттерге катышууга жана дебаттарга катышууга укуктуу. Сенатта шаардан өкүлдөр жок. Бирок, добуш берүү укугу болбогон делегаттары бар Пуэрто-Рико же Гуам сыяктуу башка америкалык аймактардын тургундарынан айырмаланып, Колумбия округунун жарандары АКШнын бардык федералдык салыктарын төлөшөт&lt;ref&gt;[https://www.webcitation.org/619qVjtQx?url=http://www.irs.gov/businesses/small/international/article/0,,id=97321,00.html Internal Revenue Service. Individuals Living or Working in U.S. Possessions]&lt;/ref&gt;.

=== Жергиликтүү бийлик органдары ===
Америка Конституциясынын 1-беренесине ылайык, Конгресс Вашингтондун аймагында жогорку бийликке ээ. Колумбия округунда 1973-жылы өзүн-өзү башкаруу жөнүндө мыйзам кабыл алынганга чейин шайлануучу муниципалдык кеңеш болгон эмес. Бул мыйзам Конгресстин айрым ыйгарым укуктарын жергиликтүү бийлик органына өткөрүп берген, ал мэр жана курамына 12 адам кирген шаардык кеңеш (Колумбия округунун Кеңеши) тарабынан башкарылат. Бирок Конгресс муниципалдык кеңеш тарабынан кабыл алынган мыйзамдарды жокко чыгаруу укугун өзүнө калтырат жана шаарды башкарууга кийлигише алат&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;[https://www.webcitation.org/619qbAOQJ?url=http://www.dccouncil.washington.dc.us/history Council of the District of Columbia. History of Self-Government in the District of Columbia]&lt;/ref&gt;.

Кеңеш сегиз райондун ар биринен бирден талапкерди шайлоо менен түзүлөт, калган бешөө (анын ичинде мэр) бүткүл шаар боюнча шайланат. Мэр жана кеңеш жергиликтүү бюджетти кабыл алат, ал Конгресс тарабынан бекитилет. Ошондой эле федералдык өкмөт Вашингтондогу соттор тутумун башкарат&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

=== Расмий символдору ===
Вашингтондун туусу ак фондогу эки кызыл тилкеден жана үч кызыл беш бурчтуу жылдыздан турат. Ал 1938-жылы бекитилген, желек бекитилгенге чейин шаардын расмий туусу болгон эмес, анын ордуна башка расмий эмес символдор колдонулган. 2004-жылы Түндүк Америка вексиллологиялык ассоциациясы АКШнын 150 шаарынын арасында эң мыкты туу боюнча өз мүчөлөрүнүн арасында добуш берүү өткөргөн. Вашингтондун туусу биринчи орунду ээлеген&lt;ref&gt;[https://www.webcitation.org/619qemJmn?url=http://www.nava.org/Flag%20Design/City%20Survey%202004/acf_press_release.htm North American Vexillological Association. WASHINGTON, D.C. TOPS AMERICAN CITY FLAGS SURVEY, POCATELLO PLACES LAST]&lt;/ref&gt;.

Шаардын экинчи расмий символу — 1871-жылы кабыл алынган мөөр. Мөөрдө Жорж Вашингтон жана Фемида тартылган, арткы планда Потомак дарыясы, Капитолий жана эски паровоз турган виадук чагылдырылган. Мөөрдүн ылдый жагында шаардын урааны жазылган.

== Калкы ==
{{Калктын санынын тарыхы
|аталышы         = Вашингтондун калкынын санынын тарыхы
|тегиздөө        = right
|мамычалар       = 2
|график-позиция  = bottom
|пайыз           = pagr
| 1800|8144
| 1810|15471
| 1820|23336
| 1830|30261
| 1840|33745
| 1850|51687
| 1860|75080
| 1870|131700
| 1880|177624
| 1890|230392
| 1900|278718
| 1910|331069
| 1920|437571
| 1930|486869
| 1940|663091
| 1950|802178
| 1960|763956
| 1970|756510
| 1980|638333
| 1990|606900
| 2000|572059
| 2010|601723
| 2020|689545
|булактар= Булактар:&lt;ref name=&quot;histpop&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Census2020&quot;&gt;{{cite web |title=2020 Census Apportionment Results |url=https://www.census.gov/data/tables/2020/dec/2020-apportionment-data.html |publisher=United States Census Bureau |access-date=April 26, 2021 |archive-date=April 26, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210426210008/https://www.census.gov/data/tables/2020/dec/2020-apportionment-data.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Census2010&gt;{{cite web |url=http://www.census.gov/2010census/popmap/ipmtext.php?fl=11 |title=Resident Population Data |year=2010 |publisher=United States Census Bureau |access-date=January 6, 2013}}&lt;/ref&gt;{{efn|Apportionment totals are collected by combining Resident and Overseas population. (For D.C., this is 689545 residents and 1988 overseas population.)}} 
}}
Шаардын калк саны башка америкалык мегаполистерге салыштырмалуу  азыраак. 1860-жылы Жарандык согуштун алдында Вашингтондо болжол менен 75 000 калк жашаган&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;[https://www.webcitation.org/619qMh53b?url=http://www.census.gov/population/www/documentation/twps0056/tab23.pdf District of Columbia - Race and Hispanic Origin: 1800 to 1990]&lt;/ref&gt;, бул Нью-Йорк же Филадельфия сыяктуу башка шаарларга караганда кыйла аз болгон. Жарандык согуштан кийин шаардын калкы 75% көбөйүп, 1930-жылдардагы Улуу депрессияга чейин салыштырмалуу туруктуу бойдон калган&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;. Экинчи дүйнөлүк согуш учурунда федералдык органдарда иштеген мамлекеттик кызматчылардын эсебинен шаар калкы кайрадан өскөн&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20050214190234/http://exploredc.org/index.php?id=189 WETA-TV. WWII: Changes]&lt;/ref&gt;. 

1950-жылга карата Вашингтондун калкы өзүнүн эң жогорку чегине жетип, 802 178 адамды түзгөн&lt;ref&gt;[https://www.census.gov/Press-Release/www/releases/archives/facts_for_features_special_editions/001574.html Anniversary of Washington, D.C. as Nation’s Capital.] &lt;/ref&gt;. Бирок көп өтпөй, жол тармагынын кеңейиши шаардан сырткары жерлердеги турак жайларды жеткиликтүү кылгандыктан, тургундардын шаар айланасындагы аймактарга көчүшүнөн улам шаардын калкы азая баштаган. 

1960-жылдардагы коомдук башаламандыктар жана кылмыштуулуктун өсүшү 1980-жылга карата шаар калкынын 25% азайышына алып келген&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;. Шаар калкы 1990-жылдарга чейин азаюусун уланткан, бирок 2000-жылдан тарта биринчи жолу калк санынын өсүшү байкалган, ал эми 2010-жылдагы эл каттоонун жыйынтыгы боюнча он жыл ичинде калктын өсүшү 5,2% түзгөн&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20180719124330/https://www.census.gov/2010census/popmap/ipmtext.php?fl=11 United States Census Bureau (2010). Resident Population Data]&lt;/ref&gt;.

Вашингтон шаары түптөлгөндөн тартып, шаардын аймагында көп сандагы афроамерикалыктар жашап келген: Көз карандысыздык үчүн согуштан кийин кулдар шаарга көчүп келе башташкан. Бул аймактагы боштондук алган афроамерикалыктар согушка чейинк болжол менен калктын 1% түзгөн болсо, 1810-жылга карата 10% чейин көбөйгөн&lt;ref&gt;[[iarchive:americanslavery10000kolc|Kolchin Peter. American Slavery: 1619–1877]]&lt;/ref&gt;. 1800-жылдан 1940-жылга чейинки мезгилде афроамерикалыктар бүткүл калктын болжол менен 30% түзгөн&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;. Вашингтондогу афроамерикалыктардын саны 1970-жылга карата эң жогорку көрсөткүчкө жеткен, бирок ошондон бери шаардыктар шаар айланасына көчүп кетип жаткандыктан шаардагы афроамерикалыктардын саны азаюуда. Ошол эле учурда шаардагы ак терилүү калктын саны көбөйүүдө&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2007/09/16/us/16washington.html Associated Press. Washington's Black Majority Is Shrinking]&lt;/ref&gt;.

2000-жылдагы эл каттоо Вашингтондун 33 000 же жалпы шаар калкынын 8,1% чукул тургуну гомосексуал же бисексуал адамдар экенин көрсөткөн. 2012-жылдагы сурамжылоо бул демографиялык топтун 10% чейин өскөнүн аныктаган. Мындай көрсөткүчтү Вашингтондун либералдык саясаты менен түшүндүрүүгө болот&lt;ref&gt;[https://news.gallup.com/poll/160196/alabama-north-dakota-wyoming-conservative-states.aspx Gallup. Alabama, North Dakota, Wyoming Most Conservative States]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://news.gallup.com/poll/160517/lgbt-percentage-highest-lowest-north-dakota.aspx Gallup. LGBT Percentage Highest in D.C., Lowest in North Dakota]&lt;/ref&gt;. Шаардын мэри бир жыныстуу никелер жөнүндөгү мыйзам долбооруна 2009-жылдын декабрында кол коюлган.

2010-жылдагы эл каттоо боюнча Вашингтондун калкы 601 657 адамды түзгөн&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20180719124330/https://www.census.gov/2010census/popmap/ipmtext.php?fl=11 United States Census Bureau. Resident Population Data]&lt;/ref&gt;. 

2007-жылдагы эл каттоо ошондой эле борбор калаанын тургундарынын болжол менен үчтөн бир бөлүгү функционалдык жактан сабатсыз экенин көрсөткөн. Мындай статистика англис тилин начар билген иммигранттар менен байланыштуу. Вашингтондун калкынын 85,16% англис тилинде, 8,78% испан тилинде жана 1,35% француз тилинде сүйлөйт. Функционалдык сабатсыздыктын жогорку көрсөткүчүнө карабастан, тургундардын дээрлик 46% колледжде төрт жылдык окуудан кийин алган бакалавр даражасына ээ.

АКШ Калк саноо бюросу жүргүзгөн эл каттоого ылайык, 2010-жылы шаарда 50,7% афроамерикалыктар, 38,5% ак терилүүлөр, 3,5% азиаттар жана 0,3% түпкү америкалыктар (индейлер) жашаган. Башка расалардын өкүлдөрү 4,1%, ал эми аралаш расалардын өкүлдөрү 2,9% түзгөн. Латын Америкасынан чыккандардын үлүшү 9,1% түзгөн.

== Экономикасы ==

== Транспорту ==

== Колдонулган адабияттар ==
* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

== Булактар ==
{{Булактар|2}}

== Тышкы шилтемелер ==

* [https://dc.gov/ Расмий сайты]
* [https://edits.nationalmap.gov/apps/gaz-domestic/public/search/names/1702382 U.S. Geological Survey Geographic Names Information System: District of Columbia]
* [https://historicsites.dcpreservation.org/ DC Historic Sites]
{{Түндүк Америка өлкөлөрүнүн борборлору}}
[[Категория:АКШ шаарлары‎]]</text>
      <sha1>09r90f3j0td3k9g4sot4r592nia4gar</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>663357</id>
      <parentid>663356</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T15:08:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <comment>/* Калкы */</comment>
      <origin>663357</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44330" sha1="haajzs818b93et1bfiqhtzffaajza5t" xml:space="preserve">{{ОЖ
|макамы                                = борбор шаар
|кыргызча аталышы                      = Вашингтон
|сүрөт                                 = {{Фотомонтаж
 | photo1a = Washington 260424 US Capitol 02.jpg|px300{{!}}
 | photo2a = Washington National Cathedral Looking SE.jpg{{!}}
 | photo2b = Aerial view of Lincoln Memorial - east side EDIT.jpeg{{!}}
 | photo3a = 12072012 Smithsonian Building 03.jpg{{!}}
 | photo3b = The Washington Monument, viewed from the Lincoln Memorial (50393597013).png{{!}}
 | photo4a = White House lawn (long tightly cropped).jpg{{!}}
 | photo4b =
 | photo5a =
 | photo5b =
 | color = white
 | color_border = white
 | position = center
 | spacing = 2
 | size = 280
 | foot_montage =
 }}
|сүрөт ачыктамасы                      = Капитолий, Ыйык Пётр менен Ыйык Павелдин собору, Линкольн мемориалы, Смитсон институту, Вашингтон монументи, Ак үй
|герб                                  = Seal of the District of Columbia.svg
|желек                                 = Flag of Washington, D.C.svg
|желектин сүрөттөлүшү                  = 
|гербдин сүрөттөлүшү                   = 
|желектин туурасы                      = 
|гербдин туурасы                       = 
|өлкө                                  = АКШ
|аймактын түрү                         = Федералдык округ
|таблицадагы аймак                     = Колумбия федералдык округу
|баш ийгени                            = 
|облус                                 = 
|облус түрү                            = 
|таблицадагы облус                     = 
|район                                 = 
|район түрү                            = 
|таблицадагы район                     = 
|коом                                  = 
|коомдун түрү                          = 
|таблицадагы коом                      = 
|lat_dir                               = N
|lat_deg                               = 38
|lat_min                               = 53
|lat_sec                               = 42
|lon_dir                               = W
|lon_deg                               = 77
|lon_min                               = 02
|lon_sec                               = 11
|CoordAddon                            = type:city(670000)_region:US-DC
|CoordScale                            = 100000
|ички бөлүнүшү                         = 8 округ (wards)
|башчысы                               = Мюриэл Баузер
|башчысынын түрү                       = Мэр
|борбору                               = 
|негизделген күнү                      = 1790
|биринчи белгиленген                   = 1790-жыл 16-июль
|мурунку аталышы                       = 
|макамдын берилиши                     = 1791
|аймагы                                = 177
|ОЖ борборунун бийиктиги               = 125
|бийиктиктин түрү                      = 
|климаты                               = Нымдуу субтропиктик
|убакыт аралыгы                        = −05:00
|DST                                   = 
|расмий тили                           = англис тили
|калкы                                 = 689 545
|элди каттоо жылы                      = 2020
|жыштыгы                               = 4355,39
|агломерация                           = 6 304 975
|улуттук курамы                        = афроамерикалыктар (45%), европалыктардын урпактары (37%), испандардын урпактары (11%), азиялыктар (4%)
|диний курамы                          = христиандар (протестанттар, католиктер)
|этнохороним                           = вашингтондук
|телефон коду                          = +1 202
|почта индекси                         = 20001–20098, 20201–20599
|почта индекстери                      = 
|автоунаа коду                         = DC
|сандык идентификатор                  = 11-50000
|сайты                                 = https://dc.gov/
|сайтынын тили                         = en
|сайтынын тили 2                       = 
|сайтынын тили 3                       = 
|сайтынын тили 4                       = 
|сайтынын тили 5                       = 
|сайты 2                               = 
|сайттын аталышы 2                     = 
|сайтынын тили 2_2                     = 
|сайтынын тили 2_3                     = 
|сайтынын тили 2_4                     = 
|сайтынын тили 2_5                     = 
|сайты 3                               = 
|сайттын аталышы 3                     = 
|сайтынын тили 3_2                     = 
|сайтынын тили 3_3                     = 
|сайтынын тили 3_4                     = 
|сайтынын тили 3_5                     = 
|add1n                                 = 
|add1                                  = 
|add2n                                 = 
|add2                                  = 
|add3n                                 = 
|add3                                  = 
|өлкө картасынын өлчөмү                = 
|өлкө картасы                          = 
|облус картасынын өлчөмү               = 
|облус картасы                         = 
|район картасынын өлчөмү               = 
|район картасы                         = DC neighborhoods map high res.png
|Commons түрмөгүндө                    = Washington, D.C.
}}
'''Вашингтон''' ({{lang-en|Washington, D.C.}}) — [[Америка Кошмо Штаттары|Америка Кошмо Штаттарынын]] борбор шаары, федералдык аймак. Расмий аталышы — Колумбия округу ({{lang-en|District of Columbia}}).

Шаар [[Виргиния]] штатынын жанында, Потомак дарыясынын түндүк-чыгыш жээгинде жайгашып, түндүгүнөн, чыгышынан жана түштүгүнөн [[Мэриленд (штат)|Мэриленд]] штаты менен курчалган. Округ америкалыктардын улуттун чагылдырган жана Кошмо Штаттарга адамдык келбет менен мүнөздөмөлөрдү берген Колумбия аял-символунун урматына аталган. &quot;Вашингтон&quot; аталышы шаардын жалпы аталышына кийинчерээк АКШнын биринчи президенти [[Жорж Вашингтон|Жорж Вашингтондун]] урматына берилген.

1789-жылдагы АКШ Конституциясы бир дагы штатка же аймакка кирбеген, АКШ Конгрессинин өзгөчө юрисдикциясындагы федералдык округду түзүү туралуу маалыматтарды камтыган. 

1790-жылдын 16-июлунда кабыл алынган «Отурукташуу жөнүндөгү мыйзам» (Residence Act) Потомак дарыясынын боюнда борбордук округду түзүүнү бекиткен жана бул күн шаардын түптөлгөн күнү катары эсептелет.

1800-жылы борбор Филадельфиядан көчүрүлгөндө, 6-Конгресс ошол кездеги курулушу бүтө элек Капитолий имаратында чогула баштаган, ал эми экинчи президент [[Жон Адамс]] жаңыдан курулушу бүткөрүлгөн Ак үйгө көчүп келген. 

1801-жылы мурда [[Мэриленд (штат)|Мэриленд]] менен Вирджиниянын курамына кирген, курамында Жорджтаун жана Александрия калктуу конуштары камтыган Колумбия округу расмий түрдө федералдык округ болуп аталган. Адегенде шаар чоңураак округдун ичиндеги өзүнчө калктуу конуш болгон. 1846-жылы Конгресс Виргиния өткөрүп берген жерлерди, анын ичинде Александрия шаарын кайтарып берүү менен округдун аянтын кичирейткен. 1871-жылы ал бүткүл округду бирдиктүү муниципалитетке айландырган. 1880-жылдардан бери округду андан ары кичирейтип, калган бөлүгүн штат катары кабыл алуу боюнча бир нече ийгиликсиз аракеттер болгон, анын ичинде 2021-жылы Өкүлдөр палатасы тарабынан кабыл алынып, бирок АКШ Сенаты тарабынан четке кагылган штаттуулук жөнүндөгү мыйзам долбоору да бар.

1791-жылы Пьер Шарль Ланфан тарабынан долбоорлонгон шаар Капитолий имаратынан кесилишкен төрт квадратка (квадрантка) бөлүнөт жана жалпысынан 131 микрорайондон (кварталдан) турат. 2020-жылдагы эл каттоо боюнча шаардын калкы 689 545 адамды түзгөн&lt;ref&gt;[https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/washingtoncitydistrictofcolumbia/PST045222 United States Census Bureau. QuickFacts: Washington city, District of Columbia]&lt;/ref&gt;. Жумуш күндөрү Мэриленд жана Виргиния штаттарынын аймактарынан келген жумушчулар шаардын күндүзгү калкын бир миллиондон ашыкка көбөйтөт. Мэриленд, Виргиния жана Батыш Виргиниянын бөлүктөрүн камтыган Вашингтон агломерациясы 6,3 миллион (2023-жыл) калкы менен өлкөдөгү жетинчи эң ири агломерация болуп саналат. 1973-жылдан бери округду жергиликтүү шайланган мэр жана 13 мүчөдөн турган кеңеш башкарып келет, бирок Конгресс жергиликтүү мыйзамдарды жокко чыгаруу укугун сактап калат. Вашингтондун (Колумбия округу) жашоочулары Конгрессте добуш берүүчү өкүлчүлүккө ээ эмес, бирок АКШнын Өкүлдөр палатасына добуш берүү укугу жок бир конгресс делегатын шайлашат. Шаардын шайлоочулары 1961-жылы кабыл алынган Жыйырма үчүнчү оңдоого ылайык үч президенттик шайлоочуну тандашат.

АКШ федералдык өкмөтүнүн борбору катары шаар дүйнөлүк маанилүү саясий борбор болуп саналат. Шаарда федералдык өкмөттүн штаб-квартиралары жайгашкан имараттар, анын ичинде Ак үй, АКШ Капитолийи, Жогорку сот имараты жана бир катар федералдык департаменттер менен агенттиктер жайгашкан. 

Шаарда көптөгөн улуттук эстеликтер жана музейлер бар, алар негизинен Улуттук моллдо же анын айланасында жайгашкан, анын ичинде Жефферсон мемориалы, Линкольн мемориалы жана Вашингтон монументи бар. 

Шаарда 177 чет өлкөлөрдүн элчиликтери, ошондой эле [[Бүткүл дүйнөлүк банк|Бүткүл дүйнөлүк банктын]], [[Эл аралык валюта фонду|Эл аралык валюта фондунун]], [[Америка мамлекеттеринин уюму|Америка мамлекеттеринин уюмунун]] жана башка эл аралык уюмдардын глобалдык штаб-квартиралары жайгашкан. 

Өлкөнүн эң ири тармактык ассоциацияларынын, коммерциялык эмес уюмдарынын жана аналитикалык борборлорунун мекени болгон шаар К-стритте жана анын айланасында топтолгон лоббизм борбору катары белгилүү&lt;ref&gt;[https://www.washingtonpost.com/lifestyle/style/k-street-the-route-of-all-evil-or-just-the-main-drag/2012/01/26/gIQAAnKdsQ_story.html The Washington Post. K Street: The route of all evil, or just the main drag?]&lt;/ref&gt;. 

Шаар өлкөнүн башкы туристтик багыттарынын бири болуп саналат, 2022-жылы болжол менен 20,7 миллион&lt;ref&gt;[https://washington.org/research/washington-dc-visitor-research Washington.org. Washington, DC Visitor Statistics]&lt;/ref&gt; ички жана 1,2 миллион чет элдик коноктор жана туристтер келген&lt;ref&gt;[https://www.worldatlas.com/cities/america-s-10-most-visited-cities.html World Atlas. America's Most Visited Cities]&lt;/ref&gt;, бул АКШ шаарларынын арасында жетинчи көрсөткүч.
[[Файл:DCmontage3.jpg|thumb|Вашингтон.]]
== Этимологиясы ==
Шаар 1791-жылы түптөлүп, АКШнын биринчи президенти Жордж Вашингтондун урматына Вашингтон деп аталган. Шаарды курчап турган аймак америкалыктардын улуттун чагылдырган жана Кошмо Штаттарга адамдык келбет менен мүнөздөмөлөрдү берген Колумбия аял-символунун урматына аталган&lt;ref&gt;[https://books.google.kg/books?id=GgULOzNSafMC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=%22Records+of+the+Columbia+Historical+Society+%22+%22Stewart%22&amp;lr=&amp;source=gbs_similarbooks_r&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false Columbia Historical Society. Records of the Columbia Historical Society, Washington, D.C., 2-том]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://books.google.kg/books?id=5Q81AAAAIAAJ&amp;printsec=titlepage&amp;source=gbs_summary_r&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false Harvey W. Crew. Centennial History of the City of Washington, D. C.]&lt;/ref&gt;. Шаарды ушул эле аталыштагы штаттан айырмалоо үчүн америкалыктар оозеки сүйлөшүүдө шаарды адатта &quot;Ди-Си&quot; же &quot;Вашингтон, Ди-Си&quot; деп аташат.

== Тарыхы ==

== Географиясы ==
Вашингтон (Колумбия округу) АКШнын Чыгыш жээгиндеги Орто Атлантикалык аймагында жайгашкан. Шаардын жалпы аянты 177 км², анын ичинен 158,1 км² кургактык жана 18,9 км² (10,67%) суулу аймактар түзөт&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20160618075141/https://www.census.gov/prod/cen2010/cph-2-10.pdf United States Census Bureau. District of Columbia: 2010]&lt;/ref&gt;. Округ, түндүк-батышынан Мэриленд штатынын Монтгомери округу, чыгышынан Мэриленд штатынын Принс-Жорж округу, батышынан Виргиния штатынын Арлингтон округу жана түштүгүнөн Виргиния штатынын Александрия шаары менен чектешет.
Потомак дарыясынын түштүк жээги округдун Виргиния штаты менен болгон табыгый чек арасын түзөт жана анын эки ири куймасы бар: Анакостия дарыясы жана Рок-Крик&lt;ref&gt;[https://www.potomacriver.org/potomac-basin-facts/ ICPRB. Potomac Basin Facts]&lt;/ref&gt;. Бир кезде Улуттук молл аркылуу өткөн табигый суу агымы болуп саналган Тайбер-Крик 1870-жылдары толугу менен жер астына киргизилген&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://www.nps.gov/rocr/index.htm National Park Service. Rock Creek]&lt;/ref&gt;. Рок-Крик 1815-жылдан 1850-жылдарга чейин шаар аркылуу Анакостия дарыясына өтүүгө мүмкүндүк берген, ал эми азыр жер астында калган Вашингтон шаардык каналынын бир бөлүгүн түзгөн&lt;ref&gt;[https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=2584968 SSRN. The Social-Ecological Resilience of an Eastern Urban-Suburban Watershed: The Anacostia River Basin]&lt;/ref&gt;. Чесапик жана Огайо каналы Жоржтаундан башталат жана XIX кылымда шаардын түндүк-батыш четиндеги Потомак дарыясынын Литтл-Фоллс босогосун айланып өтүү үчүн колдонулган&lt;ref&gt;[https://www.nps.gov/choh/learn/historyculture/index.htm National Park Service. Chesapeake &amp; Ohio Canal National Historical Park]&lt;/ref&gt;.

Округдун эң бийик табигый чекити 125 м, ал Вашингтондун түндүк-батыш бөлүгүндө жайгашкан Форт-Рено паркында жайгашкан&lt;ref&gt;[https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/04/17/AR2008041703859.html The Washington Post. D.C.'s Puny Peak Enough to Pump Up 'Highpointers']&lt;/ref&gt;. Эң төмөнкү чекити — Потомак дарыясынын жээги&lt;ref&gt;[https://books.google.kg/books?id=bMejFkODGIcC&amp;redir_esc=y Deane Winegar. Highroad Guide to the Chesapeake Bay]&lt;/ref&gt;. Вашингтондун географиялык борбору 4-көчө ж менен L көчөлөрүнүн кесилишине жакын жайгашкан&lt;ref&gt;[https://washingtonian.com/2011/08/29/washingtons-myths-legends-and-tall-talessome-of-which-are-true/ Washingtonian. Washington’s Myths, Legends, and Tall Tales—Some of Which Are True]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.washingtonpost.com/local/washington-built-on-a-swamp-think-again/2012/03/31/gIQA7BfBpS_story.html The Washington Post. Washington built on a swamp? Think again.]&lt;/ref&gt;.

=== Парктары ===
Вашингтондо көптөгөн парктар, бакчалар, аянттар жана сейил бактар (скверлер) жайгашкан. Шаарда 683 парк жана жашыл аймак бар, алар 30,21 км² же анын кургактыктагы аянтынын болжол менен 20% түзөт. Шаар тургундарынын 99% парктарга чейин 10 мүнөттүк жөө басуу аралыгында жашайт. «Trust for Public Land» коммерциялык эмес уюмунун маалыматы боюнча, 2023-жылы Вашингтон жеткиликтүүлүк, парктар үчүн резервделген жердин үлүшү жана жашыл аймактарга жумшалган инвестициянын көлөмү сыяктуу көрсөткүчтөрдүн негизинде АКШнын 100 ири шаарынын ичинен коомдук парктары боюнча биринчи орунду ээлеген&lt;ref&gt;[https://www.axios.com/local/washington-dc/2023/06/02/dc-public-parks-best AXIOS. D.C. ranks top in the country for public parks]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://washingtonian.com/2013/02/05/dc-named-a-top-city-for-urban-forests/ Washingtonian. DC Named a Top City for Urban Forests]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://dcist.com/story/12/05/23/dc-parks-again-fare-well-in-nationa/ DCIST. D.C. Parks Again Fare Well in National Rankings]&lt;/ref&gt;.

Улуттук парк кызматы АКШ өкмөтүнө таандык шаардык аймак болгон 36,92 км² басымдуу бөлүгүн башкарат. 

Шаардын түндүк-батышында жайгашкан Рок-Крик паркы — шаардагы эң чоң парк, анын аянты 7,10 км² . Шаарды экиге бөлгөн суу өрөөнү аркылуу 15,0 км аралыкка созулуп жайгашкан. 1890-жылы түптөлгөн бул парк өлкөдөгү төртүнчү эң эски улуттук парк болуп саналат жана анда ар кандай өсүмдүктөр менен жаныбарлардын түрлөрү, анын ичинде сүлөөсүндөр, маралдар, үкүлөр жана койоттор байырлашат&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Улуттук парк кызматынын башка мүлктөрүнө Чесапик жана Огайо каналынын улуттук тарыхый паркы, Улуттук молл жана мемориалдык парктар, Форт-Дюпон паркы, Меридиан-Хилл паркы, Кенилворт паркы жана суу бакчалары, ошондой эле Анакостия паркы кирет&lt;ref&gt;[https://www.nps.gov/state/dc/list.htm National Park Service. District of Columbia]&lt;/ref&gt;.

Колумбия округунун Парктар жана эс алуу департаменти шаардагы 3,6 км² спорттук жана оюн аянтчаларын, 40 бассейнди жана 68 эс алуу борборун тейлейт&lt;ref&gt;[https://oca.dc.gov/sites/default/files/dc/sites/oca/publication/attachments/DPR12.pdf FY 2012 PERFORMANCE PLAN. Department of Parks and Recreation]&lt;/ref&gt;. АКШнын Айыл чарба департаменти Түндүк-Чыгыш Ди-Сиде жыгач өсүмдүктөрү жыш отургузулган жана дендрарий болуп саналган, аянты 1,80 км² болгон Америка Кошмо Штаттарынын Улуттук дендрарийин башкарат. Дендрарийдин эң белгилүү көрүнүктүү жери — Улуттук Капитолий колонналары монументи&lt;ref&gt;[https://www.usna.usda.gov/discover/gardens-collections/national-capitol-columns/ U.S. National Arboretum. National Capitol Columns]&lt;/ref&gt;.

Вашингтондо бир нече дарыядагы аралдар бар. Потомак дарыясында Теодор Рузвельт улуттук мемориалыжайгашкан Теодор Рузвельт аралы&lt;ref&gt;[https://www.nps.gov/this/index.htm National Park Service. Theodore Roosevelt Island] &lt;/ref&gt;, Линдон Бэйнс Жонсон мемориалдык бакчасы, Аскер-деңиз соода флотунун мемориалы жана яхта токтотуучу жайлары бар Колумбия аралы жайгашкан. Анакостия дарыясындагы Кингман аралында Лангстон гольф аянтчасы жана сейилдөө үчүн жолчолору бар коомдук парк жайгашкан.

Уэст-Потомак паркы Линкольн мемориалынан Вашингтон монументинин аймагына чейин созулган сейилбак тилкесин камтыйт&lt;ref&gt;[https://historicsites.dcpreservation.org/items/show/167 DC Historic Sites. East and West Potomac Parks Historic DistrictEast and West Potomac Parks comprise a large portion of the Washington’s monumental core, while at the same time providing recreational space for residents and tourists alike]&lt;/ref&gt;. Ак үйдүн түндүк тарабында жайгашкан Лафайетт-Сквер — тарыхый коомдук аянт болуп саналат жана аянт көптөгөн нааразычылык акцияларынын, жүрүштөрдүн жана митингдердин орду болгон. 

Башка парктарга, бакчаларга жана аянттарга Дамбартон-Окс, Меридиан-Хилл паркы, Йардс, Линкольн паркы, Франклин-Сквер, Макферсон-Сквер жана Фаррагут-Сквер кирет. Вашингтондо көптөгөн айланма жол кесилиштериндеги формасы тегерек парктар бар, алардын ичинде Дюпон-Серкл, Логан-Серкл жана Томас-Серкл бар&lt;ref&gt;[https://ggwash.org/view/71396/the-fascinating-story-of-washington-dc-many-circles-and-squares-lenfant Greater Greater Washington. What we can learn from the history of DC’s circles and squares]&lt;/ref&gt;.

== Бийлик органдары ==
[[Файл:Exterior_Of_The_United_States_Capitol_Building.jpg|thumb|220x220px|Капитолий — АКШ парламентинин имараты]]
[[Файл:WhSouthLawn.JPEG|thumb|220x220px|Ак үй — АКШ президентинин резиденциясы]]
[[Файл:Flag_of_Washington,_D.C.svg|thumb|220x220px|Колумбия округунун желеги]]
[[Файл:Seal_of_the_District_of_Columbia.svg|thumb|220x220px|Колумбия округунун мөөрү]]

=== Федералдык бийлик органдары ===
Вашингтондо АКШнын бардык федералдык бийлик органдары жайгашкан. АКШ президентинин резиденциясы Ак үйдө, Конгресс Капитолийде, ал эми Жогорку сот Жогорку соттун имаратында орун алган. Ошондой эле бул шаарда АКШ Федералдык өкмөтүнүн бардык аткаруу бийлик органдары — аткаруу департаменттери (коңшу округдагы Пентагондо жайгашкан АКШ Коргоо министрлигинен сырткары) жана түздөн-түз департаменттерге (аткаруу бийлиги) же Конгресске (мыйзам чыгаруу бийлиги) баш ийген АКШнын федералдык агенттиктери орун алган.

Вашингтондуктар, башка америкалыктарга салыштырмалуу, бир катар саясий укуктардан ажыратылган, алардын Конгрессте шайлануучу өкүлчүлүгү жок. 

1991-жылдан бери Өкүлдөр палатасында Вашингтондон делегат катары Элеонор Холмс Нортон саналат, бирок анын добуш берүү укугу жок, бирок комитеттерге катышууга жана дебаттарга катышууга укуктуу. Сенатта шаардан өкүлдөр жок. Бирок, добуш берүү укугу болбогон делегаттары бар Пуэрто-Рико же Гуам сыяктуу башка америкалык аймактардын тургундарынан айырмаланып, Колумбия округунун жарандары АКШнын бардык федералдык салыктарын төлөшөт&lt;ref&gt;[https://www.webcitation.org/619qVjtQx?url=http://www.irs.gov/businesses/small/international/article/0,,id=97321,00.html Internal Revenue Service. Individuals Living or Working in U.S. Possessions]&lt;/ref&gt;.

=== Жергиликтүү бийлик органдары ===
Америка Конституциясынын 1-беренесине ылайык, Конгресс Вашингтондун аймагында жогорку бийликке ээ. Колумбия округунда 1973-жылы өзүн-өзү башкаруу жөнүндө мыйзам кабыл алынганга чейин шайлануучу муниципалдык кеңеш болгон эмес. Бул мыйзам Конгресстин айрым ыйгарым укуктарын жергиликтүү бийлик органына өткөрүп берген, ал мэр жана курамына 12 адам кирген шаардык кеңеш (Колумбия округунун Кеңеши) тарабынан башкарылат. Бирок Конгресс муниципалдык кеңеш тарабынан кабыл алынган мыйзамдарды жокко чыгаруу укугун өзүнө калтырат жана шаарды башкарууга кийлигише алат&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;[https://www.webcitation.org/619qbAOQJ?url=http://www.dccouncil.washington.dc.us/history Council of the District of Columbia. History of Self-Government in the District of Columbia]&lt;/ref&gt;.

Кеңеш сегиз райондун ар биринен бирден талапкерди шайлоо менен түзүлөт, калган бешөө (анын ичинде мэр) бүткүл шаар боюнча шайланат. Мэр жана кеңеш жергиликтүү бюджетти кабыл алат, ал Конгресс тарабынан бекитилет. Ошондой эле федералдык өкмөт Вашингтондогу соттор тутумун башкарат&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

=== Расмий символдору ===
Вашингтондун туусу ак фондогу эки кызыл тилкеден жана үч кызыл беш бурчтуу жылдыздан турат. Ал 1938-жылы бекитилген, желек бекитилгенге чейин шаардын расмий туусу болгон эмес, анын ордуна башка расмий эмес символдор колдонулган. 2004-жылы Түндүк Америка вексиллологиялык ассоциациясы АКШнын 150 шаарынын арасында эң мыкты туу боюнча өз мүчөлөрүнүн арасында добуш берүү өткөргөн. Вашингтондун туусу биринчи орунду ээлеген&lt;ref&gt;[https://www.webcitation.org/619qemJmn?url=http://www.nava.org/Flag%20Design/City%20Survey%202004/acf_press_release.htm North American Vexillological Association. WASHINGTON, D.C. TOPS AMERICAN CITY FLAGS SURVEY, POCATELLO PLACES LAST]&lt;/ref&gt;.

Шаардын экинчи расмий символу — 1871-жылы кабыл алынган мөөр. Мөөрдө Жорж Вашингтон жана Фемида тартылган, арткы планда Потомак дарыясы, Капитолий жана эски паровоз турган виадук чагылдырылган. Мөөрдүн ылдый жагында шаардын урааны жазылган.

== Калкы ==
{{Калктын санынын тарыхы
|аталышы         = Вашингтондун калкынын санынын тарыхы
|тегиздөө        = right
|мамычалар       = 2
|график-позиция  = bottom
|пайыз           = pagr
| 1800|8144
| 1810|15471
| 1820|23336
| 1830|30261
| 1840|33745
| 1850|51687
| 1860|75080
| 1870|131700
| 1880|177624
| 1890|230392
| 1900|278718
| 1910|331069
| 1920|437571
| 1930|486869
| 1940|663091
| 1950|802178
| 1960|763956
| 1970|756510
| 1980|638333
| 1990|606900
| 2000|572059
| 2010|601723
| 2020|689545
|булактар= Булактар:&lt;ref&gt;[https://www.census.gov/data/tables/2020/dec/2020-apportionment-data.html Census 2020. 2020 Census Apportionment Results]&lt;/ref&gt;
}}
Шаардын калк саны башка америкалык мегаполистерге салыштырмалуу  азыраак. 1860-жылы Жарандык согуштун алдында Вашингтондо болжол менен 75 000 калк жашаган&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;[https://www.webcitation.org/619qMh53b?url=http://www.census.gov/population/www/documentation/twps0056/tab23.pdf District of Columbia - Race and Hispanic Origin: 1800 to 1990]&lt;/ref&gt;, бул Нью-Йорк же Филадельфия сыяктуу башка шаарларга караганда кыйла аз болгон. Жарандык согуштан кийин шаардын калкы 75% көбөйүп, 1930-жылдардагы Улуу депрессияга чейин салыштырмалуу туруктуу бойдон калган&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;. Экинчи дүйнөлүк согуш учурунда федералдык органдарда иштеген мамлекеттик кызматчылардын эсебинен шаар калкы кайрадан өскөн&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20050214190234/http://exploredc.org/index.php?id=189 WETA-TV. WWII: Changes]&lt;/ref&gt;. 

1950-жылга карата Вашингтондун калкы өзүнүн эң жогорку чегине жетип, 802 178 адамды түзгөн&lt;ref&gt;[https://www.census.gov/Press-Release/www/releases/archives/facts_for_features_special_editions/001574.html Anniversary of Washington, D.C. as Nation’s Capital.] &lt;/ref&gt;. Бирок көп өтпөй, жол тармагынын кеңейиши шаардан сырткары жерлердеги турак жайларды жеткиликтүү кылгандыктан, тургундардын шаар айланасындагы аймактарга көчүшүнөн улам шаардын калкы азая баштаган. 

1960-жылдардагы коомдук башаламандыктар жана кылмыштуулуктун өсүшү 1980-жылга карата шаар калкынын 25% азайышына алып келген&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;. Шаар калкы 1990-жылдарга чейин азаюусун уланткан, бирок 2000-жылдан тарта биринчи жолу калк санынын өсүшү байкалган, ал эми 2010-жылдагы эл каттоонун жыйынтыгы боюнча он жыл ичинде калктын өсүшү 5,2% түзгөн&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20180719124330/https://www.census.gov/2010census/popmap/ipmtext.php?fl=11 United States Census Bureau (2010). Resident Population Data]&lt;/ref&gt;.

Вашингтон шаары түптөлгөндөн тартып, шаардын аймагында көп сандагы афроамерикалыктар жашап келген: Көз карандысыздык үчүн согуштан кийин кулдар шаарга көчүп келе башташкан. Бул аймактагы боштондук алган афроамерикалыктар согушка чейинк болжол менен калктын 1% түзгөн болсо, 1810-жылга карата 10% чейин көбөйгөн&lt;ref&gt;[[iarchive:americanslavery10000kolc|Kolchin Peter. American Slavery: 1619–1877]]&lt;/ref&gt;. 1800-жылдан 1940-жылга чейинки мезгилде афроамерикалыктар бүткүл калктын болжол менен 30% түзгөн&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;. Вашингтондогу афроамерикалыктардын саны 1970-жылга карата эң жогорку көрсөткүчкө жеткен, бирок ошондон бери шаардыктар шаар айланасына көчүп кетип жаткандыктан шаардагы афроамерикалыктардын саны азаюуда. Ошол эле учурда шаардагы ак терилүү калктын саны көбөйүүдө&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2007/09/16/us/16washington.html Associated Press. Washington's Black Majority Is Shrinking]&lt;/ref&gt;.

2000-жылдагы эл каттоо Вашингтондун 33 000 же жалпы шаар калкынын 8,1% чукул тургуну гомосексуал же бисексуал адамдар экенин көрсөткөн. 2012-жылдагы сурамжылоо бул демографиялык топтун 10% чейин өскөнүн аныктаган. Мындай көрсөткүчтү Вашингтондун либералдык саясаты менен түшүндүрүүгө болот&lt;ref&gt;[https://news.gallup.com/poll/160196/alabama-north-dakota-wyoming-conservative-states.aspx Gallup. Alabama, North Dakota, Wyoming Most Conservative States]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://news.gallup.com/poll/160517/lgbt-percentage-highest-lowest-north-dakota.aspx Gallup. LGBT Percentage Highest in D.C., Lowest in North Dakota]&lt;/ref&gt;. Шаардын мэри бир жыныстуу никелер жөнүндөгү мыйзам долбооруна 2009-жылдын декабрында кол коюлган.

2010-жылдагы эл каттоо боюнча Вашингтондун калкы 601 657 адамды түзгөн&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20180719124330/https://www.census.gov/2010census/popmap/ipmtext.php?fl=11 United States Census Bureau. Resident Population Data]&lt;/ref&gt;. 

2007-жылдагы эл каттоо ошондой эле борбор калаанын тургундарынын болжол менен үчтөн бир бөлүгү функционалдык жактан сабатсыз экенин көрсөткөн. Мындай статистика англис тилин начар билген иммигранттар менен байланыштуу. Вашингтондун калкынын 85,16% англис тилинде, 8,78% испан тилинде жана 1,35% француз тилинде сүйлөйт. Функционалдык сабатсыздыктын жогорку көрсөткүчүнө карабастан, тургундардын дээрлик 46% колледжде төрт жылдык окуудан кийин алган бакалавр даражасына ээ.

АКШ Калк саноо бюросу жүргүзгөн эл каттоого ылайык, 2010-жылы шаарда 50,7% афроамерикалыктар, 38,5% ак терилүүлөр, 3,5% азиаттар жана 0,3% түпкү америкалыктар (индейлер) жашаган. Башка расалардын өкүлдөрү 4,1%, ал эми аралаш расалардын өкүлдөрү 2,9% түзгөн. Латын Америкасынан чыккандардын үлүшү 9,1% түзгөн.
== Экономикасы ==
Вашингтон шаарынын экономикасы туруктуулугу жана башка аймактарга караганда өндүрүштүк кризистерге аз кабылары менен айырмаланат. Бул, биринчи кезекте, федералдык өкмөттүн жана ага байланыштуу тармактардын (лоббизм, укуктук кызматтар, аналитикалык борборлор) болушу менен түшүндүрүлөт.

Шаардын ички дүң продукциясы Колумбия округунун деңгээлинде гана эмес, Вашингтон агломерациясы (Вашингтон — Арлингтон — Александрия) менен бирге каралганда, АКШдагы эң ири жана бай аймактык экономикалардын бири болуп саналат.

Федералдык өкмөт — шаардагы эң ири жумуш берүүчү болуп саналат. Вашингтондо АКШ Президентинин администрациясы, АКШ Конгресси, федералдык министерликтер жана ведомстволор, ошондой эле сот системасынын жогорку органдары жайгашкан. Мамлекеттик сектор миңдеген жумуш орундарын камсыз кылуу менен бирге, туруктуу айлык акы жана социалдык кепилдиктерди түзөт.

Мамлекеттик жана эл аралык уюмдардын айланасында масштабдуу көмөкчү тармактар калыптанган:

* Юридикалык жана лоббисттик компаниялар: Вашингтондо АКШнын жана дүйнөнүн алдыңкы юридикалык фирмаларынын филиалдары жана өкүлчүлүктөрү жайгашкан. K Street (Кей-стрит) көчөсү лоббисттик жана консалтингдик компаниялардын борбору катары белгилүү.
* Аналитикалык борборлор (Think Tanks): Брукингс институту (Brookings Institution), Эл аралык тынчтык үчүн Карнеги фонду сыяктуу жүздөгөн аналитикалык жана изилдөө борборлору мамлекеттик саясатты жана эл аралык мамилелерди изилдөө менен алектенет.
* Вашингтон глобалдык финансылык жана дипломатиялык борбор болуп саналат. Шаарда эл аралык уюмдардын башкы штаб-квартиралары жайгашкан.

Туризм — Вашингтон экономикасынын эң кирешелүү тармактарынын бири. Шаардагы Смитсон институтунун (Smithsonian Institution) акысыз музейлери, Капитолий, Ак үй, ар кандай мемориалдар жана тарыхый жайлар жылына миллиондогон жергиликтүү жана чет өлкөлүк туристтерди өзүнө тартат. Бул мейманкана, коомдук тамактануу жана транспорт тармактарынын өнүгүшүнө зор өбөлгө түзөт.

== Колдонулган адабияттар ==
* “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055-4

== Булактар ==
{{Булактар|2}}

== Тышкы шилтемелер ==

* [https://dc.gov/ Расмий сайты]
* [https://edits.nationalmap.gov/apps/gaz-domestic/public/search/names/1702382 U.S. Geological Survey Geographic Names Information System: District of Columbia]
* [https://historicsites.dcpreservation.org/ DC Historic Sites]
{{Түндүк Америка өлкөлөрүнүн борборлору}}
[[Категория:АКШ шаарлары‎]]</text>
      <sha1>haajzs818b93et1bfiqhtzffaajza5t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ректор</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20107</id>
    <revision>
      <id>663360</id>
      <parentid>557291</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T17:03:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Amherst99</username>
        <id>2259</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>663360</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1851" sha1="jkzxvzuw0hjt71mnjb1bxqrm4i428mj" xml:space="preserve">'''Ректор''' -  (лат. rector – жетекчи, башкаруучу) – жогорку окуу жайынын жетекчиси. Кыргызстанда ректор илимдин доктору, [[Профессор|профессор]] илимий наам-даражасы бар, тажрыйбалуу, уюштуруучулук жөндөмгө эгедер, компетенттүү окумуштуу-адистердин ичинен тандалат жана ЖОЖдун коллективи тарабынан шайланат. Өзүнүн уставдык милдети боюнча ректор окуу жайынын окуу-тарбиялык, илимий финансылык-чарбалык иштерин, мамлекеттик стандарттын, окуу пландарынын, окуу программаларынын аткарылышын жетектейт, көзөмөлдөйт, камсыз кылат. ЖОЖго студенттерди кабыл алууну, бүтүрүүчүлөрдү ишке бөлүштүрүүнү уюштурат жана ишке ашырат. ЖОЖдун ички тартибинин эрежелерин, профессордук-окутуучулар курамынын штатын, окуу тизмелерин бекитет. Окумуштуулар кеңешин жетектейт. Бардык жерлерде жогорку окуу жайынын өкүлү катары чыгат жана иш жүргүзөт.

== Колдонулган адабияттар ==
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004,
[[Категория: Педагогика]]
[[Категория:Билим берүү]]</text>
      <sha1>jkzxvzuw0hjt71mnjb1bxqrm4i428mj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Башкырлар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35574</id>
    <revision>
      <id>663365</id>
      <parentid>643527</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T20:20:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <origin>663365</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3623" sha1="4mugn7xwrb5rd9tk62rj67las3ai0qf" xml:space="preserve">'''Башкырлар''' ({{lang-ba|башҡорттар}}) – [[Орусия|Орусиянын]] курамына кирген [[Башкыртстан]] республикасынын түпкү калкы. Өздөрүн &quot;баш корттор&quot; (&quot;баш карышкыр&quot;) деп аташат. Түрк тилдеринин генеалогиялык жиктелүүсүндө батыш хунну тобунун кыпчак-булгар бутагында сүйлөшөт. Чыгыш жазуу булактарында башкорд, башгирд, баскарт, башкерд, башжард ж.б. аттар менен белгилүү болушкан. Башкырлардын тили теги жагынан татар тили менен жакын турат. Башкырлардын жалпы саны 2 млн. жакын. Башкырлар антропологиялык, диалектикалык айрым өзгөчөлүктөргө ээ. Диний ишеними – мусулман-суниттер. Жазуу маданияты кириллицага негизденген. Башкырлар этногенетикалык жана этномаданий байланыштар жагынан кыргыздарга жакын, тектеш эл. Уруу-урук, эл, жер-суу аталыштарында, эн тамгалардагы параллелдер, оозеки чыгармалардын маалыматтары кыргыз-башкыр этностук-маданий алакалары эрте орто кылымдарда эле жүргөндүгүн чагылдырат. &quot;Кыргыз&quot; этноними башкыр урууларынын курамынан жыш кездешет. Мындан сырткары, &quot;кыргыз&quot; урууларынын өкүлдөрү компакттуу түрдө турушары маалым. Башкыр этносунун калыптанышына жергиликтүү финн-угор, 7-10-кк. түрк тилдүү уруулар негизги орунга ээ. Башкыр уруулары азыркы жашап жаткан жерлерине 9-10-кк. көчүп келип отурукташа башташкан. Бул аймакты мекендеген финн-угор тилдүү мадьяр (венгр) уруулары Паннонияга журт которууга аргасыз болушкан. 10-13-кк. огуз-печенегтер, волгалык булгарлар, кыпчак уруулары жуурулушат. Башкыр тилинин калыптануусунда кыпчак тили чечүүчү орунду ээлеген. Кувакан, буржан, юрматы ж.б. негизги диалектилерде сүйлөшөт. Башкырлар негизинен көчмөн, жарым көчмөн мал чарбачылыгы менен кесиптенишкен. Кол өнөрчүлүк жогорку деңгээлде өнүккөндүгүн маалыматтар тастыктайт. Калктын негизги бөлүгү 18-к. отурукташууга өтө баштаган.

== Булактар ==
*[[Каратаев, Олжобай Кубатбекович|О.Каратаев]], [[Эралиев, Салайдин Нуралиевич|С.Эралиев]]. [[Кыргыз этнографиясы боюнча сөздүк]].Бишкек. &quot;Бийиктик&quot; - 2005-ж. ISBN 9967-13-159-4
{{Түрк элдери}}
[[Категория:Этнография]]
[[Категория:Түрк элдери]]</text>
      <sha1>4mugn7xwrb5rd9tk62rj67las3ai0qf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Иордания</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55711</id>
    <revision>
      <id>663362</id>
      <parentid>649901</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T19:14:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Bababashqort|Bababashqort]] ([[User talk:Bababashqort|талкуу]]) колдонуучунун түзөтмөсү [[User:Artelow|Artelow]] кылган акыркы нускага кайтарылды</comment>
      <origin>648465</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26191" sha1="flbwmmwayabfbx8ni4tuaxodxb8xxdc" xml:space="preserve">{{Мамлекет|Кыргызча аталышы=Иордания|Расмий аталышы={{lang-ar|االْمَمْلَكَةُ الْأُرْدُنِيَةُ الْهَاشِمِيَة}}|Желек=Flag_of_Jordan.svg|Герб=Coat of arms of Jordan.svg|Урааны={{lang-ar2|الله، الوطن، الملك}}|Ураандын котормосу=Аллах, Ата-Мекен, Хан|Гимн аталышы={{lang-ar2|السلام الملكي الأردني}} (Ас-салам аль-малаки аль-урдуни)|Аудио=National anthem of Jordan instrumental.ogg|Картада=Jordan (orthographic projection).svg|Телефон коду=+962|Убакыт аралыгы=UTC+2 (жай мезгилинде UTC+3)|Домени=[[.jo]]|Эгемендүүлүк күнү=[[25 май]] [[1946-жыл]]|Эгемендүүлүгүн алды=[[Улуу_Британия|Улуу Британиядан]]|Тили=[[Араб_тили/Араб тили]]|Борбор шаары=[[Амман]]|Ири шарлары=Амман, [[Эз-Зарка (шаары)|Эз-Зарка]], [[Ирбид (шаары)|Ирбид]]}}

'''Иордания''' же '''Иордан Xашимит Королдугу''' (Аль-Мамляка аль-Урдуния альХашимия) – Батыш Азиядагы мамлекет. Түндүгүнөн [[Сирия]], чыгышынан жана түндүк-чыгышынан [[Ирак]], түштүгүнөн жана түштүк-чыгышынан [[Сауд Арабиясы]], батышынан жана түндүк-батышынан [[Израиль]] менен чектешип, түштүк-батышынан Кызыл деңиздин Акаба булуңу менен чулганат. 
== Негизги маалымат ==
Аянты 96,2 миң км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (Иордан дарыясынын батыш тарабындагы 6,6 миң км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; жерди 1967-жылдан Израиль басып алган). Калкы 5,9 млн, андан ичкери 0,85 млну Израиль оккупациялаган аймакта жашайт (2008). Борбору [[Амман]] шаары Расмий тили араб тили. Акча бирдиги Иордания динары. Административдик-аймактык жактан 12 мухафазага (губернаторлукка) бөлүнөт.
[[Файл:Jordan (orthographic projection).svg | thumb | 220x124px | right]]
Администрациялык-аймактык бөлүнүшү (2008), Иордания БУУнун (1955), ЭВФтин (1952), Эл аралык реконструкция жана өнүгүү банкынын (1952), Араб өлкөлөрү лигасынын (1945), Ислам конференциясы уюмунун (1969), Бүгкүл дүйнөлүк соода уюмунун (2000) жана башкалар мүчөсү.

== Мамлекеттик түзүлүшү ==
Иордания – унитардык өлкө. Конституциясы 1952-ж. кабыл алынган. Башкаруу формасы – дуалисттик монархия. Мамлекеттин, аткаруу жана мыйзам чыгаруу бийлигинин башчысы король. Мамлекеттин аталышы (Хашимит) бийлик династиясынын Мухаммед пайгамбардын уруусунан чыгышына байланыштырылат. Мыйзам чыгаруу бийлиги королго, Депутаттар палатасынан (110 депутат, 4 жылга) жана Сенаттан (55 сенатор, 4 жылга дайындалат) турган эки палаталуу парламентке Улуттук жыйынга таандык. Аткаруу бийлиги король менен өкмөт тарабынан ишке ашырылат. Премьер-министр король тарабынан дайындалат, ал эми премьер-министр өкмөттүн курамын министрлерди (королдун макулдугу жана Парламенттин колдоосу менен) бекитет. Бардык мыйзамдар король кол койгондон кийин гана күчүнө кирет. Иорданияда жарандык, диний жана атайын соттор бар. Саясий партиялары: Иордания араб улуттук демократиялык уюму, Иордания Эл биримдиги демократиялык партиясы, Ислам кыймылы фронту, Араб социалдык кайра жаралуу партиясы, Иордания профсоюздарынын конфедерациясы. 20-кылымга чейин, Иордан Палестинанын бир бөлүгү болуп саналат, азыркы Izrailyu.Iordaniya таандык ири аймакта - дүйнөдөгү байыркы элдердин бири үйүнө, Иордан дарыясынын күн арткы батыш жээгинде Иорданиядагы калкы 9000 биздин заманга чейинки Б.з.ч. 3000-жылдан бери аймак Канаандыктар менен аморлуктардын жана аларды кийин жашаган жерде, Саргондун аскерлери болуп - Шумерлер жана Аккада падышасы.&lt;ref&gt;[https://www.rabin-gh.com/istoriya-iordanii/ Иордандын тарыхы.]&lt;/ref&gt;

== Табияты ==
Иорданиянын басымдуу бөлүгүн денудациялык түздүктөр жана супа сымал түзүлүштөгү плато ээлейт. Рельефи базальттуу платолор (Харратэр-Ружайла), жапыз калдык тоолор жана шортоң ойдуңдар менен татаалдашкан. Жеринин бети таштак келип, кургак сайлар (вади) менен өтө тилмеленген. Батыш бөлүгүндө түндүктөн түштүктү карай жайпак чокулуу Эш-Шара тоолору (бийиктиги 1757 м, Рам чокусу, өлкөнүн эң бийик жери) созулуп жатат. Батышында тектон. Гхор (Эль-Гор) өрөөнүндө туюк Жансыз деңиз (көлдүн деңгээли деңиз деңгээлинен 418 м төмөн) жайгашып, ага Иордан дарыясы куят. Өрөөндүн эки тарабынан Сирия-Палестина тоолору орун алган. Климаты субтропиктик, жайы ысык (июлда 24-30°С), кышы жылуу (январда 8-14°С). Жылдык жаан-чачыны батышында 500-700 мм, чыгышында 100 ммге чейин. Туруктуу аккан дарыялары аз, вади, сайлар арбын кездешет. Жарым чөл жана чөл өсүмдүктөрү басымдуу, оазистер сейрек кездешет (анда негизинен курма пальмасы өсөт). Иорданиянын аймагынын 1%тейин токой ээлейт. Иорданияда жалпы аянты 913,3 миң га болгон корукка алынган 11 аймак, андан ичкери ВадиРам, Петра улуттук парктары, Дана биосфералык резерваты жана башкалар бар. Акаба булуңундагы коралл (шуру) рифинин экосистемасын коргоо максатында деңиз резерваты уюштурулган.

== Калкы ==
[[Калкы|Калкынын]] 95%тейи арабдар (иорданиялыктар, палестиналыктар, ирактар, сириялыктар, сауд арабдары жана башкалар); калгандары «черкестер», друздар, армяндар, цыгандар, азербайжандар, күрддөр, англистер жана башкалар Төрөлүү (1000 адамга 20,7 бала туура келет) өлүм-житимге караганда (2,7 бала) алда канча жогору. Иорданиянын калкы 1960-жылдан кийин 3 эседен ашык өскөн, анын негизги себептери калктын табигый өсүүсү (3,7%) жана миграциялык агым (негизинен Ирактан). 15 жашка чейинки балдар калктын 33%ин, эмгекке жарамдуу курактагылар (15-64) 63%ин, 65 жаштан өткөндөр 4%ин түзөт. Калкынын 92% мусулмандар, 6%ке жакыны христиандар. Ислам мамлекеттик дин болуп саналат. Калкынын орто жыштыгы 1 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; жерге 66,2 адам. Шаар калкы 79%. Ири шаарлары: Амман (калкы 1,2 млн; 2008), Эз-Зарка (447,9 миң), Иерусалим (чыгыш бөлүгү), Ирбид (292,0 миң, агломерациясы менен 774,2), Эр-Русайфа (291,7 миң), Вали-эс-Сир (151,9 миң).

== Тарыхы ==
Өлкө аймагын байыркы заманда семит уруулары мекендеген. Биздин заманга чейинки 1-миң жылдыкта анын аймагынын бир бөлүгү Израиль жана Иудей падышалыктарына караган. Биздин заманга чейинки 1-миң жылдыктын аягынан биздин замандын 2-кылымына чейин аймакта байыркы арабдардын мамлекети Набатей падышалыгы болгон. Иордания аймагына 2-4к-да Рим, 4-кылымда Византия, 7-кылымда арабдар, 1115-кылымда кресттүүлөр, селжуктар, египеттик мамлюктар басып кирген. Араб халифатына кирген соң, Иорданиянын калкы ислам динин жана араб тилин кабыл алган. 16-кылымдын башынан 1918-ж. чейин Осмон империясына карап, биринчи дүйнөлүк согуштан (1914-18) кийин Улуу Британия мандатындагы Палестинага кошулган. Колониячылар 1921-ж. Иорданиянын бир бөлүгүндө (Иордан дарыясынын чыгышы) өзүнчө Трансиордания эмирлигин түзгөн, бирок иш жүзүндө аны Палестинаны сурап турган англиялык колониячылар бийлеген. 1928-ж. Трансиорданияга Улуу Британия өз мүдөөсүн көздөгөн келишимди таңуулаган. Ушул эле жылы Хашимиттер бийлиги конституция менен бекемделген. Ушулардан улам нааразычылык күчөп, өлкөдө боштондук үчүн кыймыл жайылган. 1946-ж. 25-майдан Англия-Иордания келишиминин (22.3.1946) негизинде И. Хашимит Королдугу деп аталып, эмир Абдаллах король болуп жарыяланган. 1948-49-ж-дагы араб-израиль согушунан улам Палестинанын борбордук райондору (Иордан дарыясынын батыш, Иерусалимдин чыгыш бөлүктөрү жана башкалар) Иорданияга кошулган. Король Абдаллах өлтүрүлгөндөн кийин 1951-ж. Абдаллахтын уулу Талал такка отурган, бирок ден соолугуна байланыштуу бийликти 1953-ж. уулу Талалга өткөрүп берүүгө аргасыз болгон. 1954-ж. патриотчул Улуттук фронт түзүлгөн жана ал 1956-ж. парламентке шайлоодо жеңип чыгып, өкмөттүн башына Улуттук социалдык партиянын лидери С. Набулси келген. Улуу Британия 1957-ж. февралда Англия-Иордания келишимин жоюп, Иорданиядан аскерлерин чыгарып кетүүгө аргасыз болгон. 1957-ж. апрелде король мамлекеттик төңкөрүш жасоого аракеттенген С. Набулсинин Өкмөтүн кетирген. 1967-ж. кайрадан тутанган Израиль менен болгон согуштан соң, 1948-49-ж-дагы кошулган жерлерин жоготкон. 1971-ж. Иордания аскерлери өлкөнүн аймагындагы палестиналыктардын согуштук базаларын жок кылган. 1988-ж. Иордания Иордан дарыясынын батыш бөлүгү менен болгон расмий байланышын үзгөн. 1994-ж. Иордания жана Израиль тынчтык келишимин түзүп, келишимдин шарты боюнча Израиль 1967-ж. басып алган аймактарын кайтарып берген. Король Хусейин бек Талалдын (1953-99-ж. башкарган) экономиканы көтөрүү, коомдук-саясий турмушту либералдаштыруу жана Ж. Чыгыштагы абалда турукташтыруу курсун уулу король Абдалла II бен аль-Хусейин улантууда.

== Экономикасы ==
Иордания табигый ресурстарга жарды; экономикасы көбүнчө сырткы соодага жана башка өлкөлөрдүн каржылоосуна байланыштуу; ошондой эле эмгек мигранттарынан түшкөн (жылына 1 млрдга жакын) акчанын да мааниси зор. ИДПнин көлөмү 30,03 млрд доллар, аны киши башына бөлүштүргөндө 5100 доллардан туура келет. ИДПдеги тейлөө чөйрөсүнүн үлүшү 85,8, өнөр жайныкы 10,3, айыл чарбаныкы 3,9 (2006). 1967-жылкы Израилдин агрессиялык саясатынан улам Иорданиянын чарбасы чоң зыян тарткан. Нефть (2005-ж. 8 миң баррель; Хамза кени), газ (294 млн м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;, Эль-Ариша аймагында) казылып алынат. Нефть ылгоочу жалгыз заводу Эз-Зарка шаарында жайгашкан. Чакан нефть-химиялык ишканалары пластмасса, сыр, идиш-аяк жуучу каражаттарды чыгарат. 2006-ж. 9,2 млрд кВт.с электр энергиясы өндүрүлгөн (негизинен газды пайдаланган ЖЭСтен). Эль-Ярмук дарыясында ГЭС курулууда (2008). Металлургия ишканалары (11 завод иштейт) болот чыгарат. Негизги химия продукциялары (поташ, кислота, минералдык жер семирткичтер жана башкалар) негизинен жергиликтүү ресурстардын базасында өндүрүлөт. Фосфорит (6,4 млн), Жансыз деңизден минералдуу туз, курулуш материалдардан акиташ теги, чопо, мрамор жана башкалар казылып алынат; цемент чыгаруу өнөр жай өнүккөн. Фосфор жана калий жер семирткичтери, фосфор кислотасы, бром, күкүрт кислотасы, түрдүү химикаттар, кайнатма туз өндүрүлөт. Фармацевтика өнөр жай өнүккөн. Жансыз деңиздин тузунун жана баткагынын негизинде косметикалык продукция даярдалат. Жеңил (кездеме, кийим жана башкалар), тамак-аш (сүт продуктулары, зайтун майы, ун жана башкалар) өнөр жай да өнүккөн. Кургакчыл климат айыл чарбанын өнүгүүсүнө тоскоолдук кылат; өлкөнүн басымдуу бөлүгүндө дыйканчылык сугатка муктаж. 21-кылымдын башталышынан агрардык өндүрүштө иштөөгө мигранттар (негизинен Египеттен) көп тартыла баштаган. Аймагынын 6-7%ке жакыны айдалат (анын &lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;и сугарылат). Негизги дыйканчылык аймагы Иордан дарыясынын өрөөнү; ал жерде жемиш бактары, цитрус өсүмдүктөрү, банан, жүзүм, томат, бадыраң, баклажан, буудай, арпа, ошондой эле жүгөрү, ак жүгөрү, картөшкө, пияз, капуста, жасмык жана башкалар өстүрүлөт. Ирригациялык максатта Иордан д-на канал, Эз-Зарка, Эль-Кафрайн, Шуайб жана башкалар дарыяларда суу сактагычтар курулган. Бодо мал, төө, кой жана эчки асыралат. Акаба булуңунан балык кармалат. Тейлөө чөйрөсү өлкөнүн экономикасынын ири сектору. 20дан ашык банк (андан ичкери Борбордук банк, Араб коммерциялык банкы жана башкалар) жана Амманда фонд биржасы иштейт. Жылына 5 млндон ашык чет элдик турист келет. Дарылоо ден соолукту чыңдоо туризминин негизги аймагы Акаба булуңу менен Жансыз деңиздин пляждары, ошондой эле деңизге жакын жайгашкан ысык булактар. Иорданияда авиация экипажын окутуунун жаңы системасы түзүлүп, ал араб жана африка авиакомпанияларына кызмат көрсөтөт. Темир жолунун узундугу 505 км; негизги магистралы өлкөнү түндүктөн түштүккө кесип өтөт. Автомобиль жолунун жалпы узундугу 7,5 миң км; негизги автомагистралдары: «Чөл шоссеси» (Эр-Рамта Амман Маан Акаба; узундугу 320 кмден ашык); Эль-Мафрак-Ирактын чек арасына чейин. Негизги туристтик трассасы: Амман-Иерусалим. Деңиз порту Акаба (Кызыл деңиздин Акаба булуңунда). Эль-Жизе (Аммандан 40 км түштүк тарапта), Акаба шаарларында эл аралык ири аэропорттору бар. Магистралдык куур транспортунун жалпы узундугу 475 км (2006), андан ичкери газ куурунуку 426 км (эң ириси Египеттен Акабага, андан ары өлкөнүн түндүгүнө кетет), нефть куурунуку 49 км. Сыртка поташ, фосфорит, минералдык жер семирткич, фармацевтика продукцияларын, текстиль жана тигилүү буюмдарды, жемиш жана башкалар чыгарып, сырттан нефть, газ, машина жана жабдууларды, азык-түлүк, кездеме жана ийрилген жип жана башкалар алат. Соода шериктери: Сауд Арабиясы, Ирак, Сирия, Бириккен Араб Эмирликтери жана башкалар араб өлкөлөрү, АКШ, Германия, Индия, Кытай.

== Маданияты ==
Билим берүү системасы мектепке чейинки тарбия, милдеттүү базалык (6 жылдык башталгыч, 4 жылдык толук эмес орто), 2 жылдык толук орто же кесиптик-техникалык билим берүүнү камтыйт. 2004-ж. балдардын 30%и мектепке чейинки мекемелерде тарбияланган, 6-12 жаштагы балдардын 91%и башталгыч мектепте, ал эми 12-18 жаш курактагылардын 87%и орто мектептерден билим алган. Билим берүү араб тилинде жүргүзүлөт, көпчүлүк мектептерде англис тили да окутулат. Өлкөдө 15тен ашык мамлекеттик ири университет, 10дон ашык менчик университет бар. 35 миңге жакын студент чет өлкөлөрдө, негизинен АКШ жана башкалар араб өлкөлөрүндө билим алууда. Амманда Калк китепканасы (1958), университеттердин китепканалары бар. Музейлери: археологиялык, ислам, элдик искусство жана кийим; Улуттук көркөм өнөр жана Мозаика галереялары (баары Амманда). Иорданияда 44 наамдагы гезит-журналдар чыгат (2004). Белгилүү араб тилинде «Ар-Рай» (1971), «Ад-Дустур» (1967), англис тилинде «Джордан таймс» (1975); Радио уктуруу 20-кылымдын 50-жылдарынын башында башталган, 12 радиостанция иштейт. Иордания телекөрсөтүүлөрү эки канал боюнча, биринде араб тилинде, экинчиси чет элдик телекөрсөтүүлөрү берилет. Жаңылыктары араб, француз, англис жана иврит тилдеринде чыгарылат. Адабияты араб тилинде өнүгүүдө. Улуттук иордан адабиятынын калыптануусу алгачкы адабий жыйындардын демилгечиси И-нын биринчи королу Абдаллах ибн Хусейндин ысымы менен байланыштуу. Көркөм өнөр палеолит, жолиттен башат алат. Кабатай аска сүрөттөрү, эллин маданиятынын эстеликтери сакталган. Рим мезгилинде архитектура менен искусство гүлдөп өнүккөн. Араб халифатынын курамында Иордания орто кылымдагы араб-мусулман көркөм маданиятынын очогу болгон. Жаңы мезгилдин архитектурасына заманбап курулуштар мүнөздүү. Жалпы арабдык жана улуттук салттардын жалпы европалык адабияттын ар кыл формалары менен айкалышуусу Иордания адабиятын негизги мүнөзүн аныктайт. Элдик музыка менен катар классикалык музыкасы өнүгүүдө. Улуттук консерватория (1986), симфогиялык оркестр иштейт. 1950-жылдарда тарыхый жана диний темадагы спектаклдер коюлган. 1964-ж. Амманда биринчи театр труппасы, 1951-ж. Театр ишмерлеринин ассоциациясы уюшулган. Амманда бир нече театр иштейт. Музыкалык жана театр фестивалдары өткөрүлүп турат. Улуттук киноиндустрия өнүгө элек, бирок телесериалдар тартылат. 2003-ж. жаштарга кинематографиянын негиздерин үйрөтүүгө багытталган Амман кинематографисттер бирикмеси уюшулган. Даректик киножанрында эмгектенген кино ишмерлеринин ичинен аралы Хасан жана Н. Хасандын ысымдары кеңири белгилүү. 2005-жылдан Амман шаарында кинофестиваль өткөрүлөт.

== Жазуулар ==
&lt;references /&gt;

== Колдонулган адабияттар ==
* [[“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы]]: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5

{{Азия өлкөлөрү}}
[[Категория:Иордания| ]]
[[Категория:Жакынкы Чыгыш өлкөлөрү]]</text>
      <sha1>flbwmmwayabfbx8ni4tuaxodxb8xxdc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вестгройсен</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64673</id>
    <revision>
      <id>663375</id>
      <parentid>609487</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T04:52:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gliwi</username>
        <id>15757</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Wappen Westgreussen.png]] → [[File:DEU Westgreußen COA.svg]] PNG → SVG</comment>
      <origin>663375</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4265" sha1="4ipl45a1rwfbhx2p7ex455f8j3qdd9b" xml:space="preserve">{{ОЖ
 |статусу                 = муниципалитет 
 |кыргызча аталышы           = Вестгройсен 
 |расмий аталышы            = Westgreußen 
 |сурөтү                   =  
 |баш ийгени                 = 
 |өлкө                      = Германия 
 |герб                 = DEU Westgreußen COA.svg 
 |желек                      = 
 |гербдин сүрөттөлүшү     = 
 |желектин сүрөттөлүшү          = 
 |гербдин туурасы             = 
 |желектин туурасы                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=14 |lat_sec=20 
  |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=55 |lon_sec=5 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |чек аранын түрү             = 
 |таблицадагы чек ара        = 
 |өлкөнүн картасынын өлчөмү    = 
 |облус картасынын өлчөмү = 
 |район картасынын өлчөмү = 
 |облус түрү              = Германия жерлери{{!}}Жер 
 |облус                  = Тюрингия 
 |таблицадагы облус         = Тюрингия 
 |район түрү              = Германиянын райондору{{!}}Район 
 |район                  = Кифхойзер 
 |таблицадагы район         = Кифхойзер (район){{!}}Кифхойзер 
 |коомдун түрү              = 
 |коом                   = 
 |таблицадагы коом         = 
 |ички бөлүнүшү           =  
 |башчысынын түрү           = 
 |башчысы                  = Гизела Мозебах 
 |негизделген күнү         = 
 |биринчи белгиленген           = 
 |мурунку аталышы        = 
 |статустун берилиши             = 
 |аймагы              = 8,45 
 |бийиктиктин түрү         = 
 |ОЖ борборунун бийиктиги    = 175 
 |климаты                 = 
 |расмий тили              = 
  |калкы                = 393 
  |элди каттоо жылы             = 2010 
  |жыштыгы              = 
  |агломерация             = 
  |улуттук курамы          = 
  |диний курамы = 
  |этнохороним            = 
 |убакыт аралыгы           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коду            = 03636 
 |почта индекси           = +49 3636 
 |почта индекстери        = 
 |автоунаа коду         = KYF 
 |идентификатордун түрү      = Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органынын коду{{!}}Расмий коду 
 |цифралык идентификатор   = 16 0 65 079 
 |Commons түрмөгүндө     =  
 |сайты                   =  
 |сайтынын тили               = de 
}} 
'''Вестгройсен''' ({{lang-de|Westgreußen}}) — [[Германия|Германия Федеративдик Республикасынын]] [[Тюрингия|Тюрингия жеринде]]  жайгашкан [[муниципалитет]].  [[Кифхойзер (район)|Кифхойзер]] районуна кирет.

Калкы — 393 киши (31-декабрь, 2010-жыл).&lt;ref&gt;[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]&lt;/ref&gt; Болжолдуу аянты — 8,45 км². Мамлекет ичинде бекитилген [[Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органынын коду|расмий коду]] — ''16 0 65 079''. Муниципалитеттин башчысы — Гизела Мозебах.


== Булактар ==
{{Булактар}}

== Тышкы шилтемелер ==
* 

{{Тюрингия райондору}}
{{Германия:Кифхойзер Район:Шаарлар}}
{{Thuringia-geo-stub}}

[[Категория:Тюрингия шаарлары]]</text>
      <sha1>4ipl45a1rwfbhx2p7ex455f8j3qdd9b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Грузия</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135745</id>
    <revision>
      <id>663363</id>
      <parentid>546480</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T19:52:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <origin>663363</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3748" sha1="qwohp61oiysqcjwhtdxuizn5iaf9yot" xml:space="preserve">{{Мамлекет
 |Кыргызча аталышы= Грузия
 |Расмий аталышы = [[Грузин тили|груз.]] საქართველო
 |Кыскача аталышы = Грузиа
 |Мамлекеттик дини = [[Динден тышкары мамлекет|Динден тышкары]]
 |Герб=Georgia coa.png
 |Желек=Flag of Georgia.svg
 |Гимндин аталышы=Эркиндик
 |Аудио=Tavisupleba vocal.ogg
 |Урааны=Күч бирдикте &lt;br /&gt;[[Грузин тили|груз.]]ძალა ერთობაშია
 |Башкаруу формасы =Парламенттик&lt;br /&gt; республика
 |Карта=
|lat_dir = N|lat_deg = 41|lat_min = 41|lat_sec = 0
  |lon_dir = E|lon_deg = 43|lon_min = 44|lon_sec = 0
 |region =GE
 |CoordScale    = 
 |Тили=[[Грузин тили|грузинче]]
 |Эгемендүүлүк күнү= [[9-апрель]] [[1991-жыл|1991-жылы]]
 |Эгемендүүлүгүн алды=[[ССРС|ССРСден]]
 |Борбор шаары= [[Тбилиси]]
 |Ири шаарлар = [[Кутаиси]], [[Батуми]], [[Рустави]], [[Зугдиди]], [[Гори]], [[Поти]]
 |Башчыларынын милдеттери= 
 |Башчылары= [[Саломе Зурбашвили]]
 |Аянты боюнча орду = 121чи
 |Аянты = 69 789 км2
 |Суу пайызы = 
 |Калкы боюнча орду = 131чи
 |Калкы = {{өсүү}} 3 688 647&lt;ref&gt;{{cite web|access-date=2022-05-07|title=Demographic Portal|url=https://www.geostat.ge/en/modules/categories/41/population}}&lt;/ref&gt;
 |Калкты каттоо жылы = 2021
 |Калктын жыштыгы=
 |ИДП (САМ)=
 |ИДП (САМ) эсептөө жылы=
 |ИДП (САМ) боюнча орду=
 |ИДП (САМ) ар бир жанга =  
 |ИДП (номинал)= 
 |ИДП (номинал) эсептөө жылы = 
 |ИДП (номинал) боюнча орду    = 
 |ИДП (номинал) ар бир жанга = 
 |Акча бирдиги=
 |АДӨИ= 
 |АДӨИ эсептөө жылы = 
 |АДӨИ боюнча орду = 
 |АДӨИ деңгээли  = 
 |МОК = GEO
 |Этнохороним = гүржин
 |Домени = [[.ge]]
 |Телефон коду = 995
 |Убакыт аралыгы = +4:00
 |Штрих коду =
}}
[[Файл:Georgia cities01.png|thumb|]]
'''Грузия''' ([[Грузин тили|груз.]] საქართველო/сакартвело) – [[Европа|Европадагы]] мамлекет.

Борбору – [[Тбилиси]].

== Тарых ==
Грузия күчөтүлүп дүйнөнүн көпчүлүк даамдуу шараптары жасап аймагында бир өлкө деп аташат. Тарыхта бул аймактын тарыхы менен тыгыз КТС менен тыгыз байланышта. VIII кылымда башталып, жергиликтүү кол өнөрчүлөрдүн атайын технология менен өндүрүлгөн рухтар бар үчүн атактуу&lt;ref name=&quot;Vinologue&quot;&gt;{{citation |author=Miquel Hudin |author2=Daria Kholodolina|title=Georgia: A guide to the cradle of wine |url=http://www.vinologue.com/books/georgia/ |page=300|year=2017|publisher=[[Vinologue]]|isbn=978-1-941598-05-4}}&lt;/ref&gt;.

== Булактар ==
&lt;references /&gt;

== Тышкы шилтемелер ==
* [http://www.allgeo.org Грузия тууралуу маалымат] (англис, немис, орус жана грузин тилдеринде)

{{Азия өлкөлөрү}}
{{Европа өлкөлөрү}}
{{Европа Бирлиги}}

[[Категория:Грузия| ]]</text>
      <sha1>qwohp61oiysqcjwhtdxuizn5iaf9yot</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>663364</id>
      <parentid>663363</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T19:57:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bosogo багыттама калтырбастан &quot;[[Грузия]]&quot; барагын &quot;[[Макала долбоору:Грузия]]&quot; деп кайра атады: [[Википедия:Добуш берүү/&quot;Макала долбоору&quot; мейкиндигин орнотуу|“Макала долбоору” мейкиндигинин убактылуу иш тартибинин 3-пунктуна ылайык]] (өтө кыска)</comment>
      <origin>663363</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3748" sha1="qwohp61oiysqcjwhtdxuizn5iaf9yot" xml:space="preserve">{{Мамлекет
 |Кыргызча аталышы= Грузия
 |Расмий аталышы = [[Грузин тили|груз.]] საქართველო
 |Кыскача аталышы = Грузиа
 |Мамлекеттик дини = [[Динден тышкары мамлекет|Динден тышкары]]
 |Герб=Georgia coa.png
 |Желек=Flag of Georgia.svg
 |Гимндин аталышы=Эркиндик
 |Аудио=Tavisupleba vocal.ogg
 |Урааны=Күч бирдикте &lt;br /&gt;[[Грузин тили|груз.]]ძალა ერთობაშია
 |Башкаруу формасы =Парламенттик&lt;br /&gt; республика
 |Карта=
|lat_dir = N|lat_deg = 41|lat_min = 41|lat_sec = 0
  |lon_dir = E|lon_deg = 43|lon_min = 44|lon_sec = 0
 |region =GE
 |CoordScale    = 
 |Тили=[[Грузин тили|грузинче]]
 |Эгемендүүлүк күнү= [[9-апрель]] [[1991-жыл|1991-жылы]]
 |Эгемендүүлүгүн алды=[[ССРС|ССРСден]]
 |Борбор шаары= [[Тбилиси]]
 |Ири шаарлар = [[Кутаиси]], [[Батуми]], [[Рустави]], [[Зугдиди]], [[Гори]], [[Поти]]
 |Башчыларынын милдеттери= 
 |Башчылары= [[Саломе Зурбашвили]]
 |Аянты боюнча орду = 121чи
 |Аянты = 69 789 км2
 |Суу пайызы = 
 |Калкы боюнча орду = 131чи
 |Калкы = {{өсүү}} 3 688 647&lt;ref&gt;{{cite web|access-date=2022-05-07|title=Demographic Portal|url=https://www.geostat.ge/en/modules/categories/41/population}}&lt;/ref&gt;
 |Калкты каттоо жылы = 2021
 |Калктын жыштыгы=
 |ИДП (САМ)=
 |ИДП (САМ) эсептөө жылы=
 |ИДП (САМ) боюнча орду=
 |ИДП (САМ) ар бир жанга =  
 |ИДП (номинал)= 
 |ИДП (номинал) эсептөө жылы = 
 |ИДП (номинал) боюнча орду    = 
 |ИДП (номинал) ар бир жанга = 
 |Акча бирдиги=
 |АДӨИ= 
 |АДӨИ эсептөө жылы = 
 |АДӨИ боюнча орду = 
 |АДӨИ деңгээли  = 
 |МОК = GEO
 |Этнохороним = гүржин
 |Домени = [[.ge]]
 |Телефон коду = 995
 |Убакыт аралыгы = +4:00
 |Штрих коду =
}}
[[Файл:Georgia cities01.png|thumb|]]
'''Грузия''' ([[Грузин тили|груз.]] საქართველო/сакартвело) – [[Европа|Европадагы]] мамлекет.

Борбору – [[Тбилиси]].

== Тарых ==
Грузия күчөтүлүп дүйнөнүн көпчүлүк даамдуу шараптары жасап аймагында бир өлкө деп аташат. Тарыхта бул аймактын тарыхы менен тыгыз КТС менен тыгыз байланышта. VIII кылымда башталып, жергиликтүү кол өнөрчүлөрдүн атайын технология менен өндүрүлгөн рухтар бар үчүн атактуу&lt;ref name=&quot;Vinologue&quot;&gt;{{citation |author=Miquel Hudin |author2=Daria Kholodolina|title=Georgia: A guide to the cradle of wine |url=http://www.vinologue.com/books/georgia/ |page=300|year=2017|publisher=[[Vinologue]]|isbn=978-1-941598-05-4}}&lt;/ref&gt;.

== Булактар ==
&lt;references /&gt;

== Тышкы шилтемелер ==
* [http://www.allgeo.org Грузия тууралуу маалымат] (англис, немис, орус жана грузин тилдеринде)

{{Азия өлкөлөрү}}
{{Европа өлкөлөрү}}
{{Европа Бирлиги}}

[[Категория:Грузия| ]]</text>
      <sha1>qwohp61oiysqcjwhtdxuizn5iaf9yot</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>663377</id>
      <parentid>663364</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T10:25:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <origin>663377</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9471" sha1="56bcxmp181yfdpevjo6bux3jxreqty3" xml:space="preserve">{{Мамлекет
 |Кыргызча аталышы= Грузия
 |Расмий аталышы = [[Грузин тили|груз.]] საქართველო
 |Кыскача аталышы = Грузиа
 |Мамлекеттик дини = [[Динден тышкары мамлекет|Динден тышкары]]
 |Герб=Georgia coa.png
 |Желек=Flag of Georgia.svg
 |Гимндин аталышы=Эркиндик
 |Аудио=Tavisupleba vocal.ogg
 |Урааны=Күч бирдикте &lt;br /&gt;[[Грузин тили|груз.]]ძალა ერთობაშია
 |Башкаруу формасы =Парламенттик&lt;br /&gt; республика
 |Карта=
|lat_dir = N|lat_deg = 41|lat_min = 41|lat_sec = 0
  |lon_dir = E|lon_deg = 43|lon_min = 44|lon_sec = 0
 |region =GE
 |CoordScale    = 
 |Тили=[[Грузин тили|грузинче]]
 |Эгемендүүлүк күнү= [[9-апрель]] [[1991-жыл|1991-жылы]]
 |Эгемендүүлүгүн алды=[[ССРС|ССРСден]]
 |Борбор шаары= [[Тбилиси]]
 |Ири шаарлар = [[Кутаиси]], [[Батуми]], [[Рустави]], [[Зугдиди]], [[Гори]], [[Поти]]
 |Башчыларынын милдеттери= 
 |Башчылары= [[Саломе Зурбашвили]]
 |Аянты боюнча орду = 121чи
 |Аянты = 69 789 км2
 |Суу пайызы = 
 |Калкы боюнча орду = 131чи
 |Калкы = {{өсүү}} 3 688 647&lt;ref&gt;{{cite web|access-date=2022-05-07|title=Demographic Portal|url=https://www.geostat.ge/en/modules/categories/41/population}}&lt;/ref&gt;
 |Калкты каттоо жылы = 2021
 |Калктын жыштыгы=
 |ИДП (САМ)=
 |ИДП (САМ) эсептөө жылы=
 |ИДП (САМ) боюнча орду=
 |ИДП (САМ) ар бир жанга =  
 |ИДП (номинал)= 
 |ИДП (номинал) эсептөө жылы = 
 |ИДП (номинал) боюнча орду    = 
 |ИДП (номинал) ар бир жанга = 
 |Акча бирдиги=
 |АДӨИ= 
 |АДӨИ эсептөө жылы = 
 |АДӨИ боюнча орду = 
 |АДӨИ деңгээли  = 
 |МОК = GEO
 |Этнохороним = гүржин
 |Домени = [[.ge]]
 |Телефон коду = 995
 |Убакыт аралыгы = +4:00
 |Штрих коду =
}}
[[Файл:Georgia cities01.png|thumb|]]
'''Грузия''' ({{lang-ka|საქართველო}}, ''Сакартвело'', {{lang-ab|Қырҭтәыла}}) — [[Түштүк Кавказ|Түштүк Кавказдын]] батышында жана [[Кара деңиз|Кара деңиздин]] чыгыш жээгинде жайгашкан мамлекет&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://www.britannica.com/place/Caucasus Encyclopedia Britannica. Caucasus]&lt;/ref&gt;. Чыгыш Европа менен Батыш Азиянын аймагында жайгашкан жана көп учурда Европа менен Азиянын кесилишиндеги өлкө катары каралат. Тарыхый, маданий жана геосаясий жактан алганда, ал Европанын бир бөлүгү деп эсептелет&lt;ref&gt;[https://www.cambridge.org/core/journals/nationalities-papers/article/abs/go-west-georgias-european-identity-and-its-role-in-domestic-politics-and-foreign-policy-objectives/AB309EDA6F4E1E4D25C97F00DCFF7973 Cambridge University Press. Go West: Georgia's European identity and its role in domestic politics and foreign policy objectives]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. 

Грузия түндүгүнөн жана түндүк-чыгышынана — [[Орусия]], түштүк-чыгышынан — [[Азербайжан]], түштүгүнөн — [[Армения]], түштүк-батышынан [[Түркия]] менен чектешет.

Борбору – [[Тбилиси]] шаары. Расмий тили – грузин тили.

Демократиялуу, унитардык парламенттик республика. Грузия бир катар эл аралык уюмдарга, анын ичинде [[Бириккен Улуттар Уюму|Бириккен Улуттар Уюмуна]], [[Европа кеңеши|Европа]] [[Европа кеңеши|кеңешине]], [[Европа реконcтрукциялоо жана өнүктүрүү банкы|Европа реконcтрукциялоо жана өнүктүрүү банкына]], [[Европадагы Коопсуздук жана Кызматташтык Уюму (ЕККУ)|Европадагы Коопсуздук жана Кызматташтык уюмуна]], [[Кара деңиз экономикалык кызматташтык уюму|Кара деңиз экономикалык кызматташтык уюмуна]], ГУАМга, [[Бүткүл Дүйнөлүк Соода Уюму|Бүткүл Дүйнөлүк Соода уюмуна]] мүчө өлкө.

Европа Биримдигине жана НАТОго интеграцияланууну көздөгөн бир катар демократиялык жана экономикалык реформаларды жүргүзүүдө. 2023-жылдын 14-декабрынан бери Грузия Европа Биримдигине мүчө болууга расмий талапкер мамлекет болуп саналат&lt;ref&gt;[https://eu4georgia.eu/what-does-the-eu-candidate-status-mean-to-georgia/ European Union. EU Candidate Status – What Does It Mean For Georgia?]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.consilium.europa.eu/en/policies/georgia/ The General Secretariat of the Council of the EU. Georgia]&lt;/ref&gt;.

Конституциясына ылайык&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;[https://matsne.gov.ge/en/document/view/30346?publication=36 Грузиянын Конституциясы]&lt;/ref&gt;, Грузия эки автономиялуу республикадан, тогуз аймактан жана аларга теңдеш макамга ээ болгон борбор шаардан турат&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

[[Абхазия]] жана Цхинвали аймагы иш жүзүндө Грузия өкмөтүнүн (де-факто) көзөмөлүндө эмес.  Грузия, Европадагы Коопсуздук жана Кызматташтык уюмунун парламенттик ассамблеясы, Америка Кошмо Штаттары жана Европа комиссиясы тарабынан бул аймактар ​​Орусия тарабынан басып алынган Грузиянын аймактары катары каралат&lt;ref&gt;[https://www.aljazeera.com/news/2008/8/9/georgia-declares-state-of-war Al Jazeera. Georgia declares ‘state of war’]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/news/world-europe-17301647 BBC. Georgia country profile]&lt;/ref&gt;. Орусия&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2008/08/27/world/europe/27russia.html The New York Times. Russia Backs Independence of Georgian Enclaves]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kremlin.ru/acts/bank/27957 Кремль. Указ Президента Российской Федерации от 26.08.2008 г. № 1260]&lt;/ref&gt;, Никарагуа&lt;ref&gt;[https://ticotimes.net/2008/09/12/nicaragua-recognizes-abkhazia-south-ossetia The Tico Times. Nicaragua Recognizes Abkhazia, South Ossetia]&lt;/ref&gt;, Венесуэла&lt;ref&gt;[https://oc-media.org/georgia-calls-on-venezuela-to-revoke-recognition-of-abkhazia-and-south-ossetia-following-maduros-removal/ OC Media. Georgia calls on Venezuela to revoke recognition of Abkhazia and South Ossetia following Maduro’s removal]&lt;/ref&gt; жана Сирия&lt;ref&gt;[https://meduza.io/short/2018/05/29/siriya-priznala-abhaziyu-i-yuzhnuyu-osetiyu-kto-esche Meduza. Сирия признала Абхазию и Южную Осетию. Кто еще?]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://archives.guamlegislature.gov/37th-guam-legislature-archives/messages-and-communications-37th/ The Guam Legislature. 37th Legislature – Messages and Communications]&lt;/ref&gt; бул аймактарды Грузиядан көз карандысыз мамлекеттер — Абхазия Республикасы жана Түштүк Осетия Республикасы — деген макамда тааныйт.

== Тарых ==
Грузия күчөтүлүп дүйнөнүн көпчүлүк даамдуу шараптары жасап аймагында бир өлкө деп аташат. Тарыхта бул аймактын тарыхы менен тыгыз КТС менен тыгыз байланышта. VIII кылымда башталып, жергиликтүү кол өнөрчүлөрдүн атайын технология менен өндүрүлгөн рухтар бар үчүн атактуу&lt;ref name=&quot;Vinologue&quot;&gt;{{citation |author=Miquel Hudin |author2=Daria Kholodolina|title=Georgia: A guide to the cradle of wine |url=http://www.vinologue.com/books/georgia/ |page=300|year=2017|publisher=[[Vinologue]]|isbn=978-1-941598-05-4}}&lt;/ref&gt;.

== Булактар ==
&lt;references /&gt;

== Тышкы шилтемелер ==
* [http://www.allgeo.org Грузия тууралуу маалымат] (англис, немис, орус жана грузин тилдеринде)

{{Азия өлкөлөрү}}
{{Европа өлкөлөрү}}
{{Европа Бирлиги}}

[[Категория:Грузия| ]]</text>
      <sha1>56bcxmp181yfdpevjo6bux3jxreqty3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>663378</id>
      <parentid>663377</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T10:29:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тышкы шилтемелер */</comment>
      <origin>663378</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9730" sha1="fcz6n3pf1xobgjm3oip9t4y0933vqrg" xml:space="preserve">{{Мамлекет
 |Кыргызча аталышы= Грузия
 |Расмий аталышы = [[Грузин тили|груз.]] საქართველო
 |Кыскача аталышы = Грузиа
 |Мамлекеттик дини = [[Динден тышкары мамлекет|Динден тышкары]]
 |Герб=Georgia coa.png
 |Желек=Flag of Georgia.svg
 |Гимндин аталышы=Эркиндик
 |Аудио=Tavisupleba vocal.ogg
 |Урааны=Күч бирдикте &lt;br /&gt;[[Грузин тили|груз.]]ძალა ერთობაშია
 |Башкаруу формасы =Парламенттик&lt;br /&gt; республика
 |Карта=
|lat_dir = N|lat_deg = 41|lat_min = 41|lat_sec = 0
  |lon_dir = E|lon_deg = 43|lon_min = 44|lon_sec = 0
 |region =GE
 |CoordScale    = 
 |Тили=[[Грузин тили|грузинче]]
 |Эгемендүүлүк күнү= [[9-апрель]] [[1991-жыл|1991-жылы]]
 |Эгемендүүлүгүн алды=[[ССРС|ССРСден]]
 |Борбор шаары= [[Тбилиси]]
 |Ири шаарлар = [[Кутаиси]], [[Батуми]], [[Рустави]], [[Зугдиди]], [[Гори]], [[Поти]]
 |Башчыларынын милдеттери= 
 |Башчылары= [[Саломе Зурбашвили]]
 |Аянты боюнча орду = 121чи
 |Аянты = 69 789 км2
 |Суу пайызы = 
 |Калкы боюнча орду = 131чи
 |Калкы = {{өсүү}} 3 688 647&lt;ref&gt;{{cite web|access-date=2022-05-07|title=Demographic Portal|url=https://www.geostat.ge/en/modules/categories/41/population}}&lt;/ref&gt;
 |Калкты каттоо жылы = 2021
 |Калктын жыштыгы=
 |ИДП (САМ)=
 |ИДП (САМ) эсептөө жылы=
 |ИДП (САМ) боюнча орду=
 |ИДП (САМ) ар бир жанга =  
 |ИДП (номинал)= 
 |ИДП (номинал) эсептөө жылы = 
 |ИДП (номинал) боюнча орду    = 
 |ИДП (номинал) ар бир жанга = 
 |Акча бирдиги=
 |АДӨИ= 
 |АДӨИ эсептөө жылы = 
 |АДӨИ боюнча орду = 
 |АДӨИ деңгээли  = 
 |МОК = GEO
 |Этнохороним = гүржин
 |Домени = [[.ge]]
 |Телефон коду = 995
 |Убакыт аралыгы = +4:00
 |Штрих коду =
}}
[[Файл:Georgia cities01.png|thumb|]]
'''Грузия''' ({{lang-ka|საქართველო}}, ''Сакартвело'', {{lang-ab|Қырҭтәыла}}) — [[Түштүк Кавказ|Түштүк Кавказдын]] батышында жана [[Кара деңиз|Кара деңиздин]] чыгыш жээгинде жайгашкан мамлекет&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://www.britannica.com/place/Caucasus Encyclopedia Britannica. Caucasus]&lt;/ref&gt;. Чыгыш Европа менен Батыш Азиянын аймагында жайгашкан жана көп учурда Европа менен Азиянын кесилишиндеги өлкө катары каралат. Тарыхый, маданий жана геосаясий жактан алганда, ал Европанын бир бөлүгү деп эсептелет&lt;ref&gt;[https://www.cambridge.org/core/journals/nationalities-papers/article/abs/go-west-georgias-european-identity-and-its-role-in-domestic-politics-and-foreign-policy-objectives/AB309EDA6F4E1E4D25C97F00DCFF7973 Cambridge University Press. Go West: Georgia's European identity and its role in domestic politics and foreign policy objectives]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. 

Грузия түндүгүнөн жана түндүк-чыгышынана — [[Орусия]], түштүк-чыгышынан — [[Азербайжан]], түштүгүнөн — [[Армения]], түштүк-батышынан [[Түркия]] менен чектешет.

Борбору – [[Тбилиси]] шаары. Расмий тили – грузин тили.

Демократиялуу, унитардык парламенттик республика. Грузия бир катар эл аралык уюмдарга, анын ичинде [[Бириккен Улуттар Уюму|Бириккен Улуттар Уюмуна]], [[Европа кеңеши|Европа]] [[Европа кеңеши|кеңешине]], [[Европа реконcтрукциялоо жана өнүктүрүү банкы|Европа реконcтрукциялоо жана өнүктүрүү банкына]], [[Европадагы Коопсуздук жана Кызматташтык Уюму (ЕККУ)|Европадагы Коопсуздук жана Кызматташтык уюмуна]], [[Кара деңиз экономикалык кызматташтык уюму|Кара деңиз экономикалык кызматташтык уюмуна]], ГУАМга, [[Бүткүл Дүйнөлүк Соода Уюму|Бүткүл Дүйнөлүк Соода уюмуна]] мүчө өлкө.

Европа Биримдигине жана НАТОго интеграцияланууну көздөгөн бир катар демократиялык жана экономикалык реформаларды жүргүзүүдө. 2023-жылдын 14-декабрынан бери Грузия Европа Биримдигине мүчө болууга расмий талапкер мамлекет болуп саналат&lt;ref&gt;[https://eu4georgia.eu/what-does-the-eu-candidate-status-mean-to-georgia/ European Union. EU Candidate Status – What Does It Mean For Georgia?]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.consilium.europa.eu/en/policies/georgia/ The General Secretariat of the Council of the EU. Georgia]&lt;/ref&gt;.

Конституциясына ылайык&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;[https://matsne.gov.ge/en/document/view/30346?publication=36 Грузиянын Конституциясы]&lt;/ref&gt;, Грузия эки автономиялуу республикадан, тогуз аймактан жана аларга теңдеш макамга ээ болгон борбор шаардан турат&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

[[Абхазия]] жана Цхинвали аймагы иш жүзүндө Грузия өкмөтүнүн (де-факто) көзөмөлүндө эмес.  Грузия, Европадагы Коопсуздук жана Кызматташтык уюмунун парламенттик ассамблеясы, Америка Кошмо Штаттары жана Европа комиссиясы тарабынан бул аймактар ​​Орусия тарабынан басып алынган Грузиянын аймактары катары каралат&lt;ref&gt;[https://www.aljazeera.com/news/2008/8/9/georgia-declares-state-of-war Al Jazeera. Georgia declares ‘state of war’]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/news/world-europe-17301647 BBC. Georgia country profile]&lt;/ref&gt;. Орусия&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2008/08/27/world/europe/27russia.html The New York Times. Russia Backs Independence of Georgian Enclaves]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kremlin.ru/acts/bank/27957 Кремль. Указ Президента Российской Федерации от 26.08.2008 г. № 1260]&lt;/ref&gt;, Никарагуа&lt;ref&gt;[https://ticotimes.net/2008/09/12/nicaragua-recognizes-abkhazia-south-ossetia The Tico Times. Nicaragua Recognizes Abkhazia, South Ossetia]&lt;/ref&gt;, Венесуэла&lt;ref&gt;[https://oc-media.org/georgia-calls-on-venezuela-to-revoke-recognition-of-abkhazia-and-south-ossetia-following-maduros-removal/ OC Media. Georgia calls on Venezuela to revoke recognition of Abkhazia and South Ossetia following Maduro’s removal]&lt;/ref&gt; жана Сирия&lt;ref&gt;[https://meduza.io/short/2018/05/29/siriya-priznala-abhaziyu-i-yuzhnuyu-osetiyu-kto-esche Meduza. Сирия признала Абхазию и Южную Осетию. Кто еще?]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://archives.guamlegislature.gov/37th-guam-legislature-archives/messages-and-communications-37th/ The Guam Legislature. 37th Legislature – Messages and Communications]&lt;/ref&gt; бул аймактарды Грузиядан көз карандысыз мамлекеттер — Абхазия Республикасы жана Түштүк Осетия Республикасы — деген макамда тааныйт.

== Тарых ==
Грузия күчөтүлүп дүйнөнүн көпчүлүк даамдуу шараптары жасап аймагында бир өлкө деп аташат. Тарыхта бул аймактын тарыхы менен тыгыз КТС менен тыгыз байланышта. VIII кылымда башталып, жергиликтүү кол өнөрчүлөрдүн атайын технология менен өндүрүлгөн рухтар бар үчүн атактуу&lt;ref name=&quot;Vinologue&quot;&gt;{{citation |author=Miquel Hudin |author2=Daria Kholodolina|title=Georgia: A guide to the cradle of wine |url=http://www.vinologue.com/books/georgia/ |page=300|year=2017|publisher=[[Vinologue]]|isbn=978-1-941598-05-4}}&lt;/ref&gt;.

== Булактар ==
{{Булактар|2}}

== Тышкы шилтемелер ==
* [https://www.gov.ge/ Грузия өкмөтүнүн расмий сайты]
* [https://mfa.gov.ge/ Грузиянын Тышкы иштер министрлиги]
* [https://gnta.ge/en Грузиянын Улуттук туризм боюнча администрациясы]
* [http://www.allgeo.org Грузия тууралуу маалымат] ({{ref-en}}, {{ref-de}}, {{ref-ge}}, {{ref-ru}})

{{Азия өлкөлөрү}}
{{Европа өлкөлөрү}}
{{Европа Бирлиги}}

[[Категория:Грузия| ]]</text>
      <sha1>fcz6n3pf1xobgjm3oip9t4y0933vqrg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>663379</id>
      <parentid>663378</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T10:43:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <origin>663379</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15480" sha1="4jjcj1dmlmja59q09k0lvd4i9iy5b5o" xml:space="preserve">{{Мамлекет
 |Кыргызча аталышы= Грузия
 |Расмий аталышы = [[Грузин тили|груз.]] საქართველო
 |Кыскача аталышы = Грузиа
 |Мамлекеттик дини = [[Динден тышкары мамлекет|Динден тышкары]]
 |Герб=Georgia coa.png
 |Желек=Flag of Georgia.svg
 |Гимндин аталышы=Эркиндик
 |Аудио=Tavisupleba vocal.ogg
 |Урааны=Күч бирдикте &lt;br /&gt;[[Грузин тили|груз.]]ძალა ერთობაშია
 |Башкаруу формасы =Парламенттик&lt;br /&gt; республика
 |Карта=
|lat_dir = N|lat_deg = 41|lat_min = 41|lat_sec = 0
  |lon_dir = E|lon_deg = 43|lon_min = 44|lon_sec = 0
 |region =GE
 |CoordScale    = 
 |Тили=[[Грузин тили|грузинче]]
 |Эгемендүүлүк күнү= [[9-апрель]] [[1991-жыл|1991-жылы]]
 |Эгемендүүлүгүн алды=[[ССРС|ССРСден]]
 |Борбор шаары= [[Тбилиси]]
 |Ири шаарлар = [[Кутаиси]], [[Батуми]], [[Рустави]], [[Зугдиди]], [[Гори]], [[Поти]]
 |Башчыларынын милдеттери= 
 |Башчылары= [[Саломе Зурбашвили]]
 |Аянты боюнча орду = 121чи
 |Аянты = 69 789 км2
 |Суу пайызы = 
 |Калкы боюнча орду = 131чи
 |Калкы = {{өсүү}} 3 688 647&lt;ref&gt;{{cite web|access-date=2022-05-07|title=Demographic Portal|url=https://www.geostat.ge/en/modules/categories/41/population}}&lt;/ref&gt;
 |Калкты каттоо жылы = 2021
 |Калктын жыштыгы=
 |ИДП (САМ)=
 |ИДП (САМ) эсептөө жылы=
 |ИДП (САМ) боюнча орду=
 |ИДП (САМ) ар бир жанга =  
 |ИДП (номинал)= 
 |ИДП (номинал) эсептөө жылы = 
 |ИДП (номинал) боюнча орду    = 
 |ИДП (номинал) ар бир жанга = 
 |Акча бирдиги=
 |АДӨИ= 
 |АДӨИ эсептөө жылы = 
 |АДӨИ боюнча орду = 
 |АДӨИ деңгээли  = 
 |МОК = GEO
 |Этнохороним = гүржин
 |Домени = [[.ge]]
 |Телефон коду = 995
 |Убакыт аралыгы = +4:00
 |Штрих коду =
}}
[[Файл:Georgia cities01.png|thumb|]]
'''Грузия''' ({{lang-ka|საქართველო}}, ''Сакартвело'', {{lang-ab|Қырҭтәыла}}) — [[Түштүк Кавказ|Түштүк Кавказдын]] батышында жана [[Кара деңиз|Кара деңиздин]] чыгыш жээгинде жайгашкан мамлекет&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://www.britannica.com/place/Caucasus Encyclopedia Britannica. Caucasus]&lt;/ref&gt;. Чыгыш Европа менен Батыш Азиянын аймагында жайгашкан жана көп учурда Европа менен Азиянын кесилишиндеги өлкө катары каралат. Тарыхый, маданий жана геосаясий жактан алганда, ал Европанын бир бөлүгү деп эсептелет&lt;ref&gt;[https://www.cambridge.org/core/journals/nationalities-papers/article/abs/go-west-georgias-european-identity-and-its-role-in-domestic-politics-and-foreign-policy-objectives/AB309EDA6F4E1E4D25C97F00DCFF7973 Cambridge University Press. Go West: Georgia's European identity and its role in domestic politics and foreign policy objectives]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. 

Грузия түндүгүнөн жана түндүк-чыгышынана — [[Орусия]], түштүк-чыгышынан — [[Азербайжан]], түштүгүнөн — [[Армения]], түштүк-батышынан [[Түркия]] менен чектешет.

Борбору – [[Тбилиси]] шаары. Расмий тили – грузин тили.

Демократиялуу, унитардык парламенттик республика. Грузия бир катар эл аралык уюмдарга, анын ичинде [[Бириккен Улуттар Уюму|Бириккен Улуттар Уюмуна]], [[Европа кеңеши|Европа]] [[Европа кеңеши|кеңешине]], [[Европа реконcтрукциялоо жана өнүктүрүү банкы|Европа реконcтрукциялоо жана өнүктүрүү банкына]], [[Европадагы Коопсуздук жана Кызматташтык Уюму (ЕККУ)|Европадагы Коопсуздук жана Кызматташтык уюмуна]], [[Кара деңиз экономикалык кызматташтык уюму|Кара деңиз экономикалык кызматташтык уюмуна]], ГУАМга, [[Бүткүл Дүйнөлүк Соода Уюму|Бүткүл Дүйнөлүк Соода уюмуна]] мүчө өлкө.

Европа Биримдигине жана НАТОго интеграцияланууну көздөгөн бир катар демократиялык жана экономикалык реформаларды жүргүзүүдө. 2023-жылдын 14-декабрынан бери Грузия Европа Биримдигине мүчө болууга расмий талапкер мамлекет болуп саналат&lt;ref&gt;[https://eu4georgia.eu/what-does-the-eu-candidate-status-mean-to-georgia/ European Union. EU Candidate Status – What Does It Mean For Georgia?]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.consilium.europa.eu/en/policies/georgia/ The General Secretariat of the Council of the EU. Georgia]&lt;/ref&gt;.

Конституциясына ылайык&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;[https://matsne.gov.ge/en/document/view/30346?publication=36 Грузиянын Конституциясы]&lt;/ref&gt;, Грузия эки автономиялуу республикадан, тогуз аймактан жана аларга теңдеш макамга ээ болгон борбор шаардан турат&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

[[Абхазия]] жана Цхинвали аймагы иш жүзүндө Грузия өкмөтүнүн (де-факто) көзөмөлүндө эмес.  Грузия, Европадагы Коопсуздук жана Кызматташтык уюмунун парламенттик ассамблеясы, Америка Кошмо Штаттары жана Европа комиссиясы тарабынан бул аймактар ​​Орусия тарабынан басып алынган Грузиянын аймактары катары каралат&lt;ref&gt;[https://www.aljazeera.com/news/2008/8/9/georgia-declares-state-of-war Al Jazeera. Georgia declares ‘state of war’]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/news/world-europe-17301647 BBC. Georgia country profile]&lt;/ref&gt;. Орусия&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2008/08/27/world/europe/27russia.html The New York Times. Russia Backs Independence of Georgian Enclaves]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kremlin.ru/acts/bank/27957 Кремль. Указ Президента Российской Федерации от 26.08.2008 г. № 1260]&lt;/ref&gt;, Никарагуа&lt;ref&gt;[https://ticotimes.net/2008/09/12/nicaragua-recognizes-abkhazia-south-ossetia The Tico Times. Nicaragua Recognizes Abkhazia, South Ossetia]&lt;/ref&gt;, Венесуэла&lt;ref&gt;[https://oc-media.org/georgia-calls-on-venezuela-to-revoke-recognition-of-abkhazia-and-south-ossetia-following-maduros-removal/ OC Media. Georgia calls on Venezuela to revoke recognition of Abkhazia and South Ossetia following Maduro’s removal]&lt;/ref&gt; жана Сирия&lt;ref&gt;[https://meduza.io/short/2018/05/29/siriya-priznala-abhaziyu-i-yuzhnuyu-osetiyu-kto-esche Meduza. Сирия признала Абхазию и Южную Осетию. Кто еще?]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://archives.guamlegislature.gov/37th-guam-legislature-archives/messages-and-communications-37th/ The Guam Legislature. 37th Legislature – Messages and Communications]&lt;/ref&gt; бул аймактарды Грузиядан көз карандысыз мамлекеттер — Абхазия Республикасы жана Түштүк Осетия Республикасы — деген макамда тааныйт.

== Тарых ==
Грузия күчөтүлүп дүйнөнүн көпчүлүк даамдуу шараптары жасап аймагында бир өлкө деп аташат. Тарыхта бул аймактын тарыхы менен тыгыз КТС менен тыгыз байланышта. VIII кылымда башталып, жергиликтүү кол өнөрчүлөрдүн атайын технология менен өндүрүлгөн рухтар бар үчүн атактуу&lt;ref name=&quot;Vinologue&quot;&gt;{{citation |author=Miquel Hudin |author2=Daria Kholodolina|title=Georgia: A guide to the cradle of wine |url=http://www.vinologue.com/books/georgia/ |page=300|year=2017|publisher=[[Vinologue]]|isbn=978-1-941598-05-4}}&lt;/ref&gt;.

== Географиясы ==
Грузия Түштүк Кавказдын борбордук жана батыш бөлүгүндө, түндүк кеңдиктин 41°07' жана 43°05', чыгыш узундуктун 40°05' жана 46°44' ортосунда,  жарым-нымдуу Жер ортолук деңизинин кургак Арал-Каспий ойдуңунун жана континенталдык тоолуу аймактардын кесилишинде жайгашкан. Бул жагдай табигый шарттардын ар түрдүүлүгүн, ошондой эле флора менен фаунанын байлыгын шарттайт. Грузиянын аянты 69 700 км² түзөт. Түндүгүнөн жана түндүк-чыгышынана — [[Орусия]], түштүк-чыгышынан — [[Азербайжан]], түштүгүнөн — [[Армения]], түштүк-батышынан [[Түркия]] менен чектешет. Өлкөнүн Кара деңизде жээгинин узундугу 308 км жетет.

=== Рельефи ===
Грузиянын түндүгүн Чоң Кавказ тоолору ээлейт. Анын түштүк капталында Кодор, Сванет, Харул, Ламис, Гудис, Картли жана Кахет кырка тоолору, ал эми түндүгүндө — Хох, Шавана, Кидеган, Хевсурет жана Пирикит кырка тоолору жайгашкан. Грузиянын бийик тоолуу түндүгүндө нивалдык рельеф формаларынын калыптанышында мөңгүлөр башкы роль ойногон. Чоң Кавказдын чыгышында тарыхый доорго таандык жанарташ түзүлүштөрү бар. Түштүктөгү тоо аралык депрессияда Дзируль массиви менен бөлүнүп турган Иверия жана Колхида ойдуңдары орун алган. Алардын көпчүлүк бөлүгүн аллювиалдык түздүктөр ээлейт. Ички Картли, Төмөнкү Картли жана Алазань түздүктөрү да аллювийден турат. Колхида аймагынан түштүгүрөөктө, деңиз деңгээлинен 2850 м бийиктикте Месхет, Шавшет, Триалет жана Лок кырка тоолору орун алган. Түштүк-Грузин жанарташ тоолуу аймагы Грузиянын түштүк аймагын ээлейт.

Грузиянын табигый шарттары абдан ар түрдүү келет. Тарыхый мезгилдерде алар кескин өзгөрүүгө учураган эмес жана калктын социалдык, чарбалык турмушунда чечүүчү өзгөрүүлөрдү жараткан эмес, бирок Мөңгү доорундагы табигый катаклизмдер азыркы Грузиянын аймагында жашаган таш доорунун адамдарынын жашоосуна олуттуу таасир эткен. Ландшафттардын, гидрологиялык шарттардын, жер кыртышынын, өсүмдүктөр менен жаныбарлар дүйнөсүнүн ар түрдүүлүгү неотектоникалык көтөрүлүүлөр менен чөгүүлөрдүн натыйжасы болуп саналат. Грузиянын географиялык абалы жана климаттык өзгөчөлүктөрү мамлекеттин калыптанышында да белгилүү роль ойногон. Байыркы жана орто кылымдардагы Грузияда деңизде сүзүү менен балык уулоонун аз өнүгүшү Грузиянын бүткүл Кара деңиз жээгинде олуттуу булуңдардын, аралдардын жана жарым аралдардын жоктугу менен түшүндүрүлөт.

Грузиянын аймагы бийик тоолуу, орто тоолуу, дөңсөөлүү, ойдуңдуу-түзөң, бөксө тоолуу жана плато сымал рельефти айкалыштырат. Чоң Кавказ тилкесинде өлкөнүн эң бийик географиялык чекити — Шхара чокусу (5193,2 м) жайгашкан. Өлкөнүн бийик тоолуу тилкесинде тоо-эрозиялык, тоо-гляциалдык жана нивалдык рельеф формалары айкын байкалат, аларды калыптандырууда мөңгүлөр негизги роль ойногон.

=== Жер кыртышы жана топурагы ===
Грузияда кыртыштын ар кандай түрлөрү бар: кургак талаалардын боз-шагыл жана туздуу жарым чөл кыртыштарынан баштап, мелүүн нымдуу токойлордун күрөң токой кыртыштарына, нымдуу субтропикалык зонанын кызыл жана ак топурак кыртыштарына жана бийик тоолуу тоо-шалбаа кыртыштарына чейин кездешет. Грузиянын аймагында жарым чөлдөр да бар, алар негизинен өлкөнүн чыгышында жайгашкан. Өлкөгө бийиктик алкактуулугу мүнөздүү.

== Булактар ==
{{Булактар|2}}

== Тышкы шилтемелер ==
* [https://www.gov.ge/ Грузия өкмөтүнүн расмий сайты]
* [https://mfa.gov.ge/ Грузиянын Тышкы иштер министрлиги]
* [https://gnta.ge/en Грузиянын Улуттук туризм боюнча администрациясы]
* [http://www.allgeo.org Грузия тууралуу маалымат] ({{ref-en}}, {{ref-de}}, {{ref-ge}}, {{ref-ru}})

{{Азия өлкөлөрү}}
{{Европа өлкөлөрү}}
{{Европа Бирлиги}}

[[Категория:Грузия| ]]</text>
      <sha1>4jjcj1dmlmja59q09k0lvd4i9iy5b5o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>663380</id>
      <parentid>663379</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T10:48:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <origin>663380</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17581" sha1="me3rl18ps6x7kz5gcd9cccp1yo7fs1o" xml:space="preserve">{{Мамлекет
 |Кыргызча аталышы= Грузия
 |Расмий аталышы = [[Грузин тили|груз.]] საქართველო
 |Кыскача аталышы = Грузиа
 |Мамлекеттик дини = [[Динден тышкары мамлекет|Динден тышкары]]
 |Герб=Georgia coa.png
 |Желек=Flag of Georgia.svg
 |Гимндин аталышы=Эркиндик
 |Аудио=Tavisupleba vocal.ogg
 |Урааны=Күч бирдикте &lt;br /&gt;[[Грузин тили|груз.]]ძალა ერთობაშია
 |Башкаруу формасы =Парламенттик&lt;br /&gt; республика
 |Карта=
|lat_dir = N|lat_deg = 41|lat_min = 41|lat_sec = 0
  |lon_dir = E|lon_deg = 43|lon_min = 44|lon_sec = 0
 |region =GE
 |CoordScale    = 
 |Тили=[[Грузин тили|грузинче]]
 |Эгемендүүлүк күнү= [[9-апрель]] [[1991-жыл|1991-жылы]]
 |Эгемендүүлүгүн алды=[[ССРС|ССРСден]]
 |Борбор шаары= [[Тбилиси]]
 |Ири шаарлар = [[Кутаиси]], [[Батуми]], [[Рустави]], [[Зугдиди]], [[Гори]], [[Поти]]
 |Башчыларынын милдеттери= 
 |Башчылары= [[Саломе Зурбашвили]]
 |Аянты боюнча орду = 121чи
 |Аянты = 69 789 км2
 |Суу пайызы = 
 |Калкы боюнча орду = 131чи
 |Калкы = {{өсүү}} 3 688 647&lt;ref&gt;{{cite web|access-date=2022-05-07|title=Demographic Portal|url=https://www.geostat.ge/en/modules/categories/41/population}}&lt;/ref&gt;
 |Калкты каттоо жылы = 2021
 |Калктын жыштыгы=
 |ИДП (САМ)=
 |ИДП (САМ) эсептөө жылы=
 |ИДП (САМ) боюнча орду=
 |ИДП (САМ) ар бир жанга =  
 |ИДП (номинал)= 
 |ИДП (номинал) эсептөө жылы = 
 |ИДП (номинал) боюнча орду    = 
 |ИДП (номинал) ар бир жанга = 
 |Акча бирдиги=
 |АДӨИ= 
 |АДӨИ эсептөө жылы = 
 |АДӨИ боюнча орду = 
 |АДӨИ деңгээли  = 
 |МОК = GEO
 |Этнохороним = гүржин
 |Домени = [[.ge]]
 |Телефон коду = 995
 |Убакыт аралыгы = +4:00
 |Штрих коду =
}}
[[Файл:Georgia cities01.png|thumb|]]
'''Грузия''' ({{lang-ka|საქართველო}}, ''Сакартвело'', {{lang-ab|Қырҭтәыла}}) — [[Түштүк Кавказ|Түштүк Кавказдын]] батышында жана [[Кара деңиз|Кара деңиздин]] чыгыш жээгинде жайгашкан мамлекет&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://www.britannica.com/place/Caucasus Encyclopedia Britannica. Caucasus]&lt;/ref&gt;. Чыгыш Европа менен Батыш Азиянын аймагында жайгашкан жана көп учурда Европа менен Азиянын кесилишиндеги өлкө катары каралат. Тарыхый, маданий жана геосаясий жактан алганда, ал Европанын бир бөлүгү деп эсептелет&lt;ref&gt;[https://www.cambridge.org/core/journals/nationalities-papers/article/abs/go-west-georgias-european-identity-and-its-role-in-domestic-politics-and-foreign-policy-objectives/AB309EDA6F4E1E4D25C97F00DCFF7973 Cambridge University Press. Go West: Georgia's European identity and its role in domestic politics and foreign policy objectives]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. 

Грузия түндүгүнөн жана түндүк-чыгышынана — [[Орусия]], түштүк-чыгышынан — [[Азербайжан]], түштүгүнөн — [[Армения]], түштүк-батышынан [[Түркия]] менен чектешет.

Борбору – [[Тбилиси]] шаары. Расмий тили – грузин тили.

Демократиялуу, унитардык парламенттик республика. Грузия бир катар эл аралык уюмдарга, анын ичинде [[Бириккен Улуттар Уюму|Бириккен Улуттар Уюмуна]], [[Европа кеңеши|Европа]] [[Европа кеңеши|кеңешине]], [[Европа реконcтрукциялоо жана өнүктүрүү банкы|Европа реконcтрукциялоо жана өнүктүрүү банкына]], [[Европадагы Коопсуздук жана Кызматташтык Уюму (ЕККУ)|Европадагы Коопсуздук жана Кызматташтык уюмуна]], [[Кара деңиз экономикалык кызматташтык уюму|Кара деңиз экономикалык кызматташтык уюмуна]], ГУАМга, [[Бүткүл Дүйнөлүк Соода Уюму|Бүткүл Дүйнөлүк Соода уюмуна]] мүчө өлкө.

Европа Биримдигине жана НАТОго интеграцияланууну көздөгөн бир катар демократиялык жана экономикалык реформаларды жүргүзүүдө. 2023-жылдын 14-декабрынан бери Грузия Европа Биримдигине мүчө болууга расмий талапкер мамлекет болуп саналат&lt;ref&gt;[https://eu4georgia.eu/what-does-the-eu-candidate-status-mean-to-georgia/ European Union. EU Candidate Status – What Does It Mean For Georgia?]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.consilium.europa.eu/en/policies/georgia/ The General Secretariat of the Council of the EU. Georgia]&lt;/ref&gt;.

Конституциясына ылайык&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;[https://matsne.gov.ge/en/document/view/30346?publication=36 Грузиянын Конституциясы]&lt;/ref&gt;, Грузия эки автономиялуу республикадан, тогуз аймактан жана аларга теңдеш макамга ээ болгон борбор шаардан турат&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

[[Абхазия]] жана Цхинвали аймагы иш жүзүндө Грузия өкмөтүнүн (де-факто) көзөмөлүндө эмес.  Грузия, Европадагы Коопсуздук жана Кызматташтык уюмунун парламенттик ассамблеясы, Америка Кошмо Штаттары жана Европа комиссиясы тарабынан бул аймактар ​​Орусия тарабынан басып алынган Грузиянын аймактары катары каралат&lt;ref&gt;[https://www.aljazeera.com/news/2008/8/9/georgia-declares-state-of-war Al Jazeera. Georgia declares ‘state of war’]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/news/world-europe-17301647 BBC. Georgia country profile]&lt;/ref&gt;. Орусия&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2008/08/27/world/europe/27russia.html The New York Times. Russia Backs Independence of Georgian Enclaves]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kremlin.ru/acts/bank/27957 Кремль. Указ Президента Российской Федерации от 26.08.2008 г. № 1260]&lt;/ref&gt;, Никарагуа&lt;ref&gt;[https://ticotimes.net/2008/09/12/nicaragua-recognizes-abkhazia-south-ossetia The Tico Times. Nicaragua Recognizes Abkhazia, South Ossetia]&lt;/ref&gt;, Венесуэла&lt;ref&gt;[https://oc-media.org/georgia-calls-on-venezuela-to-revoke-recognition-of-abkhazia-and-south-ossetia-following-maduros-removal/ OC Media. Georgia calls on Venezuela to revoke recognition of Abkhazia and South Ossetia following Maduro’s removal]&lt;/ref&gt; жана Сирия&lt;ref&gt;[https://meduza.io/short/2018/05/29/siriya-priznala-abhaziyu-i-yuzhnuyu-osetiyu-kto-esche Meduza. Сирия признала Абхазию и Южную Осетию. Кто еще?]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://archives.guamlegislature.gov/37th-guam-legislature-archives/messages-and-communications-37th/ The Guam Legislature. 37th Legislature – Messages and Communications]&lt;/ref&gt; бул аймактарды Грузиядан көз карандысыз мамлекеттер — Абхазия Республикасы жана Түштүк Осетия Республикасы — деген макамда тааныйт.

== Тарых ==
Грузия күчөтүлүп дүйнөнүн көпчүлүк даамдуу шараптары жасап аймагында бир өлкө деп аташат. Тарыхта бул аймактын тарыхы менен тыгыз КТС менен тыгыз байланышта. VIII кылымда башталып, жергиликтүү кол өнөрчүлөрдүн атайын технология менен өндүрүлгөн рухтар бар үчүн атактуу&lt;ref name=&quot;Vinologue&quot;&gt;{{citation |author=Miquel Hudin |author2=Daria Kholodolina|title=Georgia: A guide to the cradle of wine |url=http://www.vinologue.com/books/georgia/ |page=300|year=2017|publisher=[[Vinologue]]|isbn=978-1-941598-05-4}}&lt;/ref&gt;.

== Географиясы ==
Грузия Түштүк Кавказдын борбордук жана батыш бөлүгүндө, түндүк кеңдиктин 41°07' жана 43°05', чыгыш узундуктун 40°05' жана 46°44' ортосунда,  жарым-нымдуу Жер ортолук деңизинин кургак Арал-Каспий ойдуңунун жана континенталдык тоолуу аймактардын кесилишинде жайгашкан. Бул жагдай табигый шарттардын ар түрдүүлүгүн, ошондой эле флора менен фаунанын байлыгын шарттайт. Грузиянын аянты 69 700 км² түзөт. Түндүгүнөн жана түндүк-чыгышынана — [[Орусия]], түштүк-чыгышынан — [[Азербайжан]], түштүгүнөн — [[Армения]], түштүк-батышынан [[Түркия]] менен чектешет. Өлкөнүн Кара деңизде жээгинин узундугу 308 км жетет.

=== Рельефи ===
Грузиянын түндүгүн Чоң Кавказ тоолору ээлейт. Анын түштүк капталында Кодор, Сванет, Харул, Ламис, Гудис, Картли жана Кахет кырка тоолору, ал эми түндүгүндө — Хох, Шавана, Кидеган, Хевсурет жана Пирикит кырка тоолору жайгашкан. Грузиянын бийик тоолуу түндүгүндө нивалдык рельеф формаларынын калыптанышында мөңгүлөр башкы роль ойногон. Чоң Кавказдын чыгышында тарыхый доорго таандык жанарташ түзүлүштөрү бар. Түштүктөгү тоо аралык депрессияда Дзируль массиви менен бөлүнүп турган Иверия жана Колхида ойдуңдары орун алган. Алардын көпчүлүк бөлүгүн аллювиалдык түздүктөр ээлейт. Ички Картли, Төмөнкү Картли жана Алазань түздүктөрү да аллювийден турат. Колхида аймагынан түштүгүрөөктө, деңиз деңгээлинен 2850 м бийиктикте Месхет, Шавшет, Триалет жана Лок кырка тоолору орун алган. Түштүк-Грузин жанарташ тоолуу аймагы Грузиянын түштүк аймагын ээлейт.

Грузиянын табигый шарттары абдан ар түрдүү келет. Тарыхый мезгилдерде алар кескин өзгөрүүгө учураган эмес жана калктын социалдык, чарбалык турмушунда чечүүчү өзгөрүүлөрдү жараткан эмес, бирок Мөңгү доорундагы табигый катаклизмдер азыркы Грузиянын аймагында жашаган таш доорунун адамдарынын жашоосуна олуттуу таасир эткен. Ландшафттардын, гидрологиялык шарттардын, жер кыртышынын, өсүмдүктөр менен жаныбарлар дүйнөсүнүн ар түрдүүлүгү неотектоникалык көтөрүлүүлөр менен чөгүүлөрдүн натыйжасы болуп саналат. Грузиянын географиялык абалы жана климаттык өзгөчөлүктөрү мамлекеттин калыптанышында да белгилүү роль ойногон. Байыркы жана орто кылымдардагы Грузияда деңизде сүзүү менен балык уулоонун аз өнүгүшү Грузиянын бүткүл Кара деңиз жээгинде олуттуу булуңдардын, аралдардын жана жарым аралдардын жоктугу менен түшүндүрүлөт.

Грузиянын аймагы бийик тоолуу, орто тоолуу, дөңсөөлүү, ойдуңдуу-түзөң, бөксө тоолуу жана плато сымал рельефти айкалыштырат. Чоң Кавказ тилкесинде өлкөнүн эң бийик географиялык чекити — Шхара чокусу (5193,2 м) жайгашкан. Өлкөнүн бийик тоолуу тилкесинде тоо-эрозиялык, тоо-гляциалдык жана нивалдык рельеф формалары айкын байкалат, аларды калыптандырууда мөңгүлөр негизги роль ойногон.

=== Жер кыртышы жана топурагы ===
Грузияда кыртыштын ар кандай түрлөрү бар: кургак талаалардын боз-шагыл жана туздуу жарым чөл кыртыштарынан баштап, мелүүн нымдуу токойлордун күрөң токой кыртыштарына, нымдуу субтропикалык зонанын кызыл жана ак топурак кыртыштарына жана бийик тоолуу тоо-шалбаа кыртыштарына чейин кездешет. Грузиянын аймагында жарым чөлдөр да бар, алар негизинен өлкөнүн чыгышында жайгашкан. Өлкөгө бийиктик алкактуулугу мүнөздүү.

=== Кен байлыктары ===
Өлкөнүн минералдык-ресурстук булактары пайдалуу кендердин 27 түрүн камтыган 450 кен чыккан жерлер менен көрсөтүлгөн, алардын негизгилери: жогорку сапаттагы марганец рудалары (Чиатура, кору — 200 млн т, жылдык казып алуу — 6 млн т чейин), таш көмүр (Ткибули; кору — 400 млн т), жез рудалары (Марнеули, кору — 250 миң т), мунай (Самгори, Патардзеули, Ниноцминда, өнөр жайлык кору — 30 млн т).

Грузия курулуш материалдарынын олуттуу коруна ээ — бентонит чопосу (17 млн т), доломиттер, акиташ (200 млн т), цемент (75 млн т) жана кыш өндүрүү үчүн чопо (47 млн м³), гипс, тальк, кварц куму.

Грузиянын аймагында жалпы жылдык дебети 250 млрд литрди түзгөн тузсуз суунун 2 миңге чукул булагы, минералдык суулардын 22 булагы катталган, алардын ичинде дарылык касиетке ээ «Боржоми», «Саирме», «Набеглави», «Зваре» булактары бар. Учурда тузсуз жана минералдык суулар дүйнөнүн 24 өлкөсүнө экспорттолот.

Токойлордун жалпы аянты — 3 млн га. Жыгач кору 434 млн м³ деп бааланат. Өлкөнүн аймагы фармацевтика өнөр жайы үчүн бай сырьелук база болуп саналат.  

Өзүнүн мүнөздөмөлөрү боюнча уникалдуу тоо жана деңиз курорттору өлкөнүн башкы рекреациялык ресурстары болуп саналат.

== Булактар ==
{{Булактар|2}}

== Тышкы шилтемелер ==
* [https://www.gov.ge/ Грузия өкмөтүнүн расмий сайты]
* [https://mfa.gov.ge/ Грузиянын Тышкы иштер министрлиги]
* [https://gnta.ge/en Грузиянын Улуттук туризм боюнча администрациясы]
* [http://www.allgeo.org Грузия тууралуу маалымат] ({{ref-en}}, {{ref-de}}, {{ref-ge}}, {{ref-ru}})

{{Азия өлкөлөрү}}
{{Европа өлкөлөрү}}
{{Европа Бирлиги}}

[[Категория:Грузия| ]]</text>
      <sha1>me3rl18ps6x7kz5gcd9cccp1yo7fs1o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>663381</id>
      <parentid>663380</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T11:17:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artelow</username>
        <id>2286</id>
      </contributor>
      <origin>663381</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23517" sha1="6snon8h2rlwzti8qst2s0d0ntx7708a" xml:space="preserve">{{Мамлекет
 |Кыргызча аталышы= Грузия
 |Расмий аталышы = [[Грузин тили|груз.]] საქართველო
 |Кыскача аталышы = Грузиа
 |Мамлекеттик дини = [[Динден тышкары мамлекет|Динден тышкары]]
 |Герб=Georgia coa.png
 |Желек=Flag of Georgia.svg
 |Гимндин аталышы=Эркиндик
 |Аудио=Tavisupleba vocal.ogg
 |Урааны=Күч бирдикте &lt;br /&gt;[[Грузин тили|груз.]]ძალა ერთობაშია
 |Башкаруу формасы =Парламенттик&lt;br /&gt; республика
 |Карта=
|lat_dir = N|lat_deg = 41|lat_min = 41|lat_sec = 0
  |lon_dir = E|lon_deg = 43|lon_min = 44|lon_sec = 0
 |region =GE
 |CoordScale    = 
 |Тили=[[Грузин тили|грузинче]]
 |Эгемендүүлүк күнү= [[9-апрель]] [[1991-жыл|1991-жылы]]
 |Эгемендүүлүгүн алды=[[ССРС|ССРСден]]
 |Борбор шаары= [[Тбилиси]]
 |Ири шаарлар = [[Кутаиси]], [[Батуми]], [[Рустави]], [[Зугдиди]], [[Гори]], [[Поти]]
 |Башчыларынын милдеттери= 
 |Башчылары= [[Саломе Зурбашвили]]
 |Аянты боюнча орду = 121чи
 |Аянты = 69 789 км2
 |Суу пайызы = 
 |Калкы боюнча орду = 131чи
 |Калкы = {{өсүү}} 3 688 647&lt;ref&gt;{{cite web|access-date=2022-05-07|title=Demographic Portal|url=https://www.geostat.ge/en/modules/categories/41/population}}&lt;/ref&gt;
 |Калкты каттоо жылы = 2021
 |Калктын жыштыгы=
 |ИДП (САМ)=
 |ИДП (САМ) эсептөө жылы=
 |ИДП (САМ) боюнча орду=
 |ИДП (САМ) ар бир жанга =  
 |ИДП (номинал)= 
 |ИДП (номинал) эсептөө жылы = 
 |ИДП (номинал) боюнча орду    = 
 |ИДП (номинал) ар бир жанга = 
 |Акча бирдиги=
 |АДӨИ= 
 |АДӨИ эсептөө жылы = 
 |АДӨИ боюнча орду = 
 |АДӨИ деңгээли  = 
 |МОК = GEO
 |Этнохороним = гүржин
 |Домени = [[.ge]]
 |Телефон коду = 995
 |Убакыт аралыгы = +4:00
 |Штрих коду =
}}
[[Файл:Georgia cities01.png|thumb|]]
'''Грузия''' ({{lang-ka|საქართველო}}, ''Сакартвело'', {{lang-ab|Қырҭтәыла}}) — [[Түштүк Кавказ|Түштүк Кавказдын]] батышында жана [[Кара деңиз|Кара деңиздин]] чыгыш жээгинде жайгашкан мамлекет&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://www.britannica.com/place/Caucasus Encyclopedia Britannica. Caucasus]&lt;/ref&gt;. Чыгыш Европа менен Батыш Азиянын аймагында жайгашкан жана көп учурда Европа менен Азиянын кесилишиндеги өлкө катары каралат. Тарыхый, маданий жана геосаясий жактан алганда, ал Европанын бир бөлүгү деп эсептелет&lt;ref&gt;[https://www.cambridge.org/core/journals/nationalities-papers/article/abs/go-west-georgias-european-identity-and-its-role-in-domestic-politics-and-foreign-policy-objectives/AB309EDA6F4E1E4D25C97F00DCFF7973 Cambridge University Press. Go West: Georgia's European identity and its role in domestic politics and foreign policy objectives]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. 

Грузия түндүгүнөн жана түндүк-чыгышынана — [[Орусия]], түштүк-чыгышынан — [[Азербайжан]], түштүгүнөн — [[Армения]], түштүк-батышынан [[Түркия]] менен чектешет.

Борбору – [[Тбилиси]] шаары. Расмий тили – грузин тили.

Демократиялуу, унитардык парламенттик республика. Грузия бир катар эл аралык уюмдарга, анын ичинде [[Бириккен Улуттар Уюму|Бириккен Улуттар Уюмуна]], [[Европа кеңеши|Европа]] [[Европа кеңеши|кеңешине]], [[Европа реконcтрукциялоо жана өнүктүрүү банкы|Европа реконcтрукциялоо жана өнүктүрүү банкына]], [[Европадагы Коопсуздук жана Кызматташтык Уюму (ЕККУ)|Европадагы Коопсуздук жана Кызматташтык уюмуна]], [[Кара деңиз экономикалык кызматташтык уюму|Кара деңиз экономикалык кызматташтык уюмуна]], ГУАМга, [[Бүткүл Дүйнөлүк Соода Уюму|Бүткүл Дүйнөлүк Соода уюмуна]] мүчө өлкө.

Европа Биримдигине жана НАТОго интеграцияланууну көздөгөн бир катар демократиялык жана экономикалык реформаларды жүргүзүүдө. 2023-жылдын 14-декабрынан бери Грузия Европа Биримдигине мүчө болууга расмий талапкер мамлекет болуп саналат&lt;ref&gt;[https://eu4georgia.eu/what-does-the-eu-candidate-status-mean-to-georgia/ European Union. EU Candidate Status – What Does It Mean For Georgia?]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.consilium.europa.eu/en/policies/georgia/ The General Secretariat of the Council of the EU. Georgia]&lt;/ref&gt;.

Конституциясына ылайык&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;[https://matsne.gov.ge/en/document/view/30346?publication=36 Грузиянын Конституциясы]&lt;/ref&gt;, Грузия эки автономиялуу республикадан, тогуз аймактан жана аларга теңдеш макамга ээ болгон борбор шаардан турат&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

[[Абхазия]] жана Цхинвали аймагы иш жүзүндө Грузия өкмөтүнүн (де-факто) көзөмөлүндө эмес.  Грузия, Европадагы Коопсуздук жана Кызматташтык уюмунун парламенттик ассамблеясы, Америка Кошмо Штаттары жана Европа комиссиясы тарабынан бул аймактар ​​Орусия тарабынан басып алынган Грузиянын аймактары катары каралат&lt;ref&gt;[https://www.aljazeera.com/news/2008/8/9/georgia-declares-state-of-war Al Jazeera. Georgia declares ‘state of war’]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/news/world-europe-17301647 BBC. Georgia country profile]&lt;/ref&gt;. Орусия&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2008/08/27/world/europe/27russia.html The New York Times. Russia Backs Independence of Georgian Enclaves]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kremlin.ru/acts/bank/27957 Кремль. Указ Президента Российской Федерации от 26.08.2008 г. № 1260]&lt;/ref&gt;, Никарагуа&lt;ref&gt;[https://ticotimes.net/2008/09/12/nicaragua-recognizes-abkhazia-south-ossetia The Tico Times. Nicaragua Recognizes Abkhazia, South Ossetia]&lt;/ref&gt;, Венесуэла&lt;ref&gt;[https://oc-media.org/georgia-calls-on-venezuela-to-revoke-recognition-of-abkhazia-and-south-ossetia-following-maduros-removal/ OC Media. Georgia calls on Venezuela to revoke recognition of Abkhazia and South Ossetia following Maduro’s removal]&lt;/ref&gt; жана Сирия&lt;ref&gt;[https://meduza.io/short/2018/05/29/siriya-priznala-abhaziyu-i-yuzhnuyu-osetiyu-kto-esche Meduza. Сирия признала Абхазию и Южную Осетию. Кто еще?]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://archives.guamlegislature.gov/37th-guam-legislature-archives/messages-and-communications-37th/ The Guam Legislature. 37th Legislature – Messages and Communications]&lt;/ref&gt; бул аймактарды Грузиядан көз карандысыз мамлекеттер — Абхазия Республикасы жана Түштүк Осетия Республикасы — деген макамда тааныйт.

== Тарых ==
Грузия күчөтүлүп дүйнөнүн көпчүлүк даамдуу шараптары жасап аймагында бир өлкө деп аташат. Тарыхта бул аймактын тарыхы менен тыгыз КТС менен тыгыз байланышта. VIII кылымда башталып, жергиликтүү кол өнөрчүлөрдүн атайын технология менен өндүрүлгөн рухтар бар үчүн атактуу&lt;ref name=&quot;Vinologue&quot;&gt;{{citation |author=Miquel Hudin |author2=Daria Kholodolina|title=Georgia: A guide to the cradle of wine |url=http://www.vinologue.com/books/georgia/ |page=300|year=2017|publisher=[[Vinologue]]|isbn=978-1-941598-05-4}}&lt;/ref&gt;.

== Географиясы ==
Грузия Түштүк Кавказдын борбордук жана батыш бөлүгүндө, түндүк кеңдиктин 41°07' жана 43°05', чыгыш узундуктун 40°05' жана 46°44' ортосунда,  жарым-нымдуу Жер ортолук деңизинин кургак Арал-Каспий ойдуңунун жана континенталдык тоолуу аймактардын кесилишинде жайгашкан. Бул жагдай табигый шарттардын ар түрдүүлүгүн, ошондой эле флора менен фаунанын байлыгын шарттайт. Грузиянын аянты 69 700 км² түзөт. Түндүгүнөн жана түндүк-чыгышынана — [[Орусия]], түштүк-чыгышынан — [[Азербайжан]], түштүгүнөн — [[Армения]], түштүк-батышынан [[Түркия]] менен чектешет. Өлкөнүн Кара деңизде жээгинин узундугу 308 км жетет.

=== Рельефи ===
Грузиянын түндүгүн Чоң Кавказ тоолору ээлейт. Анын түштүк капталында Кодор, Сванет, Харул, Ламис, Гудис, Картли жана Кахет кырка тоолору, ал эми түндүгүндө — Хох, Шавана, Кидеган, Хевсурет жана Пирикит кырка тоолору жайгашкан. Грузиянын бийик тоолуу түндүгүндө нивалдык рельеф формаларынын калыптанышында мөңгүлөр башкы роль ойногон. Чоң Кавказдын чыгышында тарыхый доорго таандык жанарташ түзүлүштөрү бар. Түштүктөгү тоо аралык депрессияда Дзируль массиви менен бөлүнүп турган Иверия жана Колхида ойдуңдары орун алган. Алардын көпчүлүк бөлүгүн аллювиалдык түздүктөр ээлейт. Ички Картли, Төмөнкү Картли жана Алазань түздүктөрү да аллювийден турат. Колхида аймагынан түштүгүрөөктө, деңиз деңгээлинен 2850 м бийиктикте Месхет, Шавшет, Триалет жана Лок кырка тоолору орун алган. Түштүк-Грузин жанарташ тоолуу аймагы Грузиянын түштүк аймагын ээлейт.

Грузиянын табигый шарттары абдан ар түрдүү келет. Тарыхый мезгилдерде алар кескин өзгөрүүгө учураган эмес жана калктын социалдык, чарбалык турмушунда чечүүчү өзгөрүүлөрдү жараткан эмес, бирок Мөңгү доорундагы табигый катаклизмдер азыркы Грузиянын аймагында жашаган таш доорунун адамдарынын жашоосуна олуттуу таасир эткен. Ландшафттардын, гидрологиялык шарттардын, жер кыртышынын, өсүмдүктөр менен жаныбарлар дүйнөсүнүн ар түрдүүлүгү неотектоникалык көтөрүлүүлөр менен чөгүүлөрдүн натыйжасы болуп саналат. Грузиянын географиялык абалы жана климаттык өзгөчөлүктөрү мамлекеттин калыптанышында да белгилүү роль ойногон. Байыркы жана орто кылымдардагы Грузияда деңизде сүзүү менен балык уулоонун аз өнүгүшү Грузиянын бүткүл Кара деңиз жээгинде олуттуу булуңдардын, аралдардын жана жарым аралдардын жоктугу менен түшүндүрүлөт.

Грузиянын аймагы бийик тоолуу, орто тоолуу, дөңсөөлүү, ойдуңдуу-түзөң, бөксө тоолуу жана плато сымал рельефти айкалыштырат. Чоң Кавказ тилкесинде өлкөнүн эң бийик географиялык чекити — Шхара чокусу (5193,2 м) жайгашкан. Өлкөнүн бийик тоолуу тилкесинде тоо-эрозиялык, тоо-гляциалдык жана нивалдык рельеф формалары айкын байкалат, аларды калыптандырууда мөңгүлөр негизги роль ойногон.

=== Жер кыртышы жана топурагы ===
Грузияда кыртыштын ар кандай түрлөрү бар: кургак талаалардын боз-шагыл жана туздуу жарым чөл кыртыштарынан баштап, мелүүн нымдуу токойлордун күрөң токой кыртыштарына, нымдуу субтропикалык зонанын кызыл жана ак топурак кыртыштарына жана бийик тоолуу тоо-шалбаа кыртыштарына чейин кездешет. Грузиянын аймагында жарым чөлдөр да бар, алар негизинен өлкөнүн чыгышында жайгашкан. Өлкөгө бийиктик алкактуулугу мүнөздүү.

=== Кен байлыктары ===
Өлкөнүн минералдык-ресурстук булактары пайдалуу кендердин 27 түрүн камтыган 450 кен чыккан жерлер менен көрсөтүлгөн, алардын негизгилери: жогорку сапаттагы марганец рудалары (Чиатура, кору — 200 млн т, жылдык казып алуу — 6 млн т чейин), таш көмүр (Ткибули; кору — 400 млн т), жез рудалары (Марнеули, кору — 250 миң т), мунай (Самгори, Патардзеули, Ниноцминда, өнөр жайлык кору — 30 млн т).

Грузия курулуш материалдарынын олуттуу коруна ээ — бентонит чопосу (17 млн т), доломиттер, акиташ (200 млн т), цемент (75 млн т) жана кыш өндүрүү үчүн чопо (47 млн м³), гипс, тальк, кварц куму.

Грузиянын аймагында жалпы жылдык дебети 250 млрд литрди түзгөн тузсуз суунун 2 миңге чукул булагы, минералдык суулардын 22 булагы катталган, алардын ичинде дарылык касиетке ээ «Боржоми», «Саирме», «Набеглави», «Зваре» булактары бар. Учурда тузсуз жана минералдык суулар дүйнөнүн 24 өлкөсүнө экспорттолот.

Токойлордун жалпы аянты — 3 млн га. Жыгач кору 434 млн м³ деп бааланат. Өлкөнүн аймагы фармацевтика өнөр жайы үчүн бай сырьелук база болуп саналат.  

Өзүнүн мүнөздөмөлөрү боюнча уникалдуу тоо жана деңиз курорттору өлкөнүн башкы рекреациялык ресурстары болуп саналат.

=== Суу ресурстары ===
Грузиянын дарыя тутуму бир калыпта  эмес. Эң жыш дарыя тармагы менен Батыш Грузия айырмаланат. Өлкөнүн аймагында 25 000ден ашык дарыялар бар.

Грузиянын дарыялары эки бассейнге кирет — Кара деңиз (агын суунун 75%) жана Каспий деңизи. Каспий бассейнинин дээрлик бардык агын суусу Мингечевир суу сактагычы жайгашкан Кура дарыясы аркылуу агып өтөт. Кара деңиз бассейнинин дарыялары бирдиктүү системаны түзбөстөн, деңизге дарыялар түз куюшат. Алардын эң ириси — Колхида ойдуңу аркылуу өткөн Риони дарыясы. Ингури жана башка дарыялар да олуттуу мааниге ээ.

Тоолордон башталган дарыялардын көбү жазга маал, кар эригенде кирет. Негизинен мөңгүлөрдөн куралган дарыялар эң көп сууну жайында алып, бул учурда кечки сааттарда максимумга жана таң атарда минимумга жеткен суунун суткалык өзгөрүүлөрүнө ээ. Тоо дарыялары тез аккандыктан сейрек учурларда гана тоңот. Алар босоголору көп болгон терең капчыгайлар аркылуу агат. Чоң Кавказдын акиташтуу зонасында жана Джавахет тоолуу аймагынын жанарташ тектеринде жер астындагы агын суунун көлөмү жер үстүндөгү агын суулардан ашык. 

Грузия гидроэнергоресурстарга бай мамлекет болуп санадат жана көптөгөн тоо дарыяларында ГЭС каскаддары, суу сактагычтар курулган. Сугат системаларынын жалпы узундугу 1000 кмден ашат.

Грузияда көлдөр аз — алар негизинен Джавахет тоолуу аймагында жайгашкан.Эң чоңу — Паравани көлү.

=== Флорасы жана фаунасы ===
Ботаниктердин эсеби боюнча, гүлдүү өсүмдүктөрдүн түрлөрүнүн саны 4500дөн ашат. Мурдагы климаттын салыштырмалуу туруктуулугу флоранын байыркы элементтерин, реликттик жана эндемикалык өсүмдүктөрдүн сактап калуусуна шарт түзгөн.

Грузиянын аймагында омурткасыздардын 11 миңден ашык түрү жашайт, анын ичинде дээрлик 9150 муунак буттулар (алардын 8230дан ашыгы курт-кумурскалар). Тузсуз суу балыктарынын 84 түрү, ошондой эле башка жактан алынып келинген 6 түр катталган. Жерде-сууда жашоочулардын 12 түрү катталган. Сойлоп жүрүчүлөр классына кирген 52 түрдүн катарына ташбаканын 3 түрү, кескелдириктердин 27 түрү жана жыландардын 23 түрү кирет (жыландардын 3 түрү жана кескелдириктердин 12 түрү Кавказдын эндемиктери болуп саналат). Грузиянын аймагын сүт эмүүчүлөрдүн 109 түрү байырлайт.

Грузиянын экосистемасы үчүн аюу, карышкыр, түлкү, бугу, сүлөөсүн, каман сыяктуу ири сүт эмүүчүлөр мүнөздүү. Кавказда жоголуп кетти деп эсептелип, бирок 2001-жылы грузин зоологдору тарабынан кайрадан табылган илбирс жоголуу коркунучу алдында турат. Таргыл гиена менен жейрен да тукум курут болуу алдында. 

XX кылымда Кара деңизди байырлаган монах тюлени жана туран жолборсу толугу менен жок болуп кеткен, бирок алардын ордуна түндүк америкадан жанат, Ыраакы Чыгыштан жанатсымак ит, ошондой эле кадимки тыйын чычкандар сыяктуу жаңы түрлөр алынып келинген.

Альпы жана субальпы алкактарында текелердин (турлардын) эки түрү кездешет (Чоң Кавказдын бийик тоолорунда кездешкен жана Кавказ тоолорунун эндемиги болуп саналган дагестан жана кавказ текелери).

Грузиянын Кара деңиз жээгине жакын жерде сүт эмүүчүлөрдөн дельфиндердин 3 түрү кездешет — ак капталдуу дельфин, афалина жана деңиз чочкосу. Деңиз балыктарынан акулалар, скаттар, белуга, орус жана атлантика осётрлору, кара деңиз лососу, хамса, май чабак, деңиз иттери, камбала, ийне балыктар, деңизтайлар ж.б. кездешет.

== Булактар ==
{{Булактар|2}}

== Тышкы шилтемелер ==
* [https://www.gov.ge/ Грузия өкмөтүнүн расмий сайты]
* [https://mfa.gov.ge/ Грузиянын Тышкы иштер министрлиги]
* [https://gnta.ge/en Грузиянын Улуттук туризм боюнча администрациясы]
* [http://www.allgeo.org Грузия тууралуу маалымат] ({{ref-en}}, {{ref-de}}, {{ref-ge}}, {{ref-ru}})

{{Азия өлкөлөрү}}
{{Европа өлкөлөрү}}
{{Европа Бирлиги}}

[[Категория:Грузия| ]]</text>
      <sha1>6snon8h2rlwzti8qst2s0d0ntx7708a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Леонид Хромов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>136744</id>
    <revision>
      <id>663382</id>
      <parentid>651751</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T11:50:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qx55</username>
        <id>39024</id>
      </contributor>
      <comment>обновление статуса фильмов</comment>
      <origin>663382</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20250" sha1="8s67d6m6gti3c1ydrnaobq6czaervpz" xml:space="preserve">{{Маданият ишмери
| Ысымы              = Леонид Хромов
| Сүрөт              = LeonidKhromov.jpg
| Туурасы            = 220px
| Сүрөттүн аталышы   = 
| Туулгандагы ысымы  = Леонид Александрович Хромов
| Туулган жылы       = 29.10.1980
| Туулган жери       = [[Фрунзе шаары]], [[Кыргызстан]]
| Каза болгон жылы   = 
| Каза болгон жери   = 
| Ишмердүүлүгү       = [[Продюсер]]&lt;br /&gt;[[Директор]]&lt;br /&gt;[[Сценарист]]&lt;br /&gt;[[Актер]]&lt;br /&gt;[[Композитор]]
| Жарандыгы          = {{Орусия желеги}} [[Орусия]]
| Кайман аты         = 
| Амплуа             = 
| Театр              = 
| Ролдору            = 
| Спектаклдери       = 
| Сыйлыктары         = 
| imdb_id            = 10980676
|Активдүүлүк жылы=2012-жылдан — учурга чейин}}

'''Леонид Александрович Хромов —''' ({{lang-en|Leonid Khromov}}; [[29-октябрь]] [[1976|1980-жылы]], [[Бишкек|Фрунзе шаары]], [[Кыргызстан]]) — орусиялык [[продюсер]], [[сценарист]], [[директор]], [[актёр|актер]], электрондук музыканын композитору жана эл аралык ''O29 Production'' продюсерлик компаниясынын негиздөөчүсү.

== Өмүр баяны ==
1980-жылы 29-октябрда Кыргыз ССРинин Фрунзе шаарында (азыркы [[Бишкек]], [[Кыргызстан]]) туулган. 2002-жылы [[Липецк]] мамлекеттик техникалык университетинин транспорт инженерлери факультетин инженер-механик адистиги боюнча аяктаган.

Ал продюсердик карьерасын 2012-жылы «Липецк облусунун сулуусу-2012»&lt;ref&gt;https://gorod48.ru/news/109134/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://fashionbank.ru/news/news3853.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.youtube.com/watch?v=NhpdqyTUB9o&lt;/ref&gt; аймактык сулуулук сынагын уюштуруу менен баштаган. Бул сынактын калыстар тобунун курамына француз ырчысы Мурад Бурауи (Mourad Bouraoui)&lt;ref&gt;https://imperiyazvezd.ru/news/198&lt;/ref&gt; чакырылган.

[[Файл:Beauty of Lipetsk Region 2012.jpg|thumb|Леонид Хромовдун биринчи сулуулук сынагы. &quot;Липецк областынын сулуулугу 2012&quot; сулуулук сынагы. Калыстар тобунун мүчөлөрү кыздарга белектерди беришет.|270x270px]]

Ошондой эле ал 2011-жылы ''Leonid Khromov Production'' компаниясын негиздеген. Бул уюм 2014-жылдан тарта ''Queen Runet''&lt;ref&gt;https://rg.ru/2014/11/24/reg-cfo/konkurs.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.kem.kp.ru/daily/26572/3587675/&lt;/ref&gt;, ''Beauty of Universe&lt;ref&gt;https://www.eureporter.co/frontpage/2018/01/12/flag-of-beauty-contest-beauty-of-universe-conquers-antarctica/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://aif.ru/event/arhiv/v_rossii_mozhet_poyavitsya_svoy_mezhdunarodnyy_konkurs_krasoty&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://tverigrad.ru/publication/devushka-iz-tveri-zavoevala-titul-krasa-vselennojj-2020/&lt;/ref&gt;'' жана ''Smile Universe&lt;ref&gt;https://www.yorkpress.co.uk/news/17340599.york-woman-third-best-smile-universe/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=архив көчүрмөсү |url=https://www.woman.ru/beauty/medley2/article/226169/ |accessdate=2025-03-29 |archivedate=2023-02-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230207153610/https://www.woman.ru/beauty/medley2/article/226169/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.facebook.com/comedyclub.tnt/videos/comedyguest/1978222895614021/?locale=ru_RU https://www.facebook.com/comedyclub.tnt/videos/comedyguest/1978222895614021/]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://vesti-yamal.ru/ru/vjesti_jamal/zhitelnica_yamala_stala_obladatelnicei_titula_ulybka_vselennoi_-_2021/&lt;/ref&gt;.'' сыяктуу эл аралык сулуулук сынактарын уюштуруп келет.

[[Файл:Прощение фильм 001.jpg|left|thumb|250x250px|Леонид Хромов. Кыска метраждуу &quot;Кечиримдүүлүк&quot; тасмасынан кадр (2021)]]
[[Файл:Beauty of Universe 2017.jpg|thumb|270x270px|Леонид Хромов «Аалам сулуусу-2017»&lt;ref&gt;https://tj.sputniknews.ru/20171113/tadzhichka-anna-muminova-stala-samoy-krasivoy-devushkoy-vselennoy-1023871233.html&lt;/ref&gt; эл аралык сулуулук сынагынын жеңүүчүсү тажикстандык Анна Муминованын жанында турат. Sochi Casino &amp; Resort.]]

2013-жылы ал ''Leonardo Velconte''&lt;ref&gt;{{Cite web |title=архив көчүрмөсү |url=https://www.shazam.com/ru/artist/43329378/leonardo-velconte |accessdate=2025-03-29 |archivedate=2022-10-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221026104929/https://www.shazam.com/ru/artist/43329378/leonardo-velconte }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://music.yandex.ru/artist/2683830&lt;/ref&gt; каймана аты менен транс жанрындагы ''The First Experience''&lt;ref&gt;https://music.apple.com/us/album/the-first-experience/1791531358&lt;/ref&gt; аттуу дебюттук музыкалык альбомун санариптик платформаларда чыгарган. Ал эми 2016–2018-жылдары анын дагы бир нече музыкалык тректери жарык көргөн.

2019-жылдан баштап ал кыска жана толук метраждуу кинодолбоорлордун үстүнөн режиссёр жана сценарист катары иштей баштаган&lt;ref&gt;https://www.vb.kg/doc/395770_rossiyskiy_produser_planiryet_sniat_v_fantasticheskiy_film_v_ala_arche.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.tumen.kp.ru/daily/27145.5/4240081/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://aif.kg/culture/movie/rossiyskiy_prodyuser_peredumal_snimat_gollivudskiy_film_v_ala-arche&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://asianmoviepulse.com/2024/03/producer-leonid-khromov-is-planning-to-make-a-film-tetralogy-for-1-billion/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://rb.ru/news/prodyuser-hromov/&lt;/ref&gt;.

2020-жылы ал ''O29 Production''&lt;ref&gt;https://www.o29.pro/about/&lt;/ref&gt; продюсердик компаниясын, ошондой эле ''Long Key International Film Awards (LKIFA)''&lt;ref&gt;https://www.imdb.com/event/ev0023266/overview/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.kino-teatr.ru/kino/news/y2021/5-16/24624/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://asianmoviepulse.com/2024/10/indian-thriller-fear-wins-top-prize-at-long-key-awards-2024-in-new-york/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://akipress.com/news:800282:Kyrgyz_film_included_in_list_of_finalists_of_Long_Key_Awards/&lt;/ref&gt; эл аралык кино сыйлыгын негиздеген.

2021-жылы ал профессионал актрисалар үчүн жаңы эл аралык ''[[Актриса Аалам|Actress Universe]]''&lt;ref&gt;https://www.haberyildizi.com/magazin/sitare-akbas-a-moskova-dan-odul-h41576.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=архив көчүрмөсү |url=https://correiodosacores.pt/NewsDetail/ArtMID/383/ArticleID/43188/Actriz-Ana-Lopes-cria-base-de-dados-de-actores-a231orianos-Islanders-Productions |accessdate=2025-03-29 |archivedate=2023-03-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230326184838/https://correiodosacores.pt/NewsDetail/ArtMID/383/ArticleID/43188/Actriz-Ana-Lopes-cria-base-de-dados-de-actores-a231orianos-Islanders-Productions }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://tvi.iol.pt/bigbrother/videos/marta-gil-e-surpreendida-com-premio-internacional-de-cinema/61edea3e0cf21a10a41b4e91&lt;/ref&gt; кино сыйлыгын негиздеген.

2022–2025-жылдары Леонид Хромов Fooxoo эл аралык стриминг платформасынын стартап-долбоорун иштеп чыгуу менен алектенген, бирок 2025-жылдын май айында долбоор белгисиз мөөнөткө жылдырылган&lt;ref&gt;https://www.vokrug.tv/article/show/16533892361/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.dizidoktoru.com/dunya/turk-yonetmenler-ve-yapimcilar-yeni-uluslararasi-yayin-platformuna-h37783.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.vb.kg/doc/431895_rejissery_iz_kr_mogyt_polychit_dostyp_k_novoy_strimingovoy_platforme.html&lt;/ref&gt;.

2026-жылдын июнь айында Хромовдун O29 Production продюсердик компаниясы Кыргызстанда Keeoto Entertainment өндүрүштүк хабын ачкандыгын жарыялаган. Учурда хабдын алгачкы долбоорлору катары Missis Beauty of Earth психологиялык драмасынын кыска метраждуу версиясы (жумушчу аталышы Road to the Dream) жана [[Элсиз аралдагы асман тиреген имарат|Skyscraper on an Uninhabited Island]] илимий-фантастикалык тасмасы өндүрүшкө даярдоо (пре-продакшн) стадиясында турат&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://economist.kg/biznes/2026/06/26/o29-production-headquarters-kyrgyzstan/ |title=O29 Production эл аралык кинобренди Кыргызстанда штаб-квартирасын ачат |publisher=Economist.kg |date=2026-06-26 |accessdate=2026-06-27 |lang=ky}}&lt;/ref&gt;.

== Банктык долбоорлор ==
2015-жылдын 2-июнунда «Beauty of Universe» сынагынын бет ачарында Леонид Хромов «Пробизнесбанк» кирген орусиялык «Лайф» каржы тобу менен биргеликте «QueenRunet» жаңы банк картасын тартуулаган. Ошол эле жылдын 15-июнунан тарта бул каржы тобу атайын лоялдуулук программасы менен «Visa Gold PayWave QueenRunet»&lt;ref&gt;https://aif.ru/event/arhiv/v_rossii_mozhet_poyavitsya_svoy_mezhdunarodnyy_konkurs_krasoty&lt;/ref&gt; дебеттик жана кредиттик карталарын чыгара баштаган.

Бирок, 2015-жылдын 12-августунда Орусиянын Борбордук банкы «Пробизнесбанктын»&lt;ref&gt;https://www.cbr.ru/press/pr/?file=12082015_085127ik2015-08-12t08_46_23.htm&lt;/ref&gt; лицензиясын алып койгондугуна байланыштуу, долбоор ишин токтоткон.

== Социалдык долбоорлор ==
2014–2016-жылдары продюсер социалдык иштерге активдүү катышкан. Ал 2014-жылы РФ Ички иштер министрлигинин Жол кыймылынын коопсуздугун камсыздоо башкы башкармалыгынын (ГИБДД) колдоосу менен Орусиянын бир катар аймактарында өткөрүлгөн «Алтын Зебра»&lt;ref&gt;https://www.yuga.ru/news/349426/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://transportryazan.ru/news/2014-11-02-787&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://48.мвд.рф/news/item/2941986{{Жеткиликсиз шилтеме|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://rutube.ru/video/d41923433df0f7baf89b5b445be6ceda/&lt;/ref&gt; федералдык жол коопсуздугу долбоорун негиздеген.

== Фильмография ==
=== '''Көркөм тасмалар, сериалдар жана клиптер''' ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
! Жыл !! Аталышы !! Продюсер !! Режиссёр !! Сценарист !! Форматы / Статусу
|-
| 2021 || Кечиримдүүлүк || Ооба|| || || Кыска метраждуу тасма
|-
| '''''2026'''''|| Leonardo Velconte: Violin Dance || Ооба || Ооба || Ооба || Музыкалык видеоклип (Пост-продакшн)
|-
| '''''2026'''''|| Ex-Boyfriend || Ооба || Ооба || Ооба || Кыска метраждуу тасма (Пре-продакшн)
|-
| '''''2027'''''|| 57 мүнөт || Ооба || Ооба || Ооба || Кыска метраждуу тасма (Пре-продакшн)
|-
| '''''2027'''''|| Skyscraper on an Uninhabited Island: Short story || Ооба || Ооба || Ооба || Кыска метраждуу тасма (Пре-продакшн)
|-
| '''''2027'''''|| Miss Life || Ооба || Ооба || Ооба || Толук метраждуу тасма (Анонс)
|-
| '''''2027'''''|| Missis Beauty of Earth || Ооба || Ооба || Ооба || Толук метраждуу тасма (Пре-продакшн)
|-
| '''''2028'''''|| [[Чөл аралдагы асман тиреген имарат|Skyscraper on an Uninhabited Island]] || Ооба || Ооба || Ооба || Толук метраждуу тасма (Пре-продакшн)
|-
| '''''2028'''''|| Smile of New York || Ооба || Ооба || Ооба || Толук метраждуу тасма (Анонс)
|}
=== '''Актер''' ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Жыл
!Аталышы
!Роль
!Статусу
|-
|2019
|Триада (телесериал)
|Жумушчу
|
|-
|2021
|Евгенич (телесериал)
|Мончо кызматкери
|
|-
|2021
|Кечиримдүүлүк (кыска метраждуу тасма)
|Маалымат берүүчү
|
|-
|2022
|Эки адыр (телесериал)
|Примат
|
|-
|2026
|Артка кылчайбай
|Жүк ташуучу унаанын айдоочусу
|
|-
|2026
|Баары сиздин колуңузда (телесериал)
|Учак жүргүнчүсү
|
|-
|2026
|ИИнга (телесериал)
|Ички иштер кызматкери
|
|-
|'''''2026'''''
|Чат (телесериал)
|Парктагы бир киши
|Өндүрүштө
|-
|'''''2026'''''
|Leonardo Velconte: Violin Dance (Radio Edit) (музыкалык видео клип)
|Leonardo Velconte
|Пост-продакшн
|-
|'''''2026'''''
|Кара сүйүү (телесериал)
|Жүктөөчү
|Өндүрүштө
|-
|'''''2026'''''
|Нан бөлүмү (телесериал)
|Гүл дүкөнүнүн ээси
|Өндүрүштө
|-
|'''''2026'''''
|Бурчтагы жашыруун сыр-3 (телесериал)
|Оперативник
|Өндүрүштө
|-
|'''''2026'''''
|Койчу (телесериал)
|Оперативник
|Өндүрүштө
|-
|'''''2026'''''
|Чыгыш жолу (телесериал)
|Теке-адам
|Өндүрүштө
|-
|'''''2026'''''
|Тверская-4 (телесериал)
|Санитар
|Өндүрүштө
|-
|'''''2026'''''
|Демис и Марина-2 (телесериал)
|Жумушчу
|Өндүрүштө
|-
|'''''2026'''''
|Акыркы тамчы (телесериал)
|Оперативник
|Өндүрүштө
|-
|'''''2026'''''
|Алдамчы. Клоундун тарыхы (телесериал)
|Казуучу
|Өндүрүштө
|-
|'''''2026'''''
|Капканда (телесериал)
|Жасалма
|Өндүрүштө
|-
|'''''2027'''''
|Согуш жана тынчтык
|Жоокер
|Өндүрүштө
|-
|'''''2027'''''
|Гудовы-2 (телесериал)
|Ички иштер кызматкери
|Өндүрүштө
|-
|'''''2027'''''
|57 мүнөт (кыска метраждуу тасма)
|Бизнесмен
|Өндүрүштө
|}

== Дискография ==

=== Студия альбомдору ===
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 100%
|-
! Аталышы
! Маалымат
! Эскертүү
|-
! scope=&quot;row&quot; | '''''The First Experience'''''
|
* Релиз: 4-август, 2013-жыл&lt;ref&gt;https://music.apple.com/ru/album/the-first-experience/1791531358&lt;/ref&gt;
* Долбоор: Leonardo Velconte
* Лейбл: Leonardo Velconte
* Формат: Санариптик дистрибуция
| {{tracklist
| headline     = Трек тизмеси
| collapsed    = yes
| title1       = Experience
| length1      = 8:27
| title2       = Experience (Short Edit)
| length2      = 6:18
| title3       = Guitar Dance
| length3      = 3:48
| title4       = Energy of Dance
| length4      = 4:03
| title5       = The Trance Mutation
| length5      = 4:00
| title6       = Energy of Life
| length6      = 6:25
| title7       = Music
| length7      = 4:39
| title8       = Ha
| length8      = 4:29
| title9       = The House Mission
| length9      = 4:22
| total_length = 46:31
}}
|}

=== Синглдер ===
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 100%
|-
! Аталышы
! Маалымат
!Эскертүү
|-
! scope=&quot;row&quot; | '''''New Life'''''
|
* Релиз: 28-ноябрь, 2017-жыл&lt;ref&gt;https://music.apple.com/ru/album/new-life-single/1790841392&lt;/ref&gt;
* Долбоор: Leonardo Velconte
* Лейбл: Leonardo Velconte
* Формат: Санариптик дистрибуция
|Созулушу: 3:49
|-
!''Fashion''
|
* Релиз: 28-сентябрь, 2018-жыл&lt;ref&gt;https://www.amazon.com/dp/B0FBL7X6V4&lt;/ref&gt;
* Долбоор: Leonardo Velconte
* Лейбл: Leonardo Velconte
* Формат: Санариптик дистрибуция
|Созулушу: 5:41
|-
!''Violin Dance''
|
*Релиз: 28-январь, 2025-жыл&lt;ref&gt;https://music.apple.com/ru/album/violin-dance-single/1793049948&lt;/ref&gt;
* Долбоор: Leonardo Velconte
* Лейбл: Leonardo Velconte
* Формат: Санариптик дистрибуция
|Созулушу: 4:48
|-
!''Violin Dance (Radio Edit)''
|
* Релиз: 1-июнь, 2025-жыл&lt;ref&gt;https://music.apple.com/us/album/violin-dance-radio-edit-single/1814290870&lt;/ref&gt;
* Долбоор: Leonardo Velconte
* Лейбл: Leonardo Velconte
* Формат: Санариптик дистрибуция
|Созулушу: 2:37
|-
!''From the Start''
|
* Релиз: 3-июнь, 2025-жыл&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;https://music.apple.com/us/album/exit-go-single/1855853626&lt;/ref&gt;
* Долбоор: Leonardo Velconte
* Лейбл: Leonardo Velconte
* Формат: Санариптик дистрибуция
|Созулушу: 3:23
|-
!''Я буду''
|
*Релиз: 22-август, 2025-жыл&lt;ref&gt;https://music.apple.com/us/album/я-буду-feat-елена-станиславская-single/1834408376&lt;/ref&gt;
* Долбоор: Leonardo Velconte (feat. Елена Станиславская)
* Лейбл: Leonardo Velconte
* Формат: Санариптик дистрибуция
|Созулушу: 3:43
|-
!''Exit &amp; Go''
|
*Релиз: 26-ноябрь, 2025-жыл&lt;ref&gt;https://music.apple.com/us/album/exit-go-single/1855853626&lt;/ref&gt;
* Долбоор: Leonardo Velconte
* Лейбл: Leonardo Velconte
* Формат: Санариптик дистрибуция
|Созулушу: 3:25
|}

== Сыйлыктары жана номинациялары ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Жыл
!Сыйлыктын аталышы
!Категория
!Долбоор
!Жыйынтыгы
|-
|2016
|III Luxury Lifestyle Awards&lt;ref&gt;https://lrnews.ru/news-1/62915-.html&lt;/ref&gt;
|Жылдын мода долбоору
|Липецк облусунун сулуулугу 2016
|{{Won}}
|-
|2026
|Gates of Siberia International Film Festival&lt;ref&gt;https://vratasibirifest.ru/finalists2026&lt;/ref&gt;
|Best Short Film
|Forgiveness (2021)
|{{Nom}}
|}

== Булактар ==
{{булактар|2}}

== Шилтемелер ==
* {{imdb name|id=10980676|name=Леонид Хромов}}
* [https://www.kinopoisk.ru/name/6487579 Кинопоиск] сайтындагы баракча
* [https://www.kino-teatr.ru/kino/acter/m/ros/586687/bio Kino-teatr.ru] сайтындагы баракча

[[Категория:Кино жылдыздары]]
[[Категория:Туулгандар 29-октябрь]]
[[Категория:Туулгандар 1980-жылы]]
[[Категория:Орусиянын кинорежиссёрлору]]
[[Категория:Орусиянын кинопродюсерлери]]
[[Категория:Орусиянын сценаристтери]]</text>
      <sha1>8s67d6m6gti3c1ydrnaobq6czaervpz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Википедия:Түзөтүүлөр саны боюнча Википедиячылар тизмеси</title>
    <ns>4</ns>
    <id>136776</id>
    <revision>
      <id>663372</id>
      <parentid>663239</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T00:57:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jembot</username>
        <id>9565</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Маалыматтар жаңыланды</comment>
      <origin>663372</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24712" sha1="qh3ivuelv2it4hn46ezf4acy8i0ytuc" xml:space="preserve">{{/begin|150}}
|-
| 1 || [[User:Chaoborus|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Chaoborus&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Chaoborus|{{formatnum:25689}}]] || {{Permissions|Chaoborus}}
|-
| 2 || [[User:Bosogo|Bosogo]] || [[Special:Contributions/Bosogo|{{formatnum:18526}}]] || {{Permissions|Bosogo}}
|-
| 3 || [[User:Artelow|Artelow]] || [[Special:Contributions/Artelow|{{formatnum:15163}}]] || {{Permissions|Artelow}}
|-
| 4 || [[User:Chorobek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Chorobek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Chorobek|{{formatnum:13446}}]] || {{Permissions|Chorobek}}
|-
| 5 || [[User:Mirzoulugʻbek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Mirzoulugʻbek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Mirzoulugʻbek|{{formatnum:12821}}]] || {{Permissions|Mirzoulugʻbek}}
|-
| 6 || [[User:Абдырашит Сатылганов|Абдырашит Сатылганов]] || [[Special:Contributions/Абдырашит Сатылганов|{{formatnum:11100}}]] || {{Permissions|Абдырашит Сатылганов}}
|-
| 7 || [[User:Baydastann|Baydastann]] || [[Special:Contributions/Baydastann|{{formatnum:7973}}]] || {{Permissions|Baydastann}}
|-
| 8 || [[User:Элден|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Элден&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Элден|{{formatnum:6447}}]] || {{Permissions|Элден}}
|-
| 9 || [[User:Aiyanakk|Aiyanakk]] || [[Special:Contributions/Aiyanakk|{{formatnum:6023}}]] || {{Permissions|Aiyanakk}}
|-
| 10 || [[User:UlutSoft3|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;UlutSoft3&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/UlutSoft3|{{formatnum:5435}}]] || {{Permissions|UlutSoft3}}
|-
| 11 || [[User:Чагылган|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Чагылган&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Чагылган|{{formatnum:5412}}]] || {{Permissions|Чагылган}}
|-
| 12 || [[User:Эльза Мамбетакунова|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Эльза Мамбетакунова&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Эльза Мамбетакунова|{{formatnum:5098}}]] || {{Permissions|Эльза Мамбетакунова}}
|-
| 13 || [[User:Tynchtyk Chorotegin|Tynchtyk Chorotegin]] || [[Special:Contributions/Tynchtyk Chorotegin|{{formatnum:4971}}]] || {{Permissions|Tynchtyk Chorotegin}}
|-
| 14 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:4524}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}}
|-
| 15 || [[User:ImeNtrav|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ImeNtrav&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ImeNtrav|{{formatnum:4506}}]] || {{Permissions|ImeNtrav}}
|-
| 16 || [[User:Maksat|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Maksat&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Maksat|{{formatnum:4218}}]] || {{Permissions|Maksat}}
|-
| 17 || [[User:Shchb|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Shchb&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Shchb|{{formatnum:4150}}]] || {{Permissions|Shchb}}
|-
| 18 || [[User:Kmaksat|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kmaksat&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kmaksat|{{formatnum:3969}}]] || {{Permissions|Kmaksat}}
|-
| 19 || [[User:Үрүйэ|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Үрүйэ&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Үрүйэ|{{formatnum:3964}}]] || {{Permissions|Үрүйэ}}
|-
| 20 || [[User:Kgbek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kgbek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kgbek|{{formatnum:3618}}]] || {{Permissions|Kgbek}}
|-
| 21 || [[User:Connexxx|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Connexxx&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Connexxx|{{formatnum:3478}}]] || {{Permissions|Connexxx}}
|-
| 22 || [[User:Elebayev|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Elebayev&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Elebayev|{{formatnum:3382}}]] || {{Permissions|Elebayev}}
|-
| 23 || [[User:Aidabishkek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aidabishkek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aidabishkek|{{formatnum:3167}}]] || {{Permissions|Aidabishkek}}
|-
| 24 || [[User:Askar Nazyrov|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Askar Nazyrov&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Askar Nazyrov|{{formatnum:2724}}]] || {{Permissions|Askar Nazyrov}}
|-
| 25 || [[User:Umut|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Umut&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Umut|{{formatnum:2419}}]] || {{Permissions|Umut}}
|-
| 26 || [[User:QECUB|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;QECUB&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/QECUB|{{formatnum:2264}}]] || {{Permissions|QECUB}}
|-
| 27 || [[User:Бахтияр Толукбаев|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Бахтияр Толукбаев&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Бахтияр Толукбаев|{{formatnum:2158}}]] || {{Permissions|Бахтияр Толукбаев}}
|-
| 28 || [[User:Roman, Alexej and Vładimir|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Roman, Alexej and Vładimir&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Roman, Alexej and Vładimir|{{formatnum:1908}}]] || {{Permissions|Roman, Alexej and Vładimir}}
|-
| 29 || [[User:Kairat Zamirbekov|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kairat Zamirbekov&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kairat Zamirbekov|{{formatnum:1601}}]] || {{Permissions|Kairat Zamirbekov}}
|-
| 30 || [[User:Gliwi|Gliwi]] || [[Special:Contributions/Gliwi|{{formatnum:1477}}]] || {{Permissions|Gliwi}}
|-
| 31 || [[User:Meri|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Meri&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Meri|{{formatnum:1392}}]] || {{Permissions|Meri}}
|-
| 32 || [[User:Asankozhoevas|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Asankozhoevas&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Asankozhoevas|{{formatnum:1279}}]] || {{Permissions|Asankozhoevas}}
|-
| 33 || [[User:Adinai|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Adinai&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Adinai|{{formatnum:1270}}]] || {{Permissions|Adinai}}
|-
| 34 || [[User:Friendwip.kg|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Friendwip.kg&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Friendwip.kg|{{formatnum:1187}}]] || {{Permissions|Friendwip.kg}}
|-
| 35 || [[User:Kglive|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kglive&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kglive|{{formatnum:1067}}]] || {{Permissions|Kglive}}
|-
| 36 || [[User:UlutSoft6|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;UlutSoft6&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/UlutSoft6|{{formatnum:1027}}]] || {{Permissions|UlutSoft6}}
|-
| 37 || [[User:TarPas|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;TarPas&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/TarPas|{{formatnum:1019}}]] || {{Permissions|TarPas}}
|-
| 38 || [[User:Gulzhana|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gulzhana&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gulzhana|{{formatnum:993}}]] || {{Permissions|Gulzhana}}
|-
| 39 || [[User:Arsensky|Arsensky]] || [[Special:Contributions/Arsensky|{{formatnum:896}}]] || {{Permissions|Arsensky}}
|-
| 40 || [[User:Aida23a|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aida23a&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aida23a|{{formatnum:872}}]] || {{Permissions|Aida23a}}
|-
| 41 || [[User:Dnes1302|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Dnes1302&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Dnes1302|{{formatnum:845}}]] || {{Permissions|Dnes1302}}
|-
| 42 || [[User:Элдин беги|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Элдин беги&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Элдин беги|{{formatnum:834}}]] || {{Permissions|Элдин беги}}
|-
| 43 || [[User:UlutSoft1|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;UlutSoft1&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/UlutSoft1|{{formatnum:818}}]] || {{Permissions|UlutSoft1}}
|-
| 44 || [[User:Rotlink|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Rotlink&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Rotlink|{{formatnum:799}}]] || {{Permissions|Rotlink}}
|-
| 45 || [[User:Chris die Seele|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Chris die Seele&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Chris die Seele|{{formatnum:792}}]] || {{Permissions|Chris die Seele}}
|-
| 46 || [[User:Дилдорбек|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Дилдорбек&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Дилдорбек|{{formatnum:708}}]] || {{Permissions|Дилдорбек}}
|-
| 47 || [[User:Aiylchy|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aiylchy&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aiylchy|{{formatnum:697}}]] || {{Permissions|Aiylchy}}
|-
| 48 || [[User:Estebesovdastan|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Estebesovdastan&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Estebesovdastan|{{formatnum:690}}]] || {{Permissions|Estebesovdastan}}
|-
| 49 || [[User:Jakshysapa|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Jakshysapa&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Jakshysapa|{{formatnum:672}}]] || {{Permissions|Jakshysapa}}
|-
| 50 || [[User:Lirchik|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Lirchik&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Lirchik|{{formatnum:649}}]] || {{Permissions|Lirchik}}
|-
| 51 || [[User:Ch|Ch]] || [[Special:Contributions/Ch|{{formatnum:629}}]] || {{Permissions|Ch}}
|-
| 52 || [[User:Amantur r|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Amantur r&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Amantur r|{{formatnum:606}}]] || {{Permissions|Amantur r}}
|-
| 53 || [[User:Cekli829|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Cekli829&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Cekli829|{{formatnum:592}}]] || {{Permissions|Cekli829}}
|-
| 54 || [[User:Табалдыев Ысламбек|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Табалдыев Ысламбек&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Табалдыев Ысламбек|{{formatnum:590}}]] || {{Permissions|Табалдыев Ысламбек}}
|-
| 55 || [[User:S(uz)ak|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;S(uz)ak&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/S(uz)ak|{{formatnum:585}}]] || {{Permissions|S(uz)ak}}
|-
| 56 || [[User:Firespeaker|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Firespeaker&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Firespeaker|{{formatnum:573}}]] || {{Permissions|Firespeaker}}
|-
| 57 || [[User:Gulzat05|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gulzat05&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gulzat05|{{formatnum:571}}]] || {{Permissions|Gulzat05}}
|-
| 58 || [[User:Канымбу|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Канымбу&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Канымбу|{{formatnum:564}}]] || {{Permissions|Канымбу}}
|-
| 59 || [[User:Zhanyl90|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Zhanyl90&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Zhanyl90|{{formatnum:551}}]] || {{Permissions|Zhanyl90}}
|-
| 60 || [[User:Aladobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aladobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aladobot|{{formatnum:548}}]] || {{Permissions|Aladobot}}
|-
| 61 || [[User:Gulaiym001|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gulaiym001&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gulaiym001|{{formatnum:540}}]] || {{Permissions|Gulaiym001}}
|-
| 62 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:536}}]] || {{Permissions|Makenzis}}
|-
| 63 || [[User:Орозобек Түгөлбаев|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Орозобек Түгөлбаев&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Орозобек Түгөлбаев|{{formatnum:522}}]] || {{Permissions|Орозобек Түгөлбаев}}
|-
| 64 || [[User:Кайып Пайзылдаев|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Кайып Пайзылдаев&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Кайып Пайзылдаев|{{formatnum:497}}]] || {{Permissions|Кайып Пайзылдаев}}
|-
| 65 || [[User:Бегаим|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Бегаим&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Бегаим|{{formatnum:463}}]] || {{Permissions|Бегаим}}
|-
| 66 || [[User:Rartat|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Rartat&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Rartat|{{formatnum:462}}]] || {{Permissions|Rartat}}
|-
| 67 || [[User:Fornax|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Fornax&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Fornax|{{formatnum:459}}]] || {{Permissions|Fornax}}
|-
| 68 || [[User:PlanespotterA320|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;PlanespotterA320&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/PlanespotterA320|{{formatnum:457}}]] || {{Permissions|PlanespotterA320}}
|-
| 69 || [[User:UlutSoft4|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;UlutSoft4&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/UlutSoft4|{{formatnum:447}}]] || {{Permissions|UlutSoft4}}
|-
| 70 || [[User:ДолбоЯщер|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ДолбоЯщер&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ДолбоЯщер|{{formatnum:439}}]] || {{Permissions|ДолбоЯщер}}
|-
| 71 || [[User:Hugo.arg|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Hugo.arg&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Hugo.arg|{{formatnum:434}}]] || {{Permissions|Hugo.arg}}
|-
| 72 || [[User:Pathoschild|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Pathoschild&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Pathoschild|{{formatnum:422}}]] || {{Permissions|Pathoschild}}
|-
| 73 || [[User:Ksc~ruwiki|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ksc~ruwiki&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ksc~ruwiki|{{formatnum:422}}]] || {{Permissions|Ksc~ruwiki}}
|-
| 74 || [[User:Алтынбек Касымов|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Алтынбек Касымов&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Алтынбек Касымов|{{formatnum:418}}]] || {{Permissions|Алтынбек Касымов}}
|-
| 75 || [[User:Εὐθυμένης|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Εὐθυμένης&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Εὐθυμένης|{{formatnum:409}}]] || {{Permissions|Εὐθυμένης}}
|-
| 76 || [[User:Namir|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Namir&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Namir|{{formatnum:376}}]] || {{Permissions|Namir}}
|-
| 77 || [[User:NurlanKG Bishkek editor|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;NurlanKG Bishkek editor&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/NurlanKG Bishkek editor|{{formatnum:367}}]] || {{Permissions|NurlanKG Bishkek editor}}
|-
| 78 || [[User:Госфонд ИС|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Госфонд ИС&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Госфонд ИС|{{formatnum:361}}]] || {{Permissions|Госфонд ИС}}
|-
| 79 || [[User:V3~kywiki|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;V3~kywiki&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/V3~kywiki|{{formatnum:357}}]] || {{Permissions|V3~kywiki}}
|-
| 80 || [[User:AdemazAlmaz|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AdemazAlmaz&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AdemazAlmaz|{{formatnum:346}}]] || {{Permissions|AdemazAlmaz}}
|-
| 81 || [[User:Ырысгул|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ырысгул&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ырысгул|{{formatnum:346}}]] || {{Permissions|Ырысгул}}
|-
| 82 || [[User:Nurjamal|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Nurjamal&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Nurjamal|{{formatnum:335}}]] || {{Permissions|Nurjamal}}
|-
| 83 || [[User:Nursultan|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Nursultan&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Nursultan|{{formatnum:335}}]] || {{Permissions|Nursultan}}
|-
| 84 || [[User:Aymira|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aymira&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aymira|{{formatnum:321}}]] || {{Permissions|Aymira}}
|-
| 85 || [[User:Ptbotgourou|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ptbotgourou&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ptbotgourou|{{formatnum:320}}]] || {{Permissions|Ptbotgourou}}
|-
| 86 || [[User:Symbat92|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Symbat92&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Symbat92|{{formatnum:315}}]] || {{Permissions|Symbat92}}
|-
| 87 || [[User:Andrew J.Kurbiko|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Andrew J.Kurbiko&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Andrew J.Kurbiko|{{formatnum:310}}]] || {{Permissions|Andrew J.Kurbiko}}
|-
| 88 || [[User:Орозгул|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Орозгул&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Орозгул|{{formatnum:310}}]] || {{Permissions|Орозгул}}
|-
| 89 || [[User:Ziv|Ziv]] || [[Special:Contributions/Ziv|{{formatnum:307}}]] || {{Permissions|Ziv}}
|-
| 90 || [[User:Atlikta|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Atlikta&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Atlikta|{{formatnum:298}}]] || {{Permissions|Atlikta}}
|-
| 91 || [[User:Abiyoyo|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Abiyoyo&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Abiyoyo|{{formatnum:295}}]] || {{Permissions|Abiyoyo}}
|-
| 92 || [[User:Росул|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Росул&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Росул|{{formatnum:294}}]] || {{Permissions|Росул}}
|-
| 93 || [[User:Elya3|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Elya3&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Elya3|{{formatnum:292}}]] || {{Permissions|Elya3}}
|-
| 94 || [[User:Baronnet|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Baronnet&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Baronnet|{{formatnum:287}}]] || {{Permissions|Baronnet}}
|-
| 95 || [[User:Minorax|Minorax]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:286}}]] || {{Permissions|Minorax}}
|-
| 96 || [[User:Ahmadi~ruwiki|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ahmadi~ruwiki&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ahmadi~ruwiki|{{formatnum:285}}]] || {{Permissions|Ahmadi~ruwiki}}
|-
| 97 || [[User:Rakutai|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Rakutai&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Rakutai|{{formatnum:284}}]] || {{Permissions|Rakutai}}
|-
| 98 || [[User:Peri~kywiki|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Peri~kywiki&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Peri~kywiki|{{formatnum:266}}]] || {{Permissions|Peri~kywiki}}
|-
| 99 || [[User:Ashirov Maksatbek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ashirov Maksatbek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ashirov Maksatbek|{{formatnum:265}}]] || {{Permissions|Ashirov Maksatbek}}
|-
| 100 || [[User:Asel90|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Asel90&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Asel90|{{formatnum:263}}]] || {{Permissions|Asel90}}
|-
| 101 || [[User:Belekoff|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Belekoff&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Belekoff|{{formatnum:261}}]] || {{Permissions|Belekoff}}
|-
| 102 || [[User:Jol004u|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Jol004u&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Jol004u|{{formatnum:258}}]] || {{Permissions|Jol004u}}
|-
| 103 || [[User:Janyzak|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Janyzak&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Janyzak|{{formatnum:255}}]] || {{Permissions|Janyzak}}
|-
| 104 || [[User:Машъал|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Машъал&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Машъал|{{formatnum:254}}]] || {{Permissions|Машъал}}
|-
| 105 || [[User:Fatim|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Fatim&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Fatim|{{formatnum:253}}]] || {{Permissions|Fatim}}
|-
| 106 || [[User:Баха Исаев|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Баха Исаев&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Баха Исаев|{{formatnum:249}}]] || {{Permissions|Баха Исаев}}
|-
| 107 || [[User:Noloun|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Noloun&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Noloun|{{formatnum:248}}]] || {{Permissions|Noloun}}
|-
| 108 || [[User:Чоко Бой|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Чоко Бой&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Чоко Бой|{{formatnum:243}}]] || {{Permissions|Чоко Бой}}
|-
| 109 || [[User:Tynchtykbek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Tynchtykbek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Tynchtykbek|{{formatnum:243}}]] || {{Permissions|Tynchtykbek}}
|-
| 110 || [[User:Dutcman|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Dutcman&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Dutcman|{{formatnum:242}}]] || {{Permissions|Dutcman}}
|-
| 111 || [[User:Ulan A|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ulan A&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ulan A|{{formatnum:241}}]] || {{Permissions|Ulan A}}
|-
| 112 || [[User:DragonBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;DragonBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/DragonBot|{{formatnum:235}}]] || {{Permissions|DragonBot}}
|-
| 113 || [[User:Таалай Берен|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Таалай Берен&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Таалай Берен|{{formatnum:231}}]] || {{Permissions|Таалай Берен}}
|-
| 114 || [[User:A.djan|A.djan]] || [[Special:Contributions/A.djan|{{formatnum:226}}]] || {{Permissions|A.djan}}
|-
| 115 || [[User:Adilet15|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Adilet15&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Adilet15|{{formatnum:223}}]] || {{Permissions|Adilet15}}
|-
| 116 || [[User:Dostojewskij|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Dostojewskij&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Dostojewskij|{{formatnum:220}}]] || {{Permissions|Dostojewskij}}
|-
| 117 || [[User:MauritsBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MauritsBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MauritsBot|{{formatnum:218}}]] || {{Permissions|MauritsBot}}
|-
| 118 || [[User:タチコマ robot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;タチコマ robot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/タチコマ robot|{{formatnum:216}}]] || {{Permissions|タチコマ robot}}
|-
| 119 || [[User:Adamboluu|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Adamboluu&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Adamboluu|{{formatnum:213}}]] || {{Permissions|Adamboluu}}
|-
| 120 || [[User:Dr.atakulov|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Dr.atakulov&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Dr.atakulov|{{formatnum:211}}]] || {{Permissions|Dr.atakulov}}
|-
| 121 || [[User:Dinamik-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Dinamik-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Dinamik-bot|{{formatnum:210}}]] || {{Permissions|Dinamik-bot}}
|-
| 122 || [[User:Anara|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Anara&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Anara|{{formatnum:210}}]] || {{Permissions|Anara}}
|-
| 123 || [[User:Kyrgyzchala|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kyrgyzchala&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kyrgyzchala|{{formatnum:210}}]] || {{Permissions|Kyrgyzchala}}
|-
| 124 || [[User:UlutSoft2|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;UlutSoft2&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/UlutSoft2|{{formatnum:209}}]] || {{Permissions|UlutSoft2}}
|-
| 125 || [[User:YFdyh-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;YFdyh-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/YFdyh-bot|{{formatnum:209}}]] || {{Permissions|YFdyh-bot}}
|-
| 126 || [[User:Robbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Robbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Robbot|{{formatnum:205}}]] || {{Permissions|Robbot}}
|-
| 127 || [[User:Chingis|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Chingis&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Chingis|{{formatnum:205}}]] || {{Permissions|Chingis}}
|-
| 128 || [[User:Foggy kub|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Foggy kub&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Foggy kub|{{formatnum:204}}]] || {{Permissions|Foggy kub}}
|-
| 129 || [[User:Чръный человек|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Чръный человек&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Чръный человек|{{formatnum:203}}]] || {{Permissions|Чръный человек}}
|-
| 130 || [[User:Мыктыбек|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Мыктыбек&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Мыктыбек|{{formatnum:203}}]] || {{Permissions|Мыктыбек}}
|-
| 131 || [[User:Adamantine|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Adamantine&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Adamantine|{{formatnum:201}}]] || {{Permissions|Adamantine}}
|-
| 132 || [[User:BakytTalas|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;BakytTalas&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/BakytTalas|{{formatnum:201}}]] || {{Permissions|BakytTalas}}
|-
| 133 || [[User:Zorrobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Zorrobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Zorrobot|{{formatnum:200}}]] || {{Permissions|Zorrobot}}
|-
| 134 || [[User:Мастер теней|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Мастер теней&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Мастер теней|{{formatnum:198}}]] || {{Permissions|Мастер теней}}
|-
| 135 || [[User:Amirobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Amirobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Amirobot|{{formatnum:197}}]] || {{Permissions|Amirobot}}
|-
| 136 || [[User:HerculeBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;HerculeBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/HerculeBot|{{formatnum:195}}]] || {{Permissions|HerculeBot}}
|-
| 137 || [[User:GhalyBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;GhalyBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/GhalyBot|{{formatnum:187}}]] || {{Permissions|GhalyBot}}
|-
| 138 || [[User:DARIO SEVERI|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;DARIO SEVERI&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/DARIO SEVERI|{{formatnum:172}}]] || {{Permissions|DARIO SEVERI}}
|-
| 139 || [[User:Temir21|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Temir21&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Temir21|{{formatnum:168}}]] || {{Permissions|Temir21}}
|-
| 140 || [[User:Nasihat.kg|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Nasihat.kg&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Nasihat.kg|{{formatnum:168}}]] || {{Permissions|Nasihat.kg}}
|-
| 141 || [[User:Vasit|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Vasit&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Vasit|{{formatnum:166}}]] || {{Permissions|Vasit}}
|-
| 142 || [[User:CarsracBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;CarsracBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/CarsracBot|{{formatnum:163}}]] || {{Permissions|CarsracBot}}
|-
| 143 || [[User:HiW-Bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;HiW-Bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/HiW-Bot|{{formatnum:163}}]] || {{Permissions|HiW-Bot}}
|-
| 144 || [[User:JYBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;JYBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/JYBot|{{formatnum:162}}]] || {{Permissions|JYBot}}
|-
| 145 || [[User:NKOzi|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;NKOzi&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/NKOzi|{{formatnum:159}}]] || {{Permissions|NKOzi}}
|-
| 146 || [[User:Кичинекей Поллианна|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Кичинекей Поллианна&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Кичинекей Поллианна|{{formatnum:158}}]] || {{Permissions|Кичинекей Поллианна}}
|-
| 147 || [[User:Samatq|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Samatq&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Samatq|{{formatnum:157}}]] || {{Permissions|Samatq}}
|-
| 148 || [[User:Sampo.Kuusi|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Sampo.Kuusi&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Sampo.Kuusi|{{formatnum:157}}]] || {{Permissions|Sampo.Kuusi}}
|-
| 149 || [[User:Azamat Omar|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Azamat Omar&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Azamat Omar|{{formatnum:155}}]] || {{Permissions|Azamat Omar}}
|-
| 150 || [[User:Kaiyr|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kaiyr&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kaiyr|{{formatnum:154}}]] || {{Permissions|Kaiyr}}
{{/end}}</text>
      <sha1>qh3ivuelv2it4hn46ezf4acy8i0ytuc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Википедия:Түзөтүүлөр саны боюнча боттор тизмеси</title>
    <ns>4</ns>
    <id>137589</id>
    <revision>
      <id>663374</id>
      <parentid>663241</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T00:57:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jembot</username>
        <id>9565</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Маалыматтар жаңыланды</comment>
      <origin>663374</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6885" sha1="hbeg5v7rpuqwcxk91fnbfm6wqzmkagj" xml:space="preserve">{{/begin|150}}
|-
| 1 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:115921}}]]
|-
| 2 || [[User:ChoRusBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ChoRusBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ChoRusBot|{{formatnum:70508}}]]
|-
| 3 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|{{formatnum:44610}}]]
|-
| 4 || [[User:EmausBot|EmausBot]] || [[Special:Contributions/EmausBot|{{formatnum:8696}}]]
|-
| 5 || [[User:Xqbot|Xqbot]] || [[Special:Contributions/Xqbot|{{formatnum:7232}}]]
|-
| 6 || [[User:VertexBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;VertexBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/VertexBot|{{formatnum:6637}}]]
|-
| 7 || [[User:MerlIwBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MerlIwBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MerlIwBot|{{formatnum:5237}}]]
|-
| 8 || [[User:VolkovBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;VolkovBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/VolkovBot|{{formatnum:3666}}]]
|-
| 9 || [[User:Legobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Legobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Legobot|{{formatnum:3325}}]]
|-
| 10 || [[User:TXiKiBoT|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;TXiKiBoT&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/TXiKiBoT|{{formatnum:3259}}]]
|-
| 11 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || [[Special:Contributions/CommonsDelinker|{{formatnum:3222}}]]
|-
| 12 || [[User:SieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;SieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/SieBot|{{formatnum:2910}}]]
|-
| 13 || [[User:Luckas-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Luckas-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Luckas-bot|{{formatnum:2815}}]]
|-
| 14 || [[User:ZéroBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ZéroBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ZéroBot|{{formatnum:1942}}]]
|-
| 15 || [[User:WikitanvirBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;WikitanvirBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/WikitanvirBot|{{formatnum:1927}}]]
|-
| 16 || [[User:Addbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Addbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Addbot|{{formatnum:1596}}]]
|-
| 17 || [[User:ArthurBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ArthurBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ArthurBot|{{formatnum:1492}}]]
|-
| 18 || [[User:Jembot|Jembot]] || [[Special:Contributions/Jembot|{{formatnum:1403}}]]
|-
| 19 || [[User:JAnDbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;JAnDbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/JAnDbot|{{formatnum:1332}}]]
|-
| 20 || [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[Special:Contributions/MediaWiki message delivery|{{formatnum:1150}}]]
|-
| 21 || [[User:Escarbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Escarbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Escarbot|{{formatnum:1039}}]]
|-
| 22 || [[User:MelancholieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MelancholieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MelancholieBot|{{formatnum:911}}]]
|-
| 23 || [[User:FoxBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;FoxBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/FoxBot|{{formatnum:890}}]]
|-
| 24 || [[User:TjBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;TjBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/TjBot|{{formatnum:802}}]]
|-
| 25 || [[User:AlleborgoBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AlleborgoBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AlleborgoBot|{{formatnum:690}}]]
|-
| 26 || [[User:Thijs!bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Thijs!bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Thijs!bot|{{formatnum:686}}]]
|-
| 27 || [[User:Idioma-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Idioma-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Idioma-bot|{{formatnum:663}}]]
|-
| 28 || [[User:RedBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;RedBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/RedBot|{{formatnum:592}}]]
|-
| 29 || [[User:JackieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;JackieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/JackieBot|{{formatnum:545}}]]
|-
| 30 || [[User:MastiBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MastiBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MastiBot|{{formatnum:511}}]]
|-
| 31 || [[User:Synthebot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Synthebot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Synthebot|{{formatnum:486}}]]
|-
| 32 || [[User:Mjbmrbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Mjbmrbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Mjbmrbot|{{formatnum:468}}]]
|-
| 33 || [[User:HRoestBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;HRoestBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/HRoestBot|{{formatnum:455}}]]
|-
| 34 || [[User:Ripchip Bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ripchip Bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ripchip Bot|{{formatnum:438}}]]
|-
| 35 || [[User:Alexbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Alexbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Alexbot|{{formatnum:420}}]]
|-
| 36 || [[User:AvocatoBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AvocatoBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AvocatoBot|{{formatnum:405}}]]
|-
| 37 || [[User:KamikazeBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;KamikazeBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/KamikazeBot|{{formatnum:366}}]]
|-
| 38 || [[User:LaaknorBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;LaaknorBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/LaaknorBot|{{formatnum:352}}]]
|-
| 39 || [[User:Movses-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Movses-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Movses-bot|{{formatnum:332}}]]
|-
| 40 || [[User:YiFeiBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;YiFeiBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/YiFeiBot|{{formatnum:311}}]]
|-
| 41 || [[User:Rubinbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Rubinbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Rubinbot|{{formatnum:310}}]]
|-
| 42 || [[User:PipepBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;PipepBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/PipepBot|{{formatnum:306}}]]
|-
| 43 || [[User:Vagobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Vagobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Vagobot|{{formatnum:294}}]]
|-
| 44 || [[User:AvicBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AvicBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AvicBot|{{formatnum:290}}]]
|-
| 45 || [[User:SilvonenBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;SilvonenBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/SilvonenBot|{{formatnum:282}}]]
|-
| 46 || [[User:Gerakibot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gerakibot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gerakibot|{{formatnum:282}}]]
|-
| 47 || [[User:Purbo T|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Purbo T&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Purbo T|{{formatnum:278}}]]
|-
| 48 || [[User:Makecat-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Makecat-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Makecat-bot|{{formatnum:275}}]]
|-
| 49 || [[User:BotMultichill|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;BotMultichill&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/BotMultichill|{{formatnum:233}}]]
|-
| 50 || [[User:PixelBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;PixelBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/PixelBot|{{formatnum:106}}]]
|-
| 51 || [[User:Loveless|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Loveless&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Loveless|{{formatnum:99}}]]
|-
| 52 || [[User:MediaWiki default|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MediaWiki default&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MediaWiki default|{{formatnum:21}}]]
|-
| 53 || [[User:Maintenance script|Maintenance script]] || [[Special:Contributions/Maintenance script|{{formatnum:14}}]]
|-
| 54 || [[User:Flow talk page manager|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Flow talk page manager&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Flow talk page manager|{{formatnum:8}}]]
{{/end}}</text>
      <sha1>hbeg5v7rpuqwcxk91fnbfm6wqzmkagj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Википедия:Түзөтүүлөр саны боюнча Википедиячылар тизмеси (боттор менен бирге)</title>
    <ns>4</ns>
    <id>137601</id>
    <revision>
      <id>663373</id>
      <parentid>663240</parentid>
      <timestamp>2026-10-23T00:57:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jembot</username>
        <id>9565</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Маалыматтар жаңыланды</comment>
      <origin>663373</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24285" sha1="6xfdiepb0ej97opdt8fckrcxnk6qgqz" xml:space="preserve">{{/begin|150}}
|-
| 1 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:115921}}]] || {{Permissions|JigildikBot}}
|-
| 2 || [[User:ChoRusBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ChoRusBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ChoRusBot|{{formatnum:70508}}]] || {{Permissions|ChoRusBot}}
|-
| 3 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|{{formatnum:44610}}]] || {{Permissions|InternetArchiveBot}}
|-
| 4 || [[User:Chaoborus|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Chaoborus&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Chaoborus|{{formatnum:25689}}]] || {{Permissions|Chaoborus}}
|-
| 5 || [[User:Bosogo|Bosogo]] || [[Special:Contributions/Bosogo|{{formatnum:18526}}]] || {{Permissions|Bosogo}}
|-
| 6 || [[User:Artelow|Artelow]] || [[Special:Contributions/Artelow|{{formatnum:15163}}]] || {{Permissions|Artelow}}
|-
| 7 || [[User:Chorobek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Chorobek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Chorobek|{{formatnum:13446}}]] || {{Permissions|Chorobek}}
|-
| 8 || [[User:Mirzoulugʻbek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Mirzoulugʻbek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Mirzoulugʻbek|{{formatnum:12821}}]] || {{Permissions|Mirzoulugʻbek}}
|-
| 9 || [[User:Абдырашит Сатылганов|Абдырашит Сатылганов]] || [[Special:Contributions/Абдырашит Сатылганов|{{formatnum:11100}}]] || {{Permissions|Абдырашит Сатылганов}}
|-
| 10 || [[User:EmausBot|EmausBot]] || [[Special:Contributions/EmausBot|{{formatnum:8696}}]] || {{Permissions|EmausBot}}
|-
| 11 || [[User:Baydastann|Baydastann]] || [[Special:Contributions/Baydastann|{{formatnum:7973}}]] || {{Permissions|Baydastann}}
|-
| 12 || [[User:Xqbot|Xqbot]] || [[Special:Contributions/Xqbot|{{formatnum:7232}}]] || {{Permissions|Xqbot}}
|-
| 13 || [[User:VertexBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;VertexBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/VertexBot|{{formatnum:6637}}]] || {{Permissions|VertexBot}}
|-
| 14 || [[User:Элден|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Элден&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Элден|{{formatnum:6447}}]] || {{Permissions|Элден}}
|-
| 15 || [[User:Aiyanakk|Aiyanakk]] || [[Special:Contributions/Aiyanakk|{{formatnum:6023}}]] || {{Permissions|Aiyanakk}}
|-
| 16 || [[User:UlutSoft3|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;UlutSoft3&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/UlutSoft3|{{formatnum:5435}}]] || {{Permissions|UlutSoft3}}
|-
| 17 || [[User:Чагылган|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Чагылган&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Чагылган|{{formatnum:5412}}]] || {{Permissions|Чагылган}}
|-
| 18 || [[User:MerlIwBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MerlIwBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MerlIwBot|{{formatnum:5237}}]] || {{Permissions|MerlIwBot}}
|-
| 19 || [[User:Эльза Мамбетакунова|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Эльза Мамбетакунова&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Эльза Мамбетакунова|{{formatnum:5098}}]] || {{Permissions|Эльза Мамбетакунова}}
|-
| 20 || [[User:Tynchtyk Chorotegin|Tynchtyk Chorotegin]] || [[Special:Contributions/Tynchtyk Chorotegin|{{formatnum:4971}}]] || {{Permissions|Tynchtyk Chorotegin}}
|-
| 21 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:4524}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}}
|-
| 22 || [[User:ImeNtrav|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ImeNtrav&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ImeNtrav|{{formatnum:4506}}]] || {{Permissions|ImeNtrav}}
|-
| 23 || [[User:Maksat|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Maksat&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Maksat|{{formatnum:4218}}]] || {{Permissions|Maksat}}
|-
| 24 || [[User:Shchb|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Shchb&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Shchb|{{formatnum:4150}}]] || {{Permissions|Shchb}}
|-
| 25 || [[User:Kmaksat|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kmaksat&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kmaksat|{{formatnum:3969}}]] || {{Permissions|Kmaksat}}
|-
| 26 || [[User:Үрүйэ|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Үрүйэ&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Үрүйэ|{{formatnum:3964}}]] || {{Permissions|Үрүйэ}}
|-
| 27 || [[User:VolkovBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;VolkovBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/VolkovBot|{{formatnum:3666}}]] || {{Permissions|VolkovBot}}
|-
| 28 || [[User:Kgbek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kgbek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kgbek|{{formatnum:3618}}]] || {{Permissions|Kgbek}}
|-
| 29 || [[User:Connexxx|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Connexxx&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Connexxx|{{formatnum:3478}}]] || {{Permissions|Connexxx}}
|-
| 30 || [[User:Elebayev|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Elebayev&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Elebayev|{{formatnum:3382}}]] || {{Permissions|Elebayev}}
|-
| 31 || [[User:Legobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Legobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Legobot|{{formatnum:3325}}]] || {{Permissions|Legobot}}
|-
| 32 || [[User:TXiKiBoT|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;TXiKiBoT&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/TXiKiBoT|{{formatnum:3259}}]] || {{Permissions|TXiKiBoT}}
|-
| 33 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || [[Special:Contributions/CommonsDelinker|{{formatnum:3222}}]] || {{Permissions|CommonsDelinker}}
|-
| 34 || [[User:Aidabishkek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aidabishkek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aidabishkek|{{formatnum:3167}}]] || {{Permissions|Aidabishkek}}
|-
| 35 || [[User:SieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;SieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/SieBot|{{formatnum:2910}}]] || {{Permissions|SieBot}}
|-
| 36 || [[User:Luckas-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Luckas-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Luckas-bot|{{formatnum:2815}}]] || {{Permissions|Luckas-bot}}
|-
| 37 || [[User:Askar Nazyrov|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Askar Nazyrov&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Askar Nazyrov|{{formatnum:2724}}]] || {{Permissions|Askar Nazyrov}}
|-
| 38 || [[User:Umut|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Umut&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Umut|{{formatnum:2419}}]] || {{Permissions|Umut}}
|-
| 39 || [[User:QECUB|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;QECUB&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/QECUB|{{formatnum:2264}}]] || {{Permissions|QECUB}}
|-
| 40 || [[User:Бахтияр Толукбаев|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Бахтияр Толукбаев&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Бахтияр Толукбаев|{{formatnum:2158}}]] || {{Permissions|Бахтияр Толукбаев}}
|-
| 41 || [[User:ZéroBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ZéroBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ZéroBot|{{formatnum:1942}}]] || {{Permissions|ZéroBot}}
|-
| 42 || [[User:WikitanvirBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;WikitanvirBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/WikitanvirBot|{{formatnum:1927}}]] || {{Permissions|WikitanvirBot}}
|-
| 43 || [[User:Roman, Alexej and Vładimir|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Roman, Alexej and Vładimir&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Roman, Alexej and Vładimir|{{formatnum:1908}}]] || {{Permissions|Roman, Alexej and Vładimir}}
|-
| 44 || [[User:Kairat Zamirbekov|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kairat Zamirbekov&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kairat Zamirbekov|{{formatnum:1601}}]] || {{Permissions|Kairat Zamirbekov}}
|-
| 45 || [[User:Addbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Addbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Addbot|{{formatnum:1596}}]] || {{Permissions|Addbot}}
|-
| 46 || [[User:ArthurBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ArthurBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ArthurBot|{{formatnum:1492}}]] || {{Permissions|ArthurBot}}
|-
| 47 || [[User:Gliwi|Gliwi]] || [[Special:Contributions/Gliwi|{{formatnum:1477}}]] || {{Permissions|Gliwi}}
|-
| 48 || [[User:Jembot|Jembot]] || [[Special:Contributions/Jembot|{{formatnum:1403}}]] || {{Permissions|Jembot}}
|-
| 49 || [[User:Meri|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Meri&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Meri|{{formatnum:1392}}]] || {{Permissions|Meri}}
|-
| 50 || [[User:JAnDbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;JAnDbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/JAnDbot|{{formatnum:1332}}]] || {{Permissions|JAnDbot}}
|-
| 51 || [[User:Asankozhoevas|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Asankozhoevas&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Asankozhoevas|{{formatnum:1279}}]] || {{Permissions|Asankozhoevas}}
|-
| 52 || [[User:Adinai|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Adinai&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Adinai|{{formatnum:1270}}]] || {{Permissions|Adinai}}
|-
| 53 || [[User:Friendwip.kg|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Friendwip.kg&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Friendwip.kg|{{formatnum:1187}}]] || {{Permissions|Friendwip.kg}}
|-
| 54 || [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[Special:Contributions/MediaWiki message delivery|{{formatnum:1150}}]] || {{Permissions|MediaWiki message delivery}}
|-
| 55 || [[User:Kglive|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Kglive&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Kglive|{{formatnum:1067}}]] || {{Permissions|Kglive}}
|-
| 56 || [[User:Escarbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Escarbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Escarbot|{{formatnum:1039}}]] || {{Permissions|Escarbot}}
|-
| 57 || [[User:UlutSoft6|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;UlutSoft6&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/UlutSoft6|{{formatnum:1027}}]] || {{Permissions|UlutSoft6}}
|-
| 58 || [[User:TarPas|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;TarPas&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/TarPas|{{formatnum:1019}}]] || {{Permissions|TarPas}}
|-
| 59 || [[User:Gulzhana|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gulzhana&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gulzhana|{{formatnum:993}}]] || {{Permissions|Gulzhana}}
|-
| 60 || [[User:MelancholieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MelancholieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MelancholieBot|{{formatnum:911}}]] || {{Permissions|MelancholieBot}}
|-
| 61 || [[User:Arsensky|Arsensky]] || [[Special:Contributions/Arsensky|{{formatnum:896}}]] || {{Permissions|Arsensky}}
|-
| 62 || [[User:FoxBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;FoxBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/FoxBot|{{formatnum:890}}]] || {{Permissions|FoxBot}}
|-
| 63 || [[User:Aida23a|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aida23a&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aida23a|{{formatnum:872}}]] || {{Permissions|Aida23a}}
|-
| 64 || [[User:Dnes1302|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Dnes1302&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Dnes1302|{{formatnum:845}}]] || {{Permissions|Dnes1302}}
|-
| 65 || [[User:Элдин беги|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Элдин беги&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Элдин беги|{{formatnum:834}}]] || {{Permissions|Элдин беги}}
|-
| 66 || [[User:UlutSoft1|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;UlutSoft1&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/UlutSoft1|{{formatnum:818}}]] || {{Permissions|UlutSoft1}}
|-
| 67 || [[User:TjBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;TjBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/TjBot|{{formatnum:802}}]] || {{Permissions|TjBot}}
|-
| 68 || [[User:Rotlink|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Rotlink&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Rotlink|{{formatnum:799}}]] || {{Permissions|Rotlink}}
|-
| 69 || [[User:Chris die Seele|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Chris die Seele&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Chris die Seele|{{formatnum:792}}]] || {{Permissions|Chris die Seele}}
|-
| 70 || [[User:Дилдорбек|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Дилдорбек&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Дилдорбек|{{formatnum:708}}]] || {{Permissions|Дилдорбек}}
|-
| 71 || [[User:Aiylchy|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aiylchy&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aiylchy|{{formatnum:697}}]] || {{Permissions|Aiylchy}}
|-
| 72 || [[User:AlleborgoBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AlleborgoBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AlleborgoBot|{{formatnum:690}}]] || {{Permissions|AlleborgoBot}}
|-
| 73 || [[User:Estebesovdastan|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Estebesovdastan&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Estebesovdastan|{{formatnum:690}}]] || {{Permissions|Estebesovdastan}}
|-
| 74 || [[User:Thijs!bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Thijs!bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Thijs!bot|{{formatnum:686}}]] || {{Permissions|Thijs!bot}}
|-
| 75 || [[User:Jakshysapa|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Jakshysapa&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Jakshysapa|{{formatnum:672}}]] || {{Permissions|Jakshysapa}}
|-
| 76 || [[User:Idioma-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Idioma-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Idioma-bot|{{formatnum:663}}]] || {{Permissions|Idioma-bot}}
|-
| 77 || [[User:Lirchik|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Lirchik&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Lirchik|{{formatnum:649}}]] || {{Permissions|Lirchik}}
|-
| 78 || [[User:Ch|Ch]] || [[Special:Contributions/Ch|{{formatnum:629}}]] || {{Permissions|Ch}}
|-
| 79 || [[User:Amantur r|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Amantur r&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Amantur r|{{formatnum:606}}]] || {{Permissions|Amantur r}}
|-
| 80 || [[User:Cekli829|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Cekli829&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Cekli829|{{formatnum:592}}]] || {{Permissions|Cekli829}}
|-
| 81 || [[User:RedBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;RedBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/RedBot|{{formatnum:592}}]] || {{Permissions|RedBot}}
|-
| 82 || [[User:Табалдыев Ысламбек|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Табалдыев Ысламбек&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Табалдыев Ысламбек|{{formatnum:590}}]] || {{Permissions|Табалдыев Ысламбек}}
|-
| 83 || [[User:S(uz)ak|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;S(uz)ak&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/S(uz)ak|{{formatnum:585}}]] || {{Permissions|S(uz)ak}}
|-
| 84 || [[User:Firespeaker|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Firespeaker&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Firespeaker|{{formatnum:573}}]] || {{Permissions|Firespeaker}}
|-
| 85 || [[User:Gulzat05|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gulzat05&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gulzat05|{{formatnum:571}}]] || {{Permissions|Gulzat05}}
|-
| 86 || [[User:Канымбу|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Канымбу&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Канымбу|{{formatnum:564}}]] || {{Permissions|Канымбу}}
|-
| 87 || [[User:Zhanyl90|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Zhanyl90&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Zhanyl90|{{formatnum:551}}]] || {{Permissions|Zhanyl90}}
|-
| 88 || [[User:Aladobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aladobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aladobot|{{formatnum:548}}]] || {{Permissions|Aladobot}}
|-
| 89 || [[User:JackieBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;JackieBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/JackieBot|{{formatnum:545}}]] || {{Permissions|JackieBot}}
|-
| 90 || [[User:Gulaiym001|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gulaiym001&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gulaiym001|{{formatnum:540}}]] || {{Permissions|Gulaiym001}}
|-
| 91 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:536}}]] || {{Permissions|Makenzis}}
|-
| 92 || [[User:Орозобек Түгөлбаев|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Орозобек Түгөлбаев&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Орозобек Түгөлбаев|{{formatnum:522}}]] || {{Permissions|Орозобек Түгөлбаев}}
|-
| 93 || [[User:MastiBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;MastiBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/MastiBot|{{formatnum:511}}]] || {{Permissions|MastiBot}}
|-
| 94 || [[User:Кайып Пайзылдаев|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Кайып Пайзылдаев&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Кайып Пайзылдаев|{{formatnum:497}}]] || {{Permissions|Кайып Пайзылдаев}}
|-
| 95 || [[User:Synthebot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Synthebot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Synthebot|{{formatnum:486}}]] || {{Permissions|Synthebot}}
|-
| 96 || [[User:Mjbmrbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Mjbmrbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Mjbmrbot|{{formatnum:468}}]] || {{Permissions|Mjbmrbot}}
|-
| 97 || [[User:Бегаим|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Бегаим&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Бегаим|{{formatnum:463}}]] || {{Permissions|Бегаим}}
|-
| 98 || [[User:Rartat|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Rartat&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Rartat|{{formatnum:462}}]] || {{Permissions|Rartat}}
|-
| 99 || [[User:Fornax|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Fornax&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Fornax|{{formatnum:459}}]] || {{Permissions|Fornax}}
|-
| 100 || [[User:PlanespotterA320|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;PlanespotterA320&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/PlanespotterA320|{{formatnum:457}}]] || {{Permissions|PlanespotterA320}}
|-
| 101 || [[User:HRoestBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;HRoestBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/HRoestBot|{{formatnum:455}}]] || {{Permissions|HRoestBot}}
|-
| 102 || [[User:UlutSoft4|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;UlutSoft4&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/UlutSoft4|{{formatnum:447}}]] || {{Permissions|UlutSoft4}}
|-
| 103 || [[User:ДолбоЯщер|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;ДолбоЯщер&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/ДолбоЯщер|{{formatnum:439}}]] || {{Permissions|ДолбоЯщер}}
|-
| 104 || [[User:Ripchip Bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ripchip Bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ripchip Bot|{{formatnum:438}}]] || {{Permissions|Ripchip Bot}}
|-
| 105 || [[User:Hugo.arg|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Hugo.arg&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Hugo.arg|{{formatnum:434}}]] || {{Permissions|Hugo.arg}}
|-
| 106 || [[User:Pathoschild|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Pathoschild&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Pathoschild|{{formatnum:422}}]] || {{Permissions|Pathoschild}}
|-
| 107 || [[User:Ksc~ruwiki|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ksc~ruwiki&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ksc~ruwiki|{{formatnum:422}}]] || {{Permissions|Ksc~ruwiki}}
|-
| 108 || [[User:Alexbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Alexbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Alexbot|{{formatnum:420}}]] || {{Permissions|Alexbot}}
|-
| 109 || [[User:Алтынбек Касымов|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Алтынбек Касымов&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Алтынбек Касымов|{{formatnum:418}}]] || {{Permissions|Алтынбек Касымов}}
|-
| 110 || [[User:Εὐθυμένης|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Εὐθυμένης&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Εὐθυμένης|{{formatnum:409}}]] || {{Permissions|Εὐθυμένης}}
|-
| 111 || [[User:AvocatoBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AvocatoBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AvocatoBot|{{formatnum:405}}]] || {{Permissions|AvocatoBot}}
|-
| 112 || [[User:Namir|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Namir&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Namir|{{formatnum:376}}]] || {{Permissions|Namir}}
|-
| 113 || [[User:NurlanKG Bishkek editor|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;NurlanKG Bishkek editor&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/NurlanKG Bishkek editor|{{formatnum:367}}]] || {{Permissions|NurlanKG Bishkek editor}}
|-
| 114 || [[User:KamikazeBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;KamikazeBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/KamikazeBot|{{formatnum:366}}]] || {{Permissions|KamikazeBot}}
|-
| 115 || [[User:Госфонд ИС|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Госфонд ИС&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Госфонд ИС|{{formatnum:361}}]] || {{Permissions|Госфонд ИС}}
|-
| 116 || [[User:V3~kywiki|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;V3~kywiki&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/V3~kywiki|{{formatnum:357}}]] || {{Permissions|V3~kywiki}}
|-
| 117 || [[User:LaaknorBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;LaaknorBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/LaaknorBot|{{formatnum:352}}]] || {{Permissions|LaaknorBot}}
|-
| 118 || [[User:AdemazAlmaz|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AdemazAlmaz&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AdemazAlmaz|{{formatnum:346}}]] || {{Permissions|AdemazAlmaz}}
|-
| 119 || [[User:Ырысгул|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ырысгул&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ырысгул|{{formatnum:346}}]] || {{Permissions|Ырысгул}}
|-
| 120 || [[User:Nurjamal|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Nurjamal&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Nurjamal|{{formatnum:335}}]] || {{Permissions|Nurjamal}}
|-
| 121 || [[User:Nursultan|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Nursultan&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Nursultan|{{formatnum:335}}]] || {{Permissions|Nursultan}}
|-
| 122 || [[User:Movses-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Movses-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Movses-bot|{{formatnum:332}}]] || {{Permissions|Movses-bot}}
|-
| 123 || [[User:Aymira|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Aymira&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Aymira|{{formatnum:321}}]] || {{Permissions|Aymira}}
|-
| 124 || [[User:Ptbotgourou|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ptbotgourou&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ptbotgourou|{{formatnum:320}}]] || {{Permissions|Ptbotgourou}}
|-
| 125 || [[User:Symbat92|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Symbat92&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Symbat92|{{formatnum:315}}]] || {{Permissions|Symbat92}}
|-
| 126 || [[User:YiFeiBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;YiFeiBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/YiFeiBot|{{formatnum:311}}]] || {{Permissions|YiFeiBot}}
|-
| 127 || [[User:Andrew J.Kurbiko|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Andrew J.Kurbiko&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Andrew J.Kurbiko|{{formatnum:310}}]] || {{Permissions|Andrew J.Kurbiko}}
|-
| 128 || [[User:Rubinbot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Rubinbot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Rubinbot|{{formatnum:310}}]] || {{Permissions|Rubinbot}}
|-
| 129 || [[User:Орозгул|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Орозгул&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Орозгул|{{formatnum:310}}]] || {{Permissions|Орозгул}}
|-
| 130 || [[User:Ziv|Ziv]] || [[Special:Contributions/Ziv|{{formatnum:307}}]] || {{Permissions|Ziv}}
|-
| 131 || [[User:PipepBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;PipepBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/PipepBot|{{formatnum:306}}]] || {{Permissions|PipepBot}}
|-
| 132 || [[User:Atlikta|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Atlikta&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Atlikta|{{formatnum:298}}]] || {{Permissions|Atlikta}}
|-
| 133 || [[User:Abiyoyo|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Abiyoyo&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Abiyoyo|{{formatnum:295}}]] || {{Permissions|Abiyoyo}}
|-
| 134 || [[User:Росул|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Росул&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Росул|{{formatnum:294}}]] || {{Permissions|Росул}}
|-
| 135 || [[User:Vagobot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Vagobot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Vagobot|{{formatnum:294}}]] || {{Permissions|Vagobot}}
|-
| 136 || [[User:Elya3|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Elya3&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Elya3|{{formatnum:292}}]] || {{Permissions|Elya3}}
|-
| 137 || [[User:AvicBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;AvicBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/AvicBot|{{formatnum:290}}]] || {{Permissions|AvicBot}}
|-
| 138 || [[User:Baronnet|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Baronnet&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Baronnet|{{formatnum:287}}]] || {{Permissions|Baronnet}}
|-
| 139 || [[User:Minorax|Minorax]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:286}}]] || {{Permissions|Minorax}}
|-
| 140 || [[User:Ahmadi~ruwiki|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ahmadi~ruwiki&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ahmadi~ruwiki|{{formatnum:285}}]] || {{Permissions|Ahmadi~ruwiki}}
|-
| 141 || [[User:Rakutai|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Rakutai&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Rakutai|{{formatnum:284}}]] || {{Permissions|Rakutai}}
|-
| 142 || [[User:SilvonenBot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;SilvonenBot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/SilvonenBot|{{formatnum:282}}]] || {{Permissions|SilvonenBot}}
|-
| 143 || [[User:Gerakibot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Gerakibot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Gerakibot|{{formatnum:282}}]] || {{Permissions|Gerakibot}}
|-
| 144 || [[User:Purbo T|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Purbo T&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Purbo T|{{formatnum:278}}]] || {{Permissions|Purbo T}}
|-
| 145 || [[User:Makecat-bot|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Makecat-bot&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Makecat-bot|{{formatnum:275}}]] || {{Permissions|Makecat-bot}}
|-
| 146 || [[User:Peri~kywiki|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Peri~kywiki&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Peri~kywiki|{{formatnum:266}}]] || {{Permissions|Peri~kywiki}}
|-
| 147 || [[User:Ashirov Maksatbek|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Ashirov Maksatbek&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Ashirov Maksatbek|{{formatnum:265}}]] || {{Permissions|Ashirov Maksatbek}}
|-
| 148 || [[User:Asel90|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Asel90&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Asel90|{{formatnum:263}}]] || {{Permissions|Asel90}}
|-
| 149 || [[User:Belekoff|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Belekoff&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Belekoff|{{formatnum:261}}]] || {{Permissions|Belekoff}}
|-
| 150 || [[User:Jol004u|&lt;span style=&quot;color:gray&quot;&gt;Jol004u&lt;/span&gt;]] || [[Special:Contributions/Jol004u|{{formatnum:258}}]] || {{Permissions|Jol004u}}
{{/end}}</text>
      <sha1>6xfdiepb0ej97opdt8fckrcxnk6qgqz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уфа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137928</id>
    <revision>
      <id>663366</id>
      <parentid>651661</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T20:33:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bosogo багыттама калтырбастан &quot;[[Үпү]]&quot; барагын &quot;[[Уфа]]&quot; деп кайра атады: көпчүлүк ишенимдүү булактарга ылайык</comment>
      <origin>651661</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45967" sha1="5a9qmvb5kjrgap5p97rc2wfaxeu2x12" xml:space="preserve">{{ОЖ|кыргызча аталышы=Үпү&lt;br&gt;&lt;small&gt;{{lang-ba|Өфө}}&lt;br&gt;{{lang-ru|Уфа}}&lt;/small&gt;|сүрөт=ӨФӨ-2015-(v2).jpg|герб=Coat of arms of Ufa.svg|желек=Flag of Ufa.svg|өлкө={{RUS}}|облус түрү=[[Орусиянын аймактык бөлүнүшү|Кошмо субъекти]]|облус=[[Башкыртстан]]|район=Үпү району|негизделген күнү=1574|макамдын берилиши=1586|аймагы=753,7 км²|калкы=1 105 667|элди каттоо жылы=2015}}

'''Үпү''' ({{Lang-ba|Өфө}}) же '''Уфа''' ({{Lang-ru|Уфа}}) — [[Башкыртстан|Башкырстандын]] борбору, [[Орусия|Орусиядагы]] шаар, [[Үпү району|Үпү районунун]] жана [[Упү шаардык округу|Үпү шаардык округунун]] административдик борбору. Калкы миллиондон ашык адамдан турган Орусия Кошмолугундагы он эки ири шаардын бири, калкынын саны боюнча Орусия Кошмолугунда 11-орунда турат. Агломерацияда 1 130 001 адам жашайт (14–16-орундар). Аянты 753,7 км². Шаар [[Ак-Эдил]] жана [[Кара-Эдил]] дарыяларынын аралашуусунда түштүк-батыштан түндүк-чыгышка карай 70 кмден ашык созулуп жатат (Орусияда [[Сочи]] жана [[Волгоград|Волгограддан]] кийинки 3-чоң шаар). Үпү - ири транспорттук жана логистикалык борбор, маанилүү илимий борбор. [[Москва|Маскөөгө]] чейинки аралык 1357 км.

== Географиясы ==

=== Жер жайгашуусу ===
Шаар Ак-Эдил дарыясынын жээгинде, Кара-Эдил жана Дем дарыяларынын кошулган жеринде, Ак-Эдилдин боюндагы толкундуу түздүгүндө, [[Түштүк Орол|Башкырт (Түштүк)]] [[Түштүк Орол|Орол]] тоо кыркаларынан 100 км батышта жайгашкан.

=== Климаты ===
Үпү мелүүн зонанын түндүк токой-талаа субзонасында жайгашкан. Климаты континенталдуу, бир топ нымдуу, жайы жылуу, кышы орточо суук жана узак. Январь айындагы орточо температура −14,6 °C, эң азы −50 °C; июль айында +19,3 °C, эң көп +40 °C. Орточо жаан-чачын 419 мм.

=== Убакыт алкагы ===
Үпү эл аралык стандарт боюнча Екатеринбург убакыт алкагы (YEKT/YEKTST) деп белгиленген убакыт алкагында жайгашкан. UTC боюнча жылышуу +5:00. Убакыт алкагынын Маскөө убактысына карата туруктуу жылышы +2 саатты түзөт жана Россияда MSK+2 деп белгиленет. Екатеринбург убактысы стандарттык убакыттан бир саатка айырмаланат, анткени Россия мыйзамдуу убакытта.

== Административдик түзүлүшү ==
[[Файл:Ufa map division.svg|thumb|right|Үпүнүн административдик түзүлүшү]]

Үпүдө 7 административдик район бар (2020-жылдын 1-январына карата калктын саны кашаанын ичинде көрсөтүлгөн&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/CcG8qBhP/mun_obr2020.rar|title=Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2020 года|publisher=[[Federal State Statistics Service (Russia)|Rosstat]]|access-date=17 жовтня 2020|language=ru}}&lt;/ref&gt;):
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+
!Картадагы 
номуру
!Аталышы
!Нукура аталышы
!Калкы
|-
|{{legend|Orange|01}}
|[[Файл:Эмблема Демского района Уфы.jpg|15px]] Дем району
|{{Lang-ba|Дим районы}}
|80 714
|-
|{{legend|Gray|02}}
|[[Файл:Герб Калининского района Уфы.jpg|15px]] Калинин району
|{{Lang-ba|Калинин районы}}
|207 750
|-
|{{legend|Red|03}}
|[[Файл:Эмблема Кировского района Уфы.jpg|15px]] Киров району
|{{Lang-ba|Киров районы}}
|162 958
|-
|{{legend|Blue|04}}
|[[Файл:Герб Ленинского района Уфы.png|15px]] Ленин району
|{{Lang-ba|Ленин районы}}
|89 062
|-
|{{legend|Yellow|05}}
|[[Файл:Эмблема Октябрьского района Уфы.jpg|15px]] Октябрь району
|{{Lang-ba|Октябрь районы}}
|246 476
|-
|{{legend|Aqua|06}}
|[[Файл:Эмблема Орджоникидзевского района Уфы.jpg|15px]] Орджиникидзе району
|{{Lang-ba|Орджиникидзе районы}}
|164 682
|-
|{{legend|Fuchsia|07}}
|[[Файл:Эмблема Советского района Уфы.jpg|15px]] Совет району
|{{Lang-ba|Совет районы}}
|177 145
|}
Үпү шаарынын ичинде 2010-жылга карата жалпы калкы 9321 адамды түзгөн 24 айылдык конуш бар, алар шаар райондорунун административдик баш ийүүсүндө.

== Тарыхы ==
[[Файл:Памятник_Основателю_Уфы_воеводе_Нагому_Михаилу_Александровичу.jpg|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:%D0%9F%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D0%9E%D1%81%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8E_%D0%A3%D1%84%D1%8B_%D0%B2%D0%BE%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B5_%D0%9D%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D1%83_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%83_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%83.jpg|thumb|334x334px|Үпү негиздөөчүсү воеводасынын Нагой Михаил Александровичтин эстелиги]]
1574-жылы, башкырт уруулары өз ыктыяры менен орус жарандыгын кабыл алып, Башкыртстан Орусиянын курамына киргенден 17 жыл өткөндөн кийин, Орусиянын түштүк-чыгыш чек араларын отурукташтыруу жана бекемдөө максатында, Кара-Эдил менен Ак-Эдил дарыяларынын кошулган жериндеги Эски Казан жолунун жанында Казан губернатору Михаил Александрович Нагой кичинекей Үпү чебин негиздеген, анын чыгышында Тынч океанына чейин бир дагы шаар болгон эмес. Бул көз карашты Үпүнүн байыркы келип чыгышын жактаган башкыр окумуштуулары четке кагышат&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/786720 Не сотвори себе башкира – Власть – Коммерсантъ]&lt;/ref&gt;. Башка жагынан алганда, чептин курулушу Кама боюндагы чек араны белгилеген [[Ногой Ордосу]] менен түзүлгөн 1571-жылдагы келишимди бузуу болгондугу белгиленет&lt;ref&gt;Буровский А. Русская Атлантида&lt;/ref&gt;.

Үпү чеп шаарынан 17-18-кылымдарда акырындык менен аймактын административдик жана экономикалык борборуна айланган. 1708-жылдан бери Үпү Казан губерниясынын курамында болгон. 1728-жылы шаар Үпү губерниясынын борборуна айланган, анын губернатору түздөн-түз Сенатка баш ийген. 1744-жылы Үпү Орунбор губерниясынын курамында болгон. 1781-жылдын декабрынан тартып шаар Үпү губернаторлугунун борборуна айланган, анын губернатору болуп И. В. Ламб дайындалган. 1796-жылдан бери Үпү кайрадан Орунбор губерниясынын курамында болгон. 1802-жылдан бери Үпү губернатордун резиденциясы жана губерниялык мекемелери бар губерниялык шаарга айланган.

1803-жылы орус кызматындагы шотландиялык архитектор Уильям Гесте шаардын биринчи башкы планын түзгөн, бирок ар кандай себептерден улам (анын ичинде каражаттын жетишсиздигинен улам) план ишке ашырылган эмес. Уильям Гесте 1817-жылдын декабрында кайрадан Үпүдө болуп, провинциялык геодезист Сметанин менен биргеликте планга түзөтүүлөрдү киргизген. Бул формада долбоор өкмөт тарабынан 1819-жылдын 3-мартында бекитилген жана бул башкы план Үпүнүн [[XIX кылым]] бою курулушунун багыттарын аныктаган.

Уильям Гестенин планына ылайык, шаардын чек аралары Телеграфная көчөсүнөн (азыркы Цюрупа көчөсү) Никольская көчөсүнө (Гафури) жана Ак-Эдил дарыясынан Богородская көчөсүнө (азыркы Төңкөрүш) чейин кеңейтилген. Архитектор бар имараттарды жана жер бедерин ийгиликтүү колдонгон. Ал шаардын башкы көчөсү болгон Велика Казанская көчөсүн (азыркы Октябрь Төңкөрүшү) жаңы борборго - Верхнеторговая аянтындагы келечектеги Гостиный Дворго алып келген. Үпүнүн административдик жана соода борбору ийгиликтүү пландаштырылган, муну анын шаардын тарыхый өзөгүнүн аймагында көпкө чейин сакталып калганы тастыктайт&lt;ref&gt;Стаття [http://www.bashvest.ru/showinf.php?id=3017 «Плану Гесте&amp;nbsp;— двести лет»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130313205609/http://www.bashvest.ru/showinf.php?id=3017|date=13 березня 2013}} в інтернет-газеті [http://www.bashvest.ru/ «БАШвестЪ»]&lt;/ref&gt;.

1865-жылдан бери Үпү Үпү губерниясынын борбору болуп калган.

Үпүдө өнөр жай 19-кылымда пайда болгон. 19-кылымдын ортосунда шаарда ондон ашык фарфор заводдору жана башка заводдор болгон. 1870-жылы Ак-Эдил дарыясында үзгүлтүксүз кемелердин ачылышы жана Самара-Златоуст (азыркы Куйбышев) темир жолунун курулушу (1888–1892) шаардын өнүгүшүнө жаңы түрткү берген.

Шаарда темир жол жана кеме оңдоочу устаканалар, жыгач тилүүчү заводдор жана буу тегирмендери пайда болгон. 19-кылымдын аягында Үпүдө 30га жакын завод жана фабрика болгон (жогоруда айтылгандардан тышкары, силикат өндүрүү, айыл чарба чийки заттарын кайра иштетүү ж.б. да болгон), шаарда нан жана эт соодасы гүлдөгөн.

1918-жылдын 23-сентябрында Үпүдө Убактылуу Бүткүл орусиялык өкмөт түзүлүп, ал 1918-жылдын 9-октябрына чейин Үпүдө калган, андан кийин [[Омск|Омбу]] шаарына көчүп кеткен.

1922-жылы июнь айында жаңыдан түзүлгөн Башкырт Автономиялуу Кеңештик Социалисттик Республикасы (БАКСР) 1919-жылы Үпү губерниясына кошулуп, Үпү анын борбору болуп калган.

1920-жылдардын аягында жана 1930-жылдары шаар тездик менен өнүгө баштаган, ал эми өнөр жайдын дүң продукциясы 16 эсеге өскөн. Үпү өнөр жай комплекси ишке киргизилген, анын курамына ширеңке жана фанера заводдору, жыгач тилүүчү заводдор, тери иштетүү жана экстракциялоочу заводдор), жеңил жана тамак-аш өнөр жай ишканалары кирген. Биринчи беш жылдык пландын жүрүшүндө Үпү мотор куруу заводу жана ЖЭБ курулган. 1939-жылы Башкыртстанда мунай табылгандан кийин Үпү мунай иштетүүчү заводу курулган.

[[Улуу Ата-Мекендик согуш|Германия-Совет согушу]] учурунда [[Кеңештер Бирлиги|КСРБ]]нин батыш аймактарынан ондогон өнөр жай ишканалары, айрым мамлекеттик мекемелер жана изилдөө институттары, Коминтерн кызматкерлери, украин жазуучулары ж.б. Үпүгө эвакуацияланган.

1944-жылы Үпүнүн Сталин району Черниковск деп аталган өзүнчө шаарга айланган, ал 1956-жылы кайрадан Үпүнүн курамына кирген.

Согуштан кийинки жылдары республикада мунай өндүрүшүнүн кеңейиши менен Үпүдө жаңы мунай иштетүүчү заводдор курулган: экинчиси (Жаңы-Үпү), ал эми бир нече жылдан кийин үчүнчүсү. Ошентип, Үпү [[Эдил бою|Эдил боюндагы]] жана Оролдогу эң ири мунай иштетүүчү борборго айланган. Ошол эле учурда шаарда [[Химиялык өнөр жайлар|химия өнөр жайы]] жана машина куруу өнүккөн.

2018-жылы башкир шиханы (тоосу) Кош-Тоо акиташ өндүрүү үчүн Башкир сода компаниясына өткөрүлүп берилген. Жергиликтүү тургундар бул чечимге каршы чыга башташкан. Бул акциялардан кийин Кош-Тоону коргоп сүйлөгөн көптөгөн активисттер административдик жана кылмыш жоопкерчилигине тартылышкан. Кош-Тоо тоосунун коргоочусу Фаил Алсынов жек көрүүчүлүктү же кастыкты козуткан деп айыпталган, бирок ал күнөөсүн мойнуна алган эмес. Буга чейин Фаил Алсынов 2020-жылы Орусия бийлиги тарабынан экстремисттик деп табылып, тыюу салынган &quot;Башкорт&quot; уюмун жетектеген. Башкыртстандын башчысы активистти &quot;экстремисттик иш-аракеттерди жүргүзгөн&quot; жана &quot;мамлекетке каршы сөздөргө чакырган&quot; үчүн кылмыш жоопкерчилигине тартууну талап кылган. 2024-жылдын 19-январында эртең менен Фаил Алсынов соттолгон Баймактагы сот имаратынын жанында бир нече саат бою координацияланбаган нааразычылык акциясы өткөн. Бир нече миң адам экоактивистти бошотууну талап кылышкан. 4 жылга эркинен ажыратылган активист Фаил Алсыновдун тарапкерлери социалдык медиада акция өткөрүүгө чакырышкан. Бирок, ОМОН бир нече адамды, анын ичинде Алсыновдун сөздөрү жазылган плакат көтөргөн кызды кармаган. Кийинчерээк чогулуштун катышуучулары полициянын фургону төрт кармалган адамды аянттан алып кетүүсүнө жол бербөөгө аракет кылышкан, ошондо ОМОН менен кагылышуу болгон. Жалпысынан ондон ашык кармалган адам кармалган. Полиция көздөн жаш агызуучу газ жана электр гранаталарын колдонуп, демонстранттарды дубинкалар менен сабап, бир нече ондогон адамдарды кармаган. 20га жакын нааразычылык акциясынын катышуучусу медициналык жардам сурап кайрылган, ал эми бир нече адам кийинчерээк административдик камакка алынган. Тергөө комитети массалык башаламандыктарды уюштуруу жана катышуу, ошондой эле мамлекеттик кызматкерлерге карата күч колдонуу беренелери боюнча кылмыш ишин козгогон. Башкыртстандын башчысы Радий Хабиров Баймактагы Алсыновдун тарапташтары менен полициянын ортосундагы кагылышуулар боюнча комментарий берип жатып, &quot;экстремизмге жана кырдаалды туруксуздаштыруу аракеттерине чыдабай турганын&quot; билдирип, уюштуруучуларды сепаратизмде айыптаган&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.svoboda.org/a/na-tsentraljnuyu-ploschadj-ufy-vyshli-sotni-lyudey-estj-zaderzhaniya/32783037.html|title=В Уфі, столиці російської республіки Башкортостан, на центральній площі Салавата Юлаєва зібралося приблизно півтори тисячі людей, є затримані|website=Радіо Свобода|date=2024-01-19}}&lt;/ref&gt;.

== Калкы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;10&quot; |Калктын саны
|-
!1650&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[http://bashstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/bashstat/resources/7e37de804db875be9239d3356f373569/%D0%A0%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D0%BB+1.pdf bashstat.gks.ru]&lt;/ref&gt;
!1718&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!1811&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!1840&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!1856&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://www.mojgorod.ru/r_bashkortst/ufa/ Уфа]&lt;/ref&gt;
!1863&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
!1865&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!1879&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!1886&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!1897&lt;ref&gt;[http://www.vatandash.ru/?article=1900 www.vatandash.ru]&lt;/ref&gt;
|-
|700
|{{Көбөйүү}}5 600
|{{Көбөйүү}}9 200
|{{Көбөйүү}}16 500
|{{Азаюу}}12 900
|{{Көбөйүү}}16 500
|{{Көбөйүү}}20 100
|{{Көбөйүү}}23 000
|{{Көбөйүү}}27 000
|{{Көбөйүү}}49 275
|-
!1913&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!1914&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
!1916&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!1920&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!1923&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!1926&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;[https://docs.historyrussia.org/ru/nodes/47581-vsesoyuznaya-perepis-naseleniya-1937-goda-obschie-itogi#mode/inspect/page/64/zoom/4 Электронная библиотека исторических документов (ЭБИД) | Всесоюзная перепись населения 1937 года: Общие итоги]&lt;/ref&gt;
!1931&lt;ref&gt;[https://istmat.org/files/uploads/17630/sssr_ad-ter_delenie_1931_rsfsr.pdf istmat.org/files/uploads/17630/sssr_ad-ter_delenie_1931_rsfsr.pdf]&lt;/ref&gt;
!1933&lt;ref&gt;[https://istmat.org/files/uploads/53487/adm._delenie_sssr_1934.pdf istmat.org/files/uploads/53487/adm._delenie_sssr_1934.pdf]&lt;/ref&gt;
!1937&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
!1939&lt;ref&gt;[https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_pop_39_3.php Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей.]&lt;/ref&gt;
|-
|{{Көбөйүү}}100 700
|{{Азаюу}}99 900
|{{Көбөйүү}}112 700
|{{Азаюу}}92 800
|{{Азаюу}}85 300
|{{Көбөйүү}}97 737
|{{Көбөйүү}}123 446
|{{Көбөйүү}}167 900
|{{Көбөйүү}}216 449
|{{Көбөйүү}}250 011
|-
!1945&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!1956&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140716031938/http://istmat.info/files/uploads/17165/narhoz_sssr_1956_svodnyy.pdf Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей.]&lt;/ref&gt;
!1959&lt;ref&gt;[https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus59_reg2.php Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей.]&lt;/ref&gt;
!1962&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
!1967&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
!1968&lt;ref&gt;[https://elib.uraic.ru/bitstream/123456789/12420/1/0016922.pdf elib.uraic.ru/bitstream/123456789/12420/1/0016922.pdf]&lt;/ref&gt;
!1970&lt;ref&gt;[https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus70_reg2.php Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей.]&lt;/ref&gt;
!1973&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
!1975&lt;ref&gt;[https://istmat.org/files/uploads/41385/rossiyskiy_statisticheskiy_ezhegodnik_1998_g.pdf Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей.]&lt;/ref&gt;
!1976&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20160624150219/http://istmat.info/files/uploads/18276/stat._ezh._rf_1994_demografiya.pdf Wayback Machine]&lt;/ref&gt;
|-
|{{Көбөйүү}}264 800
|{{Көбөйүү}}265 000
|{{Көбөйүү}}546 878
|{{Көбөйүү}}610 000
|{{Көбөйүү}}704 000
|{{Көбөйүү}}733 800
|{{Көбөйүү}}770 905
|{{Көбөйүү}}844 000
|{{Көбөйүү}}924 000
|{{Өзгөрүү жок}}924 000
|-
!1979&lt;ref&gt;[https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus79_reg2.php Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей.]&lt;/ref&gt;
!1982&lt;ref&gt;[https://istmat.org/files/uploads/15623/narodnoe_hozyaystvo_sssr_1922-1982.pdf istmat.org/files/uploads/15623/narodnoe_hozyaystvo_sssr_1922-1982.pdf]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
!1985&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20141116000850/http://istmat.info/files/uploads/21317/nx_5.pdf https://istmat.org/files/uploads/15623/narodnoe_hozyaystvo_sssr_1922-1982.pdf]&lt;/ref&gt;
!1986&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
!1987&lt;ref&gt;[http://alcdata.narod.ru/USSR_70_1987 Wayback Machine]&lt;/ref&gt;
!1989&lt;ref&gt;[https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus89_reg2.php Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей.]&lt;/ref&gt;
!1990&lt;ref&gt;[https://istmat.org/files/uploads/43527/rossiyskiy_statisticheskiy_ezhegodnik_2002.pdf istmat.org/files/uploads/43527/rossiyskiy_statisticheskiy_ezhegodnik_2002.pdf]&lt;/ref&gt;
!1991&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
!1992&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
!1993&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|-
|{{Көбөйүү}}969 289
|{{Көбөйүү}}1 023 000
|{{Көбөйүү}}1 040 000
|{{Көбөйүү}}1 043 000
|{{Көбөйүү}}1 092 000
|{{Азаюу}}1 082 052
|{{Көбөйүү}}1 088 000
|{{Көбөйүү}}1 097 000
|{{Өзгөрүү жок}}1 097 000
|{{Азаюу}}1 096 000
|-
!1994&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
!1995&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;
!1996&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;
!1997&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20161122150432/http://istmat.info/files/uploads/45329/4naselenie.pdf Wayback Machine]&lt;/ref&gt;
!1998&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;
!1999&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20161129232919/http://istmat.info/files/uploads/45390/07naselenie.pdf Wayback Machine]&lt;/ref&gt;
!2000&lt;ref&gt;[https://istmat.org/files/uploads/45859/07_naselenie.pdf istmat.org/files/uploads/45859/07_naselenie.pdf]&lt;/ref&gt;
!2001&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;
!2002&lt;ref&gt;[https://perepis2002.ru/ct/doc/1_TOM_01_04.xls Проблема конфиденциальности]&lt;/ref&gt;
!2003&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|-
|{{Азаюу}}1 092 000
|{{Өзгөрүү жок}}1 092 000
|{{Көбөйүү}}1 094 000
|{{Азаюу}}1 082 000
|{{Көбөйүү}}1 084 000
|{{Көбөйүү}}1 088 900
|{{Көбөйүү}}1 091 200
|{{Азаюу}}1 088 800
|{{Азаюу}}1 042 437
|{{Көбөйүү}}1 043 306
|-
!2004&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!2005&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!2006&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!2007&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!2008&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!2009&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/bgd/regl/B09_109/IssWWW.exe/Stg/d01/tabl-21-09.xls 403 Forbidden]&lt;/ref&gt;
!2010&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Vol1/pub-01-11.xlsx 403 Forbidden]&lt;/ref&gt;
!2011&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!2012&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2012/bul_dr/mun_obr2012.rar 403 Forbidden]&lt;/ref&gt;
!2013&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20131012013314/www.gks.ru/free_doc/doc_2013/bul_dr/mun_obr2013.rar Wayback Machine]&lt;/ref&gt;
|-
|{{Азаюу}}1 040 623
|{{Азаюу}}1 036 026
|{{Азаюу}}1 029 616
|{{Азаюу}}1 022 575
|{{Азаюу}}1 021 458
|{{Көбөйүү}}1 024 842
|{{Көбөйүү}}1 062 319
|{{Көбөйүү}}1 065 602
|{{Көбөйүү}}1 071 291
|{{Көбөйүү}}1 077 719
|-
!2014&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2014/bul_dr/mun_obr2014.rar 403 Forbidden]&lt;/ref&gt;
!2015&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2015/bul_dr/mun_obr2015.rar 403 Forbidden]&lt;/ref&gt;
!2016&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2016/bul_dr/mun_obr2016.rar 403 Forbidden]&lt;/ref&gt;
!2017&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2017/bul_dr/mun_obr2017.rar 403 Forbidden]&lt;/ref&gt;
!2018&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2018/bul_dr/mun_obr2018.rar 403 Forbidden]&lt;/ref&gt;
!2019&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2019/bul_dr/mun_obr2019.rar 403 Forbidden]&lt;/ref&gt;
!2020&lt;ref&gt;[https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/CcG8qBhP/mun_obr2020.rar Проблема конфиденциальности]&lt;/ref&gt;
!2021&lt;ref&gt;[https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx Проблема конфиденциальности]&lt;/ref&gt;
!2023&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20240109051148/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Bul_MO_2023.xlsx Проблема конфиденциальности]&lt;/ref&gt;
!2024&lt;ref&gt;[https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/%D0%A1hisl_MO_01-01-2024.xlsx Проблема конфиденциальности]&lt;/ref&gt;
|-
|{{Көбөйүү}}1 096 702
|{{Көбөйүү}}1 105 667
|{{Көбөйүү}}1 110 976
|{{Көбөйүү}}1 115 560
|{{Көбөйүү}}1 120 547
|{{Көбөйүү}}1 124 226
|{{Көбөйүү}}1 128 787
|{{Көбөйүү}}1 144 809
|{{Көбөйүү}}1 157 994
|{{Көбөйүү}}1 163 304
|-
!2025
!
!
!
!
!
!
!
!
!
|-
|{{Көбөйүү}}1 166 098
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|}
[[Файл:Население_Уфы_по_районам,_в_%25_I.png|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%A3%D1%84%D1%8B_%D0%BF%D0%BE_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BC,_%D0%B2_%25_I.png|thumb|300x300px|Үпү шаарынын райондор боюнча калкынын саны, 2010-жылдагы эл каттоонун I бөлүгү боюнча % менен]]
[[Файл:Население_Уфы_по_районам,_в_%25_II.png|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%A3%D1%84%D1%8B_%D0%BF%D0%BE_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BC,_%D0%B2_%25_II.png|thumb|300x300px|Үпү шаарынын райондор боюнча калкынын саны, 2010-жылдагы эл каттоонун I бөлүгү боюнча % менен]]
2025-жылдын 1-январында шаар калкынын саны боюнча Россия Федерациясынын 1124 шаарынын ичинен 9-орунда турган. Ошондой эле, калкынын саны боюнча Европада 31-орунда турат&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://geo.koltyrin.ru/city_stat_europe.php|title=GEO. Города мира. Самые большие города Европы|access-date=2020-04-22|archive-date=2020-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200605191704/https://geo.koltyrin.ru/city_stat_europe.php|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Үпү шаарынын калкынын саны 2025-жылы 1 190 254&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://news.mail.ru/incident/65625162/|title=В Башкирии живет более четырех миллионов человек|lang=ru|first=Настя|last=Касаткина|website=Новости Mail|date=2025-04-08|access-date=2025-04-12}}&lt;/ref&gt;.

Үпү агломерациясынын калкынын саны (Үпү шаарынын шаардык району, Үпү, Благовещен, Чешме, Иглин, Кумурскалы жана Кушнаренко райондорунун муниципалдык райондору) 1 529 422 адамды түзөт (2021). 2008-жылдан бери калктын табигый өсүшү байкалууда&lt;ref name=&quot;ufacity&quot;&gt;[http://www.ufacity.info/news/19406.html Уфа становится более комфортным городом] {{Wayback|url=http://www.ufacity.info/news/19406.html|date=20120118210323}} День города 12 июня&lt;/ref&gt;. 2009-жылдын 1-январына карата маалыматтарга ылайык, республиканын бардык тургундарынын 25,4% же шаар калкынын 42,2% шаардын тагдырына туш болгон. Аялдардын саны эркектердин санынан басымдуулук кылат (тиешелүүлүгүнө жараша 54,5 жана 45,5%), ар бир 1000 аялга 835 эркек туура келет. Эмгекке жарамдуу курактан кичүүлөрдүн үлүшү 15,4%, эмгекке жарамдуу курактагылар 65,2%, эмгекке жарамдуу курактан улуулар 19,4% түзөт. 2016-жылы орточо жашоо узактыгы: аялдар - 75 жаш, эркектер - 66 жаш болгон. Шаардын миллионер тургуну 1980-жылы 12-августта төрөлгөн, бирок Башкырстандын көп улуттуулугунан улам, КСРБнин көптөгөн шаарларындагыдай бир да балалуу эмес, бир эле учурда үч балалуу болгон: башкырт Салават Базаров, орус Петр Сошников жана татар Гүлшат Зарипова&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ufa.aif.ru/society/details/na_novom_rubezhe_rovno_40_let_nazad_ufa_stala_millionnikom|title=На новом рубеже. Ровно 40 лет назад Уфа стала миллионником|publisher=[[Аргументы и факты]]|date=2020-08-12|access-date=2020-08-12|archive-date=2020-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200922081819/https://ufa.aif.ru/society/details/na_novom_rubezhe_rovno_40_let_nazad_ufa_stala_millionnikom|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Үпү Орусиядагы 11-миллионер шаар, ал эми КСРБдеги 21-миллионер шаар болуп калды.

=== Улуттук курамы ===
{| class=&quot;standard&quot; cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Жылы
! rowspan=&quot;2&quot; width=&quot;150&quot; |Калктын саны (адам)
! colspan=&quot;7&quot; |Өзгөчө
|-
![[орустар]]
![[Башкырлар|башкырттар]]
![[татарлар]]
![[украиндер]]&lt;!--калкы 10 000ден ашык болгон мамлекеттерди көрсөттү--&gt;
|-
| align=&quot;center&quot; |1897
| align=&quot;right&quot; |49 275
| align=&quot;right&quot; |42 119
| align=&quot;right&quot; |3151
| align=&quot;right&quot; |2524
| align=&quot;right&quot; |43
|-
| align=&quot;center&quot; |1920
| align=&quot;right&quot; |92 800
| align=&quot;right&quot; |69 900
| align=&quot;right&quot; |1200
| align=&quot;right&quot; |10 000
| align=&quot;right&quot; |1700
|-
| align=&quot;center&quot; |1923
| align=&quot;right&quot; |85 300
| align=&quot;right&quot; |64 000
| align=&quot;right&quot; |3600
| align=&quot;right&quot; |12 500
| align=&quot;right&quot; |б.э.
|-
| align=&quot;center&quot; |1926
| align=&quot;right&quot; |98 537
| align=&quot;right&quot; |74 785
| align=&quot;right&quot; |4632
| align=&quot;right&quot; |14 331
| align=&quot;right&quot; |534
|-
| align=&quot;center&quot; |1939
| align=&quot;right&quot; |250 000
| align=&quot;right&quot; |176 400
| align=&quot;right&quot; |15 400
| align=&quot;right&quot; |39 000
| align=&quot;right&quot; |6200
|-
| align=&quot;center&quot; |1959
| align=&quot;right&quot; |546 878
| align=&quot;right&quot; |355 192
| align=&quot;right&quot; |30 321
| align=&quot;right&quot; |115 146
| align=&quot;right&quot; |15 131
|-
| align=&quot;center&quot; |1970
| align=&quot;right&quot; |770 905
| align=&quot;right&quot; |475 480
| align=&quot;right&quot; |54 368
| align=&quot;right&quot; |183 326
| align=&quot;right&quot; |19 257
|-
| align=&quot;center&quot; |1979
| align=&quot;right&quot; |976 858
| align=&quot;right&quot; |568 504
| align=&quot;right&quot; |92 678
| align=&quot;right&quot; |240 881
| align=&quot;right&quot; |25 739
|-
| align=&quot;center&quot; |1989
| align=&quot;right&quot; |1 079 765
| align=&quot;right&quot; |585 337
| align=&quot;right&quot; |122 026
| align=&quot;right&quot; |291 190
| align=&quot;right&quot; |28 107
|-
| align=&quot;center&quot; |2002
| align=&quot;right&quot; |1 049 479
| align=&quot;right&quot; |530 136
| align=&quot;right&quot; |154 928
| align=&quot;right&quot; |294 399
| align=&quot;right&quot; |17 772
|-
| align=&quot;center&quot; |2010
| align=&quot;right&quot; |1 071 640
| align=&quot;right&quot; |494 723
| align=&quot;right&quot; |172 794
| align=&quot;right&quot; |286 409
| align=&quot;right&quot; |12 485
|-
| align=&quot;center&quot; |2021
| align=&quot;right&quot; |1 167 775
| align=&quot;right&quot; |557 492
| align=&quot;right&quot; |233 128
| align=&quot;right&quot; |308 381
| align=&quot;right&quot; |4543
|}
2020-жылдагы эл каттоонун жыйынтыктары боюнча төмөнкү улуттар жашаган (улуттар 0,1% дан аз жана башкалар, &quot;Башка&quot; сабынын шилтемесин караңыз)&lt;ref name=&quot;ВПН2020&quot;&gt;{{Cite web|url=https://02.rosstat.gov.ru/storage/mediabank/1.%20Национальный%20состав%20по%20муниципальным%20образованиям%20РБ.xlsx|title=Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года. Том 5. Национальный состав и владение языками. 1. Национальный состав по муниципальным образованиям РБ|access-date=2023-12-16|archive-date=2023-09-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20230905184103/https://02.rosstat.gov.ru/storage/mediabank/1.%20Национальный%20состав%20по%20муниципальным%20образованиям%20РБ.xlsx|url-status=live}}&lt;/ref&gt;:
{| class=&quot;standard&quot;
!Улуту
!Саны, адам
!Үлүшү
|-
|Орустар
| align=&quot;right&quot; |546 613
| align=&quot;right&quot; |47,75 %
|-
|Татарлар
| align=&quot;right&quot; |302 254
| align=&quot;right&quot; |26,40 %
|-
|Башкырттар
| align=&quot;right&quot; |228 542
| align=&quot;right&quot; |19,96 %
|-
|Чуваштар
| align=&quot;right&quot; |5573
| align=&quot;right&quot; |0,49 %
|-
|Марийлер
| align=&quot;right&quot; |5475
| align=&quot;right&quot; |0,48 %
|-
|Украиндер
| align=&quot;right&quot; |4497
| align=&quot;right&quot; |0,39 %
|-
|Өзбектер
| align=&quot;right&quot; |3375
| align=&quot;right&quot; |0,29 %
|-
|Тажиктер
| align=&quot;right&quot; |3099
| align=&quot;right&quot; |0,27 %
|-
|Армяндар
| align=&quot;right&quot; |2817
| align=&quot;right&quot; |0,25 %
|-
|Азербайжандар
| align=&quot;right&quot; |1663
| align=&quot;right&quot; |0,15 %
|-
|Беларустар
| align=&quot;right&quot; |1281
| align=&quot;right&quot; |0,11 %
|-
|Башка&lt;ref&gt;'''Абазиндер''' (2), 

'''Абхаздар''' (23), 

'''Аварлар''' (126), 

'''Андилер''' (8), 

'''Агулдар''' (10), 

'''Адыгдар''' (7), 

'''Алтайлар''' (6), 

'''Америкалыктар''' (10), 

'''Арабдар''' (774), 

'''Ассириялыктар''' (10), 

'''Оогандар''' (83), 

'''Балкарлар''' (19), 

'''Болгарлар''' (55), 

'''Британиялыктар''' (12), 

'''Буряттар''' (36), 

'''Мажарлар''' (8), 

'''Вьетнамдыктар''' (473), 

'''Гагауздар''' (13), 

'''Гректер''' (154), 

'''Гүржүлөр''' (405), 

'''Даргиндер''' (39), 

'''Долгандар''' (1),  

'''Езиддер''' (58),

'''Жөөттөр''' (936), 

'''Ижорлор''' (1), 

'''Ингуштар''' (74), 

'''Үндүлөр''' (514), 

'''Испандар''' (17), 

'''Италиялыктар''' (18), 

'''Кабардалар''' (20), 

'''Казактар''' (912), 

'''Калмыктар''' (25), 

'''Караимдер''' (2), 

'''Каракалпактар''' (9), 

'''Карачайлар''' (13), 

'''Карелдер''' (2), 

'''Кыргыздар''' (224), 

'''Кытайцы''' (80), 

'''Комилер''' (22), 

'''Коми-пермдер''' (2), 

'''Корейлер''' (154), 

'''Кырым татарлар''' (21), 

'''Кырымчактар''' (1), 

'''Кубалыктар''' (35), 

'''Кумыктар''' (38), 

'''Күрттөр''' (16), 

'''Лактар''' (13), 

'''Латыштар''' (116), 

'''Лезгиндер''' (140), 

'''Литовдор''' (44), 

'''Молдовалыктар''' (103), 

'''Моңголдор''' (3), 

'''Мордвалар''' (912), 

'''Нагайбектер''' (3), 

'''Нанайлар''' (3), 

'''Немистер''' (785), 

'''Ненистер''' (3), 

'''Нивхтер''' (1), 

'''Ногойлор''' (16), 

'''Осетиндер''' (43), 

'''Пакистандыктар''' (2), 

'''Перстер''' (15), 

'''Поляктар''' (96), 

'''Румындар''' (2), 

'''Поморлор''' (4), 

'''Сербдер''' (13), 

'''Табасарандар''' (36), 

'''Талыштар''' (16), 

'''Астрахан татарлар''' (1), 

'''Кирешендер''' (59), 

'''Шибер татарлар''' (2), 

'''Таты''' (56), 

'''Тывалар''' (10), 

'''Түрктөр''' (189), 

'''Ахыска түрктөр''' (8), 

'''Түркмөндөр''' (235), 

'''Удмурттар''' (491), 

'''Үдегейлер''' (1), 

'''Уйгурлар''' (24), 

'''Финндер''' (11), 

'''Ингерманланд финндер''' (1), 

'''Француздар''' (26), 

'''Хакастар''' (2), 

'''Ханттар''' (3), 

'''Цахурлар''' (1), 

'''Цыгандар''' (96), 

'''Черкестер''' (1), 

'''Чехтер''' (6), 

'''Чечендер''' (203), 

'''Чукчалар''' (2), 

'''Эвендер''' (6), 

'''Эстондор''' (31), 

'''Юкагирлер''' (2), 

'''Сахалар''' (9), 

'''Жапондор''' (5), 

'''Улуту боюнча башка жоопторду көрсөткөндөр''' (1719), 

'''Улуту жок''' (2006), 

'''Эл каттоо формаларында жарандыгы көрсөтүлбөгөн адамдар''' (26 652)&lt;/ref&gt;
| align=&quot;right&quot; |39 620
| align=&quot;right&quot; |3,46 %
|-
|Бардыгы
| align=&quot;right&quot; |1 144 809
| align=&quot;right&quot; |100,00 %
|}

== Илим жана окутум ==
Жогорку окутум программасы боюнча окуткан алгачкы окуу жайы 1909-жылы уюштурулган Үпү окутуучулар институту болгон&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20080317164958/http://www.bashedu.ru/95let/bgu_yanguz.htm Датировка БГУ - Янгузин]&lt;/ref&gt;. 1920-жылы ал Калк окутуму институтуна, андан кийин педагогика институтуна, 1957-жылы Башкырт мамлекеттик университетине айландырылды.

Азыр Үпү шаарында жана [[Башкыртстан|Башкыртстан Республикасында]] 11 өз алдынча мамлекеттик ЖОЖдо 169 багыт жана адистик боюнча жогорку билимдүү адистер даярдалат. Жогорку окуу жайларынын студенттеринин жалпы контингенти 50 миңден ашык адамды түзөт. Орто звенодогу адистерди даярдоо 109 багыт боюнча 76 атайын орто окуу жайларында жүргүзүлөт. Илимий-педагогикалык кадрларды даярдоону жогорку окуу жайлардын 11 аспирантурасы жүзөгө ашырат.

Башкырт мамлекеттик университети, Үпү мамлекеттик авиациялык-техникалык университети, Үпү мамлекеттик мунай-техникалык университети, Башкырт мамлекеттик медициналык университети, Башкырт мамлекеттик агрардык университети, Мифтахетдин Акмолдо атындагы Башкырт мамлекеттик педагогикалык университети сыяктуу Үпү шаарындагы алдыңкы жогорку окуу жайлары негизги болуп саналат.

Илимий-педагогикалык кадрларды даярдоону жогорку окуу жайлардын 11 аспирантурасы жүзөгө ашырат, аларда 828 адам, анын ичинде 525 (63,4%) өндүрүштөн ажыратуу менен окушат.

Үпү шаарындагы жогорку окуу жайлардын үч докторантурасында 50дөн ашык адам окуйт, 700дөн ашык илимдин кандидаты жана доктору окумуштуулук даражасына талапкерлер өз алдынча диссертациялар менен иштешет.

Үпүнүн алдыңкы ЖОЖдору жогорку рейтингге ээ жана, эреже катары, Орусия Кошмолугу боюнча окшош профилдеги мыкты ЖОЖдордун биринчи ондугуна кирет. Жогорку окуу жайларында окумуштуулардын негизги кадрдык потенциалы топтолгон (илимий даражасы бар бардык окумуштуулардын 75%га жакыны), органикалык химия жана жогорку молекулярдык бирикмелердин химиясы, машина куруу жана металлдарды басым менен иштетүү, мунайзат химиясы жана мунайзат боюнча бүткүл дүйнөдө таанылган илимий мектептер ийгиликтүү иштеп жатат.

Акыркы жылдары Үпү шаарында жогорку жана атайын орто окуу жайларынын статусун өзгөртүү процесси тездик менен жүрүп жатат. Алсак, төрт алдыңкы ЖОЖ университет статусун алды, 24 атайын орто окуу жайы коллежге айландырылды.

=== Үпү жана Башкыртстандын ЖОЖдору ===

* Башкырт мамлекеттик университети
* Үпү мамлекеттик авиациялык техникалык университети
* Үпү мамлекеттик мунай техникалык университети
* Башкырт мамлекеттик агрардык университети
* Башкырт мамлекеттик медициналык университети
* Мифтахетдин Акмолдо атындагы Башкырт мамлекеттик педагогикалык университети
* Загир Исмагилов атындагы Үпү мамлекеттик көркөм өнөр академиясы
* Үпү технологиялык сервис институту
* Орусия ислам университети
* Орусия Кошмолугунун Ички иштер министрлигинин Уфа юридикалык институту
* Стерлитамак мамлекеттик педагогикалык институту
* Бөрү мамлекеттик педагогикалык университети
* РИАнын Үпү илимий борборунун алдындагы Органикалык химия институту

== Булактар ==
{{Булактар|2}}

[[Категория:Орусия шаарлары]]</text>
      <sha1>5a9qmvb5kjrgap5p97rc2wfaxeu2x12</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>663368</id>
      <parentid>663366</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T20:33:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Protected &quot;[[Уфа]]&quot; ([Түзөтүү=Администраторлор гана укуктуу] (дайыма) [Аталышты өзгөртүү=Администраторлор гана укуктуу] (дайыма))</comment>
      <origin>651661</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45967" sha1="5a9qmvb5kjrgap5p97rc2wfaxeu2x12" xml:space="preserve">{{ОЖ|кыргызча аталышы=Үпү&lt;br&gt;&lt;small&gt;{{lang-ba|Өфө}}&lt;br&gt;{{lang-ru|Уфа}}&lt;/small&gt;|сүрөт=ӨФӨ-2015-(v2).jpg|герб=Coat of arms of Ufa.svg|желек=Flag of Ufa.svg|өлкө={{RUS}}|облус түрү=[[Орусиянын аймактык бөлүнүшү|Кошмо субъекти]]|облус=[[Башкыртстан]]|район=Үпү району|негизделген күнү=1574|макамдын берилиши=1586|аймагы=753,7 км²|калкы=1 105 667|элди каттоо жылы=2015}}

'''Үпү''' ({{Lang-ba|Өфө}}) же '''Уфа''' ({{Lang-ru|Уфа}}) — [[Башкыртстан|Башкырстандын]] борбору, [[Орусия|Орусиядагы]] шаар, [[Үпү району|Үпү районунун]] жана [[Упү шаардык округу|Үпү шаардык округунун]] административдик борбору. Калкы миллиондон ашык адамдан турган Орусия Кошмолугундагы он эки ири шаардын бири, калкынын саны боюнча Орусия Кошмолугунда 11-орунда турат. Агломерацияда 1 130 001 адам жашайт (14–16-орундар). Аянты 753,7 км². Шаар [[Ак-Эдил]] жана [[Кара-Эдил]] дарыяларынын аралашуусунда түштүк-батыштан түндүк-чыгышка карай 70 кмден ашык созулуп жатат (Орусияда [[Сочи]] жана [[Волгоград|Волгограддан]] кийинки 3-чоң шаар). Үпү - ири транспорттук жана логистикалык борбор, маанилүү илимий борбор. [[Москва|Маскөөгө]] чейинки аралык 1357 км.

== Географиясы ==

=== Жер жайгашуусу ===
Шаар Ак-Эдил дарыясынын жээгинде, Кара-Эдил жана Дем дарыяларынын кошулган жеринде, Ак-Эдилдин боюндагы толкундуу түздүгүндө, [[Түштүк Орол|Башкырт (Түштүк)]] [[Түштүк Орол|Орол]] тоо кыркаларынан 100 км батышта жайгашкан.

=== Климаты ===
Үпү мелүүн зонанын түндүк токой-талаа субзонасында жайгашкан. Климаты континенталдуу, бир топ нымдуу, жайы жылуу, кышы орточо суук жана узак. Январь айындагы орточо температура −14,6 °C, эң азы −50 °C; июль айында +19,3 °C, эң көп +40 °C. Орточо жаан-чачын 419 мм.

=== Убакыт алкагы ===
Үпү эл аралык стандарт боюнча Екатеринбург убакыт алкагы (YEKT/YEKTST) деп белгиленген убакыт алкагында жайгашкан. UTC боюнча жылышуу +5:00. Убакыт алкагынын Маскөө убактысына карата туруктуу жылышы +2 саатты түзөт жана Россияда MSK+2 деп белгиленет. Екатеринбург убактысы стандарттык убакыттан бир саатка айырмаланат, анткени Россия мыйзамдуу убакытта.

== Административдик түзүлүшү ==
[[Файл:Ufa map division.svg|thumb|right|Үпүнүн административдик түзүлүшү]]

Үпүдө 7 административдик район бар (2020-жылдын 1-январына карата калктын саны кашаанын ичинде көрсөтүлгөн&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/CcG8qBhP/mun_obr2020.rar|title=Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2020 года|publisher=[[Federal State Statistics Service (Russia)|Rosstat]]|access-date=17 жовтня 2020|language=ru}}&lt;/ref&gt;):
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+
!Картадагы 
номуру
!Аталышы
!Нукура аталышы
!Калкы
|-
|{{legend|Orange|01}}
|[[Файл:Эмблема Демского района Уфы.jpg|15px]] Дем району
|{{Lang-ba|Дим районы}}
|80 714
|-
|{{legend|Gray|02}}
|[[Файл:Герб Калининского района Уфы.jpg|15px]] Калинин району
|{{Lang-ba|Калинин районы}}
|207 750
|-
|{{legend|Red|03}}
|[[Файл:Эмблема Кировского района Уфы.jpg|15px]] Киров району
|{{Lang-ba|Киров районы}}
|162 958
|-
|{{legend|Blue|04}}
|[[Файл:Герб Ленинского района Уфы.png|15px]] Ленин району
|{{Lang-ba|Ленин районы}}
|89 062
|-
|{{legend|Yellow|05}}
|[[Файл:Эмблема Октябрьского района Уфы.jpg|15px]] Октябрь району
|{{Lang-ba|Октябрь районы}}
|246 476
|-
|{{legend|Aqua|06}}
|[[Файл:Эмблема Орджоникидзевского района Уфы.jpg|15px]] Орджиникидзе району
|{{Lang-ba|Орджиникидзе районы}}
|164 682
|-
|{{legend|Fuchsia|07}}
|[[Файл:Эмблема Советского района Уфы.jpg|15px]] Совет району
|{{Lang-ba|Совет районы}}
|177 145
|}
Үпү шаарынын ичинде 2010-жылга карата жалпы калкы 9321 адамды түзгөн 24 айылдык конуш бар, алар шаар райондорунун административдик баш ийүүсүндө.

== Тарыхы ==
[[Файл:Памятник_Основателю_Уфы_воеводе_Нагому_Михаилу_Александровичу.jpg|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:%D0%9F%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D0%9E%D1%81%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8E_%D0%A3%D1%84%D1%8B_%D0%B2%D0%BE%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B5_%D0%9D%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D1%83_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%83_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%83.jpg|thumb|334x334px|Үпү негиздөөчүсү воеводасынын Нагой Михаил Александровичтин эстелиги]]
1574-жылы, башкырт уруулары өз ыктыяры менен орус жарандыгын кабыл алып, Башкыртстан Орусиянын курамына киргенден 17 жыл өткөндөн кийин, Орусиянын түштүк-чыгыш чек араларын отурукташтыруу жана бекемдөө максатында, Кара-Эдил менен Ак-Эдил дарыяларынын кошулган жериндеги Эски Казан жолунун жанында Казан губернатору Михаил Александрович Нагой кичинекей Үпү чебин негиздеген, анын чыгышында Тынч океанына чейин бир дагы шаар болгон эмес. Бул көз карашты Үпүнүн байыркы келип чыгышын жактаган башкыр окумуштуулары четке кагышат&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/786720 Не сотвори себе башкира – Власть – Коммерсантъ]&lt;/ref&gt;. Башка жагынан алганда, чептин курулушу Кама боюндагы чек араны белгилеген [[Ногой Ордосу]] менен түзүлгөн 1571-жылдагы келишимди бузуу болгондугу белгиленет&lt;ref&gt;Буровский А. Русская Атлантида&lt;/ref&gt;.

Үпү чеп шаарынан 17-18-кылымдарда акырындык менен аймактын административдик жана экономикалык борборуна айланган. 1708-жылдан бери Үпү Казан губерниясынын курамында болгон. 1728-жылы шаар Үпү губерниясынын борборуна айланган, анын губернатору түздөн-түз Сенатка баш ийген. 1744-жылы Үпү Орунбор губерниясынын курамында болгон. 1781-жылдын декабрынан тартып шаар Үпү губернаторлугунун борборуна айланган, анын губернатору болуп И. В. Ламб дайындалган. 1796-жылдан бери Үпү кайрадан Орунбор губерниясынын курамында болгон. 1802-жылдан бери Үпү губернатордун резиденциясы жана губерниялык мекемелери бар губерниялык шаарга айланган.

1803-жылы орус кызматындагы шотландиялык архитектор Уильям Гесте шаардын биринчи башкы планын түзгөн, бирок ар кандай себептерден улам (анын ичинде каражаттын жетишсиздигинен улам) план ишке ашырылган эмес. Уильям Гесте 1817-жылдын декабрында кайрадан Үпүдө болуп, провинциялык геодезист Сметанин менен биргеликте планга түзөтүүлөрдү киргизген. Бул формада долбоор өкмөт тарабынан 1819-жылдын 3-мартында бекитилген жана бул башкы план Үпүнүн [[XIX кылым]] бою курулушунун багыттарын аныктаган.

Уильям Гестенин планына ылайык, шаардын чек аралары Телеграфная көчөсүнөн (азыркы Цюрупа көчөсү) Никольская көчөсүнө (Гафури) жана Ак-Эдил дарыясынан Богородская көчөсүнө (азыркы Төңкөрүш) чейин кеңейтилген. Архитектор бар имараттарды жана жер бедерин ийгиликтүү колдонгон. Ал шаардын башкы көчөсү болгон Велика Казанская көчөсүн (азыркы Октябрь Төңкөрүшү) жаңы борборго - Верхнеторговая аянтындагы келечектеги Гостиный Дворго алып келген. Үпүнүн административдик жана соода борбору ийгиликтүү пландаштырылган, муну анын шаардын тарыхый өзөгүнүн аймагында көпкө чейин сакталып калганы тастыктайт&lt;ref&gt;Стаття [http://www.bashvest.ru/showinf.php?id=3017 «Плану Гесте&amp;nbsp;— двести лет»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130313205609/http://www.bashvest.ru/showinf.php?id=3017|date=13 березня 2013}} в інтернет-газеті [http://www.bashvest.ru/ «БАШвестЪ»]&lt;/ref&gt;.

1865-жылдан бери Үпү Үпү губерниясынын борбору болуп калган.

Үпүдө өнөр жай 19-кылымда пайда болгон. 19-кылымдын ортосунда шаарда ондон ашык фарфор заводдору жана башка заводдор болгон. 1870-жылы Ак-Эдил дарыясында үзгүлтүксүз кемелердин ачылышы жана Самара-Златоуст (азыркы Куйбышев) темир жолунун курулушу (1888–1892) шаардын өнүгүшүнө жаңы түрткү берген.

Шаарда темир жол жана кеме оңдоочу устаканалар, жыгач тилүүчү заводдор жана буу тегирмендери пайда болгон. 19-кылымдын аягында Үпүдө 30га жакын завод жана фабрика болгон (жогоруда айтылгандардан тышкары, силикат өндүрүү, айыл чарба чийки заттарын кайра иштетүү ж.б. да болгон), шаарда нан жана эт соодасы гүлдөгөн.

1918-жылдын 23-сентябрында Үпүдө Убактылуу Бүткүл орусиялык өкмөт түзүлүп, ал 1918-жылдын 9-октябрына чейин Үпүдө калган, андан кийин [[Омск|Омбу]] шаарына көчүп кеткен.

1922-жылы июнь айында жаңыдан түзүлгөн Башкырт Автономиялуу Кеңештик Социалисттик Республикасы (БАКСР) 1919-жылы Үпү губерниясына кошулуп, Үпү анын борбору болуп калган.

1920-жылдардын аягында жана 1930-жылдары шаар тездик менен өнүгө баштаган, ал эми өнөр жайдын дүң продукциясы 16 эсеге өскөн. Үпү өнөр жай комплекси ишке киргизилген, анын курамына ширеңке жана фанера заводдору, жыгач тилүүчү заводдор, тери иштетүү жана экстракциялоочу заводдор), жеңил жана тамак-аш өнөр жай ишканалары кирген. Биринчи беш жылдык пландын жүрүшүндө Үпү мотор куруу заводу жана ЖЭБ курулган. 1939-жылы Башкыртстанда мунай табылгандан кийин Үпү мунай иштетүүчү заводу курулган.

[[Улуу Ата-Мекендик согуш|Германия-Совет согушу]] учурунда [[Кеңештер Бирлиги|КСРБ]]нин батыш аймактарынан ондогон өнөр жай ишканалары, айрым мамлекеттик мекемелер жана изилдөө институттары, Коминтерн кызматкерлери, украин жазуучулары ж.б. Үпүгө эвакуацияланган.

1944-жылы Үпүнүн Сталин району Черниковск деп аталган өзүнчө шаарга айланган, ал 1956-жылы кайрадан Үпүнүн курамына кирген.

Согуштан кийинки жылдары республикада мунай өндүрүшүнүн кеңейиши менен Үпүдө жаңы мунай иштетүүчү заводдор курулган: экинчиси (Жаңы-Үпү), ал эми бир нече жылдан кийин үчүнчүсү. Ошентип, Үпү [[Эдил бою|Эдил боюндагы]] жана Оролдогу эң ири мунай иштетүүчү борборго айланган. Ошол эле учурда шаарда [[Химиялык өнөр жайлар|химия өнөр жайы]] жана машина куруу өнүккөн.

2018-жылы башкир шиханы (тоосу) Кош-Тоо акиташ өндүрүү үчүн Башкир сода компаниясына өткөрүлүп берилген. Жергиликтүү тургундар бул чечимге каршы чыга башташкан. Бул акциялардан кийин Кош-Тоону коргоп сүйлөгөн көптөгөн активисттер административдик жана кылмыш жоопкерчилигине тартылышкан. Кош-Тоо тоосунун коргоочусу Фаил Алсынов жек көрүүчүлүктү же кастыкты козуткан деп айыпталган, бирок ал күнөөсүн мойнуна алган эмес. Буга чейин Фаил Алсынов 2020-жылы Орусия бийлиги тарабынан экстремисттик деп табылып, тыюу салынган &quot;Башкорт&quot; уюмун жетектеген. Башкыртстандын башчысы активистти &quot;экстремисттик иш-аракеттерди жүргүзгөн&quot; жана &quot;мамлекетке каршы сөздөргө чакырган&quot; үчүн кылмыш жоопкерчилигине тартууну талап кылган. 2024-жылдын 19-январында эртең менен Фаил Алсынов соттолгон Баймактагы сот имаратынын жанында бир нече саат бою координацияланбаган нааразычылык акциясы өткөн. Бир нече миң адам экоактивистти бошотууну талап кылышкан. 4 жылга эркинен ажыратылган активист Фаил Алсыновдун тарапкерлери социалдык медиада акция өткөрүүгө чакырышкан. Бирок, ОМОН бир нече адамды, анын ичинде Алсыновдун сөздөрү жазылган плакат көтөргөн кызды кармаган. Кийинчерээк чогулуштун катышуучулары полициянын фургону төрт кармалган адамды аянттан алып кетүүсүнө жол бербөөгө аракет кылышкан, ошондо ОМОН менен кагылышуу болгон. Жалпысынан ондон ашык кармалган адам кармалган. Полиция көздөн жаш агызуучу газ жана электр гранаталарын колдонуп, демонстранттарды дубинкалар менен сабап, бир нече ондогон адамдарды кармаган. 20га жакын нааразычылык акциясынын катышуучусу медициналык жардам сурап кайрылган, ал эми бир нече адам кийинчерээк административдик камакка алынган. Тергөө комитети массалык башаламандыктарды уюштуруу жана катышуу, ошондой эле мамлекеттик кызматкерлерге карата күч колдонуу беренелери боюнча кылмыш ишин козгогон. Башкыртстандын башчысы Радий Хабиров Баймактагы Алсыновдун тарапташтары менен полициянын ортосундагы кагылышуулар боюнча комментарий берип жатып, &quot;экстремизмге жана кырдаалды туруксуздаштыруу аракеттерине чыдабай турганын&quot; билдирип, уюштуруучуларды сепаратизмде айыптаган&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.svoboda.org/a/na-tsentraljnuyu-ploschadj-ufy-vyshli-sotni-lyudey-estj-zaderzhaniya/32783037.html|title=В Уфі, столиці російської республіки Башкортостан, на центральній площі Салавата Юлаєва зібралося приблизно півтори тисячі людей, є затримані|website=Радіо Свобода|date=2024-01-19}}&lt;/ref&gt;.

== Калкы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;10&quot; |Калктын саны
|-
!1650&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[http://bashstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/bashstat/resources/7e37de804db875be9239d3356f373569/%D0%A0%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D0%BB+1.pdf bashstat.gks.ru]&lt;/ref&gt;
!1718&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!1811&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!1840&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!1856&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://www.mojgorod.ru/r_bashkortst/ufa/ Уфа]&lt;/ref&gt;
!1863&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
!1865&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!1879&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!1886&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!1897&lt;ref&gt;[http://www.vatandash.ru/?article=1900 www.vatandash.ru]&lt;/ref&gt;
|-
|700
|{{Көбөйүү}}5 600
|{{Көбөйүү}}9 200
|{{Көбөйүү}}16 500
|{{Азаюу}}12 900
|{{Көбөйүү}}16 500
|{{Көбөйүү}}20 100
|{{Көбөйүү}}23 000
|{{Көбөйүү}}27 000
|{{Көбөйүү}}49 275
|-
!1913&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!1914&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
!1916&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!1920&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!1923&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!1926&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;[https://docs.historyrussia.org/ru/nodes/47581-vsesoyuznaya-perepis-naseleniya-1937-goda-obschie-itogi#mode/inspect/page/64/zoom/4 Электронная библиотека исторических документов (ЭБИД) | Всесоюзная перепись населения 1937 года: Общие итоги]&lt;/ref&gt;
!1931&lt;ref&gt;[https://istmat.org/files/uploads/17630/sssr_ad-ter_delenie_1931_rsfsr.pdf istmat.org/files/uploads/17630/sssr_ad-ter_delenie_1931_rsfsr.pdf]&lt;/ref&gt;
!1933&lt;ref&gt;[https://istmat.org/files/uploads/53487/adm._delenie_sssr_1934.pdf istmat.org/files/uploads/53487/adm._delenie_sssr_1934.pdf]&lt;/ref&gt;
!1937&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
!1939&lt;ref&gt;[https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_pop_39_3.php Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей.]&lt;/ref&gt;
|-
|{{Көбөйүү}}100 700
|{{Азаюу}}99 900
|{{Көбөйүү}}112 700
|{{Азаюу}}92 800
|{{Азаюу}}85 300
|{{Көбөйүү}}97 737
|{{Көбөйүү}}123 446
|{{Көбөйүү}}167 900
|{{Көбөйүү}}216 449
|{{Көбөйүү}}250 011
|-
!1945&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!1956&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140716031938/http://istmat.info/files/uploads/17165/narhoz_sssr_1956_svodnyy.pdf Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей.]&lt;/ref&gt;
!1959&lt;ref&gt;[https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus59_reg2.php Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей.]&lt;/ref&gt;
!1962&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
!1967&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
!1968&lt;ref&gt;[https://elib.uraic.ru/bitstream/123456789/12420/1/0016922.pdf elib.uraic.ru/bitstream/123456789/12420/1/0016922.pdf]&lt;/ref&gt;
!1970&lt;ref&gt;[https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus70_reg2.php Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей.]&lt;/ref&gt;
!1973&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
!1975&lt;ref&gt;[https://istmat.org/files/uploads/41385/rossiyskiy_statisticheskiy_ezhegodnik_1998_g.pdf Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей.]&lt;/ref&gt;
!1976&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20160624150219/http://istmat.info/files/uploads/18276/stat._ezh._rf_1994_demografiya.pdf Wayback Machine]&lt;/ref&gt;
|-
|{{Көбөйүү}}264 800
|{{Көбөйүү}}265 000
|{{Көбөйүү}}546 878
|{{Көбөйүү}}610 000
|{{Көбөйүү}}704 000
|{{Көбөйүү}}733 800
|{{Көбөйүү}}770 905
|{{Көбөйүү}}844 000
|{{Көбөйүү}}924 000
|{{Өзгөрүү жок}}924 000
|-
!1979&lt;ref&gt;[https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus79_reg2.php Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей.]&lt;/ref&gt;
!1982&lt;ref&gt;[https://istmat.org/files/uploads/15623/narodnoe_hozyaystvo_sssr_1922-1982.pdf istmat.org/files/uploads/15623/narodnoe_hozyaystvo_sssr_1922-1982.pdf]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
!1985&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20141116000850/http://istmat.info/files/uploads/21317/nx_5.pdf https://istmat.org/files/uploads/15623/narodnoe_hozyaystvo_sssr_1922-1982.pdf]&lt;/ref&gt;
!1986&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
!1987&lt;ref&gt;[http://alcdata.narod.ru/USSR_70_1987 Wayback Machine]&lt;/ref&gt;
!1989&lt;ref&gt;[https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus89_reg2.php Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей.]&lt;/ref&gt;
!1990&lt;ref&gt;[https://istmat.org/files/uploads/43527/rossiyskiy_statisticheskiy_ezhegodnik_2002.pdf istmat.org/files/uploads/43527/rossiyskiy_statisticheskiy_ezhegodnik_2002.pdf]&lt;/ref&gt;
!1991&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
!1992&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
!1993&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|-
|{{Көбөйүү}}969 289
|{{Көбөйүү}}1 023 000
|{{Көбөйүү}}1 040 000
|{{Көбөйүү}}1 043 000
|{{Көбөйүү}}1 092 000
|{{Азаюу}}1 082 052
|{{Көбөйүү}}1 088 000
|{{Көбөйүү}}1 097 000
|{{Өзгөрүү жок}}1 097 000
|{{Азаюу}}1 096 000
|-
!1994&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
!1995&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;
!1996&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;
!1997&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20161122150432/http://istmat.info/files/uploads/45329/4naselenie.pdf Wayback Machine]&lt;/ref&gt;
!1998&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;
!1999&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20161129232919/http://istmat.info/files/uploads/45390/07naselenie.pdf Wayback Machine]&lt;/ref&gt;
!2000&lt;ref&gt;[https://istmat.org/files/uploads/45859/07_naselenie.pdf istmat.org/files/uploads/45859/07_naselenie.pdf]&lt;/ref&gt;
!2001&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;
!2002&lt;ref&gt;[https://perepis2002.ru/ct/doc/1_TOM_01_04.xls Проблема конфиденциальности]&lt;/ref&gt;
!2003&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|-
|{{Азаюу}}1 092 000
|{{Өзгөрүү жок}}1 092 000
|{{Көбөйүү}}1 094 000
|{{Азаюу}}1 082 000
|{{Көбөйүү}}1 084 000
|{{Көбөйүү}}1 088 900
|{{Көбөйүү}}1 091 200
|{{Азаюу}}1 088 800
|{{Азаюу}}1 042 437
|{{Көбөйүү}}1 043 306
|-
!2004&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!2005&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!2006&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!2007&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!2008&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!2009&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/bgd/regl/B09_109/IssWWW.exe/Stg/d01/tabl-21-09.xls 403 Forbidden]&lt;/ref&gt;
!2010&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Vol1/pub-01-11.xlsx 403 Forbidden]&lt;/ref&gt;
!2011&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!2012&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2012/bul_dr/mun_obr2012.rar 403 Forbidden]&lt;/ref&gt;
!2013&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20131012013314/www.gks.ru/free_doc/doc_2013/bul_dr/mun_obr2013.rar Wayback Machine]&lt;/ref&gt;
|-
|{{Азаюу}}1 040 623
|{{Азаюу}}1 036 026
|{{Азаюу}}1 029 616
|{{Азаюу}}1 022 575
|{{Азаюу}}1 021 458
|{{Көбөйүү}}1 024 842
|{{Көбөйүү}}1 062 319
|{{Көбөйүү}}1 065 602
|{{Көбөйүү}}1 071 291
|{{Көбөйүү}}1 077 719
|-
!2014&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2014/bul_dr/mun_obr2014.rar 403 Forbidden]&lt;/ref&gt;
!2015&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2015/bul_dr/mun_obr2015.rar 403 Forbidden]&lt;/ref&gt;
!2016&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2016/bul_dr/mun_obr2016.rar 403 Forbidden]&lt;/ref&gt;
!2017&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2017/bul_dr/mun_obr2017.rar 403 Forbidden]&lt;/ref&gt;
!2018&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2018/bul_dr/mun_obr2018.rar 403 Forbidden]&lt;/ref&gt;
!2019&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2019/bul_dr/mun_obr2019.rar 403 Forbidden]&lt;/ref&gt;
!2020&lt;ref&gt;[https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/CcG8qBhP/mun_obr2020.rar Проблема конфиденциальности]&lt;/ref&gt;
!2021&lt;ref&gt;[https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx Проблема конфиденциальности]&lt;/ref&gt;
!2023&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20240109051148/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Bul_MO_2023.xlsx Проблема конфиденциальности]&lt;/ref&gt;
!2024&lt;ref&gt;[https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/%D0%A1hisl_MO_01-01-2024.xlsx Проблема конфиденциальности]&lt;/ref&gt;
|-
|{{Көбөйүү}}1 096 702
|{{Көбөйүү}}1 105 667
|{{Көбөйүү}}1 110 976
|{{Көбөйүү}}1 115 560
|{{Көбөйүү}}1 120 547
|{{Көбөйүү}}1 124 226
|{{Көбөйүү}}1 128 787
|{{Көбөйүү}}1 144 809
|{{Көбөйүү}}1 157 994
|{{Көбөйүү}}1 163 304
|-
!2025
!
!
!
!
!
!
!
!
!
|-
|{{Көбөйүү}}1 166 098
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|}
[[Файл:Население_Уфы_по_районам,_в_%25_I.png|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%A3%D1%84%D1%8B_%D0%BF%D0%BE_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BC,_%D0%B2_%25_I.png|thumb|300x300px|Үпү шаарынын райондор боюнча калкынын саны, 2010-жылдагы эл каттоонун I бөлүгү боюнча % менен]]
[[Файл:Население_Уфы_по_районам,_в_%25_II.png|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%A3%D1%84%D1%8B_%D0%BF%D0%BE_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BC,_%D0%B2_%25_II.png|thumb|300x300px|Үпү шаарынын райондор боюнча калкынын саны, 2010-жылдагы эл каттоонун I бөлүгү боюнча % менен]]
2025-жылдын 1-январында шаар калкынын саны боюнча Россия Федерациясынын 1124 шаарынын ичинен 9-орунда турган. Ошондой эле, калкынын саны боюнча Европада 31-орунда турат&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://geo.koltyrin.ru/city_stat_europe.php|title=GEO. Города мира. Самые большие города Европы|access-date=2020-04-22|archive-date=2020-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200605191704/https://geo.koltyrin.ru/city_stat_europe.php|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Үпү шаарынын калкынын саны 2025-жылы 1 190 254&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://news.mail.ru/incident/65625162/|title=В Башкирии живет более четырех миллионов человек|lang=ru|first=Настя|last=Касаткина|website=Новости Mail|date=2025-04-08|access-date=2025-04-12}}&lt;/ref&gt;.

Үпү агломерациясынын калкынын саны (Үпү шаарынын шаардык району, Үпү, Благовещен, Чешме, Иглин, Кумурскалы жана Кушнаренко райондорунун муниципалдык райондору) 1 529 422 адамды түзөт (2021). 2008-жылдан бери калктын табигый өсүшү байкалууда&lt;ref name=&quot;ufacity&quot;&gt;[http://www.ufacity.info/news/19406.html Уфа становится более комфортным городом] {{Wayback|url=http://www.ufacity.info/news/19406.html|date=20120118210323}} День города 12 июня&lt;/ref&gt;. 2009-жылдын 1-январына карата маалыматтарга ылайык, республиканын бардык тургундарынын 25,4% же шаар калкынын 42,2% шаардын тагдырына туш болгон. Аялдардын саны эркектердин санынан басымдуулук кылат (тиешелүүлүгүнө жараша 54,5 жана 45,5%), ар бир 1000 аялга 835 эркек туура келет. Эмгекке жарамдуу курактан кичүүлөрдүн үлүшү 15,4%, эмгекке жарамдуу курактагылар 65,2%, эмгекке жарамдуу курактан улуулар 19,4% түзөт. 2016-жылы орточо жашоо узактыгы: аялдар - 75 жаш, эркектер - 66 жаш болгон. Шаардын миллионер тургуну 1980-жылы 12-августта төрөлгөн, бирок Башкырстандын көп улуттуулугунан улам, КСРБнин көптөгөн шаарларындагыдай бир да балалуу эмес, бир эле учурда үч балалуу болгон: башкырт Салават Базаров, орус Петр Сошников жана татар Гүлшат Зарипова&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ufa.aif.ru/society/details/na_novom_rubezhe_rovno_40_let_nazad_ufa_stala_millionnikom|title=На новом рубеже. Ровно 40 лет назад Уфа стала миллионником|publisher=[[Аргументы и факты]]|date=2020-08-12|access-date=2020-08-12|archive-date=2020-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200922081819/https://ufa.aif.ru/society/details/na_novom_rubezhe_rovno_40_let_nazad_ufa_stala_millionnikom|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Үпү Орусиядагы 11-миллионер шаар, ал эми КСРБдеги 21-миллионер шаар болуп калды.

=== Улуттук курамы ===
{| class=&quot;standard&quot; cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Жылы
! rowspan=&quot;2&quot; width=&quot;150&quot; |Калктын саны (адам)
! colspan=&quot;7&quot; |Өзгөчө
|-
![[орустар]]
![[Башкырлар|башкырттар]]
![[татарлар]]
![[украиндер]]&lt;!--калкы 10 000ден ашык болгон мамлекеттерди көрсөттү--&gt;
|-
| align=&quot;center&quot; |1897
| align=&quot;right&quot; |49 275
| align=&quot;right&quot; |42 119
| align=&quot;right&quot; |3151
| align=&quot;right&quot; |2524
| align=&quot;right&quot; |43
|-
| align=&quot;center&quot; |1920
| align=&quot;right&quot; |92 800
| align=&quot;right&quot; |69 900
| align=&quot;right&quot; |1200
| align=&quot;right&quot; |10 000
| align=&quot;right&quot; |1700
|-
| align=&quot;center&quot; |1923
| align=&quot;right&quot; |85 300
| align=&quot;right&quot; |64 000
| align=&quot;right&quot; |3600
| align=&quot;right&quot; |12 500
| align=&quot;right&quot; |б.э.
|-
| align=&quot;center&quot; |1926
| align=&quot;right&quot; |98 537
| align=&quot;right&quot; |74 785
| align=&quot;right&quot; |4632
| align=&quot;right&quot; |14 331
| align=&quot;right&quot; |534
|-
| align=&quot;center&quot; |1939
| align=&quot;right&quot; |250 000
| align=&quot;right&quot; |176 400
| align=&quot;right&quot; |15 400
| align=&quot;right&quot; |39 000
| align=&quot;right&quot; |6200
|-
| align=&quot;center&quot; |1959
| align=&quot;right&quot; |546 878
| align=&quot;right&quot; |355 192
| align=&quot;right&quot; |30 321
| align=&quot;right&quot; |115 146
| align=&quot;right&quot; |15 131
|-
| align=&quot;center&quot; |1970
| align=&quot;right&quot; |770 905
| align=&quot;right&quot; |475 480
| align=&quot;right&quot; |54 368
| align=&quot;right&quot; |183 326
| align=&quot;right&quot; |19 257
|-
| align=&quot;center&quot; |1979
| align=&quot;right&quot; |976 858
| align=&quot;right&quot; |568 504
| align=&quot;right&quot; |92 678
| align=&quot;right&quot; |240 881
| align=&quot;right&quot; |25 739
|-
| align=&quot;center&quot; |1989
| align=&quot;right&quot; |1 079 765
| align=&quot;right&quot; |585 337
| align=&quot;right&quot; |122 026
| align=&quot;right&quot; |291 190
| align=&quot;right&quot; |28 107
|-
| align=&quot;center&quot; |2002
| align=&quot;right&quot; |1 049 479
| align=&quot;right&quot; |530 136
| align=&quot;right&quot; |154 928
| align=&quot;right&quot; |294 399
| align=&quot;right&quot; |17 772
|-
| align=&quot;center&quot; |2010
| align=&quot;right&quot; |1 071 640
| align=&quot;right&quot; |494 723
| align=&quot;right&quot; |172 794
| align=&quot;right&quot; |286 409
| align=&quot;right&quot; |12 485
|-
| align=&quot;center&quot; |2021
| align=&quot;right&quot; |1 167 775
| align=&quot;right&quot; |557 492
| align=&quot;right&quot; |233 128
| align=&quot;right&quot; |308 381
| align=&quot;right&quot; |4543
|}
2020-жылдагы эл каттоонун жыйынтыктары боюнча төмөнкү улуттар жашаган (улуттар 0,1% дан аз жана башкалар, &quot;Башка&quot; сабынын шилтемесин караңыз)&lt;ref name=&quot;ВПН2020&quot;&gt;{{Cite web|url=https://02.rosstat.gov.ru/storage/mediabank/1.%20Национальный%20состав%20по%20муниципальным%20образованиям%20РБ.xlsx|title=Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года. Том 5. Национальный состав и владение языками. 1. Национальный состав по муниципальным образованиям РБ|access-date=2023-12-16|archive-date=2023-09-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20230905184103/https://02.rosstat.gov.ru/storage/mediabank/1.%20Национальный%20состав%20по%20муниципальным%20образованиям%20РБ.xlsx|url-status=live}}&lt;/ref&gt;:
{| class=&quot;standard&quot;
!Улуту
!Саны, адам
!Үлүшү
|-
|Орустар
| align=&quot;right&quot; |546 613
| align=&quot;right&quot; |47,75 %
|-
|Татарлар
| align=&quot;right&quot; |302 254
| align=&quot;right&quot; |26,40 %
|-
|Башкырттар
| align=&quot;right&quot; |228 542
| align=&quot;right&quot; |19,96 %
|-
|Чуваштар
| align=&quot;right&quot; |5573
| align=&quot;right&quot; |0,49 %
|-
|Марийлер
| align=&quot;right&quot; |5475
| align=&quot;right&quot; |0,48 %
|-
|Украиндер
| align=&quot;right&quot; |4497
| align=&quot;right&quot; |0,39 %
|-
|Өзбектер
| align=&quot;right&quot; |3375
| align=&quot;right&quot; |0,29 %
|-
|Тажиктер
| align=&quot;right&quot; |3099
| align=&quot;right&quot; |0,27 %
|-
|Армяндар
| align=&quot;right&quot; |2817
| align=&quot;right&quot; |0,25 %
|-
|Азербайжандар
| align=&quot;right&quot; |1663
| align=&quot;right&quot; |0,15 %
|-
|Беларустар
| align=&quot;right&quot; |1281
| align=&quot;right&quot; |0,11 %
|-
|Башка&lt;ref&gt;'''Абазиндер''' (2), 

'''Абхаздар''' (23), 

'''Аварлар''' (126), 

'''Андилер''' (8), 

'''Агулдар''' (10), 

'''Адыгдар''' (7), 

'''Алтайлар''' (6), 

'''Америкалыктар''' (10), 

'''Арабдар''' (774), 

'''Ассириялыктар''' (10), 

'''Оогандар''' (83), 

'''Балкарлар''' (19), 

'''Болгарлар''' (55), 

'''Британиялыктар''' (12), 

'''Буряттар''' (36), 

'''Мажарлар''' (8), 

'''Вьетнамдыктар''' (473), 

'''Гагауздар''' (13), 

'''Гректер''' (154), 

'''Гүржүлөр''' (405), 

'''Даргиндер''' (39), 

'''Долгандар''' (1),  

'''Езиддер''' (58),

'''Жөөттөр''' (936), 

'''Ижорлор''' (1), 

'''Ингуштар''' (74), 

'''Үндүлөр''' (514), 

'''Испандар''' (17), 

'''Италиялыктар''' (18), 

'''Кабардалар''' (20), 

'''Казактар''' (912), 

'''Калмыктар''' (25), 

'''Караимдер''' (2), 

'''Каракалпактар''' (9), 

'''Карачайлар''' (13), 

'''Карелдер''' (2), 

'''Кыргыздар''' (224), 

'''Кытайцы''' (80), 

'''Комилер''' (22), 

'''Коми-пермдер''' (2), 

'''Корейлер''' (154), 

'''Кырым татарлар''' (21), 

'''Кырымчактар''' (1), 

'''Кубалыктар''' (35), 

'''Кумыктар''' (38), 

'''Күрттөр''' (16), 

'''Лактар''' (13), 

'''Латыштар''' (116), 

'''Лезгиндер''' (140), 

'''Литовдор''' (44), 

'''Молдовалыктар''' (103), 

'''Моңголдор''' (3), 

'''Мордвалар''' (912), 

'''Нагайбектер''' (3), 

'''Нанайлар''' (3), 

'''Немистер''' (785), 

'''Ненистер''' (3), 

'''Нивхтер''' (1), 

'''Ногойлор''' (16), 

'''Осетиндер''' (43), 

'''Пакистандыктар''' (2), 

'''Перстер''' (15), 

'''Поляктар''' (96), 

'''Румындар''' (2), 

'''Поморлор''' (4), 

'''Сербдер''' (13), 

'''Табасарандар''' (36), 

'''Талыштар''' (16), 

'''Астрахан татарлар''' (1), 

'''Кирешендер''' (59), 

'''Шибер татарлар''' (2), 

'''Таты''' (56), 

'''Тывалар''' (10), 

'''Түрктөр''' (189), 

'''Ахыска түрктөр''' (8), 

'''Түркмөндөр''' (235), 

'''Удмурттар''' (491), 

'''Үдегейлер''' (1), 

'''Уйгурлар''' (24), 

'''Финндер''' (11), 

'''Ингерманланд финндер''' (1), 

'''Француздар''' (26), 

'''Хакастар''' (2), 

'''Ханттар''' (3), 

'''Цахурлар''' (1), 

'''Цыгандар''' (96), 

'''Черкестер''' (1), 

'''Чехтер''' (6), 

'''Чечендер''' (203), 

'''Чукчалар''' (2), 

'''Эвендер''' (6), 

'''Эстондор''' (31), 

'''Юкагирлер''' (2), 

'''Сахалар''' (9), 

'''Жапондор''' (5), 

'''Улуту боюнча башка жоопторду көрсөткөндөр''' (1719), 

'''Улуту жок''' (2006), 

'''Эл каттоо формаларында жарандыгы көрсөтүлбөгөн адамдар''' (26 652)&lt;/ref&gt;
| align=&quot;right&quot; |39 620
| align=&quot;right&quot; |3,46 %
|-
|Бардыгы
| align=&quot;right&quot; |1 144 809
| align=&quot;right&quot; |100,00 %
|}

== Илим жана окутум ==
Жогорку окутум программасы боюнча окуткан алгачкы окуу жайы 1909-жылы уюштурулган Үпү окутуучулар институту болгон&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20080317164958/http://www.bashedu.ru/95let/bgu_yanguz.htm Датировка БГУ - Янгузин]&lt;/ref&gt;. 1920-жылы ал Калк окутуму институтуна, андан кийин педагогика институтуна, 1957-жылы Башкырт мамлекеттик университетине айландырылды.

Азыр Үпү шаарында жана [[Башкыртстан|Башкыртстан Республикасында]] 11 өз алдынча мамлекеттик ЖОЖдо 169 багыт жана адистик боюнча жогорку билимдүү адистер даярдалат. Жогорку окуу жайларынын студенттеринин жалпы контингенти 50 миңден ашык адамды түзөт. Орто звенодогу адистерди даярдоо 109 багыт боюнча 76 атайын орто окуу жайларында жүргүзүлөт. Илимий-педагогикалык кадрларды даярдоону жогорку окуу жайлардын 11 аспирантурасы жүзөгө ашырат.

Башкырт мамлекеттик университети, Үпү мамлекеттик авиациялык-техникалык университети, Үпү мамлекеттик мунай-техникалык университети, Башкырт мамлекеттик медициналык университети, Башкырт мамлекеттик агрардык университети, Мифтахетдин Акмолдо атындагы Башкырт мамлекеттик педагогикалык университети сыяктуу Үпү шаарындагы алдыңкы жогорку окуу жайлары негизги болуп саналат.

Илимий-педагогикалык кадрларды даярдоону жогорку окуу жайлардын 11 аспирантурасы жүзөгө ашырат, аларда 828 адам, анын ичинде 525 (63,4%) өндүрүштөн ажыратуу менен окушат.

Үпү шаарындагы жогорку окуу жайлардын үч докторантурасында 50дөн ашык адам окуйт, 700дөн ашык илимдин кандидаты жана доктору окумуштуулук даражасына талапкерлер өз алдынча диссертациялар менен иштешет.

Үпүнүн алдыңкы ЖОЖдору жогорку рейтингге ээ жана, эреже катары, Орусия Кошмолугу боюнча окшош профилдеги мыкты ЖОЖдордун биринчи ондугуна кирет. Жогорку окуу жайларында окумуштуулардын негизги кадрдык потенциалы топтолгон (илимий даражасы бар бардык окумуштуулардын 75%га жакыны), органикалык химия жана жогорку молекулярдык бирикмелердин химиясы, машина куруу жана металлдарды басым менен иштетүү, мунайзат химиясы жана мунайзат боюнча бүткүл дүйнөдө таанылган илимий мектептер ийгиликтүү иштеп жатат.

Акыркы жылдары Үпү шаарында жогорку жана атайын орто окуу жайларынын статусун өзгөртүү процесси тездик менен жүрүп жатат. Алсак, төрт алдыңкы ЖОЖ университет статусун алды, 24 атайын орто окуу жайы коллежге айландырылды.

=== Үпү жана Башкыртстандын ЖОЖдору ===

* Башкырт мамлекеттик университети
* Үпү мамлекеттик авиациялык техникалык университети
* Үпү мамлекеттик мунай техникалык университети
* Башкырт мамлекеттик агрардык университети
* Башкырт мамлекеттик медициналык университети
* Мифтахетдин Акмолдо атындагы Башкырт мамлекеттик педагогикалык университети
* Загир Исмагилов атындагы Үпү мамлекеттик көркөм өнөр академиясы
* Үпү технологиялык сервис институту
* Орусия ислам университети
* Орусия Кошмолугунун Ички иштер министрлигинин Уфа юридикалык институту
* Стерлитамак мамлекеттик педагогикалык институту
* Бөрү мамлекеттик педагогикалык университети
* РИАнын Үпү илимий борборунун алдындагы Органикалык химия институту

== Булактар ==
{{Булактар|2}}

[[Категория:Орусия шаарлары]]</text>
      <sha1>5a9qmvb5kjrgap5p97rc2wfaxeu2x12</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>663369</id>
      <parentid>663368</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T20:34:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Removed protection from &quot;[[Уфа]]&quot;</comment>
      <origin>651661</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45967" sha1="5a9qmvb5kjrgap5p97rc2wfaxeu2x12" xml:space="preserve">{{ОЖ|кыргызча аталышы=Үпү&lt;br&gt;&lt;small&gt;{{lang-ba|Өфө}}&lt;br&gt;{{lang-ru|Уфа}}&lt;/small&gt;|сүрөт=ӨФӨ-2015-(v2).jpg|герб=Coat of arms of Ufa.svg|желек=Flag of Ufa.svg|өлкө={{RUS}}|облус түрү=[[Орусиянын аймактык бөлүнүшү|Кошмо субъекти]]|облус=[[Башкыртстан]]|район=Үпү району|негизделген күнү=1574|макамдын берилиши=1586|аймагы=753,7 км²|калкы=1 105 667|элди каттоо жылы=2015}}

'''Үпү''' ({{Lang-ba|Өфө}}) же '''Уфа''' ({{Lang-ru|Уфа}}) — [[Башкыртстан|Башкырстандын]] борбору, [[Орусия|Орусиядагы]] шаар, [[Үпү району|Үпү районунун]] жана [[Упү шаардык округу|Үпү шаардык округунун]] административдик борбору. Калкы миллиондон ашык адамдан турган Орусия Кошмолугундагы он эки ири шаардын бири, калкынын саны боюнча Орусия Кошмолугунда 11-орунда турат. Агломерацияда 1 130 001 адам жашайт (14–16-орундар). Аянты 753,7 км². Шаар [[Ак-Эдил]] жана [[Кара-Эдил]] дарыяларынын аралашуусунда түштүк-батыштан түндүк-чыгышка карай 70 кмден ашык созулуп жатат (Орусияда [[Сочи]] жана [[Волгоград|Волгограддан]] кийинки 3-чоң шаар). Үпү - ири транспорттук жана логистикалык борбор, маанилүү илимий борбор. [[Москва|Маскөөгө]] чейинки аралык 1357 км.

== Географиясы ==

=== Жер жайгашуусу ===
Шаар Ак-Эдил дарыясынын жээгинде, Кара-Эдил жана Дем дарыяларынын кошулган жеринде, Ак-Эдилдин боюндагы толкундуу түздүгүндө, [[Түштүк Орол|Башкырт (Түштүк)]] [[Түштүк Орол|Орол]] тоо кыркаларынан 100 км батышта жайгашкан.

=== Климаты ===
Үпү мелүүн зонанын түндүк токой-талаа субзонасында жайгашкан. Климаты континенталдуу, бир топ нымдуу, жайы жылуу, кышы орточо суук жана узак. Январь айындагы орточо температура −14,6 °C, эң азы −50 °C; июль айында +19,3 °C, эң көп +40 °C. Орточо жаан-чачын 419 мм.

=== Убакыт алкагы ===
Үпү эл аралык стандарт боюнча Екатеринбург убакыт алкагы (YEKT/YEKTST) деп белгиленген убакыт алкагында жайгашкан. UTC боюнча жылышуу +5:00. Убакыт алкагынын Маскөө убактысына карата туруктуу жылышы +2 саатты түзөт жана Россияда MSK+2 деп белгиленет. Екатеринбург убактысы стандарттык убакыттан бир саатка айырмаланат, анткени Россия мыйзамдуу убакытта.

== Административдик түзүлүшү ==
[[Файл:Ufa map division.svg|thumb|right|Үпүнүн административдик түзүлүшү]]

Үпүдө 7 административдик район бар (2020-жылдын 1-январына карата калктын саны кашаанын ичинде көрсөтүлгөн&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/CcG8qBhP/mun_obr2020.rar|title=Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2020 года|publisher=[[Federal State Statistics Service (Russia)|Rosstat]]|access-date=17 жовтня 2020|language=ru}}&lt;/ref&gt;):
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+
!Картадагы 
номуру
!Аталышы
!Нукура аталышы
!Калкы
|-
|{{legend|Orange|01}}
|[[Файл:Эмблема Демского района Уфы.jpg|15px]] Дем району
|{{Lang-ba|Дим районы}}
|80 714
|-
|{{legend|Gray|02}}
|[[Файл:Герб Калининского района Уфы.jpg|15px]] Калинин району
|{{Lang-ba|Калинин районы}}
|207 750
|-
|{{legend|Red|03}}
|[[Файл:Эмблема Кировского района Уфы.jpg|15px]] Киров району
|{{Lang-ba|Киров районы}}
|162 958
|-
|{{legend|Blue|04}}
|[[Файл:Герб Ленинского района Уфы.png|15px]] Ленин району
|{{Lang-ba|Ленин районы}}
|89 062
|-
|{{legend|Yellow|05}}
|[[Файл:Эмблема Октябрьского района Уфы.jpg|15px]] Октябрь району
|{{Lang-ba|Октябрь районы}}
|246 476
|-
|{{legend|Aqua|06}}
|[[Файл:Эмблема Орджоникидзевского района Уфы.jpg|15px]] Орджиникидзе району
|{{Lang-ba|Орджиникидзе районы}}
|164 682
|-
|{{legend|Fuchsia|07}}
|[[Файл:Эмблема Советского района Уфы.jpg|15px]] Совет району
|{{Lang-ba|Совет районы}}
|177 145
|}
Үпү шаарынын ичинде 2010-жылга карата жалпы калкы 9321 адамды түзгөн 24 айылдык конуш бар, алар шаар райондорунун административдик баш ийүүсүндө.

== Тарыхы ==
[[Файл:Памятник_Основателю_Уфы_воеводе_Нагому_Михаилу_Александровичу.jpg|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:%D0%9F%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D0%9E%D1%81%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8E_%D0%A3%D1%84%D1%8B_%D0%B2%D0%BE%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B5_%D0%9D%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D1%83_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%83_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%83.jpg|thumb|334x334px|Үпү негиздөөчүсү воеводасынын Нагой Михаил Александровичтин эстелиги]]
1574-жылы, башкырт уруулары өз ыктыяры менен орус жарандыгын кабыл алып, Башкыртстан Орусиянын курамына киргенден 17 жыл өткөндөн кийин, Орусиянын түштүк-чыгыш чек араларын отурукташтыруу жана бекемдөө максатында, Кара-Эдил менен Ак-Эдил дарыяларынын кошулган жериндеги Эски Казан жолунун жанында Казан губернатору Михаил Александрович Нагой кичинекей Үпү чебин негиздеген, анын чыгышында Тынч океанына чейин бир дагы шаар болгон эмес. Бул көз карашты Үпүнүн байыркы келип чыгышын жактаган башкыр окумуштуулары четке кагышат&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/786720 Не сотвори себе башкира – Власть – Коммерсантъ]&lt;/ref&gt;. Башка жагынан алганда, чептин курулушу Кама боюндагы чек араны белгилеген [[Ногой Ордосу]] менен түзүлгөн 1571-жылдагы келишимди бузуу болгондугу белгиленет&lt;ref&gt;Буровский А. Русская Атлантида&lt;/ref&gt;.

Үпү чеп шаарынан 17-18-кылымдарда акырындык менен аймактын административдик жана экономикалык борборуна айланган. 1708-жылдан бери Үпү Казан губерниясынын курамында болгон. 1728-жылы шаар Үпү губерниясынын борборуна айланган, анын губернатору түздөн-түз Сенатка баш ийген. 1744-жылы Үпү Орунбор губерниясынын курамында болгон. 1781-жылдын декабрынан тартып шаар Үпү губернаторлугунун борборуна айланган, анын губернатору болуп И. В. Ламб дайындалган. 1796-жылдан бери Үпү кайрадан Орунбор губерниясынын курамында болгон. 1802-жылдан бери Үпү губернатордун резиденциясы жана губерниялык мекемелери бар губерниялык шаарга айланган.

1803-жылы орус кызматындагы шотландиялык архитектор Уильям Гесте шаардын биринчи башкы планын түзгөн, бирок ар кандай себептерден улам (анын ичинде каражаттын жетишсиздигинен улам) план ишке ашырылган эмес. Уильям Гесте 1817-жылдын декабрында кайрадан Үпүдө болуп, провинциялык геодезист Сметанин менен биргеликте планга түзөтүүлөрдү киргизген. Бул формада долбоор өкмөт тарабынан 1819-жылдын 3-мартында бекитилген жана бул башкы план Үпүнүн [[XIX кылым]] бою курулушунун багыттарын аныктаган.

Уильям Гестенин планына ылайык, шаардын чек аралары Телеграфная көчөсүнөн (азыркы Цюрупа көчөсү) Никольская көчөсүнө (Гафури) жана Ак-Эдил дарыясынан Богородская көчөсүнө (азыркы Төңкөрүш) чейин кеңейтилген. Архитектор бар имараттарды жана жер бедерин ийгиликтүү колдонгон. Ал шаардын башкы көчөсү болгон Велика Казанская көчөсүн (азыркы Октябрь Төңкөрүшү) жаңы борборго - Верхнеторговая аянтындагы келечектеги Гостиный Дворго алып келген. Үпүнүн административдик жана соода борбору ийгиликтүү пландаштырылган, муну анын шаардын тарыхый өзөгүнүн аймагында көпкө чейин сакталып калганы тастыктайт&lt;ref&gt;Стаття [http://www.bashvest.ru/showinf.php?id=3017 «Плану Гесте&amp;nbsp;— двести лет»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130313205609/http://www.bashvest.ru/showinf.php?id=3017|date=13 березня 2013}} в інтернет-газеті [http://www.bashvest.ru/ «БАШвестЪ»]&lt;/ref&gt;.

1865-жылдан бери Үпү Үпү губерниясынын борбору болуп калган.

Үпүдө өнөр жай 19-кылымда пайда болгон. 19-кылымдын ортосунда шаарда ондон ашык фарфор заводдору жана башка заводдор болгон. 1870-жылы Ак-Эдил дарыясында үзгүлтүксүз кемелердин ачылышы жана Самара-Златоуст (азыркы Куйбышев) темир жолунун курулушу (1888–1892) шаардын өнүгүшүнө жаңы түрткү берген.

Шаарда темир жол жана кеме оңдоочу устаканалар, жыгач тилүүчү заводдор жана буу тегирмендери пайда болгон. 19-кылымдын аягында Үпүдө 30га жакын завод жана фабрика болгон (жогоруда айтылгандардан тышкары, силикат өндүрүү, айыл чарба чийки заттарын кайра иштетүү ж.б. да болгон), шаарда нан жана эт соодасы гүлдөгөн.

1918-жылдын 23-сентябрында Үпүдө Убактылуу Бүткүл орусиялык өкмөт түзүлүп, ал 1918-жылдын 9-октябрына чейин Үпүдө калган, андан кийин [[Омск|Омбу]] шаарына көчүп кеткен.

1922-жылы июнь айында жаңыдан түзүлгөн Башкырт Автономиялуу Кеңештик Социалисттик Республикасы (БАКСР) 1919-жылы Үпү губерниясына кошулуп, Үпү анын борбору болуп калган.

1920-жылдардын аягында жана 1930-жылдары шаар тездик менен өнүгө баштаган, ал эми өнөр жайдын дүң продукциясы 16 эсеге өскөн. Үпү өнөр жай комплекси ишке киргизилген, анын курамына ширеңке жана фанера заводдору, жыгач тилүүчү заводдор, тери иштетүү жана экстракциялоочу заводдор), жеңил жана тамак-аш өнөр жай ишканалары кирген. Биринчи беш жылдык пландын жүрүшүндө Үпү мотор куруу заводу жана ЖЭБ курулган. 1939-жылы Башкыртстанда мунай табылгандан кийин Үпү мунай иштетүүчү заводу курулган.

[[Улуу Ата-Мекендик согуш|Германия-Совет согушу]] учурунда [[Кеңештер Бирлиги|КСРБ]]нин батыш аймактарынан ондогон өнөр жай ишканалары, айрым мамлекеттик мекемелер жана изилдөө институттары, Коминтерн кызматкерлери, украин жазуучулары ж.б. Үпүгө эвакуацияланган.

1944-жылы Үпүнүн Сталин району Черниковск деп аталган өзүнчө шаарга айланган, ал 1956-жылы кайрадан Үпүнүн курамына кирген.

Согуштан кийинки жылдары республикада мунай өндүрүшүнүн кеңейиши менен Үпүдө жаңы мунай иштетүүчү заводдор курулган: экинчиси (Жаңы-Үпү), ал эми бир нече жылдан кийин үчүнчүсү. Ошентип, Үпү [[Эдил бою|Эдил боюндагы]] жана Оролдогу эң ири мунай иштетүүчү борборго айланган. Ошол эле учурда шаарда [[Химиялык өнөр жайлар|химия өнөр жайы]] жана машина куруу өнүккөн.

2018-жылы башкир шиханы (тоосу) Кош-Тоо акиташ өндүрүү үчүн Башкир сода компаниясына өткөрүлүп берилген. Жергиликтүү тургундар бул чечимге каршы чыга башташкан. Бул акциялардан кийин Кош-Тоону коргоп сүйлөгөн көптөгөн активисттер административдик жана кылмыш жоопкерчилигине тартылышкан. Кош-Тоо тоосунун коргоочусу Фаил Алсынов жек көрүүчүлүктү же кастыкты козуткан деп айыпталган, бирок ал күнөөсүн мойнуна алган эмес. Буга чейин Фаил Алсынов 2020-жылы Орусия бийлиги тарабынан экстремисттик деп табылып, тыюу салынган &quot;Башкорт&quot; уюмун жетектеген. Башкыртстандын башчысы активистти &quot;экстремисттик иш-аракеттерди жүргүзгөн&quot; жана &quot;мамлекетке каршы сөздөргө чакырган&quot; үчүн кылмыш жоопкерчилигине тартууну талап кылган. 2024-жылдын 19-январында эртең менен Фаил Алсынов соттолгон Баймактагы сот имаратынын жанында бир нече саат бою координацияланбаган нааразычылык акциясы өткөн. Бир нече миң адам экоактивистти бошотууну талап кылышкан. 4 жылга эркинен ажыратылган активист Фаил Алсыновдун тарапкерлери социалдык медиада акция өткөрүүгө чакырышкан. Бирок, ОМОН бир нече адамды, анын ичинде Алсыновдун сөздөрү жазылган плакат көтөргөн кызды кармаган. Кийинчерээк чогулуштун катышуучулары полициянын фургону төрт кармалган адамды аянттан алып кетүүсүнө жол бербөөгө аракет кылышкан, ошондо ОМОН менен кагылышуу болгон. Жалпысынан ондон ашык кармалган адам кармалган. Полиция көздөн жаш агызуучу газ жана электр гранаталарын колдонуп, демонстранттарды дубинкалар менен сабап, бир нече ондогон адамдарды кармаган. 20га жакын нааразычылык акциясынын катышуучусу медициналык жардам сурап кайрылган, ал эми бир нече адам кийинчерээк административдик камакка алынган. Тергөө комитети массалык башаламандыктарды уюштуруу жана катышуу, ошондой эле мамлекеттик кызматкерлерге карата күч колдонуу беренелери боюнча кылмыш ишин козгогон. Башкыртстандын башчысы Радий Хабиров Баймактагы Алсыновдун тарапташтары менен полициянын ортосундагы кагылышуулар боюнча комментарий берип жатып, &quot;экстремизмге жана кырдаалды туруксуздаштыруу аракеттерине чыдабай турганын&quot; билдирип, уюштуруучуларды сепаратизмде айыптаган&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.svoboda.org/a/na-tsentraljnuyu-ploschadj-ufy-vyshli-sotni-lyudey-estj-zaderzhaniya/32783037.html|title=В Уфі, столиці російської республіки Башкортостан, на центральній площі Салавата Юлаєва зібралося приблизно півтори тисячі людей, є затримані|website=Радіо Свобода|date=2024-01-19}}&lt;/ref&gt;.

== Калкы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;10&quot; |Калктын саны
|-
!1650&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[http://bashstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/bashstat/resources/7e37de804db875be9239d3356f373569/%D0%A0%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D0%BB+1.pdf bashstat.gks.ru]&lt;/ref&gt;
!1718&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!1811&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!1840&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!1856&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://www.mojgorod.ru/r_bashkortst/ufa/ Уфа]&lt;/ref&gt;
!1863&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
!1865&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!1879&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!1886&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!1897&lt;ref&gt;[http://www.vatandash.ru/?article=1900 www.vatandash.ru]&lt;/ref&gt;
|-
|700
|{{Көбөйүү}}5 600
|{{Көбөйүү}}9 200
|{{Көбөйүү}}16 500
|{{Азаюу}}12 900
|{{Көбөйүү}}16 500
|{{Көбөйүү}}20 100
|{{Көбөйүү}}23 000
|{{Көбөйүү}}27 000
|{{Көбөйүү}}49 275
|-
!1913&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!1914&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
!1916&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!1920&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!1923&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!1926&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;[https://docs.historyrussia.org/ru/nodes/47581-vsesoyuznaya-perepis-naseleniya-1937-goda-obschie-itogi#mode/inspect/page/64/zoom/4 Электронная библиотека исторических документов (ЭБИД) | Всесоюзная перепись населения 1937 года: Общие итоги]&lt;/ref&gt;
!1931&lt;ref&gt;[https://istmat.org/files/uploads/17630/sssr_ad-ter_delenie_1931_rsfsr.pdf istmat.org/files/uploads/17630/sssr_ad-ter_delenie_1931_rsfsr.pdf]&lt;/ref&gt;
!1933&lt;ref&gt;[https://istmat.org/files/uploads/53487/adm._delenie_sssr_1934.pdf istmat.org/files/uploads/53487/adm._delenie_sssr_1934.pdf]&lt;/ref&gt;
!1937&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
!1939&lt;ref&gt;[https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_pop_39_3.php Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей.]&lt;/ref&gt;
|-
|{{Көбөйүү}}100 700
|{{Азаюу}}99 900
|{{Көбөйүү}}112 700
|{{Азаюу}}92 800
|{{Азаюу}}85 300
|{{Көбөйүү}}97 737
|{{Көбөйүү}}123 446
|{{Көбөйүү}}167 900
|{{Көбөйүү}}216 449
|{{Көбөйүү}}250 011
|-
!1945&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!1956&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140716031938/http://istmat.info/files/uploads/17165/narhoz_sssr_1956_svodnyy.pdf Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей.]&lt;/ref&gt;
!1959&lt;ref&gt;[https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus59_reg2.php Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей.]&lt;/ref&gt;
!1962&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
!1967&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
!1968&lt;ref&gt;[https://elib.uraic.ru/bitstream/123456789/12420/1/0016922.pdf elib.uraic.ru/bitstream/123456789/12420/1/0016922.pdf]&lt;/ref&gt;
!1970&lt;ref&gt;[https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus70_reg2.php Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей.]&lt;/ref&gt;
!1973&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
!1975&lt;ref&gt;[https://istmat.org/files/uploads/41385/rossiyskiy_statisticheskiy_ezhegodnik_1998_g.pdf Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей.]&lt;/ref&gt;
!1976&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20160624150219/http://istmat.info/files/uploads/18276/stat._ezh._rf_1994_demografiya.pdf Wayback Machine]&lt;/ref&gt;
|-
|{{Көбөйүү}}264 800
|{{Көбөйүү}}265 000
|{{Көбөйүү}}546 878
|{{Көбөйүү}}610 000
|{{Көбөйүү}}704 000
|{{Көбөйүү}}733 800
|{{Көбөйүү}}770 905
|{{Көбөйүү}}844 000
|{{Көбөйүү}}924 000
|{{Өзгөрүү жок}}924 000
|-
!1979&lt;ref&gt;[https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus79_reg2.php Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей.]&lt;/ref&gt;
!1982&lt;ref&gt;[https://istmat.org/files/uploads/15623/narodnoe_hozyaystvo_sssr_1922-1982.pdf istmat.org/files/uploads/15623/narodnoe_hozyaystvo_sssr_1922-1982.pdf]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
!1985&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20141116000850/http://istmat.info/files/uploads/21317/nx_5.pdf https://istmat.org/files/uploads/15623/narodnoe_hozyaystvo_sssr_1922-1982.pdf]&lt;/ref&gt;
!1986&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
!1987&lt;ref&gt;[http://alcdata.narod.ru/USSR_70_1987 Wayback Machine]&lt;/ref&gt;
!1989&lt;ref&gt;[https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus89_reg2.php Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей.]&lt;/ref&gt;
!1990&lt;ref&gt;[https://istmat.org/files/uploads/43527/rossiyskiy_statisticheskiy_ezhegodnik_2002.pdf istmat.org/files/uploads/43527/rossiyskiy_statisticheskiy_ezhegodnik_2002.pdf]&lt;/ref&gt;
!1991&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
!1992&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
!1993&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|-
|{{Көбөйүү}}969 289
|{{Көбөйүү}}1 023 000
|{{Көбөйүү}}1 040 000
|{{Көбөйүү}}1 043 000
|{{Көбөйүү}}1 092 000
|{{Азаюу}}1 082 052
|{{Көбөйүү}}1 088 000
|{{Көбөйүү}}1 097 000
|{{Өзгөрүү жок}}1 097 000
|{{Азаюу}}1 096 000
|-
!1994&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
!1995&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;
!1996&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;
!1997&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20161122150432/http://istmat.info/files/uploads/45329/4naselenie.pdf Wayback Machine]&lt;/ref&gt;
!1998&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;
!1999&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20161129232919/http://istmat.info/files/uploads/45390/07naselenie.pdf Wayback Machine]&lt;/ref&gt;
!2000&lt;ref&gt;[https://istmat.org/files/uploads/45859/07_naselenie.pdf istmat.org/files/uploads/45859/07_naselenie.pdf]&lt;/ref&gt;
!2001&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;
!2002&lt;ref&gt;[https://perepis2002.ru/ct/doc/1_TOM_01_04.xls Проблема конфиденциальности]&lt;/ref&gt;
!2003&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|-
|{{Азаюу}}1 092 000
|{{Өзгөрүү жок}}1 092 000
|{{Көбөйүү}}1 094 000
|{{Азаюу}}1 082 000
|{{Көбөйүү}}1 084 000
|{{Көбөйүү}}1 088 900
|{{Көбөйүү}}1 091 200
|{{Азаюу}}1 088 800
|{{Азаюу}}1 042 437
|{{Көбөйүү}}1 043 306
|-
!2004&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!2005&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!2006&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!2007&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!2008&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!2009&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/bgd/regl/B09_109/IssWWW.exe/Stg/d01/tabl-21-09.xls 403 Forbidden]&lt;/ref&gt;
!2010&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Vol1/pub-01-11.xlsx 403 Forbidden]&lt;/ref&gt;
!2011&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!2012&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2012/bul_dr/mun_obr2012.rar 403 Forbidden]&lt;/ref&gt;
!2013&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20131012013314/www.gks.ru/free_doc/doc_2013/bul_dr/mun_obr2013.rar Wayback Machine]&lt;/ref&gt;
|-
|{{Азаюу}}1 040 623
|{{Азаюу}}1 036 026
|{{Азаюу}}1 029 616
|{{Азаюу}}1 022 575
|{{Азаюу}}1 021 458
|{{Көбөйүү}}1 024 842
|{{Көбөйүү}}1 062 319
|{{Көбөйүү}}1 065 602
|{{Көбөйүү}}1 071 291
|{{Көбөйүү}}1 077 719
|-
!2014&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2014/bul_dr/mun_obr2014.rar 403 Forbidden]&lt;/ref&gt;
!2015&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2015/bul_dr/mun_obr2015.rar 403 Forbidden]&lt;/ref&gt;
!2016&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2016/bul_dr/mun_obr2016.rar 403 Forbidden]&lt;/ref&gt;
!2017&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2017/bul_dr/mun_obr2017.rar 403 Forbidden]&lt;/ref&gt;
!2018&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2018/bul_dr/mun_obr2018.rar 403 Forbidden]&lt;/ref&gt;
!2019&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2019/bul_dr/mun_obr2019.rar 403 Forbidden]&lt;/ref&gt;
!2020&lt;ref&gt;[https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/CcG8qBhP/mun_obr2020.rar Проблема конфиденциальности]&lt;/ref&gt;
!2021&lt;ref&gt;[https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx Проблема конфиденциальности]&lt;/ref&gt;
!2023&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20240109051148/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Bul_MO_2023.xlsx Проблема конфиденциальности]&lt;/ref&gt;
!2024&lt;ref&gt;[https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/%D0%A1hisl_MO_01-01-2024.xlsx Проблема конфиденциальности]&lt;/ref&gt;
|-
|{{Көбөйүү}}1 096 702
|{{Көбөйүү}}1 105 667
|{{Көбөйүү}}1 110 976
|{{Көбөйүү}}1 115 560
|{{Көбөйүү}}1 120 547
|{{Көбөйүү}}1 124 226
|{{Көбөйүү}}1 128 787
|{{Көбөйүү}}1 144 809
|{{Көбөйүү}}1 157 994
|{{Көбөйүү}}1 163 304
|-
!2025
!
!
!
!
!
!
!
!
!
|-
|{{Көбөйүү}}1 166 098
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|}
[[Файл:Население_Уфы_по_районам,_в_%25_I.png|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%A3%D1%84%D1%8B_%D0%BF%D0%BE_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BC,_%D0%B2_%25_I.png|thumb|300x300px|Үпү шаарынын райондор боюнча калкынын саны, 2010-жылдагы эл каттоонун I бөлүгү боюнча % менен]]
[[Файл:Население_Уфы_по_районам,_в_%25_II.png|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%A3%D1%84%D1%8B_%D0%BF%D0%BE_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BC,_%D0%B2_%25_II.png|thumb|300x300px|Үпү шаарынын райондор боюнча калкынын саны, 2010-жылдагы эл каттоонун I бөлүгү боюнча % менен]]
2025-жылдын 1-январында шаар калкынын саны боюнча Россия Федерациясынын 1124 шаарынын ичинен 9-орунда турган. Ошондой эле, калкынын саны боюнча Европада 31-орунда турат&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://geo.koltyrin.ru/city_stat_europe.php|title=GEO. Города мира. Самые большие города Европы|access-date=2020-04-22|archive-date=2020-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200605191704/https://geo.koltyrin.ru/city_stat_europe.php|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Үпү шаарынын калкынын саны 2025-жылы 1 190 254&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://news.mail.ru/incident/65625162/|title=В Башкирии живет более четырех миллионов человек|lang=ru|first=Настя|last=Касаткина|website=Новости Mail|date=2025-04-08|access-date=2025-04-12}}&lt;/ref&gt;.

Үпү агломерациясынын калкынын саны (Үпү шаарынын шаардык району, Үпү, Благовещен, Чешме, Иглин, Кумурскалы жана Кушнаренко райондорунун муниципалдык райондору) 1 529 422 адамды түзөт (2021). 2008-жылдан бери калктын табигый өсүшү байкалууда&lt;ref name=&quot;ufacity&quot;&gt;[http://www.ufacity.info/news/19406.html Уфа становится более комфортным городом] {{Wayback|url=http://www.ufacity.info/news/19406.html|date=20120118210323}} День города 12 июня&lt;/ref&gt;. 2009-жылдын 1-январына карата маалыматтарга ылайык, республиканын бардык тургундарынын 25,4% же шаар калкынын 42,2% шаардын тагдырына туш болгон. Аялдардын саны эркектердин санынан басымдуулук кылат (тиешелүүлүгүнө жараша 54,5 жана 45,5%), ар бир 1000 аялга 835 эркек туура келет. Эмгекке жарамдуу курактан кичүүлөрдүн үлүшү 15,4%, эмгекке жарамдуу курактагылар 65,2%, эмгекке жарамдуу курактан улуулар 19,4% түзөт. 2016-жылы орточо жашоо узактыгы: аялдар - 75 жаш, эркектер - 66 жаш болгон. Шаардын миллионер тургуну 1980-жылы 12-августта төрөлгөн, бирок Башкырстандын көп улуттуулугунан улам, КСРБнин көптөгөн шаарларындагыдай бир да балалуу эмес, бир эле учурда үч балалуу болгон: башкырт Салават Базаров, орус Петр Сошников жана татар Гүлшат Зарипова&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ufa.aif.ru/society/details/na_novom_rubezhe_rovno_40_let_nazad_ufa_stala_millionnikom|title=На новом рубеже. Ровно 40 лет назад Уфа стала миллионником|publisher=[[Аргументы и факты]]|date=2020-08-12|access-date=2020-08-12|archive-date=2020-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200922081819/https://ufa.aif.ru/society/details/na_novom_rubezhe_rovno_40_let_nazad_ufa_stala_millionnikom|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Үпү Орусиядагы 11-миллионер шаар, ал эми КСРБдеги 21-миллионер шаар болуп калды.

=== Улуттук курамы ===
{| class=&quot;standard&quot; cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Жылы
! rowspan=&quot;2&quot; width=&quot;150&quot; |Калктын саны (адам)
! colspan=&quot;7&quot; |Өзгөчө
|-
![[орустар]]
![[Башкырлар|башкырттар]]
![[татарлар]]
![[украиндер]]&lt;!--калкы 10 000ден ашык болгон мамлекеттерди көрсөттү--&gt;
|-
| align=&quot;center&quot; |1897
| align=&quot;right&quot; |49 275
| align=&quot;right&quot; |42 119
| align=&quot;right&quot; |3151
| align=&quot;right&quot; |2524
| align=&quot;right&quot; |43
|-
| align=&quot;center&quot; |1920
| align=&quot;right&quot; |92 800
| align=&quot;right&quot; |69 900
| align=&quot;right&quot; |1200
| align=&quot;right&quot; |10 000
| align=&quot;right&quot; |1700
|-
| align=&quot;center&quot; |1923
| align=&quot;right&quot; |85 300
| align=&quot;right&quot; |64 000
| align=&quot;right&quot; |3600
| align=&quot;right&quot; |12 500
| align=&quot;right&quot; |б.э.
|-
| align=&quot;center&quot; |1926
| align=&quot;right&quot; |98 537
| align=&quot;right&quot; |74 785
| align=&quot;right&quot; |4632
| align=&quot;right&quot; |14 331
| align=&quot;right&quot; |534
|-
| align=&quot;center&quot; |1939
| align=&quot;right&quot; |250 000
| align=&quot;right&quot; |176 400
| align=&quot;right&quot; |15 400
| align=&quot;right&quot; |39 000
| align=&quot;right&quot; |6200
|-
| align=&quot;center&quot; |1959
| align=&quot;right&quot; |546 878
| align=&quot;right&quot; |355 192
| align=&quot;right&quot; |30 321
| align=&quot;right&quot; |115 146
| align=&quot;right&quot; |15 131
|-
| align=&quot;center&quot; |1970
| align=&quot;right&quot; |770 905
| align=&quot;right&quot; |475 480
| align=&quot;right&quot; |54 368
| align=&quot;right&quot; |183 326
| align=&quot;right&quot; |19 257
|-
| align=&quot;center&quot; |1979
| align=&quot;right&quot; |976 858
| align=&quot;right&quot; |568 504
| align=&quot;right&quot; |92 678
| align=&quot;right&quot; |240 881
| align=&quot;right&quot; |25 739
|-
| align=&quot;center&quot; |1989
| align=&quot;right&quot; |1 079 765
| align=&quot;right&quot; |585 337
| align=&quot;right&quot; |122 026
| align=&quot;right&quot; |291 190
| align=&quot;right&quot; |28 107
|-
| align=&quot;center&quot; |2002
| align=&quot;right&quot; |1 049 479
| align=&quot;right&quot; |530 136
| align=&quot;right&quot; |154 928
| align=&quot;right&quot; |294 399
| align=&quot;right&quot; |17 772
|-
| align=&quot;center&quot; |2010
| align=&quot;right&quot; |1 071 640
| align=&quot;right&quot; |494 723
| align=&quot;right&quot; |172 794
| align=&quot;right&quot; |286 409
| align=&quot;right&quot; |12 485
|-
| align=&quot;center&quot; |2021
| align=&quot;right&quot; |1 167 775
| align=&quot;right&quot; |557 492
| align=&quot;right&quot; |233 128
| align=&quot;right&quot; |308 381
| align=&quot;right&quot; |4543
|}
2020-жылдагы эл каттоонун жыйынтыктары боюнча төмөнкү улуттар жашаган (улуттар 0,1% дан аз жана башкалар, &quot;Башка&quot; сабынын шилтемесин караңыз)&lt;ref name=&quot;ВПН2020&quot;&gt;{{Cite web|url=https://02.rosstat.gov.ru/storage/mediabank/1.%20Национальный%20состав%20по%20муниципальным%20образованиям%20РБ.xlsx|title=Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года. Том 5. Национальный состав и владение языками. 1. Национальный состав по муниципальным образованиям РБ|access-date=2023-12-16|archive-date=2023-09-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20230905184103/https://02.rosstat.gov.ru/storage/mediabank/1.%20Национальный%20состав%20по%20муниципальным%20образованиям%20РБ.xlsx|url-status=live}}&lt;/ref&gt;:
{| class=&quot;standard&quot;
!Улуту
!Саны, адам
!Үлүшү
|-
|Орустар
| align=&quot;right&quot; |546 613
| align=&quot;right&quot; |47,75 %
|-
|Татарлар
| align=&quot;right&quot; |302 254
| align=&quot;right&quot; |26,40 %
|-
|Башкырттар
| align=&quot;right&quot; |228 542
| align=&quot;right&quot; |19,96 %
|-
|Чуваштар
| align=&quot;right&quot; |5573
| align=&quot;right&quot; |0,49 %
|-
|Марийлер
| align=&quot;right&quot; |5475
| align=&quot;right&quot; |0,48 %
|-
|Украиндер
| align=&quot;right&quot; |4497
| align=&quot;right&quot; |0,39 %
|-
|Өзбектер
| align=&quot;right&quot; |3375
| align=&quot;right&quot; |0,29 %
|-
|Тажиктер
| align=&quot;right&quot; |3099
| align=&quot;right&quot; |0,27 %
|-
|Армяндар
| align=&quot;right&quot; |2817
| align=&quot;right&quot; |0,25 %
|-
|Азербайжандар
| align=&quot;right&quot; |1663
| align=&quot;right&quot; |0,15 %
|-
|Беларустар
| align=&quot;right&quot; |1281
| align=&quot;right&quot; |0,11 %
|-
|Башка&lt;ref&gt;'''Абазиндер''' (2), 

'''Абхаздар''' (23), 

'''Аварлар''' (126), 

'''Андилер''' (8), 

'''Агулдар''' (10), 

'''Адыгдар''' (7), 

'''Алтайлар''' (6), 

'''Америкалыктар''' (10), 

'''Арабдар''' (774), 

'''Ассириялыктар''' (10), 

'''Оогандар''' (83), 

'''Балкарлар''' (19), 

'''Болгарлар''' (55), 

'''Британиялыктар''' (12), 

'''Буряттар''' (36), 

'''Мажарлар''' (8), 

'''Вьетнамдыктар''' (473), 

'''Гагауздар''' (13), 

'''Гректер''' (154), 

'''Гүржүлөр''' (405), 

'''Даргиндер''' (39), 

'''Долгандар''' (1),  

'''Езиддер''' (58),

'''Жөөттөр''' (936), 

'''Ижорлор''' (1), 

'''Ингуштар''' (74), 

'''Үндүлөр''' (514), 

'''Испандар''' (17), 

'''Италиялыктар''' (18), 

'''Кабардалар''' (20), 

'''Казактар''' (912), 

'''Калмыктар''' (25), 

'''Караимдер''' (2), 

'''Каракалпактар''' (9), 

'''Карачайлар''' (13), 

'''Карелдер''' (2), 

'''Кыргыздар''' (224), 

'''Кытайцы''' (80), 

'''Комилер''' (22), 

'''Коми-пермдер''' (2), 

'''Корейлер''' (154), 

'''Кырым татарлар''' (21), 

'''Кырымчактар''' (1), 

'''Кубалыктар''' (35), 

'''Кумыктар''' (38), 

'''Күрттөр''' (16), 

'''Лактар''' (13), 

'''Латыштар''' (116), 

'''Лезгиндер''' (140), 

'''Литовдор''' (44), 

'''Молдовалыктар''' (103), 

'''Моңголдор''' (3), 

'''Мордвалар''' (912), 

'''Нагайбектер''' (3), 

'''Нанайлар''' (3), 

'''Немистер''' (785), 

'''Ненистер''' (3), 

'''Нивхтер''' (1), 

'''Ногойлор''' (16), 

'''Осетиндер''' (43), 

'''Пакистандыктар''' (2), 

'''Перстер''' (15), 

'''Поляктар''' (96), 

'''Румындар''' (2), 

'''Поморлор''' (4), 

'''Сербдер''' (13), 

'''Табасарандар''' (36), 

'''Талыштар''' (16), 

'''Астрахан татарлар''' (1), 

'''Кирешендер''' (59), 

'''Шибер татарлар''' (2), 

'''Таты''' (56), 

'''Тывалар''' (10), 

'''Түрктөр''' (189), 

'''Ахыска түрктөр''' (8), 

'''Түркмөндөр''' (235), 

'''Удмурттар''' (491), 

'''Үдегейлер''' (1), 

'''Уйгурлар''' (24), 

'''Финндер''' (11), 

'''Ингерманланд финндер''' (1), 

'''Француздар''' (26), 

'''Хакастар''' (2), 

'''Ханттар''' (3), 

'''Цахурлар''' (1), 

'''Цыгандар''' (96), 

'''Черкестер''' (1), 

'''Чехтер''' (6), 

'''Чечендер''' (203), 

'''Чукчалар''' (2), 

'''Эвендер''' (6), 

'''Эстондор''' (31), 

'''Юкагирлер''' (2), 

'''Сахалар''' (9), 

'''Жапондор''' (5), 

'''Улуту боюнча башка жоопторду көрсөткөндөр''' (1719), 

'''Улуту жок''' (2006), 

'''Эл каттоо формаларында жарандыгы көрсөтүлбөгөн адамдар''' (26 652)&lt;/ref&gt;
| align=&quot;right&quot; |39 620
| align=&quot;right&quot; |3,46 %
|-
|Бардыгы
| align=&quot;right&quot; |1 144 809
| align=&quot;right&quot; |100,00 %
|}

== Илим жана окутум ==
Жогорку окутум программасы боюнча окуткан алгачкы окуу жайы 1909-жылы уюштурулган Үпү окутуучулар институту болгон&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20080317164958/http://www.bashedu.ru/95let/bgu_yanguz.htm Датировка БГУ - Янгузин]&lt;/ref&gt;. 1920-жылы ал Калк окутуму институтуна, андан кийин педагогика институтуна, 1957-жылы Башкырт мамлекеттик университетине айландырылды.

Азыр Үпү шаарында жана [[Башкыртстан|Башкыртстан Республикасында]] 11 өз алдынча мамлекеттик ЖОЖдо 169 багыт жана адистик боюнча жогорку билимдүү адистер даярдалат. Жогорку окуу жайларынын студенттеринин жалпы контингенти 50 миңден ашык адамды түзөт. Орто звенодогу адистерди даярдоо 109 багыт боюнча 76 атайын орто окуу жайларында жүргүзүлөт. Илимий-педагогикалык кадрларды даярдоону жогорку окуу жайлардын 11 аспирантурасы жүзөгө ашырат.

Башкырт мамлекеттик университети, Үпү мамлекеттик авиациялык-техникалык университети, Үпү мамлекеттик мунай-техникалык университети, Башкырт мамлекеттик медициналык университети, Башкырт мамлекеттик агрардык университети, Мифтахетдин Акмолдо атындагы Башкырт мамлекеттик педагогикалык университети сыяктуу Үпү шаарындагы алдыңкы жогорку окуу жайлары негизги болуп саналат.

Илимий-педагогикалык кадрларды даярдоону жогорку окуу жайлардын 11 аспирантурасы жүзөгө ашырат, аларда 828 адам, анын ичинде 525 (63,4%) өндүрүштөн ажыратуу менен окушат.

Үпү шаарындагы жогорку окуу жайлардын үч докторантурасында 50дөн ашык адам окуйт, 700дөн ашык илимдин кандидаты жана доктору окумуштуулук даражасына талапкерлер өз алдынча диссертациялар менен иштешет.

Үпүнүн алдыңкы ЖОЖдору жогорку рейтингге ээ жана, эреже катары, Орусия Кошмолугу боюнча окшош профилдеги мыкты ЖОЖдордун биринчи ондугуна кирет. Жогорку окуу жайларында окумуштуулардын негизги кадрдык потенциалы топтолгон (илимий даражасы бар бардык окумуштуулардын 75%га жакыны), органикалык химия жана жогорку молекулярдык бирикмелердин химиясы, машина куруу жана металлдарды басым менен иштетүү, мунайзат химиясы жана мунайзат боюнча бүткүл дүйнөдө таанылган илимий мектептер ийгиликтүү иштеп жатат.

Акыркы жылдары Үпү шаарында жогорку жана атайын орто окуу жайларынын статусун өзгөртүү процесси тездик менен жүрүп жатат. Алсак, төрт алдыңкы ЖОЖ университет статусун алды, 24 атайын орто окуу жайы коллежге айландырылды.

=== Үпү жана Башкыртстандын ЖОЖдору ===

* Башкырт мамлекеттик университети
* Үпү мамлекеттик авиациялык техникалык университети
* Үпү мамлекеттик мунай техникалык университети
* Башкырт мамлекеттик агрардык университети
* Башкырт мамлекеттик медициналык университети
* Мифтахетдин Акмолдо атындагы Башкырт мамлекеттик педагогикалык университети
* Загир Исмагилов атындагы Үпү мамлекеттик көркөм өнөр академиясы
* Үпү технологиялык сервис институту
* Орусия ислам университети
* Орусия Кошмолугунун Ички иштер министрлигинин Уфа юридикалык институту
* Стерлитамак мамлекеттик педагогикалык институту
* Бөрү мамлекеттик педагогикалык университети
* РИАнын Үпү илимий борборунун алдындагы Органикалык химия институту

== Булактар ==
{{Булактар|2}}

[[Категория:Орусия шаарлары]]</text>
      <sha1>5a9qmvb5kjrgap5p97rc2wfaxeu2x12</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>663370</id>
      <parentid>663369</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T20:35:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Protected &quot;[[Уфа]]&quot; ([Аталышты өзгөртүү=Администраторлор гана укуктуу] (дайыма))</comment>
      <origin>651661</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45967" sha1="5a9qmvb5kjrgap5p97rc2wfaxeu2x12" xml:space="preserve">{{ОЖ|кыргызча аталышы=Үпү&lt;br&gt;&lt;small&gt;{{lang-ba|Өфө}}&lt;br&gt;{{lang-ru|Уфа}}&lt;/small&gt;|сүрөт=ӨФӨ-2015-(v2).jpg|герб=Coat of arms of Ufa.svg|желек=Flag of Ufa.svg|өлкө={{RUS}}|облус түрү=[[Орусиянын аймактык бөлүнүшү|Кошмо субъекти]]|облус=[[Башкыртстан]]|район=Үпү району|негизделген күнү=1574|макамдын берилиши=1586|аймагы=753,7 км²|калкы=1 105 667|элди каттоо жылы=2015}}

'''Үпү''' ({{Lang-ba|Өфө}}) же '''Уфа''' ({{Lang-ru|Уфа}}) — [[Башкыртстан|Башкырстандын]] борбору, [[Орусия|Орусиядагы]] шаар, [[Үпү району|Үпү районунун]] жана [[Упү шаардык округу|Үпү шаардык округунун]] административдик борбору. Калкы миллиондон ашык адамдан турган Орусия Кошмолугундагы он эки ири шаардын бири, калкынын саны боюнча Орусия Кошмолугунда 11-орунда турат. Агломерацияда 1 130 001 адам жашайт (14–16-орундар). Аянты 753,7 км². Шаар [[Ак-Эдил]] жана [[Кара-Эдил]] дарыяларынын аралашуусунда түштүк-батыштан түндүк-чыгышка карай 70 кмден ашык созулуп жатат (Орусияда [[Сочи]] жана [[Волгоград|Волгограддан]] кийинки 3-чоң шаар). Үпү - ири транспорттук жана логистикалык борбор, маанилүү илимий борбор. [[Москва|Маскөөгө]] чейинки аралык 1357 км.

== Географиясы ==

=== Жер жайгашуусу ===
Шаар Ак-Эдил дарыясынын жээгинде, Кара-Эдил жана Дем дарыяларынын кошулган жеринде, Ак-Эдилдин боюндагы толкундуу түздүгүндө, [[Түштүк Орол|Башкырт (Түштүк)]] [[Түштүк Орол|Орол]] тоо кыркаларынан 100 км батышта жайгашкан.

=== Климаты ===
Үпү мелүүн зонанын түндүк токой-талаа субзонасында жайгашкан. Климаты континенталдуу, бир топ нымдуу, жайы жылуу, кышы орточо суук жана узак. Январь айындагы орточо температура −14,6 °C, эң азы −50 °C; июль айында +19,3 °C, эң көп +40 °C. Орточо жаан-чачын 419 мм.

=== Убакыт алкагы ===
Үпү эл аралык стандарт боюнча Екатеринбург убакыт алкагы (YEKT/YEKTST) деп белгиленген убакыт алкагында жайгашкан. UTC боюнча жылышуу +5:00. Убакыт алкагынын Маскөө убактысына карата туруктуу жылышы +2 саатты түзөт жана Россияда MSK+2 деп белгиленет. Екатеринбург убактысы стандарттык убакыттан бир саатка айырмаланат, анткени Россия мыйзамдуу убакытта.

== Административдик түзүлүшү ==
[[Файл:Ufa map division.svg|thumb|right|Үпүнүн административдик түзүлүшү]]

Үпүдө 7 административдик район бар (2020-жылдын 1-январына карата калктын саны кашаанын ичинде көрсөтүлгөн&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/CcG8qBhP/mun_obr2020.rar|title=Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2020 года|publisher=[[Federal State Statistics Service (Russia)|Rosstat]]|access-date=17 жовтня 2020|language=ru}}&lt;/ref&gt;):
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+
!Картадагы 
номуру
!Аталышы
!Нукура аталышы
!Калкы
|-
|{{legend|Orange|01}}
|[[Файл:Эмблема Демского района Уфы.jpg|15px]] Дем району
|{{Lang-ba|Дим районы}}
|80 714
|-
|{{legend|Gray|02}}
|[[Файл:Герб Калининского района Уфы.jpg|15px]] Калинин району
|{{Lang-ba|Калинин районы}}
|207 750
|-
|{{legend|Red|03}}
|[[Файл:Эмблема Кировского района Уфы.jpg|15px]] Киров району
|{{Lang-ba|Киров районы}}
|162 958
|-
|{{legend|Blue|04}}
|[[Файл:Герб Ленинского района Уфы.png|15px]] Ленин району
|{{Lang-ba|Ленин районы}}
|89 062
|-
|{{legend|Yellow|05}}
|[[Файл:Эмблема Октябрьского района Уфы.jpg|15px]] Октябрь району
|{{Lang-ba|Октябрь районы}}
|246 476
|-
|{{legend|Aqua|06}}
|[[Файл:Эмблема Орджоникидзевского района Уфы.jpg|15px]] Орджиникидзе району
|{{Lang-ba|Орджиникидзе районы}}
|164 682
|-
|{{legend|Fuchsia|07}}
|[[Файл:Эмблема Советского района Уфы.jpg|15px]] Совет району
|{{Lang-ba|Совет районы}}
|177 145
|}
Үпү шаарынын ичинде 2010-жылга карата жалпы калкы 9321 адамды түзгөн 24 айылдык конуш бар, алар шаар райондорунун административдик баш ийүүсүндө.

== Тарыхы ==
[[Файл:Памятник_Основателю_Уфы_воеводе_Нагому_Михаилу_Александровичу.jpg|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:%D0%9F%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D0%9E%D1%81%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8E_%D0%A3%D1%84%D1%8B_%D0%B2%D0%BE%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B5_%D0%9D%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D1%83_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%83_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%83.jpg|thumb|334x334px|Үпү негиздөөчүсү воеводасынын Нагой Михаил Александровичтин эстелиги]]
1574-жылы, башкырт уруулары өз ыктыяры менен орус жарандыгын кабыл алып, Башкыртстан Орусиянын курамына киргенден 17 жыл өткөндөн кийин, Орусиянын түштүк-чыгыш чек араларын отурукташтыруу жана бекемдөө максатында, Кара-Эдил менен Ак-Эдил дарыяларынын кошулган жериндеги Эски Казан жолунун жанында Казан губернатору Михаил Александрович Нагой кичинекей Үпү чебин негиздеген, анын чыгышында Тынч океанына чейин бир дагы шаар болгон эмес. Бул көз карашты Үпүнүн байыркы келип чыгышын жактаган башкыр окумуштуулары четке кагышат&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/786720 Не сотвори себе башкира – Власть – Коммерсантъ]&lt;/ref&gt;. Башка жагынан алганда, чептин курулушу Кама боюндагы чек араны белгилеген [[Ногой Ордосу]] менен түзүлгөн 1571-жылдагы келишимди бузуу болгондугу белгиленет&lt;ref&gt;Буровский А. Русская Атлантида&lt;/ref&gt;.

Үпү чеп шаарынан 17-18-кылымдарда акырындык менен аймактын административдик жана экономикалык борборуна айланган. 1708-жылдан бери Үпү Казан губерниясынын курамында болгон. 1728-жылы шаар Үпү губерниясынын борборуна айланган, анын губернатору түздөн-түз Сенатка баш ийген. 1744-жылы Үпү Орунбор губерниясынын курамында болгон. 1781-жылдын декабрынан тартып шаар Үпү губернаторлугунун борборуна айланган, анын губернатору болуп И. В. Ламб дайындалган. 1796-жылдан бери Үпү кайрадан Орунбор губерниясынын курамында болгон. 1802-жылдан бери Үпү губернатордун резиденциясы жана губерниялык мекемелери бар губерниялык шаарга айланган.

1803-жылы орус кызматындагы шотландиялык архитектор Уильям Гесте шаардын биринчи башкы планын түзгөн, бирок ар кандай себептерден улам (анын ичинде каражаттын жетишсиздигинен улам) план ишке ашырылган эмес. Уильям Гесте 1817-жылдын декабрында кайрадан Үпүдө болуп, провинциялык геодезист Сметанин менен биргеликте планга түзөтүүлөрдү киргизген. Бул формада долбоор өкмөт тарабынан 1819-жылдын 3-мартында бекитилген жана бул башкы план Үпүнүн [[XIX кылым]] бою курулушунун багыттарын аныктаган.

Уильям Гестенин планына ылайык, шаардын чек аралары Телеграфная көчөсүнөн (азыркы Цюрупа көчөсү) Никольская көчөсүнө (Гафури) жана Ак-Эдил дарыясынан Богородская көчөсүнө (азыркы Төңкөрүш) чейин кеңейтилген. Архитектор бар имараттарды жана жер бедерин ийгиликтүү колдонгон. Ал шаардын башкы көчөсү болгон Велика Казанская көчөсүн (азыркы Октябрь Төңкөрүшү) жаңы борборго - Верхнеторговая аянтындагы келечектеги Гостиный Дворго алып келген. Үпүнүн административдик жана соода борбору ийгиликтүү пландаштырылган, муну анын шаардын тарыхый өзөгүнүн аймагында көпкө чейин сакталып калганы тастыктайт&lt;ref&gt;Стаття [http://www.bashvest.ru/showinf.php?id=3017 «Плану Гесте&amp;nbsp;— двести лет»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130313205609/http://www.bashvest.ru/showinf.php?id=3017|date=13 березня 2013}} в інтернет-газеті [http://www.bashvest.ru/ «БАШвестЪ»]&lt;/ref&gt;.

1865-жылдан бери Үпү Үпү губерниясынын борбору болуп калган.

Үпүдө өнөр жай 19-кылымда пайда болгон. 19-кылымдын ортосунда шаарда ондон ашык фарфор заводдору жана башка заводдор болгон. 1870-жылы Ак-Эдил дарыясында үзгүлтүксүз кемелердин ачылышы жана Самара-Златоуст (азыркы Куйбышев) темир жолунун курулушу (1888–1892) шаардын өнүгүшүнө жаңы түрткү берген.

Шаарда темир жол жана кеме оңдоочу устаканалар, жыгач тилүүчү заводдор жана буу тегирмендери пайда болгон. 19-кылымдын аягында Үпүдө 30га жакын завод жана фабрика болгон (жогоруда айтылгандардан тышкары, силикат өндүрүү, айыл чарба чийки заттарын кайра иштетүү ж.б. да болгон), шаарда нан жана эт соодасы гүлдөгөн.

1918-жылдын 23-сентябрында Үпүдө Убактылуу Бүткүл орусиялык өкмөт түзүлүп, ал 1918-жылдын 9-октябрына чейин Үпүдө калган, андан кийин [[Омск|Омбу]] шаарына көчүп кеткен.

1922-жылы июнь айында жаңыдан түзүлгөн Башкырт Автономиялуу Кеңештик Социалисттик Республикасы (БАКСР) 1919-жылы Үпү губерниясына кошулуп, Үпү анын борбору болуп калган.

1920-жылдардын аягында жана 1930-жылдары шаар тездик менен өнүгө баштаган, ал эми өнөр жайдын дүң продукциясы 16 эсеге өскөн. Үпү өнөр жай комплекси ишке киргизилген, анын курамына ширеңке жана фанера заводдору, жыгач тилүүчү заводдор, тери иштетүү жана экстракциялоочу заводдор), жеңил жана тамак-аш өнөр жай ишканалары кирген. Биринчи беш жылдык пландын жүрүшүндө Үпү мотор куруу заводу жана ЖЭБ курулган. 1939-жылы Башкыртстанда мунай табылгандан кийин Үпү мунай иштетүүчү заводу курулган.

[[Улуу Ата-Мекендик согуш|Германия-Совет согушу]] учурунда [[Кеңештер Бирлиги|КСРБ]]нин батыш аймактарынан ондогон өнөр жай ишканалары, айрым мамлекеттик мекемелер жана изилдөө институттары, Коминтерн кызматкерлери, украин жазуучулары ж.б. Үпүгө эвакуацияланган.

1944-жылы Үпүнүн Сталин району Черниковск деп аталган өзүнчө шаарга айланган, ал 1956-жылы кайрадан Үпүнүн курамына кирген.

Согуштан кийинки жылдары республикада мунай өндүрүшүнүн кеңейиши менен Үпүдө жаңы мунай иштетүүчү заводдор курулган: экинчиси (Жаңы-Үпү), ал эми бир нече жылдан кийин үчүнчүсү. Ошентип, Үпү [[Эдил бою|Эдил боюндагы]] жана Оролдогу эң ири мунай иштетүүчү борборго айланган. Ошол эле учурда шаарда [[Химиялык өнөр жайлар|химия өнөр жайы]] жана машина куруу өнүккөн.

2018-жылы башкир шиханы (тоосу) Кош-Тоо акиташ өндүрүү үчүн Башкир сода компаниясына өткөрүлүп берилген. Жергиликтүү тургундар бул чечимге каршы чыга башташкан. Бул акциялардан кийин Кош-Тоону коргоп сүйлөгөн көптөгөн активисттер административдик жана кылмыш жоопкерчилигине тартылышкан. Кош-Тоо тоосунун коргоочусу Фаил Алсынов жек көрүүчүлүктү же кастыкты козуткан деп айыпталган, бирок ал күнөөсүн мойнуна алган эмес. Буга чейин Фаил Алсынов 2020-жылы Орусия бийлиги тарабынан экстремисттик деп табылып, тыюу салынган &quot;Башкорт&quot; уюмун жетектеген. Башкыртстандын башчысы активистти &quot;экстремисттик иш-аракеттерди жүргүзгөн&quot; жана &quot;мамлекетке каршы сөздөргө чакырган&quot; үчүн кылмыш жоопкерчилигине тартууну талап кылган. 2024-жылдын 19-январында эртең менен Фаил Алсынов соттолгон Баймактагы сот имаратынын жанында бир нече саат бою координацияланбаган нааразычылык акциясы өткөн. Бир нече миң адам экоактивистти бошотууну талап кылышкан. 4 жылга эркинен ажыратылган активист Фаил Алсыновдун тарапкерлери социалдык медиада акция өткөрүүгө чакырышкан. Бирок, ОМОН бир нече адамды, анын ичинде Алсыновдун сөздөрү жазылган плакат көтөргөн кызды кармаган. Кийинчерээк чогулуштун катышуучулары полициянын фургону төрт кармалган адамды аянттан алып кетүүсүнө жол бербөөгө аракет кылышкан, ошондо ОМОН менен кагылышуу болгон. Жалпысынан ондон ашык кармалган адам кармалган. Полиция көздөн жаш агызуучу газ жана электр гранаталарын колдонуп, демонстранттарды дубинкалар менен сабап, бир нече ондогон адамдарды кармаган. 20га жакын нааразычылык акциясынын катышуучусу медициналык жардам сурап кайрылган, ал эми бир нече адам кийинчерээк административдик камакка алынган. Тергөө комитети массалык башаламандыктарды уюштуруу жана катышуу, ошондой эле мамлекеттик кызматкерлерге карата күч колдонуу беренелери боюнча кылмыш ишин козгогон. Башкыртстандын башчысы Радий Хабиров Баймактагы Алсыновдун тарапташтары менен полициянын ортосундагы кагылышуулар боюнча комментарий берип жатып, &quot;экстремизмге жана кырдаалды туруксуздаштыруу аракеттерине чыдабай турганын&quot; билдирип, уюштуруучуларды сепаратизмде айыптаган&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.svoboda.org/a/na-tsentraljnuyu-ploschadj-ufy-vyshli-sotni-lyudey-estj-zaderzhaniya/32783037.html|title=В Уфі, столиці російської республіки Башкортостан, на центральній площі Салавата Юлаєва зібралося приблизно півтори тисячі людей, є затримані|website=Радіо Свобода|date=2024-01-19}}&lt;/ref&gt;.

== Калкы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;10&quot; |Калктын саны
|-
!1650&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[http://bashstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/bashstat/resources/7e37de804db875be9239d3356f373569/%D0%A0%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D0%BB+1.pdf bashstat.gks.ru]&lt;/ref&gt;
!1718&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!1811&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!1840&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!1856&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://www.mojgorod.ru/r_bashkortst/ufa/ Уфа]&lt;/ref&gt;
!1863&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
!1865&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!1879&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!1886&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!1897&lt;ref&gt;[http://www.vatandash.ru/?article=1900 www.vatandash.ru]&lt;/ref&gt;
|-
|700
|{{Көбөйүү}}5 600
|{{Көбөйүү}}9 200
|{{Көбөйүү}}16 500
|{{Азаюу}}12 900
|{{Көбөйүү}}16 500
|{{Көбөйүү}}20 100
|{{Көбөйүү}}23 000
|{{Көбөйүү}}27 000
|{{Көбөйүү}}49 275
|-
!1913&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!1914&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
!1916&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!1920&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!1923&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!1926&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;[https://docs.historyrussia.org/ru/nodes/47581-vsesoyuznaya-perepis-naseleniya-1937-goda-obschie-itogi#mode/inspect/page/64/zoom/4 Электронная библиотека исторических документов (ЭБИД) | Всесоюзная перепись населения 1937 года: Общие итоги]&lt;/ref&gt;
!1931&lt;ref&gt;[https://istmat.org/files/uploads/17630/sssr_ad-ter_delenie_1931_rsfsr.pdf istmat.org/files/uploads/17630/sssr_ad-ter_delenie_1931_rsfsr.pdf]&lt;/ref&gt;
!1933&lt;ref&gt;[https://istmat.org/files/uploads/53487/adm._delenie_sssr_1934.pdf istmat.org/files/uploads/53487/adm._delenie_sssr_1934.pdf]&lt;/ref&gt;
!1937&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
!1939&lt;ref&gt;[https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_pop_39_3.php Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей.]&lt;/ref&gt;
|-
|{{Көбөйүү}}100 700
|{{Азаюу}}99 900
|{{Көбөйүү}}112 700
|{{Азаюу}}92 800
|{{Азаюу}}85 300
|{{Көбөйүү}}97 737
|{{Көбөйүү}}123 446
|{{Көбөйүү}}167 900
|{{Көбөйүү}}216 449
|{{Көбөйүү}}250 011
|-
!1945&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!1956&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140716031938/http://istmat.info/files/uploads/17165/narhoz_sssr_1956_svodnyy.pdf Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей.]&lt;/ref&gt;
!1959&lt;ref&gt;[https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus59_reg2.php Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей.]&lt;/ref&gt;
!1962&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
!1967&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
!1968&lt;ref&gt;[https://elib.uraic.ru/bitstream/123456789/12420/1/0016922.pdf elib.uraic.ru/bitstream/123456789/12420/1/0016922.pdf]&lt;/ref&gt;
!1970&lt;ref&gt;[https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus70_reg2.php Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей.]&lt;/ref&gt;
!1973&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
!1975&lt;ref&gt;[https://istmat.org/files/uploads/41385/rossiyskiy_statisticheskiy_ezhegodnik_1998_g.pdf Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей.]&lt;/ref&gt;
!1976&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20160624150219/http://istmat.info/files/uploads/18276/stat._ezh._rf_1994_demografiya.pdf Wayback Machine]&lt;/ref&gt;
|-
|{{Көбөйүү}}264 800
|{{Көбөйүү}}265 000
|{{Көбөйүү}}546 878
|{{Көбөйүү}}610 000
|{{Көбөйүү}}704 000
|{{Көбөйүү}}733 800
|{{Көбөйүү}}770 905
|{{Көбөйүү}}844 000
|{{Көбөйүү}}924 000
|{{Өзгөрүү жок}}924 000
|-
!1979&lt;ref&gt;[https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus79_reg2.php Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей.]&lt;/ref&gt;
!1982&lt;ref&gt;[https://istmat.org/files/uploads/15623/narodnoe_hozyaystvo_sssr_1922-1982.pdf istmat.org/files/uploads/15623/narodnoe_hozyaystvo_sssr_1922-1982.pdf]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
!1985&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20141116000850/http://istmat.info/files/uploads/21317/nx_5.pdf https://istmat.org/files/uploads/15623/narodnoe_hozyaystvo_sssr_1922-1982.pdf]&lt;/ref&gt;
!1986&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
!1987&lt;ref&gt;[http://alcdata.narod.ru/USSR_70_1987 Wayback Machine]&lt;/ref&gt;
!1989&lt;ref&gt;[https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus89_reg2.php Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей.]&lt;/ref&gt;
!1990&lt;ref&gt;[https://istmat.org/files/uploads/43527/rossiyskiy_statisticheskiy_ezhegodnik_2002.pdf istmat.org/files/uploads/43527/rossiyskiy_statisticheskiy_ezhegodnik_2002.pdf]&lt;/ref&gt;
!1991&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
!1992&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
!1993&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|-
|{{Көбөйүү}}969 289
|{{Көбөйүү}}1 023 000
|{{Көбөйүү}}1 040 000
|{{Көбөйүү}}1 043 000
|{{Көбөйүү}}1 092 000
|{{Азаюу}}1 082 052
|{{Көбөйүү}}1 088 000
|{{Көбөйүү}}1 097 000
|{{Өзгөрүү жок}}1 097 000
|{{Азаюу}}1 096 000
|-
!1994&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
!1995&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;
!1996&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;
!1997&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20161122150432/http://istmat.info/files/uploads/45329/4naselenie.pdf Wayback Machine]&lt;/ref&gt;
!1998&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;
!1999&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20161129232919/http://istmat.info/files/uploads/45390/07naselenie.pdf Wayback Machine]&lt;/ref&gt;
!2000&lt;ref&gt;[https://istmat.org/files/uploads/45859/07_naselenie.pdf istmat.org/files/uploads/45859/07_naselenie.pdf]&lt;/ref&gt;
!2001&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;
!2002&lt;ref&gt;[https://perepis2002.ru/ct/doc/1_TOM_01_04.xls Проблема конфиденциальности]&lt;/ref&gt;
!2003&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|-
|{{Азаюу}}1 092 000
|{{Өзгөрүү жок}}1 092 000
|{{Көбөйүү}}1 094 000
|{{Азаюу}}1 082 000
|{{Көбөйүү}}1 084 000
|{{Көбөйүү}}1 088 900
|{{Көбөйүү}}1 091 200
|{{Азаюу}}1 088 800
|{{Азаюу}}1 042 437
|{{Көбөйүү}}1 043 306
|-
!2004&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!2005&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!2006&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!2007&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!2008&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!2009&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/bgd/regl/B09_109/IssWWW.exe/Stg/d01/tabl-21-09.xls 403 Forbidden]&lt;/ref&gt;
!2010&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Vol1/pub-01-11.xlsx 403 Forbidden]&lt;/ref&gt;
!2011&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!2012&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2012/bul_dr/mun_obr2012.rar 403 Forbidden]&lt;/ref&gt;
!2013&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20131012013314/www.gks.ru/free_doc/doc_2013/bul_dr/mun_obr2013.rar Wayback Machine]&lt;/ref&gt;
|-
|{{Азаюу}}1 040 623
|{{Азаюу}}1 036 026
|{{Азаюу}}1 029 616
|{{Азаюу}}1 022 575
|{{Азаюу}}1 021 458
|{{Көбөйүү}}1 024 842
|{{Көбөйүү}}1 062 319
|{{Көбөйүү}}1 065 602
|{{Көбөйүү}}1 071 291
|{{Көбөйүү}}1 077 719
|-
!2014&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2014/bul_dr/mun_obr2014.rar 403 Forbidden]&lt;/ref&gt;
!2015&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2015/bul_dr/mun_obr2015.rar 403 Forbidden]&lt;/ref&gt;
!2016&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2016/bul_dr/mun_obr2016.rar 403 Forbidden]&lt;/ref&gt;
!2017&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2017/bul_dr/mun_obr2017.rar 403 Forbidden]&lt;/ref&gt;
!2018&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2018/bul_dr/mun_obr2018.rar 403 Forbidden]&lt;/ref&gt;
!2019&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2019/bul_dr/mun_obr2019.rar 403 Forbidden]&lt;/ref&gt;
!2020&lt;ref&gt;[https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/CcG8qBhP/mun_obr2020.rar Проблема конфиденциальности]&lt;/ref&gt;
!2021&lt;ref&gt;[https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx Проблема конфиденциальности]&lt;/ref&gt;
!2023&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20240109051148/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Bul_MO_2023.xlsx Проблема конфиденциальности]&lt;/ref&gt;
!2024&lt;ref&gt;[https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/%D0%A1hisl_MO_01-01-2024.xlsx Проблема конфиденциальности]&lt;/ref&gt;
|-
|{{Көбөйүү}}1 096 702
|{{Көбөйүү}}1 105 667
|{{Көбөйүү}}1 110 976
|{{Көбөйүү}}1 115 560
|{{Көбөйүү}}1 120 547
|{{Көбөйүү}}1 124 226
|{{Көбөйүү}}1 128 787
|{{Көбөйүү}}1 144 809
|{{Көбөйүү}}1 157 994
|{{Көбөйүү}}1 163 304
|-
!2025
!
!
!
!
!
!
!
!
!
|-
|{{Көбөйүү}}1 166 098
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|}
[[Файл:Население_Уфы_по_районам,_в_%25_I.png|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%A3%D1%84%D1%8B_%D0%BF%D0%BE_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BC,_%D0%B2_%25_I.png|thumb|300x300px|Үпү шаарынын райондор боюнча калкынын саны, 2010-жылдагы эл каттоонун I бөлүгү боюнча % менен]]
[[Файл:Население_Уфы_по_районам,_в_%25_II.png|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%A3%D1%84%D1%8B_%D0%BF%D0%BE_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BC,_%D0%B2_%25_II.png|thumb|300x300px|Үпү шаарынын райондор боюнча калкынын саны, 2010-жылдагы эл каттоонун I бөлүгү боюнча % менен]]
2025-жылдын 1-январында шаар калкынын саны боюнча Россия Федерациясынын 1124 шаарынын ичинен 9-орунда турган. Ошондой эле, калкынын саны боюнча Европада 31-орунда турат&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://geo.koltyrin.ru/city_stat_europe.php|title=GEO. Города мира. Самые большие города Европы|access-date=2020-04-22|archive-date=2020-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200605191704/https://geo.koltyrin.ru/city_stat_europe.php|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Үпү шаарынын калкынын саны 2025-жылы 1 190 254&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://news.mail.ru/incident/65625162/|title=В Башкирии живет более четырех миллионов человек|lang=ru|first=Настя|last=Касаткина|website=Новости Mail|date=2025-04-08|access-date=2025-04-12}}&lt;/ref&gt;.

Үпү агломерациясынын калкынын саны (Үпү шаарынын шаардык району, Үпү, Благовещен, Чешме, Иглин, Кумурскалы жана Кушнаренко райондорунун муниципалдык райондору) 1 529 422 адамды түзөт (2021). 2008-жылдан бери калктын табигый өсүшү байкалууда&lt;ref name=&quot;ufacity&quot;&gt;[http://www.ufacity.info/news/19406.html Уфа становится более комфортным городом] {{Wayback|url=http://www.ufacity.info/news/19406.html|date=20120118210323}} День города 12 июня&lt;/ref&gt;. 2009-жылдын 1-январына карата маалыматтарга ылайык, республиканын бардык тургундарынын 25,4% же шаар калкынын 42,2% шаардын тагдырына туш болгон. Аялдардын саны эркектердин санынан басымдуулук кылат (тиешелүүлүгүнө жараша 54,5 жана 45,5%), ар бир 1000 аялга 835 эркек туура келет. Эмгекке жарамдуу курактан кичүүлөрдүн үлүшү 15,4%, эмгекке жарамдуу курактагылар 65,2%, эмгекке жарамдуу курактан улуулар 19,4% түзөт. 2016-жылы орточо жашоо узактыгы: аялдар - 75 жаш, эркектер - 66 жаш болгон. Шаардын миллионер тургуну 1980-жылы 12-августта төрөлгөн, бирок Башкырстандын көп улуттуулугунан улам, КСРБнин көптөгөн шаарларындагыдай бир да балалуу эмес, бир эле учурда үч балалуу болгон: башкырт Салават Базаров, орус Петр Сошников жана татар Гүлшат Зарипова&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ufa.aif.ru/society/details/na_novom_rubezhe_rovno_40_let_nazad_ufa_stala_millionnikom|title=На новом рубеже. Ровно 40 лет назад Уфа стала миллионником|publisher=[[Аргументы и факты]]|date=2020-08-12|access-date=2020-08-12|archive-date=2020-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200922081819/https://ufa.aif.ru/society/details/na_novom_rubezhe_rovno_40_let_nazad_ufa_stala_millionnikom|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Үпү Орусиядагы 11-миллионер шаар, ал эми КСРБдеги 21-миллионер шаар болуп калды.

=== Улуттук курамы ===
{| class=&quot;standard&quot; cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Жылы
! rowspan=&quot;2&quot; width=&quot;150&quot; |Калктын саны (адам)
! colspan=&quot;7&quot; |Өзгөчө
|-
![[орустар]]
![[Башкырлар|башкырттар]]
![[татарлар]]
![[украиндер]]&lt;!--калкы 10 000ден ашык болгон мамлекеттерди көрсөттү--&gt;
|-
| align=&quot;center&quot; |1897
| align=&quot;right&quot; |49 275
| align=&quot;right&quot; |42 119
| align=&quot;right&quot; |3151
| align=&quot;right&quot; |2524
| align=&quot;right&quot; |43
|-
| align=&quot;center&quot; |1920
| align=&quot;right&quot; |92 800
| align=&quot;right&quot; |69 900
| align=&quot;right&quot; |1200
| align=&quot;right&quot; |10 000
| align=&quot;right&quot; |1700
|-
| align=&quot;center&quot; |1923
| align=&quot;right&quot; |85 300
| align=&quot;right&quot; |64 000
| align=&quot;right&quot; |3600
| align=&quot;right&quot; |12 500
| align=&quot;right&quot; |б.э.
|-
| align=&quot;center&quot; |1926
| align=&quot;right&quot; |98 537
| align=&quot;right&quot; |74 785
| align=&quot;right&quot; |4632
| align=&quot;right&quot; |14 331
| align=&quot;right&quot; |534
|-
| align=&quot;center&quot; |1939
| align=&quot;right&quot; |250 000
| align=&quot;right&quot; |176 400
| align=&quot;right&quot; |15 400
| align=&quot;right&quot; |39 000
| align=&quot;right&quot; |6200
|-
| align=&quot;center&quot; |1959
| align=&quot;right&quot; |546 878
| align=&quot;right&quot; |355 192
| align=&quot;right&quot; |30 321
| align=&quot;right&quot; |115 146
| align=&quot;right&quot; |15 131
|-
| align=&quot;center&quot; |1970
| align=&quot;right&quot; |770 905
| align=&quot;right&quot; |475 480
| align=&quot;right&quot; |54 368
| align=&quot;right&quot; |183 326
| align=&quot;right&quot; |19 257
|-
| align=&quot;center&quot; |1979
| align=&quot;right&quot; |976 858
| align=&quot;right&quot; |568 504
| align=&quot;right&quot; |92 678
| align=&quot;right&quot; |240 881
| align=&quot;right&quot; |25 739
|-
| align=&quot;center&quot; |1989
| align=&quot;right&quot; |1 079 765
| align=&quot;right&quot; |585 337
| align=&quot;right&quot; |122 026
| align=&quot;right&quot; |291 190
| align=&quot;right&quot; |28 107
|-
| align=&quot;center&quot; |2002
| align=&quot;right&quot; |1 049 479
| align=&quot;right&quot; |530 136
| align=&quot;right&quot; |154 928
| align=&quot;right&quot; |294 399
| align=&quot;right&quot; |17 772
|-
| align=&quot;center&quot; |2010
| align=&quot;right&quot; |1 071 640
| align=&quot;right&quot; |494 723
| align=&quot;right&quot; |172 794
| align=&quot;right&quot; |286 409
| align=&quot;right&quot; |12 485
|-
| align=&quot;center&quot; |2021
| align=&quot;right&quot; |1 167 775
| align=&quot;right&quot; |557 492
| align=&quot;right&quot; |233 128
| align=&quot;right&quot; |308 381
| align=&quot;right&quot; |4543
|}
2020-жылдагы эл каттоонун жыйынтыктары боюнча төмөнкү улуттар жашаган (улуттар 0,1% дан аз жана башкалар, &quot;Башка&quot; сабынын шилтемесин караңыз)&lt;ref name=&quot;ВПН2020&quot;&gt;{{Cite web|url=https://02.rosstat.gov.ru/storage/mediabank/1.%20Национальный%20состав%20по%20муниципальным%20образованиям%20РБ.xlsx|title=Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года. Том 5. Национальный состав и владение языками. 1. Национальный состав по муниципальным образованиям РБ|access-date=2023-12-16|archive-date=2023-09-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20230905184103/https://02.rosstat.gov.ru/storage/mediabank/1.%20Национальный%20состав%20по%20муниципальным%20образованиям%20РБ.xlsx|url-status=live}}&lt;/ref&gt;:
{| class=&quot;standard&quot;
!Улуту
!Саны, адам
!Үлүшү
|-
|Орустар
| align=&quot;right&quot; |546 613
| align=&quot;right&quot; |47,75 %
|-
|Татарлар
| align=&quot;right&quot; |302 254
| align=&quot;right&quot; |26,40 %
|-
|Башкырттар
| align=&quot;right&quot; |228 542
| align=&quot;right&quot; |19,96 %
|-
|Чуваштар
| align=&quot;right&quot; |5573
| align=&quot;right&quot; |0,49 %
|-
|Марийлер
| align=&quot;right&quot; |5475
| align=&quot;right&quot; |0,48 %
|-
|Украиндер
| align=&quot;right&quot; |4497
| align=&quot;right&quot; |0,39 %
|-
|Өзбектер
| align=&quot;right&quot; |3375
| align=&quot;right&quot; |0,29 %
|-
|Тажиктер
| align=&quot;right&quot; |3099
| align=&quot;right&quot; |0,27 %
|-
|Армяндар
| align=&quot;right&quot; |2817
| align=&quot;right&quot; |0,25 %
|-
|Азербайжандар
| align=&quot;right&quot; |1663
| align=&quot;right&quot; |0,15 %
|-
|Беларустар
| align=&quot;right&quot; |1281
| align=&quot;right&quot; |0,11 %
|-
|Башка&lt;ref&gt;'''Абазиндер''' (2), 

'''Абхаздар''' (23), 

'''Аварлар''' (126), 

'''Андилер''' (8), 

'''Агулдар''' (10), 

'''Адыгдар''' (7), 

'''Алтайлар''' (6), 

'''Америкалыктар''' (10), 

'''Арабдар''' (774), 

'''Ассириялыктар''' (10), 

'''Оогандар''' (83), 

'''Балкарлар''' (19), 

'''Болгарлар''' (55), 

'''Британиялыктар''' (12), 

'''Буряттар''' (36), 

'''Мажарлар''' (8), 

'''Вьетнамдыктар''' (473), 

'''Гагауздар''' (13), 

'''Гректер''' (154), 

'''Гүржүлөр''' (405), 

'''Даргиндер''' (39), 

'''Долгандар''' (1),  

'''Езиддер''' (58),

'''Жөөттөр''' (936), 

'''Ижорлор''' (1), 

'''Ингуштар''' (74), 

'''Үндүлөр''' (514), 

'''Испандар''' (17), 

'''Италиялыктар''' (18), 

'''Кабардалар''' (20), 

'''Казактар''' (912), 

'''Калмыктар''' (25), 

'''Караимдер''' (2), 

'''Каракалпактар''' (9), 

'''Карачайлар''' (13), 

'''Карелдер''' (2), 

'''Кыргыздар''' (224), 

'''Кытайцы''' (80), 

'''Комилер''' (22), 

'''Коми-пермдер''' (2), 

'''Корейлер''' (154), 

'''Кырым татарлар''' (21), 

'''Кырымчактар''' (1), 

'''Кубалыктар''' (35), 

'''Кумыктар''' (38), 

'''Күрттөр''' (16), 

'''Лактар''' (13), 

'''Латыштар''' (116), 

'''Лезгиндер''' (140), 

'''Литовдор''' (44), 

'''Молдовалыктар''' (103), 

'''Моңголдор''' (3), 

'''Мордвалар''' (912), 

'''Нагайбектер''' (3), 

'''Нанайлар''' (3), 

'''Немистер''' (785), 

'''Ненистер''' (3), 

'''Нивхтер''' (1), 

'''Ногойлор''' (16), 

'''Осетиндер''' (43), 

'''Пакистандыктар''' (2), 

'''Перстер''' (15), 

'''Поляктар''' (96), 

'''Румындар''' (2), 

'''Поморлор''' (4), 

'''Сербдер''' (13), 

'''Табасарандар''' (36), 

'''Талыштар''' (16), 

'''Астрахан татарлар''' (1), 

'''Кирешендер''' (59), 

'''Шибер татарлар''' (2), 

'''Таты''' (56), 

'''Тывалар''' (10), 

'''Түрктөр''' (189), 

'''Ахыска түрктөр''' (8), 

'''Түркмөндөр''' (235), 

'''Удмурттар''' (491), 

'''Үдегейлер''' (1), 

'''Уйгурлар''' (24), 

'''Финндер''' (11), 

'''Ингерманланд финндер''' (1), 

'''Француздар''' (26), 

'''Хакастар''' (2), 

'''Ханттар''' (3), 

'''Цахурлар''' (1), 

'''Цыгандар''' (96), 

'''Черкестер''' (1), 

'''Чехтер''' (6), 

'''Чечендер''' (203), 

'''Чукчалар''' (2), 

'''Эвендер''' (6), 

'''Эстондор''' (31), 

'''Юкагирлер''' (2), 

'''Сахалар''' (9), 

'''Жапондор''' (5), 

'''Улуту боюнча башка жоопторду көрсөткөндөр''' (1719), 

'''Улуту жок''' (2006), 

'''Эл каттоо формаларында жарандыгы көрсөтүлбөгөн адамдар''' (26 652)&lt;/ref&gt;
| align=&quot;right&quot; |39 620
| align=&quot;right&quot; |3,46 %
|-
|Бардыгы
| align=&quot;right&quot; |1 144 809
| align=&quot;right&quot; |100,00 %
|}

== Илим жана окутум ==
Жогорку окутум программасы боюнча окуткан алгачкы окуу жайы 1909-жылы уюштурулган Үпү окутуучулар институту болгон&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20080317164958/http://www.bashedu.ru/95let/bgu_yanguz.htm Датировка БГУ - Янгузин]&lt;/ref&gt;. 1920-жылы ал Калк окутуму институтуна, андан кийин педагогика институтуна, 1957-жылы Башкырт мамлекеттик университетине айландырылды.

Азыр Үпү шаарында жана [[Башкыртстан|Башкыртстан Республикасында]] 11 өз алдынча мамлекеттик ЖОЖдо 169 багыт жана адистик боюнча жогорку билимдүү адистер даярдалат. Жогорку окуу жайларынын студенттеринин жалпы контингенти 50 миңден ашык адамды түзөт. Орто звенодогу адистерди даярдоо 109 багыт боюнча 76 атайын орто окуу жайларында жүргүзүлөт. Илимий-педагогикалык кадрларды даярдоону жогорку окуу жайлардын 11 аспирантурасы жүзөгө ашырат.

Башкырт мамлекеттик университети, Үпү мамлекеттик авиациялык-техникалык университети, Үпү мамлекеттик мунай-техникалык университети, Башкырт мамлекеттик медициналык университети, Башкырт мамлекеттик агрардык университети, Мифтахетдин Акмолдо атындагы Башкырт мамлекеттик педагогикалык университети сыяктуу Үпү шаарындагы алдыңкы жогорку окуу жайлары негизги болуп саналат.

Илимий-педагогикалык кадрларды даярдоону жогорку окуу жайлардын 11 аспирантурасы жүзөгө ашырат, аларда 828 адам, анын ичинде 525 (63,4%) өндүрүштөн ажыратуу менен окушат.

Үпү шаарындагы жогорку окуу жайлардын үч докторантурасында 50дөн ашык адам окуйт, 700дөн ашык илимдин кандидаты жана доктору окумуштуулук даражасына талапкерлер өз алдынча диссертациялар менен иштешет.

Үпүнүн алдыңкы ЖОЖдору жогорку рейтингге ээ жана, эреже катары, Орусия Кошмолугу боюнча окшош профилдеги мыкты ЖОЖдордун биринчи ондугуна кирет. Жогорку окуу жайларында окумуштуулардын негизги кадрдык потенциалы топтолгон (илимий даражасы бар бардык окумуштуулардын 75%га жакыны), органикалык химия жана жогорку молекулярдык бирикмелердин химиясы, машина куруу жана металлдарды басым менен иштетүү, мунайзат химиясы жана мунайзат боюнча бүткүл дүйнөдө таанылган илимий мектептер ийгиликтүү иштеп жатат.

Акыркы жылдары Үпү шаарында жогорку жана атайын орто окуу жайларынын статусун өзгөртүү процесси тездик менен жүрүп жатат. Алсак, төрт алдыңкы ЖОЖ университет статусун алды, 24 атайын орто окуу жайы коллежге айландырылды.

=== Үпү жана Башкыртстандын ЖОЖдору ===

* Башкырт мамлекеттик университети
* Үпү мамлекеттик авиациялык техникалык университети
* Үпү мамлекеттик мунай техникалык университети
* Башкырт мамлекеттик агрардык университети
* Башкырт мамлекеттик медициналык университети
* Мифтахетдин Акмолдо атындагы Башкырт мамлекеттик педагогикалык университети
* Загир Исмагилов атындагы Үпү мамлекеттик көркөм өнөр академиясы
* Үпү технологиялык сервис институту
* Орусия ислам университети
* Орусия Кошмолугунун Ички иштер министрлигинин Уфа юридикалык институту
* Стерлитамак мамлекеттик педагогикалык институту
* Бөрү мамлекеттик педагогикалык университети
* РИАнын Үпү илимий борборунун алдындагы Органикалык химия институту

== Булактар ==
{{Булактар|2}}

[[Категория:Орусия шаарлары]]</text>
      <sha1>5a9qmvb5kjrgap5p97rc2wfaxeu2x12</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>663371</id>
      <parentid>663370</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T20:36:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <origin>663371</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45948" sha1="t3g4sxxowbpu39wvk7xerdnx11og4vi" xml:space="preserve">{{ОЖ|кыргызча аталышы=Уфа&lt;br&gt;&lt;small&gt;{{lang-ba|Өфө}}&lt;br&gt;{{lang-ru|Уфа}}&lt;/small&gt;|сүрөт=ӨФӨ-2015-(v2).jpg|герб=Coat of arms of Ufa.svg|желек=Flag of Ufa.svg|өлкө={{RUS}}|облус түрү=[[Орусиянын аймактык бөлүнүшү|Кошмо субъекти]]|облус=[[Башкыртстан]]|район=Үпү району|негизделген күнү=1574|макамдын берилиши=1586|аймагы=753,7 км²|калкы=1 105 667|элди каттоо жылы=2015}}

'''Уфа''' ({{Lang-ba|Өфө}}, {{Lang-ru|Уфа}}) – [[Башкыртстан|Башкырстандын]] борбору, [[Орусия|Орусиядагы]] шаар, [[Үпү району|Уфа районунун]] жана [[Упү шаардык округу|Уфа шаардык округунун]] административдик борбору. Калкы миллиондон ашык адамдан турган Орусия Кошмолугундагы он эки ири шаардын бири, калкынын саны боюнча Орусия Кошмолугунда 11-орунда турат. Агломерацияда 1 130 001 адам жашайт (14–16-орундар). Аянты 753,7 км². Шаар [[Ак-Эдил]] жана [[Кара-Эдил]] дарыяларынын аралашуусунда түштүк-батыштан түндүк-чыгышка карай 70 кмден ашык созулуп жатат (Орусияда [[Сочи]] жана [[Волгоград|Волгограддан]] кийинки 3-чоң шаар). Уфа - ири транспорттук жана логистикалык борбор, маанилүү илимий борбор. [[Москва|Маскөөгө]] чейинки аралык 1357 км.

== Географиясы ==

=== Жер жайгашуусу ===
Шаар Ак-Эдил дарыясынын жээгинде, Кара-Эдил жана Дем дарыяларынын кошулган жеринде, Ак-Эдилдин боюндагы толкундуу түздүгүндө, [[Түштүк Орол|Башкырт (Түштүк)]] [[Түштүк Орол|Орол]] тоо кыркаларынан 100 км батышта жайгашкан.

=== Климаты ===
Уфа мелүүн зонанын түндүк токой-талаа субзонасында жайгашкан. Климаты континенталдуу, бир топ нымдуу, жайы жылуу, кышы орточо суук жана узак. Январь айындагы орточо температура −14,6 °C, эң азы −50 °C; июль айында +19,3 °C, эң көп +40 °C. Орточо жаан-чачын 419 мм.

=== Убакыт алкагы ===
Уфа эл аралык стандарт боюнча Екатеринбург убакыт алкагы (YEKT/YEKTST) деп белгиленген убакыт алкагында жайгашкан. UTC боюнча жылышуу +5:00. Убакыт алкагынын Маскөө убактысына карата туруктуу жылышы +2 саатты түзөт жана Россияда MSK+2 деп белгиленет. Екатеринбург убактысы стандарттык убакыттан бир саатка айырмаланат, анткени Россия мыйзамдуу убакытта.

== Административдик түзүлүшү ==
[[Файл:Ufa map division.svg|thumb|right|Уфанүн административдик түзүлүшү]]

Уфадө 7 административдик район бар (2020-жылдын 1-январына карата калктын саны кашаанын ичинде көрсөтүлгөн&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/CcG8qBhP/mun_obr2020.rar|title=Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2020 года|publisher=[[Federal State Statistics Service (Russia)|Rosstat]]|access-date=17 жовтня 2020|language=ru}}&lt;/ref&gt;):
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+
!Картадагы 
номуру
!Аталышы
!Нукура аталышы
!Калкы
|-
|{{legend|Orange|01}}
|[[Файл:Эмблема Демского района Уфы.jpg|15px]] Дем району
|{{Lang-ba|Дим районы}}
|80 714
|-
|{{legend|Gray|02}}
|[[Файл:Герб Калининского района Уфы.jpg|15px]] Калинин району
|{{Lang-ba|Калинин районы}}
|207 750
|-
|{{legend|Red|03}}
|[[Файл:Эмблема Кировского района Уфы.jpg|15px]] Киров району
|{{Lang-ba|Киров районы}}
|162 958
|-
|{{legend|Blue|04}}
|[[Файл:Герб Ленинского района Уфы.png|15px]] Ленин району
|{{Lang-ba|Ленин районы}}
|89 062
|-
|{{legend|Yellow|05}}
|[[Файл:Эмблема Октябрьского района Уфы.jpg|15px]] Октябрь району
|{{Lang-ba|Октябрь районы}}
|246 476
|-
|{{legend|Aqua|06}}
|[[Файл:Эмблема Орджоникидзевского района Уфы.jpg|15px]] Орджиникидзе району
|{{Lang-ba|Орджиникидзе районы}}
|164 682
|-
|{{legend|Fuchsia|07}}
|[[Файл:Эмблема Советского района Уфы.jpg|15px]] Совет району
|{{Lang-ba|Совет районы}}
|177 145
|}
Уфа шаарынын ичинде 2010-жылга карата жалпы калкы 9321 адамды түзгөн 24 айылдык конуш бар, алар шаар райондорунун административдик баш ийүүсүндө.

== Тарыхы ==
[[Файл:Памятник_Основателю_Уфы_воеводе_Нагому_Михаилу_Александровичу.jpg|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:%D0%9F%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D0%9E%D1%81%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8E_%D0%A3%D1%84%D1%8B_%D0%B2%D0%BE%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B5_%D0%9D%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D1%83_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%83_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%83.jpg|thumb|334x334px|Уфа негиздөөчүсү воеводасынын Нагой Михаил Александровичтин эстелиги]]
1574-жылы, башкырт уруулары өз ыктыяры менен орус жарандыгын кабыл алып, Башкыртстан Орусиянын курамына киргенден 17 жыл өткөндөн кийин, Орусиянын түштүк-чыгыш чек араларын отурукташтыруу жана бекемдөө максатында, Кара-Эдил менен Ак-Эдил дарыяларынын кошулган жериндеги Эски Казан жолунун жанында Казан губернатору Михаил Александрович Нагой кичинекей Уфа чебин негиздеген, анын чыгышында Тынч океанына чейин бир дагы шаар болгон эмес. Бул көз карашты Уфанүн байыркы келип чыгышын жактаган башкыр окумуштуулары четке кагышат&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/786720 Не сотвори себе башкира – Власть – Коммерсантъ]&lt;/ref&gt;. Башка жагынан алганда, чептин курулушу Кама боюндагы чек араны белгилеген [[Ногой Ордосу]] менен түзүлгөн 1571-жылдагы келишимди бузуу болгондугу белгиленет&lt;ref&gt;Буровский А. Русская Атлантида&lt;/ref&gt;.

Уфа чеп шаарынан 17-18-кылымдарда акырындык менен аймактын административдик жана экономикалык борборуна айланган. 1708-жылдан бери Уфа Казан губерниясынын курамында болгон. 1728-жылы шаар Уфа губерниясынын борборуна айланган, анын губернатору түздөн-түз Сенатка баш ийген. 1744-жылы Уфа Орунбор губерниясынын курамында болгон. 1781-жылдын декабрынан тартып шаар Уфа губернаторлугунун борборуна айланган, анын губернатору болуп И. В. Ламб дайындалган. 1796-жылдан бери Уфа кайрадан Орунбор губерниясынын курамында болгон. 1802-жылдан бери Уфа губернатордун резиденциясы жана губерниялык мекемелери бар губерниялык шаарга айланган.

1803-жылы орус кызматындагы шотландиялык архитектор Уильям Гесте шаардын биринчи башкы планын түзгөн, бирок ар кандай себептерден улам (анын ичинде каражаттын жетишсиздигинен улам) план ишке ашырылган эмес. Уильям Гесте 1817-жылдын декабрында кайрадан Уфадө болуп, провинциялык геодезист Сметанин менен биргеликте планга түзөтүүлөрдү киргизген. Бул формада долбоор өкмөт тарабынан 1819-жылдын 3-мартында бекитилген жана бул башкы план Уфанүн [[XIX кылым]] бою курулушунун багыттарын аныктаган.

Уильям Гестенин планына ылайык, шаардын чек аралары Телеграфная көчөсүнөн (азыркы Цюрупа көчөсү) Никольская көчөсүнө (Гафури) жана Ак-Эдил дарыясынан Богородская көчөсүнө (азыркы Төңкөрүш) чейин кеңейтилген. Архитектор бар имараттарды жана жер бедерин ийгиликтүү колдонгон. Ал шаардын башкы көчөсү болгон Велика Казанская көчөсүн (азыркы Октябрь Төңкөрүшү) жаңы борборго - Верхнеторговая аянтындагы келечектеги Гостиный Дворго алып келген. Уфанүн административдик жана соода борбору ийгиликтүү пландаштырылган, муну анын шаардын тарыхый өзөгүнүн аймагында көпкө чейин сакталып калганы тастыктайт&lt;ref&gt;Стаття [http://www.bashvest.ru/showinf.php?id=3017 «Плану Гесте&amp;nbsp;— двести лет»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130313205609/http://www.bashvest.ru/showinf.php?id=3017|date=13 березня 2013}} в інтернет-газеті [http://www.bashvest.ru/ «БАШвестЪ»]&lt;/ref&gt;.

1865-жылдан бери Уфа Уфа губерниясынын борбору болуп калган.

Уфадө өнөр жай 19-кылымда пайда болгон. 19-кылымдын ортосунда шаарда ондон ашык фарфор заводдору жана башка заводдор болгон. 1870-жылы Ак-Эдил дарыясында үзгүлтүксүз кемелердин ачылышы жана Самара-Златоуст (азыркы Куйбышев) темир жолунун курулушу (1888–1892) шаардын өнүгүшүнө жаңы түрткү берген.

Шаарда темир жол жана кеме оңдоочу устаканалар, жыгач тилүүчү заводдор жана буу тегирмендери пайда болгон. 19-кылымдын аягында Уфадө 30га жакын завод жана фабрика болгон (жогоруда айтылгандардан тышкары, силикат өндүрүү, айыл чарба чийки заттарын кайра иштетүү ж.б. да болгон), шаарда нан жана эт соодасы гүлдөгөн.

1918-жылдын 23-сентябрында Уфадө Убактылуу Бүткүл орусиялык өкмөт түзүлүп, ал 1918-жылдын 9-октябрына чейин Уфадө калган, андан кийин [[Омск|Омбу]] шаарына көчүп кеткен.

1922-жылы июнь айында жаңыдан түзүлгөн Башкырт Автономиялуу Кеңештик Социалисттик Республикасы (БАКСР) 1919-жылы Уфа губерниясына кошулуп, Уфа анын борбору болуп калган.

1920-жылдардын аягында жана 1930-жылдары шаар тездик менен өнүгө баштаган, ал эми өнөр жайдын дүң продукциясы 16 эсеге өскөн. Уфа өнөр жай комплекси ишке киргизилген, анын курамына ширеңке жана фанера заводдору, жыгач тилүүчү заводдор, тери иштетүү жана экстракциялоочу заводдор), жеңил жана тамак-аш өнөр жай ишканалары кирген. Биринчи беш жылдык пландын жүрүшүндө Уфа мотор куруу заводу жана ЖЭБ курулган. 1939-жылы Башкыртстанда мунай табылгандан кийин Уфа мунай иштетүүчү заводу курулган.

[[Улуу Ата-Мекендик согуш|Германия-Совет согушу]] учурунда [[Кеңештер Бирлиги|КСРБ]]нин батыш аймактарынан ондогон өнөр жай ишканалары, айрым мамлекеттик мекемелер жана изилдөө институттары, Коминтерн кызматкерлери, украин жазуучулары ж.б. Уфагө эвакуацияланган.

1944-жылы Уфанүн Сталин району Черниковск деп аталган өзүнчө шаарга айланган, ал 1956-жылы кайрадан Уфанүн курамына кирген.

Согуштан кийинки жылдары республикада мунай өндүрүшүнүн кеңейиши менен Уфадө жаңы мунай иштетүүчү заводдор курулган: экинчиси (Жаңы-Уфа), ал эми бир нече жылдан кийин үчүнчүсү. Ошентип, Уфа [[Эдил бою|Эдил боюндагы]] жана Оролдогу эң ири мунай иштетүүчү борборго айланган. Ошол эле учурда шаарда [[Химиялык өнөр жайлар|химия өнөр жайы]] жана машина куруу өнүккөн.

2018-жылы башкир шиханы (тоосу) Кош-Тоо акиташ өндүрүү үчүн Башкир сода компаниясына өткөрүлүп берилген. Жергиликтүү тургундар бул чечимге каршы чыга башташкан. Бул акциялардан кийин Кош-Тоону коргоп сүйлөгөн көптөгөн активисттер административдик жана кылмыш жоопкерчилигине тартылышкан. Кош-Тоо тоосунун коргоочусу Фаил Алсынов жек көрүүчүлүктү же кастыкты козуткан деп айыпталган, бирок ал күнөөсүн мойнуна алган эмес. Буга чейин Фаил Алсынов 2020-жылы Орусия бийлиги тарабынан экстремисттик деп табылып, тыюу салынган &quot;Башкорт&quot; уюмун жетектеген. Башкыртстандын башчысы активистти &quot;экстремисттик иш-аракеттерди жүргүзгөн&quot; жана &quot;мамлекетке каршы сөздөргө чакырган&quot; үчүн кылмыш жоопкерчилигине тартууну талап кылган. 2024-жылдын 19-январында эртең менен Фаил Алсынов соттолгон Баймактагы сот имаратынын жанында бир нече саат бою координацияланбаган нааразычылык акциясы өткөн. Бир нече миң адам экоактивистти бошотууну талап кылышкан. 4 жылга эркинен ажыратылган активист Фаил Алсыновдун тарапкерлери социалдык медиада акция өткөрүүгө чакырышкан. Бирок, ОМОН бир нече адамды, анын ичинде Алсыновдун сөздөрү жазылган плакат көтөргөн кызды кармаган. Кийинчерээк чогулуштун катышуучулары полициянын фургону төрт кармалган адамды аянттан алып кетүүсүнө жол бербөөгө аракет кылышкан, ошондо ОМОН менен кагылышуу болгон. Жалпысынан ондон ашык кармалган адам кармалган. Полиция көздөн жаш агызуучу газ жана электр гранаталарын колдонуп, демонстранттарды дубинкалар менен сабап, бир нече ондогон адамдарды кармаган. 20га жакын нааразычылык акциясынын катышуучусу медициналык жардам сурап кайрылган, ал эми бир нече адам кийинчерээк административдик камакка алынган. Тергөө комитети массалык башаламандыктарды уюштуруу жана катышуу, ошондой эле мамлекеттик кызматкерлерге карата күч колдонуу беренелери боюнча кылмыш ишин козгогон. Башкыртстандын башчысы Радий Хабиров Баймактагы Алсыновдун тарапташтары менен полициянын ортосундагы кагылышуулар боюнча комментарий берип жатып, &quot;экстремизмге жана кырдаалды туруксуздаштыруу аракеттерине чыдабай турганын&quot; билдирип, уюштуруучуларды сепаратизмде айыптаган&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.svoboda.org/a/na-tsentraljnuyu-ploschadj-ufy-vyshli-sotni-lyudey-estj-zaderzhaniya/32783037.html|title=В Уфі, столиці російської республіки Башкортостан, на центральній площі Салавата Юлаєва зібралося приблизно півтори тисячі людей, є затримані|website=Радіо Свобода|date=2024-01-19}}&lt;/ref&gt;.

== Калкы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;10&quot; |Калктын саны
|-
!1650&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[http://bashstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/bashstat/resources/7e37de804db875be9239d3356f373569/%D0%A0%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D0%BB+1.pdf bashstat.gks.ru]&lt;/ref&gt;
!1718&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!1811&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!1840&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!1856&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://www.mojgorod.ru/r_bashkortst/ufa/ Уфа]&lt;/ref&gt;
!1863&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
!1865&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!1879&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!1886&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!1897&lt;ref&gt;[http://www.vatandash.ru/?article=1900 www.vatandash.ru]&lt;/ref&gt;
|-
|700
|{{Көбөйүү}}5 600
|{{Көбөйүү}}9 200
|{{Көбөйүү}}16 500
|{{Азаюу}}12 900
|{{Көбөйүү}}16 500
|{{Көбөйүү}}20 100
|{{Көбөйүү}}23 000
|{{Көбөйүү}}27 000
|{{Көбөйүү}}49 275
|-
!1913&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!1914&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
!1916&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!1920&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!1923&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!1926&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;[https://docs.historyrussia.org/ru/nodes/47581-vsesoyuznaya-perepis-naseleniya-1937-goda-obschie-itogi#mode/inspect/page/64/zoom/4 Электронная библиотека исторических документов (ЭБИД) | Всесоюзная перепись населения 1937 года: Общие итоги]&lt;/ref&gt;
!1931&lt;ref&gt;[https://istmat.org/files/uploads/17630/sssr_ad-ter_delenie_1931_rsfsr.pdf istmat.org/files/uploads/17630/sssr_ad-ter_delenie_1931_rsfsr.pdf]&lt;/ref&gt;
!1933&lt;ref&gt;[https://istmat.org/files/uploads/53487/adm._delenie_sssr_1934.pdf istmat.org/files/uploads/53487/adm._delenie_sssr_1934.pdf]&lt;/ref&gt;
!1937&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
!1939&lt;ref&gt;[https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_pop_39_3.php Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей.]&lt;/ref&gt;
|-
|{{Көбөйүү}}100 700
|{{Азаюу}}99 900
|{{Көбөйүү}}112 700
|{{Азаюу}}92 800
|{{Азаюу}}85 300
|{{Көбөйүү}}97 737
|{{Көбөйүү}}123 446
|{{Көбөйүү}}167 900
|{{Көбөйүү}}216 449
|{{Көбөйүү}}250 011
|-
!1945&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!1956&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140716031938/http://istmat.info/files/uploads/17165/narhoz_sssr_1956_svodnyy.pdf Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей.]&lt;/ref&gt;
!1959&lt;ref&gt;[https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus59_reg2.php Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей.]&lt;/ref&gt;
!1962&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
!1967&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
!1968&lt;ref&gt;[https://elib.uraic.ru/bitstream/123456789/12420/1/0016922.pdf elib.uraic.ru/bitstream/123456789/12420/1/0016922.pdf]&lt;/ref&gt;
!1970&lt;ref&gt;[https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus70_reg2.php Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей.]&lt;/ref&gt;
!1973&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
!1975&lt;ref&gt;[https://istmat.org/files/uploads/41385/rossiyskiy_statisticheskiy_ezhegodnik_1998_g.pdf Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей.]&lt;/ref&gt;
!1976&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20160624150219/http://istmat.info/files/uploads/18276/stat._ezh._rf_1994_demografiya.pdf Wayback Machine]&lt;/ref&gt;
|-
|{{Көбөйүү}}264 800
|{{Көбөйүү}}265 000
|{{Көбөйүү}}546 878
|{{Көбөйүү}}610 000
|{{Көбөйүү}}704 000
|{{Көбөйүү}}733 800
|{{Көбөйүү}}770 905
|{{Көбөйүү}}844 000
|{{Көбөйүү}}924 000
|{{Өзгөрүү жок}}924 000
|-
!1979&lt;ref&gt;[https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus79_reg2.php Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей.]&lt;/ref&gt;
!1982&lt;ref&gt;[https://istmat.org/files/uploads/15623/narodnoe_hozyaystvo_sssr_1922-1982.pdf istmat.org/files/uploads/15623/narodnoe_hozyaystvo_sssr_1922-1982.pdf]{{Жеткиликсиз шилтеме|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
!1985&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20141116000850/http://istmat.info/files/uploads/21317/nx_5.pdf https://istmat.org/files/uploads/15623/narodnoe_hozyaystvo_sssr_1922-1982.pdf]&lt;/ref&gt;
!1986&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
!1987&lt;ref&gt;[http://alcdata.narod.ru/USSR_70_1987 Wayback Machine]&lt;/ref&gt;
!1989&lt;ref&gt;[https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus89_reg2.php Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей.]&lt;/ref&gt;
!1990&lt;ref&gt;[https://istmat.org/files/uploads/43527/rossiyskiy_statisticheskiy_ezhegodnik_2002.pdf istmat.org/files/uploads/43527/rossiyskiy_statisticheskiy_ezhegodnik_2002.pdf]&lt;/ref&gt;
!1991&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
!1992&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
!1993&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
|-
|{{Көбөйүү}}969 289
|{{Көбөйүү}}1 023 000
|{{Көбөйүү}}1 040 000
|{{Көбөйүү}}1 043 000
|{{Көбөйүү}}1 092 000
|{{Азаюу}}1 082 052
|{{Көбөйүү}}1 088 000
|{{Көбөйүү}}1 097 000
|{{Өзгөрүү жок}}1 097 000
|{{Азаюу}}1 096 000
|-
!1994&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
!1995&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;
!1996&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;
!1997&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20161122150432/http://istmat.info/files/uploads/45329/4naselenie.pdf Wayback Machine]&lt;/ref&gt;
!1998&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;
!1999&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20161129232919/http://istmat.info/files/uploads/45390/07naselenie.pdf Wayback Machine]&lt;/ref&gt;
!2000&lt;ref&gt;[https://istmat.org/files/uploads/45859/07_naselenie.pdf istmat.org/files/uploads/45859/07_naselenie.pdf]&lt;/ref&gt;
!2001&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;
!2002&lt;ref&gt;[https://perepis2002.ru/ct/doc/1_TOM_01_04.xls Проблема конфиденциальности]&lt;/ref&gt;
!2003&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|-
|{{Азаюу}}1 092 000
|{{Өзгөрүү жок}}1 092 000
|{{Көбөйүү}}1 094 000
|{{Азаюу}}1 082 000
|{{Көбөйүү}}1 084 000
|{{Көбөйүү}}1 088 900
|{{Көбөйүү}}1 091 200
|{{Азаюу}}1 088 800
|{{Азаюу}}1 042 437
|{{Көбөйүү}}1 043 306
|-
!2004&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!2005&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!2006&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!2007&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!2008&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!2009&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/bgd/regl/B09_109/IssWWW.exe/Stg/d01/tabl-21-09.xls 403 Forbidden]&lt;/ref&gt;
!2010&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Vol1/pub-01-11.xlsx 403 Forbidden]&lt;/ref&gt;
!2011&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
!2012&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2012/bul_dr/mun_obr2012.rar 403 Forbidden]&lt;/ref&gt;
!2013&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20131012013314/www.gks.ru/free_doc/doc_2013/bul_dr/mun_obr2013.rar Wayback Machine]&lt;/ref&gt;
|-
|{{Азаюу}}1 040 623
|{{Азаюу}}1 036 026
|{{Азаюу}}1 029 616
|{{Азаюу}}1 022 575
|{{Азаюу}}1 021 458
|{{Көбөйүү}}1 024 842
|{{Көбөйүү}}1 062 319
|{{Көбөйүү}}1 065 602
|{{Көбөйүү}}1 071 291
|{{Көбөйүү}}1 077 719
|-
!2014&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2014/bul_dr/mun_obr2014.rar 403 Forbidden]&lt;/ref&gt;
!2015&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2015/bul_dr/mun_obr2015.rar 403 Forbidden]&lt;/ref&gt;
!2016&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2016/bul_dr/mun_obr2016.rar 403 Forbidden]&lt;/ref&gt;
!2017&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2017/bul_dr/mun_obr2017.rar 403 Forbidden]&lt;/ref&gt;
!2018&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2018/bul_dr/mun_obr2018.rar 403 Forbidden]&lt;/ref&gt;
!2019&lt;ref&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2019/bul_dr/mun_obr2019.rar 403 Forbidden]&lt;/ref&gt;
!2020&lt;ref&gt;[https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/CcG8qBhP/mun_obr2020.rar Проблема конфиденциальности]&lt;/ref&gt;
!2021&lt;ref&gt;[https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx Проблема конфиденциальности]&lt;/ref&gt;
!2023&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20240109051148/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Bul_MO_2023.xlsx Проблема конфиденциальности]&lt;/ref&gt;
!2024&lt;ref&gt;[https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/%D0%A1hisl_MO_01-01-2024.xlsx Проблема конфиденциальности]&lt;/ref&gt;
|-
|{{Көбөйүү}}1 096 702
|{{Көбөйүү}}1 105 667
|{{Көбөйүү}}1 110 976
|{{Көбөйүү}}1 115 560
|{{Көбөйүү}}1 120 547
|{{Көбөйүү}}1 124 226
|{{Көбөйүү}}1 128 787
|{{Көбөйүү}}1 144 809
|{{Көбөйүү}}1 157 994
|{{Көбөйүү}}1 163 304
|-
!2025
!
!
!
!
!
!
!
!
!
|-
|{{Көбөйүү}}1 166 098
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|}
[[Файл:Население_Уфы_по_районам,_в_%25_I.png|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%A3%D1%84%D1%8B_%D0%BF%D0%BE_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BC,_%D0%B2_%25_I.png|thumb|300x300px|Уфа шаарынын райондор боюнча калкынын саны, 2010-жылдагы эл каттоонун I бөлүгү боюнча % менен]]
[[Файл:Население_Уфы_по_районам,_в_%25_II.png|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%A3%D1%84%D1%8B_%D0%BF%D0%BE_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BC,_%D0%B2_%25_II.png|thumb|300x300px|Уфа шаарынын райондор боюнча калкынын саны, 2010-жылдагы эл каттоонун I бөлүгү боюнча % менен]]
2025-жылдын 1-январында шаар калкынын саны боюнча Россия Федерациясынын 1124 шаарынын ичинен 9-орунда турган. Ошондой эле, калкынын саны боюнча Европада 31-орунда турат&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://geo.koltyrin.ru/city_stat_europe.php|title=GEO. Города мира. Самые большие города Европы|access-date=2020-04-22|archive-date=2020-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200605191704/https://geo.koltyrin.ru/city_stat_europe.php|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Уфа шаарынын калкынын саны 2025-жылы 1 190 254&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://news.mail.ru/incident/65625162/|title=В Башкирии живет более четырех миллионов человек|lang=ru|first=Настя|last=Касаткина|website=Новости Mail|date=2025-04-08|access-date=2025-04-12}}&lt;/ref&gt;.

Уфа агломерациясынын калкынын саны (Уфа шаарынын шаардык району, Уфа, Благовещен, Чешме, Иглин, Кумурскалы жана Кушнаренко райондорунун муниципалдык райондору) 1 529 422 адамды түзөт (2021). 2008-жылдан бери калктын табигый өсүшү байкалууда&lt;ref name=&quot;ufacity&quot;&gt;[http://www.ufacity.info/news/19406.html Уфа становится более комфортным городом] {{Wayback|url=http://www.ufacity.info/news/19406.html|date=20120118210323}} День города 12 июня&lt;/ref&gt;. 2009-жылдын 1-январына карата маалыматтарга ылайык, республиканын бардык тургундарынын 25,4% же шаар калкынын 42,2% шаардын тагдырына туш болгон. Аялдардын саны эркектердин санынан басымдуулук кылат (тиешелүүлүгүнө жараша 54,5 жана 45,5%), ар бир 1000 аялга 835 эркек туура келет. Эмгекке жарамдуу курактан кичүүлөрдүн үлүшү 15,4%, эмгекке жарамдуу курактагылар 65,2%, эмгекке жарамдуу курактан улуулар 19,4% түзөт. 2016-жылы орточо жашоо узактыгы: аялдар - 75 жаш, эркектер - 66 жаш болгон. Шаардын миллионер тургуну 1980-жылы 12-августта төрөлгөн, бирок Башкырстандын көп улуттуулугунан улам, КСРБнин көптөгөн шаарларындагыдай бир да балалуу эмес, бир эле учурда үч балалуу болгон: башкырт Салават Базаров, орус Петр Сошников жана татар Гүлшат Зарипова&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ufa.aif.ru/society/details/na_novom_rubezhe_rovno_40_let_nazad_ufa_stala_millionnikom|title=На новом рубеже. Ровно 40 лет назад Уфа стала миллионником|publisher=[[Аргументы и факты]]|date=2020-08-12|access-date=2020-08-12|archive-date=2020-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200922081819/https://ufa.aif.ru/society/details/na_novom_rubezhe_rovno_40_let_nazad_ufa_stala_millionnikom|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Уфа Орусиядагы 11-миллионер шаар, ал эми КСРБдеги 21-миллионер шаар болуп калды.

=== Улуттук курамы ===
{| class=&quot;standard&quot; cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Жылы
! rowspan=&quot;2&quot; width=&quot;150&quot; |Калктын саны (адам)
! colspan=&quot;7&quot; |Өзгөчө
|-
![[орустар]]
![[Башкырлар|башкырттар]]
![[татарлар]]
![[украиндер]]&lt;!--калкы 10 000ден ашык болгон мамлекеттерди көрсөттү--&gt;
|-
| align=&quot;center&quot; |1897
| align=&quot;right&quot; |49 275
| align=&quot;right&quot; |42 119
| align=&quot;right&quot; |3151
| align=&quot;right&quot; |2524
| align=&quot;right&quot; |43
|-
| align=&quot;center&quot; |1920
| align=&quot;right&quot; |92 800
| align=&quot;right&quot; |69 900
| align=&quot;right&quot; |1200
| align=&quot;right&quot; |10 000
| align=&quot;right&quot; |1700
|-
| align=&quot;center&quot; |1923
| align=&quot;right&quot; |85 300
| align=&quot;right&quot; |64 000
| align=&quot;right&quot; |3600
| align=&quot;right&quot; |12 500
| align=&quot;right&quot; |б.э.
|-
| align=&quot;center&quot; |1926
| align=&quot;right&quot; |98 537
| align=&quot;right&quot; |74 785
| align=&quot;right&quot; |4632
| align=&quot;right&quot; |14 331
| align=&quot;right&quot; |534
|-
| align=&quot;center&quot; |1939
| align=&quot;right&quot; |250 000
| align=&quot;right&quot; |176 400
| align=&quot;right&quot; |15 400
| align=&quot;right&quot; |39 000
| align=&quot;right&quot; |6200
|-
| align=&quot;center&quot; |1959
| align=&quot;right&quot; |546 878
| align=&quot;right&quot; |355 192
| align=&quot;right&quot; |30 321
| align=&quot;right&quot; |115 146
| align=&quot;right&quot; |15 131
|-
| align=&quot;center&quot; |1970
| align=&quot;right&quot; |770 905
| align=&quot;right&quot; |475 480
| align=&quot;right&quot; |54 368
| align=&quot;right&quot; |183 326
| align=&quot;right&quot; |19 257
|-
| align=&quot;center&quot; |1979
| align=&quot;right&quot; |976 858
| align=&quot;right&quot; |568 504
| align=&quot;right&quot; |92 678
| align=&quot;right&quot; |240 881
| align=&quot;right&quot; |25 739
|-
| align=&quot;center&quot; |1989
| align=&quot;right&quot; |1 079 765
| align=&quot;right&quot; |585 337
| align=&quot;right&quot; |122 026
| align=&quot;right&quot; |291 190
| align=&quot;right&quot; |28 107
|-
| align=&quot;center&quot; |2002
| align=&quot;right&quot; |1 049 479
| align=&quot;right&quot; |530 136
| align=&quot;right&quot; |154 928
| align=&quot;right&quot; |294 399
| align=&quot;right&quot; |17 772
|-
| align=&quot;center&quot; |2010
| align=&quot;right&quot; |1 071 640
| align=&quot;right&quot; |494 723
| align=&quot;right&quot; |172 794
| align=&quot;right&quot; |286 409
| align=&quot;right&quot; |12 485
|-
| align=&quot;center&quot; |2021
| align=&quot;right&quot; |1 167 775
| align=&quot;right&quot; |557 492
| align=&quot;right&quot; |233 128
| align=&quot;right&quot; |308 381
| align=&quot;right&quot; |4543
|}
2020-жылдагы эл каттоонун жыйынтыктары боюнча төмөнкү улуттар жашаган (улуттар 0,1% дан аз жана башкалар, &quot;Башка&quot; сабынын шилтемесин караңыз)&lt;ref name=&quot;ВПН2020&quot;&gt;{{Cite web|url=https://02.rosstat.gov.ru/storage/mediabank/1.%20Национальный%20состав%20по%20муниципальным%20образованиям%20РБ.xlsx|title=Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года. Том 5. Национальный состав и владение языками. 1. Национальный состав по муниципальным образованиям РБ|access-date=2023-12-16|archive-date=2023-09-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20230905184103/https://02.rosstat.gov.ru/storage/mediabank/1.%20Национальный%20состав%20по%20муниципальным%20образованиям%20РБ.xlsx|url-status=live}}&lt;/ref&gt;:
{| class=&quot;standard&quot;
!Улуту
!Саны, адам
!Үлүшү
|-
|Орустар
| align=&quot;right&quot; |546 613
| align=&quot;right&quot; |47,75 %
|-
|Татарлар
| align=&quot;right&quot; |302 254
| align=&quot;right&quot; |26,40 %
|-
|Башкырттар
| align=&quot;right&quot; |228 542
| align=&quot;right&quot; |19,96 %
|-
|Чуваштар
| align=&quot;right&quot; |5573
| align=&quot;right&quot; |0,49 %
|-
|Марийлер
| align=&quot;right&quot; |5475
| align=&quot;right&quot; |0,48 %
|-
|Украиндер
| align=&quot;right&quot; |4497
| align=&quot;right&quot; |0,39 %
|-
|Өзбектер
| align=&quot;right&quot; |3375
| align=&quot;right&quot; |0,29 %
|-
|Тажиктер
| align=&quot;right&quot; |3099
| align=&quot;right&quot; |0,27 %
|-
|Армяндар
| align=&quot;right&quot; |2817
| align=&quot;right&quot; |0,25 %
|-
|Азербайжандар
| align=&quot;right&quot; |1663
| align=&quot;right&quot; |0,15 %
|-
|Беларустар
| align=&quot;right&quot; |1281
| align=&quot;right&quot; |0,11 %
|-
|Башка&lt;ref&gt;'''Абазиндер''' (2), 

'''Абхаздар''' (23), 

'''Аварлар''' (126), 

'''Андилер''' (8), 

'''Агулдар''' (10), 

'''Адыгдар''' (7), 

'''Алтайлар''' (6), 

'''Америкалыктар''' (10), 

'''Арабдар''' (774), 

'''Ассириялыктар''' (10), 

'''Оогандар''' (83), 

'''Балкарлар''' (19), 

'''Болгарлар''' (55), 

'''Британиялыктар''' (12), 

'''Буряттар''' (36), 

'''Мажарлар''' (8), 

'''Вьетнамдыктар''' (473), 

'''Гагауздар''' (13), 

'''Гректер''' (154), 

'''Гүржүлөр''' (405), 

'''Даргиндер''' (39), 

'''Долгандар''' (1),  

'''Езиддер''' (58),

'''Жөөттөр''' (936), 

'''Ижорлор''' (1), 

'''Ингуштар''' (74), 

'''Үндүлөр''' (514), 

'''Испандар''' (17), 

'''Италиялыктар''' (18), 

'''Кабардалар''' (20), 

'''Казактар''' (912), 

'''Калмыктар''' (25), 

'''Караимдер''' (2), 

'''Каракалпактар''' (9), 

'''Карачайлар''' (13), 

'''Карелдер''' (2), 

'''Кыргыздар''' (224), 

'''Кытайцы''' (80), 

'''Комилер''' (22), 

'''Коми-пермдер''' (2), 

'''Корейлер''' (154), 

'''Кырым татарлар''' (21), 

'''Кырымчактар''' (1), 

'''Кубалыктар''' (35), 

'''Кумыктар''' (38), 

'''Күрттөр''' (16), 

'''Лактар''' (13), 

'''Латыштар''' (116), 

'''Лезгиндер''' (140), 

'''Литовдор''' (44), 

'''Молдовалыктар''' (103), 

'''Моңголдор''' (3), 

'''Мордвалар''' (912), 

'''Нагайбектер''' (3), 

'''Нанайлар''' (3), 

'''Немистер''' (785), 

'''Ненистер''' (3), 

'''Нивхтер''' (1), 

'''Ногойлор''' (16), 

'''Осетиндер''' (43), 

'''Пакистандыктар''' (2), 

'''Перстер''' (15), 

'''Поляктар''' (96), 

'''Румындар''' (2), 

'''Поморлор''' (4), 

'''Сербдер''' (13), 

'''Табасарандар''' (36), 

'''Талыштар''' (16), 

'''Астрахан татарлар''' (1), 

'''Кирешендер''' (59), 

'''Шибер татарлар''' (2), 

'''Таты''' (56), 

'''Тывалар''' (10), 

'''Түрктөр''' (189), 

'''Ахыска түрктөр''' (8), 

'''Түркмөндөр''' (235), 

'''Удмурттар''' (491), 

'''Үдегейлер''' (1), 

'''Уйгурлар''' (24), 

'''Финндер''' (11), 

'''Ингерманланд финндер''' (1), 

'''Француздар''' (26), 

'''Хакастар''' (2), 

'''Ханттар''' (3), 

'''Цахурлар''' (1), 

'''Цыгандар''' (96), 

'''Черкестер''' (1), 

'''Чехтер''' (6), 

'''Чечендер''' (203), 

'''Чукчалар''' (2), 

'''Эвендер''' (6), 

'''Эстондор''' (31), 

'''Юкагирлер''' (2), 

'''Сахалар''' (9), 

'''Жапондор''' (5), 

'''Улуту боюнча башка жоопторду көрсөткөндөр''' (1719), 

'''Улуту жок''' (2006), 

'''Эл каттоо формаларында жарандыгы көрсөтүлбөгөн адамдар''' (26 652)&lt;/ref&gt;
| align=&quot;right&quot; |39 620
| align=&quot;right&quot; |3,46 %
|-
|Бардыгы
| align=&quot;right&quot; |1 144 809
| align=&quot;right&quot; |100,00 %
|}

== Илим жана окутум ==
Жогорку окутум программасы боюнча окуткан алгачкы окуу жайы 1909-жылы уюштурулган Уфа окутуучулар институту болгон&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20080317164958/http://www.bashedu.ru/95let/bgu_yanguz.htm Датировка БГУ - Янгузин]&lt;/ref&gt;. 1920-жылы ал Калк окутуму институтуна, андан кийин педагогика институтуна, 1957-жылы Башкырт мамлекеттик университетине айландырылды.

Азыр Уфа шаарында жана [[Башкыртстан|Башкыртстан Республикасында]] 11 өз алдынча мамлекеттик ЖОЖдо 169 багыт жана адистик боюнча жогорку билимдүү адистер даярдалат. Жогорку окуу жайларынын студенттеринин жалпы контингенти 50 миңден ашык адамды түзөт. Орто звенодогу адистерди даярдоо 109 багыт боюнча 76 атайын орто окуу жайларында жүргүзүлөт. Илимий-педагогикалык кадрларды даярдоону жогорку окуу жайлардын 11 аспирантурасы жүзөгө ашырат.

Башкырт мамлекеттик университети, Уфа мамлекеттик авиациялык-техникалык университети, Уфа мамлекеттик мунай-техникалык университети, Башкырт мамлекеттик медициналык университети, Башкырт мамлекеттик агрардык университети, Мифтахетдин Акмолдо атындагы Башкырт мамлекеттик педагогикалык университети сыяктуу Уфа шаарындагы алдыңкы жогорку окуу жайлары негизги болуп саналат.

Илимий-педагогикалык кадрларды даярдоону жогорку окуу жайлардын 11 аспирантурасы жүзөгө ашырат, аларда 828 адам, анын ичинде 525 (63,4%) өндүрүштөн ажыратуу менен окушат.

Уфа шаарындагы жогорку окуу жайлардын үч докторантурасында 50дөн ашык адам окуйт, 700дөн ашык илимдин кандидаты жана доктору окумуштуулук даражасына талапкерлер өз алдынча диссертациялар менен иштешет.

Уфанүн алдыңкы ЖОЖдору жогорку рейтингге ээ жана, эреже катары, Орусия Кошмолугу боюнча окшош профилдеги мыкты ЖОЖдордун биринчи ондугуна кирет. Жогорку окуу жайларында окумуштуулардын негизги кадрдык потенциалы топтолгон (илимий даражасы бар бардык окумуштуулардын 75%га жакыны), органикалык химия жана жогорку молекулярдык бирикмелердин химиясы, машина куруу жана металлдарды басым менен иштетүү, мунайзат химиясы жана мунайзат боюнча бүткүл дүйнөдө таанылган илимий мектептер ийгиликтүү иштеп жатат.

Акыркы жылдары Уфа шаарында жогорку жана атайын орто окуу жайларынын статусун өзгөртүү процесси тездик менен жүрүп жатат. Алсак, төрт алдыңкы ЖОЖ университет статусун алды, 24 атайын орто окуу жайы коллежге айландырылды.

=== Уфа жана Башкыртстандын ЖОЖдору ===

* Башкырт мамлекеттик университети
* Уфа мамлекеттик авиациялык техникалык университети
* Уфа мамлекеттик мунай техникалык университети
* Башкырт мамлекеттик агрардык университети
* Башкырт мамлекеттик медициналык университети
* Мифтахетдин Акмолдо атындагы Башкырт мамлекеттик педагогикалык университети
* Загир Исмагилов атындагы Уфа мамлекеттик көркөм өнөр академиясы
* Уфа технологиялык сервис институту
* Орусия ислам университети
* Орусия Кошмолугунун Ички иштер министрлигинин Уфа юридикалык институту
* Стерлитамак мамлекеттик педагогикалык институту
* Бөрү мамлекеттик педагогикалык университети
* РИАнын Уфа илимий борборунун алдындагы Органикалык химия институту

== Булактар ==
{{Булактар|2}}

[[Категория:Орусия шаарлары]]</text>
      <sha1>t3g4sxxowbpu39wvk7xerdnx11og4vi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Талкуу:Уфа</title>
    <ns>1</ns>
    <id>137938</id>
    <revision>
      <id>663367</id>
      <parentid>568391</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T20:33:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosogo</username>
        <id>18484</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bosogo багыттама калтырбастан &quot;[[Талкуу:Үпү]]&quot; барагын &quot;[[Талкуу:Уфа]]&quot; деп кайра атады: көпчүлүк ишенимдүү булактарга ылайык</comment>
      <origin>568391</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="603" sha1="n05r4wlev5gz7vu9y8jkek3o9zsqt5i" xml:space="preserve">== Аталышы ==

Бул барактын аталышын Уфа деп кайрадан атоону сунуштаймын. Маалымат булактарда Уфа деген аталыш колдонулат. Мисалдар: [https://kg.archive.kabar.kg/news/rossiiadagy-kyrgyzstandyn-madaniiat-k-nd-r-anshlag-menen-tt/ Кабардын сайты], [https://president.kg/kg/news/all/20995 Президенттин сайты] [[Колдонуучу:Artelow|Artelow]] ([[Колдонуучунун баарлашуулары:Artelow|баарлашуу]]) 11:43, 12 ноябрь 2025 (UTC)</text>
      <sha1>n05r4wlev5gz7vu9y8jkek3o9zsqt5i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жардам:Жаңы барак түзүү</title>
    <ns>12</ns>
    <id>154759</id>
    <revision>
      <id>663358</id>
      <timestamp>2026-10-22T16:31:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шаршенбекова Ажар</username>
        <id>49513</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>663358</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1998" sha1="c0q6g3wszjw4n3f9lrbbolnhi2jsk5c" xml:space="preserve">Арина Сергеевна Соболенко (белар. Арына Сяргееўна Сабаленка; 1998-жылы 5-майда төрөлгөн) — беларустук профессионал теннисчи, дүйнөдөгү эң күчтүү теннисчилердин бири. Ал Беларусь Республикасынын Минск шаарында төрөлгөн. Атасы Сергей хоккейчи болгон. Арина 6 жашынан тартып теннис менен машыга баштаган. 2015-жылы профессионалдык карьерасын баштаган. 2017-жылы Беларусь курама командасынын курамында Федерация кубогунун финалына чыккан. 2023-жылы Australian Open турниринде жеңишке жетип, «Чоң шлем» мелдештериндеги алгачкы чемпиондук наамын алган. 2024-жылы Australian Open турниринде чемпиондук титулун коргоп, US Open турниринде да жеңишке жеткен. 2025-жылы US Open турниринде кайрадан чемпион болгон. Арина Соболенко 2023-жылы WTA дүйнөлүк рейтингинде биринчи орунга чыккан. Ал күчтүү подачи, ылдам соккулары жана агрессивдүү оюн стили менен белгилүү. Анын сол колунда жолборстун сүрөтү түшүрүлгөн татуировкасы бар болгондуктан, аны «Жолборс» деп да аташат. Арина Соболенко өзүнүн эмгекчилдиги, туруктуулугу жана эл аралык мелдештердеги ийгиликтери менен дүйнөлүк теннистин белгилүү өкүлдөрүнүн бири болуп эсептелет</text>
      <sha1>c0q6g3wszjw4n3f9lrbbolnhi2jsk5c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арина Соболенко</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154760</id>
    <revision>
      <id>663359</id>
      <timestamp>2026-10-22T16:39:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шаршенбекова Ажар</username>
        <id>49513</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңы барак: &quot;‎Арина Сергеевна Соболенко (белар. Арына Сяргееўна Сабаленка; 1998-жылы 5-майда төрөлгөн) — беларустук профессионал теннисчи, дүйнөдөгү эң күчтүү теннисчилердин бири. Ал Беларусь Республикасынын Минск шаарында төрөлгөн. Атасы Сергей хоккейчи болгон. Арина 6...&quot;</comment>
      <origin>663359</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1999" sha1="rlidjmzajaysp8wfzkukqhlo65upbhs" xml:space="preserve">Арина Сергеевна Соболенко (белар. Арына Сяргееўна Сабаленка; 1998-жылы 5-майда төрөлгөн) — беларустук профессионал теннисчи, дүйнөдөгү эң күчтүү теннисчилердин бири. Ал Беларусь Республикасынын Минск шаарында төрөлгөн. Атасы Сергей хоккейчи болгон. Арина 6 жашынан тартып теннис менен машыга баштаган. 2015-жылы профессионалдык карьерасын баштаган. 2017-жылы Беларусь курама командасынын курамында Федерация кубогунун финалына чыккан. 2023-жылы Australian Open турниринде жеңишке жетип, «Чоң шлем» мелдештериндеги алгачкы чемпиондук наамын алган. 2024-жылы Australian Open турниринде чемпиондук титулун коргоп, US Open турниринде да жеңишке жеткен. 2025-жылы US Open турниринде кайрадан чемпион болгон. Арина Соболенко 2023-жылы WTA дүйнөлүк рейтингинде биринчи орунга чыккан. Ал күчтүү подачи, ылдам соккулары жана агрессивдүү оюн стили менен белгилүү. Анын сол колунда жолборстун сүрөтү түшүрүлгөн татуировкасы бар болгондуктан, аны «Жолборс» деп да аташат. Арина Соболенко өзүнүн эмгекчилдиги, туруктуулугу жана эл аралык мелдештердеги ийгиликтери менен дүйнөлүк теннистин белгилүү өкүлдөрүнүн бири болуп эсептелет.</text>
      <sha1>rlidjmzajaysp8wfzkukqhlo65upbhs</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>